-ocr page 1-
-ocr page 2-

/tjiW.Kf

a

JOIIANNIS VOET

JCti & Antecefforis in Academia
Lugduno - Batava

COMMENTARIUS

A D

CTA

m

lo qixo pr^eter Romani juris principia ac coiv
troverilas illuftriores jus etiara ho~
diernum, & pnccipixa? fori qux-
ftiones excutiuntur.

$ars prior contmet duos & Vtgmti libros priornl

L V G <D V N I B AT A V O R V M,

Apud JOHANNEM V E R B E S S E L,

M. DC. XCVIII.

Cum Trivilegio,

-ocr page 3-

6'

AUGUSTISSIMG

PRINC

GUILIELMO

MAGN^ BRITANNM FRANGIiB

ET HIBERNLE

RTT (H

Ju U

F I D E I

DEFENSORI

EELGICA FOEDERATit SUPREMO

GUBERNATORI

PATRI<jE PATRI

p i o

FELICI

' I • ) l | J * • \ » r : j \ i $ \ •" j : \ ' _ > 7 % . v

o JOHANNES VOET,

Uod inter tot fauftas Populoaxm tuorum
Belgicxque foederatx acclamationes , in-
ter tot gratulationis ac Ixtitix publicas
(ignificationes 3 ob pacem ope tua po-
i tente redivivam Europx, certatim hoc
tempore editas 3 etiam mihi fiducia furxexerit Te,

* 2 tan-

-ocr page 4-

" P E D I C A T I O.

tanta fuftinentem , iifque fufficientem 5 incompta
nuncupatione morandi, tuoque Nomini vere Augu-
fto inicribendi liunc qualemcunque ingenii foctum >
REX SERENISSIM E 3 non temeritati aut arrogantix,
fed pietati debita^ y &: venerationi humillirrae , qua

RE(jIiAM MAJESTATEM T-UAM jam indeate-

neris ^colere in votis habui y didici, al&evi, tux deni-
que facilitati, qua etiam imx conditionis homines mira
quadam &. mfolita Rcgibus cOmitate admittere digna*
* tis > imputandum eft. Sive enim mente revolvo ,
quanta bcnigmtate, quanto favorc 5 quantis beneficiis
me fratremque meum germanum unicum omni tenv
pore profecutus fis y &c aeternum devinxeris, commit-
tefe non debuf, quin^ dum aliud opulentius xion fup~
petit, leve extaret animi gratiffimi indicium 5 quod a
JREGIA MAJESTATE TUA vultu fereno excep-
tum iri fperare aufim, cui nunquam gratitudinis debitas
conteftatio, utcumque rudi & interrupto fermone vcr-
bifque dimidiatis prolata , quoties non a lingua fola
fed mente candidiore proccrferit, iiigrata effe folet.
Sive ex adverfo argumentum 3 circa quod in hoc fcri-
ptionis genere verlor, confidero, cui magis illud de
Juyc & fujlitia, id eft y virtutum omnium perfediifli-
ma, fuum fmgulis tribuente, dicarem, haud occure-
bat, quamtibi, REGUM OPTIMO^jufti & a^qui
prasfidi ac tuitori fummo, legum libertatifque affcrto-
ii ftrenuo, opprefforum vindici indefeffo, & in uni-
Verfum ad omnes virtutes formato exemplari , @quan-
tum mortalitas humana capit, perfediffimo, quod fi-
bi Principes quique ad irnitandum proponant. Non
Mttm eft > REX POTENTISSIME, in laudum
tuaruniirepraeconia, quiadeoaltiiGSmoinloco, acve*
kt in Ipecula, conftitutus es, ut, quemadmodum in-
de cunda ingeniis humanis rimanda contemplaris, ita
vicisfim rerum geftarum fublimitate fic orbi univerfo
^IMii1 . 1 * te

f

-ocr page 5-

DEDlCATtO.

te ptaebeas confpicuum 3 ut nulli posflnt igilota efle,
qux in te radiant, ac omnium oculosifplendore fiio fe^
riunt, vere Regia atque Impemtoria Mentis divinitus
agitatae dona. Si enim te Piuni 5 te Fortciii 5 te Ma-
gni\nimum 3 teClementem, te Manfuetum, te placi^-
di atque compofiti pedoris femperqite tibi llmilem de-
prasdicaverim 5 fi te adverfus hominum iniquorum in-
j urias induratum, in adverfis conftantem > in pcricu lis
immotum > in profperis moderatum > nihii impetu a-
gere3 cuncta judicio, nihil temcritati, xationi Omnia
daredixerim 5 fi te belli gloriam pacis artibus focialTe,
Feliciter in medium confulere 3 felicius agenda exlequi
feiicisfime cOnfiliorum commodis uti folitum 5 fi £e poi-
pulos tuos armis defendere, ornare iegibus, exemplo
ducere, ac inter tot morum corruptelas, inter tot ille-
cebras & irritamenta peccandi, ingenium ab hujus fe-
culi vitiis intaminatum ab ineunte aState confervafle^
atque ita effeciffe, ut cunfita txxx cederent virtuti 5 fi te
Britannke tuas, Belgii tui amorem atque defiderium ,
fi te Sociorum commuiie viiiculum > totque Principum
Maximorum ac Remmpublicarum, qui in Vaftum cor-
pus foederatum coaluerunt, fpiritum effe communem
alferuerim , ac prope innumeris hsec adftruxerim fpe-
ciminibns ad fingula congeftis ; nihii profefto egerim,
nihil dixerim, nifi quod ante me h plurimis Viris gra^
vibus ex vero diftum 9 quodque dudum orbis univerfus
miratus fuit, agnoverunt qui minus favetlt ? invitif,
frementes , ftupentes. Quanquam recenfendis hifce
neque declamationes publicse neque nuncupationes fu£
ficere queunt, fed annalium & hiftoriarum id opus eft|
qutbus admoveri fe, utcunque honori ducant viri hu^
jus feculi facundisfimi > tamen neque fuada ulla- ne**
que phaleras , neque adulandi attes, ad extollendam
augendamve geftorum magnitudinem in auxiliilm adA
vocandae funt 5 fed fimplicitate ac nud<£ veritatis nar-

* 3 ratio-

-ocr page 6-

-■ . • ....... ....... ......... ...... f^mmnfmmmmn^

D E D I C A T T O.

ratione, fine ullo ornatu peregrino , venturis patebit
feculis ferifque nepotibus > quamTutuisvigtliis , tuis
curis, tua magnanimitate > tua clementia, tuis pericu-
lis, tuadenique, 0DEODILECTE1. felicitate,fo-
lus ea perpetraveris 5 quorum in multis antete Princi-
pibus diverfe tantum atque divulfe quafi partesmmo-
re gradu deprehenfe fuerunt atque laudatae , quibuf
que humanam exiftimaris prope fupergreffus fidem
apud ipfos illos , qui nunc viventes & oculati eorum
omnium teftes 3 vix fibi fidem habent. Quis enim
fando commemoret fatis , quos omni tempore publi-
cos civiles atque militares fuftinueris labores; quanta
perfpicacitate in arcanis aliorum detegendis ufus ? tu-
,mida fepe eorum confilia eluferis 5 quanta exceperis
manfuetudine ac clementia non eos tantum > qui > fi
potuiffent, juftis tuis incrementis voluiffent modum
ponere, fed & hoftibus apertis atque profesfis peper-
ceris, nec quicquam iis eripueris > veterum more Ro-
manorum > prxter injuriae licentiam ac nocendi fa-
cultatem. Quisordine jufto exponat, quas toties fu-
bieris oceani, fyrtium, vadorum , glaciei undis im-
pulfi, tempeftatum, ferri 5 infidiarum difcrimina, (quas
animus meminiffe horret) dum pro Gentis Anglicanas
falute, proBelgarum, pro Sociorum fecuritate pervi-
giles curas impendifti ; dum te alternis foederatorum
defideria & Populorum tuorum amor vocarunt 5 dum
urgens belli onus ac fupremum exercituum maxmio-
rum imperium te primo vere tuis fubduxit Britannis3
confiliorum publicorum necesfitas autumnali tem-
pore iisdem reddidit > Comitio maximo congregatis;
dum denique ita egifti, utte totumEuropas faluti de-
dicaveris, imo devoveris ; ut tibimet ipfi te ipfiim
eripiens, non tibi, fed publico vixeris; & omnium
domos tua defenderit vigilia > omnium otium labor
tuus, omnium quietem tua occupatio ; neque ullam
oiif^ tibj

»

-ocr page 7-

D £ D I G A T II a

tibi toto vitas fpatio fortuna tua ac dignitatis culmen
vacationem a graviflimis indulferit negotiis, quibus
etiam 5 cum a tumultu rerum ad amoenaruris concedere
quietis gratia conftituifti, te laboriofi Honoris ftatio fiv
tigavit. Sed & , quoties durioribus fuifti exercitus ,
dum nec optimis atque beatiflimis omnia femper «que
mollia fluunt, quantopere invidtum $£ malis haud ce-
dentem animum cunftis probavetis, jam pridem orbi
teftatum fecit tuum Belgium foederatum, quod inte*
ritui proximum 3 & exitialibus jamjam difturbandum
procellis, te grata mente fuum agnovit liberatorem at
velut angelum tutelarem , cum annis adhuc juvenis^
fedconfiliis fenex , conftantia veteranus 5 ftantis cO-
lumnae inftar, labantem noftram fullifti Rempublicam,
praacipitem publicae calamitatis gradum tua ftitiftt
virtute* Quantum Vero tibi tua debeat Britannia, ipfe
abunde profefifa eft 5 ac norunt univerfi, poftquam iri*
credibili peAoris impavidi robore, rite jureque voca*
tus ^ eam nutantem 5 &adfui exitium impetu accele-
rato propulfam 5 fervafti 5 ac duasres, infociabiles muU
tis ante creditas, principatum & libertatem , ex voto vo-
cantium feliciffime junxifti., leges dando aliis, &vi-
ciffim accipiendo , reverenter habendas. Sed, quid
ego h^c apud Te , REX AUGUSTISSIME , qui
bene &t jufte fortitetque faftorum confcientia magis,
quamveraelaudisdepr^dicatione, gauderefoles acde-
le6tari! Quin potius facro venerabor filentio 5 ne levi-
tertangendo, quasmaximimomenti funt, quibufque
enarrandis imparem me fcio, multumiifdemmeaae-
trahamtemeritate. Faxit ille, qui voluntates morta-
lium pro nutu infle&it, pacis Autor, pacis Deus 5 ut,
qui nunc falutem pacemque Tuis & Univerfe Europse
procurafti, pacata omnia deinceps experiaris, folutas
omiii formidine terras tuas, regna quieta, tuearis ac te-
neas , pari Optimatum Populique concordia , pari

con-

-ocr page 8-

D E D I C A * T 7t O.

contentione parendi votoquc: faufta tuis Tub aulpiciis
reparatione inftauretur, quicquid armorum furor con-
cusfit 5 quicquid defasviente in moitalium perniciem
Bellona conturbatum fuit, quicquid ufpiam indufta
Vaftitate miferanda everfiim apparet aut extcnuatum:
efflorefcant provida cura tuk pacis artes,commercia revi-
refcanty fuus Mufis honos revertatur : Ipfe ftantem
ufque fortunam & amplisfinia Dei munera, plena ma-
nucongefta, fentias, altisfima, fiiavique poft Hercu-
leos labores quiete; perduret in te , dum rebus hilma-
iiis praees, confpicua juftitia, prudentiapietas, man-
fuetudo, omniaqueilla, qu& te Numini gratum, ho-
minibus amabilemcivium gaudium, Europa?, imo
Orbis univerfi delicias, efficere magis magifque valent:
atque itaperennifelicitate maximum hoc, quodDeus
& Gentium ac Populornm plurium confenfiis tibi in>
pofuit, imperium exerceas, ut feris demum annis ,
pera£to vitse ftadio , ad meliora transferendus, coe-
ieftem animam laetus, ac bonis omnibus grande tui
Imquens defiderium, coeloreddas!

-ocr page 9-

| ditoribus fili Ariadnei inftar eflent. Ex quo fcribcn-
" "g di genere uti nullam mihi captavi gloriam , fed folam
intendieorumutilitatem, quiThemidis facris feini-
tiandos prazbituri effent ; ita meum inftitutum aliis
haud difplicuifle Viris Clariflimis, mihi gratulor , qui five meo, five alieno
exemplo, publico certe juventutis bono ftimulati, non ita pridem eandem
fecuti rationem fua jnris clvills princifjia, „ fecundum ordinem Digcftonm s
fuam compendiofam cEandeBarnm traBatiouem typis vulgarunt. Nunccom-
mentarium pleniorem publici juris fa£turus, confukum cenfui detra&ationig
ordine pauca prasfari. Neque enim te latere velim , le£tor candide , ali-
quando materiarum fele£tiorum mihi arrififlfeexplanationem; fubinde vcnti-
lationem illuftrium Romani & hodierni juris quazftionum. Sed cum in illis
quidem mifceri fxpe plura aliunde debeant, ac digrefliones fieri, in hifce ve-
ro feliciter excutiendis prarmittenda eflfent ac fubfumenda certa principia,
nec ad eas illotis quafl manibus ac fine quadam mentis prccparatione vide-
retur accedendum , tandem in methodicam univerfi juris explicationem pro^
cliviorefle ccepi, in quaevitari facilepoflefuperiora in apertoeft. Etquam-
vis haud difFiculter meis memet ipfum numeris , ut ita dicam , adftringere
potuiffem , ac peculiarem mihi ordinem concepifle, tamen quia is mihi prae-
cipue, non ita aliis notus fuiflet , vulgatam fequi malui Pande&arum fe-
riem, nulli vel mediocriter in Jurifprudentia verfato ignotam j ut ita quif-
que fuos Academicos repetens labores , in fede propria invcniat , quae tum
certa tum controverfa ad iftam pertinent juris partem. Si qux tamen aut
alieno ego fortc loco tra&averimautres unapluribus inlocis (utfaepelit)
apte explicari potuerit, & id non ubique a me adnotatum appareat, (licet
in eo diligentiam adhibuerim , ne id negligeretur) aut denique minus
alicui in promptu fit Digeftorum methodus , erit tandem fiibfidio index
locupletior , induftria fatis tasdiosa a me compofitus , qui huic defe&u1

* * vel

* 0

m

^ Um ante annos o£todecim compendio juris juxta,
\M Pandedarum feriem componendo incubui id mihi
^gp? negotii unice datum credidi, ut verbis paucis multa
~ ' complederer, qucc in inftitutionis privatx ufum au-

'i

-ocr page 10-

P R & F A T I O.

Vel meo, vel tno , benigne Le&or, medeatur. Difficile & anduum quid a
me tentatum , haud ibo inficias, nec diflimulabo, obrepfifTe menti fepius
operis ccepti deferendi propofitum. Sed vicit iterum , animofque addidic
utilitas, (juam huic fcfibendi generi inefle perfuafus fum 5 vicit de meis Sc
olim& nunc auditoribus , reliquifque, quibus hxc prodefle poterunt, bene
merendi deflderiumj vicithonor ftationis, quam teneo, quamque tuerivo-
lui> debui, ne viderer prorfus obfcure egiflej vicit odium inertis mollis &
illiberalis} quam uti monitis frequentibus avertere ac averruncare ftudui ab
illis, qui mex curoe commifli funt , ifa maxime operam mihi dandam cen-
fui , ne turpis ignaviie. culpa do6torem argueret alios ad laborandum,
currendum , defudand^im in bonae mentis palceftra , adeoque ad meliora,
Aimulantem.

Ita autem in titulorum flngulorum enarratione verfatus fui, ut pnEmiflis
tum Romani tum hodierni juris principiis ac regulis , farpe per fuas ratio-
nes expofitis , fubjunxerim notabiliores plerafque fa&orum fpecies in legi-
bus occurrentes^ aut extra legum Romanarum tabulas ufumin foroprseben-
tesi & eas quidem^ quce parum ambigua:, paucis aflcrtas; dubias vero ma-
gifque controverfas difquifitione pleniore adhibita fuis rationibus ftabilitas,
a difficultatibus ac objedtionibus liberatas } conciliatis Jurifconfuitorum re-
fponfis, aut Principum placitis, quorum videbaturpugna efle. Autores ad-
didi, non aliena fide, fed mea , poftquam prius ipfe loca infpexi ac legij
nec quos potuipromifcue, fed fele&iores, atque etiam magna ex parte rc-
centiores probatas eruditionis, quos felicius ratiocinio, non folo legifm di-
ftamine nudifque aliorum di£tis , Jurifprudentiam noftram exornafle com-
peri j tum ut honefta eorum, per quos profeci, commemoratione qualem
qualem accepti beneficii gratiam rependam , debitamque fingulis tribuam
laudis portionemtum, utquifque, fi ufus exigat non mihi folicredat, fed
ad infpicienda commendatiflima virorum doftorum monumenta inviteturj
indequc petat ac difcat infuper alia^ quce fibi ad opinionis ac caufa, quam
fufcepit defendendam , patrocinium profutura putat. Alios fcilicet ratio
ducit, alios non parummovetj aut faltem confirmat, virorum clarorum au-
toritas: unde & a ratione exordiendum duxi, in exemplis&autoritatealio-
rum defino. Non Do&orum numero, fed ratione, legibus, moribus, con-
fuetudinibus , dimicandum efle, neque ex multitudine autorura , quid -x-
quius & melius fit oportere judicari ^ Juftinianus ex vero fcripflt: f fed
fi rationes moveant, eft, quod gratuleris tibi plaudafque, fi &c aliorumcon-

fenfum habeas.

\ ■, •. i i

Casterum fociandam cenfui Romanae Jurifprudentix expianatyonem cum
' hodierni juris tra&atione , iis indu£tus rationibus , quas aliquando publica
oratione de jungenda Romani &hodierni juris fcientia propofui: ex quibus

facile

f l. i."§. 6. C.dt veterijure ennH,

B

0

-ocr page 11-

P R M F A T I O.

facile fatisfiet non illis tantum , quibus ingratum atque fuperfluum videri
pofTet, difficiles TheoriGe Romanas quaeftiones difcuHifle, non ita quotidia-
num in foro ufum prasbentes, quibufque adeo fordet * quicquid ex jureQui-
ritium, terfum licet nitidumque, promiturj fed & his , quos ofFendet, quod
poftexpjicitam civilem Romanorum fapientiam fpinofaaddiderimfori dubia j
quafi minus commoda theorise cum praxi mixtura elfeti nec utraque fatis
apte in una poffet fede morari. Facilem quidem effe principiorum hodierni
juris adnotationem,. nemo fanus ibit inficias, cum & facilis primorum ele-
mentorum juris civilis propofitio fit: fedeas, quse illa occafione fuccreve-
runt, peromnem juris materiam difperfas theoria: ac fori controverfiasexpli-
cuifie, jurifquereceptireddidifTerationes, ne, quae ^unc obtinent^ exerro-
re magis atque corruptela, quam jufta confuetudine viderentur introdu£ta,
fi qui leve piltent, modeftiiis forte judicaverint, ubi periculum facere infti-
tuerint , ac inexhaufti laboris opus deprehendent, imo latiflimum ac prope
finetermino exfpatiandi campum; quemegoingrediaufus , fi non ut oporret
emenfus fuill, vertiamaudacis fa£tirogo, etiam, ut opinor , haud gravate
penes eos impetraturus, qui laudabiles alioritm conatus juvare, ac his beni-
gne. favere folent , etiam non improbantes voluntatem in iis, quibus vires
defunt, quafi in magnis vel voluifie aliquid, honeftum laudeque fua haud
deTtituendum fit. Dum autem conipendii mei veftigia in hoc pleniore com-
mentar/o paflim fere lego, nemo mirabitur, quod, dum dies dieni docet,
candide confeffus nunc fim, in uno alteroque loco difplicere ea, quse antd
k me fcripta funt. Etenim , uti illorum odi focordiam , qui, quicquidabalio
re£te vel perperam di£tum inveniunt., obfequio deformi cxcoque velut im-
petu ample£tuntur, ita nec propriarum opinionum ante conceptarum adeo
tenax aut venerator fum, qiiin errata corrigere, ac in melius reformare, Iau-
diducam, iqgenui effe exiftimem. Irt nullo penitus aberrare, DiVinitatiS
potiuf j quam mortalitatis efle, Imperatov afleruit, &fecundum Senecam in
foloDeo diminutio majeftatis foret confeflio erroris , ac poenitenda fecifle;
dum necefle eft, ei eadem placere, cui nifi optima placere non poflunt. At
homines fumus quotquot fcribimus, & ob id humani nihil a rtobis alienum
efle fateri cogimur. Errare humanum eft, fedinerrore cum cOntumacia per-
feverare jam monitum , meliufque edo£turia , & inanibus ludibriis effugia
qucerere, bruti magis quam hominis, infani quam fapientis eft. Admoneri
bonits gaudet, at correptorem pefllmus qtiifque asgerrime patitur. Nemineni
ingenuum de veritate certarttem fuccubuifle pudet ; fat quippe laudis habi-
turum , fi vel ipfo prius oppugnante tandem veritas emergat, Sibona caufa
triumphet; acvincit abunde, qui ita fefe vinci patitur , fequiturque melio-
ra. QuicquidagimusaddocendUmpublice conftituti, idSpartx exornandac,
Jurifprudentise excolendx ac pro virili illuftrandx., juventutis adjuvandse,
quin & fubinde prove&iorum in intricatis inftruendorum gratia agimus. Ab»

* * z fir,

-ocr page 12-

P R M F A T I O.

»

At, tit hoS noftf^ pertinacia coiltta bonam fidetrt in efrorem trahere, vel
jam iti eo hsretites retinere quodam quafi fervitutis jugo attentaremus} ut
docerettius errate » dum ipfi nollemus videri in ullo lapfi effe -t atque ita
artem noftram pulcherrimam , religiofe cafteque colendam , quadam ve-
lut haErefiaut fuperftitione pollueremus fcientes } five fecuti fueri^ius opi*
rlidiies erroneas autorumi gravium j five ipfi primi „ ingenii fiducia freti,
nofmet ipfos in errorem dederimus prcecipites. Quin potius illuftria noftro-
rum Jurifconfultorum fequamur exempla , candorem } integritatem: Papi-
nianum imitemur , qui fibi aliquando ea placuifle fcribit , a quibus poft-
modum receflit , in contrariam traftus fententiam fortiore Sabini ratione;
f Ulpiani premamus ^veftigia , qui fe memorem ajebat ejus , quod ali-
quando fcripfiflet, patrem in aliqua fa£ti fpecie cogi non potuifle ut filium
emanciparet ^ nunc tamen putare j illum extra ordinem ad id compellendum *.
Quanquam nec dubium eft quin tk aliorum diflenfu faepe magis quis in
fuisconfirmetur, ut veritati confentaneis, dum animadvertens, viros do&if-
fimos, nihil intafrum relinquere folitos, quod opinioni fux poflet fubfervi-
re, nihil tamen adduxifle, propter quod ab iis, quie femel placuerunt, rece-
dendum foret.

Qiiia vero ftudia alia in primis privatim ad voluptatem, publice ad often-
tationem exercentur, gratafuis amatoribus & plaufibilia ac laude digna, alia
ad communem vitac ufum comparata magis, nemo, ut opinor, vitio vertet,
quod mihi in hoc fcriptionis genere Jurifconfultum agenti, pras caeteris ea,
quas juris ac confuetudinis funt, & forenfem redolent difciplinam, explica-
rc penficulatius & ex profeflfo tra&are propofitumfueritj cstera, quieadan-
tiquitates fpeftant^ quorumque tenues tantum in noftro juris corpore, plu-
res in fragmentis veterum apparent reliquias, fummo tantum digito tetigerim ,
fubjun&is illorum nominibus., qui circa haec luculenter ac prarclareoperam
navarunt, ut quifque ex iis velut fontibus ultra hauriret, quibus aut profi-
cerefeautdeledaripofle putat, ubi gravibus jurifprudentice prceceptis, dif-
ficilibus & impeditis praxeos controverfiis fatigatam mentem reficere^ &per
amoeniora humaniorum latifundia , varietate fua tardium difcutientia, fpa-
tiari vifum fuerit. Qiiod fi quem in meis nova fubinde offendant vocabula,
ex media praxi deprompta ^ 6c juri hodierno tradendo adhibita, veniam for-
te dabit, fi cogitaverit, in pragmaticorum fcriptis, magna ex parte minus
Latinisnotamque barbariei evitare non valentibus, frequenter verfanti exci-
derehaud difficulter potuifle verbum aureo feculo non probatum, cum &
ipfe Seneca, Romanus licet ac eloquentiae ftudiis apprime addi&us t conque-
ftus aliquando fuerit, non facile Latina fibi verba fuccurrere, dum ipfurn
barbarorum inconditus gravifque fonus circumfonabat: prxterquam, quod
ea^ qux Romanis fuere nota, Romano quoque fermone traftata" ledor in

ven-

t l. 6. jf. de peric. 6 comm. rei vml. * /.92. ff- dt condit. & Jemmtirat.

-ocr page 13-

P R M P A T I O.

venturuseftj infolisiis, qux La-tio igfiota . verba artis recentiora. UteniM
illorum inftitutum non probo qui omnem fpernunc elegarttiam, &:, cum
poffent ornatius cultiufque dicereautfcribere, trivialem humilitatem ftudiio-
fe affe&ant, ita nec moleftiffimos illos Latini fermonis exaftores laudare
queo , qui recenter inventa & excogitata antiqiirs tantu!m verb>is , lieet
per duriffimos tropos aut periphrafticas verbornm ambages j obfcurkatem
infignem legenti parientes, exprimenda cenfent; & m traftandis artibus ac
difcipliniSj indies incrementanova capierttibus, horrent ad vocis nort Gicero-
niancc mentionerti, ne novis qiiidem reous impofita per artis peritos nomina
convenientia j ufuquejam valentia, animo fatis azquo ferentes: parum me-
mores, necipfosadeo fuperftitiofos fuifle Romanosut non multa exGrce-
cis ad Latini fermonis ufum transferrent 6c adfcititias ac peregrinas voces
adhiberent , terminatione Latina donatas, maxime ubi de artium prceceptis
quxftio erat, & didtionis Romanze penuria laborabatur. cJMulta , inquit
Quintilianus, ex Gracoformata nova 3 ac plurima aSergio Flavio , quorum
dura quadatn admodum videntur ut ens C!) ejfentia qu£ cur tantopere afper-
nemur nihil video nifi qmd iniqui judkes advetfks tios fumus, ideoquepau-
pertate fermonis laboramus>—-*nam & quse vctera nm-c funt 3 fuerimt olim no -
va^ & quadam in ufu funt ferqutitn teMtotiiii ■

Hxc pro me dicere e re mea cenfui vero in hoc opere, cujus pri-
mam nunc partem habes editarfl s Ctijufque pnfs Altera brevi typis erit ex-
primenda , pneftiterim , quasab aliis ifcta&a> indidta , aut minus refte con-
cepta circa juris Romani diffieiliora obfefvaverim , explicuerinij illuftrave-
rim, quid circa juris hodierfti abftrufiota vetut senigmata folvenda contule-
rim, quo modo vetera novis rationibus firrriaverim aut reprobaverim , di-
ftinftionibus rem fxpe planiorem feeerim, poftquam prius bonos evolvendo
autores ipfe didici , qux aliorum de fingulis controverflis opinio eflec , ab
aliis judicari dicique malim, quam inarti proprice laudis deproedicatione mi-
hi ipfi adblandiri, multaque mihi adrogare ja&antia nulli profutura j dum
peritiores id facile, quicquid eft, deprehenfuri funt; tyronum nihil intereft,
arne an ab alio profe£tum fciant, fi modo veradifcant, quirquefolidamali-
quando utilitatem &: ufum in foro funt habitura. Interim fpe aliqua me la-
ftarihauddiffitebor, fore, ut non illi tantum, quibus Romanijuris notitiam
accuratam' adipifci mens eft, in hoc commentario inventuri fint non plane
fibi afpernanda, quseque deinceps neque negligere debeant neque dedifcere}
fed&operam foro navantes ea fint reperturi, qux ad togata: militia; accer-
taminum forenfium pertinent apparatum. Quod fi non omnium votis fatisfe-
cero, quod nec prcefumere fine arrogantiae labe licet, id unum voveo , fu-
turos, qui laborare parati meliora dabunt, pariterque fupplebunt, qu^ meis
videbuntur lucubrationibus deefle. Plane, fi laborem, quem impendi, pra>

judi-

t libr. 8. injlit. orator. caf. 3, ante tned.

*

»

-ocr page 14-

PR/EFATICX

«

judiciisobruere, ficarpere, fi ex infidiis petere, fi obliquo fugillare fermo-
ne^ vel fcripto cum protervia laceflere, quis in deliciis habeat, fi a me fic
omnia jam vulgatajaftet, ut nihilpublicis recitationibus nihil inftitutioni do-
mefticse apudme fitreliquum, &qua2 funt hujus generis alia, ab aliisabun-
dejam confutata ut inepta, ac artibus haud bonis invidorum accenfenda,
patiar facile, fimulque fpernam, non ignarus, hanc efle eorum fortem, qui
ardua tentant volentes, fed talibus a propofito nondimoveri, inanimumin-
ducuntfuum} ita cenfentes, haudultimam laudem efle, principibus artisfuse
viris & asquis aliis rerum aeftimatoribus non omni ex parte .difplicuifle.

-ocr page 15-

D. JOHANNI VOET

Juris eivilis Romani & hodierni AntecejfTori in

..■;■ ■■■',::, bb t- ■ ^ ;■:';:;;■ il, ■ .MSPSOOKJ '.'W h^

ACADEMIA LUGDUNO BATAVA

U31

:.1'-jtfl(>3 f!

CLARISSIMO,
CUM JUS CIVILE, Q.QOD

N D E C T I S

Ufuque hodierno obtinet, edidiflet.

T faepe terrae jugera ver-
teris 3

Foecunda ferves. §iii ti-
meat manum
Lajfare j> non fingui beatus
cjllejje domum redit j at vacivo

Succrefcit olim carduus j & gravi
Torpent veterno corpora fijacent ;
cjlietalla ferrugo perurit j
Trita diem referttntque longum.

Quin ipfa Virtus obfoleat brevi
NegleBa cultu. Talladium decus 3
r^Artefque turpatae federent j
Et Themidis toga pura rugas

Labefque ducat „ ceu vetulae folent j
Pejusve cPentheo membra fecentmali.
i^Aut jujfa probrofis favere
Quaeftibus, imperiove duro >

Multoque fpretam conftlio juvet;
Ni pondus antiquum reducat
Et novitas bene junEta fulget.

Hac arte Tatris vidimus in via
Te Jtare Voeti , quin fuper inclytas
Exjtare laudes j fic Jarentem
Herculeum meritum revicit.

Labentis aevi commoda jam ftupet „,
Te qui recenfet cum celedri domo >
Vfumque juris cum potenti
Romulidum imperitante norma.

Nunc abfoluto certa volumine
T*ubes facratam per Themidis domum
*Procedit j & celfum tribunal,

v

Teque fori vaga turba gejiit

TJoEtore mentem, juraque pandere
ghiae quinque lujtris pervigiii Jtylo s
Et voce vivaci recoEta
Si nonfacerdos integrior manu j Tofteritas memorabit omnis,

Doftori nuper meritiflimo pofuic

EDUARDUS van ZUK.QK.

D E

o

©

&

-ocr page 16-

E STATEN vAN HOLLANT E^de WESTWRIESLANT,

Doentevveten : alfoo Ons vertoont is by Johannes V ereessel Boeckverkoper tot
Leyden, dat hy Suppliant hcfig was ir,et groote koften te Drucken feecker Boeck
genaamt jOANNIS VOET jCti & Jmcceffons in Ac<tdemi<t Lugduno Batava
Ccmmhtarius ad Pandctfas, in quo prater Romani juris principia ad plerafque contro-
■verfias illuflriores etiam jus bodiernum & prcecipucc fon quceftiones excutiuntur in Fol.
i. Volum. ende bedugt zijnde , dat lichtelijck eenige baetioeckende Menfchen door wangunft,
ofte anderfints tot fijn Suppliants groote fchade , ende nadeel Vvoorfz. Boeck hier in onfen Lande
wel mogten na Drucken, ofte elders buyten Onfen Lande gedruckt zijnde hier te mogen invoeren ,
Verkoopen, ofte Verruylen , waardoorde vreedfame befitting van fijn voorfz. Boeck teenemaal
•verydelt foude werden , foo keerde hy Supphant fig tot Ons, ootmoedelijck verfoeckende dat
Wy geliefden hem Suppliant te begunftige met een fpeciaal O&roy, ofte Privilegie voor den tijt
van Vijftien eerft-komende Jaren, waar by aan hem Suppliant fijne Erven, ofte A&ie verkrij-
gende geconfenteert, ende geoftroyeert wiert alleenlijk met feclufie van allen anderen , omme
't bovengemelte Boeck in foodanige Formaat, als hy Suppliant goet vinden foude, hier in On-
fen Landen te mogen Drukken, doen Drukken , ende Verkoopen, metVerbod, dat niemant,
wie 't ook foude mogen zijn, 'c (elve Boeck gedurende den felven tijt in 't geheel, ofte ten deeie
op eeniger manieren in den voorfz. Onfen Lande foude mogen na Drukken , Verhandelen, ofte
Verkoopen, ofte elders naGedruckt zijnde in te voeren , te Verkoopen, te Verruylen , ofte an-
ders te beneficieren, op feekere groote poene by de Overtreders daar jegens te verbeuren. Soo -
is 't: dat Wy de faacke , ende 't verfoeck voorfz. overgemerckt hebbende , ende genegen we-
fendeter bede van den Suppliant uyt Onfe rechte wetenfchap, SouverayneMacht, ende Authori-
teyt den felven Suppliant Geconfenteert, Geaccordeert, ende Geoftroyeert hebben , Confente-
ren, Accorderen ende Oftroyeren mits defen , dat hy geduerende den tijt van Vijftien eerft ach-
ter een volgendejaren het voorfz. Boeck genaamt JOANNIS VOET JCti& Antecefforisin Aca-
demu Lugdtmo Batava Commentanus ad Pandettas in qtio prceter Romani juris principia ad pleraf-
que controverfias illujlriores etiam jus hodiernum &pracipti<e fori qucefliones excutiuntur in Fol. i.Vol
binnen den voorfz, Onfen Landen alleen falmogen Drukken , doen Drukken, Uytgeven ende
Verkoopen, vetbiedende daarom allen , ende een ygelijckhet felve Boeck in't geheel, ofte ten delen
naar te Drukken , ofte elders naar Gedrukt binnen den felven Onfen Lande te brengen uyt te
geven , ofte te Verkoopen, op verbeurte van alle de naarGedrukte, ingebragte, ofte verkochte
Exemplaren, en een b6ete van drie Hondert Guldens, daar en boven te verbeuren , te appliceren
een derde part voor den Officier die de Calange doen fal, een derde part voor den Armen der
Plaatfe daarhet Cafus voorvallen fal, ende het refterende derde part voor den Suppliant, allesiti
dien verftande, dat Wy den Suppliant met defen Onfen O&roye alleen willende Gratificeren tot
verhoedinge van fijne ichade door het na Drukken van het voorfz, Boeck, daar door ingenigen
deele verftaan * dett inhouden van dien te Authoriferen, ofte te Advoueren , ende veel min het
felve onderOnfe Protedtie , ende befcherminge eenigh meerder credit, aanflen ofte reputatie te
geven, nemaar den Suppliant in cas daarinne iets onbehoorlijks foude influeren, alle het felve tot
iijne lafte foode gehouden wefen te verantwoorden , tot dien eynde wel expreffelijck begerende,
dat by aldien hy defen Onfen Oftroye voor het felve Boeck fal willen ftellen , daar van geen
Geabbrevieerde, ofte Gecontraheerde mentie fal mogen maacken, nemaar gehouden fal wefen het
felve O&roy in 't geheel, ende fonder eenige OmifTie daar voor te Drukken , ofte te doen Druk-
ken , ende dat hygehouden fal zijn een Exemplaar van het voorfz. Boeck gebonden, ende wel
Geconditioneert te brengen in de Bibliotheecq van Onfe Univerfiteyt tot Leyden, ende daar van
behoorlijck te doen blijcken 5 alles op pcene van het effed van dien te verliefen. Ende ten eynde
' denSuppliant defen Onfen Confente, ende Oftroye mogen genieten, als naar behooren : Laften
Wy allen, er.de een ygelijken, die *t aangaan mag , dat fy den Suppliant van den inhoude van
defen, doen , laten, endegedogen, ruftelijck, vredelijck ende volkomentlijck genieten, ende
gebruycken, cefTerende alle belet ter contrarie. Gedaan in den Hage onder Onfen Grooten Ze-

fele hier onder aen doen hangen , op den fevende December in 't Jaar Onfes Heer enZaligma-
ers een Duyfent fes Hondert feven en Negentigh.

A. HEINSIUS, St.

Onder ftont,

Ter Ordonnantie van de Staten

#

En vvas geteeckent

SLMON VoAN BEAUMOJJT.

COM

-ocr page 17-

Pag. i

COMMENTARIUS

A D

PANDECTAS,

LIBER PRIMUS;

T ITV LV $ <P R I MV S.
De Juftitia & jure»

sljmmarla.

1. De neccfsitdte legnm , & primis pracipuis
legum apudgentes dufforibus; deque Jcopo au-
fforis.

2. Qua jura defccre debeant, antequam ad jus
Romanum vcl Canonicum recurratur.

3. Necejfariam tamen efje juris Romani cognitio-
nem.

4. Jurifyrudentia cur divinarum & humanarum
rerum notitia dicatur.

5. Bonum & aquum non debere in jure nojlro
feparari.

6. Stritfo juri eequitatem in judicando prteferen-*
dam ejfe , quo fenjit verum fit.

7- Juftitia cur yer voluntatem definiatur.

8. Cur dicatur conftans ci7' perpetua.

<?. Divijio juflitix in commutativam & diftributi-

vam ; & qua utrobique proportio obfervetur.
jo. Item in expletricem & attributricem ; eaque
occafione, non omne quod licet, boneftum effe.

Uoties cum generis
humani primordiis c-
% jufdem quoque incre-
menta, & in hunc uf-
que dicm produ&am
durationem , attenta
? contemplatione libet
intueri; nullo unquain
% loco nullo tempore il-
lud iine refti honefti-
que legibus fubftitiffe deprehendemus ; ac ne
illis quidem aut regionibus aut feculis , quibus
feri mortales omnem ignorabant vitx cultioris
ufum , quibus herba; ac glandes vi&us iis, ne-
mora domus , ac thorum fylveftrem montana
frondibus fternebat uxor. Quamvis cnim per
lapfum protoplaftarum cum primxva morum in-
tegritate perierit quoque exa&us in omhibus &
faliere neicius incorrupta: rationis ufus: non ta-
meti ita in univerfum in hominibus extin&us
fuit aut mentis vigor aut virtutis fenfus, quin
fcintilla: quxdam principiorum jufti & honefti
fuperfuerint, quali rudera egregi^ domus 3 aut

11. Qmd ft jus , quotuplex , & ex qujbuS toh
lecium praceptis.

12, Quid fit jus naturale.

1 z. Non omne, quod brutis cum hominibus com-
mune eft , juris naturalis effe , fed denium, fi
ratio concurrat.

14. An detur ullum jus naturale.

15. Quodnam fit pnmum juris naturalis prittci-
pium ac fundamentum.

16. Jtts naturale immutabile.

17. Qrtandoquc tamen mutabile.

18. Quid fitjtts gerrtium tum primamm tum fc-
cundarium; & quo ufquc verum fit , jus gen-
tium dari ac obligare.

1 p. Jus gentium conjunffam habere debct rettam
rationcm ; ij ideo aliquando appellatur jus na-
turale.

10. Quid ftt jus tivile , tum quod origine fu%
tale eft, tum quod fola comprobationc.

tabula: ex naufragio fubducte; atque adeo cor-
dibus infculptss divinitus & innatsc remanferint
nonnullse juftitia: & a:quitatis regute , quid lici-
tum illicitumve , quse agenda , qua: fugienda
iint, cuique didantes: quas & quifque femet"
ipfum fedato excutiens animo fecumque cogi-
tans , non poteft non Marte proprio eruere:
non facris tantum literis illud indigitantibus, fed
& agnofcentibus gentilium optimis atque doftif-
fimis; fic fcilicet cenfentibus; vita; bene afta;
ac refte faftoruin recordationem, uti jucundil-
fnna bonis eft, ita , quia nullius fibi criminis
confcii funt, efficere ut nihil timeant, & in ad-
verfis folamina ac gaudia prafentia fibi a mente
fua fentiant fubminiftrata : fceleratos e contrario
maleficiorum fuorum ftimulari confcientia , ia
improbitatem veluti flagello armata, poenarum-
que femper ante oculos verfantium cruciari ter-
rore. Quamvis autem virtutis amor , verxque
laudis inde promanantis , allicere quemque de-
buiffet ad refte faciendum; quamvis etiam gen-
tilium plurimi fuuin cuique geniuin, velut Deum
tutelarem, a prima nativitate additum credide-
A rint,

-ocr page 18-

1 L I B. I,

rint > totius vit« Futurum myfticum duftorem,-
& actus cujufque humanos redurum numen ;
tamen tantum abfuit, ut ea proj)ter ifltegri vitae,
fcelerifque puri mortales vixerint, ut potius ad
impia & injufta omnia inclinatam fuiife cujuf-
quementem, meliora quidem videntem proban-
temque, fed deteriora palfim. fequentem, magi-
ftra feculorum omnium ac populorum experien-
tia conftanter teftata iit. Ne ergo inftmdta tam
pravo duftus unufquifque , ipreto redse ratio-
nisanimique intaminati didtamine, fuapro libi-
dine jufti tequique metas in publicis pariter ac
privatis tranfiliret officiis , aut etiam infinitis
concertationumque plenis difputationibus & ar-
gutiis lophifticis fibi aliifque confulto vel errore
imponens, incertas erroneas ac variantes pro uti-
litate ac fcopo fuo ex certis boni malique princi-
piis determinationes formaret, quafito sequitatis
fucaKc colore; necefle fuit, innatas hafce hone-
fti juftique regulas, univerfalia juris naturalis di-
£tata , fcriptis in ufum cujufque gentis legibus
non confirmari tantum, fed & fpeciatim magis
aftionibus hominum in vita communi moralibus
accommodari : ut ita certior & uniformis toti
populo conftare poflet in /ingulis juftitice ratio ;
additis ad incitandum quidem virtutum prxmiis,
vitiorum vero pocnis ad deterrendum. Quam in
rem egregie Cicero de oratore libr. i. cap. 43.
cx bis ( nemp e legi bu s ) & dignitatem maxime ex-
petendam vidmus , cum verus jujhis atque hone-
flus labor hononbus, pmmiis, atqae fplendore deco-
ratur, vitia autem hormnum atque fraudes damnis,
ignominiis, njinculis , <verberibus, exiiiis, worte,
multtantur; & docemur non infinitis concertatio-
numque plenis difputationibus, fed auttoritate nu-
tuque legum domitas habere libidinesy coercere omnes
cupiditates, noflra tueri, ab alienis mentes, oculos,
manus abflinere. Atque hinc eft, quod apud
gentes plerafque antiquiores vel hiftoricorum
memoria, vel poetarum fabuloiis ex parte nar-
rationibus celebratas, complures reperti fuerunt
prudentia? gloria & ^quitatis ftudio confpicui,
quos fupra alios non ambitio popularis, fed fpe-
ftata inter bonos moderatio provexerat, qui rem
periculi ac confufionis, quin & triftiflimi exitus
plenam animadvertentes, incerto populum jure
regi, peculiaria & civium fuorum genio atque
ingenio convenientia conceperunt prsecepta, quse
tum inferiorum auxilia atque praslidia tum po-
tentiorum frena eflent, ac juxta quas fuum cui-
que videretur tribuendum. Ea certe ratione Sa-
turnurn quondam Latii populos fuis formalfe le-
gibus, Bacchum Indos, OEnotrios Italum; nec
minus Corinthios Phidoni, Milefios Hippoda-
mo, Macario Lesbios, Zamolxidi Getas, JEgy-
ptios Mercurio Trifinegifto , fua debuifle infti-
tuta ,• quin & Minoen Cretenlibus, Arumbam
Epirotis , Thebanis Philolaum , Zaleucum Lo-
crenlibus , Draconem ac Solonem Athenienfi-
bus, Spartanis Lycurgum, jura quibus regeren-
tur conftituilfe , duduin 3 clarilfiinis antiquita-

T I T, I.

tum fcrutatoribus adnotatum eft. Romani vero
juris antiqui atque fimplicis, ab omniadhuc am-
"bitione , gratia, odio, partiumque ftudio & 1
gitionibus remoti, auctores primos non aliunde
rettius , quarn ex Tacito didiceris , qui anna-
lium libr. 3. cap. 26. 27. Nobis , (inquit) Ro-
mulus, ut libitum, imperitaverat; dein Numa re-
. ligionibus & divino jure populum devinxit: reper-
taque quicdam a Tulla & Anco : fed prcecipuus
Serviu^ Tullius auffor legum fuit, queis etiam re*
. ges obtemperarent. Pulfo Tarquinio, rtdvcrfus pa-
trum facfzoncs multa popuhis paravit, tucndce Iv-
bertatis & firmandte concordicc : creatique Decem-
viri , & accitis quce ufquam egregia , compofitcc
duodecim tabulce, finis cequi juris. Sed nec hic fub-
fiftere debuit, aut falva populi utilitate potuit,
virorum in Rebufpublicis principum ac jurifpe-
ritoruin induftria. Cum enim mutatis tempori-
bus hoininumque moribus jura quoque fubinde
mutari contingeret, atque alias prioribns leges
addi, indeque majorem in modurn jura incre-
fcere; de arte quadam juris, aut faltem metho-
dica ejus digeftione videbatur cogitaridum , ne
plane confufum eftet legum chaos. Hinc, ut de
folis nunc dicam Romanis, priinus quidem Ju-
lius Csefar, Suetonio tefte, in vita ejus cap. 44.
deftinaverat publice jus civik ad certum modim
rcdigere, atque ex immenfa diffufaque legum copiA
optima quaque ac necejfaria in paucifsimos confer-
re libros. Sed cum meditantem talia mors przeve-
niflet, ex eo tempore privatos quidern plures in
fuuin & aliorum ufum nonnulla juris legutnque
aut conftitutionum fyftemata adornafle , non
modo Codex Gregorianus & Hermogenianus
abunde probat, fed & |urifconfultorum variorum
volumina tum Inftitutionum tum Digeftorum
vulgata titulis, quorum venerandain memoriam
noftra etiamnum confervant Pandeftje; quippe
in quas prjeter innumera alia egregia veteris pru-
dentue monumenta non contemnendas ex Ul-
piani, Marciani, Gaji, Florentini, ac aliorum
Inftitutionibus ; Juliani , Alpheni, Marcelli,
CeJil, pluriumque Digeftis, depromptas partes
videmus collatas. Ipfos vero Principes Romanos
in procurandis audtoritate publica juris volumi-
nibus fegniores fuifle, li Hadrianum & Theodo-
fium Juniorein , illum edicti perpetui, hunc
Theodofiani Codicis componendi audtorem ex-
cipias, in aperto eft: donec tandem Juftinianus ■
Romano juri digerendo & in melius reformando
totus incumbens, non modo facratiffimas impe-
latorum conftitutiones in luculentam erexit con-
fonantiam, fed & ad immenfa veteris prudenticc
volumina curam extendit, atque ex defumtis in-
de utiliffimis centonibus , ufui iJlius temporis
fubinde per Tribonianum addito aliquo vel dc-
trafto accommodatis, infigne juffit furgere Pan-
deftarum feu Digeftorum opus. Quod cum fan-
ftiffimuin vere fit totius Jurifprudentije Romanse
facrarium, ac pretiofilfimo abundet thefauro eo-
ruin omnium, qu» ex sequi bonique fontibus per

-ocr page 19-

De J tr s t x T IAETJURE. £

plura fecula hauferunt optimi quique juris facer-
dotcs, juftitiie ac fapientiiE non fimulatse neque
affedatae veneratione cultuque clari; non inuti-
lem me operarn impenfurum credidi, fi quin-
quaginta libros ejus pleniore illuftrarem commen-
tarioj & Romani juris definitionibus, fubnefte-
rem, qua in parte illud noftris vicinifque genti-
bus vifum fuerit peculiaribus de caufis vel emen-
dandum, vel fupplendum > vel benigniore juvan-
dum interpretatione : quippe quibus przetermiflis
frnctu fperato magna ex parte deftitutam fore
Jurifprudentia: civilis explanationem, non du-
bitabit, quifquis conf deraverit , leges etiam
fuum a'vum ac fatum habere, ut, quodolim in-
honeftum vifum fuit, nunc fubinde fieri honefte
putetur, & contnt, quod olim vetitum, nunc
fmeprobro quandoque liieat, ut plenius dixi in
oratione dejungcnda Komam & hodiernijuris fcien-
tia; infuperque meminerit, non primum locum
nunc tribui folere juri Juftinianeo in controver-
liis inter litigantes dirimendis.
^ 2. Quoties enim inter duos plurefve lis eft,
infpiciendum ante omnia, an non municipalis
aut provincialis juris fcripti verbis aut mente at-
que fententia decifa iit. His deficientibus ad jura
non fcripta, inveteratas regionis confuetudines,
recurrendum ; quo & antiqu£E reducendae gentis
* parccmia.' feu proverbiarufu populi longsevofir-
jnata. arg. l. fidomw 79. §. hisverbis i.ff. delega-
tis 3. l.folent 6. §. ult. ff. de offic.proconf. & legati.
Ant. Matthseus ftdtt. de paroemiis Belgarum fu-
rifconf. Quod fi nec ex his expediii res poffit,
tum demum Romani juris deciliones & Canoni-
ci illuftrationes admittendse funt; uti id obferva-
vatum ab Eguinario Barone tid tit. Inflit. de ju-
ftiticl &jure, num. 3. Zoefio ad Pundett. tit. de
legibus part. 2. de confuetudine num. 25. & feqq.
JLamberto Goris adverfir. traff. 4. §. 1. Sim. van
Groenewegen ad proam. lnftit. num. 1. & feqq.
Parente p. mem. Paulo Voet trafi. de ufujuris
tivil. & canonici cap. 5. Abrah. a Wefel ad no-
•vellas conftit. U/trajetfm. art. 10. num. 10. &
feqq. Quin imo, ne in fubfidium quidem ad ju-
ris civilis decreta confugiendum , quoties appa-
ret, univerfali confuetudine hanc aut illam Ro-
mani juris partem, verbi gratia , adoptionem,
fervitutem , manumiffionem , in totuin defiifle
fervari; utcunque ftatuta julferint generaliter,
vel confuetudo induxerit, Romanum jus innon
decilis oportere admitti. Gudelinus dejure novijf
libr. 1. cap. 13. fere in finc. Neque enim perpe-
tuumeft axioma illud , tmijfa in ftatuto fuppleri
dcbere ex jure civili, ac fecundum tllud deddi; fed
demum locum habet, fi femel ea in materia jus
civile receptum fit , eique nonnulla a ftatuto
vel fuperaddita vel detracta inveniantur : nam
fi ftatutorum determinatio a juris Romani fun-
damentis plane deviaverit, minus tuto , qux
defunt, ex legibus Romanis fupplementum re-
ceperint ac definitionem. Hugo Grotius in Re-
fyonfis Jurifmf. Holl. pm. 3. vgl. 2. (onftl. 197.

num. iq.&feqq. Quo fundamento niti quoque
puto , quod Hollandise Ordines, reformato u~
troque tam Scabinico quam Aefdomico fucce--
dendi jure, in Aefdomico quidem , tanquam
Romani juris principiis praxipue fubnixo , juf-
ferint in non decilis ad Romanje jurifprudentia?
placita recprrendum efte : in Scabinico autern
id, quod deeflet, ex antiquo Hojlandice Zelan-
diseque fucceffionis jure debere decidi. Unde
nec perperam a nonnullis traditum, tunc, cum
obfcuri vel incerti regionis alicujus mq^es funtj
in vicinorum locorum ufus morefque non impm-
denter inquiri. Quamvis enim verumiit, terri-
torii unius leges ultra illud in aliis locis vim fuam
non exferere , & haftenus ftiifti juris elie; nec
ex confuetudine loci unius argui poife vel induci
confuetudinem loci alterius. l.ult. ff. de jurifdit1.
Jacob. Coren obfervat. 32. num. 18. 19. id ta-
men non impedit, quo minus ratione fuftulta
gentium vicinarum placita , velut exempla &
res prudenter judicatas in judicando fequamur,
ipfi legibus ac confuetudinibus hic deftituti. Ne-
que novuin, ut populus a populo alio ex libera
voluntate jura velut sequa & jufta mutuetur.
Probatum certe multifariam Romanis , quod
Grarcis pridem placuerat: ac non femel Zelandia1,
ut & aliarum provinciarum Proceres , iifdem
prope verbis repetitis fanciverunt, qu£ ab Hol-
landise Ordinibus ante fuerant in civium fuorum
ac publicam utilitatem ftatuta. Confer Placitum
Ord. Holland. \6. Decembr. 1595. vol. 1.placitor.
pag. 482. cumplacito Ord. Seland. 19. fulii 1607.
d. vol. 1. pag. 49 5. item pag. 491. cum pag. 502.
Groenewegen ad d. proams hiftitut. num. 16. &
feqq. ibique DD. cit. Cui accedit, quod in omnem.
eventum, fivicinarum quoque regionum mores
deficiant, ad naturalem tandem aquitatem rc-
6tamque rationem lubfidiarius aditus eft. Bufius
de officio jtidicis cap. 5. num. 54. & feqq.

3. Neque tamen ideo , qua; di£ta haftenusi
accuratam Romani juris fcientiam hodie inuti-
lem efficiunt, aut quicquam detrahunt neceffi-
tati addifcendi etiam ea , qua imprudentiores
aut minus periti, tanquam abrogata , in foro
dedifceiida temere ja&itant ; ut id multis docui
in oratione dejungenda Romani & hodierni jurii
cognitione. Nec mihi velim foli in hifce fides fit:
Teftem audi Ariam Pinellum , ad /. 2. C. de re-
f :md. vendit. part. 2. cap. 4. num. 1. Ego, in-
quit , poft longam legendi profeffionem , poftquc
diligentijjimam foro navatam operam , in ea fcn-
tentia fum , ut theorica fine prdxi digeftam foli~
damquejuris cognitionem prceftare nequeap ; prd-
xifque abfque theoria maxime periculofa & manca
evadat. Baronem audi adtit. Inftit. dejuftitia&
jure, cum ait , nihil in jure civili extat, quod
Franci pragmatici adufum fori & judiciorum trar
ducere non pojfint: id quod paucis ad jingulos ti-
tidos demonftrabo. Nimis enirn fepe in fchota di-
Rari audivi , hic vel illo titulus non facii ad fa-
rimm apud francos; am pkrwque fftuli vis ac

A i potejlat

-ocr page 20-

4, L i B, I.

jpoteflas tgmntiffi; vet qui hac in gymnafm difti-
tant, nihil Gallici juris pneter atiditum habeant.
Imberto crede ac Mornacio , Rebuifo, Antonio
Fabro, aliiftpe, qUorum verba emphatica exhi-
bet Anton. Matthxus in politiffimo de judiciis li-
bello , poft prsfationem.

4. Jurifprudentiam hoc tradatam Pandefta-
rum volumine effe dvuinamm atque humanarum
verum notittam , jufli atque injufli fcientiam; vel
artem boni (J iequi; merannque non flmulatam phi-
lofophiarAI, ex Ulpiano ac lnftitutionibus difci-
mus. /. 1. pr: & §. 1. I. juflitia 10. §. ult. ff.

h.t. §. 1. Jnfl. h.t. & merito. Quis enimphilo-
fophia; nomen ifti arti non tribuat, quce virtu-
tum omnium difciplina eft, & in publicis fimul
ac privatis excellit officiis, ac rempublicam, fi
nihil prohibeat , conftanter & fortiter & perite
adminiftrari facit ; ex qua felices depra?dicat£e
civitates in quibus vel reges philofopharentur,
vel philofophi regnarent. Quis Jurifconfultos
circa res divinas verfari neget, fi mente revol-
vat , jus publicum , Ulpiano tefte , in lacris
quoque ac facerdotibus olim conftitifte. /. 1. §.

i.ff. h. t. Rsevardus Varionm lihr. 5. cap. 12.
fere in princip. Manlium Torquatum inde apud
Valerium Maximum libr. 5. cap. 8. num. 3. di-
fhim fuifle juris civilis &Jacrorum pontificaliiim
perittffimum: Draconem Athenienfem , Attejiun
Capitonem ac Coccejum Nervam omnis divini
hmanique juris fcientes, apud Gellium Noctium
Att. libr. 11. cap. 18. inpr. & Tacitum libr. 3.
mnal. cap. 70. & libr. 6. cap.i 6. immo plerum-
que eos, quibus juftitije admiftranda: onus in~
cumbebat 5 facrorum quoque curam olim ha-
buiiTe; ac decens fuille vifum apud gentiles, ut
qui totius imperii & regiminis publici habenas
moderabantur, fupremam quoque circa res di-
vinas haberent auftoritatem : uti teftis ejus rei
eft Servius, ad verfum Virgilii libro 3. iEneidos
ubi is Anium & regem hominum & Phcebi facerdo-
tem dixerat, fubjiciens , majorum hanc confuetu-
rfinem fiiiffe , at rex ctiam facerdos ejfet & ponti-
fex; indeque hodie etiam imperatores fonttfices
dici. Quod & ex Dione Caflio Hbr. 53.pag. mi-
hi 508 , acex §. 8. Jnfl. derer. divifi junft. t. 9.

1 .ff. cod. tit. manifeftum eft. Teftis Cicero,
pro domo fua ad collegium Pontificum 5 cum
multa (inquit) divinitus a majoribus noflris in-
•uenta atque conflituta fint, tum nihil prccclarius,
quam quod vos eofdem & religionibus Deorum im-
mortaliim , & fummce reipublicce prceeffe volue-
htnt; ut ampliffimi & clartffimi cives rempubli-
€am hene gerendo , pontifices re/igionem fapienter
iidminiflrando , rempublicam confervarent. Te-
ftes denique veteres Gallorum mores, & Drui-
dum apud eos officia, qui, tradente Julio C$-
fare libr. 6. de bello Gallico , rebus divinis in-
terfunt, facrificia publka ac privata procurant,
rcligiones interpretantur; ad hos magnus adolefcen-
ttum numerus difciplince caufa concurrit, magno-
tjus it funt apudeos hmon ; mm fere de enmibus

T I T. I.

controverfiis publicis privatifque conflituimt;
fi quod efl ailmiffum facinus, ficcedes fatla, fi de
hereditate, de fimbus, controverfia efl , iidem de-
cernuntprcemia pcenafque conjlituunt.

5. Quamvis vero Jurifconiultis juftitiam co-
lentibus incumbat cequum ab iniquo feparare , li-
citum ab illicito difcernere; /. 1. §. i.ff. h. t. ta-
men ut bonum ab cequo fejungeretur, neque jus
civile neque naturalis ratio fatis patitur ; non
magis utique , quam ut ingenium magnum a
bono diftingueretur; non efl, inquit Seneca li-
bro 1. de ira circa fin., quod exiflimes verum efle,
quod apud difertiffimum virum Livium dicitur, vir
mgenii magni magis, quam boni; non potefl il-
ludfeparari; ctui & honum erit, ant nec magnum.
Jus certe noftrum efle artem boni & cequi, iacer-
dotes ejus boni & cequi notitiam profiteri; judi-
ces , ex bono & aquo judicare , adjudicare,
arftimare, interpretationem facere; exceptionem
ex bono & ccquo competere ; reftitutionem fieri,
atque adeo jungi paflim honum cequo , cequum
hono, ex multis juris noftri locis plus quam ma-
nifeftum eft. /. i.pr. & §. 1 .ff.h.t. princ. hi-
flit. de obligat. ex confenfu\. qucedam aUmies 20.
§. in honce fidet 30. in prmc. §.31. in fine Infl.
de affion. I. in his quce extra 16. ff. de condit. &
dcmonflrat. I. fi & me 32. ff. de rehus creditis 1.
non exigimus 2. §. pen. ff. fi quis caution. injud. *
fifl. catif faffis non obtemp. Nec fieri aliter po-
teft, quam ut id, quod in fe fpeftatum boniini
eft, etiam fnnul ea ratione cequum fit: licet illud
ipfum nonnullis accedentibus circumftantiis ini-
quum effe incipiat , propter quas tunc etiam
non ultra bonum erit. Hinc , etfi honum (addo
& iequum) imperatores cenfuerint, mulierem,
qua: femet ipfam marito committit, etiam fua
parapherna ejufdem arbitrio gubernanda relin^
quere; quia tamen paraphernalium domina man-
ferat & libera moderatrix , ideo invita muliere
maritum fefe rebus ejus immifcere, non squum
amplius (fednec bonurn) judicarunt. I. baclege
8. C. depdtfis conventis. Pari modo , re per pra>
donem depofita, sequum quidem & bonum fuit,
eandem prasdoni deponenti reftitui , fi per fe
dantem accipientemque intueamur , ut ita ex
fide contraftus commiflum recipiat is, qui dedit.
Sed fi concurrat rei furrepte dominus, quo nul-
lus alius firmiora in re jura habet, & cui fado
fceleftiflimo ademta erat, mutata quafi fcena,
eidem ex bono & jequo reddendam efle, vix:
ambigitur. I. hona fid.es 3 1. §. 1 .ff. depofitt. Qua;
pluribus exfequitur Budeus ad /. 1. ff. h. t. 8c
Clariff Collega meus D. Noodt probabilhim lihr.

3* caP- 2-

2. De cstero a:quitatem Icgibus & jure fcri-
pto comprehenfam efTe , nem® ignorare poteft,
qui modo legum requifita tit. 3. enarranda, per-
fpexerit; fic ut pro jure, quod in ipfis obtinet:
rerum argumentis, prxgnans a:quitatis pr$fum-
tio militet, & mutatione leges indigeant, quo-<
iies in Hs fefe prodit iniquitatis manifefte labes*

UlcgeS

-ocr page 21-

DE ]USTITI

l. leges fdWAttffimce 9. C. de legibus-. Sed cum non
ornnes articuli fmgulatim autlegibus, aut fena-
tufconfultis , aliove jure fcripto comprehendi
polfint. /. non pojfunt 12. /. 13. jf. de legib. &
novas quotidie formas edere natura deproperet,
nec raro emergant negotia necdum legum deii-r
liitionibus determinata. /. 2. §. fed quia 18. C.
de veteri jure enucleando. Sic ut praetermifla vel
Jnterpretatione, vel faltem jurifdidtione j udicis
fupplenda iint, ex manifefta legum fententia ad
fimilia procedendo, quoties eadem utilitatis ra-
tio ac conjeftura videtur fubeife. d. /. 12. 13.
j1f. de legibus d. I. 2. §. 18. C.de veteri jure enucl.
necelfeerit, in hifce dehniendis sequitatem ob-
fervari, eamque ftrifto prceferri juri, ac nimium
fcrupulofe argumentationum iubtilitati. I. in
vmnibus 90. jf. de reg. juris l. quod fi Epbeji 4. in
fne jf. de eo quod certo loco. Quo pertinet praxi-
pue illud lmperatoris in /. placuit 8. C. de judiciis
quod nempe placuent, in omnibus rebus prceci-
pnam ejfe juftitie cequitatifque quam ftricli juris ta-
tionem. nec non Pauli in /. 2. §. item Varus 5. in
fine jf. de aqua & aquce pluv. arcend., dum adtio-
nem utilem in fafti fpecie ibidem propofita con-
cedens, addit, hcec cequitatem fuggerere, etjijure
tlcficiamur. Et hanc paflim fuifte mentem jurif-
confultorum, ex eo quoque manifeftum eft, quod
deiiciente direCta ex verbis legis aftione, pluri-
mis in caiibus utiles introduxerunt ex a°quitate.
■Quid, quod & in ipfis. fcriptis legibus in id in-
cumbendum eftjudici, ut sequitatis pracipuam
in interpretando rationem habeat, nec tam ftri-
£tum jus fequatur, quod folis legum verbis fub-
nixum ad abfurda & inepta quseque non raro
«ieduceret, quarn potius, cognita probe ac per-
fpefta earum ratione, ex animi fui religione con-
ftituat, utrum ad cafum fibi aijudicandumlegis
vis ex*tendenda fit ; an , certo certius ceilante
ratione legis , ipfius quoque legiflatoris volun-?
tas exteniioni ad talem cafum videatur refraga-
ri: cum utique. leges fcire non. fit verba earum
tenere, fed vim ac poteftatem. /. fcire 17. ff. de
legitus. Etinfraudem legis facere dicatur, qui,
Ifervatis legis verbis, menti ejus ac fententia* ad-
verfatur. /. contra legem 29. &30. ff, de legibus.
atque etiam calumniari, & verba captare, qui
non, qua mente quid di£tum fit , animadver-
tit. l.pen.jf. ad exhibend. Unde Cicero alicubi;
fcriptum fequi, calumniatoris ejl ; boni judicis,
fcriptoris voluntatem autforitatetnque defendere.
Et quis, quado, juftum arbitretur , ad ultimum
damnari fupplicium eos, qui hoftis arcendi gra-
tia muros confcendiffent ■, quia lege fcriptum
erat, capital effe, fi quis muros confcendiifet ?
aut ex eo , quod lex voluit, aftionem ad exhi-
bendum illis dari quorum intereft , ftudiofo
etiam dodrins alicujus aftionem accommodari
ad libros fibi exhibendos, quia fi eos exhibitos
legiffet, doftior & melior futurus eilet? aliud
profefto non leges tantum jubent. d. l.pen. fed
& communis fenfus 'cuique dictat j nec dubi-

A. • E -Tl X U R E. 'f

tatum unquam fuit , quin jus tale fummum
fumma injuria atque injuftitia dici mereatur.
Neque tamen > qua; dida haftenus, redargu-
tionem ex eo patiuntur, quod Principes fibi fo-
lis refervafle videantur diftindtionem inter a:qui-
tatem ac ftrictum jus. /. 1. C. de legibus. Cum
lex illa accipi non inepte poffit .de clementia
Principis, manfuetudine, ac indulgentia , qua
gratiam facit pxnarum , a judicibus ex legum
prarfcripto infligendarum aut inflidtarum; quip-*
pe quas folus princeps remittere poteft aut mi-<
tigare ; non vero judex, cui, uti non feveri-»
tatis, ita nec clementise gloria afleftanda eft. K
perjpkiendum 11. ff~.depcems. Vel etiam intelli-
genda d. 1.1. de cafu, quo manifefta eft durje
legis fententia : tunc enirn fecundum eam judi-
care neceife eft, donec Princeps , cognita du-.
ritie legis aut iniquitate , eandem ipfe in melius
reformaverit; cum non judicis , fed Principis
fofius fit , uti legem condere, ita <k conditam
ob apparentem poftea iniquitatem abrogare. /. /e-
ges 9. C. de legibus. eoque pertinet illud Ulpia-
ni m l. profpexit 12. §. ipfa i.ff. qui & Hquib.
manumiffi liberi non fiant, aiferentis , perquam
durum quidem ejfe, ut mulier quce divertit, omnei
omnino fervos fuos manumittere vel alienare probi*
beatur; fed tamen ita legem fcriptam ejfe, fecun-
dum quam proinde judicandum erat, donec du-
rities ifta emendaretur : uti etiam poftea emen-
data fuit. /. in adulterii 32. C.ad leg. Jul. de ad-
ulter. Quamvis & verum fit, rigorem afperita-
temque non raro legibus juftas ob caufas ita
contineri , ut nec legiflatoris mitigatione vel
temperamento opus fit, fed oinnino obfervanda
veniat in judicando feveritas ac rigor juris. l.ji
exprejfum 19. ff. dc appellation. d. I. perfpiciendim
11. jf.de pcenis.

7. Jurilprudentise finis eft juftida , virtutum
omnium perfectiflima ac veluti compages, re<5te
definita conflans ac perpema vohintas jus fuum
cuique tribuendi. Etii enim proprie fit habitus
voluntatis, tamen eam non iine ratione fimpli-
ter per voluntatem defcriptam puto ; eo quod
non tam ex eventu ipiaque tributione ejus,
qUod cuique debitum , quam potius ex volun-
tate ipfa atque propofito, juftitiae adus dijudi-
cari, juftofque aut injuftos dici convenit. Vo-
luntatem fane fi ab ipia tributione fepares , ju-
ftidje virtutem haud inveneris; nifi & fures 8c
prxdones & malas fidei poffeffores , non pami-
teritia duftos , fed judicis auftoritate, domini-
ve eos perfequentis metu , compulfos , atque
ita animo nolente reddentes furrepta , juftitiam
tunc quoque exercere opinens.. Cum ex adverfb
non redte juftitiae verse laudem ei negaveris, qui
inopinato fortuna* novercantis impetu , amiffis
incendio , naufragio , hoftiumve incurfu facul-
tatibus , re ipfa prseftare aliis atque exfolvere,
quod debet, non poteft ; fi modo femper eo
maneat propofito , ut quicquid fecundiore ac
magis ridente fortuna conquifiverit, id in zeris
A 3 alieni

-ocr page 22-

aireni dimihutionem fuis quantocius creditori^
bus concedat. Multum fcilicet inter aftionem
juftam, & eam quse jufte fit , intereft ; uti &
inter aftionem injuftam ac eam qu^ injufte fit.
Exercet fur adtionem juftam, dum coattus ab-
Jata reftituit; nec tamen jufte facit , eo quod
ha:c reltitutio non a voluntate fuum cuique tri-
buendi profefla eft. Contra, aftioncm injuftam
facit debitor ob inopiam non folvens ; nec ta-
inen injufte facit , quoties defeftus folutionis
non a Culpa aut malevolo isedendi propofito,
fed ab infortunio cafuque procedit.

8. Quamvis autem fragilitatis humans con-
ditio non finat, in fummo gradu nos hujus con~
ftantis & perpetua voluntatis capaces eile, dum
in nullo aberrare, ac non multoties labi, divi-
nitatis magis, quam mortalitatis eft ; non ta-
men ideo minus ad juftitise naturam atque per-
fedionem (quje in rei cujufque defcriptione
fpe<5tanda ) conftantia ac perpetuitas defiderata
eft ; fic ut voluntatis iftius interruptione appa-
srentie , appareat quoque extempJo juftitise de-
feftus. Neceft, quod quis, dum leges indies
mutari videt , & plura quondam illicita quae
nunc probata , neceJfariam inde arguat juftitiffi
acvoluntatis mutabilitatem; fimodo perpendat,
mutabiles pro temporum hominumque morum-
que varietate leges, non aliter ad juftitiam fefe
habere, quam quafi veftes, quibus illa tegitur;
quarumque mutatione , utcunque frequente,
uti nulla homini, ita nec juftitise, mutatio in-
fertur. Servat nempe vir juftus tenax propofi-
tum & conftantem hanc perpetuamque volun-
tatem tribuendi cuique , quod tempori populo-
que convenientes leges publicte , & in viridi
pofitx obfervantia, definiverunt fmgulis tribuen-
dum efle.

g. Dividitur vulgo juftitia: in commutativam
ac diftributivam. Commutativam appellant,
quce verfatur circa commerciain qua propor-
tio fervatur, quam vocant arithmeticam , dum
fola rei cum re fit collatio, ac rerum collatarum
lpeftatur jequalitas t m«lla perfonarum , inter
quas commercia vigent ac eonventiones inter-
ponuntur , habita ratione , plebeji an honorati
iint, magiftratus an privati. Nifi omni ex parte
deprehendatur rerum a:qualitas, fic ut ex rebus
ipfis alter alteri non videatur anteponendus:
tunc enimfubinde in fubfidium; tollendas dubi-
tationis ergo, ex perfons conditione aliurn alio
potiorem effe , jus noftrum conftituit. Quid
enim, fi pretium a;quale pro re venali offerat di-
redus rei. emphyteuticarix dominus & extra-
neus ; in auftione publica cognatus & creditor;
aut creditor & extraneus ; vel focius & extra-
neus pendente inter focios judicio cominuni di-
vidundo ? quid fi in quceftione de parte debiti
lieredi remittenda, quo invitetur adadeundum,
diflenfus fit, pari curnulo debiti, pari numero
diffidentium creditorum ? hoc quidem in cafu
ftandum efle voluntati eorum , qui alios digni-
tare antecellunt: in illis Vero focium) credito-*
rem, cognatum , dominum dire<5tum , extra-
neis praeponi oportere , remque ei addici, Ro-
manis placuit. /. juris gentium 7. ult. I. 8. ff.
de patfis l. ult. C. de emphyteuji l.i.C. communi
divid. I. ctrn bona 16. ff. de rebus aullont. jud.
pofftd. & vcndendis. Diftributiva dicitur , quae
verfatur circa pra?mia & pamas pro meritis cu-
jufque diftribuendas : unde & Nemefin veteres
juftitia: filiam finxerunt, ita didam -r cv.d-
su %l#vz]Uisnct>f , facinorum impiorum ultri-
cem, bonorum prsmiatricem; In hac, licet non
femper , at fscpe tainen, perfonarum refpedum
haberi, atque adeo fervari proportionem, quam
vocant geometricatn , tum civiles tum munici-
pales leges de deliftis coercendis agentes, paf-
Iim loquuntur , ut fuis dicetur locis; quatenus
propter unum idemque crimen a duobus coln-
mifJum gravior alteri, alteri levior pa:na irroga-
rur; vel ob eadem benemerita majus alteri, al-
teri minus tribuitur prjemium ; fed quse p^nas
cjujeque pntmia in fe Jpeftata difparia funt; ea
tamen, quia funt applicata perfonis, ^tate, na~
talibus, dignitate , vel fexu diverfis , paria erunta
in quantum psna per fe levior non minus gra-
vat honeftiorem, quam humiliorem ea, qus in
fe fpe&ata gravior apparet. Mulftas tamen ac
pasnas pecuniarias civiles certa quantitare adver-
fus quofvis cujufcunque fexus dignitatis condi-
tionis promifcue conftitui per leges , uti infre-
quens non fuit Romanis , veluti infurto, rapi-
na , damno injuria dato , aliifque multis , ita
nec a moribus hodiernis alienum effe, vulgo no-
tum eft. Anton. Matthceus de criminib. libr. 48.
tit. 18. cap. 4. num. 7.

_

1 o. Ab hac prima juftitias divifione non Ion-
ge recedit ea, qua, auftore Grotio, in explctri-
cem & attributricem deftributa eft. de jufe belli
&pacis libr. i.cap. i.num. 8. vide tamen com-
mentaria viri Nobiliff. Guilielmi vander Meuleti
ad Grotium d. num. 8. Ad expletricem reducenda;
omnia, ad quse prseftandaatque implenda quif-
que non modo ex ^equitatis ratione obligatus eft,
fed & invitus competentibus juris remediis com-»
pellipoteft. Adeoque eo pertinent non tantum
omnia nobis debita ex jure dominii, (late fumto
dominii ac debiti vocabulo) & obligatione ex pa-
dionibus & veris ac quafi contraftibus defcen-
dente; fed &, qua: quifque psena: nomine ex
delidto perpetrato vel aliis privatis vel publico de-
bet: cum ad reftituendum, dandum, pra:ftan-
dum, faciendum, psnamque luendam, volens
nolens qtiivis adigatur. Contra vero attributrix
circa omniailla occupataeft, adqua?, licet quis
ex jequitate & ratione naturali obligatus videa-
tur, atque etiam implens laude dignus inter bo-
nos fururus fit; tamen fi praftare atque imple-<
re , fepofito pudore fpretoque sequitatis vincu-
lo, recufet, publica nequit au&oritate conftrin-
gi. Qua ratione, licet jus & fasfit, paupcri per
divitem, elecmofynas porrigi; bene merenti prce-

mium ;

s. I. T i t. . L

-ocr page 23-

De Justiti

mium; donatori antidora a donatario praftari;
inopi confilii falutare fuppeditari a prudentiore;
proximioribus, aliifque , qui obiequio ac bonis
artibus fpem fuccefiionis fibi paraverant, heredi-
tatem relinqui, dari legata; tamen fi quis iftius
generis officia neglexerit , lex nulla invitum ad
remunerationes, eleemofynas, hereditates , lega-
ta tribuenda coget. Atque hoc eft , quod vult
Seneca libr. 2. de ira, cap. 27. durn ait; quam
angufta innocentia eft, ad legem bonnm ejfc: quan-
to latius patet ofjiciorum , quamjuris regula: quam
multa pietas , humanitas , liberalitas, juftitia, fi-
des exigunt, qua omnia extratabulas publicas funt.
Et Paulus JCtus, non omne , quod licet, hone-
ftum ejje ccntendens; /. non omne 144. jf. de re-
gul. juris. Duin plura leges licita pronunciant,
quorum tamcn' contrarium iuadent omnino, lon-
geque pr&ferunt. Vino doliari vendito ea con-
ditione, ut ante proximam tollatur vindemiam,
fi emtor non tollat, venditori lex effundendi fa-
cit poteftatem : qui tamen , ii non cffuderit,
led vel vendiderit emtoris periculo, vel alio 1110-
do in id operam dederit, ut, confervato in ufus
emtoris vino , mora ei quam minime damnofa fit,
laudandum potius eum eodem quafi fpiritu Ul-
pianus pronunciat. /. 1. §. 3. & 4.ff. deperic. &
tomm. rei vend. Concubinatum licitam Imperator
tonfuetiidinem dixit, l. fi qua illuftris 5. C.adfe-
natufc. Orfitian. eumque per ieges nomen aftum-
iiffe, ac ideo extra legis posnam efle Marcianus
auftor eft. /. in concubinatu 3. §. idt.ff. de concu-
hinis. Honeftitamen matrimonii vinculum, con-
trahentium confenfu & amicorum fide firmatum,
paffim anteponi, laudari, variifque ad id invi-
tari privilegiis cives Romanos , in confefto eft.

11. Ne vero infolaacnuda juftitia. contem-
platione , ad vitam civilem ordinandam atque
tuendam non fufficiente , Jurifconfultos harrere
ac confenefcere quis putet ; amplius ab iis exi-
gitur, ut juris faciant applicationem , fingulis
illud negotiis rebufque , prout inciderint, ac-
commodando , dum judiciis aut advocati partes
implent. /. 1. §. l.jf. h.t. Quod jus eo fenfu ni-
hii aliud eft, quam norma & regula agendorum;
feu, regu/a attuum moralium , obligans adidquod
reftum eft ; ut inquit Grotius , dc jure belli ac
facislibr. 1. cap. 1. num. 9. Ciceroni libr. 1. de
legibus ratio fumma infita in natura , quce jubet
ea, quce facienda funt, prohibetque contraria. Vel
prcefes bonis & malis , prceceptrix quidcm facien-
dorum, prohibhrix autem non faciendortm; ut ex
Chryfippo Marcianus, /. 2. ff. de legibus. Sive
ad ftatum reipublica; primario fpeftet, five pri-
mario ad fingulorum pertineat utilitatem: quo-
rum illud publici, hoc privati juris venit appel-
latione : utrumque colleftum ex praceptis na-
turalibus, gentium, & civilibus, generatim ad
id tendentibus , ut honefte quifque vivat, alte-
rum non lcedat, & fuum cuique tribuat. Qux
vulgo tria juris pracepta dicuntur , ambitu fuo
quicquid legibus ufpiam jure cautum eft com-
prehendentia.

A ' E T j U R E. * f

12. Jus naturale, Juftiniano & Ulpianode-
finiente, eft, quod natura omnia animdia docuit
pr. luft. de jure natur.gent. & civil. 1.1. §. 3. jf.
h. t. Quamvis enim bruta proprie neque juris
neque injuria; capacia fint , fatente id eodem
Juftiniano pr. Inftit. fi quadmpespaup. fecijfe dic.
umbram tarnen quandam & imaginem juris ac
analogiam in iis licet deprehendere ; in quan-
tum, quod homines ex redte rationis agunt di-
ctamine , id fi bruta quoque naturali faciant in-
ltin6tu, utut fine lenfu rationis, jure fecifte di-
cuntur. Eo fere modo , quo non tantum Ppe-
ta, ftilo liberiore evagantes, apibus mores, ftu-
dia, populos, reges tribuerunt , fed & philolo-
phi ac oratores formicis iram & afteftus alios ,
quin&mcntem, rationem, memoriam. Cicero
libr. 3. denaturaDeonun; numcxiftimas, inquit,
formicam anteponcndam ejfc huic pidcherrimce urbi,
quod in urbe fenfus fit nuUus; in formica non mo-
dcrfenfus, fed & mens, ratio , memoria f Licet
idem 1. de officiis rationem & juftitiam, pro-
prie fcilicet di£tam , in brutis neget. Egregie
Senecade iralibr. 1. cap. 3. muta amma/ia httma-
nis ajfeffibus carent, habent autem fimilesillis quof-
clam impidfus; a/ioquin , fi amor in illis ejfet, &
odium ejfet; fi amicitia, & fimultas; fi dijfenfio,
& concordia; quorum aliqua in illis quoque ex-
tant vcftigia: cceterum humanorum pciiorum bona
malaque funt. Nul/i nifi homini concejja prudentia
eft , di/igentia , cogitatio: nec tantum virtutibus
humanis anima/ia, Jcd etiam vitiis prohibita funt.

13. Nec tamen ideo hinc redte deduxeris, il-
lud ergo omne juftum efte , autjuris naturalis,
quod agit homo ratione prseditu^ , fi idem in-
ftmdtu bruta faciant: nifi &inceftum, & adul-
terium, & vagam libidinem, & vim fine causa.
illataiti, & alia fimilia , fpeciofo juris naturalis
colore tingenda putes ; quippe qua: omnia a
brutis fieri palam eft.

Coeunt anbnalia nu/lo

Ccetera deleftu, nec habetur turpe juvcncce.

Ferre patrem tergo.
Quin potius, uti non omnium , qurr juris funt
naturalis proprie difti , fimulacra in brutis ap-
parent, ita quoque ea demum , quae cum bru-
tis homines habent in agendo communia, juris
naturalis nornen merebuntur, fi in hominibus
a recta? rationis dictamine profecta fint : cum
nihil aliud fit jus naturale hominum , quam,
quod recta ratio illis , qui vere intelligunt, di-
£tat, idque velfine prsevio mentis difcurfu, vel
per neceftarias & evidentes confequentias, qui-
bus ultro ac fine prolixa argumentatione , une
impedita conclufionum dimcultate , tanquam
juftis aftentiantur. Sic ut hujus juris naturalis
fubjedtum fit tanturn homo intelligens & ratione
utens , ac inftinftum quidem corporis intuitu
cum brutis , at rationem reftam , animo inh.x-
rentem , quafi cum Deo cominunem habens.
Ra:vardus /ibr. 1. varior. cap. 1.

14. An autem vere ullum detur jus naturse,

, ut

-ocr page 24-

ut quidam temerc negandum arbitrantur, quafi
neque ullus juris iftius legiflator effet, neque
ianctio tranfgreffionem coercens; non prolixius
excutiam. Sufficit, Deurn, auftorem natura,
juris quoque naturalis conditorem effe: fanftio-
nem autem ad obfervanda juris illius prsecepta,
confiftere in commodis, qua? ex eorurn obfer-
vatione cuique privato accedunt , ac vice versa
in aTumnis atque miferiis, quibus obnoxii effi-
ciuntur illi, qui juris hujus regulis contraria fe-
ctantur ac probant. Vide Cumberland dekgibus
naturce in pralegomenis §.13.14. & feqq.

i<>. Quse vero prima juris hujus naturalis
bafis fit, quodnam fundamentum, acprimum
principium, ex quo a priori (ut loquuntur) de-
monftrari poffit, & velut ex fanftiffimo juftitije
ipfius penetrali educi > quamam juri naturali ad-
fcribi oporteat, de eo variatum non minus fuit,
quam olim circa quarftionem de fummo bono in
plurimas philofophi difcrepantes abierunt opi-
niones. Suntenim , quibus vifum fuit ejus fun-
damentum ponere in convenientia & difconve-
nientia cum natura rationali ac fociali non per
lapfum depravata. Grotius de jure belli ac pac.
iibr. i.cap. 1. num. 12, Sed quid, obfecro, eft
principium petere , ii non hoc ? cum id ipfum
in quaftione lit, an hoc aut illud fit conveniens
incorruptje natura? feu reftse rationi: ut proin-
tle ex alio id fuerit fundamento deducendum.
Alii in hominis focialitate primum juris totius
naturalis quxrunt principium. Puftendorff deju-
ve natur. & gentium in prafat. Sed, ut opinor,
minus re<5te: cum jus naturale ambitu fuo non
modo complefiatur officia erga homines alios in
eadem viventes focietate; fed & erga Deum, ac
femet ipfum , etiam ab omni focietatis humanse
reladone femotum. Cui accedit , quod jus na-
turale omni focietate humana antiquius eft; un-
de focietas, eo jure pofterior, concipi non po-
teft juris illius, tempore anterioris, fundamen-
tum. Inficias quidern haud eundum, religionem
erga Deum & erga femet ipfum officia praipa-
rare hominem, ac magis aptum reddere ad focie-
tatein, iino firmiffima focietatis humana; vincu-
la efte : fed tamen & illud manet, focialitatem
cfte 11011 poife principium illius juris, ex quo
hujus ipfius focialitatis principia petenda funt.
Fatendum , hominem eife animal natura focia-
bile ; fatendum , focialitatem magna ex parte
fundamentuin efTe juris illius naturalis, quod
inter homines jam multiplicatos fervandum fuit:
fed non inde fequitur, focialitatem univerii ju-
ris naturalis , feu omnium eorum , qux ad jus
naturale reduci debent , effe principium. Qux
cum ita fint, penitius cun£ta fcrutanti non aliud
evidentius occurrit juris naturalis univerfi fun-
damentum ac fcaturigo, ex qua, uti ex fonte
rivuli, ex radice rami, derivanda erit omnis ju-
ftiti^ ratio , quam jus Dei creatoris, potentis
quidem, fed & pariter benigni ac fumme bene-
fici in fuas creaturas. Produxit nempe Deus ter

w

Lib. I. T i t, I.

corn-

Optimus Maximus ipfum hominem, & omnia re-
liqua in ufum ejus. Quod ratione refta ac judi-
cio fuo homo percipiens , & benevolentiam, fa-
pientiam, potentiamque creatoris agnofcens ma-
ximam , non poteft non libi confcius ac convi-
£tus effe nate ex ipfo creationis beneficio obliga-
tionis illius arftiffimse, qua ad religionem ac cul-
tum divinum, quin & amorem, humillimamque
liinul fubjeftionem, creatori benigniffimo exhi-
bendam > devindtus eft : ufcpe adeo , ut, fi,
fpreto hocce bonae mentis didamine , in alia
omnia contraria ire feftinaret, eum faltem tan-
quam potentem ac punire valentem pari mentis
fuse confcientia reformidare deberet, quem ut
au£torem fuum beneficum colere noluit ac vene-
rari. Eomodo, quo (frfummis ima componere
liceat) accepta: libertatis, rei inaftimabilis , im-
memor libertus , fi honoris amoris & obfequii
vice contumelias & injurias patrono rependeret»
iram ejufdem juftamque indignationem extime-
fcere deberet, ac meritam beneficii collati retra-
<5tationem. Quo etiam tendit illud Lactantii, pri-
mum Juftiti® fundamentum effe Deum cogno-
fcere ut parentem, eum metuere utdominum,
diligere ut patrem , vitata omni fuperftitione.
Cumque fui exiftentiam quifque poft Deum fuis
immediate debeat genitoribus , non poteft non
ex generationis ac nativitatis beneficio devin£tus
effe ad omnia pietatis & obfequiorum gencra iif-
dem pro virOi exhibenda. Unde & a Pomponio
cum religione erga Deum conjundta fuit obli-
gatio, utparentibus &patriie, velut alma? matri,
pareamus. l.i.jf. h.t. Nec aliud Ciceronipla-
cuit , cum libr. 1. de officiis in fine fcriberet,
in ipfa communitate cjfe gradus officiorum, ex qui-
bus, quid cuique praflet , intelligipotcf}, ut pri-
ma diis immortdwus, fecunda pcttrice, tertia pa-
rentibus , deinceps gradatim reliquis debeantur.
Obligationi huic primx erga fui au<5tores proxi-
ina eft , ut fic produ£tus a creatore homo, ejuf-
que du£tus veneratione , proprije ftudeat con-
fcrvationi , caveatque, ne contra auctoris fui
fcopuin in fui ipfius interitum ac deftruftionem
allaboret aut cooperetur; ac proinde utatur qui-
dem illis, qua: ad vitse fuftentationem fibi a crea-
tore fuppeditata videt, nequaquam vero iifdem
abutatur in fui perniciem aut lacfionem. Qua ra-
tione etiam eloquenti® Ilomanse parenti vifum
fuit, unumquodque animal, fimut atque na-
tumeft, ipfuni libi conciliari ac commendari ad
fe confervandum, atque ad fuum ftatum , & ad
ea, quse funt confervatoria ejus ftatus: aliena-
ri autem ab interitu , iifque rebus, qua: interi-
tum videntur afferre. Etquia res ipfa loquitur,
vix effe , ut quifquam fine hominum aliorum
adjuinento vitam fuam feliciter tranfigat ac fefe
tueatur, dum nemo fiinul omnia tum opificia
tum artificia ad fui confervationem expedientia
callere poteft autpraftare; confequens fuit, ut
natura duce pronus effet & inclinatus in plenio-
rem focietatem cum aliis excolendain , vitsque

-ocr page 25-

D E ] U S T I T

cormnunitatem. Quo vero magis fociaiitatis iftius
■gauderet emolumentis, necefle fuit, ut, ficu-
ti primo loco proprix', ita & fecundo totius hu-
mani generis lluderet confervationi, tum fobo-
lem procreando educandoque , atque ita iup-
plendo mortalitatis fuje defedum; cum , teite
Cicerone libr. 4. de finibus, omnis natura vclit
ejfe confervatrix fui, ut &falva/it> & ingene-
re conferveturfuo: tum etiam conferendo ac pra'-
fl-ando illud omne , quod videri poteft aptum
efle ad promovendam ulterius conhrmandamque
indudam illam inter homines vita; communita-
tem. Et quiafua cuique ratio ac fenfus commu-
■nis diitabat abunde, eam ih univerfum deftru-
ttum iri, fi quifque nil prster propriam pl"x-
fentemque fpedaret utilitatem , aut (quod pe-
•jus) jus fibi aliquod commentitium in omnes &
omnia fecundum potentia: fua: vires arrogaret;
nonaliud fupererat, quam ut ex oppolito mu-
tua cum aliis reciprocando humanitatis officia,
tribuendo aliis qua: iplis commoda, recipiendo
viciffim ab iliis qua: fibi putaret expedire in vit£
tuitionem, magis magifque conftringeret com-
mune confortii vinculum ac fodalitatis. Quo
Seneca refpiciens libr-. i. de ira. cap. 5. homo,
inquit, in adjutorium mutuum generatus eft -—
heneficiis emm humana vita confifiit & concordia;
ttec terrore, Jed mutuo amore in fcedus auxilium-
cjiie commune confiringitur. Iterumque libr. de
ira. cap. 31. ut omma interfe membra confentiunt,
xjuia fingula fervari , totius interefi; ita homines
fmgulis parcent, quia ad ccetum geniti fumus ;fal-
va enim effe focietas nifi amore & cuftodia partium
non poteft. Atque hinc deprompta generalia illa
juris naturalis pracepta , ne quis alteri faciat,
quod ipfe fibi heri nolit; ex adverfo prxftet aliis,
tjuod fibi ab illis prseftari exoptet ; quod quif-
que juris in alterum ftatuerit, eodem etiam ju-
re utatur. Hinc quoque cft , quod quifque,
dum fibimet ipfi proximus eft, non tantum ad-
verfus aliorum, a re£ti tramite recedentium, im-
minentes injurias fibi cautelis variis innoxiis ju-
re profpiciat, ac parietes, mamia , foffas, furi-
bus, prasdonibus, hoftibus, opponendo, filje
confulat fecuritati; fed & adverfus aliorum vio-
lentiain fefe defendat, vim vi repellat, arrnaar-
mis, etiarn cum aggreflorum nece, fi aliter vi-
tam aut pudicitiam tueri ; ipfis incolumibus,
haud pofTit, atque ita inculpata: tuteke fervet
moderamen. I. l.C. unde vi. 1.1. §. vimvi. 27. /.
quod eft. 3. §, eum igitur. y.ff. devi & vi arma-
ta.l. 1. §. item. 4. ,ff. ad leg. Corn. de Sicariis. I.
fcientiam. 45. §. qui cum aliter. 4.ff. adleg. Aquil.
/■ 3 -ff- h- Cicero paffim in oratione pro Mtlone.

16. Jus autem hoc naturale, tanquam divi-
na providentia conftitutum, firmum femper at-
que immutabile permanet. §. pen. Inftit. dejure
jiat.gent. & civil. Eft quidem, inquit Laftantius
divin. Inftit. cap. 8. vera lex, rctta ratio naturce
eongmens, dijfufa in omnes , conftans ac fempi-
term; qua uotet ttd offiwwi jificndi a wtm.dQ <1

iaetjuhe». 9

fraude deterreat, neque vero per fcnatum aUt pei
populum folvi hac lege pojfumus. Cum eniirrre-
<5ta ratio , qu^ naturale jus vel includit vel in-
greditur, originem fuam immediate Deo debeat,
& ad ipfam divinam juftitiam fefe referat, velut
irnago divina; legis & quasdam ejus expreffio;
necefle eft, ut ipfurn quoque hoc jus immuta-
bile fit : ne alibquin, admiffa mutabilitate, in
Deo quoque variationem & confilii prioris veram
pcenitentiam, atque ita vel erroris prioris con-
feflionem, vel refte conftitutorum mutationem
in pejus admittamus. Quod quantum cum Dei
fanditate ac perfeftione pugnet, nemo non vi-
det. Gfotius dejtire hcll. &pac. lihr. 1. cap. J.
num. 10. in med. Hornius de civitate libr. 2. cap.
2. num. 5. D. Noodtprbbabilmm libr. 2-. cap. n.

17. Interim non eundum inficias , quin hoc
jus, in thefi immutabile, mutabile tamen fit in
hypothefi, ut loquuntur. Quo non aliud de-
notatur, quam generalia juris iiaturalis praxep-
ta, ex re£te rationis didatnine profluentia, ex-
ceptiones quafdam pati; quae tamen & ipfe non
minus naturali ratione fubnixa? funt, atque adeo
prceceptis ipfis univerfalibus non vere contra-
riantur, aut ea fubvertunt, fed magis firmant,
fecundum illud vulgatum , exceptiones corrobo-
rare regulam in calibus non exceptis; Qua ra-
tione, lieet jus natura; in univerfuin vetet ho-
micidia , latronis tamen vim inferentis cxdem
permittit; ac fceleratorum jtibet fupplicia , per
judices imponenda. Quin &, cuin multa jus
naturale fuaferit quidem, at non praxeperit, nec
vetuerit iis contraria , confequens fuit , juftis
caufis urgentibus a tali fuafione jtire recedi. Quo
modo & libertates, & reiilm cominunes, & alia
plura his fimilia, primos inter mortales ex na-
turali fuafione viguiffe conftat; a quibus tamen,
multiplicato deinceps humano genere, bellifque
ferventibus , per introdu<5i:am dominioruin di-
ftindtionem ac fuhfecutam ex captivitate fervitu-
tem , noii fme jufta ratione receflum fuit.

18: Jus gentiumeft, quodapud omnes, vel
faltem moratiores gentes obtinet & pcrarquc cu~
ftoditur : ac refte in primcevum & fecundarium
dividitur. Primcevum quidem nihil aliud eft,
quam jus naturale hominum a gentibus recep-
tum. Ubi enirn rationis naturalis dictata apud
gfentes plerafque fervari contingit, ea juris gen-
tiUm noinen ab ufu gentium aflumere, haud
abfurdum eft : qua: tamen ipfa fi populi pleri-
que moratiores afpernarentur, in nudis juris na~
turalis fubfifterent terminis ac denominatione.
i.Inft. de jurenat.gent. & civil. I. omnespopuli. 9.
ff. h. t. Unde & juris hujus exempla ex iis, qua»
jus naturs jubet, a Jurifconfultis videinus allata;
qualia funt erga Deum religio , ut parentibus ut
patrias pareamus. /. 1. in fine. I. 2. ff.h. t. Secun
darium dicitur, quod non tam ex rationis luce
exortum , quam potius ratiocinatione legitima
colleduin eft, & accommodatum non tam in-
corruptx naturse bonitati, quam depravatx ne-

ceflita-

-ocr page 26-

io L i b. I. T i t. L

ceflitatibus; adeoqiie, quod ufu & humanis ne-
ceflitatibus esigentibus gentes fibi conftituerunt.
§.2. Infiit. de jure itat. gent. &civili. Quodnon
ita accipiendum, cjuali jus aliquod gentium ef-
fet^, gentes omnes, qua tales, obligans, omnes
po|5ulos in publicis inter gentes commerciis de-
vinciens , lic ut peccaturi effent ac puniendi
quoties a tali recederent jure ; uti jus naturale
cunctos homines obftringit, cives omnes jus ci-
vile. Tale enim quid inter gentes adum , tale
populorum omnium, qua talium, commune vin-
culutn, haud deprehendo. Quin potius, quae-
eunque juri gentium fecundario in publicis pri-
vatifque negotiis adfcribuntur, non alio fenfu a
gentibus conftituta dici poffunt, quam quia id,
quod humano generi multiplicato , per ratioci-
nium videbatur utile, & ad promovenda inter
homines coininercia expeditum, paulatim nunc
hujus nunc illius populi ufu , & itatandem gen-
tium plerarumque, comprobatuin fuit: nulla de
ca;tero univerfali obligatione gentes adftringen-
tc. Qtiapropter & ocius alibi , alibi ferius ea,
quse juris gentium efte dicuntur, recepta con-
ftat; & rejechi viciflim fine juftitis violatione ,
qux quondam gentibus ut cequa placuerant. Ita,
verbi gratia, cum noii omnia fingulis fuppete-
rent, nec omnis ferret omnia tcllus, neceflitas
pariter atque utilitas commercia fuafit medianti-
bus contractibus plenius excolenda : inter quos
antiquiflima quidem & ad iimplicitatem proxi-
me accedens apparet permutatio. Sed curn non
femper ca nobis eflent fuperflua , quibus alius
viciflim indigebat , emtio fucceflit, adinvento
riumrno feu numerata pecunia res quafvis alias
jeftimante. l.i.Jf. de contrab. emtione. In gra-
tiam deindc eorum, quibus pretium emtioni re-
rum fufficiens deerat , introdufta locatio , ut
modica pecunia rerum fibi utilium temporarium
pararent ufum. Quod fi nec tantuin fuppete-
ret, undemerces conftitueretur; Vel ad aliorum
liberalitatem, gratuitoimpeti'ato rerum ufu,recur-
rendum fuit; unde commodatum atque preca-
rium originein traxerunt: vel comparandi aliun-
de fuere nummi, in rerum neceliariai'uin emtio-
nem condndionemve deinceps impendendi; un-
de mutuurri fiatum efi. Ac ne creditor inte-
rim de forte periclitaretur , res alias fecuritatis
caula ufque ad mutui reftitutionem ei viciflim
tradi, a-quum vifum ; quod pignoris conven-
tione interveniente faftum. Sed Sc, cum non
omnes ad fuaf gerenda vel affervanda apti aut
proclives eflent, setate, abfentia, peregrinatio-
ne, fexus verecundia, imperitia, dehdia. intcr-
venientibus, alteri ea mandato vel depofito com-
mitti placuit. Quod fi foli negotiis expediendis
pares non viderentur, aflumtis adjutoribus, fo-
eie.tatem iniri & partitis operis rem geri , re-
ceptum fuit. His igitur aliifque' fimilibus con-
ventionum fpeciebus cum fubveniretur quam
maxime incfigentije rerum plurium, qua plures
laborabant; non mirum fuit, gentem unamquam-
que , quo cultior efle defiderabat , eo quoquc
magis fuum in ufum eas introduxifle, vel ad-
mililfe populis ab aliis jam ante inventas , at-
que inluper peculiaribus non raro legibus cir-
cumfcripfifle. Neque tamen ulli genti ratione
intrinfeca, ab honeftate vel tUrpitudine defum-
ta, impofita fuit obligatio contraclus taies aliis
cum gentibus exercendi; nec peccare cenfendi,
aut juftitise prxccptis refragari, qui commercia
populis exteris interdicunt in- folo fuo ; atque
inter ipfos cives fuos quafdam improbant ve-
tantque contrattuum fpecies, quoties ilias civi-
bus fuis haud expedire perfuafi funt : non ma-
gis, quam noftris & multorum aliorum mori-
bus in juftitiain incurritur, durii fervitutum ac
manumiflionum jura inveniuntur abolita, utmi-
nus conducentia , utcunque paifim olim inter
gentes laudata. Nec. aliud ferendum de iis ju-
dicium, qua; ad publicos gentium aftus perti-
nent; qualia funt legationum jura, folennes bel-
lorum denuneiationes, aliaque his affinia plura;
cum & hcec non ita, uti jus naturale, excertis
pofllnt deduei principiis , fed ex ufu & vclun-
tate gentium pracipue modurn formamque ac-
ceperint. Etenim, qucd mifli ad foeios & ami-
cos populos legati, ab iifque pro talibus agniti,
fancti habentur, id non ex quodam fecundario
jure gentium, fed magis ex fidedata, atque ad-
eo ex ipfis juris naturalis principiis, datam fi-
dem cuique etiam privato fervandain pra?cipien->
tibus, defcendit. Sed 8c quod ab hofteadho-
ftem ablegati ab mjuriis ipforum hoftium tuti ac
immunes funt» id non aliunde derivandum pu-
to, quam quod gentes . moratiores pacem bello
multifque triumphis potiorem judicantes, il ho-
neftis poffit iniri legibus > ejus obtinendcc ple-
rumque non aliam magis aptam viam invene-
rint, quam fi admiflis ex hoftium numero non-
nullis, tanquam Jegatis, de reducenda concor-
dia novifque faxleribus pangendis traitarent.
Cum autem tale munus legationis apud hofrcs 3
belli jure quidvis valentes, non facile quemquam
fufcepturum perfuafi eflent, fi non fecuritatem
& tuitionem is fibi in adeundo ac recedendo
Iperare poflet ac polliceri; expedire fibi cenfue-
runt, hoftium quoque legatis inviolabilem apud
fe concedere incolumitatem, & ita caduceatori-
bus in bello pacem facere : quibus confequens
eft, ut & ipfos inter hoftes fanftitas legatisnon
aliunde, quam ex fide data ac promifla feairi-
tate, adeoque rurfus ex jure naturali petenda ac
defendenda fit. Unde & novum non eft, nec
rationi jurive adverfum, ut, qui necduin fibj
pacem conducereopinabantur, infidiofe infida?-»
que paci bellum proeferentes, vel eos jam miflos
repellerent, vel denunciarent, ne ad fe Iegati
initterentur, alioquin eos hoftium loco fore; ue
pluribus confirmat Grotius de jure lelli ac pacis
libr. z. cap. 18. num. 3. & 5. Et cum non eam
a legatis utilitatem fperemus, nec proinde fidem
iis dederimus > quoties eos non ad nos, fed acl

hoftis

-ocr page 27-

DE justitia et jure. II

hoftis noftri amicos ac confa:deratos ab hofte no-
ftro miflos deprehendimus, nullo quoque jure
tales fecuritatem a nobis expedaverint aut inco-
lumitatem; fed belli jura captivitatemque «eque
fubire cogendi eruut, ac quilibet aliinuilo lega-
tionis titulo infignes. Grotius. d. libr. 2. cap. 18.
num. 5. in med.

19. Quod fi contra recta? rationis dictamen
gentes ufu qusedam introduxerint , 11011 ea jus
gentiuin redte dixeris, fed peffimam potius mo-
rum humani generis corruptelam. Atque hinc
elt, cjuod Jurifconfulti noftri in ipfo jure gen-
tium concurrentem cum ufu rationem conlide-
rantes , ea quoque , velut a re£ta ratione pro-
fecta , juri naturali duxerunt adfcribenda , qua;
proprie juris gentium fecundarii erant; in quan-
tum, ufu prafuppofito humanifque neceffitati-
bus, hsec ab cequitate & ratione ratiocinata (ut
ajunt) videbantur dictari: quales, verbi gratia,
furtorum prolribitiones , dominiorum diftinCtio-
nes, aliaque plura. §. 1. Inftit. de obiigat. quae
cx deliffo. I. 1. ff. de acquir. rer. domin. § .jingn-
lorum. 11. CT §. 12. Inftit. de rer. divif.

20. jus civile eft, quod quifque populus fi-
bi proprium conftituit; quatenus ex iis , qua;
jure naturali diftata erant , vel invaluerant jure
gentium , iibi utilia defumit ac probat ; hifque
alia, ex ufu fuo proprio, fuo addit arbitrio.
Quo fenfu Gajus in l. omnes homines. 9. jf. h. t.
omnes populos, qui legibus & moribus regun-
tur,partim jure proprio,partim communi omnium
hominum jure uti., autor eft. Atque inde jus
civile 11011 male diftribueris, quod vel origine iit
tale , vel fola comprobatione. Jus civile com-
probatione eft, quod vel a ratione naturali con-
ftitutum, vel ex ratiocinio jufto alias apud gen-
tes introduftum , Velut sequvun & bonum in
civitate receptum eft. Sic enini & homicidia,
& adulteria , & furta, & alia fcelera quam plu-
rima damnat quidem jus natura: ac gentium,
fed & prohibet jus civile , atque ita difpofitio-
nem juris liaturs vel gentiumlua confirmatau-
toritate. Origine jus civile dico, quodfine certo
ac peculiari juris naturalis fundamento in civita-
te conftituitur , etii 11011 careat generali, aliqua
sequitatis ratione. Quo pertinent teftamentorum
& aliorum a£tuum plurimas folennitates, Falci-
dise detractio, Macedoniani ac Velleiani Sena-
tufconfulti difpofitio , alisque plures Romano-
rum tum antiquata? tum ufu etiamnum fervata*
leges. Qvisedatn fciiicet funt, qua; homines nol-
le aut velle debent , quia in fe continent hone-
ftatem aut turpitudinem quandain moralem:
qusedam, quce ea fola ratione jufta funt, quia
ea jufta eife volunt qui jubendi. poteftatem ha-
bent; fic ut eorum arbitratu illa vel agenda fint
vel omittenda, & pro ratione pracipue ftet juf-
fio atque voluntas imperantis. Appofite admo-
dum, qua; de patre Gellius noff. Att. libr. 2.
cap. 7. ad legiflatoretn hic tranftulerimus: omnia,
inquit , quce in rebus humanis fnmt, ficut doEli
cenfuerunt, aut honefta funt aut turpia: quce fuci
vi retfa & ho?iefta funt , ut, jidem colere , ui
patriam defendere, ut amicos di/igere, cajieri opor-
tet, five imperet pater, jive non impcret: fed quce
his contraria, quceque turpia & omnino iniqua funt,
ea ne ft imperet quidem. Qrne vero in medio funt,
& a Grcecis tum «JWcpo^, tmn /jiicru appellan-
tur, ut, in militiam ire , rus colere, honores ca-
pejfere, caufos defendere, uxorem ducere, uti juf
fum proftcifci, uti accerfitum venire, quoniam &
hcec & his fimUia per fe ipfa neque honcfta funt
neque turpia , fed proinde ut a nobis aguntur, ita
ipfis attionibus aut probanda fiunt, aut reprehcu-
denda; propterea in ejufmodi cmnium rerum genc-
ribus patri parcndum cjje cenfeni, veluti fi uxo-
rem ducere imperet, aut caufas pro reis dicere : quod
enim utrumque in generc ipjb per fe neque honcftum
neque turpe, idcirco , ji patcr jubeat, obfequen-
dum eft. Quacunque indiiferentia funt , li in
hanc aut illam partem a legiflatore definita in-
veniamus , fic ut poft legem in republica latam
jubendo jufta fa<5ta fint, aut vetando injufta,ea
juri civili, quod origine tale eft , non haffitan-
ter adfcribemus.

T I T V L V S II.

De origine juris, Sc omnium magiftratuum &: fucceflione prudentum.

Summaria.

I. De primis juris Romani imtiis ufque adlegem

12 tab. deque ejus compofitione.
a. De incrementis variis juris poft duodecim tabu-

las ufque ad tempora Juftimani.
3- De jure Juftinianeo, libris bafilkun , (tBfque
Grcecis juris auttoribus.

4. De compofaionc juris Canonici.

5. De cmpofitione juris Feudalis.

6. Quce fit aucioritas novellarum Leonis & alio-
rum Impp.

7. De magiftratibus Romanis, remiffive.

8. De fucceffione prudentum y & feffis Jurifcon*
fultorum.

9. Notatur diftintfos olim fuiffe Jurifconftdtos &
caufarum oratores, nec omnes Jurifconfidtos (f-
que in ommbus juris pmibus fidffe peritos.

B 2

1. Tria

-ocr page 28-

L "I B. L

Ria potiffimum h. tit. tivtclari
docet tituli infcriptio , quorum
primum eft initium & incre-
mcnta juris, altenun origo ma-
j :giftratuum, & tertium FuCcef-
lio prudentum : quce non tam
fingnlatim exponete, quafn notatis lummis capi-
tibus ad antiquitatum & hiftoriae juris fcripto-
res ledorem remittere conftitui. jura quod at-
Gnet, principio regum arbitria uti apud alias
plerafquc gentes ac nationes pro legibus erant,
tefte Juftino hbr. iin pr. confirmante id pluri-
bus Demftero in notis ad Rofin. Hbr. in pr. ita
& penes Romanos id ebtinuifle Pomponius in
1. 2. h. t. Tacitus hhr. 3. annal. cap. 26. Did-
nyfius Halicarnaflxus libr. 1 o. c. 1. aliique tra-
dvint. Sed cum id minus e re furgentis novi

o

regni videretur^ nonnullx ab ipfis regibus Ro-
manis leges conditx, qua: a Papirio col!e£te ,
l-cges regicc ab auctoribus, a colleftore jw Papi-
rtanum appellatar. /. 2. jf. h. t. cujus vcftigia tum
in pandcdtis /. t.fif. de mortuo inferendo tum apud
rei Romana fcriptores occurrentia collegcrunt
varie , Ant. Auguftinus, Contius, Manutius,
piures alii, ac ex his Rofinus antiquit. Roman.
hbr. 8. cap. 5. Ejeftis regibus cum rurfus in-
ccrto jure populus aliquamdiu uius fuiflet, per
Decetnviros a Graxia' civitatibus, varice leges
pctita funt, & in decem tabulas redacta; cum-
que his deinccps alia dus eilent fuperaddita:»ex
accidenti duodecim tabularwn lcges di&a funt; in
quas tamen etiam ex legibus regiis plura capita
elfe per decernviros tranflata Cuiacius monet
iibr. 3. obf. 40. Has vero leges 12. tabularutn
nt Tacitus annal. 3. cap. 27. haud vcritus cft
dicere finem (equi juris; quatenus recentiora po-
puli Romani lcita non cadem finceritate ordi-
numque confenfu fuerunt condita; ita & Cice-
10 omnibus philofophorum bibliothecis pratulit
Jibr. I. de oratore cap. 44. fremant, inquit omnes
fccet , dicam quodfcntio , Bibliothecas mehercide
cmnium plnlofophonm unus mihi "Sidetur duodecim
tabularum Itbcllus, fi quis legum fontes capita
•viderit, & autforitatis pondere & utilitatis uber-
tate fupcrare. Congeftas eas varie atque dige-
itas pro fuo quifque arbitrio , aut commenta-
riis illuftratas dederunt Ludovicus Charundas,
Ravardus, Liplins, Anton. Auguftinus, Ant.
Clarus Sylvius, Balduinus, Contius, Jac. Gc-
tofredus, & alii plures.

2. His accclfcrunt legis a6tiones , cerla fcili-
cet ac folennes formula per Jurifconfultos ac-
commodatir iis, qua breviter erant duodecim
tabulis comprehenfa; Scjuris Fiaviani ac y£lia-
m nomine donata'; a Gnao Flavio Appii Clau-
dii fcriba, qui eafdem Appio furreptas populo
donaverat, & aSexto iElio, qui prioribus alias
adjecerat. 1.2. §. 5. 6. 7, h. t. adde Briflonium
mtiquh. Rom. libr. 4. cap. 20. Ingens prater-
ea iricrementum juri acceffit liovis indies latis
iegibug, plcbifcitis, Senatniconfultis ? ac magi-

1*2

T 'f T. II.

ftratuum edifitis tum tehiporariis , tuffi poftea
perpetuis; maxima vcro p oft redadtam in fta-
tum monarchicum rempublicim, principum con-
ftitutionibus, collectis partim auttoritate priva-
ta a Gregorio & Hermogene , - pkrtim publica
juflu Theodofii junioris: unde Codicis Grego-
riani, Hermogeniani, Theodofiani, & Juftinia-
neidefcendit denominatio. De hifce Jacobus Go-
tofredus in manuaii juris cap. 2. 3.

3. juftinianum vero noftrumlnftitutionibus,
pandedtis, codice repetita pralcdionis , & no-
vellis Jurifprudentiam Romanam abfolvifle ve!
duponcliis notum: uti & illud, quod Pandectis
per Codicc-m, codici per novellas , liovelSifque
anterioribus per pofteriores, quin & ipfis lcgi-
bus codicis anteriorum Principum per leges po-
fteriorum imperatoruin eidcm Codici infertas, fit
derogatum Wftfembach in comment. ad Cod. in
pr. de compofitione Codicis nttm. 5. 6. 7. 8. Paulus
Voet ad. 6. prccemii Inftitut. num. 2. Bockel-
mannus ad Pandeti. in prcelegomenis num. 4. E-
repto deinde ab hominibus Juftiniano, &vafta-
ta per barbaras gentes ltalia, uti Lingua Latina
fic & Romar.a leges ncgleita jacuerunt , licet
quodammodo poftmodum revocata, compofitis
& editis Grace libris B«ehKikuv fub Imperatori-
bus BafiJio Macedone, Leone, & Conftantino
Porphyrogeniieta : quemadmodum & fcriptus
Photii nomocanon, Michaelis Attaliata & Har^
menopuli manuale, Theophili Inftitutiones, alia-
que plura Grace, de quibus prolixius agit no-
titia reliquiarum juris veteris, & poft Juftinia-
nea Jurifprudentia, pramifla Corpori furis cdi-
to Amftei. & Lugd. Bat. anno 1663. m folio.
Jacobus Gotofredus in manuali juris cap.6. Jo-
fephus Maria Suarefius de notitia Bafilicorum, pra-
mifluslibris Bafilicwn , a Eabrotto editis. Seculo
tamcn duodecimo, tempore Lotarii rurfus in lu-
cem protradum, ac in ufum revocatum jus ipfum
Juftinianeum , Bononia alibique per Imerium
& alios fama hilarioris interpretes tum illo tum
feculis fequentibus capit doceri, quorum plero-
rumque vitas enarratas vide apud Eorfteruin,
Fliftoria juris iibr. 3. cap. 5. & fcqq. ufque ai
finem.

4. Sed & eodem fcre tempore componi cap-
tum jus Canonicum. Ac primo quidem tempo-
re Eugcnii Papa Gratianus eam collegit paitern,
qua* decretum appellatur. Jtiflu deinde Grego-
rii noni epiftolas Pontificum decretales compila-
vit & in quinque libros digeffit Raymundus. Bo-
nifacius odavus fextum addidit, fed in quinque
libros fubdivifum. His Clcmentince acljefta a Cle-
inente quinto, & Johanne 22. ac tandem accef-
ferunt cxtravagantes. Septimutn quidein clecre-
talium librurn , a Petro Matthao Lugdunenft
Juiifconfulto congeftum, ut & Pauli Lancelotti
Inftitutiones Juris Canonici, pofteriores exhibenc
corporis Canonici editiones, fed nulla publica
auftoritate donatas.

5. Compofitx quoque ac colleftx confuetu-

dines

-ocr page 29-

t) E O K 1 G I N

cTines feudales ab Oberto de Orto & Gerardo
Nigro Capagiilo Coniulibus MediolSnenfibus,
aliiique incertis auctoribus , ut: vult Cujacius,
iifque ab eodem pllira extraofdinaria fubjunita
ex Alvaretto & Ardizone capitula , ac quintus
feudorum liber. De hifce & in univerfum de juris
hiftoria vide latius Beioldum delibatis jum.-part.
i. inpr. in differtat. de libris utriufque juris.

6. Cxterum quOd attinet noveilas Leonis, &
Heraclii, Nicephori, Comneni, Frederici, Hen-
rici feptimi, aliorumque plurium Imperatorum
pofteriorum conftitutiones corpori juris Jufti-
nianei additas, verius eft, eas nec juris Romani
proprie difti partcm facere nec paris eile cum
eo jure auftoritatis. Similique modo, licet refti-
tutse a viris doftis in Codice leges ex libris Ba-
iilicwri, & aliis Grrecis fcriptoribus , illuftran-
di gratia allegari non fit incongruum, ad pro-
bandum tamen in foro atque fcholis fruftra ad-
duxeris, tum quia nunquam a noftris probatsc
ac recepttE proceribus, tum quia eas fa:pe tan-
tum Grsecaruin conftitutionum epitonras eile
conftat, ipfis conftitutionibus incuria & injuria
temporum deperditis. Ant. Matthfcus de anttion.
libr. 2. cap. 6. nuni. 13. Brunemannus in cod.
in prxlegoMcnis ad tit. dc novo Cod. faciendo in
fine.

7. Parte tituli altera de magiftratibus Roma-
nis traftatio comprehenla eft. Quorum initia of-
iicia ac poteftatem exponere non mei inftituti
eft; maxirne cum ipii Pandeftarum compilato-
res contenti fuerint libri primi partcm alteram
iftis deftinare magiftratibus , quorum frequen-
tior in legibus & mentio & ufus erat. Pra:ter
quos fi cui volupe fuerit exfpatiando liberius per-
quirere, quse recenfitorum a Pomponio in l. 2.
h. t. quin & aliorum extra hos plurimorum or-
dinariorum & extraordinariorum , majomm ac
minoram, urbanoruin ac provincialium magi-
ftratuum partes fuerint, qu;c munia, Rofmum
adeat toto libro 7. Antiquitatum Romanarum ,
poftquam in capite fecundo eorurn exhibuiflet
fummatim catalogum , prolixe de iis difleren-
tem.

8. Quod fucceflionem prudentum attinet, qui
in libera floruerint republica, qui dein fub Im-
peratoribus , quo quifque eorum vixerit feculo,
quibus imperantibus , quos libros fcripferint,
quibus confpicui honoribus, docet ex parte Pom-
ponius inl. 2. .3 5. & feqq. h. t. JacobusGo-
tofredus in manuali Juris cap. 7. & prolixe. Va-
lent. Porfterus hifloria juris civilis Iibr. 2. cap. 2.
&feqq. ufque ad cap. 82. ac nuperrime Clariif.

E J U R 1 $ ETC. J2J

D. Eck, Antccciror juris UltraieftinuS digriiitf-
inus in principns juris civiiis h. t. uti & Nob; D.
G. vander Meuien, in commentario ad Pomponii
hifioriam de origine pris pdrt. 3*. Cumque noii
omnibus eadem ftaret iii controveriiarum deci-
iione fe"ntentia, faftum eft, utfuccefiu tempo-
ris juriiconfultorum lefta3 invaluerint, natse qui->
dem potiilxmum ab Attejo Capitone & Antiftio
Labcone, fecl a praxipuis utriufque fequacibus
nomina adeptse ; cum enim Capitoni Sabinus,
Sabino Caffius fucceffiifet, Sabimanorum, ac Caf-
fianorum denominatio Jurifconfultis horum len-.
tentias probantibus tributa eft j Labeoni vero
poft Nervam fuccedente Proculo feftx diverfar
itudioiis inde Proctdianorum nomen natum. Quo-
rum frequentes opinionum diilcnfiones quainvis
magna ex parte Juftinianus fuis fuftulerit mfertis
codici repetita: prseleftionis decifionibus , plura
tamen hujuiinodi diffidiOrum veftigia per Pan-
deftas in veterum Jurifconfultorumrefponiis di-
iperfa fuperefle, nequaquam dubium.

9. Caeterum diftinftos olim fuiife a caufarum.
oratoribus Jurifconfultos, vel Servii exemplo ma-
nifeftum eft, qui cum jam proximum a Marco
Tullio locum in caufis orandis obtineret , non
ante juris civilis fcientiain eloqUentia: fertur ad-
junxiile, quam acri Mucii reprehenfione, turpe.
effe patricio & nobili & caufas oranti jus in quo ver~
fatur ignorare, velut contumelia, ad id ftimulatus
/. 2. §. 43. ff. h. t. Quemadmodum & olim
non omnes omnium juris partium a:que peritos
.fuifle, fed alios hanc , alios aliam Jurilprudentia?
materiam felicius excoluiile , vel inde conftat,
quod & ipfi Jurifconfulti clientes fuos rogati ad
alios remittere non erubuerint, quos in ea juris
parte candide agnofcebant femet ipfis peritiores.
Quintum certe Scsevolam Augurein, iegum cla-
riffimum & certifilmum vatein , quotiefcunque
de jure prsediatorio confulebatur, ad Furiuni &
Caflellium, tanquam huic fcicntia: magis dedi-
tos, confuitores fuos rejicere folitum, Ciceropro
Balbo & Valeriuslibr. 8. cap. 12. num. 1. auftor
eft: cuin eniin antiquitus de jure refponderent,
quotquot ftudiorum habebant fiduciam , non
mirum idem Jurifconfultis eo tempore accidifle
quod medicis , ut, quemadmodum aliioculos,
alii aures, alii alia vitia peculiaria morbofque fe-
licius curabant, alii omnes exercebant medicina;
partes, ita quoque aliiratione juris univerfi, alii
tanturn partium quarundam intuitu , peritiain
fupra alios infignem profiterentur ac comproba-
rerit.

TITU*

-ocr page 30-

14 Lin. I. T i t. III.

i. Mati mores legibus otcafionem dant.

2 . Quid fit lex, & cur dicatur virorum pruden-
tum confultum.

3. Cur dicatur delittorum, qua fponte vel igno-
rantia contrahimtur coercitio.

4. Curfit communis reipublica; fponfio.

5. Lex dehet ejfe jufta & generalis, licet ratio le-
gis non <equaliter in omntbus civihus mihtet.

6. Non evertit rationabilttatem , quod aliquando
legis ratio reddi nequit.

7. Pcrpetua quoque dehet ejfe lex , ideo tabulis ce-
neis folita incidi.

8. Ut & lata ab illis quijuris condendi poteftatem
habent.

p. Denique etiam promulgata.

1 o. Lex paffini in locis omnihus promulgata ex-
cepto loco uno, loci illius inhahitantes non obli-
gat.

11. Lex lata omnes obligat fubjetfdi, & advenas
quamdiu funt in territom.

12. An etiam legatos ? & quid juris in delegatis
cujufque provincice ad generalia Belgii fcederati
collcgia.

13. Quid juris in ftudiofis peregre ftudiorum cau-
fa morantibus.

14. Quce fit virtus legis, & quo refpettu leges fua*.
dentes & permittentes habeant lcgis vim.

15. An, & quo ufque princeps legibusJolutusfit,
& quomodo lcgibus vivere velit.

16. Quod contra legcs gefhwi eft , cft ipfo jure
nullum; fed tamen multis modis id falht, quod
reguhs ac exemplis Hluflratur.

17. Leges adftrturos cajus pertinent, quandoque
tamen & ad prceteritos, quod regtdis & exem-
plis docetur.

18. Interpretatio legis fit a principe.

19. Vcl d confuetudine.

20. Vcl a judictbus & Jurifconfultis ; qui varias
regulas tencntur obfervare.

21. De interpretatione legis per extenfionem d cafu
vcro ad cctfum fiftum.

22. De interpretationeper argumentum acontrario
fenfu.

23. Si legitima interpretandi rationc non poffit erui
•verus legis fenfus, d Principe interpretatio pe-
tenda eft.

24. Regutce generales de interpretatione etiam ad
ftatuta hodterna extendi dchent.

Su probatum eft, inquit Tacitus
annal. libr. 15. cap. 20. leges egre-
gias, exempla honcfta, apud ho-
nos ex delittis aliorum gigni- Sic
,t oratorum licentia Cinciam rogatio-
nem 3 candidatorum amhitus Jutwleges, magiftu->

I 25. De difpenfatwne, quis eamfacerepoffit, quis
non; de quo jure, & quando licita.

26. Quidfint fenatufcotifulta; idem atiquando tri-
bui fenatufconfultis , quod alibi dicitur ejfe ex
Principum orationibus aut ediftis.

27. Quid fit confuetudo, & quomodo inftatu de-
mocratico ac monarchico introducatur.

28. Dcbet ejfe ralionabilis; ahoquin conupteta eft.

29. Requiritur & tongum tempus ac achium fre-
quentia , arhitrio judicis ; aclm duo non fiffi-
ciunt.

3 o. Non tantum judiciates fed & extrajudiciales

actus fufficiunt.
3 1. Attus debent efje uniformes , nec atii difpares
iis mixti; nec continentes jpontaneam juris fui
renunctationem.

32. Confuetudo per allegantemprohanda, fi noto~
ria non fit.

33. Quo modoprobetur; non per unius Dottoris
affcrttoncm , fic ut ncc jurijurando fupptetorio
locus effe pofsit.

34. Nec pcr duos teftes, fed, per tnrbam tcftium.

35. Non fiufficit teJHumturba, fi teftes fmgutares
fint; aut fi tantum negative deponant, fed ne-
ceffe, ut de aftihus frequentihus deponant , &
fimut teftentur , fe iftis attibus contraria non
vidijfe obfervata.

3 6. Confuetudo eandem admittit interpretatione»}
& extcnfionem, quam tex.

37. Confuetudo pofterior abrogat legem priorem;
quodtamen non perpetuum , maxime m ftatu
monarcbico.

38. Quidfit, tegem antiquari, abrogari, ci de-
rogari, furrogari, obrogari.

39. Leges non cffe mutandas, mfifuadente iduti-
litate notabili.

40. Qui legem abrogatam aut mtnquam receptant
fuijfe ait, id probare debet.

41. Lex promidgata quidem , fed nunquam ufu
- recepta tegis vim non habet.

42. Editto provinciatigeneraliter condito, non po-
teft una iftius provincia civkas negligentia ac
non ufu fefi fubducere oHigationi iftius edtcit.

43. Quo fcnfu vcrum fit, ccjfante ratione tegis ipfant
ceffare tegis difpofitionem.

44. Jus novum correttorium, quo modo ptenam 3
quo modo ftnciam recipiat interpretationm.

tuum avaritia Calpurnia fcita pepererunt, nam cul-
pa quam pcena tempore prior; cmendari quam yec-
care pofterius eft. Mali fcilicet niores ac calum-
niantium iniquitates occafionem bonis dederunt
legibus; qu® miferispnrfidium, oppreifis fola-
tium, cunitis in eo quod juftum elt tutum re-

fugium

T I T V L V S III.
De legibus Senatufconfultis & longa confuetudine.

Summaria.

-ocr page 31-

iugium prxbentes, ex mente Juftiniani neque in
panpertate vivere neque in anxietate tnori quem-
quam permittmt. nov. i. in epilogo.

2. Latiore feilfu legem Papinianus definivit,
tommune prceeeptum , virorum prudentum conful-
tum , deliBomm quce fponte vel ignorantia contra-
buntur coerckio , communis reipuhlicce jponfio. 1.1.
ff. h. t. Vircrum prudentum confultum cum dici-
tur, non temere , nec nudo lbloque legiflatoris
arbitrio fine pleniore juftitia; & a;quitatis ac pu-
blicce utilitatii examine legem ferri oportere in-
nuitur. Sed adhibitis potius in confilium tum
civilis fapientije laude confpicuis, turn ejus ne-
gotii, de quo jura condenda, peritis. Quara-
tione non ante jus codicillorum induftum con-
ftat, quam convocatis prius ab Augufto fapien-
tibus , & ufum codiciilorum , velut utiliffimum
civibus ac neceilarium Trebatio cum csteris fua-
dente ac collaudante. pr. Jnflit. dc codiciUis. Nec
aliter in lege nova conftituenda agendum efte,
verbis perennitatem meritis fancitum a Theodo-
fio & Valentiniano in 1. 8. C.h. t. Humanum ejfe
probamus , inquiunt, ji quid de calcro in publicci
privatkve caufa emerferit ncccjjarimn , quod for-
mam generalem & autiquis lcgibus non mfertam ex-
pofcat, id ab omnibus antea tam proceribus noflri
palatii , quam gloriofifsimo ccetu veftro, patres con-
fcripti, traffari; &, fi univerfis tam judicibus
quam vobis placuerit * tunc legem dician ; & fic
vam denuo collettis onlnibus rccenferi; & cum omnes
tonfenfcrint, tum demum itt facro noflri nutninis
conjiftorio recitari ; ut univcrforum tonfcnfus no-
ftrce ferenitatis aufforitate firmeturi Quibus haud
diffiinilia de facris juilionibus Jultinianus decre-
vit nov. 152. cap. 1. Contra ii fiat, & pro ra-
tione legifiatori iua tantum voluntas fit; tyran-
ni merito dixeris cum Plinio in panegyrico Tra-
jani , non boni principis eife , qua: temere vult,
ea velle pro lege habere.

3. Additur, eam deliftorum, quce jpohte vel
ignordntia contrahuntur, cocrcitionem eife. Quam-
vis enim frequentius dolo delinquatur , fic ut
deficiente peccandi voluntate plerumque nec de-
lictum fit, & affedus diftinguat maleficia, nec
delinquere cenfendi fint , qui aut ex coniilii in-
nocentia per statem, aut ex fati infelicitate per
furorem aut amentiam doli capaces non funt.
placuit tamen 7. & §. pen, Inflit. de oblig. quce ex
dehfto. I. qui mjurice 53. pr.jf. de furtis l. illud re-
Jatum 3. i.fnnt 1 .jf.de injuriis l.infans iz.jf. ad
leg. Cornel. de Sicariis. Attamen & iine dolo fub-
inde delinqui, ut coercitioni locus fit, evincit
dainnum injuria, id eft , dolo vel culpa, ctiam
leviftima, datum, ac deliftis accenfitum : ut &,
fi quis juris ignorantia feu rufticitate eos, quibus
reverentia debita , fine venia in jus vocaverit. /.
venia 2. C. de in jus vocando, aut per juris impe-
ritiam male judex judicaverit. pr. Inflit. deoblig.
ex quafi aehcto. aut denique fadi jurifve errore
rem alienam quis, tanquam fuam, poifeftori eri-
pucrit, dum id per leges putabat licere. §. 1.

D E

Inft. devi bonor.rapt. Atque eo fenlu ex Demoft-
hene Marcianus vel fponte vel involuntarie delin-
quentes puniri; nec dolo tantum, fed & impetu
delinqui , ftatuit l.i.jf. h.t. /.pcrjpkicndum. 11.
§. delinquitur 2. ff. de pcenis.

4. Communis denique , reipubiicie fponfio ai
commune prceceptum eft, in quantum populus
communiter fe legi fubje&um fore, tacitefpon*
det, dum in ftatu democratico univeriim cum
aliis legem condit, vel focietati hominum civili,
cui legiflator prrceft, fefe in ariftocratico vel 1110-
narchico regimine fociatum cupiti

Sunt autem varia legis requifita ; etenim
primo quidem juftam eam oportet eife ac ratio-
nalem; tam quantuin ad inateriam , dum hone-
fta praxipit, turpia vetat; quam quantum ad
formam , dum asqualitatem fervat & arqualiter
cives tenet: neque enim jura in fingulas perfo-
nas fed generaliter conftituenda funt. l.jura S.ffl
h. t. Unde & jarn olirn duodecim tabularuin le-
ge cautum ei'at, ne privilcgia irrogarentjur ; ideft,
ne privatis hominibus leges ferrentur, feuinpri-
vatos irrogarentur; uti Cicero pro domo fua,
&delegibus, aiibique teftatur. Vide Ravardum
ad leg. 12. tabular. cap. 2. Etfi verum fit , labe-
fcente jam libera republica leges quafdam fingu-
lariurn peifbnarum intuitu fuiife latas ; veluti
de Poinpeji imperio, reditu Ciceronis , aJiiiquc
plurimis; .Gellius NoEf. Jttk. libr. 10. cap,
20. Suetonius in vita Jtdii Ccefaris cap. 28.
Et licet infrequentes 11011 fint leges, quarum ra-
tio non omnibus 111 civibus eodem iniJitat mo-
do, fed in plerifque tantum , quandoque & in
paucioribus 2 quia tamen legiflatori conftare ne-
quit, quinam ex magno civium numero id com-
mifluri fint, quodlegi caufamdedit, atqueadeo
lex hadenus vere ca'ca fingulorum confiderare
non potuit virtutes aut vitia, ideo neceffitas pa-
riter ac utilitas publica exegit, ob crimen vitium-
ve , in paucos forte cadens , legem in omnes
promifcue fanciri. Hinc, quamvis, Verbi gra-
tia, plerifque in feminis laudandam inveniamusi
fexus verecundiam, ac filiosfamilias plerofque non
malis deprehendamus imbutos moribus , fed a
luxu ac infidiis parenti ftruendis quam alienifii-
mos; quia tamen ex unius Carfania» inverecun-
de poftulantis ac judices inquietantis fa£to , &
ex peflimis unius Macedonis , improbi fenera-
toris, paucorumque filiorumfamilias luxurise de-
ditorum indole corrupta , difci poterat, in reli-
quas idern poffe cadere inverecundia: vitium, &
filiisfamilias ac feneratoribus omnibus eafdem
poffe fceleris caufas a natura depravafi fubmi-
niftrari; interdidum merito, ne pro alio mu-
lier poftulet,, neve mutuum accipiat filiusfami-
lias, utcunque verecundia: fuerint indubitate ac
frugalitatis /. 1. §. 5. jf- de poftulando. I. 1 ,ff. ad
jenatufc. Maced. Sic ut in hifce aliifque hujus ge-
neris legibus non vigeat axioma vulgatum, cef-
fante ratione juris efFe£tUm quoque ceflare, ac
ipfam legis difpofitioriem; eo quoa illam univer-

X-EGIBUS ETC.

1

-ocr page 32-

16

faliter ifi omnibus ceflare verum non eft. Ty-
raquellus in tratt. cejfante caufa ceffat effettns li-
imtat. 3 2. Fachineus controv. libr. io. cap. 74.
Grotius manudu5t.adjuriJprud.Holl.hbr. 1. cap.
2. num. 28.&feqq. Zoelius ad Pand. h. t. num.
5 6. & 5 7. Quod fl cui durum atque abfurdum
videatur, a:quali jure cum iinprobis cenferi bo-
nos; cogitet, longe fore abfurdius , impunita
per leges eife maleiicia , aut quibufdam lubrico
jctatis luxuve res fuas perire ; quse tainen eveni-
rent, il non in omnes lex lata eilet. arg. I. ita
vulneratus 51. §. aflimatio 2. ff. ad leg. Aquil.

6. De csetero requiiitum hoc rationabilitatis in
lege non eo fubvertitur , quod non omnium ,
quj£ a majoribus conftituta funt, ratio reddi
poifit. /. non omnium lo.ff. h. t. quodque lex fer-
vanda videatur etiam, cum prudentiifimos latet
ratio ejus; ut in fpecie legis , liberum efl. 9. ff.
de rcligiofis. Cum aliud longe fit, feculorum
decurfu temporumque injuria aut hiftoricorum
lregleftu 'excidiile , qua: prima juris condendi
ratio fuerit: aliud, cum refta ratione legem pu-
gnare. Chriftineus vol. 2. decif 62. num. 13.
Virinius felett. qucefl. libr. 1. cap. 2. in pr. Et
fane , ignoratam juris rationem non arguere jus
ipfum irrationabile, fpechnine luculento non ita
pridem comprobatum dedit D. Cornelius van
Eck difput. 3. de atfion. & except. hereditar. tbef.
8. dum jufto niti fundamento docet, aftionem
in faftuin ob prohibitam mortui illationem, de
qua Gajus in d. /.9. nec heredi dari, nec in he-
redem ; licet Gajus ipfe miratus magis fuerit,
quam veram iftius juris rationem aifecutus. vi-
de tit. de mortuo infer. & fepulchro adific.

7. Perpetuitatem quoque inlegibus exigunt,
ut fcilicet ea condantur intentione, ne unquam
ceilet earum obligatio ; nifi mutata hominum
temporumque conditione, aut, ceflante in uni-
verfum ratione, eandem lege contraria vel de-
fuetudine tolli cxpediat. §. pen. Infl. de jure na-
iur.gent. & civili l. deqmbus 32. §. 1. in fin.ff.
h. t. adde Conrad. Rittershufium ad novellas in
proeemio cap. 3. Quale etiam perpetuitatis vo-
tum vel eo per Romanos indigitatum puto, quod,
cum pr&torum edida, annalia tantuin, & cuin
annuo pra'toris imperio iinienda, vel ligneis ta-
bulis dealbatis vel alia funili facilius per injuriam
temporis'pereunte materia, folerent proponi,/.
fi quisid. 7-jf- dejurifdiff. leges ex adverfo,uti
alia pleraque perpetuo duratura , ameis tabulis
infcriberentur, atque ita fcriptce tum in serarium
reconderentur, tum etiam publice proponeren-
tur univerfis cognofcendse. Suetonius in vita
Jul. Ccefaris cap. 28. Tacitus libr. 11. Annal.
tap. 14. /. 2. C. de frumento urbis Conflantin. Be-
roaldus prolixe in notis ad Sueton. d. c. 28. ubi &
Pomponium in /. 2. poflea 4. jf. de origineju-
ris, emendandum putat, ac pro eboreis tabulis
legendum, cencis.

8. NeceiTe infuper, lcgem ab illis ferri, qui
juris condendi poteftatemnabent: qualesinmo-
narchico regimine Principes, in ariftocratico OpJ
timates, populus univerius in democratico. Qua
ratione de iuo quidem tempore Juftinianus in l.
tdt. C. h. t. in prcefenti leges condcre foli Impera-
tori concejfum, ait: quarurn tamen ferendarum
facultatem libera in republicapopulocompetiiffe,
in aperto eft: quo refpiciens Julianus in /. de qui-
bus 3 2. §. i.jf.h.t, leges non alia de caufanos
tenere monet, quam quia populi judicio recc-p-
tx funt, ac nihil intereffe, an fuffragio, adeo-
que lege iimul & femel fancita, populus volun-
tatem declaret, an confuetudinem rebus ipfis &
factis inducat; qua: in Imperatorum fecula mo-
refque non quadrant. Quamvis inficias haud
iit eundum, municipia quoque de negotiisfuanr
civitatem civefque ipectantibus jura condidiffe
atque etiam condere; de quibus poit plenius.

9. Ad validitatein denique legis promulgatio
requiritur: quippe iine qua, uti innotefcere po-
pulo non fatis poteft, ita nec eum devincire ci-
tra culpam ignorata. Legcs facratifsimce, inquiunt
Impp. in 1. 9; C. h. t. quce conflringunt bvmintm
vitas , intelligi ab omnibus debent, ut univerfi,
prcefcripto carum manifcflius cognibo, vel inhibitct
declinent, vel permijfa fedentur. Hinc & in Ner-
va velut sequiiiimuin, aliquando laudatum, quocl
edixerit, ut leges cujufque publici occultata ad ul
tempus, profcnberentur. Tacitus annal. libr. 13.
cap. 51. Et Juftinianus in fuis pracipue novel-
lis conftitutionibus publicationem fieri difertis
verbis frequenter juffit. novell. 2. 39. 48. d?1
pafsimfere in epilogis. Suntque hxc de lege an-
te publicationem non obligante ufque adeo ve-
ra , ut ne ftatim quidem a promulgatione cives
femper obftringant; fed fubinde poft duos de-
mnm , ex quo promulgatse ; menfes nov. 66*
cap. 1. quod & Ordinibus Hollandise fuperiori
feculo placuit in edido (vulgo pohtique ordon-
nantie) anm 1 580. art. 35. fubinde etiam poffc
menfis unius lapfum nonjell. 116. cap. 1. imo &
ab ipfo proinulgationis die. /. pen. in fine C. de_
decurion. fic ut a mero legiflatoris arbitrio depen-
dere videatur, ex quo tempore lex promulgata
fubjedtos obligatura fit. Quo modo etiam tem-
pora vel breviora vel longiora pro re nata ac cir-
cumftantiarum diveriitate novis adjici conftitu-
tionibus > a moribus noftris alienum non eft:
quibus tamen non expreffis, leges noftrates pro-
tinus a promulgatione folenniter fafta ligare, ve-
riuseft. Gudelinus dejure noviff. libr. <>. cap. 1,
verfi fed utrum, Groenewegen adnovell. 66. cap.
x. venia nihilominus prudentis judicis arbitrio
haud deneganda tum peregrino tranfeunti & no.-
vo advena:, tuin civi, quem jufta promulgatar
legis ignorantia lapfum, contra didata ejus com-
mifiile patebit. arg. /. ult. ff. de decrctis ab ordine
faciend. Menochius deprcefumtion. libr. 2..prccfi
3. Parens p. mem. Paulus Voet traff. de flatutis,
feCt. 8. cap. 1. num. 2. Refponfa JCtorum Holl,
part. 1. confil. 223.

10. Non promulgatam fane legem non obli-t

m*)

Lih. 1. T i t. III.

-ocr page 33-

D e o r 1 g i n

gare, fic apud omnes fere in confeifo eft, utne
iili quidem obligati ceniendi fint, qui eain jam
compofitain propediem publicandam eiie non
ignorant; cum ita eveniret, legem non omnes
aqualiter obftringere , ac fingulos ex populo,
pro fua quemque legis fanciendas fcientia vel
ignorantia , diverfo uti jure. Quibus confequens
eft, ut ftatuamus, legern vel edi£tum uniyer-
fale paffim fere per totam regionem publicatum,
in uno tamen alterove loco, five urbe, five vi-
co, negledum promulgari, vel apparitorum in-
curia , vel alio quocunque cafu , obligaturum
quidem elfe locoruin cseterorum inhabitantes,
in quibus fa6ta promulgatio ; at illos nequa-
quam, in quorum urbe v.icove neglectam con-
ftiterit. Airt. Thellaurus. decif 249. num. 6.
Chriftineus vol. 1. dccif 53. & acl Mcchlmicnf in
tpilogo num. 3 1. Ant. Sola ad conjlit. Sabaudics in
procem. glojf. 4. nwn. 4. & feqq. Jacobus Coren
obfervat. 1. Henric. Kinfchot refponfo 40. njim.
4. Gudelinus dejure 7ioviJf. libr. 5. cap. 2. verfu
porro. Ant. Matthaus de auftion. libr. 2. cap. 7.
num. 29. Groenewegen ad. L ult. Jf. de deiretis
rib ordine fac.

11. Legis fecundum enumerata requifita la-
tx virtus & vis eft, obligare ad fui obfefvantiam
conditionis cujufcunque lubjeftos , five plebe-
jos , live nobiles, ftve privatos , five honori-
bus confpicuos, vel etiam in Principis farnuli-
tio conftitutos /. omne.s legibm 10. C. h. t. fi non
evidenter doceant, fe jurefingularimunitos efte.
Msevius adjiis Lubcc. quccjl. prcelimin. 3. num. 3 3.
& feqq. Paulus Voet de Jlatutis fcci. 8. cap. 2.
mim. 4. 5. Nec fubjedtos tantum, fecl&adve-
iias ac peregrinos, quamdiu in territorio moran-
tur. Zoeftus ad Pand. h. t. num. 20. Sed & ipfos
fubjectos non ultra, quam quatenus eo in loco
doinicilium fovendo iiabjedti manent: eo nam-
que mutato, & aliorfum tranflato , nec domici-
lii prioris legibus nec jurifdi£tioni adftricti funt.
arg. /. uk.Jf. dejurifUl. Andr. Gayl libr. 2. ob-
fervat. 3 6. Grotius inter rejponfa °JCtor. Holland.
part. 5. confil. 129.

12. De legatis tamen & ftudiofis dubitatum,
an&illi, durante legatione, velperegrinatione
ftudiorum gratia, ligati fint legi,bus iftius regio-
nis > in qua legationis aut ftudiorum caufa mo-
rantur ? Legatos quod attinet, eorumque comi-
tes; cum non ex fua llnt perfona coniiderandi,
fed abfentes reprafentent, a quibus miffi , non
alienum fuerit , fi eos etiam fiftione juris pro
abfentibus & quafi extra territorium conftitutis
habeamus. Cui confentaneum , utnectenean-
tur jure civili iftius populi , apud quem lega-
tionis caufa degunt; non magis , quam quivis
alius re ipla extra territorium illud doffucilium
fovens. Ut tamen inofticiofe agentes, & jura
gentis, ad quammiffi, contumelipfe ufque adeo
conculcantes , ut diffimulandum amplius haud
videatur, juberi poffint finibus excedere, dela-
t&etiam ad mittentes querelis. .Grotius de.jur

e juris etc. i f

, rehelli & pac. libr. 2. cap. 18. mm. 4. Quo mo-
do,etfi per Philippum Macedonem parcitum qui-
dem fuerit Demochari una cum aliis Athenien-
fium legato, proterve agend ; non tamen fine
querimonia remiflus eft. Ltenim, r.eferente Se-
neca libr. 3; de ira cap. 23. Philippus audita be~
nigne lcgatione, dicite, inquit, mtin, facpre quid
pofjim, quodfit Athenienjibus gratum? excepit De-
mochares, te inquit, fujpendeye. Indignatio cir-
cumftantium ad tam inhumanum refponfum ex-
orta eft; quos Philippus conticefcere juffit, &
Therfitam illum falvum incolumemque dimitte-
re; at vos, inquit, cateri legatt, nunciate Athe-
nienfibus , mxdto fuperbiores ejfe qid ifta dicunts
quam qui impune diffa audiutft. Aliter paulo fele
res habet in iis, qui ab una ditionum feu pro-
vinciarum feederataruin ad collegia univerfaliora
Ordinum generalium , confilii Status , ratio-
num , prafeiturarum maridmarum, fimiliaque
delegati, a ditione fua Vel urbe , in qua domi-
cilium foverunt, abfunt; quippe quos in diri-
genda quotidiana vitse ratione , legibus loci, in.
quo fubfiftunt , vivere debere , experifentia te-
ftis eft; licet ratione fucceffionis ab inteftato ia
ipforum defun£torum mobilia , ut & quantum
ad inventarii beneficium * aut conftituendum
bonis curatorem , aliaque his affinia, gaudeant
jure domicilii, feu loci, unde reipublicce caufa
abfunt : uti hac propriis fuis fedibus ktius ex-=
plicanda funt.

13. Diverfaplane ftudioforum caufa eft: cuin
enim in liis non militet illa maxima utilitatis pu-
blicje ratio, & jure gentium introduda faji&itas,
fecundum ea quce tit. 1. tradita; confequens crit,
eos quoque communi jure cenferi, ac illius loci
parere legibus, in quo ftudio.rum gratja moran-
tur; eo mo.do , & eatenus , quatenus & pere-
grinantes alios, dum funt in territorio , teiieri
dictum eft. Nifi fi qua peculiaria de mori^usj
coercitione, jurifdidione, fimilibufque circa ftu-1
diofos inveniantur difpofita; in quiljus eos non
eodem cum cateris ejufdem loci incolis, fed fin-
gulari, jursufuros, {^m.exemplo membrQCapl
Univerfitatis , quas Lugduni Bafavojrum eft^) dj-
fci poteft: quippe quas prater peculiaris fori Mf
immunitatum privilegiafingularibus quoque gaq-
dent juribus in puiiiendis duellis, nofturnis graf-
fationibus, ut & in fupplicationibus adverfus ju-
ridici fenatus Academici fententias, aliifque; fe-
cundum placita de hifce condita, & a nobis fuis
locis plenius tradenda. Quia tamen proprie di-
dtum eo in loco 11011 habent doinicilium, ied
peregrinari ftudiorum caula dicuntur, & amo-
re fcientiae exules fieri auth■ hitbita C. ne ftlius pro
patre. ac vere abftint ab eo loco, in quo fortu-
liarum fuaruin fummam liabent conftitutam, ani-
mo eo redeundi poft emenfa ftudiorum ftadia,
atque ita domicilium prius non mutaverunt, arg.
/. cives^ qiddem 7. C. de incoik. Ideo quoque in
fucceffionibus & aliis fiinilibus , quantum a,d
mobilia 3 leges veri domicilii j quantum ad im-
C mobilia

-ocr page 34-

rnobilia rei fitx leges locum invenient, utiidin
alio quovis inter peregrinandum moriente ferva-
ri, in materia fucceilionis alibique dicendum eft.
Nifi & hic aliiid jure fingulari in ufum ftudio-
forum ihveniatur indudtum. Msvius ad jus Lu-
lec. inpYaiegom. qiiaft. 3. :num. 24. & feqq. Pa-
fens p. mem. Paulus Voet de ftatutis fetf. 8. cap.
2. num. 2.3.

14. Obligat autem lex, five imperet , five
■vetet , five puniat, live permittat , /. legis vir-
tUsj.jf. h. t. five fuadeat /. 1. §. 3. ff. de peric.

commod. rei vend. I. is qui deftmavit 24. jf.
de rei vindicat. §. fin autem 3. Jnftit. de pupill.
fubftit. fivepramia tribuat /. 1. §. I. ff> de juftit.
&jure five delifti gratiam faciat. /. cum lex 22.
ff. h. t. I. non omnes $. §. ult. ff. de re mihtan.
Leges tamen fuadentes ac permittentes quod
fpedtat , vim quidem obligandi iftx proprie non
habent iritvritu eorum, quibus fuadent aut per-
mittunt; dumid, quod fuadent permittuntve,
in univerfum relinquunt arbitrio eoruin ac po-
•teftati, abfque uila facieiidi neceffitate; veluti,
tit quis teftamentum condat > tutores teftamen-
to det , liberis impuberibus aut mehte captis
fubftituat, vel palarn vel clam ob metum infi-
diarum, hereditatem adeat, aut h damnola ab-
ftineat fucceffione. Reliquorum tamen civium
refpectu legis proprie diftae & obftringendi efre-

non' carent $ in quanthm uni pennittentes
ea, quae non fubjacent juris neceffitatij cteteris
Univerfis vetant, ne ullum ifti libertati atque li-
centiae per leges ihdults ftruant impedimentum;
veluti, ne quis alium prohibeat cogatve teftari,
neve ad contrahendum , aditionem hereditatis
aut repudiationem faciendam , aliaque fimilia
invitum compellat. tot. tit. ff. ft quis aliquem te-
ftariprohib. velcoegerit l. invitum 11. C. de con-
tfab. emt.

15. An vero Princeps quoque legibusadftrf-
£t«s fit j ahcipitis certe difquifitionis eft. Jus
Romanum fi corifideres, olim quidem reges Ro-
manos legibus regiis a fe latis fuiffe devmftos ,
Tacitus auftor eft; Prcecipue, iliquit , Servius
Tullius fanttor legum fiiit, queis etiam reges ob-
temperarent. Annal. libr. 3. cap. 26. Sed poft-
quam imperium regium, quod poft pulfum Tar-
quinium fuperbum multis fuerat feculis aboli-
tum, iterum in Ccefare ac prxfertim inAugufto
reduftum fuit, qui Rempublicam civilibus di-
fcordiis feflam ilomine Principis fub imperium
recepit , atque ita regiam exercere ccepit pote-
ftatem, (nam cum ad Jmperatores fumma reipu-
hlicce referatur, fieri nonpoteft, quin fub regno Ro-
manifint fecunduinDionemCafflum libr. 5 3. pag.
mihi 507. in fine) inagis folutaleguln vinculis
cccpit eife majeftas Imperatoria. /. Princeps 31 .ff.
h. t. Qubd & Dion Caffius d. libr. 53. teftatur,
dum de Caefarum jurb agens , ait, aliud porro
quoddam jus habent, nulli unquam Romano aperte
& btomnibus rehus conceffum: legibus emm foluti

funt iwpemteS) quo ipfo folo & ea quq retulims
ac reliqua etiam omnia agendi jushahent. Nec ta'-1
rnen ideo optimi quique Principes eo jure fibi
conceflo femper ufi furit , aut Augufium exer-
cuemnt privi/egiutn (ut habet /. umc. §. 14. C.
de caducis tollend.) fed confiderantes , tunc a;qui
obfervantiorem reddi populum, cum fuis Prin-
cipem juffis parere videt, fe, etfi le^ibus folu-
tos, legibus tamen vivere velle conftituerunt.'
§. 'ult. Inftit. quih. mod. tcftam. infirm. d. I. unk.
§.14. C. de caducis tollend. I. ex imperfctfo. 3. C.
de tefiamentis, dignam fcilicet majeftate regnantis
vocem efle exiftimahtes , legibus ailigatum fe
Principem profiteri , fuumque legibus fubmit-
tere principatum l.digna^. C.h.t. Qua ratione,
licet plura de fe fuoque patrimonio privilegia in-
duxerint, /. fificus cum.'6. §. 1. ff. dejtire fifici, Sc
liberalitates a fe in aliosvel ab aliis in fe colla-
tas, fubduxerint ihfinuationis necefiitati /. fan-
cimus 3 4. in fine principti & auth. feq. C. de dona-
tion. nec manuinillionum folennibus fefe adftrin-
gi pafli fint l. apud eum 14. §. 1. ff. de mann-
miffion. tamen & legem falcidiam in rdi&is fibi
legatis admiferunt, /. & in legatis 4. C. acl leg.
Falcid. tx inofficiofi teftamenti querelam. /. Pa-
piniams 8. §. fiimperator. 2. jf. de inoffic. teftam.
Nec ex teftamento folennibus juris civilis defti-
tuto quicquam cenfu'erunt acceptanduin. d. §.
ult. Jnftit. quib. mod. tcftarn. infirmantuf. d.l. 3 i
C. de tefiamentis. Sed nec llomanis eam mentern
fuifle , ut legibus binnibus cujufcUhque condi-
tionis fuos principes efficerent folutos, verius
exiftimo ; cum reftri£tionem ad legum folen-
nia, & quaxlam alia meri juris civilis, fatjs in-
digitent ipfae leges. lta enim lcx imperii folehni-
busjuris imperatorcm folvijfe dicitur. d. /. 3. C. de
teftamentis. Eumque, cummanumittit, vindittam
non imponere, ex lege Augufti, /. apnd eum 14,
§. 1. ff. de manumiffion. Idemque innuit frag-
mentum illud kgis regia?, de Vefpafiani impe-
rio latfe, quod (fi modo genuinum ) in a:s in-
cifum etiamnum alfervari dicitur : cautumenim,
uti quihus legibus plebifve fcitis fcriptum fuit nd
divus Aug. Tiberiufve Juhus Ccefar Auguftus,. Ti-
heriufve Claudius Ccefar Augtiftus Gcrmanicus te-
nerentur, iis legihus plebifque fcitis Jmpcrator Cce-
fitr Vefjrafianus folutus fit. De Vefpafiani certe
imperio folenrie a Senatu decretum fuifle inter-
politum, ex Tacito difcimus, qui libr. 4. hiftor;'
cap. 3. Scnatum refett curdia Principibus falkct
Vejpafiano decreviffe, /cetum & ffei pknttm. Et
quamvis verbis generalioribus Ulpianus Princi-
pem afferuerit /egibus fblutum cffe /. princcps 31.
ff. h. t. id tamen ad leges caducarias Juliam &
Papiam fimilefque reftringi pofle , ex ipfa legis
infcriptione , qux habet ad/egemcJuliam& Pa-
piam , manifefte colligitur. Cujacius /ihr. 1 <].
ohferv. 3 o. libr. 2 6. opjcrv. 3 Quibus accedit»
quod, quicquid Princeps Romanus habet-, id
totum populo Romano debuerit , quippe a po-
pulo fibi lege regia , qua: de imperio ejus lata
cft, collatum. l.i.ff.de confiit.prinapum§.fsd

i b.

„

& quod

n

—

I. T I T. III.

m

-ocr page 35-

& qycd 6. Inftit. de jkrc Mt. gent. & tivil. Unde
& ab iis, qua; olim populus potuit, adpoteh-
tiamPrincipisargumentuin duci videmus. I. Bar-
barius 3. in ftne jf. de offtc. pratoris. Cum ergo
populus foivere non potuerit legum illarum vin-
cula, quze hon a populo, fed a reda: ratronis
di&amine , habebant obligandi vim , etfi a po-
puiocomprobatx; confequens fuit, folis legum
civiliuin frehis principem a populo , vel reprje-
fentante populum fenatu, potuiile fubduci, fuo-
que in hifce agere arbitratu. De csetero & di-
vinis legibus , & naturalibus , adeoque & iis,
qux dictamini reftse rationis innitentes a genti-
bus receptx funt , obflrifium eile in conicien-
tia principem, licet in iftas committens vulgatis
haud fit pcenis fubjiciendus , fed magis Deum
habiturus ultorem, non pluribus exfequar; cum
id pleniflime prseftiterit Parens p. mern. Paulus
yoet in fua Jurifprudentia facra cap. i.fett. 2.

16. Quod fi contra leges quid a&um geftum
cohtradumve iit, id ipfo jure nullum eft , ad-
eoque nec lervandum, etiainfi nullitatis commi-
xiatio noininatim legi fubjunda non fit ; hc ut
nec jurejurando firhietur. /. non dubium 5. C. de
legibus l. jurifgentium. 7. generaliter 16. ff.
tlepatfis. Niii leges tantum fint peiinittentes aut
fuadentes , quippe quse iis, quitus fuadent, li-
berum relinquunt arbitrium fequendi vel hegli-
gendi confilii a lege dati; V el nifi privati tantum
favorem contineant: curii enim quifque juri pro
fe introdufto renunciare queat l. pen. C. depaffis
fas erit, ut contra leges gefta fubfiftant, quo-
ties concurrit confenfus eorum , in quorum fo-
lorum favorem atque providentiam quid a lege
indudum fuit ; ufque adeo, ut, quse ab ini-
-tio tanquam contra leges gefta inutilia videri po-
terant acinefficacia, fubfecuto deinde eorum af-
fenfu, quorum vertebatur utilitas , rata fiant:
uti id in nuptiis prarfrdis cum provinciali, judi-
curn contradibus, mutuo per filiumfamilias fine
confenfu patris accepto, aliifque, quse recenfere
longum foret, contingit. /. cos (jui 65. i.ff.
deritu nupt.l. ctficontra6. C. de nuptiis l.unic.
3. C. de contraffib. judicum l. ult. C. ad fenatufc.
Macedon. In quibus proinde jus publicum , id
eft, auftoritatepublica conftitutum, &non ad
publicam lsefionem fed tantum ad rem familiarem
refpiciens , privatorum pa&is mutari, nihil ve-
tat. /. jurifgentium 7. fi pacifcar. 14. ff. depa-
tiis. Aliter, quam ftatuendum foret, fi fimul
publica quadam verteretur utilitas, d.l. 7. §. 14.
vel illi, quorum ingratiam quid indudum eft ,
fexus fragilitate, aetatis lubricoj aliove defedu
laborantes , confenfu fuo ncfcere fibi & contra
propria commoda laborare vetentur : uti id in
alienatione fundi dotalis ex confenfu mulieris ,
minoribus, prodigis, aliifque, fuam in perniciem
contrahentibus, apparet. pr. Jnftit. cjinb. alienare
licet velnon.pr. Jnftit. de auttorit. tut. 1.3. C. de in
integr. reftitut. minor. I. is cui bonis 6. ff. de 1ier-
hr. inhis cnim verum eft, quod vulgo
traditum, jus pubiicum priVatorum pidis noh
poffe immutari; ac fingularum conventionibus
non efle legibus refragandumi hjuspublicumy 8i
ff de pattis l.Neratius quarit. 20 .ff. de rcligiofii
l. quod bonis 15. §. frater i.ff.ad leg. Fa/ad.
Quid , quod nec ipfo jure nulla funt contra
leges gefta * fi lex pcena in contravenientes fta-
tuta , contenta fit arg. l.fanttio 41. ff. deptenis.
uti id olim in lege Furia obtinuit, quie quidein
1'egari cuiquam ultra mille afles vetabat; fed , fi
id fadum, rato manente legato , fupra inodum
capiens in quadrupli pcenam damnabatur. Ul-
pianus in fragm. tit. I. §. 2. atque etiamnum in
dolo in bonse fidei contra&us incidente, aliena-
tione judicii mutandi causa fafta, aliifque inultis
in cafibus receptum eft, in quibus is, qui legi-
bus improbata fecit, ad id quod intereft, Jafo
incipit devindus effe , negotio gefto in fuo fta-
tu manentti Quales ideo ieges, gefta non infir-
mantes, imperfedas, & minus quamperfedas,
Ulpianus appellavit t in fragment. tit. 1. in pr.
Quin imo, cum non defint Jeges vetantes, &
tamen neque infirmantesea , qusein contrariuin
adafunt, neque pcenam fancientes ; invaluitin-
de illud vulgatum , multaprohiberi in jurefieri,
quse tamen fada tenent. Quo modo quondam
lex Cincia fupra certum modum donari prohi-
bens, non tamen, fi plus donatum fuiffet, do-
nata refcidit posnamve decrevit. Ulpianus d. loco.
Et, cum miles vetiths eflet procuratoris muhere
fungi, rata tamen jubentur effe ea , qua: per
eum, nec ab adverfario nec a judice repulfum,
in judicio gefta funt. /. filiusfamilias 8. §. vcte-
rani 2. ff. de procurator. junft. /. militem 7. C.
cod. Ac quamvis non debuerit fub conditionc
ferri fententia, fi tarnen ita lata fit, fubfiftet ut
pura , appellationis ttmpore ftatim labente. 1.1,
§. biduum <$.ff. quando appelland. fit. Rata quo-
que appellatio , ut fententia fuipendatur, fi ad
fuperiorein quidern, fed alium , quam qui ap-
pellandus erat, fada fit,- licetnonrede fic ap-
pellatum effet. /. 1. §. fiquis 3 .ff. de appellation.
Quorum omnium hanc rationem puto, quod
in hifce aliifque fimilibus ipfarn geftorum refcif-
fionem majora fequerentur incommoda, major-
que indecentia j quam ipfum adum contra leges
geftum comitantur. Grotius dejure belli acpacis
libr. 2. cap. 5. num. 16. Pracipue vero nullanon
funt qux contra leges gefta, fi lex refciffionem
expreffe defideret: uti id in teftamento inoffi-
ciofo, alienatis in fraudem creditorum , inetu
geftis, aliifque quam plurimis fieri manifeftuin
eft. Unde & , quia nonnunquam ipfos inter
juris interpretes controverfum eft , an ipfo jure
quid nullum fit , an vero per judicem refcin-
dendum , ufu hodierno paffim fere in tribunali-
bus obtinuit, ut& adverfus ea, qu£e vere nulla
funt, majoris fecuritatis ergo , reftitutio impe-
tretur, eaque mediante refcindatur quod adum
geftum contradumve fuit; etfi etiam citra re-
ftitutionem , allegata negotii nullitate > vido-
C a riam

Dfi LEGJBtfS ETG.

-ocr page 36-

20

riam fepius retulerint, qui ipfo jure tuti erant;
nt variis fattorum fpeciebus rebufque judicatis
firmat Groenewegen ad tit. Cod. inquib.cauf.re~
ftit. in integr. neceff. non eft. & hoc communis
praxios fundamento niti putem, quod apud Gro-
tium manudutt. ad ^urifprud. Holl. libr. i.cap. i.
num. j. legitur, ita demum contra leges gefta ipfo
fure infirma eile, fi id lex nominatim expreflerit,-
vel ei, qui c|uid geffit aut fecit, gerendi faculta-
tem & habilitatem denegaverit; vel denique id,
quod geftum eft, manifefta ac permanente turpi-
tudine laboret.

17. Porro leges futuris certum eft dare for-
mam negotiis, non ad fafta prseterita revocari.
I. leges 7. C. h. t. I. ab Anaftafio 23. §. ult. C.
mandati. I. contraffus 17; C. de fide inftnment.
funt enim regula; agendorum , prsecepta vitas
hominuin conftringentia, promulganda ante-
quam obligent, -ut fupra didtum. Sic ut firma
maneant, qus novam ante legem ex priftini ju-
ris prsefcripto gefta funtac, fi pcena delifto ,
ante novam legem forte pcenas exafperanteni
cominiflo , iinponi debeat , non ex noVcC legis
poftea fecuta*, fed antiqu® diitamine , coerci-
tio irroganda fit: quidenim (inquit Imp.) an-
tiquitas peccavit, quce pra-fcntis iegis infcia pri-
ftinam fecuta eft juris obfervantiam. I. jubemus
29. in fine C. de teftament. Andr, Gayl libr, 2.
vbfierv. 9. num. 3. & fieqq. Gudelinus de jure no-
vijfi libr. 5. cap. 2. verfi utilis. Zoefius ad Pand.
h. t. mim. 43. Paulus Voet de fiatutis fetf. 8. cap.
1. num. 3. Abrah. a Wefel ad noveUaS conftit.
Ultrajett. art. 22. num. 29. & feqq. Nifi tamen
aliud nominatim & de pmerito tempore, & de
praffentibus negotiis, legiflator exprefferit. d.
l.j.C. h. t. quod potiffimum fit , fi favorabilia
legibus novis conftituantur; quse adcafUsetiam
prsefetites fed necdum decifos aut tranfaftione fo-
pitos extendi iniquum non eft, favoribus fcili-
cet ampliandis. (Exempla funt in nov. 19. m
prafat. I. fancimus 21. in fin. & l 22. §. 1. C.
de facrofariti. ecclefi.) Nam ut negotia, jam du-
dum ex antiqui juris didamine fopita, nov«
Jegis occafione refufcitarentur, aut everterentur,
nec sequitas patitur, riec popul^faliJsj fcum itn
de maxiina litium , confufionis, & incertitudinis
remm juriumque, anfa nafceretur: ad qux in-
commoda evitanda, publicamquei utilitateiri po-

ffi. de offic. pratoris. multo minus mutanda fue-
runt, quse antea aut fecundum jura ipfa , aut
juxta certam, quam jura fernper habuerunt, in-
terpretationem fafta, tranfa&a, decifa funt. /. ult:
in fin. C. de legit. hercd. I. minime 23 . ffi. h. t. I.
tontrattus 17. in fine C. de fide inftrum. Aug.
Barbola axiomat.juris ufufirequent. 136. num. 23.
Sed & ad negotia ante gefta fefe leges extendunt,
quoties de rebus plane dubiis Princeps refcriben-
do vel decernerido jus novum inducit. XJti &,
li negotiis prasteritis manifefta eaque permanens
iniquitas cohsreat aut turpitudo. Sive illa jam
ante legibus prioribus notata fuerit; quo modo
nuptias quoque jam contraftas cum fratrum de-
fundorum viduabus irritas effe, liberofque inde
natos illegitimos, ex antiquarum legum tenore
fancitum. l.pcn. & ult. C.deinceft. nupt. & inflr-
mata per Leonis & Anthemii conftitutionem,
quje contra facrofan&as ecclefias tyrannidis tem-
pore gefta. I. decernittius 16. C. defacrof. ecclefi ac
refciflse in praeteritum alienationes feudorum fi-
ne domini confenfu fa&ae, ex Frederici confti-
tutione, cum eas jam ante Lotharius vetuiflet.
libr. 2. feud. tit. 55. Sive ex adverfo nullum ta-
lis prohibitionis veftigiumanterioribus in legibus
appareat , fi modo id infignis fuadeat injuftitia
negotiis prjcteritis involuta ; qua ratione de pa-
£tis commifloriis , tanquam in pignore afperri-
mis , ideoque improbandis , Imperator edixit ,
fie tum pmtcritk prafentia quoque patta repellere,
& futura prohibere. L ult. C. de pattis pignorum.
Denique ad prceterita quoque legem trahendam
ratio diCtat; quoties non tam novi quid lege no
va injungitur, quam potius dubia: legis antericf-
ris interpretatio fit. novell. 19. in prcefiat. in fine
arg. I. heredes palam 21. §. fi quid. 1. in fin. ffi.
qui tefiam. fac. poff. I. fi de interpretatione 37. L
3 8. ff. h. t. Andr. Gayl libr. 2. obferv. 9. num.
ult. Gudelinus dejure noviffi libr. 5. cap. 2. verfu
prcediBa. Zoefius adPand. h. t. mrnu 46. Aug.
Barbofa d. axiomate 135. mim. 24. Vel abfurdus
refultaret ex lege fenfus, fi non ad prseterita quo-
que referretur; cum in ambiguis ea legis fignifi-
catio probandafit, quse vitiocaret, prsefumen-
dumque fit, eam fuifle legiflatoris voluntatem.
arg. /, in ambigua 1 y.ff- h. t. Vel derrique in-
troduceretur nova lege exceptbaut liberatio qtux»
dam; nam & tunc eam in prseteritis quoqtae ffie-
gotiis , qUorum obligatio ha£tenus durav-it, ha-
bere Iocum, arquum eft; non adid:,; ut in pra^
teritum , fed ut in futurum obligatio exceptbne
recenter induAa relblvatur. Sic diminuto per le-
gem novam ufurarum modo , minores anrtis fe-
quentibus folvendse funt, earum quoque fortiuin
intuitu ,. pro quibus ex juris prioris conceflione

ufims 27.

C. de ufuris. ! Eoque fundamento Ultraje£tinis
quoque placuit, ut biennii prsefcriptio in exa-
ftione falariorum, autpretii rerum minutim-dii
ftraftarum, fimiliumque, ad debita etiam prse-
terita vim exfereretfic ut tempore quocunque
anteriore contrafta, praefcriptione biennit, a
die novse Iegis latse computandi, tollerentfir. no-
vella decifi UltrajeUina 14. Aprilis 1659. art.
21. Paulus Voet de ftatutis feft. 8. cap. 1. num.
3. except. 6. pag. 292.> ;

18. Eft autem non raro neceffiiria legis in-
terpretatio ; quam folus quidcm facit legiflator,
in quantum interpretatio vim legis habitura eft.
Quo refpicit, quod fcriptum eft, uti leges con-
dere 3 ita Sc eafdem interpretari, folo imperio

dignum

L i b. I. T i t. III.

-ocr page 37-

Dje legibus etc.

dignum efie. /. idt. in med. C. b. t. Chriftineus vol.
z. decif. 62. num. 15. Gudelinus dejure novijf.
libr. 5. cap. 2. verf. ficut foltus. Vinnius felett.
quaft. libr. i.cap. 2. Paulus Voet deftatutis fe£t.
7. cap. 1. num. 2. 3. Qua ratione Juftinianus
interpretatus fuitper l.pen. C. qui teftam.fac.pojf
qua obfcurius ante tradiderat in /. ult. §. 5. in
med. C. debonis qua: liberis. & multoties leges ho-
diernas claufula, qua fibi jusinterpretandi legif-
latores refervant,' videmus munitas.

1 9. Xnterpretationi per Principem fa£ts non
abfimilis ea , qux- ab ufu ac confuetudine popu-
li petitur; five in itatu democratico populus fuam
propriam legem , five in ftatu monarchico Prin-
cipis fui conftitutionem, ipfo connivente, rebus
ipfis & faftis interpretetur. Si enim de ambigui-
tate legis quaratur, in primis infpiciendum erit, t
quo jure civitas retro in ejufmodi eafibus ufa fit;
cum inveteratus ufus dubium legis fenfum ftabi- j
liat, ac, optima.legum interpres fit confuetudd. ;

I.fi de interpretationc 3 7. ff. h. t. (. cum de novo

II. C. h.t. ufque adeo , ut in ambiguitatibus,
quas ex legibus proficifcuntur , confuetudinem
aut rerum perpetuo fimiliter judicatamm au&o-
ritatem vim legis obtinere Severus refcripferit. /.
nam imperator. 3 8- h. t. & mutanda minime
fint , qua ita certam femper habuerunt inter-
pretationem. I. mimme 23 .ff. h.t. Licet enim ju-
dicurn, ut ut fupremorum, fententiaj vim legis ;
non habeant, nec exemplis, fed legibus judi-
candum fit; /. fed licet 12. jf. de offic. prcefidis /.
nemo judex 13. C de fentent. interlocut. Series
tamen rerum perpetuo fimiliter judicatarum. in
legis interpretatione vim legis;habet. d.l. 38.ff. \
h. t. Groenewegen adl.ult. C. h. t.

, 20. N,ec tamen ideo Jurifconfultis aut judici- |
bus in univerfum denega.taAntei"pretandi licentia; .
licet illa legis virtute careat; Sive illi ad cafu.s fi- ,
miles produeant legis difpofitionem, confiderata !
ratione ejus, iti aliis ad eandem ntilitatein ten- !
dentibus militante; etiamfi taxativis lex verbis utc-
retur, quipjoe qua taxatio.atque reftrictio tan-
tum ad caiiis -difpares excludendos pertinet, non
item ad eos, ,jn quibus eadem.aut iirailis major- I
ve ratio invenitur.'., (Juod in re pari valet, valeat
in hac quce par eft i ut quoniam ufus auBoritas fun-
di biennium eft , fit etiam tedmnt. At irt lege <edes ;
Mon appeUantur, & funt caterarum omnium % ?qm- j
wm annuus eft qfm. Faleat\aquitas, qim fardm \
in caufis pariajura deftderat. inquit Cicero .in to- .
picis num. 22. .neque enimomnesarticuliilngu-
ladm aut legibus aut conftitutionibus compre-
hendi"poffunt. /. non omnes 12. /. 13./! h. t.
Sive ex adverfo generaliora legum eftata reftrin-
gant ad cafus illos, in quibus folis manifefta &
adaquata iegis ratio locum habet,; qualescafus
recenfui tit. 1. Zoefius ad Pand. k t. num. 66.
Vinnitis d. libr. 1. felctt. quceft. cap. 2. poft. vned. j
Sive denique verba legum oblcura explanent, du-
biumque eraant legis fenfum.: Quod ut re£te !
fiat, univerfaliaquxdam pra'cepta fervanda funt: |

ante omnia enim de mente legis haud judican-
dum, nifitotalege infpeda; cum ex anteceden-
tibus & fubfequentibus frequenter evidens eva-
dat legis fententia. /. incivile 24.jf. h. t. Deinceps
ea femper adhibenda interpretatio,, quas vitio ca-
ret, & rei gerenda aptior eft, ac menti legifla-
toris convcnientior. /. m ambigua 19. ff. h. t.1.
quotiens idem 67. /. in ambiguis orationibus 96. jf.
de reg.juris. non calumnioia. i.pen,jf. ad exhi-
bendum. non talis , qua mentem legis circumve-
nit, dumfieret , quod lex fierinoluit, fierita-
,men exprefle non vetuit /. contra legem 29. /.3 o.
ff. h. t. I. non dubium 5. C. h. t, quave legern red-
derct inutilem , nullis cafibus accommodatam,
atque ita omni deftitutam efteftu. arg. /. 1. §. ult.
ff. admunkipalcm. Lranc. Sarmientus feleB. mter-
pret. libr. 1, cap. 12, num. 8.. aut qua in favorem
alicujus inventa torqueret feverius in ejufdem
difpendium ac lafionem. /. quod favore 6. C. h. t.
f. nuUapms2'y. ff.h. t. Sed necpetendainterpre-
tatio ex iis, qua jure fingulari, aut ex neceffi-
tate quadam, in certis tantum cafibus conftituta
funt. /. quodvero contra 14. ff. h. 1.1. quce propter
162. ff. de reg. jur. aut errore introdufta l.qudd
non ratione 3 9, ff.h.t. Nec aliter a propria ver-
borum fignificatione recedendum, quam cum
inanifeftum eft, id fenfille iegiflatorem. arg. /,
non diiter 69. ff. de legdtis 3 . magifque 111 dubip
■verbis edtfti fervtendtm, ut- Ulpianus ait. 1.1.
licet dutem 20. ff. de exercitor. aff. Voluifle au-
tem legiflatorem. a propria vocabulorum fignifi-
catione abirel colligi poterit, tum ex anteceden-
tibus &, fubfequentibus legis verbis, praefatione,
epilogo,,') & fimilibus; tum ex ratione legis ipfi
.legi iubjunfta,; tum etiam ex eo, quod verba
proprie accepta involverent abfurditatem , im-
.poffibilitatem?,'i\yitium(, vel fignificationein rei
getendae non.iatis aptam :, qua fingula notiora
funt, quam ut majore indigerent confirmatio-
•ne;-otq mtnodw = s t > iwbv , nrt^n.

21. Cum vero frequentes Romanis iftrerfflt
juris fidiones, & nec in totum a gentium mul-
tarum moribuis,, etiamnum . aliena frnt j, non
abfurdum fuetit., ea , qu;e de calibus veris
.'per^ leges-inyeniuntut diipofita', per interpire-
tationem ad fiftos qUoque, c^tiis tranfterte; fi
,modo neque iritentio legiflatoria ,- .neque fiabjctri-
. £ta legi ratio , neque ipfa jei xiitura refragetur:
fi<5tione fcijicet idem plermnque operante in cafu
fidtp, quod veritas in- caftrvero. arg. §. fi mt-
norem 4. & feqq. Jnftit. de adoption. §. namque
4. & §..5- Jnftit. de aUion. l. fedfipiures 1 o. §. in
adrogato 6.ff. devulg. & pupiil. fubftit. l.fi fiHiis
,12. §. 1. /. fiante 15. §. i.ff detnterrogat. in ju-
re fac. Chriftineus ad Mechim. in prceiud. mm.
37. Chaflaneus ad confuet. Burgund. rubr. 4. §-

I. in verbis, contratts entreles vifs. num. 9. 10.

II. Rebufius ad conftit. regias traB. de chirogra-
phi recognitione mm. 98. Parens p, m. Paulus
Woetdeftatutis fcff. 7. tap.%. num. 16.17.

22. Nec prsetereundum, eti»m exargumeit-

C 3 tis

-ocr page 38-

I

h i «b. I.

'tis If contrarib fenfu defumtis fcnfiii-nlegis educi
-polfe ■& interpretationem fieri: fic ut rede dixe-
■rij) idviderilege difpofitum, quod argumento
•a contrario 9 -tanquam firmiffimo inde eruitur;
ita prseeuntibus non uno loco Jurifconfultis. /. i.
ff de offic. ejus cui wnnddtAjimfdici. /. ex eo i S.ff.
de tefitbm 1. qui teflamento 20. §. mulier. 6. ff.
qui tefiam. f<ic.poff. l:mn lex 2 2. ff. h. t. I. inter
■focerum 2 6. §. cum inter. 2. ff. depaftis dotal. Ci-
cero tn topicis num. 15. nifi pravus ex lege re-
■fultaret intelledus , aut ad delinquendum quis
invitaretur arg. /. cum patremfamilidsa. C. detondit.
infertis l. reprehendenda $.C. deinftitut. fubftit.
vel nift lex alia id ipfum in hoc vel illo cafu no-
. minatim vetet; 'uti vetitum in /, pen. C. qui teftam.
■fac.neid Jiceretex verbis.l.ult. §. 5.inmed. Cod.
de bonis qua;liberis. Fachineus controverf. libr.
3 3. cdp. 3'. 8. x o. Mantica dc conjeff. idt. •Golunt.
' tibr. 3. tit. 15 .16.17. Jofephus de Seffiedecif. regni
^Arragon 146. nnm. 13. Brunemannus ad I.2.C.
de condit. infertis. Augufi. Barbofa loco communi
argument. 27. d contrario. ,

23. Quod H obfervatis hifce , fimilibufque,
legis interpretationi infervientibus, necdumma-
•nifefta reddi poffit legis fententia , aut iniquitas
flbfurditafque , quam legis difpofitio videbatur
involvere, evitari ,* non eo fane procedere po-
terit sequitatis vis , utfubobtentu ejusjudexfl-
ti fpernendse legis, velut durse & iniquse, arro-
•garet licentiam, ac contra perfpicuam judicaret
legis decifionem; cum judicis lit, fecundum le-
gem, non vero de legis juftitiavelinjuftitia, ju-
dicare,- & fafti quidem quseftio, nonvero juris
auftoritas, in ejus poteftate fit. I. 1. §. quorum
4. ff. adSenatufc. Turpillian. jun<5t. i. profpexit 12.
% . ipfa igitur 1. ff. qui & a quib. liberi non fiant.
Crdonnantie op de cnminele juftitie van Kpn. Phi-
iippus 1570. art. 5 6. adde tit. i. num. 6. fed
potius non aliud fupereft, quam ut ad ipfum Je-
giflatorem , velut optimum verborum proprio-
rum interpretem , maximeque gnarum , qua
mente fanciverit, confugiatur; ab eoque vel du-
ritiei petatur emendatio, vel evidentior certior-
que legis explanatio impetretur. 7. 2. §. fed quia
2 8. C. de •ueterijureemicl. l.i.l. 9. l.pen. <& ult. C. \
Ih. 1.1. &ideo n.ff.h. t. Gudelinus dcjure noviff.
libr. 5. cap. 2. verf. ficut folius. Befoldus delibat. ,
juris ad Pand. libr. 1. quafl. 12. Yinnius felett. \
quccfi. d. libr. 1. cap. 2. fere inpr. WifTembach ;
adPand. dtfput. 2. thef.12. &feqq. Paulus Voet:
defiatutis d. fe£i. j.cap. 2. num. 2.

24. Quse de interpretatione legum di£ta ha-
ftenus, ea quoque gentium finguJarum, atque ;
ita Belgarum etiam ftatutis accommodanda funt. j
Quamvis enim verba ftatuti dubia fic potius in- j
terpretari oporteat, ne juri communi derogent;

. tamen, fi ftatuentes a jure civili recedere voluif-
fe conftet, ratio nulla eft , cur aliam ftatutorum,
quam placitorum Romanorum adhiberemus in-,
. terpretationem: adeo ut, & recedentia a jure ci-;
vili ftatuta ante omnia nona jure civili, fedina- 1

■'"'■■" ' ' r r3

T 1 t III.

gis ab ipfo jure ftatutario fenfum 8t explicationeiri
recipere debeant. Chriftineus ad Mechhn. inepi-
logo nnm. 8. Nam fi confideres» juraQuiritum
non alia de cansa nos ligare, quam quia populi
feu Procerum noftrorum confenfu receptafunt,
ut in fimili loquitur Julianus /.32. §•. i.ff.b.t,
non alio I0C0 ftatuta noftratia haberi hobis pol-
funt, quam velut jus noftmm civile ac com-
mune totius civitatis , ut Athenienfes , Lace-
demonii, Romani , alii, quondam fuo proprio
civitatis jure finguli utebantur: fic ut jura no-
ftra municipalia ac provincialia principemin cau-
farum decifionibus locum obdneant, ac poteh-
tiora fint, quam jus Romanum , ad quod in
fubfidium tantum recurri, tit. 1. num. 2. Diftum
eft. Hugo Grotius inter relponf. JCtor: Holl.
part. 3. vol. 2. confil. 197. num. 4. Lamb. Go-
ris adverfar. traU. 4. §. 1. num. 2. Molinseus att
Parifienf. tit. 1. ad rubricam. Hum. 108. Chaf-
faneus ad confuet. Burgund. rubric. 4. 23. in
verbis, & qui ne fontpayexnum. 6. Msevius att
jtts Lubecenfepart. 2. tit. 2. art. 28. num. 86. 87.
D. Joh. a Someren de jure novercar. cap. 1.
num. 1. in med. Abr. a Wefel ad novcllas confttL
Ultrajeff. art. 10. num. lo. &feqq. Quse cum ita
fint, quae, qusefo, ratio fuadebit, ut nos lh an-
guftum magis cogamus ac coarftemus jurium
noftrorum poteftatem & ad fimiliaextenfionem,
atque ut humilius de eorum five sequitate & ju-
ftitia five viribus fehtiremus, quam de fuis ju-
dicarunt Romani ? Inepta proinde judicanda
funt, ac nimis temere prolata , qux non raro
apud interpretes leguntur ; ftridtiffimam nem-
pe effe debere ftatutorum interpretationem, nec
extendi ea oportere ultra cafum, de quo loquun-
tur , quoties a jure Romano feceflum faciunt.
Prudentius fane, & uti magis ex patrii juris ho-
nore ac majeftate > ita quoque reftius , qui ex
rationibus ante datis verba ftatutorum, ntut nont
generalia, nec cafus omnes aut perfonas enarran-
tia , tamen ex ratione generali fubjuncta , vel
certe extra dubium fubintellefta, ad omnesper-
fonas & res catufque, in quibus rationis fimili-
tudo inveniretur, extenfionem putarunt faciSn-
dam effe; reftridionem ex adverfo non nifi po-
fitis circumftantiis caufifque talibus , quales &
ipfarum legum Romanarum fuaderent in arftum
conftri6tionem. Hugo Grotius inter refponf. Jw
rifc. Holl.part. 3. vol. 2. d. confil. 197. mim. 17.:
-18. & confil: 214. num. 12. 13^14. 16.17.:
18. Molinseus ad Parif. d. tit. 1. ad rubr. num.
-108. Modeft. Piftoris, & ad eum Schultes,
part. 3.. quaft. 124. num. 10& feqq. Groene-
-wegen adprocem. Inftit. num 9. 10. 11.17. Ro-
denburch de jure conjugum tit. 2. cap. 4. nicm. 8.
Parens p. mem. Paulus Voet de flatutisfctt. 7,
cap. 1. unm.% . 6.7. 8. & cap. 2. num. 3. 4. 5.
.7.12. 16. 17.18. . .t .

25. Diftat vero a legis interpretatione difpen-
fatio, ut.vocant:. cum ehim ihterpretatio non U
principe folo fed & a jurifconfultis ac judicibus

ficri

-ocr page 39-

d e l e g i b u s e t c. 23

fieri .poffit, & tantum verfetur circa dubiam le-
jris fententiam, ut indagetur , quse fuerit pro-
babilis legiflatoris mens, quxnam fub legis dil-
pofitione comprehendantur factorum Ipecies, ut
fupra didum ; difpenfatio es adverfo a folo fit
Principe, feu legis auftore , contra apertam legis
fententiam : fic ut per difpenfationem diilolvatur
legis vinculum , ac tollatur ejus obiigatio , cer-
tarum perfonarum aut rerum fa£torumve intui-
tu ; manente crctens in cafibus intadta legis vir-
tute. Neque dubium, quin ea Principi pote-
ftas competat: cum enim in totum abolere queat
legein conditam, quoties id probabilis caufa fua-
det, ac lex primario ex legiilatoris humani arbi-
trio dependet, multo magis eum vim legis in
cafu certo relaxare polle, dicendum eft., Quo
etiam rcfpeftu dictum putein , facrilegii inftar ejje,
dijpntare & dubitare, an vs dignus Jit, quem ele-
gerit imperator. I. dijjmtare 3 . C. de crimine facrile-
gii. l.JacMcgii injlar 5. C. de diverfis refcript. &
pragmat. fanff. Conftat fcilicet, in honoribus de-
cernendis , in dignitatibus conferendis , in ma-
giftratibus eligendis, & id genus plurimis, le-
{Tum prxfcriptum circa a:tatem, conditionem, &
alia fervandum elle : nec tamen eundum inficias,
quin neglefto legum talium didamine tum Prin-
ceps tum populus ei, in quo legum requifita de-
funt , honorem conferre queat, Barbario forte
Philippo, fervo, prseturam. I. Barbarius 3. ff. de
vffic. pratoris. minori annis viginti judicandi mu-
nus. I. quidam confulcbat. 5 7.ffi. de rejudicata. aut
confulatumj /. nunc. §. 2 .Jf.cle offici confulis. fi
jnodo impedimentum notum fit. ei, qui honorem
confert; cum in ignorante & errante concipi
nequeat difpenfandi voluntas: quamvis id ipfum
■exprimi in dignitatis collatioiie neceile non ht;
uti re£te poft alios Zoefius ad Pand. tit. de fena-
toribtis num. 9. Talis ergo facrofanfta: Principis
au&oritati fubducens difpenfandi poteftatem, iion
inepte prorfuS facrilegii inftar commifiire dici po-
teft. Uti e contrario ambitiofia merito dicuntur
decreta , quibus difpenfationem facere tentant
jquotquot infra Principem magiftratus funt. /. de-
nique 3. pr.jf. de minor. 2 5 annis. Cum enim dif-
penfatio fit lata: legis abrogatio, & naturale fit,
ita unuiTj^juodque diftolvi, uti ligatum eft, ma-
jeftaticis jure optimo accenfenda fuit. Atque
hinc aliquoties hifce in regionibus interdiftum
fuit, ne quis fibi arrogaret difpenfandi faculta-
tem, Ordinibus fibi folis eandem vindicantibus;
adeo ut & ipfis Ordinum Hollandise delegatis,
(Gecommitteerde Raden) ac prsefecturarum mari-
timarum afiefforibus ( Raden ter Admiraliteyt)
difpeniatio de Ordinum tam Generalium, quam
Hollandia?, conftitutionibus, rigidevetita inve-
niatur. Pladtum Ordin. general. 2 9. April. & 16.
Maji 16-] 1. vol. 3. pUcitIIoll. pag. 1242.6"feqq.
Placitum Ord. liollandice 24 Decembr. 1674. d.
vol. 3. pag. 1274. & placitum 1 o Decembr. 1671.
quod infertum inftruttioni DD. Ordinum Delega-
. torum m> 5 x. d. vj/. 3 • 97* Quid, quod
nec ipfi majeftate prediti de jure divino moralis
velnaturali, quicquam refte remiferint, autejus
vinculum difpenfando laxaverint; quippe cuju9
juris audoritas, uti ab ipfis non eft profeita, fic
nec in eorum arbitrio ac poteftate eft. Nec fatis
gravis unquam videri poteft fubeile caufa, quse
rationis refta: didamen , qus jufla divina labe-
faftare valeret atque fubvertere , Principemve ad
id faciendum movere. Befoldus delib. juris ad
Pand. Itbr. 1. qua:Jl. 13. de dijfitnfatione pag.
45». Quemadmodum nec fine jufta & urgente
caufa ac: utilitate quadam publica diipenfationein
fieri, fuadent juftitice gubernatricis regulre; cuin
omnis relaxatio legis cequa: ac bonce temere fa£ta
non poflit non aliquod poft fe trahere reipublicx*
detrimentum; imo pro inodo relaxationis etiam'
utilitatem publicam , ex utili Iege profluentem,
minui neceffe fit; nifi alia a;quali vel majore uti-
litate, caufam difpenfationi dante, aliunde pen-
fetur. Grotius de jure belli ac pacis libr. 2. cap.
20. num. 24. Zoefius ad Pand. b. t. num. 60.
Befoldus delib. juris ad Pand. hbr. 1. qtuejl. 11.
in fine<

2 6. Didta de legibus etiam ad Senatufconlul-
ta fere tranftuleris , poftquam placuit vice po-
puli fenatum confuli, & jus polfe condere; ni-
mium aufto civium numero, quam ut in unum
convocari poflet legis fanciendse gratia, aut eo
faltem colore qusefito /. 2. §'. ff. de orig. juris.
§.5. Inflit. de jure natur. gcnt. & civiH. confer
DD. add. §. 5. Auluin Gellium Nott. Attic.
libr. 14. cap. 7. Rofinutn Antiquitat. libr. 7. cap.
6. 7.8. lllud tamen filentio haud invoivendum,
antiquiifimis etiam temporibus cum ipfis urbis
primordiis Scnatufconfulta fuifle nota, tefte Sue-
tonio in vita Vejpafiani cap. 8. in fine. Et quia
fub Imperatoribus, quorum folertia & ambitio-
ne potiflimum in fenatum poteftas populi tranf-
latafuit, candidati Principis orationes ih fenatu
recitabant, utexmente Principis Senatufconful-
ta fierent, fubinde orationibus Principum adfcri-
ptum invenitur, quod alibi ex Senatufconfultis
dicitur obtinuifTe. Ne de alimentis futuris tefta-
mento reliftis tranfigatur, oratione D. Marci cau-
tum fuit. /. cum hi.S.jf. de tranfatt. idemtamen
tribuitur Senatufconfulto. /. cleganter 23. §. item
2. Jf. de condiSi. indeb. legalem hypothecain ei,
qui in sedium refedtionem credidit, Senatufcon-
fulto, atque etiam D. Marci edifto jus noftruih
accepto fert. /. 1. ff. in quib. cauf. pign. velhyp.
tacite contrah. junft. I. fivcntrii<\. §. Divus z.ff.
de rcb. aut. jud. poffid. Alienatio rerumad mino-
res pertinentium vetita oratione Severi & Anto-
nini, fed & fimul Senatufconfuito. 1.1.7,.fif.de
rcb. eor. qui fub. tit. vetcura fiunt. jun<5t. l.fiad
refolvcndam 7. C. de prced. & aliis reb. minor.fine.
decr. non alien. Briflonius felett. antiquit. libr. 1.
cap. 16. Gotofredus in not.add.l. 7. C.deprced,
&aliis reb. minor. Vinnius de tranfattion. cap. 6.
num. 2.

37. Legi in multis fimilis eft confuetudo; jus

-ocr page 40-

non fcriptum moribus utentium paulatim intro-
ducium, legis habens vigorem. §.fine fcripto 9.
Jhfiit. dejure natur. gcnt. & cvuili. I. de quibm
g 2. §. 1. /. 33. l.fed'& ea 3 5. ff. b. t. quam &
tacitum illiteratumque confenfum Gellius dixit iibr.
11. noft. Att. cap. 18 .fcre in pn Hanc in ftatu
quidem democratico populus liberrimo fuo intro-
ducit arbitratu: cuin enim legis condendtc po-
teftatem habeat, nec alia de caufa tunc quern-
quam tex teneat, quam quia populi judicio re-
cepta eft, merito & ea, qua; fme uHo fcripto
populus probaverit, tenebunt ornnes; dum nihil
intereft, fuftiagio populus voluntatem, anrebus
ipfis & fadis declarets d. 1.7,2. §. l.ffi. h. t. Aft
ubi omnis in Principem ferendce legis poteftas
tranflata fuit, non aliter, quam concurrente ejuf-
dein conniventia , diuturni gentis mores legem
imitabuntur. Sic ut in hujufmodi regimine mo-
narchico verum fit, quod a Conftantino refcri-
ptum in /. 2. C. qua fit longd confuetudo. confue-
tudinis ufufve longavi non vilem auctoritatem
efle ; veruin non ufque adeo eam fui valituram
momento , ut aut rationem vinc.at aut legem.
Multoque magis id de peculiaribus hujus aut il-
lius familije vel collegii confuetudinibus, circa
jus fuccedendi, primogenituram, & alia ftatuen-
dum eife, plenius exfcquitur Andr. Tyraquellus
dcjure primogcniturxe quccfl. 16.

28. Non minusautemin confuetudine, quain
legibus , juftitia defideratur & rationabilitas; fic
ut id, quod non ratione introductuin , fed er-
rore primum i deinde confuctudin.e obtenmm
eft, in aliis fimilibus obtiniere non debeat, nec
deinceps in judicando fervari, fed in univerfum
aboleri potius, velut iniqua morum corruptela.
I. quod non ratione 3 9. jf. h. t. arg. I. injuriarum
tiSHo 13.$. ult.ff. de injuriis. Andr. Gayl libr. 2.
cbfierv. 3 1. num. 12. &fieqq. RebufFus adconflit.
regias tom. 3. de confiuetudine in prcefat. num. 42.
44-Neoftadius Curice fi/pr. dccif. 2. circa fin. Qua-
liuht corruptelarum peifiinarum fuperiori feculo
per varias Bfclgii partes receptarum , fed & una
quafi fidelia per Philippum Hifpaniarum Regem,
Belgii tunc Principein , deletarum catalogum
iprolixuin vide, fis, in dordonnantie op de crimi-
nele juflitie van Kon. Pbilips 5. Jrdii 1570. art.
61. vol. 3. placit. Holl.pag. 1032. Ex quibus
facile dijudicari poteft , neque communis DD.
opinionis, neque gloflarum, auftoritatem ullam
eife, fi cum ratione pugnare ac communem con-
tinere errorem demonftretur.

29. Quia vero paulatim introducitur, necefle
fuit , non tantujn longum tempus concurrere,
diftante iilud inicriptionc tituli Codicis, qua; fit
longa confuetudo, & denominationibus longxvi
ufus, vetuftatis , inveterata: confuetudinis, diu-
turnse, per annos plurimos obfervatcc, invetera-
to ufu ftabilitse, antiquitus probatx & fervata?
tenaciter, fimiliumque. l.dequibus 32. §. 1. /.
33. /. 35. ff. h. 1.1. ult. C. qucefitlonga confiue-
tndo. fed & aduum liberorum, fine vi ac metu-
interpofitoram , frequentiam. /. 1. C. qucefit lotih
ga confuet. d. I. 32. §. 1. /. 3 5. /. 3 8. ff. h. L
Cumque nufpiam vel annorum vel aituum nu-
merus expreilus fit, judicis prudentis sftimatio^
ni id videtur relinquendum : quamvis hic miris
modis varient interpretes, ut vidsre licet apud
Mafcardum de probationibus concluf. 424. nunu
14. &fiqq. Menochium de arbitrar. judicum iibr.
2. cafu 81. & 8 3. Rebuftum ad confiit. regiaS
tom. 3. d. tratt. de confuetiidine Andr. Gayl iibr.
2. obferv. 3 1. num. 7. Perperam fane prafinita k
jure prsefcriptionum tempora confuetudini intro-
ducendjE applicueris; cum alia longe prsefcriptio-
nis quam confuetudinis ratio fit, nec ullum pra>
fcriptione jus introducatur alios deinceps Jigatu-
rum, uti quidem confuetudine femel nata totus
populus incipit cievinitus efle. Duos etiam adus
haud quaquain fuflicere, vel inde arguitur, quod
in d. /. 1. C. quce fit longa confiiet. & /. an in to-
tum 3. C. de ccdifici. privatis (quarum^egum u-
tramque conftitutionis unius partein efle, ex iu-
pra fcriptione & fubfcriptione colligi poteft) ju-
beatur illud ftatui, quod frequenter in eodem con-
troverfiarum gcnere fervatum fuit. Nihil in con-
trarium faciente /. ubi numerus 12. ff.de tcflibus.
nam, etfi demus , numero legibus non expreflo,
generaliter pluralem numerum duorum numero
contentum efle, fruftra tamen id ad prsefentent
de confuetudine controverfiam retuleris , in qua
non fimplex aftuum pluralitas, fed frequentia
requifita eft. d. I. 3. & d. 1.1. BroncWft 1. cnan-
tioph. 8. Vinnius ad§. 9. Infl. de jurenatur.genl.
& civili. num. 4. Pauius Voet de flatutis fetf. 3;
cap. 1. nurn. 1 o. <&feqq. ad. num. 20.

3 o. Nec intereft, quibus aftibus fuam popu-
lus voluntatem declaret: non enim judiciales tan-
tum, fed & extrajudiciales ad confuetudinem in-
troducendam proficere , vel inde conftat, quod
in l, nam impcrator^.ff. h, t. confuetudo propo-
nitur tanquam diverfum quid ab a&ibus judicia-
libus, ac feri^ rerum fimiliter judicatarum, dum
confuetudinem vel fieriem rerumperpctuo fimilitevju--
dicatarum vim legis habere Imperator refcripfit:
quod abiurdum eflet, fi non nifi ex judicialibus
aftibus rebiifque judicatis confuetudo nafceretur.
Cumque ad legem introducendam expjeflus fuf-
ficiat populi confenfus, fine judicio judicifve au-
6toritate, ratio nulla eft, cur magis ad confenfus
taciti declarationem judiciali auftoritatc vel con-
firmatione opus effet; maxime , quia nufpiam
in legibus de confuetudine traflantibus aftuum
judicialium neceffitas invenitur. Sane, cum a&us
judiciales certiores fint & evidentiores, aut fal-
tem certiorem ut plurimum magifque promptam
ex a<5tis publicis probationem habeant, non mi-
rum, id confilii datum efle illis, qui confuetudi-
ni civitatis aut provincise confidere videntur, ut
primum quidem explorent follicite, an etiam con-
tradi&o aliquando judicio confuetudo firmata fit.
/. Cum de confuetudine Z^.ff- h. t. fed fi id ipfum
non appareat,' ad extraiudidales recurri poterit,

u modb

L i b. I. T -I T. IlL

-ocr page 41-

D E L E G I

fi modo probationem habeant. Andft Gayl libr.
2. obferv. 31. mim. 8. Mafcardus de probatioti.
conduf. 427. Chriftineus vol. 4. decif. 187. tmm.
7. 8. Radelantius Curia Ultrajetf. decif. 13. num.
3.4. Masvius adjusLubec.prcelimimn quajl. 7.
mm. 19- Zoefius adPand. h. t.part. 2. de confuet.
num 10. 11. Bronchorft 1. enant. 10. Vinnius
ad d. 9. hifl. dejure natur.ge?tt.& civil.num.
4. Paulus Voet de ftatutis fctt. 3. cap. 1. num.
13.

3 1. Non aliter tamen aftuum judicialium vel
extrajudicialium frequentia confuetudinem parit,
quam fi aftus omnes uniformes fuerint: fi enim
variatum fuiife appareat, & a&ibus pluribus uni-
formibus intermixtos interceflifle a£tus diverfos
vel contrarios, fic ut modo hoc, modo aliud,
obfervatum inveniatur , non poterit ex adtibus
hujufmodi difparibus elici legitima confuetudo;
cnm nec ex iis unanimis conftare poflit taci-
tus ad eandem necellarius populi totius confen-
fus. arg. I. nam imperator. 38. ff. h. t. in verbis
perpetuo fimliter. Mynfingerus cent. 6. obferv. 42.
Ant. Faber Cod. libr. 8. tit. 3 5. def. 2. Msevius
adjus Lubec. inprcclegom. quceft. 7. num. 23. Ni-
ger Cylriacus controverf. 523. num. 42. Refpon-
fa Jurifc. Holland. part. 2. conf. 66. 67. Atque
hinc nec ex aftuum frequentia confuetudo fluit,
quoties privati plurimi, qui jure communi fcri-
pto jus fuum tueri poterant, fponte juri fuo
cefferunt, veluti, fidem habentes inftrumento
lion folenniter confedto , vel adverfario poten-
tiori, puta, fifco, hereditatem tanquam patri-
monium vacans , quod vere vacans non erat,
vindicanti cedentes , metu litium, vel earundem
execratione, aliave de causa tranfigentes., finon
ulterius de universa populi approbatione , &
quafi tacita civium conventione (ut loquitur /. 35.
jtf.h.tf) doceatur; neque enim plures illi faifto
fuo efficere poftunt, ut & alii fuis tenerentur ce-
dere juribus, vel inftrumentis forma legitima de-
ftitutis credere: fed magis in hifce fimilibufque
admittenda foret regula, rem inter alios confen-
tientes adtam nocere non poffe aliis contradicere
ac jus fuum defendere volentibus. Mafcardius
de probation. concluf. 429. num. 7. 8. 9. Lamb.
Goris adverf. traff. 3. cap. 12. num. ult. in med.
Msevius adjus Lubecenfe in prcelegom. d. qucefl. 7.
num. 16. 17.

3 2. Cseterum confuetudines alise notorise funt,
aliae tales, ut non ita in confeflo fit , eas ufu
populi firmatas effe. Notorfes quod attinet,
probatione non indigent, fed eas ad inftar juris
alterius cujufcunque fcripti, atque ita certi, al-
legari;in judicio fuffecerit : cum eniin notoria
probari fupervacuum exiftimetur, non eft, cur
non ad confuetudinem jam vulgo notam id quo-
que producatur. arg. §.jine fcripto 9. Inflit. de
jure natur. gent. & civil. I. imo magnce 36. jf.k. t.
Andr. Gayl libr. 2. obferv. 31. num. 17.18. Ma-
fcardus deprobation. concluf.^2 3. num. 26. &feqq.
tJmrn. 37. 38. & mcluf. 428. in pr. Chrifti-

BUSETC. 25

neus adMechlin. in epilogo num. 14. notpriis pro-
cul dubio annumeranda & ea, quie publica au-
dtoritate in fcripturam redafta eft , ut-poteft:
nam uti ad eflentiam legis fcriptura neceffaria
non eft , ita ex adverfo nec ad confuetudinis
effentiain pertinet , eam non fcribi. Zoefius ad
Pand.h. t. part. 2. de confuetudine num. 20. 22.
Quod fi de eo dubitetur, an utentium moribus
confuetudo indufta fuerit; cum id ipfum fa<5ti
fit, illam per eum, qui eandem allegat, eique
confidit, doceri neceffe eft; five adtor fit, qui
firmandae intentionis causa ipfam allegat; five
reus ea fuam nitatur exceptionem munire : eo
quod affirmanti incumbit de jure probatio, qwa-
lis eft , qui eandem ufu induftam contendit,
dum adverfarius eam negat invaluifle. arg. I. ab
ea parte j.ff.de probation. I. 1. C. quce fit longct
co?ifuet. /. an in totum 3. C. de cecliftc.pnv. l.ft quis
reum 4. ff. de cuftod. & exhib. reor. I. teftium ftdes
3. §. ult.ff.de teflibus. Andr. Gayl libr. 1. ob-
ferv.36.num.1dt. Chriftineus vol. 4. decif. 212.
num. 47. & feqq. Mafcardus de probation. d.
concluf. 423. num. 20.

3 3. Quibus vero rnodis per teftes , per in-
ftrumenta , per alios probandi modos confue-
tudo doceatur, pleniflime excutit Mafcardus de
probat. concluf.423. & feqq. ad concluf.^32. Et
quamvis haud dubitandum videatur, quin plu-
rium infignium Dodtorum confentiens de con-
fuetudine vigente teftiinonium auftoritatis non
vilis fit , ac pro talis depofitionis veritate pra>-
fumtio in tantuin militet, ut onus faltem pro-
bandi contrariutn in adverfarium transferri opor-
teat. Francifc. Niger Cyriacus controverf. 209.
num. 41. ideinque de affertione a collegio judi-
cum interpofita , qua in fuo foro quid ufu re-
ceptum teftatur , dicendum fit. Struvius ad
Pand. h. t. num. 21. tamen , ut unius pragma-
tici, quantumvis in jure eximii, de confuetu-
dine teftantis affertioni ftaretur , eoque trfodo
confuetudo plene cenferetur probata, nec ratio
nec jura patiuntur ; cum de ea deponens ver-
fetur circa id , quod fafti eft , in quo & pru-
dentiflimos plerumque falli, obfervatum. /. 2.
ff. de juris & fatt. ignor. ne dicam, teftis unius
refponfionem non effe audiendam , ut plenam
fidem faceret , etiamfi prseclarse curise honore
prsefulgeat. I. jurisjurandi 9. §. i.C.de teflibus.
Mafcardus de probation. concluf. 42 6. Parens p.
mem.Paulus Voet de flatutis fe£i. 3. cap. 1. num.
20. 21. Quse ufque adeo vera puto in hac de
confuetudine probanda quseftione, ut, licet in
cseteris plerifque difceptationibus civilibus unius
teftis depofitio, aliis quibufdam fuffulta adrni-
niculis , fuppleri deinceps poflit jurejurando
fuppletorio per judicem deferendo, id tamen hic
admittendum non fit. Cum enim tali jurejuran-
do adtor id, quod minus plene probatumeft,
confcientise proprise teftimonio circa proprium,
non alienum faftum occupato, confirmet; hic

vero non de jurantis fa&o , f«d populi totius

- ,

-ocr page 42-

'2-6 L i b. I.

confenfu tacito ac frequentiHhs non aftoris reive
ied aliorum aftibus , dubitatio fit; & prsfup-
pofita aduum frequentia ad confuetudinem ne-
ceiTaria, non poffit non eile pluribus notum,
quod confuetudine obtentum efi:; apparet, nifi
fallor, hic jurisjurandi fuppletorii materiam de-
ficere. Joach. a Beult. ad l. admonendi 31. C. dc
jurejur. nnm. 397. Mafcardus dc probat. contluf.
423. num. 5. Berlichius concluf. praci. part. 1.
toncluf. 54. num. 82.

34. Etfi autem interpretibus antiquioribus
multis haud difplicuerit , teftium duorum fide
dignorum de confuetudine depofitionem poife
ad plenam ejus probationem fuflicere, uti vul~
go in ore duorurn creditur omnis veritas confi-
itere ; tamen, quia hic non de unius litigantis,
Fed populi totius , obfervando in pofterum jure
agitur, adeoque civium omnium utilitas verti-
tur aut prxjudicium , prudentius eos cenlere
putem , qui turbam teftium non pauciorum
quam decem, ad confuetudinis probationem de-
liderant : maxime , cum hoc non adeo grave
probaturo videri poffit ; quippe qui confuetudi-
ni confidens , prcefupponit neceflario tacitum
populi eandem introducentis confenfum, atque
ita civium, fi non plerorumque, at faltem plu-
jimorum, fcientiam , fine qua confenfus nullus
eft : ut proinde nec difficulter numerofiorem
teftium turbam inventurus fit , quifquis con-
fuetudinis introdudionein ex vero allegaverit.
Ant. Faber Cod. libr. 4. tit. 15. defin. 14. Joh. Pa-
pon. libr. 9. tit. 1. arr. 20. Zoefius ad Pand. b.t.
fart. 2. de confuetud. num. 20. in fiiie.

35. Quid, quod nec turbamteftium inpro-
bationem adduxilfe iufFecerit, qtioties illi fin-
gulares funt, & de diverfis finguli deponunt
adibus: neque enim aliter hic fidem fecerint,
quam fi de actuum frequentia non tam ex alio-
rum relatione , quam ex propria experientia,
addita fcientia." fua: ratione , ita teftentur, ut in
aftuum, quos allegant, circumftantiis inter fe
refpeftu temporis, rerum, ac perfonarum, non
varient. Andr. Gayl libr. 2. obferv. 131. num.
15. 16. Mafcardus dcprobationib. concluf. 424.
num. 11. & 22. Mynfingerus cent. 6. obferv.42.
num. 1.2. Chriftineus vol. 4. decifi. 212. num. 48.
& feqq. Paulus Voet de fiatutis feff. 3. cap. J.
num. 22. Quemadinodum nec fimplex fa<5ti
negatio, teftium depofitione comprehenfa , ad
confuetudinis probationeni efficax eft : dum fe
non novifle ajunt, vel non vidifle, hoc aut il-
lud ea in regione fervari; fed necefle eft, ut de
aftibus in contrarium geftis alfertionem faciant,
atque ita deinceps his actibus repughans nihil
fe unquam audivilfe vel vidifle teftentur. Ne-
que enim folo non ufu , a£tuumque defeftu,
fed demuma<5tuuin contrariorum palam exerci-
torum frequentia , antiqua tolluntur jura; cum
fepe vel tranfaftionibus vel privatis aliis conven-
tionibus interpofitis occafio deficiat, utendiju-

ribus etiam aquiffimis in civitate probatis. Do-

. "'1 '1 4 ■ - ; ' i. ■ -■ ■
"ii

JL XX. ili«

nellus. comment. juris civilis libr. 1. cap. 1 o. in
med. Mjevius ad jus Lubec. quccfi. prcelmin. 7.
num. 16. & fcqq. Chriftineus ad Mechlinicnf i)i
cpilogo num. 13. Andr. Gayl libr. 2. obferv. 60.
num. 3. Mafcardus de probation. concluf. 4:9.
num. 6. Ant. Matthasus de auBion. libr. 1. cap. 1 o.
num. 34. 35. Refponfa Jurifc. Holl. part. 1.
confil. 185. qucefi. 1.

3 6. Vis confuetudinis eft , ut ad fui obfer-
vantiam seque cives obftringat, atque lex, curn
eam imitetur. §. fine fcripto 9. Infiit.de jure na-
tur. gent. & civil. I. 32. §. 1. /. 33. 35.'38. jf.
h. t. Cui confequens eft , ut fimilem cum lege
interpretationem & pariles ad cafus extenfio-
nem ex rationis fimilitudine recipiat; prafertim,
quia etiam rationem , quce confuetudinem fiuafit,
tufiodicndam ejfe, refcriptum eft, l. I.C. quce fit
longa confuet. ac de fola confuetudine erronea
invenitur conftitutum , eain in aliis fimilibus
non obtinere. /. quodnonratione ip.jf.h.t. Quod
&ufibus hodiernis eft maxime conveniens, quo-
ties confuetudinibus jura Romana videmus fub-
verfa : cum enim multa apud nos inveterato ufu ,
etiam ante notum hifce in locis jus Quiritium,
indu<5ta fint, noftrumquejus civik conftituant;
fieri aliter haud potuit, quam ut exemplo legum
cujufque loci pleniffimam interpretationem &
ad fimilia extenfionem admittant; & ex oppofi-
to erronea cenfeantur axiomata , confuctudines.
firitti juris ejfe, nec ultra cafum, dc quo loquun-
tur, producendas ad confequentidm, quxque hujus
farinje plura funt. Adde ntm. 24. h. t.

37; Nec ininUS ex di<5tis prbfluit, legemprio-
fem noh modo per legem pofteriorem, fed & per
confuetudinem abrogari pofle: nam, cum nihil
intereflet, fuffragio populus fuam voluntatem
declararet , an rebus ipfis & faftis; re<5tiffime
quoque illud receptum fuit, ut leges non folum
fuffragio legiflatoris , fed & tacito confenfu
omnium per defuetudinem tollerentur aut muta-
rentur. §. pen. Infiit. de §ure natur. gent. & ci-
vili. i. de quibus 32. §. 1. in fin. ff. h. t. Sic ut
nec claufulain legibus, prscipue municipalibus,
haud infrequens, non obflante confuetudine , id
ipfum impediat; quippe quje de pmeritis tan-
tum confuetudinibus, non aliis in pofterum de-
mum introducendis, accipienda eft. Nam, uti
privatus nemo fibi legem dicere teftamento fuo
poteft, ut a priore voluntate ei recedere non
liceat. l.fiquisin principio 22. jf.delegatis 3. ita
quoque, cum non femper leges paii utilitate
maneant commendabiles, qua primitus fuerant
introduda; , mutatis fiibinde moribus ac tem-
poribus ; abfonum plane fuerit, id velle lege ca-
v^re , ne in inelius ea novis five legibus five
confuetudinibUs a re<5ta ratione commenclatis,
reformetur. Zoeiius adPand. h. t. part. 2. dc con-
fiuetudine num. 15. 16. Cxterum, qus decon-
fuetudine legem priorem abrogante di<5ta funt,
de ea quidern, quse rationabilis eft, & in ftatu
democratico 3 (in quo penes populum condendx

legis'

-ocr page 43-

legis poteftas eft) introducitur, expedita fatis.
Verum fi rion ratione fed errore eam obtentam
efle appareat; uti legis vigore deftituta. eft, &
aliis fimilibus in cafibus deinceps haud obfer-
vanda. /. quod non ratione 39. ff.h. t. ita necle-
gem ratdohe jufta & aquitate fuffultam vincet.
/. 2. C. quce fit tongaconfuetudo. Non magisfane,
quam in monarchico regimine fancitas a Prin-
cipe conftitutiones ufu contrario, utcunque in-
veterato, populus fuftulerit; nifi de tacito Prin-
cipis confenfu ac conniventia conftet. Nam cum
omnem legis condenda poteftatem populus in
Principem tranftulerit , & naturali ratione ejus
fitfolvere; qui poteft ligare , ac ejus fit nolle,
qui poteft veile /. 4. ff.de regul.juris. qui, quse-
fo , poflet invito legiflatore abrumpere legum
frena, ipfe legis ferenda exutus poteftate ? arg.
/.prcetor ait 3. §. Divtis Hadrianus defepul-
thro violato. Donellus conment. jiiris civil. lihr.
1. cap. 10.pofl med. Chriftincus vol. 1. decif. 191.
fium. 1. 2.3. Bronchorft. i.enant. 9. inmed. Zoe-
fius ad Pand. h. t. part. 2. de confuetud. num. 29.
C^T feqq. Plane, fi non contra , fed prater le-
gem , de iis quse jure fcripto definita non funt,
Confuetudinem a populo introducendarii conci-
pias, vix eft, ut peculiarein tunc Principis con-
niventiam cum fcientia conjunftam exegeris; fed
magis eum non contradixifle , etiam ignoran-
tem, aut eandem non fuftuliffe, fufEciet; prse-
fertim, cum probabile non fit, omnes peculia-
res fubjeftorum ufus morefque legiflatori per-
fpeitos efte. Ac de his confuetudinibus juri fcri-
pto non adverfantibus , accipi commode pof-
funt, qu£e reperiuntur inl. de quibus 3 2. pr. I.
diuturna 33 .ff.h.t. Zoefius h. t. d. part. 2. num.
1S.&23.

38. Quibus porro modis aliis tum legis tum
confuetudinis tollatur obligatio , puta lege po-
fteriore , vel confuetudine priori confuetudini
contraria, ex ante traditis manifeftum fatis. Et,
nein artis noftrse vocibus quis hafttet, admo-
nendi fiunus , antiquari proprie legem , qua?
nondum perlata fuit, feu, non lata , fed rogata
atque rejefta: ahrogari eam quse femel perlata,
in univerfum tollitur : dcrogari legi , cum vel
prior pars legis tollitur; vel generaliter, ex lege
vetere quo minus quid fiat , nova lege fanci-
tur : furrogari, cum quid primse legi adjicitur :
obrogari , cum mutatur aliquid ex prima lege.
Etquia tunc , cum legi derogatur , furrogatur,
aut obrogatur, ea non in univerfum vires per-
dit; recte a Paulo fcriptum eft , novum non
efle , ut priores leges ad pofteriores trahantur.
/. non ejl novum 26. ff. h. t. Ravardus ad legem
12. tabularum cap. 1.

39. Qiiamvis autem acivilis fapientise peritis
merito obfervatum fit, non adeo faciie , neque
temere, leges figendas ac refigendas efle ; mu-
tationes tamen earum probandse omnino, quoties
evidens reipublicse utilitas innovationem comi-
tatura eft, & majus fperatur commodum nova;,

27

quam metuitur incommodum antiqua* legis.
Nonprofeffo ignoras inquit Gellius No6t. Attic.
libr. 20. cap. 1. legum oportimitates & medelat
pro temporum moribus & pro rerum publicarum
getieribus, ac pro utilitatum prccfcntum rationibus,
proque vitiorum , quibus medendum eft , fervori-
bus, mutari atque flcffi, neque itno flatu confifte-
re; quin, ut facies cceli & maris, ita rerumatque
fortuttce tempeftatibus varientur. Atque ita leges
duodecim tabularum per legem iEbutiam in mul-
tis correftas fuifle atque emendatas , teftis eft
idem Gellius libr. 16. cap. 10. Ipfumque jus
prsetorium introduftum fuifle , non adjuvandi
tantum vel fupplendi , fed & corrigendi juris ci-
vilis gratia propter utilitatem publicam , Papi-
nianus fcripfit. /. jus autem 7. 1. ff. de juftit.
&jure. Tali autem utilitate notabili non appa-
rente , fecundum jam difta recedendum haud
foret ab eo jure , quod diu aquum vifum eft.
/. 2. ff. de conftit. principum. Rittershufius ad
novellasin procemio cap. 3. Adde meam oratio-
nem de jungenda Romani & hodiemi juris fcien-
tia.

40. Quifquis vero juris femel publicati &
recepti abrogationem allegat, abeo, cum id fa-
dti fit, probatio exigenda eft. Cum enim leges
ea condantur mente, ut & perpetuo durent &
a populo obferventur , confequens eft , ut pro
earundem obligatione ufufque duratione prse-
fumptio militet , donec contrariuin probatum
' fuerit. Menochius deprcefumtion. Itbr. 2.prcsfumt.
2. num 4. Gratianns difcept. forcnf. cap. 559.
num. 55. & feqq. Mavius ad jus Lubecenfe.
quceft. pricltmhi. 9. num. 71. Quod & tunc ve-
rum cenfeo , cum de promulgatione quidem
conftat, fed promulgatam populus unquam ufu
recepifle negatur. Etfi enim & hoc fafti fit,
quod ufu recepta fuerit, atque inde probatio-
nern receptionis ab eo, qui ait , defideret Me-
nochius d. Itbr. 2. prcefumt. 2. reftius tamen pro
ufu juris promulgati ac prima ejus receptione
aque, ac pro recepti duratione, in dubio prse-
fumendum eft; cum utique pro fubjectorum,
tanquam bonorum & legis audientium , obe-
dientia conjeftura magis capienda videatur,
quam ut eos crederemus fuille legis contemto-
res , quamdiu id ptobatum non eft. Mantica
de tacitis & ambig. convent. libr. 5. tk. 13. nunt.
42. Gratianus d. cap. 559. num. 57. 58.59. Sc
alii apud Menochium d. loco citati.

41. Illud fane expeditum arbitror, legis nun-
quam recepta, nunquam obfeivata , nullain
eife vim, fi ab ejus promulgatione longufn fue-
rit elapfum ternpus, & contra legis novae difpo-
fitionem populus priftini juris obfervantiam fe-
cutus fit. Monachius d. libr, 2. prcefumt. 2. inpr.
Jacob. Coren obfervat. i.lit.y. CT^. Andr. Gayl
libr. 2. objerv. 60. num. 3. Mcevius ad jus Lube-
cenf quceft. prxlimin. 9. num. 75. Paulus Voet
de ftatutis [ett. 12. cap. 2. num. 2. 3. etfi enim
folo non ufu legem non abrogafi, ante di£tum
D 3 iit,

D £ origine juris e T C.

-ocr page 44-

28 L i b. I.

fit, num. 3 5. aftibus tamcn frequentibus contra
ejus difpofitionem admiffis, nec per legiilatorein
poftea reprobatis , eam viribus ab initio defti-
tui, vel ex poftfa&o privari obligandi virtute,
per ibidem tradita certum eft. Atque ita paffim
per Hollandiam fideicommilfa videmus fuftine-
ri , 8c de rebus fideicommiffi jure affe6tis jus
dici in fideicommiffariorum , eas vindicantium ,
utilitatem , licet in a&a publica relatio eorum
fa&a non fit, quam edi&o quodam perpetuo
anno 1624. 30. Julii, Ordines Hollandia: fieri
prsceperant : non alid de causa, quam quia
nunquam il!a fideicommifforum infinuatio ex
tempore legis primitus editze, plene fuit in ufum
dedufta (licet alibi jus tale non uno loco ferve-
tur , ut alibi dicendum ) tefte Groenewegio ad
U ult. C. dejurc dotium.

42. Neque tamen ideo exiftimandum , pro-
mulgata folenniter lege provinciali per Ordines
provinci® generaliter omnibus fubjedis lata,
hanc aut illam civitatem tunc pofte fola negli-
gentia atque non ufu fefe legis illius difpofitioni
fubducere, reliquis civitatum aliarum incolis cb-
ligatis manentibus : fed potius eos , qui fibi
conftitutionem non conducere arbitrantur , id
ipfum oportet folenniter adduftis rationibus apud
Ordines exponere , & fic vel juris ante conditi
abrogationem , vel jus fingulare, fibi impetra-
re, arg. I. leges fitcrttiffimce 9. C. h. t. Jacobus
Coren ohfierv. 1. inpr. & verfu, -want aangaan-
de. Hanc certe viam ingreffi quotquot mitiga-
tumanno 1580. Scabinicum fucceflionis intefta-
tx jus ex ufu fuo fuseque civitatis haud effe per-
fuafi erant; in quorum gratiam ideo anno 1599.
novum fuccedendi jus , Aefdomico veteri pro-
ximius, novo placito indultum eft. Secuti ean-
dein Roterodamenfes , cumanno 1604. 23. De-
cembris, jus reprxfentationis in linea collaterali
ad fextum ufque gradurn in fua civitate ac regio-
ne civitati refpondente extendi, ab Ordinibus
impetrarunt, cum paffim aliis in Hollandicc civi-
tatibus jus iltud non ultra quartum gradum pro-
dudum fit.

43. Quod attinet vulgatum illud , ceflante
ratione legis ipfam quoque ceflare legis difpofi-
tionem ; tum demum id re£te adiniferis, cum in
aperto eft, omnem ornnino rationem, qua legis-
lator motus fuit, in univerfum deficere. Sienim
plures ab initio caufe ad legem fanciendam im-
pellentes concurrerint, quse fingulse feorfim con-
iideratae fufficientes erant ad producendam ta-
lem legis difpofitionem, & dein fublatis quibuf-
dam nonnulte etiamnum fuperfint, legemnec-
dum tunc fuuin perdituram officium aut obli-
gandi poteftatem , verius eft. arg. §. affinitatis
6. & 7. Jnfiit. de nuptiis. Joh. a Sande decifi.
Frific. Hbr. 2. tit. 9. dcfin. 20. in fine. Giurba
ad confiuetud. Mejfianenfi. cap. 1. gloffi. 1. part. 1.
num. 13.

44. Unum reftat excutiendum, qualem in-
terpretationem lex nova, legis prioris aut confue-

T I T. III.

tudinis- correctionem comple&ens manifeftam,
recipiat? Non defunt, quibus placuit, canccllis
adeo anguftis nova; legis coarttare virtutem, ut
legem novam correfforiam in fiiis terminis propriis
fiervanclam, nec ad alios cafius ex rationis parilitate
aut identitate , imo nec majoritate , extendendam
ejfecontendant, uti videri poteft apud allegatos
a Jacobo Coren obfierv. 38. num. 8. 9. 10. Sed
quia non minus de novis legibus, quam de prio-
ribus , imo magis de novis quam antiquis ple-
nius jam ufu ventilatis, certum eft, non omnes
articulos fingulatim iis comprehendi pcfle, ac
propterea legis omnis natura poftulat, ut, pro-
be cognita ejus ratione five exprefla five certo
certius fubaudita , ad fimilia producatur. /. 12.
/. 13. ffi. h. t. omneque jus quod nunc de novo
conditur , aliquando inveteratum futurum eft,
uti leges nunc per jus novum emendandse ali-
quando & ipfse fuerunt noVse : non poteft non
fuadere fana ratio legum novarum ad fimiles ca-
fus extenfionem ; fic ut, in quibus eadem aut
fimilis majorve ratio militat, in iis eadem quo-
que locum habere debeat juris difpofitio, tan-
quam ex mente legiflatoris in ipsa legis defini-
tione comprehenfis. Exemplo fit ex jure Quiri-
tiuin lex Aquilia , quse, cum omnibus legibus
de damnoinjuria dato agentibus derogaflet, /.. 1.
ff. adleg. Aquil. &. ipfa tantum coerceret damna
corpore & in corpus data , utiliter tamen ad
damna non corpore fed in corpus data pruden-
turn interpretatione extenfa fuit. ult. Jnfiit.de
lege Aquilia l. quia actionum 11. ffi. de prccfcnpt.
verbis. Neque tamen ideo negandum, ftrictio-
rem efle faciendam juris novi, priora emendan-
tis, interpretationem ; in quantum non ultra ad
cafus alios extenfionem patitur, quamquatenus
illi pro confervanda novse legis juftitia, ad ean-
dem ex neceflitate reduci, & fub ejus dilpofi-
tione comprehendi debent ; alia liberiore ex-
tenfione, qux falva novse legis juftitia & ratio-
nabilitate evitari poteft , in univerfum ceflante.
arg. /. de emancipatis 13. cum enim 2. C.dele-
gitimis hered. I. ult. in fine C. ad fenatufic. Tertullian.
cum enim inconftantise vitium damnari fepe fo-
leat, & variatio fine urgente nova caufa im-
probetur , credendum eft , legiflatorem etiam-
num ejufdem efle fententia:, cujus & ante fuit,
quoties novi juris ratio fententiam ipfius priorem
non reddit inutilem aut infirmatam. Cujus ex-
emplum eft in tit. de inofficiofo teftamento circa
extenfionem novell® 118. & plura occurrent iia,
matena fucceffionis ab inteftato. Atque eo fenfu
verum eft vulgatum illud, ea , quse non inve-
niuntur expreffe corrc&a , veterum legum con-
ftitutionumque regulis relifta cenferi. l.prcecipi-
mus 3 2. ult. C. de appellation. Menochius de
prcefumtion. libr.6. prccf. 38. Auguftin. Barbofa
axiom.juris ufufrequent. 60. mtm. 3.4. 5.6. Zoe-
fiusdrf Pand. h. t. tium. 65. Vinnius ad §. 3. Jn^

ftit. de adoption. num. ult. in fine.

t

Tl-

-ocr page 45-

De Constitutionibus Principum. 29

I. Quo jure Princeps Rcmanus poteflatem fuam
exercuerit.

z. Quid fit Principis conflitutio , cdiffum , decre-
tum, refcriptum, interlocum, oratio, manda-
tum , fubfcriptio feu adnotatio, pragmatica
fanttio.

3. Refcripta juflilice &gratia funt inutilia, jiper
fub & obreptionem impetrata fwt; ac femper in
iis fubauditur claufida, fi preces veritate ni-
tantur.

q, Quidjuris fit , fi refcriptum per fub & obre-
ptionem impetratum plura capita contineat?

5. Inutilia quoque refcripta , qu<e carent die &
confule, vel principis fubfcriptione , vel contra
jus & utilitatem publicam funt impetrata.

6. Ut & ea, quibus jus tertio qncefitum adimitur.

7. Nifi jufia fubfit caufa , veluti deliffum, aut
utilitas publica; -quo pofieriore cafit ccquivalens
prceflandum.

8. Non tamen adimit jus qucefitum, fijubeat de-
flrui, quce non jure exflrutta erant.

g. Nec, (i permittat ccdificari in publico cum in-

commodo vkinorum.
30. Nec, fi impediat , ne quis re fuH malt uta-
tur, ctiam concedendo refcripta moratoria.

II, Nec, fi privilcgia concedat, qualiacunque illa
fuerint, dum vel jus fifci remittit, vel mono-
poliijus certis perfonis concedit, vcl tertio no-
cet; & quid libello fupplice exprimi debeat, fi
quis cum tertii lcefione privilegium velit exjttfla
causa impetrare.

iz. Privilegia aliaperfortce alia rei feu caufcefunt,
& utraque vel certce perfonce aut rei, velgene-
raliter certo perfonarum aut caufarum generi
conceduntur.

13. Perfonalict ceffione non tranfeunt, realiacon-
tra.

Um lege RegiS populus impe-
rium omne ac poteftatem tranftu-
lilTet in Principem , non mirum
fuit, idem dein eum potuifle",
quod olim populus. Atque adeo,
uti in libera republica prsefente ac tefte populo
fme ullis aliis folennitatibus paterfamilias tefta-
mentum condebat ; fic poftea teftamentorum
omnium foiennitatem fuperaffe vifum fuit illud,
quod Principis confcientiam habuiflet teftem.
I. omnium 19. C.de teflamentis. Ht utpopulus le-
ges ferre , latas abrogare, vel quofdam jure fin-
gulari legum vinculis eximere potuit, ita quo-
que deinceps fanciendse tollenda-que legis arbi-
trium penes imperatores conftitutumfuifle, nulli
dubium. /. 3. in fin. ff. de offic. prcetoris l. i.ff.

14» An & quando in dubio privilegia prcefumdn*
tur effe realia vel perfonalia.

15. Privilegia civitati provincia vico pago data
bodie faciunt magna ex parte jus munictpale.

16. Privilegia flrittam recipiunt interpretationem,
ne adalias perfonas aut res cxtendantur ex fimli
velmajori ratione , nifi aliud fuadeant circum-
flantice privilegii.

17. In ipfis quoque p.erfonis privilegio comprcben-
fis flricla mterpretatio facienda , fi contineantut
ea , quce odtofa funt, jits publicum aut juS
tertii tollentia.

r8. Non tamen tam firitte , ut privilegiwm vel
inutile vel abfiirdum fieret.

19. Si nullius tertii, fed folius concedentis jus U-
dant, plemffime privilegiorum interpretatio fa-
cienda efl.

2d. Extinguuntur privilegia perfonce vel rei inte*
ritu cui conceffa. An revivifcant, re vcl colle-
gio redintegrato ?

21. An & pereant revocatwne concedentis ; &
quando, ac quibus de caufis revocatio illa licita
fit, quando non.

22. An pereant renunciatione ? & flrittiffimam
effe renunciationis interpretationem, fi ea .rebus
ipfis ac fa6iis contigerit.

23. Univcrfitati data privilegia, non pereunt uni-
vcrfitati per renunciationem privatam quorun-
dam membrorum : imo quandoque nec ipfi re-
nuncianti.

24. A?i perecmt privilegia prcefcriptio?te.

25. Nonpereimt morteco?icedentis; IketAatafue-
rint, arbitrio dantis revocanda.

T I TV L V S IV.

DeConftitutionibus Principum.

summaria.

2 6. Qujbus remediis experhmdum fit pro privtle-
gicrum tuitione ac confervatione, fi de violatii
municipiorum privilegiis qucefiio fit.

b.t. §. fed& quod6. Inflit. dejure natur. gent. &
civili. Quinimo, quod de proconfule in provin-
ciis Ulpianus fcripfit l.fi inaltam 7. §. ult. jf. d<t
offtc. proemif. & legati, nempe, cum plenifftmam
babeat jurifdiffionem , omnium partes qui Romce
vel quafi magiflratus vel extra ordinemjus dicunt,
ad ipfum pertinere ; id de Romanis Principibus
plenius tradit Dion Caflius Hiflor. libr. 53 . pag.
nnln^oj. 508. durn eos fub obtentu illarum di-
gnitatum , quae in liber^ republica viguerant,
& quarum titulos non afpernabantur, puta con-
fulum, cenforum , pontificum, tribunitia: po-
teftatis, fuum exercuifle imperium demonftrat.
Om?iia> inquit, ex fente?itia imperatoris aguntur :
quod ne videantur imperatores ex potenttk potius,
quam kgibm Ixtbcre; omnia, qiice in populari for-
D 3

-ocr page 46-

^-o L i b, I.

tna mptibiicce mdtum valuerant , Scnatu popido-
fjue volentibus, ea cum ipfis nominibus in fie reci-
piunt, exceptk dittaturl Confides enim fiunt fie~
penumero, & quoties extra pomeriumJunt, pro-
confiules dkuntur ; nomenque imperatoris , fi ali-
quam <uifforiam retulennt, fied & alri omnes ad
fignificandam plenam fiuam & perfettam poten-
tiam, femper gerunt, loco nominis regit & diffa-
toris: quce femel e republica fublata ut non impo-
nunt fibi, itaeorum vim acremipfam imperatorio
titulo confirmant. Horum nominum ratione exerci-
tus ficnbcndi, pecunice conficiendce, bella fiufcipien-
di , pacem faciendi , peregrinis atque urbanis rc-
bus perpetua & in omnia valente potefiate impe-
randi, atque etiam intra pomerium equites fienato-
refque necandi, aliaque omnia, quce confulibtts aliifi-
cjue cum pieno imperio magifiratibm facere licet,
agcndijus babent. Ex cenforia autem appellatione
in vitam & mores nofiros inquirendi, cenfus agen-
di, in equefirem ac fienatorium ordinem adficnben-
di, alwfique ex iis removendi pro fiuo arbitrio ticen-
tiam confeqtfuntur. Quod autcm omnibus fiacerdotiis
inaugurati fiunt, ac plcrofque in ea collegia adfci-
fcunt, fcmperque unus eorum (fiquidem duo vel
tres finiul impcratores fint) fummum pontificatum
gcrit; eo fit, ut omnes rcligtones & facrificiain fiua
habeant manu. At trihunitia potefias, quam prce-
clariffimus quifque imperator olim habuit , efficit,
ut intercedere tis, quce ab alivs contra ipfionim pla-
citum moventur , poffint; ac facrofantti fint, ita
ut fi vel minimo fermone fie ab aliquo lcsfios exifii-
ment, ipfum mdiBa caufa, tanquam quifie piaculo
ohjirinxerit, nccare queant. Gerere quidem tribu-
natum plebis nefas ducunt imperatores, cum utique
ipfi patrkii fint, omnem vero trihunitiam potefia-
tem, quantaunquammaxima fuit, propriant; &
quia quotannis eam cum tribunis plebis ejus anni
renovant , annomm imperii ipforum hinc fiumma
concipi folet. Hcec igitur fingula, cum legibus fue-
rint fiabilita in ea reipublicce inftitutione , qua pe-
nes poputum erat fiumma rerum , imperatores cum
ipfis nominibus ftbi fumunt, ut mhil fibi a fubditis
non datum habere videantur. Et quamvis infre-
quens non fuerit, ut duo veltres fimul eodem
tempore Romano prsefuerint imperio, velut fo-
cii majefhitis ac collegse ; non tamen eo monar-
chicum regimen interruptum fuifle credendum
eft: unius enim dominatio (ut idem Dion Caflius
d. libr. 53. ait) ctfi aliquando duo vel tres rerum
p otiti fint, reftiffime dicitur.

2. Eft autem Principis conftitutio , quod
Principi placet utlegis habeat vigorem. Quod
ipfum multis folitus fuit explicare modis, puta,
edifto reficripto, decreto, t.i. 1. Jf. h.t. d.§. 6.
Inft. cle jure natur. gent. & civili, ibique Theo-
philus in paraphraji. Jnterlocutione, quseeftpro-
nunciatio de plano fine folenni ordine cognitio-
nis. d.l.i. i.Jf. h.t. jundt. /. 1. §. quceri pof-
fif). ff. ad fenatufc. Turpitl. Oratione , quam
nomine Principis foliti in fenatu recitare Princi-
pis candidati, ut in ejus fententiam fieret fena-

T I T. IV.

tufconfultum. /. unic. §.2. & ult.Jf. deoffic. qucc-
floris t.i.ff.de reb. eor. qui fub tut. vet circafunt.
I. 1. §. i.ff. de tut. & curat. dat. ab his. t. 3. ff.
de donat. mter vir. <cJ uxor. Mandato; quod prx-
fidibus aut procuratoribus aliifque flmilibus in
provincias profedturis , aut aliter negotia expe-
dituris , dabat , ut laudabiliter paites fibi com-
miflas adminiftrent. tit. Cod. de mandatis princi-
pum. novett. 17. & 114. Lamb. Goris ad /. 19.
jf. de offic. prcefidis, verbo, unde mandatis. Poft:
adverfaria. Adde Carolum Eman. Vizzanium
trafi. de mandatis principum. Subfcriptione feu ad-
notatione ; dum privatorum potiflimum libellis
fupplicibus fubfcribebat breviter. /. 1. C. de di-
verfis refcriptis &pragm.fanft. L 5. C. adleg. Corn.
de ficar. /. 3. C. de prcefcript. '3 o. vet 40. amior.
I.2.C. debonis vocant. t. 6. C. deprecihus impera-
tori offer. cujus fubfcriptionis fonnam ac formu-.
lam exhibet Briflonius antiquit. fieteft. ttbr. 3. cap.
7. Ac denique pragmatica fanftione; qua de cor-1
porum & collegiorum ordinumque publicis cau-
iis ad eorum libellos plenius refcribebat, adhi-
bitis in coniilium pragmaticis feu viris peritis. /.
ult. C. de dtverfis refcrtpt. & pragmat. fianfi. t. ult.
C. de proximis faeror. fcrimorum. De quibus pro-
lixius DD. ad §. 6. Jnft. de jure nat. gent. & ci-
vili.

3. Ex omnibus vero conftitutionum fpecie-
bus non alia frequentiora funt, quam refcripta ;
quse tamen ipfa variis ex cauiis inutilia efle pof-
funt: puta, ii per fubreptionem & obreptionem
impetrata iint ; ld eft , vel expreflo in libelli
fupplicis narratione mendacio; vel fupprefla ve-
ritate , qua enarrata Princeps aliter fuiflet re-
fcripturus; aut ea expreifa quidem ex parte,
fed involucro verborum ac callida locutione ad
diflimulanduin comparata ; vel confusa atque
perplexa narratione iic intricata, ut deliberatam
fugiat Principis confcientiam. Menochius de ar-
bitrar. judic. libr. 2. cafu 201. num. 9. & cafit
202. num. 10.^ feqq. Andr. Gayllibr. i.ohferv.
14. num. 4. 5. Jac. Coren ohferv. 27. num. 131.
132. & feqq. Qualem improbum ac mendacem
precatorem non modo carere debere impetrads,
etiamii legibus confentaneum facrum oraculum
obtinuiilet; fed &, fi nimia mentientis invenia-
tur improbitas , eum infuper feveritati judican-
tis fubjiciendum efle , imo falii crimine teneri,
conftitutum eft. /. etfi non 4. /. 5. C. fi contra
jus vet litilit. pubt. L fi quis obrepferit. 29. Jf.ad
teg. Cornet. de falfis. mul&andos infuper eife ju-
dices , qui vetuerint precum argui faliitatem.
t.punm 3. C.Ji contrajus velutil. puhl. In omni-
bus enim refcriptis , etii expreila non invenia-
tur, fubintelle&a tamen feinper eft ifta conditio,
fi preces veritate nitantur '. iive refcripta jufiitia
iint, qualia, quxad caufje cognitionem ac de-
finitionem fpeftant; iive grattce, qusefcilicetprse-
ter jus commune vel criminis perpetrati remif-
fionein continent, vel beneficii conceflionem,
dum forte monopolii fpecies artifici, opifici,

aliifque

-ocr page 47-

De Constitutionibus Principum. 29

aliifque fimilibus, velut inventi novi pramium,
conceditwr; ut prolixiffime docet Jac. Coren. ob-
fervat. 27. num. 85. & multk fcqq. ufque adfi-
nem. Quamvis enim de poteftate Principis haud
difputaiiduin fit, & id faciens facrilegii reus ha-
beatur, ut diftum tit.de legibus n}im. 25. tamen
de voluntate ac fcientia ejus difquirendi licentia
haud denegata; in quantuin velle non cenfetur,
qui erroneis falfifque narrationibus feduftus , &
negotiorum multitudine in narratorum veritatem
anxie inquirere impeditus , refcriptum enrifit.
Andr. Gayl libr. 1. obferv. 14. rutm. 6. 71 Ut
proinde judicibus, a quibus admittenda & con-
firmandarefcriptafunt, veritatis inquirendse ne-
ceifitas incumbat; ufque adeo, ut, fi non co-
gnitio, fed executio, fuiftet refcripto mandata,
detefta per inquifitionem fraude petentis, de
omni tamen negotio cognofci debeat. I. & fi
non 4. .C. fi contra jus vel util. publ. cap. 2. extra.
de refcriptis. Andr. Gayl d. libr. 1. obferv. 14.
Groenewegen ad l. ult. C. dc divcrfis refcriptk.

4. Quod fi plura refcripto per obreptionem
impetrato capita contineantur 5 quorum unum
principale eft, reliqua accefloria, fubreptio cir-
ca principalis negotii impetrationem commifla .
inutilia quoquefaciet qua; acceflionis loco haben-
tur ; cum acceflorium fequatur fuum principale,
nec fubfiftere queat illo non fubfiftente. Secus
quam obtineret, fi capita diverfa refcripto com-
prehenfa per fe fingula fubfifterent , a fe mutuo
non dependentia : tunc enim refcriptum non nifi
pro ea parte, 5n qua obreptum fuiife patet, irri-
tum cenferi debet ac vitiatum; reiiquis capitibus
pari vitio non laborantibus in fuo vigore man-
furis: ne utile corruat per inutile , dum ab inu-
tilipoteft feparari. Andr. Gayl d. libr. 1. obferv.
14. nam. $.

5. Sed & auftorkate carent refcripta perfona^
lia, qua: fme die & confule funt. I. fi qua 4. C.
de diverf refcriptis. Cum enim non omni tem-
pore liberum fuerit imperatori fupplicare, non lite
pendente, nec pendente appellatione, multoque
minus poft definitivam fententiam aut tranfactio-
nem, quo fopitse refricarentur quaftiones, nifi
quis petat aftorum communium vel fententiae
editionem , vel ut judici judex adjungatur, vel
ut lis terminetur & fententia feratur. /. 1. 2. 3.
C. ut lite pendente vel pojl provocationem aut de-
finitiv. fent. nulh liceat imperatori fupplicarc l. idt.
C. fententiam refc. non pojfe l. caufas 16. C. dc
tranfatt. novell. 113. cap. 2. dijudicari fine diei
& confulis adje&ione non potuit, utrum licito
an illicito tempore quis fupplicatione interpofita
fibi refcripti principalis auxilium obtinuerit. Et
quamvis hodie etiam pendente lite fupplicare
Principi permiflum fit, quoties quis reftitutio-
nis auxilium implorare cupit, tefte Zypeo notit.
juris Belgici tit. de in integr. reflit. in fine. non ta-
men ideo a veteri jure, diei adjeftionem in re-
fcrijptis defiderante, receflum puto; curn & ad
falfitatem refcripti arguendam,, & ad alia diei ad-
jeftio proficere queat. Nec minus Viribus dcfti-
tuuntur, qua fubfcriptione Principis munita non

funt, leu, ut Imp. ait,.co(5ti muricis & triti con-
chilii ardore , fe'u encaufto, non fignata. l.facri
ajfatus 6. C. de diverf. rejcr. & pragm. fantl. de
quo encaufto Pancirollus de rcbus depcrditis libr.
1. tit. 2. ibique Salmuthus in notk. Quibus con-
lequens fuit, non exempla refcriptorum , fed
tantum authentica, atqUe ipfa originalia, fidem
facere. l.fancimus 3. C.de diverf. refcript. &pragm.
fantfion. Inefticacia infuper cenfenda, quajuri
contraria vel fiico damnofa funt : quippe qua
ab omnibus judicibus refutari debere, conftitu-
tum eit. /. nec damnofa 3. /. rcfcripta 7. C. depre-
cibus imperat. ojfer. arg. /. jubemus mdlam 10. C.
dc Jacroj". ecclef Nifi Principem ex certa fcientia
a jure communi voiuifle recedere manifeflo con-
ftct; dum vel crimen fupplicantibus indulget,
vel ea concedit, quae non kedunt alterum , &
profunt petenti. d. I. 7. C. de prec. imp. ojf. tot tit.
jf. & C. dc fentcnt. pajfts & reflitut.

6. Invalida denique refcripta j qua; jus ter-
tio quafituin adimunt; ciim illibatam domino-
rum in res fuas poteftatem efle , nec cuiquam.
mortalium jus fuum a Principe detrahi oporte-
re, aut in cujufquam injuriam. beneficia debere
concedi, ipfa Principum refcripta dident. §. tdt.
Inflit. dehis qui fui vei alien. juris, /. nec avtis 4.
C. de emancip. liberor. d. I. rcjcnpta 7. C.deprecib.
imperat. ojferend. Qua de causa nec exceptionem
peremtoriam fuo poteft imperator refcripto e-
nervare. /. quoties 2. C. de precib. mperat. offc-
rend. nec in creditoris prsejudicium dilationem
indulgere debitori non idonee fatifdanti. /. vni-
verfa 4. C. de precib. imp. ojf. nec ex tranfaftione
legitima vel contraftu quocunque alio quaefitam
obligationem refcindere aut infirmare ; vel refu-
fcitare litem fopitam. /. caufas 16. C. de trans-
aiiion. I. de contrattu 3. C. de refcind. vend. ne in
fuum quidein aut fifci commodum. d.l. 3. in fine.
cui conveniens eft, ut & ipfe ftare teneatur con-
tradtibus , quos cum fuis inivit fubjeftis. Etfi.
enim conventionum folennibus ligatum non eife
Principem ex tit. 3. didtis conftet; ab ipsa tamen.
obligatione, quse ex contra£tu iponte per ipfum
celebrato juxta rationis naturalis-ac juris gentium
principia defcendit , qua»que ipfum non tam ut
principem quam potius ut hominem tenet, refi-
iire fuo arbitratu nequit, eamve ex plenitudine
poteftatis eludere : cum ita ei, quocum contra-
xit, ademturus eflet jus adrem, &agendi po-
teftatem excontraftu qusefitam. Nedicam, gra-
ve femper vel in ipfis privatis fuifle habitum ,
fidem fallere. I. i.jf. deconftitutapectm. ut pro-
inde longe gravius id in principe cenfendum fit;
in quo ante omnia diftorum factorumque con-
ftantia exuberare debet, & k quo, velut jufti-
tiae omnis & sequitatis fonte , ac lege animata,
omne alterius fraudandi confilium abefle opor-
tet, omnemque iniquitatem. Everhardus in lo-
cq , a plenitudm poteftatis. Neoftadius Curite

m•

-ocr page 48-

Holknd. decif. 15. Ant. Matthxus de auciion.
libr. 2. cap. 11. num. 2.

7. Nulli interim dubium , quin , jufta ur-
gente causa , privato per Principem refte jus
qucefitum adimatur: dum vel in pamam id fit,
publicato ob crimen patrimonio parteve ejus;
vel poftulante neceffitatis aut utilitatis publicse
favore ; duinmodo hoc cafu pofteriore a-quiva-
lens detur, quod rei vel juris ademti vices re-
pendat , & quain parciffime diminuatur domi-
nii jus l. venditor. 13. §. i.ff. commun. prtedior.
I. 2. C. pro quib. caufis fiervipro preemio l.fiquan-
do. 9. C. de operibuspublic. Invito proinde domi-
no lapides ex ejus lapicidinis csedi, foluto foia-
rio , uti confuetudine fic 8c refcripto , conftitui
poteft ; fuadente id publico sedificiorum inde
conftruendorum aut reficiendorum afpeftu. d.l.
13. §. 1. ffi. commun. prccdior. Viis quoque pu-
blicis edacitate fluminis aut chafmate abfumtis,
vicinus proximus recepto pretio viam de fuo
prxftare compellendus eft. l.filocus 14.§. i.jf.
quemadm. fiervitut. atnitt. ibique Gotofredus in
notis. Nec ininus Fabficae publica: vel operis al-
terius publici ftruendi gratia proximas aedes sefti-
matas dirui , Principis auftoritas decernere po-
tuit. d. I. fi quando 9. C. de operib. public. Simili-
que modo hodiernis moribus receptum eft , ut
& civitatum magiftratus & aggerum prafecti
msenium amplificandorum , foflarum dilatanda-
rum , aquse dudtuum faciendorum, aggerum
ftruendorum aut reparandorum gratia, tum sedi-
ficia privatorum tum agros in publicum redi-
gant, seftiinatione dominis foluta ; five ad id
privilegio aliquo generali ab Ordinibus majeftate
prseditis muniti lint , five fpeciatim ab iis iin-
petraverint certis in cafibus id ipfum faciendi po-
teftatem. Hugo Grotius manuduff. ad^urijprud.
Holland. libr. 2. cap. 32. num. 8. Refponfa Ju-
rifconf. Holland. part. 1. confil. 184. & part. 3.
vol. \. confil. 143. in med.

8. Non tamen jus quaefitum adimere vide-
tur, quoties perperam aedificata deftrui mandat;
sedes forte contra formam publicam exftruftas,
& afpedtuin publicum deformantes; aut publi-
ca in via politas , ufuique publico nimis ofli-
cientes, anguftatis platearum fpatiis, aut latitu-
dine porticibus minuta; vel d&iique fic mxni-
bus aliifque publicis junftas operibus, ut ex iis
incendia vel infidias vicinitas reformidet. I. cedi-
ficia 14. C. de operibus publicis. L 2. §. fiqiiis ne-
mnc 17. ffi. nequid m loco publ. junct. /. fanffttm
8. §. ult. ffi. de rer. drvifi. I. 2. & 3. f. ne quid in
locofiacro. cumenimtales non jure faciant, &,
ut ita dicam , faciendo delinquant , non fiuie
Princeps peccaverit deftruftioneln prsecipiens.
erg. /. 1. §. ult.ff. ne quis cum, qui in jus vocab.
vi eximat. 8c cum a privatis damnum firre fpe re-
parationis pati cogatur qui illicite exftruxit, nul-
lam etiam habiturus cautionis de damno infefto
exigendse licentiam. /. qui bonH fide 13. §. fiquis
jma 7 .fjfi. de dmm infeffo > quid ni Princeps
damno cxftruftorum maftet eos , quos contra
publicam utilitatem compererit nullo jure sedifi-
cafle ?

3*

9. Sed nec quafiti juris privatio eft , fi in
publico loco sedificandi poteftatem privato Prin-
ceps faciat, etKun cum vicinorum damno: nam
etli fimpliciter impetrans a Principe, ut in pu-
biico loco cedificcwe liceat , credendus non fit in
dubio obtinuiile, ut id cum vicinorum agat in-
comraodo ; nominatim tamen id ei pofle indul-
geri a Principe , UJpianus auctor eft. /. 2. §.
merito 10. & fieqq. & §. fi quts a principe 16. ffi.
ne qitid in loco publ.fiat. Uti enim privatus quif-
que fuo in folo vel ipfe sedificare , vel alteri fa-
cultatem illic exftruendi concedere poteft, etiam-
fi vicinis inde damnum immineat , obfcuratis
forte luminibus aut profpeftu impedito , quoties
ipfis non conftituit de luminibus prolpe<5tuve
liaud officiendo fervitutem : ita non jure quis
parem Principi circa loca publica poteftatem de-
negaverit, qua vel ipfe veJ ex ejus conceffione
alius in publico exftruat cuin vicinorum ilJorum
detrimento , quibus nulla lervitute conftituta
competere non poterat impediendi jus, atque
ita nulla quoque fiebat injuria. Quamvis non
defint quibus piacuit verba iJla nifi forte quis boe
impetraverit, in d. I. 2. §, 16. referre ad vicinos,
quafi non a principe, fed a vicinis illud jus scdi-
ficandi cum eorum incommodo impetratum
fuiflet: quod tamen minus convenire puto pri-
inis verbis d. paragraphi, in quibus agitur de eo,
qui fimpliciter a principe impetraverat, ad op-
pofitionem ejus , qui non fimpliciter , fed 3c
cum incommodo vicinorum sedificandi potefta-
tem naftus erat.

10. Multo minus qusefiti juris ademtionem fa-
pit, quoties icl Princeps agit,ne quis re fua abu-
tatur eamve perdat, five nimiam exercendo fe-
vitiain, five intcmpeftivam faciendo crediti ex-
adtionem, five fua diffipando; cum intcrfit rei-
publicse, ne quis re fua male utatur. §. 2. Infi.
de his quifui vel alien.jur.funt. Quo fundamen-
to non modo prodigis refte bonis interdicitur,
& domini olim fervos nimis duriter habitos , ac
intolerabiJi affeftos injuria , jubebantur bonis di-
vendere conditionibus d. §. 2. fed & refcripto-
rum moratoriorum juftitia, defenditur: talia nam-
que indulgendo licet Princeps credkoribus agen-
di poteftatein ad tempus demat, tamen tantum
abeft , ut ita jus eorum diininuifie videri poflet,
ut potius ipfis in tuto collocet totuin jus crediti,
quod intempeftiva ac fepe per calorem iracun-
dise prsecipitata executione, magna fuiffentex par-
te fubverfuri: dum non aliter ea concedit obse-
ratis , quam fi de folidi debiti folutione, poft la-
pfum teinporis facienda , idoneam datis fidejuf.
foribus interponant cautionem; fic ut merito di-
xeris, nullorum magis intereffe, quam ipforum
creditorum, refcripto tali debitores inuniri. i. uni-
verfa 4. C. de prectbus bnp. offerend. I. ult. C. qui

wfwt.

11.. Non

L i b. I. T i t. IV.

-ocr page 49-

I I , Non denique jus quafitum tollit Prin-
t-eps , beneficia atque privilegia concedendo.
Nam etfi olim vetitum luerit privilegia privatis
hominibus ifir-ogari-, ac jult-um fuerit creditum,
-{eges non ad fingulares perfonas fed ad omnes
fubjeftos pertinere , ut diftum tit. de kgibia
vium. 5. pofterioribus tamen temporibus id mu-
tatum fuilfe , ih aperto eft. fed & quod'6.
Jnjlit. de jure natur. gertt. & civiH. /. 1. ult.
-ff.h. t. I. privilegia quadam 196. ff. dc reg.juris. I.
tjuodvero eontra 14.ff.de legthm. Neque tamen
ideo, ut dixi, jus quafitum tollitur per Princi-
■pem beneficia ac jura fingularia perfonae vel rei
feu caufe contemplatione concedentem. Quod
ut innotefcat magis, confiderandum puto, prae-
ter ea, quas proprie Principum beneficia dicun-
tur , & nulli nocent, triplicem efie fpeciem pri-
vilegiorum , quibus lsfio alicujus videri poftet
inefie. Sunt enim, quibus Princeps fuum tan-
tum feu fifci jus remittit fibique nocet, dum a
tributis vettigalibus aliifque fimilibus publicis
-oneribus ac funftionibus immunitatem certis in-
dulget perfonis, ocrtisve hominum univerfitati-
bus ; aut paznarum muldarumque compendia
fifco ceftura remittit; aut privatis perinittit agro-
rum defertorum, alluvionum, fundorumque diu
inundatorum,& ita fifco quafitorum, inclufionem
munitionemque ac exficcationem; & quae hujus
generis dantur alia non pauca. Sunt & alia,
quibus ex peculiari favore certis tantum conce-
xJitur perfonis , per monopolii modum, exerce-
re hanc aut illam artificii, opificii, aut merca-
turae fpeciem, quam ipfi vel iixduftria peculiari
excogitarunt, vel adinventam ante auxerunt
plenius ac excoluerunt, vel furntu fuo atque pe-
ticulo utilem eftecerunt ac frudtuofam; quo re-
ducenda Societati Indiae tum orientalis tum oc-
cidentalis indulta negotiandi per iftas regiones
poteftas , cum feclufione aliorum, qui focieta-
tuin illarum participes non funt; quaque indies
rerum novarum inventoribus , typographis fum-
tuofa volumina edituris, aliifque id genus pluri-
bus concedi, moris eft. Sunt denique talia, qui-
bus jus tertio vel ex lege vel ex beneficio qusefi-
tum, tollitur direfto. Primam fpeciem quod at-
«net, curn fuo tantum juri tunc Princeps re-
nunciet, fruftra larfionem tertii in ea quafiveris.
Secundam quod fpeftat, etfi plerifque aliis ex-
tra perfonas aut focietates privilegio donatas lu-
crandi fpes omnis ex certo opificio aut artificio
aut mercaturac modo fic praclufafit, non tamen
ideo jus quafitum dici poteft iifdem ademtum;
fed potius aliis fua lucrandi fpes, quam multo-
rum fepe annorum induftria ac patrimonii vel
periculo vel difpendio quacfiverant, cenferi de-
bet privilegio firmata: ut ita ex aequitate naturali
acjuris regulis intafta penes eos maneat fpes lu-
cri, qui primo fubierunt damni metum ; utque
honores & prsemia ferant, qui (ut dicifolet)
verficulos fecerunt, atque non aliis fed fibi ara-
tra fcrant, fibi mella indofque parent. Tertix
vero privilegiorum fpeciei inclufam efie jufis ter-
tio quafiti ademtionem , fupponitur qyidem;
fed tamen & verum eft, nonelfe haec cuiquam
in alterius injuriam concedenda a Principe , hifi
id fuadeat vel publica neceflitas vel ingens uti-
litas, adeoque non nifi talibus pofitis circum-
ftantiis ac requifitis , quibus & Principem ex;
plenitudine poteftatis jus tertio quaefitum adime-
repofle, fuperius eft traditum. arg» /. 2. §.me~
rito 10.ff.ne quidin loco publ.fiat. Hugo Grotius
manuduti. adjuriJprud.Holland. libr.i. cap,2.num.
21.22. Relponfa Jurifc. Holland. part.i.con-
fil. 205. Unde&ad obtinenda privilegia talia,
quibus jus alteri quafitum adimendum foret,
necefie eft, ut ea impetrare volens libello fuppli-
cenominatim jus tertio qusefitum exponat; jura
quoque ac privilegia anteriora, ex quibus vide-
ri pofiet aliis jam ante jus quaefitumefle, ibidern
enarret ; ut ita Princeps (qui probabiliter qui-
dem fcire prcefumitur jura univerfalia , fed non
peculiaria quxque ftatuta, locorum fingulorum
ac collegiorum confuetudines , aut privilegia
privatis data) pleniflime ex narratis inftru&us,
line obreptione ex certa fcientia privilegium de-
cernat , auditis etiam ipfis illis , quoruin jura
privilegio tollenda vel minuenda forent. Meno-
chius dearbitrar.judic.libr. 2. cafu 201.num. 136.
137. 138. & Jeqq Jacob. Coren , obferv. 27-
num. 147. &feqq. ad num. 153. Refponfa Ju-
rifc. Holl. part. 1. confil. 205.

12. Dividuntur privilegia , quod alia perlb-
nae fint, aliarei feucaufe. Perfonalia dicuntur,
qua: perfonae concefla, cum ea extinguuntur,
necad heredes tranfeunt. Realia , feu caufae,
quse rei cohaerent, & ad heredes aliofque fuc-
ceifores tranfmittuntur. /. privilegia 196. ff. de
reg. juris. I. atatem 3. 1. /. forma 4. §. quan-
quam 3 .ff.de ccnfibus. I. immunitates 4. ff. dejurc
immunit. I. exceptiones 7. pr. & 1. ff. de exce-
ption\ "Perlonalia autem funt non ea tantuin,
qua; 'uni certa perlonae data , fed & qua; toti
certarum perlbnarum generi generali lege con-
cefla. Sic quondam pupillis pro adminiftratione
tutelae, uxori pro recuperatione dotis, privile-
gium inter tutorum ac maritorum creditores tri-
butum , ipfis folis , non item heredibus aliifque
fuccefloribus, pnelationem praebebat. /. dabimuf-
que 19. §. I .ff. de reb. auttor.jud. poffidend. I. umc.
C.de privilegtis dotis. §. fuerat2g. blfl, de attion.
I. expluribus 42. ff. de admin. & pcric. tutor. Ma-
ritis quoque folis de dote conventis, ut&caete-
ris, quibus beneficium competentiae h lege da-
tum, id ipfum prodeft; nequaquain heredibus.
/. maritum in id 12. & //. feqq. ff. foluto matri-
mon. I. etfi fidejuffor. 24. §. 1. & ll.feqq. ff. de
re judicata. I. exceptiones 7. pr. ff. de exception.
Quemadmodum ex adverfo etiam caufse privile-
gia non rei feu caufe tantum fingulari, fed &
generaliter indulta fuifle, in propatulo eft: nam
& aftioni judicati, contra condemnatos inten-
tandae, privilegium dilationis menfium quatuor
E eft

u

D E C o n s t itutionieus Primcipum»

-ocr page 50-

eft additum, 11011 ipfis tantnm condemnatis, fed
■£c heredibus ac aliis in locum eorum fuccedenti-
bus profuturum. L tewpus 29. jf. de rejudicata,
& aftioni funerarise cohserens privilegium , reli-
jfionis favcre , non funeranti tantum , fed &
heredi ejus agenti utile eft , ut dicetur. tit. de
vehgiofis.

13. Qufficunque autem privilegia iunt perfo-
"nalia, illa, utiadheredes non tranfeunt, ita nec

ceffione juris aut a&ionis in aliam poflunt per-
fonam transferri; cum ea ratione perfonam egre-
derentur contra concedentis intentionem. d.l.ex
pluribus 42. jf. de admin. & peric. tut. Tyraquel-
lus de retrdiu convent. 1. glojf. 6. num 12.
Contra , fi quasmfeu caufse vel a6tioni cobx-
reant , ea ceiiione trandire, nihil impedit: ubi
enim genus actionis locum fa.cit beneficio, ibi,
ad quemcunque perfecutio ejus devenerit, non
deficit auxilii ratio. I. in omnibus 68. jf. dereguL
juris d. I. tempiis 29. jf. de rejudtcata. Et quamvis
forfitan extra privilegiorum materiam non uni-
verfaliter verum iit, iJlud omne, quodad liere-
des tran/Ire poteft , etiarn poffe eeffione trans-
ferri ; tamen, cum rei feu caufo privilegia di-
cantur ex e-o , quodrei feu caufa; ipfi adlint &
inlint, scquum eft, ut quemadmodum ipfa caur
la feu adio re£te ceditur, ita & inhaerens ei pri-
vilegium cedendo cenfeatur tranflatum. Vide
Tyraquellum de retraciu gentilu. .%6\ gloff 3 .
iium. 29. Ant. Matthseuin de auMion. hbr. 2. cap.
6. num.3i.32.

14. Quod fi de indulto privilegio non fatis
conftet , an perfona: tantum , an magis caufae
conceffum fit; illud es onerofa vel gratuita con-
ceffione dijudicari oportere cenfent. Andr. Gayl
kbr. 2.sbfcrv.2.num. 13. & feqq. Ant. Matthseus
tie auttion. libr. 2. cap. 7- mm. 50. fic ut gratis
data putent in dubio perfo.nalib.us , ex contra-
t5tu onerofo impetrata reglibus , annumeranda
elfe: eo quod quifque fibi & heredibus fuis con-
traxiffe prsefumitur. I. ftpaUum9. ff deprobation.
Sed cum contra<5tus & onerofa caufa impedire
non debeat reftri(5tonem ejus , quod odiofum
eft, maxime, fi per moduin priyilegii indultum
iit; ac gratiam ipiam gratuitamque conceffionem
non raro prsecedant benemerita , benevolentiain
Principis non ininus provocantia, quam ex con-
tradu numeratum pretium ; ideo infpiciendum
magis arbitror , utruin id privilegio comprehen-
fum fit, quod favorabile eft, & publicam utili-
tatem ac justertii nonlsedit; ancontra odiofum,
in prsejudicium reipublicas aut juris tertio qusefiti
datum. Illo quidem cafu, quia beneficia quse
a Principum indulgent-ia proficifcuntur, quam
pleniffime interpretari debemus, rei potius quam
perfonse ea tributa effe prsefumendum erit. arg.
I. beneficium 3-. ffi b. t. Hoc vero in cafu, rettius
perfonalia in ambiguo cenfenda forent , cum
odiofa non videantur benigniore juvanda inter-
pretatione. arg. I. aim quidam 19. ff. de hberis
&pofibumis. /. 2. merito 10, fi quis a

T I T. IYJ

Principe 16. ff. ne qttid in loco puU. Zoefius ail
Pand.b. t. num. 18. Parens p. mem. Paulus Voet
de fiatutis fe£t. 2. cap. 2. nim. 7. Ut tamen haud
fit eundum infirias, quin ex variis pe-rfonarum
reruinque circumftantiis aliis, de eo, an perfo-
nse , an rei conceffum videatur privilegium,
quandoque ftatuendum fit, uti id pluribus tra-
{5tat Menochius de prafumtion. hbr.^.praf; 103.

15. Ca;terum, uti in jure Ilomano privilegia
commemorantur, nontantum certis data perJo-
nis, vel certo perfonarum generi, veluti pupil-
lis; fed&talia, quse certis hominum univerfi-
tatibus, puta civibus aut incolis vici,oppidi, re-
gionis, provincise conceffa funt; /. 1. ult. ff.
admmmpal. L nontantum 17. §. 1. & feqq. ff.
de excufitt. tutor. l.forma 4. quanquam 3 .ff. de.
cenfibus. Ita quoque nunc id plures apud gentes ,
pra;cipue vero penes Hollandos, frequens effe,
ignorare nequit, nifi qui noftra in republica
plane hofpes eft. Conftat utique plurima diverfis
temporibus ac feculis per Hollandise Comites ci-
vitatibus plerifque, quin & toti Provincise, pri-
vilegia fuifle tributa, vel ob fidem egregie prse-
ftitam > vel ob rem bello ftrenue navatam , vel
ob fubfidia Comitibus petentibus liberaliter extra
ordinem fojuta , vel ob fubminiftratam fifco,
nuinmorum penuria laboi'anti, pecuniam , ve-
lut juris fingularis. pretium; ufque adeo, ut non
fontemnendam iftorum privilegiorum a Comiti-
bus datorum partern refte dixeris effe )ura civi-
tatis cujufque munieipalia , ac politicas de ci-
vium regimine leges, variis per varios volumi-
nibus congeftas. Hugo Grotius tnanuduff. adju-
rifpntd. Holland. libr. 1. cap. 2. mm. 20. 21, &
feqq. Merulapr.axi civih libr. 1. tit. 4. cap. 3. Re-
fponfa Jurifc. Holland. part. 2. tonfil. 10. verfu;
ten vijfden.

16. Interpretationem privilegiorum quod at-
tinet; fi quidem de ipfo verborum fenfu hsefi*
tatio fit, ea fere, quae d.e legum interpretatione
tit. 3, di(5ta, huc quoque trahenda funt, Neque
etiam abfurdum fuerit, ubi prasvio libello fuppli-
ceprivilegia impetrata funt, ex ipfius iibelli ver-
bis ac mente explicationem privilegii indulti de-
rivare, fenfumque eruere. Jacobus Coren obferv.
27. pofinim. 112. Surdus decif. Z91. num. 15.
Quod fi de eo quseftio fit, an ftri<5tam, an vero
latam privilegia recipiant interpretationem, non
fine diftindtione id definiri poteft. Etenim, cum
privilegia fint jura fingularia certx perfons vet
rei vel etiam univerfitatis hominum contempla-
tione concefla, ftriftam eatenus admittant inter-
pretationem necefle eft, ut non extendantur ul-
tra perfonas aut caufas , quibus indulta funt,
etiamfi in aliis perfonis caufifve eadem aut fimi-
lis majorve ratio inveniretur. Quamvis enim in
jurecommuni, omnibusfubjectis fcripto, vigeat
axioma, eandem admitti debere juris difpofitio-
nemin cafibus lege non expreffis, in quibusea-
dem aut fimilis ratio militat, atque ita ad fimilia
procedendum effe. /.12.13.ff.de legibus. Non

tamen

-ocr page 51-

De Constitutionibus Principum. 29

tameii in privilegiis id probatum eft ; quippe
qucc in exemplum trahi, aut ad confequentias
produci , prorfus inhibitum. §. fed & quod 6,
Jnfiit. de jure natur. gent. <& civil. I. i. §. ult. ffi.
h. t. I. quod vero 14. jf. de legibus. Nifi ex cir-
cumftantiis evidentibus colligi poflit, conceden-
tis hanc fuifle intentionem, ut & ad perfonas non
fpeciatim enarratas privilegii vires extenderen-
tur. Qua ratione , cum pupillis pro adminiftra-
tionetutelse privilegium in bonis tutorum edidlo
pratoris datum ellet, ad exemplum vero pupiilo-
rum furiofis quoque, & prodigis, aiiifque corpo-
ris aut anhni vitio fua gerere pra?peditis , da-
rentur curatores ; etiam hos omnes privilegium
in bonis curatoris habere obtinuit, etfi in edidto
nulla eoruin mentioefiet. L &mulicris 15. §.j.
ffi. de curat. furiofi. & alns extra min. dandis. I.
dabimufique 19. §. 1. & tl. ficqq. ffi. de rcbrn au-
fforit. jud. poffidendts. Et cum mulieribus pro
dote recuperanda privilegium prselationis daturn
effet , illud ad fponfas quoque & puellas annis
duodecim minorcs in domum mariti dudas ac
nuptaruin loco habitas , interpretatione pruden-
tum produftum legimus ; eo quod reipublicx in-
tereflet, has quoque folidum confequi , ut nu-
bere poffent. /. qnccfitum 17. ■§. 1. i. 18. ffi. dcre-
bus auEtor. jud. poffid. I. fi fponfa 74. ffi. dejurc
dotium. Deficientibus autem hujufmodi circum-
ftantiis, firmurn manet, jura fingularia non egredi
perfonas privilegio comprehenfas. Unde fi quis
pro fe & herede fuo (in fingulari) privilegium ine-
ruerit, in dubio primus tantum heres, at non he-
rcdisheres , eogavifurus eft. arg. /. antiquitas 14.
C de ufufrutfu. Tyraquellus de rctrafi. convention.

i.glojf. 6. num. 18. Similique modo, quac ob
opihcii artificii negotiationis aut ftudiorum exer-
cidum privilegia conceffa funt, non redle iis
quoque vindicaveris > qui nomine tantum tenus
collegiis jure fingulari honoratis adfcripti funt,
arg. l.fiduas 6. §. e^ utique 41 ffi. de excufiat. tu-
tor. Joh. Papon. libr.j.tit. 7. art. 15; Andr.
Gayl libr. 2. obfiefv. 118. num. 8.9.10. &fieqq.

17. Piane , quantuin ad ipfas perfonas aut
caufas , quas privilegio coiriprehenfas effe in
aperto eft, infpiciendum videtur, an privilegio
indulto contineantur ea, quse juri communi re-
pugnant aut utilitati publicre, vel jus tertio quae-
fitum (pofitis terminis habilibus) adimunt; an
ex adverfo nullius, aut folius concedentis jura
diminuant. Si enim juri publico vel alteri qusefi-
to quid detrahi appareat, ftri&iflimam merito
interpretationem adhibueris , ut quam minimum
juri communi derogetur, juribufque tertio quse-
fitis decedat; nam cum ipfse leges pofteriores,
univerfo populo latae, fic in dubio explicanda:
fint, ut quam parciffime jus vetus fubvertant,
multo magis id in privilegiis contra communem
juris univerfalis rationem indudis fervandum
erit. arg. d. I. quod vero 14. ffi. delegibus. inaxi-
me, cum & manifeftum fit, odiofa elfe , quse
contra pu]jlicam vitilitateni & jura publica, fin-
gulorum quoque jus affcrentia atque firmantia>
conftituta inveniuntur ; & ideo vel eo quoque
nomine per interpretationem oportere reftringi.
arg. /. cum quidam 1 g.ff. de tiberis & pofihumis.
Didac. Covarruvias 1. refolutiopum cap. 17. num.
13. in fine. Andr.Tyraquellus de retraffu. inpr<%-
fat. num. <52. 63. Grotius de jure betti dc pac*
tibr. 2. cap. 16. num 12. Zoelius ad Pand. h. t.
nim. 21. Utut enim verum fit , ipfa quoque
jura fingularia cgntra tenorein juris communis
propter aliquam utilitatem auftoritate legiftatoris
conftituta efle, quatenus ille non nifi jufta ra-
tione motus praefumitur jus alteri publico jure
coinpetens voluifle minuere. /. jus fingutare 16,
ff. de legibtts. tamen, cum in dubio privati cu-
jufque commodum publicse utilitati cedere & poft-
poni fas fit; adhuc manebit illud , privilegia cer-
tis tantum perlonis aut caufis primario faventia ,
juribus communibus in ambiguo minimum de-
bere prscjudicium inferre. Atque hinc eft, quod
& ipfa Principum heneficia ; quse tempore con-
ceflionis nullius tertii involvebant detrimentum ,
in dubio vires perditura funt, quoties ob circum-
ftantias fupervenientes incipiunt tertio damno-
fa , atque ita iniqua effe. /. cx faffa 43. ffi. de
vulg. & pupitt. finbfiit.

18. Interim non adeo in ar<5tum coanguftan-
da per interpretationem privilegia^ ut nullarum
eflent virium, ac nihil opexarentur ultra jus com-
mune. /. 1. §. ult.ffi. ad tnunicipalcm. aut abfur-
dum continerent ineptumque' ienfuin. Grotius
de jurcbeUi ac pam. d, libr. 2. fap. 16. num. 12.
aut denique per pofterius privilegium tollere-
tur prius; cum potius ili dubio ita pofterius in-
dultum accipiendum fit, ut prioris additamen-*
tum ac augmentum magis , quam ademtionem ,
comprehendere intelligatur. 1.2. C. de prcepofitii
agentium in rebus.

19. Quod fi ex adverfo nullius , aut folius
concedentis juribus per privilegia quid detraha-
tur ; beneficia talia a mera Principvtm benigni-
tate proficifcentia quam pleniffimam recipere in-
terpretationciri , diftat. /. beneficium 3. ffi. h. t.
t.fiquando2. C. de bonis vacant. Grotius dejure
betliacpac.libr. 3. cap.li. ntim. 14. &fieqq. &
tibr. 2. cap. 161 num. 12. Zoefius adPand, h. t.
num. 22. Quod & multo magis tunc admitten-
dum , cum non ex fimplici Principis beneplaci-
to , fed ob benemeritum hujufmodi beneficia iiv*
drJta conftat; vel etiam per quandam contra-
dus nominati vel innominati fpeciem ; eo quod
omnis remuneratio etiam in negotii», qus alio-
quin ftridi juris funt, pleniore atque benignio-
re interpretatione videtur adjuvanda. Tyraquel-
lus ad l. fi unquam S.C.de revoc. donai. verbo ,
donatione largitus. num. 48. & 85. Covarruvias
1. variar. refoiut. Cap. 13. infitie. Refponfa Ju-
rifc. Holl. part. 3. vol i.confit. 187. <&part. 3.
voL 2. confil. 240. num. 11. & feqq. & part. 4.
confil. 64. & part. 5. confiL pag. & 11*

E * ... 20. Ex*

-ocr page 52-

'L i e. T.

20. Hxtinguuntur privilegia variis modis;
perlonalia morte perfonse cui data ; realia inte-
•ntu rei, cui concefla. /. in ommbiu 6%. t. pvwi-
■ lcgia 196, jf. de regul. juris. Quod fi civitati, col-

legio, corpori, caflro, privilegium indultum fit,
& hxc hoitili violentia aut prsedonum iflcurfu
arquata folo , fubverfa, aut diiioluta fuermt;
non ideo ipfum privilegium periiife credendum
eft: fed potius redintegrato hominum collegio 5
inftaurata de novo civitate vel caftro , idem jus
finguJare fuperelle cenferi deHset , quod ante
fuit; cum periniquum foret, jam fatiscafu for-
tuito iine fua culpa, afflidis , & bellica preflis
calamitate , aliam aftlictionem addi. arg. /. tede
Jacra 73 .ff.de contrah. emtione? /. cimloca 3 <5. ff.
de religiof. fumpt.fun. Aliter quam ftatuen-
dum eflet, ii propter delidtum civitas aratrum
paifa, aut caftrum deftructum , aut hominum
univerfitas diflociata fit: tunc enitn redintegra-
tio , quse forte per conniventiam tolerata fuit,
non faciet revivifcere privilegia femel jure extin-
£ta; fed nova conceflione opus foret; cum ab-
furdius nihil fit, quam beneficia , legitimo per-
emta modo , fine nova voluntate Principis , a
cujus folius indulgentia proficifcuntnr, priftino
reftitui vigori. Andr. Gayl. hbr. 2. obferv. 61.
mtm. 1. 2.3. feqq. ZoeflusadPand. b. t. num.
27.28. »

21. An & concedentis revocatione privilegia
pereant, non expeditum fatis. Diftindtionem ab
Andr. Gayl lihr, 2. ohferv. 60. num. ult. &Me-
rulse m praxi libr. 1. tit. 4. cap. 2. nmn. 3. adhi-
bitam video , ntrum fubdko , an non fubdito,
privilegium conceflum iit; fic ut illo quidem
cafu revocationem fepe Principi permiflam pu-
tent; hoc non item. Sed cum non magis fuis
fint fraudandi commodis fubje<5ti quam exteri,
ac princeps non minus illis, quarn hifce, fidem ex
jure gentium fer.vare obftri£tus fit, nulla fufficiens
cliftindtionis tafis ratio appai;et, five de privile-
giis ex mero principis beneplacito indultis quse-,
ftio fit, five de illis, quae ex prsecedente quo-
dam contra<5tu aut cauja defcendunt. Rettius
fentiunt, qui r.evocationis facultatem principhtri-,
buunt in iis privilegiis , quse ex mera ejus libe—
ralitate, 11011 pra;cedente vel fubfequente conven-
tione & obligatione profluxemnt , quseque ipfe
indefinite fine ufla teinporis adje£tione conceflit,
aut (quod non infrequens) circa quae tempore
conceffionis fibi poteftatem revocandi mutandi di-
minuendive nominatim refei-vavit ; eo quod hsec
non alio, quam precarii jure, videri poifunt ha-
beri atque poflideri abillis, quibus acquifita funt;
nec ullam dici poteft injuriam inferre, qui pre-
cario concefla repetit „ aut jure fibi refervato uti-
tur , etiamfi nulla peculiaris fubeffet revocandi
caufa. ijefoldus delibat.jum ad Pandelt. hbr. 1.
nu.m. 13. Hugo Grotius, manudtdt. ad Jurif
pnid. Holl lihr. 1. cap. 2. num, 24. Matthseus
de auUion. tibr. 2. cap. 7. n. 51. Ut tainen hic
prudentis fitprincipis in id incumbere, ne nimis

T i t. I V.

facili & temeraria revocatione adimendo vefperi,
quarn mane dederat gratiam, fibi contrahat va-
ciliationis & inconftantise didtorum faftorumque
pudendse infamiam; unde nec in dubio illum ade-
miffe aut adimere voluifle prsefumendum eft, jux-
ta Menochium libr. 6. prafumt. 40. Si vero me-
diante contradu, interveniente caufa onerofa ,
ob aliquod faitum impletum vel implendum, aut
dationem prsefentem vel futuram, privilegia con-
cefla conftet , vel ob benemerita talia & operas
navatas, quse fsepe tanti valent quanti pecunia,
arg. §. 2 .injlit. de focietate. ne ex plenitudine qui-
dem poteftatis ac majeftatis eorum revocandorum
inutandorum aut imminuendorum poteftatem fi-
bi princeps jure arrogaverit ; nifi juftse legitimse
&. fatis gravesde novo emergant retradandi cau-
fe, in fequentibus excutiendse, Befoldus in de-
libatis juris ad Pandett. libr. 1. num. 13. Zoefius
ad Pand. h. t. num. 30. Idemque ferendum de
iis judicium, quse, cum vel ex conventione, vel
ob benemerita leviora, vel ex mera benevolen-
tia principum indulta eflent, jurejurando tanquam
ieges fundamentales a fucceflore iufcepti imperit
tempore fuerunt firmata , dum fe ad omnium
privilegiorum obfervationem folenniter obftrin-
git ; quod ut alibi fieri folitum, itaquondain du-
rante Comitum regimine in hifce regionibus uftta-
tum fuit, dum non ante in Comitis verba jura-
bat populus, feu reprsefentantes populum Ordi-
nes , quam fi prius ipfe juraflet in verba populi,
& ita ad privilegiorum confervationem ac t-uitio-
nem fefe devinxiflet. Befoldus d. lihr. i. num.
' 13. Hugo Grotius d. libr.i. cap. 2. num. 22. &
feqq- confult. JConfult. Holland.parl. 5. confit. 2.'
; pag. 18.1p.20.Unde & foiennis Philippi Burgundi
; Hollandia; Comitis proceflit promiffio, de nort
concedendis mandatis ullis aut refcriptis, in prse-
judicium privilegiorum, quse urbibus aut civibus
Hollandicis tributa erant, tendentibus. 11. jfunii
1452. vot. 2. placitorumpag. 658. Quod & re-
; petitum privilegio. Marise Burgundicae 14. Martii
! 1475. d. vot. 2. pag. 658. &feqq. Et quamvis
Hifpanise reges, tanquam Belgii Principes, mul-
| tis cenfuerint obviam eundum effe corrupteiis,
| in adminiftranda juftitia tum civili tum pracipue
criminali frequentatis, ea tamen , quse privilegii
jure civitatibus aliifque invenirentur indulta, iicet
ipfum redolentia majeftatis jus ac poteftatem, in-
tafta relinqui nominatim ianxerunt. Ordonnantie
op de criminele jufiitie van Kon. Philips 5. Julii
1570. art. 15.20.79. & atibi. vot. 2. pag. 1007.
Si tamen privilegia vel ad certum annorum nu-
merum, vel in perpetuum , fic impetrata fint,
Ut obreptum concedenti manifefto conftet, fup-
prefIa veritate, vel mendacio fuggefto; nondu-
bium, quin impetrationis efleftu quantocius per
principem privari poffint mendaces tales preca-
tores, per- ea, quse fuperius de iaborantibus vi-
tio refcriptis tradidi. Quemadmodum & jufta ad-'
emtionis caufa erit, fi artifices, opifices, aliofve
fimiles conceifo fibi privilegio contra principis

conce-

-ocr page 53-

De Constitutionibus Principum. 29

concedentis intentionem in aliorum fubjedorum
fraudem abuti, probatum fit; ut unaniinibus fuf-
fragiis judicatiun tradit Jacobus Coren obfcrvat.
27. num. 157. ufque ad finm. Zoefius adPand.
f). t. num. 29. uti & , fi obtentu privilegii fibi
ipfis jus dicant, faftis magis ac violentiis & armis
de privilegio contendentes, quamjudicis compe-
tends cognitione & auxilio iinplorato. Placitum
Car. 5. 1. Jprilii 1521. vol. 2. placitorum pag.
205 6. qua veriffiina, fi tota illa artificum focie-
tas fic privilegio abufa fit: etenim fi, cum uni-
verfitati indultum efiet, per membra quaedam ejus
fingularia , fine ipfius univerfitatis affenfu , fub
velamento privilegii peccatum fuerit, & publice
privatiinve nocitum; iniquum fuerit, ex pauco-
rum forte fa&o infontes quoque cseteros atque
ipfam univerfitatem quarfito jure fraudari ; cum
ibi utique pjenam efle conveniat, ubi noxia efl:,
& peccata fuos debeant tenere au&ores, ac unuf-
quifque ex fuo admiflo forti fubjiciendus fit, non
alieni criminis fucceflor conftituendus ; denique
nec ulterius progredi metum oporteat, quam re-
peritur deliduin. l.fancimus 22. C. de p<enk l.cri-
ttien 16. ff. de pamis. arg. cap. fi diligenti 12. in
fine. extra. de foro competente. Andr. Gayl libr. 2.
obferv. 60. num. 14.

22. Renunciatione infuper privilegium extin-
gui manifeftum eft, cum quifque juri ac favori
pro fe introdufto refte renunciet. i.pen. C. depa-
flis. five ea exprefle fiat, five rebus ipfis & fa-
Ctis renunciandi voluntas evidenter declaretur ;
dum adtus geritur privilegio in non faciendo con-
Jiftenti in univerfum & dire6to contrarius. arg. /.
femper 5. ult.ff.de jure immunit. jundt. /. Se-
'verm9. §. i.ff. dedecurion. velutificorpori alicui
feu collegio immunitatem prabenti alleftus, fpon-
le fe alteri patiatur adfcribi ordini tali, quo ipfo
|ure definit collegii prioris membris annumerari
& muneribus incipit reddi obnoxius. d. II. & l.i.
1. C. de bis qui fponte mun. pubLfubeunt. Hie-
ron. Schurpfius cent. 1. confil. 14. num. 2., Gayl
tibr. 2. obferv. 60. num. 10. fi modo efte(Stum
aftus fortitus fit, non fi tantum tentatus. Prafes
Everhardus confil. 21. paulo pofi medium. Me-
nochius hbr. 6. prafumt. 41. num. 12. Ut tamen
ea, quae ex rebus. & factis colligitur , ftridifli-
mam admittat interpretationem; cum enim juris
•fui renunciatio donationis ipeciem infe involvat,
ac nemo in dubio prafumatur donare velle aut
fuum ja<5tare, confequens eft , ut in cafu fingu-
lari fponte faciens id., quod vi privilegii declinare
potuerat , atque adeo unum a<5tum celebrans a
privilegio deviantem quidem , fed einon direfto
& in univerfum contrarium , in cafibus tamen
aliis poftmodum emerfuris fuo non fit privilcgio
deftituendus. Quid enim,fi a vedtigalibus aliif-
ve impofitionibus immunitatem adeptus , aut a
muneribus perfonalibus vacationem, tributa fe-
mel fponte folvat, munufve fubeat ? durum fane
fuerit, hanc inde prafumtionem concipi, quod
immunitatis & excufationis beneficium fibi in per-
petuum voluerit ademtum. Voluntarise fane tu-
telse munera privilegiis nihil derogare refcriptum
eft. /. voluntarice 12. C.de excufat. tutor'» nec pri-
vilegium competens amitti, fi quis muneris pu-
blici vacationem habens, honorem aliquem fpon-
te fufceperit, & jus publicum paulifper laxave-
rit, patrise fuse utilitatibus vel giorise propriaD ad
tempus ferviturus. /. qui publici 2. Cod. de im quf
fpontepublica munera fubeunt. Menochius libr. 6.
prcefumt. 41. num. 1. & feqq. Andr. Gayl hbu
2. obfervat. 60. num. 10.11.12 .

z 3. Quod fi non fingularibus perionis, fed
toti alicui hominum univerfitati privilegium da-
tum fit, nec fingulorum renunciationibus quic->
quam juris ipfi decedet univerfitati, nec fingu-
lorum faftis priviiegio contrariis illud fubverte-
tur; cum nemo juri alieno renunciare poflit, jus
autem alienum fit ratione fingulorum , quod toti
univerfitati quaefitum eft. arg. L ficut. 7. § . fi quicL
1. ff. quod cujufque univerfit. nominc. atque in-
fuper iniquum iit, aftus fingulorum , ac forte
paucorum, nocere univerfis ejufdem collegii, ci-
vitatis, aut alterius. focietatis membris. arg. cap.
fidiligenti 1 2 .w fine.extra.de foro competent. Andr.
Gayilibr. 2. obf. 60. num. 13. 14. Menochius
d. iibr. 6. prcefumt. 41. num. 5. Prsefes Everhar-
dus confil. 21. prope finem. Ne dicam, infrequens
non efle, ut privilegio, quod univerfitati datum
eft, ne fic quidein mernbra ejus renunciare va-
leant, ut fibi ipfis fibique folis utendi heneficii
poteftatem adimerent. Qua ratione, licet ex:
juris Romani principiis.liberum cuique fuerit re-
nunciare fori prsefcriptioni, qua propter militisc
cingulum vel dignitatis aut facerdotii praerogati-
vam munitus erat. /. pen. C. de paffis. refcriptis
tamen Pontificum contra decretum fuit, ne quif-
quam clericorum pafto id agat, utfecularia fub-
eat judicia, ratione addita, quod non eflet per-
fonale hoc beneficium , fed potius toti collegio
ecclefiaftico publice indultum , cui privatoruni
pa<5tis non eratderogandum. rf. c. diiigenti 12. iti
fine. extra. de foro compet. & generaliter, quoties
privilegia additam habent claufulam irritantem &
annullantem ( ut loquuntur ) omnes aftus in
contrarium geftos, nec renunciatione. nec fa£to
contrario illa perire vulgo a DD. traditum repe-
rio. Andr. Gayl. d. libr. obfervat. 60. num. i2s
Hieron. Schurpf. cent. 1. confiL 14. num. 5. Mc-
nochius iibr. 6. prcefumt.^i. Hum. 10.

24, De prseicriptione dubium, an&pef eam
privilegia pereant. Quod fi in faciendo & aftus
alicujus exercitio coniiftant , ac toto illo tem-
pore , quo prsefcriptionem impleri leges aut mo-
res gentis cujufque definiverunt , oblata non
fuerit eorum exercendorum occafio ; non eft:,
quod prsefcriptio priviiegiato opponatUr. Ut
enim agere non valenti ea non currit, ita nec
illis , qui , fi maxime voluiflent, utendi privile-
gii objedis habilibus deftituti fueraht, nec cul-
pse ullius argui poterant aut negligentix ; quse
tarnen prsecipua prsfcriptionum admittendanim
E 3 ratio

-ocr page 54-

ratio eit.irg& Atilhinus 35. ff~.defcrvit.prced.
rufl. Et ut iniquum vifumfuit, itineris ad fe-
pulchruin prasfcriptionem fieri ob ufumejus diu-
tius intermifiuin, dum nullus forte illuc inferen-
dus ultimum claudebat drem. I. iter. 4. jfi. quetn-
•admod. fervit. nmitt. ita abfurdum quoque fuerit,
jurifdiftionis aut meri imperii (quod nunc privi-
legiis annumferatur) juribus queinquain privari,
quod forte toto feculi aut amplioris temporis in-
tervallo nuili deprehenfi fuerint fupplicio aut cor-
poris cruciatu pledendi. Idemque de fimilibus
judicium efto. Dion. Gotofred. in not. ad.d. I. 4.
Andr. Gayl libr. 2. obferv. 60. num. 2. 3. Carp-
2ovius definit. forenf. part. 2. confiit. 3. defin. 23.
Ant. Faber Cod. libr, 7. tit. 13. def. 1 o. Plane ii,
cum exercendi privilegii non deeilet occafio , &
■ex eo tempore privilegiatus toto fpatio , prxfcri-
ptioni legibus aut moribus definito, non fuerit
eo ufus , non dubitandum, quin illud quoque
■prafcriptione periturum fit, Atque ita nundina-
'rum majorum jure a principe impetrato, non u-
tendo decemni teinpore eum, qui meruit, amit-
tere, Modeftinus docet. l.i.ff. de nundinisMe-
nochius Itbr. 6. prcefumt. 41. num. 16. Andr. Gayi
d. libr. 2. obferv. 60. num. 1.2. Carpzovius d. de-
fin. 2 3. Hieron. Schurpf. part. 1. confil. 14. nitm.

1. 2. Quod fi in quadam monopolii fpecie con-
fiftant privilegia, veluti, ut foli privilegio dona-
ti hoc aut illud artificii genus exerceant, ut tan-
turn intra urbes munitas & non-ruri liceat cere-
vifiam coqueie, navium fabricam exercere, &c.
uti quondam Hollandia: civitatibus hsec a Carolo
5 inveniunturindulta.11. OEiobr. 1531. vol. 1.
placitorumpag. 1 a<58. & 18. fanuarit 1549. vol.

2,pag. 2060. etiam in hifce prsefcriptio non re-
probanda; faltem, ut, quotquot ruri tempore
ad prsefcripttonem neeeffario opificia exercuerint,
11011 intercedentibus neque impedimenta ftruen-
tibus civitatibus hoc jure fingulari munitis , in
pofterum cogi nequeant judiciorum au&oritate
«d opificii illius interiniffionem; ialvo tamen ma-
nente civitatibus fuo privilegio & impediendi ju-
re quantum ad omnes alios, qui vel de novo in-
ftituere ruri vellent artificiorum exefcitia , vel,
cuin jain exercerent , necdum ftatuto ad prse-
fcriptionein tempore continuarunt; vigente hic
vulgato axiomate, tantum prsefcriptum & ufur-
patum eife, quantcun poifeffum , & non plus.
arg. I. 1. §.y? quis in hoc. 4. ff. de itin. affuquepri-
vat. I. quifiundum. 7. §. 1. ffi, pro emtore. I. qitod
nemo 18. §. ult. ffi. de acquir. vel arntt. pojfieff. I.
rerum mixtura 30. §. ult. ffi. de ufiurp. & ufiuca-
pion. Confult. JCtor. Holland. part. 3 .vol. 1. con-
fil. 18<5. Ant. Matthseus de auttion.libr. 2. cap. 7.
num. 84. 85.

2 5. Non tamen morte principis, qui privi-
legium conceifit, illud extinguitur , five reale
fuerit, five perfonale, five abfolute datuin, five
ita , ut ad lubitum concedentis foret revocabile.
Quamvis enim hoc ad libitum concedentis revo-
c^bile in univerfum a principis voluntate depen-
deat, aclvulgo obtinuerit, quse ab alicujus vo-
luntate libera nutuque pendent, morte cjus eva-
nefcere, cuin ultra vitx finem voluntas humana
fe 11011 extendat. I. locatio 4. ff. locati. & gratiola
conceifio ad beneplacitum dantis indulta, morte
ejus dicatur expirare, quafi ceflante tuncbene-
placito. cap. fi gratiofie 5. de reficriptis in 6. con-
liderandum tamen, Principem , quatalem,nun-
quam civiliter deficere, nunquam mori, fed iri
fuccefloribus fupereffe. Unde, quemadmodum
morte naturali ejus qui principatum gerit, aut
aliudofficium, non extinguuntur ea, qusprin-
cipi qua tali, vel alii ut dignitatem gerenti, re-
licta funt, (licet alias ejus iint naturse, ut mor-
te extinguantur) fed ad fucceffores ili officio
tranfmittuntur, quafi non tam perfonse, quam
principatui & dignitati data. I. quodprincipi. 5; 6.
ffi. de iegatis 2. /. annua. 20. §. 1. ff~.de annuis le-
gatis. ita & ex rationis fimilitudine fas eft,' rebus
humanis exemto principe, qui ut majeftate prse-
ditus & quft princeps beneficia ad beneplacitum
revocanda largitus fuerat, ea ipfo jurenoninte-
rire; ut tamen ad exemplum ejus, quific privi-
legia conceilerat, fuccellor imperii quovis tem-
pore eorum revocandorum fit habiturus potefta-
tem. Nec alio fenfu, qua: in d. I. 4. ffi. locati ,
& in d. cap. fi gratiofie; occurrunt, accipienda
putem, quam quod fucceilori, ubi libuerit, arbi-
trium fit hoc modo conceffa quantocius revocan-
di, perinde acfi mortt concedentis fuiffent pe-
remta. Suadetque quam maxime hanc interpre-
tationem conjun&io precarii cum locatione in d.
I. 4. cum aliunde conftet , precarii concel-
fionem morte quidem accipientis ipfo jure finiri,.
lion vero concedentis interitu; fed magis ad hse-
redem ejus, qui conceffit, tranfire; ac quod quis
k Titio precario rogavit, id eum quoque viderr
precario habere a Titii hserede. /. quafitum eft.
8. §. quoda Titio 1. /. mmprecario. 12. §. i.ffi.
de precario. Andr. Gayl libr, 2. obfierv. 60. num.
15. 16. ■

2 6. Cseterum ubi quis privilegio munitus, (fi-
ve privatus, five collegium, municipium, aut
civitas ,•) in ejufdem turbatur aut impeditUr exer-
citio ; non eft quod aut fa<5lorum violentia, aut
armis de jure fuo contendat, etiamfi civitas a ci-'
vitate privilegii violadonem patiatur, maximefi
non in ipfius civitatis privilegiatse territorio, fed
alibi privilegio impedimenta hant. Sed nec con-
fultum in hifce regionibus fuerit, talionis jure aut
repreffaliis, ut loquuntur, remedium quxrere ,
ne majoris inde tumultus 8c initiorum belli civilis
nafcatur occafio. arg. /. non eft fimgulis 176. ffi.
de verbor.fignifi.placitum Caroli 5. 1. Aprilis 1? 21.'
vol. 2.placitor.pag. 2056. Quin potius jure ex-
periundum apud judicem lsefis lsedentibufque
competentein, juris fui tuendi gratia; idque veJ
remediis poffefforiis; vel, fi decreto civitatis u-
nius alterius privilegia infrafta videantur, appel-
latione ad fuperius tribunal interpofita, Quam^
vis eniin poliucum rhagis fit quain juridicum3

decre-

L i E. I. T I T. IV.

-ocr page 55-

De Constitutionibus Principum. 29

^ecreta condere ac ftatuta municipalia: undehu-
jufmodi negotiorum difceptatio videri poflet tri-
bunalium excedere poteftatem ; juridicain tamen
tnagis quam politicam merito dixeris efle difputa-
tionem, cum de eo, an tali decreto vel lege mu-
nicipali, veletiamfa&o, tollatur jus alteriexpri-
vilegio qusefitum , controverfia eft. Confult.
JCtorum Holland.^rf^. 3. vol. 1. confil. 186, part.

4. confil. 145. 146. qua: repetita part. 5» CQnfil.
217. quod & plus femel, mea memoria, pro hu-
jus noftrse Univerfitatis juribus ac privilegiorum
tuitione non fine felici eventufa&um, impetra-
tis a Curiafuprema mandatis, confervandse poi-
felfionis caufa paratis, adverfus eos , qui noftra
tentaflent tuihare.

TITVLI IV. <PARS II.
De Statutis.

SUMMARIA.

'&. Qua mcthodo de fiatutis tra&etur, ac quidhic

fiatutorum veniat appellatione.
S. Dividuntur fiatuta m perfonalia , realia, &
mxta , qutd fint perfonaha , conmque cxem-
pla.

•3. Quidrealia, & exempla eorum.

4. Quid mixta.

5. Summo jur.e nec perfonalia nec realia nec mix-
ta operantur extra territorium fiatuentis ; &
quot modis quis fubjeffus effe poffit.

6. Docetur id in fpccie de realikis.

7. Et plemus de perfonalibus.

8. Refelluntur argumenta dijfentientium.

9. Potefi tamen magiftratus domicilii fecundum
fuas legesinfirmam habere aclum a fuo civeali-
bi ex lege iftius loci valide geftum ; & vice
verfa: etiam prohibere fub pcena , ne hoc aut
illud per cfuem fuum extra territorium fiat.

■30. Probatut mixta quoque ftatuta fummo jure

idtra temtonum non operari.
31. Docetur, affertionem de fiatutis temtorium
mn egredientibus non fubverti ex eo, quod mo-
biiia ubicunque fita devolvuntur ab intefiato fe-
lundum leges domicilii defuntti.
;I2. Confultum efi, finguiorum iocorum magtftra-
tus aliquid de fuo fummo jure quandoque re-
mittere , & alterius magiftratus fiatuta ac de-
trcta comiter obfervare; & hocitafteri in reali-
bus fiatutio circa mobiiia; non item circa im-
mobilia.

13 - Idemque multis populis placuijfe circa ftatuta
mixta, ut dias valeat, ft modo adhibtta fint

Uod olim de Gailis Julius Cx-
far libr. 1. de bello Gallico in pr.
eos nernpe lingua infiitutis , legi-
bus diuerfos effe , id etiamnum
de Belgio univerfo, & , fi lin-
guarn excipias, de foederato ve-
riflimum. Unde cum non raro intricatiflinue
ac prope inexplicabiles furgant de ftatutorum
legumque ac confuetudinnm tum provincia-
lium turn municipalium audoritate ac viribus
controverfiae , quo ufque fuam quseque pote-
fiatem exferant j ubi diverfa ae fepe contraria

folennia loci, in quo gefius eft.

14. Nifi quis dolo malo , alio fe contulerk , uS
attum minore expediret folennitate; vel lex mu-
nicipalis expreffe infirmos declar.et atfus peregrinH
folennitate geflos.

15. Quidjuris, fi quis extrd domicilii aut rerum
fitarum locum alibi attum gcfferit, neg/effis fo-
lennibus loci in quo affus geritur, & adhibi-
tis iis, quce lex domicilii vel reifitte requirit.

16. De flatutis perfonalibus non ita per genefales.
regulas dcfiniri potefl , quo ufque alter alterim
flatuta ac decreta ex comitate fervet.

17. Proponuntur exempla, in quibus vki&ce gen-
tes mutucl comitate & ex conventione de fumma
fuojttre rcmittunt, & vumi populi flatuta ac
decreta probant,

18. Per patfa recedi non potefl a flatutis jtts pu-
blicum aut publkam honcflatem conccrnenti-
bus, nec d flatutis prohibitoriis; a ctetcris po-

19. Etiam patfa udta & prcefumta hic admiffa
funt , ac prxfumendum unumquemque contra-
hentem voluijfe fe accommodare fiatutis fui do-
mcilii, ac eorum prcefcriptum probaffe etiapj,
quantum ad res immobiles alibifitas.

20. Tacita tamen talis pattia non habep locumt
cum flatutum domkilii prohibitorium efl , nec
civibus permittit in contrarium pacifd.

21. Uti nec , fi nihil omnino gefiim attum aut
contrattum fit; adeoque nec in eo, qui mori-
tur inteflaws.

22. Alict de flatutis ubi traftanda fint.

diverfis in regionibus de re eadem placuifle con-
ftat: operec pretium me fa&urum credidi, fi ex.
ipfis juris ac rationis naturaiis principiis hujus
materije tra&ationem compendiofam paulo altius
repeterem; quod tribus pracipue me abfolutu-
rum fpero; traditurus prirno, quid ex fummo
jure obtinere debeat , quoties quifque populus
fua jura mordicus , quo ufque poteft exten-
dere, & tueri, alienavero fuis ex finibus arce-
re intendit. Dein quid ex comitate gens genti
circa ftatutorum decretorumque extenfionem
ultra territoriuin ftatuentis iiberaiiter & officioi»

jndul-

-ocr page 56-

indulgeatpermittat, patiatur , ultro citroque;
nullo alioquin ad idjure obftrifta; & qubmodo,
«t pares Utrimque fervarentur comitatis fines,
variis id inter cognatas ac confines gentes'paftio-
nibus publicis fuerit in nonnullis definitum fta-
fcilitumque. < Tum denique, quo ufquealegum
municipalium ac provincialium difpofitione quif-
que, live civis } five exterus, per conventio-
~ nes expreifas rebedere poifit, aut per paftiones
tacltas , ex prsefumtionibus deducendas, recef-
fiife cenieatur. Iilud in atfteceifum femei mo-
nuifie fuffecerit , in hifce circa ftatutorum va-
rietatem difceptationibus, non inferiorum vtan-
tum magiftratuum , fed & fupremorum princi-
pum ac populorum majeftate praditorum jura ,
five exprefla voluntate fancita, five moribus uten-
tium ac confuetudine indu&a, velutiGermano-
rum , Anglorum , Gallorum , Hollandorum ,
Uitrajedinorum, aliorumque fimilium, venire
iftatutorum appeliatione; atque adeo leges omnes
gentium omnium , folo Romano civili canoni-
coque jure excepto : quin & fententias ac de-
creta judicum & magiftratuum circa fingulares
perfonas; dum prodigi, infames , declarantur,
veniain setatis impetrant &c.

2. Nobiliifima ftatutorum divifio eft , qua
alia perfonalia funt, alia realia, alia mixta; cir-
ca quarum ipecieruin defcriptiones ac determina-
Jtiones quantopere difcrepent interpretes , non
fufius enarrabo, fufiecerit obfervaife, frequen-
tiorem pra;cipuorum juris ftatutarii peritorum
confenfum circa perfonalia & realia huc fere re-
dire, fi pauca exempla excipias, de quibus va-
xiatum eit, quod perfonalia fint, quibus prin-
cipaliter de nniverfaii vel quafi univerfali perfo-
nse ftatu qualitate habilitate , vel inhabilitate,
difponitur i five nulla prorfus fiat rerum mentio,
iive de rebus etiam fermo fit; fi modo principalis
antentio ftatuentis non fit de re aiiquid, fed de
jperfona diiponere. Veluti, quibus determina-
tur, an quis pro cive an peregrino habendus fit;
j)ro nobili an ignobili; an infamis an integrze opi-
aiionis , vel famae reftitutus; an ejus jetatis ac
conditionis , ut.teftari debonis poffit, nec ne;
an mulier, an ipinor , fine viri tutorifve con-
ienfu ad contrahendum admittendi fint, an non.
Nec minus huc reduxeris , declarationem pro-
digi , conceffionem veniae aetatis , interdidtio-
nem advocationis , fori , negotiationis , artis;
aut ex adverib ad hoec exercenda admiffionem,
quoties peculiaris admiffio eft neceifaria, veluti
adexercendam artem tabelHonis feunotarii, ailt
jfimiiem: & in genere, quoties perfona: qualitas
additur aut detrahitur, ex qua vei habilis vel in-
habilis videbitur ad a<5tus varios expediendos.

3. llealia ex adverfo , quse rem principaliter
afficiunt, & circa rem aliquid difporrunt, five
perfonse mentio fada fit, five non ; fi rnodo
primaria ftatuentis mens fit , non de peribnis,
fed rebus difponere. Quo pertinent jura Tuccef-
iionum ab inteftato j quonam ordine ad bona
quxque ab inteftato quifque in capita vel iftirpeS,
vei iineas, vel jure primogeniturse, admittendus
fit, qua ratione iegitimi, aut illegitimi, agnati,
cognati , vocentur ; quaeque his funt fimilia
plura. Necperperam ad hanc ftatutorum claflein
retuieris donationum prohibitionem aut licen-
tiam inter conjuges , communionis bonorum
inter eofdem ex nuptiis introducendse deter-
minationem /. bac ediclati 6. C. de fecimdtsnuptiis ,
difpofitionem teftamentariam alibi vititam , fola
vigente fucceffione ab inteftato , permiflam ali-
bi. De quibus Argentrseus ad confuetud. Britann.
art. 218. gloff. 6. num. 5, J& feqq. Burgundus
ad confuetud. Flandrice traffat. 1. David Msvius
ad Jus Lubecenf. in prcelegomenis. quaft. 4. num.
26. Rodenburch dejure conjugum in traff. prce-
limin.de jure quod oritur ex ftatutorim diverfttatt
tit. 1. cap. 2. Pauius Voet de ftatutis fett. 4. Cap.
2.num. 1. 2.3.4. & C*P- 3'pertot.

4. Mixta denique non abfurde Ldixeris ea,
qua: neque de perfonis, neque de rebus princi-
paliter difponunt , fed aituum a perfonis circa
res gerendorum, five judiciaiium five extraju-
diciaiium, formam, modum, ordinem, folen-
nia, definiunt. Quo fenfu mixta ftatuta acce-
pit p. mem. Parens Paulus Voet deftattttis d.feti.
4. cap. 2. num. 4. in med. Neque eo fenfu tri—
inembrem concipere ftatutorum divifionem di-
fplicuit Hugoni Grotio, ex ipfis juris naturalis
principiis jura educere ac illuftrare plerumque
fatagenti; dum in confiiio, quod reperitur inter
confult. JCtorum Holland. vol. 3. conftl. 341. re-
vera 241. ex Baldo obfervandum ait, omnem
legem imponi velperfonas, vel rebus, velaftui;
perfonse, dum alioquin habilis fit inhabilis j
aut vice veria? rebus dum direfte iex effeduni
fuum in rem imprimit. Tertium genus legum
efle , quod aftui formam dat, in eoque refpi-
ciendum adtu s ipfius gefti locum. Vinnius quo-
que libr. 2. felett. quceft. cap. 19. ftatuta talij
medio quafi loco habuit, non realia proprie nec
perfonaiia.

5. Virn & eflicaciam ftatutorum quod attinet,
ex fummo jure & ratione naturali, regulam ad-
mittamus necefle eft , quam Paulus JCtus tra-
ditin l.ult. ff.dejurifditt puta extra territoriumjus
dicenti impune non pareri, acpari in parem mdlunt
competere imperium , fieu cogendi poteftatem. /.
nam magifiratus 4. jf. de recept. qui arbitr. rece-
per. I.illea qrn 13. tempeftivum4. ff. adSCon-
fult. Trebell. cui confequens eft, nequerealia,
neque perfonalia, neque mixta, operari per fe
quicquam pofle ultra ftatuentis territorium, aut
ullos effedus aiibi, invitis iocorum illorum le-
giilatoribus , fortiri. Cum enim non pius vi-
rium habere ftatuta poflint, quam a iegiflatore
ftatuente acceperunt, & ipfius legiflatoris po-
teftas terininis fui territorii coar£tata fit , ipfo-
rum quoque ftatutorum vim omnern territorio
ftatuentis conclufam ac circumfcriptam efle,
fponte patefcit; modo illud meminerimus, ali-

quem

X i b; I. T iT. IV. Patis If.

-ocr page 57-

quem vel fubjeftum dici ratione bonorum, dum
bona quxdam in illo habet territorio iita , licet
alibi domicilium fixerit ; vel ratione perfona:
<lum vel eo in loco do^icilium fovet, licet alibi
maxima patrimonii portio fita eile deprehenda-
tur ; vel ad tempus tantum iiiic fubliftere aut
tranfire peregrinantis inftar conftituit, unde ta-
lem non male fubditum temporarium quidam di-
xerunt. Refponfa JCtor. Holl. part. 2, confil. 1.
<uerfit. nocbtans defen.

6. De realibus quidem cum plerorumque con-
fenfus fit, id pluribus docere fupervacuum fue-
rit. Teftes lunt Ant. Matthaeus de criminib. libr.
48. tit. 20. cap. 4. num. 17. Rodenburch de jure
conjugum tralf. prtelimin. de ftatutis tit. 1. cap. 3.
inpr. Argentreus ad confuet. Britann. art. zi8.
glojf 6. niim. 9.10. Abr. a Weitl ad ncvell. conftit.
Ultraj. art. 1 o.num. 138.

7. De perfonalibus ftatutis plurium opinio
fert , ea territorium ftatuentis egredi poile, fic
ut in loco domicilii qualitate ac habilitate qua-
dam praeditus, aut privatus, pcr ftatutum per-
fonale, ubique locorum pro tali Jiabendus lit;
adeoque, quoties de perlona: jure ac habilitate
qua:ritur ad aftus civiles , in univerfum ejus
determinandi poteftatem cile penes folum domi-
cilii judicem; qui fic de perfona libi iubje&a ex
jure domicilii ftatuere poifet, ut, quod edixerit,
judicaverit, ordinaverit de perfonarum jure, ubi-
cunque obtineat, quocunque fefe perfona con-
tulerit; five ftatuta perfonalia concepta fint in
certum genus hominum, five 111 fingularem
quandam perfonam. Hinc minorennem aut ma-
jorennem exlegedomicilii, ubique terrarumpro
tali habendum , etiam in locis.illis , ubi pro-
veftior astas aut anni pauciores ad majorennita-
tem funt requifiri. Hinc infamatum, prodigum
declaratum , nobilitatum , legitimatum a magi-
ftratu domicilii, pro tali ubique habendum efte >
nec ulla mutatione loci aut illam, quam habet,
exuere , aut aliam induere pofte , qualitatem.
Angentreus ad confuet. Britann. art. 218. gloff.
6. num. 4. 12.13. Hugo Grotius ittter confult.
JCtorum Iiolland. part. 3. tonfil. 341. revera
241.num. 2. 3. JacobusMarchiiellus Sylva qute-
ftion. quteft. 45. num. 2. 3. Chriftinseus vol, 2.
decifi 3. num. 3. & feqq. Chriftian. Rodenburch
dejure conjugum in tratt. praliminari. de ftatut.
divcrfit. tit. 1. cap. 3. num. 4. & tit. 2. cap. 1.
Abraham a Wefel ad novell. conftit. Ultrajeff. art.
i3 .nttm.23, & feqq. Nulla tamen ratione fuf-
ficiente cum .hsec nitantur, nec a legibus Roma-
nis huic fentcntise patrocinium accedere poffit ,•
verius eft , perfonalia 11011 magis , quam realia
territorium ftatuentis polfe excedere , five dire-
fto , five pcr confequentiam. Quicquid enim
pro eo, quod realia ultra territorium non ope-
rentur, adduci poteft , perfonalibus eodem jure
applicueris. Certe, ut realia , fic & perfonalia,
a poteftate ftatuentis vires accipere , poteftatem
,vero Jiatuentis elfe territorio limitatam , nemo

D e Statutis.

cum ratione ibit inficias, tum ob d. I. ult. Jf. de
jurifditfion. tum quia omnis magiftratus extra
fines poteftatis attributse privata perfona eft, ac
finitse poteftatis finita eft jurifdittio. Imo, ut
ipfe magiftratus , extra fuum exiftens territo-
rium, exutus eft qualitate ac poteftate libi data,
iic ut faitem exercere nequeat, dum alibi eft,
adus jurifdidtionis, a lege vel principe concelli,
idque vel ipfo jure Romano; quamvis tunc magi-
ftratus omnes uni lubefient fupremo legiflatori,
l. prafes 3 .Jf. de offic. prtefidis. I. ult. fif. de offic.
prcefett, urbi. 1.2.1. obfervarc 4. §. ult. jf. de offic.
procenj' & legati. ita nec ratio ulla eft, cur magis
qualitas & habilitas privato per ftatutum data vel
denegata, vires extenderet per ea loca, in quibus
diverfum quid aut contrarium circa perfonarum
qualitatem lege cautum eft. Quod fi hasc cui-
quam minus videantur fufticere , is velim mihi
rationem modumve expediat, per quem legifta-
tor perfonam , domicilii intuitu fibi fuppolitam,
habilem inhabilemve ad aCtus gerendos declarans,
alterius loci legiflatorem poteftate parem cogeret,
ut is alienis decretis ftatutifve pareret , aut rata
irritave haberet, qua: judex domicilii taJia efte
juflit in perfona domicilium illic fovente; maxi-
me, fi fateatur., (ut fateri nccefle eft) pari in
parcm nuliam competere cogendi potellatem. Ex-
ponat, obfecro, prodigo declarato , vel infamia
notato , vel legitimato, vel in ipfo pubertatis tem-
pore habili ad teftamentumcondendum dcclarato
per magiftratum Hollandum , ac Ultrajeftum fe
conferente vel immobilia pollidente ; exponat in-
quam , qua juris via magiftratus Ultrajeftinus
.adftringi poflet, ut iftuin ratione bonorum, in
Ultrajedino folo fitorum , pro tali agnofcerat;
adeoquc contra&us prodigi Hollandici habcret ir-
ritos ; dignitates Hollando infamato denegaret;
fucceflionem in bona Trajeftina ad fpurium Hol-
landurn legitimatum pertinentia, tanquam in le-
gitime nati patrimonium, pateretur proximis de-
ferri; teftamentum mafculi, ante annum a:tati&
oftavum & decimum conditum, juberet ratuin
elfe. Sane , quantopere magiftratus cujuique
loci contemnere,negligere,fpernere fuo jure pollit
magiftratus alteri territorio praepofiti ftatuta vel,
decreta, abunde docent intcr plures confines gen-
tes receptse literoe (quas appellant) requifitoria-
les, quibus velut beneficiuin petitur, & pari da-
ta occafione velut beneficium oftertur, fenten-
tias a rogante latas executioni dari in bona fita
in territorio rogati; quales rogationes etiam non
ubicpe admitti, denegata alieni judicati execu-
tione,nos fuo cxemplo docent abunde Gelri; quos
ideo injuftitias arguere nemo merito fuftinuerit,
fed potius eos jure in territorium fuum fibi c.om-
petente iftac ratione exercere dicendum. Et ut
de infamato addam, quis quaefo ignaruseft, vel
ipfam infamiam & relegationem fubinde inferri
per fententiam in una regione ob tale fa<Stum,
per quod quis alteri regioni aut principi ( per
fas an nefas haud inquiro) prodefle ftuduit, fic
E ut

-ocr page 58-

4,2 L i s. I* T i t.

ut non infamia fed honore magis dignus videri
poffet , pnemiumque magis quam lsefse exifti-
mationis pcenarn mereri. Etut injuftum judicari
debet, magiftratum unius loci per fuam rele-
gationem velle prsfcrjbere alterius loci magi-
ftratui, quos ille in civitatem fuain civescoop-
tet, ut ait Matthseus decriminib. libr. 48. tit. 20.
cap. 3. num. 6. ita pari laborat injuftitia , per
fuam fententiam aiteri di£tarc velle alterius loci
magiftratui , quos ille velut honeftos in fua ci-
civitate confideraturus fit. Neque minus inlegi-
timato utilitatis fifcalis ratio obftat : cum enim
legitimati legitimantis fifco quibufdam in locis
quandam pendere foleant pccuni® quantitatem,
velut in penfationem juris illius, quod fifcus ra-
tione fucceflionis habuerat iil illegitimi bona,
(uti in Hollandia injhuihc -voor de Heeren van de
Re/{eninge van de Domeynen van Holland 27.
Martii 1593. art. 97. vol. 3. plactt. pag. 732.)
quse, qusefo, juftitise ratio aut regula ciiitabit,
unius legiflatoris fado , non fine prsemio vel
pretii quadam in fifcum illatione interpofito,
damnum fentire loci alterius principem aut fi-
fcum ejus , dum a legitimati, & ita ubique pro
iegitimo (ut volunt) habiti fucceffione, quan-
tuin ad bona in fuo territorio , excluderetur in
totum, illis prsecipue in locis, quibus vel uni-
verfis eft denegata teftandi licentia , vel fpuriis
faltem juxta quorundam opinionem ademtum
'cenfetur teftamenti condendi jus. Atque ita de
perfonalibus ftatutis cenfuerunt. Andr. Gayl
hbr. 2. obferv. 124. num. 6. 9. 10. 11. Hugo
Grotius sonfult. Holl. part. 3. confil. 185. num.
10. 11. Barry de fuccef/ionib. libr. I. tit. 1.
num. 46. poft med. Perezius tit. Cod. de teflamen-
tis.num. 22. in med. & quotquot in univerfum
cenfuerunt, nulla ftatuta cujufcunque conditio-
nis egredi poffe territorium ftatuentis. Quos
vide apud Peckium dc teftam. conjug. libr. 4. cap.
28.n. 6. 7.

8. Neque hicullum adverfe fententise aucto-
ribus patrocinium accedere poteft a jure Roma-
no ; quod nempe infamem ex judicis fententia
ubique infamia comitetur, arg. /. ex eacaufa 9.
ff. depoftuland. quod tutoria qualitas impofita tu-
tori a pra;tore, vel prsefide, fe extendat ad admi-
niftrationein bonorum ubique fitorum. /. propter
Ittes 21. §. hcet 2 .ff. de excufat. tut. & quce hu-
jus generis plv^a eo in jure occurrunt. Neque
enim mirum, hsec ita in Romanis fubinde magi-
ftratibus obtinuiffe , cum hi omnes fupremi non
fuerint, fed uni communi principi fubjefti, qui,
ut toti praerat imperio omnibufque jun&itn pro-
vinciis , fic ut proconfules prselidefque in fua
provincia fummuin tantum haberent imperium
poft principem /. & ideo S.ff.de offic. proconf. &
iegati l. prcefcs 4. ff. de offic. prcefidis ita quo-
que hanc fingulis legem dicere poterat , qua al-
ter alterius decreta fervaret, tutoris Roms per
praetorem dati poteftatem prsefes circa bona pro-
viticialia agnofceret 3 decretum Rom«e interpo-

IV. Pars II»

fitum de re pupillari in provincia fita admitteret,
fententias alibi latas daret executioni. /. a D. Pio
15. §. fententiam 1. ff. de re, judicat. I. magispu-
to. 5. illud quceritur 1 % ■ ff. de reb. eor. qui fub.
tut. velcur. funt. I. argentarium. 45. §. 1. ff. de
judiciis* arg. /. properandum 13. §. fm autcm 3.
C. de judiciis. Quse proinde ad noftros rnores
haud recie tranftuleris, ubi plures regiones , legi-
bus inftitutifque inter fe diverfe, nulli commu-
ni fubfunt capiti, aut fupremoimperanti, a quo,
quod uni placuit ditionis inagiftratui, alter ju-
beretur ac cogeretur fequi ratumque facere. Pr;r-
terquam quod extra talem fupremi principis juf-
fionem Romanse leges, sequitatem naturalem fe-
cutcc, difpofitionem d. I. ult. jf. de jurifditfione
in loci cujufque magiftratibus religiofe fervarunt3
ut patet I. ex ea caufa 9. ff. dc poftuland. I. rcle-
gatoruni']. §. interdicere 10. ff. de interdiff. & re-
legat. I. jurifperitos 30. §. 1. ff. de excuf. tut. l.jiis
dancli 3. /. 24. /. pupillo 27. ff. de tut. & curat.
dat. ab hisl. cum unus 12. §. is qui. 1. ff.de reb.
auttor. jud. poffid. Sed nec femota legum au£to-
ritate , ratiociniis juftis fuftulta eft de ftatutoruin
perfonalium extra territorium ftatuentis extenfio-
ne opinio: audio quidem, ipfam rei naturam, ac
neceffitatem invexijfe, ut, cum de fiatu ac condi-
tione bomtnum quceritur, uni folummodo judici, &
quidem domicilii, univerfum in illa jus fit attribu-
tum; fed qua: illa fuerit rei natura, qua; neceffi-
tas fatis urgens , necdum licuit animadvertere.
Urgent tamen: cum cnim, inquiunt, ab uno ccr-
toque loco ftatum hominis legem accipcre neceffe efi-
fiet; quod abfurdum fioret, ut, in quot loca quis iten
fiaciens aut navigans delatus fiuerit, totidem vici-
bus iile fiatum mutaret aut conditionem: ut uno co-
demque tempore hic fiui jtins, illic alieni fiutunisfit;
ut uxor fimul in poteftate viri & extra candem fit;
alio loco quis babeaturprodigus, aliofirugi; acprce-
terea, quod perfiona certo loco non affigeretur, cum
•res fioli, loco fixce, citra incommodum ejufdem legi-
bus fiubjaceant; fiummaprovidentia conftitutum eft3
ut a loco domicilii ftatum ac conditionem induat;
illis legiflatoribus pro fioli fiui genio optime omnium
compertum habentibus, qua judicii maturitatepol-
leant fiubditi, ut pofifint confiituere, qui eorum ac
quando ad fiua tuenda negotia indigeant audoritate.
ita ex Argentreo ad confiuetud. Britann. art. 218.
gloff. 6. num. 12. Chrift. Rodenburch de jure
conjugum traEi. prcelimin. tit. 1. cap. 3. num. 4.
Sed minus feliciter, cuin gratis affumatur, nun-
quam ratione fat firma probandum, neceffe efife ,
ut ab uno certoque loco ftatus hominis legein
accipiat. Quin potius, ut variis ex caufis quis
poteft fubjectus efle, vel ratione domicilii, licet
bona nulla illic habeat, vel ratione rerum , licet
illic, ubiresfitse, larem non fixerit fortunarum
fuarum, ut ante dictum; ita nec abfurdum fue-
rit, neque injuftum, perfonam eandem pro va-
rio reruin fitu, ad difponendum de illis rebus ha-
bilem aut inhabilem efle, fecundum qualitatem,
quam ioci cujufque lex perfonse propter res ibi-

dem

-ocr page 59-

D e S t a t u t i s. 43

deixi fitas fubjedse, impofuerit aut denegaverit;
neque abfurdum fuerit, perfonam ratione domi-
cilii non fubjedam, bonorum tamen contempla-
tione fequi territorii ac xnagiftratus alterius, jurif-
didionem. Qua ratione etiam Romanis placuit,
tutorein quidem principaliter perfona: dari, non
rei vel caufe; fi tamen difperfa per varias pro-
vincias eftent pupilii bona, quibus adminiftran-
dis tutor in loco domicilii conftitutus haud fuf-
liceret, fingularum provinciarum intuitu ab ea-
ruin prxfidibus datitutores pupillo propterbona
in cujuique provinCia iita, & ad pupillum alibi
jure domicilii commorantem fpedantia. Mole-
ftum quidem efle non difHteor , aliquemunoin
loco fore habilem, in altero inhabilem ad contra-
hendum, alienandum, teftandum&c. quarun-
dam rerum intuitu quem effe fui juiris, aliarum
ratione alibi jacentium pro eo, qui aliense eft po-
teftatis , haberi. Commodiflimum fore lubens
concedo , fi non tain vario jure regeretur ac va-
riaret perfonse conditio. Denique faepe oinnium
optime de qualitate, habilitate, ingenii judiciique
maturitate hominis ad fua gubernanda, alienanda
&c. judicare poffe magiftratus domicilii, non eo
jnficias: duminodo tamen meminerimus , etiam
fieri polfe , ut quis natus ac educatus in locis,
ubi ob tardius emergentia vigoris animi & habi-
litatis veftigia deihum 25 setatis anno impleto
major quifque habetur, aliorfum migret vixdum
impleto viginti annorum fpatio, ad loca illa , ubi
ob ingeniorum maturitatem celeriorem annus vi-
cefimus minorennitati finem facit: & vice verfa:
quibus tamen cafibus clnn ex novi domicilii le-
ge habilem inhabilemve fieri recentem advenam,
a fententise adverfse patronis traditum inveniam;
(Rodenburch d. traff.pralinunari de Jlatut. diverf.
tit. 2. part. 2. cap. 1. num. 6.) edoceri velim,
quo jure de habilitate vel inhabilitate ejus judi-
Care felicius poflit novi quatn prioris domicilii ina-
giftratus , quippe novum civem primo adventus
fui momento ignotum prorfus, habilem inhabi-
lemve falutans vi fucc legis , quem alio cenfue-
rant jure domicilii priftini magiftratus,pro ingenii
tarditate, qua fuo in folo natos credebant laborare:
dum interimcoelo mutato nonprotinus etiamani-
mum mutati vulgo notum eft. Sed quicquid ejus
lei fuerit (ut a diverticulo in viam) fi largiamur
maxime fuperius memorata; tamen neque com-
moda hsec tanta funt, neque oppofitse his diffi-
cultates ac moleftite tam graves ; ut inde videri
poffetinvito judiGi alterius territorii imponenda
neceffitas approbandi ac collaudandi judicium ju-
dicis domicilii, de incolge fui habilitate interpofi-
tum, idque ratione difpofitionis de bonis extra lo-
curn domicilii conftitutis; dum perpetuo manet
defeftus remediorum, quibus magiftratus domicilii
judices locorum, in quibus res fita;, pariimperio
ac poteftate prseditos , obligarent ex neceffitate
ac conftringerent ratas habere aut infirmare di-
fpofitiones de rebus fecundum Iegem domicilii,
fed non juxta legein vigcntem in loco rei iitx,
faftas. Neque cuiquam invidendum, aut vitio
vertendum, quod legum fuarum poteftatem ex-
tendat quo ufque poteft : poteft vero judex loci
rei fitse , quantum ad bona in fuo fita territorio,
dum oinnem impedit in talibus rebus executio-
nem a6tuum non ex fege iliic vigente geftorum.
Ut proinde, fi cui hoc perquam durum videa-
tur, cogitet, longe durius & abfurdius effe, pa-
ri per parern leges figi, ac legiflatorem in fuo
territorio alienis alterius magiftratus locique Legi-
bus adftringi; cogitet, jus fxpe durum quidem,
fed tamen ideo non protinus iniquum effe. arg.
/. projpexit 12. 1. ipfa 1. jf. qui &a quibusma-
numiffi. I. ita vulneratus 51. §. ceftimatio 2. jf.ad
leg. Aquil, Sed & amplius, difficultates fuperius
addudtas minus fufficientes effe ad probandum
id, quod demonftrandum fuerat, patefcet ple-
nius , fi eafdem in realibus quoque ftatutis oc-
currere notaverimus. Si enim moleftum dicas, in
uno loco habilem ad teftandum in alio inhabilem
effe, in uno fui juris, in altero juri alieno fub-
jedtum, &c. ajque incommodumfuerit, de bo-
nis aliis dominum teftari poffe, dealiis, illic fi-
tis , ubi teftamentaria difpofitio lege iraprobata
eft, non poife ; conjugem conjugi de bonis in
Hollandia fitis gratificari poffe , de Trajeftinis
aliifque prohiberi; denique pro vario rerum fitu
variare adeo unius inteftato morientis fucceffio-
nem, dum alibi in capita, in ftirpes alibi, alibi
jequaliter & promifcue bona omnia dividuntur,
alibi paterna paternis, materna matemis cedunt;
alibi remotiores jure reprcfentationis admittun-
tur , alibi, coar&ato cancellis anguftioribus ifto
jure, exclufi manent. Et tameh his omnibus ne-
quicquam moveri quifqu3in potuit, ut realia fta-
tuta ob id extra territoriuin extendenda efle vei
per fomnium ei in mentem veniret, quamvis uni-
forme fuccedendi jus commodiffimum fore , &
litium multarum anfam prsefciffurum, omnes no-
rint, & ea de caufa tanto labore in id fuperiori fe-
culo, licet fruftra, infudarint Hollandise Ordines,
ut fuse faltem provihcia partibus omnibus parem
prsefcriberent fucceffionis inteftatse rationem. Ut
ergo propter hafce difficultates cenfuerunt, tot
diverfas debere concipi hereditates , quot locis
diverfo jure utentibus difperfae erant res defunfti;
ita pari, imo majorijure, concipiemus , tot efle
perfonas feparatas , quot funt res diverfis in lo-
cis fita:, in quibus alio alioque jure ac poteftate
praeditus eft rerum dominus: nam fi plures hx-
reditates concipias, plures perfonas ut fiinul con-
cipias neceffe eft ; cum unius perfonse naturaliter
una tantum hereditas, . fucceffio in univerfum
jus, effe queat. Atque hinc effe arbitror, quod
Ultrajeftinse Provincise Ordines habilitatem te-
ftandi reftringenies nova decifione ad annum
decimum oftavuin in mafculis, & fextum deci-
mum in fteminis, nec invenientes viam , qua
fuum jus novum ad civiurh Ultrajedtinorum im-
mobilia in Hollandia fita cum effe6tu produce-
rent, pronunciaverint , illud ftatutum, licet de
F 2 habi-

-ocr page 60-

44 L i b. I. T i T.

habilitate perfona; difponens effeftum tantum rea-
lis ftatuti fortiri, & ita reale efle. Novell. decif.
Ultrajeff. anni i <55 9. art. 16. quicquid in contra-
rium fed fruftra argutari libuerit AbrahamoaWe-
fel in comment. ad d art. 16. n. -i 8. 19. cui ple-
niflimo refponfo ita fatisfaftum a parente p. mem.
ut & perpetuum fuerit deinceps iilentium trafi.
de mobilibus & immobilibus cap. 13. num. 4. 5.

9. Quae tamen de ftatutis territorium ftatuen-
tis non egredientibus, nec ad bona alibi fita fe
extendentibus, haftenus di&a funt, non impe-
diunt , quo minus qualitas fubdito impofita a
ftatuto domicilii , eundem comitetur ubique lo-
corurn peregrinantem aut tranfeuntem , idque
quantum ad bona in loco domicilii, nonalibi,
fita. Qua ratione Hollandus in Hollandia declara-
tus prodigus, fi Ultrajefti aut in Frifia contra-
xerit (ubi fummo jure eum pro prodigo non ha-
bet Ultrajedtinus Frificufve magiftratus s ex ante
di£lis) deinde reverfus in Hollandiam ad locum
domicilii, conveniri ibidem eificaciter non poterit
ex contraiftu alibi celebrato ; in quantum Magi-
ftratus HoJlandus fuum de prodigo decretum tue-
ri poteft in bonis fub fua jurifdi&ione fitis. Sirni-
lique modo fi filiusfamilias Hollandus in Frifia
teftetur, (quae poteftas filiofamilias in Frifia de-
negata eft) teftamentum ejus ratum habebit ma-
giftratus Hollandus circa bonain Hollandia fita,
cum hadtenus poflit habilitatem tueri, quam lege
fua fuis tribuerat fubjectis, perinde ac fi in cafu
priore prodigus, in cafu pofteriore filiusfamilias,
non peregre , fed in domicilii loco contraxiflet,
aut fuiflet teftatus. Uti haec latius tit. qui teftam.
fac. pojf. & tit. de curat. furiof. tradenda erunt.
Quin imo, nec illud ex fupra didtis impeditum
videtur, qnod domicilii judex legem poflit con-
dere , qua fuo per domicilium fubjedto vetat quid
facere circa res iminobiles in alieno fitas territo-
rio, vel etiam in alieno territorio quofdam exer-
cere a£tus ; poena in fecus facientem conftitu-
ta; in quantum in eum reverfum pcenam com-
minatam executioni dare poteft, vel etiam abfen-
tia durante, in bonailla, quaein loco domicilii
ad eum pertinentia , reperta fuerint , & ita ju-
dici domicilii fubje6ta; fi pcenam pecuniariam
fancitam ponas. Unde non dubium, quin jufti-
ftiae ac rationis fulcris innitantur ftatuta , qui-
bus prohibentur fub pcenae comminatione cives
extra domicilii locum fe mutuo in jus vocare;
prope confinia cauponas frequentare , molendi-
nis uti, & alia agere his fimilia , dum forte ali-
biviliore potulenta parantur pretio, autfrumen-
ta conteruntur , minore tributo publico impofi-
to , atque ita fraudantur per confequentiam do-
micilii ve£tigalia. arg. /. non folum 2.1. mercato-
res 4. C. de commerciis & mercator. Wdarfchou-
ivinge aengaande de d-wangmoolens in oud en nieuw
Bvyerland. anno 1657. 29. Ottobr. & anno 1661.
19. Maji. <vol. 2.plackorum Holland. pag. 2488.
& pag. 2^54. Peckius de jure fiftendi cap. 8.
& de teftament. wnjug. libr. 4. tap. 28. num. 8.

IV* P A R S II.

Menochius de prcefiumtionibuslihr. 2. pnefiumt. 2.
num. 5. Nicol. Everhardus confil. 45. Roden-
burch de jure conjugum tratfat, prcehmin. tit. 1.
cap. 3. num. 2. Paulus Voet de fiatutis fett. 4. cap.
2.n. 10. & fctt. 8. cap. 2. num. 6. 7. 9. atque ex
hoc fundamento multoties invenimus apud nos
vetitum, ne quis provinciarum fasderatarum incola
ex noftris aut"aliorum Principum Rerumve pu-
blicarum portubus in Indiam orientalem vel oc-
cidentalem navigare fuftineat, fub aliorum Prin-
cipum au6toritate atque aufpiciis, vel in alterius
quam focietatislndicseutriufqueutilitatem; pcc-
nis gravioribus in contravenientes fancitis. Pla-
citum Ordin. Gencral. y.Sept. 1606. & 3 Dccembr.
1616. & 14. Decembr. 1617. yol. 1. placitor.
pag. 547. & fcqq. Ottroy van de Wcft-Indfche
compagnie 3. jitmi 1621. art. 1. placitum. p.Ju^
nii 1621. & 10.ftinii 1622. & 26 Novembr.
1622. d. volum. 1. placitot. pag. 5 66. 577. 579.
& fieqq.

10. Di6ta huc ufque ac explicata de ftatutis
realibus ac perfonalibus, in mixtis quoque, cir-
ca a6tuum gerendorum folennia quid difponen-
tibus, locum habent; atque adeo , fi jus fum-
mum magiftratuum cujufque regionis inveftige-
mus, obftri6tus nemo erit, ut quantum ad bo-
na , in fuo fita territorio , ratas habeat diipofi-
tiones aliis in locis celebratas, folennitatibus ad-
hibitre ex lege loci, in quo negotium geftunt
eft, negle6tis illis , quas rei fita; ftatuta poftula-
bant. Di6tant id argumentationes esedcm, quse
de perfonalibus ftatutis paulo ante addu6tae. Qui-
bus accedit ababfurditate defumta ratio; ficonfi-
deres, ad fubmovendam omnem falfitatis tum oc-
cafionem tum fufpiciorem in Frifia feptem te*
ftium prsefentiam in teftamentis defideratam eile,
in Hollandia binos fufficere tabellioni junctoe.
Frifonem , obfecro, aut Hollandum in Frifiade
bonis Frificis teftantem concipe, tabellione Fri-
fico ibidem probato cum teftibus duobus fide
digniffimis adhibito: non fane dubitabitur, quin
hsec de rebus Frificis in ipfa Frifia declarata vo-
luntas efte&u caritura fit ; nec fidem habiturus
fit judex Frificus tribus hifce licet fibi familiari-
bus, licet fibi & vulgo notis, tanquam fpe6tatar
audoritatis, prudentise, probitatis, fideique viris.
Quod fi ergo, converfo cafu, Flollandum aut Fri-
fonem de bonis Frificis in Hollandia coram ta-
bellione duobufque teftibus teftatum fuifie po-
nas , atque adeo fun6tum folennibus loci aftus
gefti; quae qusefo vel juftitise vel sequitatis ratio
di6tat, uttrium Hollandorum aflertioni ftarete-
neretur ex neceflitate judex Frificus , & ita ra-
tam de rebus Frificis habere difpofitionem, dum>
fuis civibus notis familiaribus indubitatae integri-
tatis laude confpicuis, a6tui fimili fuperftitibus a
pari numero, ndem habere nec vult nec poteft..
Quis non durum judicaverit & iniquum (nifi co-
mitatis ratio aliud fuadeat, ut poft dicetur) ma-
lignum de propriis civibus fovere judicium; de
aliis nec fitu locorum nee genio longe diverfis,

nec

-ocr page 61-

D e S t a t u t i s. 45

hec candore probatioribus, bene credere, plenam
his fidem adhibere , quia fic voluit fic judicavit
judex loci, in quo voluntatem fupremam teftator
diftavit. Denique, fi magiftratus quifque jure
poflit in univerfum teftamentarias prohibere dif-
pofitiones de rebus in fuo territorio fitis ; quis
nonlonge magis ei permiftum arbitrabitur, talem
legem condere, qua non aliam vult ratam efle
voluntatem fupremam de rebus in i'uo territorio
exiftentibus, quam quse ejufdem loci folennibus
invenitur firmata, juxta vulgatilfimum illud, non
debere ei, cui, quod plus eft licet, non licere
quod minus eiL l.non debet 21; jf. deregulps ju-
ris. Nec defunt pro hac opinione fic rationibus
fuftulta audoritates virorum pradtantium, qui,
licet non iifdem omnes ratiociniis uii, conclu-
dendum tamen cenfuerunt, futnmo jure aftum
minoribus munitum folennibus ex prselcripto lo-
ci, in quo geftus eft, non operari circa bona
intali fita territorio, in quo pleniorem leges fo-
lennitatem requirunt, & hoc a loci cujufque ma-
giftratu fic pofle conftitui. Ita plures relati apud
Ferdin. Yafquium qucefl. hbr. 4. eap. 3. num. 18.
ac pra:ter eos Tuldenus in Codicem tit. de tefla-
mentis num. 5. Rodenburch de jure conjugum
traci. pralimin. trt. 2. cap. 3. num. 1. in med. Bur-
gundus ad confuetud. Flandrix tratt. 6. n. 2.
Chriftinaeus ad Mechhnienf tit. 17. art. I. num.
10. Fachinseus libr. controv. 90. & 91. Pau-
ius Voet dc natura mobil. & inmobilium cap. 12.
Neque quicquam facit in contrarium, quod ab-
furdum fuerit, unum idemque teftamentum di-
verfo folennitatum jure inftruendum efle , aut
plura per unum eife condenda teftamenta. Nam,
quamvis id moleftius fore teftantibus nemo itu-
rus fit inficias , abfurditatem tamen aut injufti-
tiam in illo juris rigore non deprehendo, non ma-
gis, quam eft in eo, quod pro multiplicatis re-
gionibus, in quibus immobilia bona morientis
inteftati fita funt , multiplicatx cenferi debeant
hereditates , ex fitus legibus fmguke certo cer-
tius regenda:. Teftamentorum fane & heredita-
tum numerum pari procedere paflu, juftum fatis,
cum per teftamenta de hereditatibus difpofitio
fiat.

11. Atque ita evi&ufn ha&enus exiftimo, in
omnibus ftatutis, realibus, perfonalibus, mix-
tis, aut quacunque alia five denominatione five
divifione eoncipiendis, veriflimam efle regulam
perdere omnino ofiicium fuum ftatuta extra ter-
ritorium ftatuentis ; neque judicem alterius re-
gionis , quantum ad res in fuo territorio fitas,
ex neceflitate quadam juris obftriftum efle, ut
fequatur -probetve leges non fuas. In eo tarnen
forte fcrupulus hccferit ; fi fcilicet haec ita fint,
qui ergo fiat, quod vulgo reperitur traditum ,
in fucceflionibus, teftandi facultate,contraa:ibus,
aliifque, mobilia ubicunque fita regi debere do
micilii jure , non vero legibus loci illius, in quo
haturaliter funt conftituta; videri enim hac faltem
ratione jurifdi&ionem judicis domieilii non raro

ultra ftatuentis fihes operari in r£s difperfas per
varia aliorum magiftratuum, etiam remotiflimis
ad orientem occiduumque folem regionibus iin-
peritantium, territoria. Sed conliderandum, qua-
damfiftione juris feu maiis, praefumtione, hanc
de mobiiibus determinationein conceptam niti:
cum enim certo ftabilique ha'c fitu careant, nec
certo fint alligata loco; fed ad arbitrium domini
undiquaque in domicilii locurn revocari facile ae
reducipoflint, & maximum domino plerumque
commodum adferre foleant, cum ei funt prae-
fentia ; vifum fuit, hanc inde conje&uram fur-
gere, quod dominus velle cenfeatur , ut illic
omnia fua fint mobilia aut faltem efle intelligan-
tur, ubi fortunarum fuarum larem fummamq.ue
conftituit, id eft, ih loco domicilii; Proinde fi
quid domicilii judex conftituerit, id ad mobilia
ubicunque fita non alia pertinebit ratione, quam
quia ilia in ipfo domicilii loco efle concipiuntur.
Gilkenius, Chaflaneus * Peckius , Peregrinus ,
Giurba , aliique allegati apud parent; p. mem.
Paulum Voet de flatutis feff. 4. cap. 2. num. 8»
Rodenburch dejure conjugum. traff. preeliminar.
tit. 1. cap. 2. circa fin. Marvius ad Jus Lubec.
qucefl. prcelimin. 6. num. 23. 24. Tyraquellus
de jure primogenit. qucefl. 48. Relponfa jCtor.
Holl. part. 3. vol. 2. confil. 138. ntim. 16. & feqq.
Si tamen has juris fiftiones quis a ratione natu-
rali , inhifcefolum confideranda, alienas putet,
quippe defiderantes unum communem legiflato-
rem , lege fua fi£tiones tales introducentem ac
ftabilientem; non equidem repugnaverim ; at-
que adeo tunc hoc ipfum comitati , quam gensi
genti praeftat, magis, quani rigori juris , &
liimmae poteftati, quam quifque magiftratus
in mobiliaj fuo in territorio conftituta , habet »
adfcribendum puteirt. Praefertim cnm confidero *
fubinde per magiftratus loci , in quo mobilia
vere exiftunt > de iilis ea conftitui fancirique ,
quse dornicilii judici clifplicere polfent. Quid
enim fi domicilii judex frumtnta importari ju-
beat, penuria frugum vexata regione ; incob
fpe lucri majoris fruinenta fua in alia regione
horreis recondita inferre defideret; regioni vero
ifti imperans omnem vetuerit frugum exporta-
tionein, jure fuo in fui territorii frumentis ufus ?
Quis hic obfecro negare fuftiheat , mobilia regt
lege loci in quo vere funt , hon in quo ob dorni-
cilium domini efle finguntur. Adde Confulti
JCtor. Holh part. 2. confil. 1. vcrfl nec obflat fe-
cundum. Nec minus id in rerum publicationibus
ex delifto apparet, in quantum fifco loci,in quo
reus ^ondemnatus eft , noh funt ceflura bona
omnia mobilia ubicunque fita, fed ea fola, quse'
in loco condemnantis inveniuntur ; nifi aliud ex
comitate alicubi fervetur, ut pluribus dicemus.
tit. de bonis damnatorum. Nec dicam , variare de
rebus quibufdam locorum plurimorum ftatuta,
utrum mobilibus illae an immobilibus accenfendae
fint; nec novum efle , ut quae una in regione
mobilia habentur, immobilium catalogo alibi ad-
f 3 fcripta

-ocr page 62-

L i b. L T i t.

fcripta inveniantur; annui, verbi gratia, reditus
a Provincia debiti, in Hollandia mobiles , im-
mobiles Trajefti; arbores grandiores folo hscren-
tes paflim immobiles , mobiles tameii in Flan-
dria habitse , uti haec pluribus tit. de rer. divif.
Quo pofito, necefle fuerit, ut, qus in domi-
cilii loco mobilia habentur, immobilia vero il-
Hc ubi funt, regantur lege loci in quo vere funt,
magiftratu ne ex comitate quidem permiifuro,
ut quafi mobilia domicilii dominici fequerentur
jura.

12. Cseterum ut minus feliciter privatus quif-
que in focietate civili vitam tranfadurus eft, fi
inutua oflicia dare aliis, ac viciflim in fuum com-
modum ab aliis accipere refpuat; licet nulli in-
juriam inferre dicipoflit, fi duro vivendi genere
fibi placens , & aliorum fpernens delicias , relin-
quat aliis quae ipforum funt, fibique fua fervet,
omni repudiato commercii officiique liberalis ufu;
ita quoque, nifi magiftratus diverfarum regio-
num, nec fibi mutuo nec tertio fuperiori fimul
parentes , fubinde nonnihil de fuo remittant ri-
gore juris fuperius expofito , & mutua comita-
te alter alterius jufla benigne probet, rata ha-
beat, promoveatque , duriorem reddet plurimif-
que moleftiis & difficultatibus implicitam fubje-
dorum fuorum conditionem, & ut bene gefta,
decreta , fancita aliorum quifque conturbabit,
fubvertet, imfirmabit, ita fua viciflim ab aliis tur-
bari infringi, refcindi patietur, talionis, & fummi
juris ratione. Quamvis ergo a ftatutis fuis reali-
bus, fenfu ante dato, magiftratum cujufque loci
circa immobilia ne latum quidem unguem ex co-
mitate recedere, fed fuo mordicus inhacrere ju-
ri , experientia teftetur , atque inde immobilia
non alja quam loci fitusfege. regi tralatitium fit.
'Vide Msevium ad jus Lubccenf. quceft. prcelim. 6.
mm. lo. & fcqq. IbiqueDD. mobilium tamen
ratione in diipofitionibus teftamentariis , dum
quseritur, an illa; in univerfum permittendse
fint nec ne , uti & ab inteftato fuccefiionibus ,
donationibus inter conjuges vetitis permiflifve,
& aliisfimilibus, dejuris rigore communi quafi
gentium omnium confenfu laxatum eft ; fic ut
ex comitate profe&a regula praxi univerfali in-
valuerit, mobilia in dubio regi lege loci in quo
eorum dominus domiciliuin fovet , ubicunque
illa vere exftiterint. Uti fuis ifta locis plenius
confirmanda erunt. tit. de donat. inter vir. &
axor. tit. de fucceffionibus ab intefiato libr. 38. ali-
bique.

13. Neque minus de ftatutis mixtis , a<5tus
cujufque folennia refpicientibus, percrebuit, in-
fuper habitis de fummo cujufque jure ac potefta-
te ratiociniis, ad validitatem aftus cujufque fuffi-
cere adhibitionem folennitatum, quas lexloci, in
quo adus geritur, prxfcripferit obfervandas; fic ut
quod itageftumfuerit, fefe porrigat adbonamo-
bilia & immobilia ubicunquefita aliis in territoriis,
quorum leges longe alium, longeque pleniorem
requiruiU folennium interventum; quod ita pla-

IV. Pars II.

cuiffs videtur, tum, nein infinituin prope multi-4
plicarentur & teftamenta 8c contradus, pro nume-
ro regionum diverfo jure circa folennia utentiumj
atque ita fummis implicarentur moleftiis, ambagi-
bus, ac difficultatibus, quotquot actum res plures
pluribus in locis fitas concernentem Cxpedire vo-
luerint: tum etiam, neplurima bona fide gefta
nimis facile ac prope fine culpa gerentis contur-
barentur. arg. I. Barbarius 3. ff. de offic. prietoris±
Tum quia ne ipfis quidem in juris praxi verfa-
tiflimis , multoque minus aliis fimplicitate defi-
diaque laborantibus ac juiis fcientiam haud pro-
feflis i fatis compertum eft, ac vix per ihdu-
ftriam exquifitiflimam efle poteft , quae in uno-
quoque loco requifita fint aftuum folennia, quid
indies in hac vel illa regione novis legibus cir-
ca folennium obfervantiam mutetur : ut proin-
de , quae ratio de militari teftamento obtinuit
Quiritiumjure, milites nempe folennibus paga-
norum non fuiffe adftringendos , dumincaftris
& expeditione occupati erant, quia & juris im-
periti erant, & peritiores confulere in caftris non
poterant, etiam nunc fuadeat,. illum quiaCtum
gerit, ad alterius loci, quam in quo gerit, fo-
lennia non eife obligandum, quia & probabiliter
aliorum locorum folennia ignorare poteft, &in
loco, in quo a£tum gerit, peritiores morum alienje
regionis non fatis confulere, duin ita fere conv*
paratum eft , ut pragmatici, quibus auftoribus
contraftus celebrantur, aut conduntur teftamen-
ta , verfati quidem plerumque fatis fint in jure
patrio , non itern locorum omnium & univerfl
orbis jure; atque infuper non raro morx ad in-
quifitionem anxiam adhibendam impatiens eft
quod geritur negotium. Quamvis ergo in Frifia
feptem teftesin teftamento requiri conftet, alibi
fere tabellionis teftiumque duorum prsefentia ac
fides fufficiat, aut faltem in univerfum longe mi-
nor folennitas defideretur ; tamen arquitate rei
motus Frilise Senatus ratamhabuit de bonisFri-
ficis difpofitionem Sylvae ducis coram parocho
duobufque teftibus declaratam , juxta Sylvaxlu-
cenfis regionis ufum. Sande decif. Frific. libr. 4,
tit. 1. dcfin. 14. & ita in praxi harc Belgis, Ger-
manis, Hifpanis, Gallis, aliifque placuiile, au<5to-
rescujufque gentis teftantur. InterBelgasPrater
Sandium Peckius de tcfiamentis conjugum libr. 4.
cap. 28. in fine. Zoefius ad Pand. tit. qui tefiam„
fac. poff. num. 49. & feqq. Vinnius feleff. quce-
fiion. libr. 2. cap. 19. Chriftinaeus ad Mcchlinienfi
tit.17.art. l.num. 10. & vol. 2.decif.3. num.7.
Radelant Curice Ultrajeff. decif. 12 6. Confult.
Jurifconf. Holl. part. 2. confil. 163. & 189. &
part. 3. vol. 2. confil. 15. num.4. &confil. 133.
num. 1. Rodenburch dejure conjug. tratt. prceli-
minar. tit. 2. cap. 3. num. 1. & d. tit. i.partc al~
tera cap. 3. num. 1. Ant. Matthseus de auftion.
libr. 1. cap. 21. num. 37.^ libr. 2. cap. 4. num.
34. PaulusVoet de fiatutis fett.9. cap. 2. num.
2. & 3. & 9. D. Joh. a Someren, dejure no-
vemrutn cap. 7. num. 1. Abr. a Wefel ad novelL

(onfiit.

-ocr page 63-

De Statutis. 47

ccnfttt. Ultrajetf. art. i. num. 12. 13. Jacobus
Coren obferv. 23 . num. 18. 15?. 20. Inter Ger-
manos. Andr. Gayl libr. 2. obfervat. 123. Myn-
fingerus cent. 4. obf. 82. «hw. 3. Cf 5.
fervat. 20. www. 4. CT" fcqq. Mazvius ad jus Lu-
becenf. part. 2. «V. I. art. 16. & de arreftvs cap.
20. ««>«. 5. Carpzovius pratf. crimin. part. 2.
qiueft. 54. W. Inter Hiipanos Ferdinand.
Vafquius Qmftim. Itbr. 4. w/». p iflitn. 17.18.
19. Menochius libr.z. prxfumt. 2. num. 7. In-
ter Gallos Mainardus Libr. 5. 92. Guido

Papac dccif.262. Choppinus demoribus Pariftenf.
iibr• 2. tit. 4. 2. Barry de fucceffionib. iibr.
1. 1. 46.

14. Atque hscc ita obtinent, nifi appareret,
aliquem , ut evitaret moleftiores ac forte fum-
tuofiores fui domicilii folennitaces, fineullanecef-
fitate , in fraudem ftatuti alio profectum efie
a£tus expediendi gratia, ac mox reverfum ; tunc
enim vix eft , ut ad bona in loco domicilii fita
fefe extenderet adrus aut teftamenti validitas;
cum indignus videatur ullo beneficio & comita-
te, qui domicilii jura confuko ac fraudulenter
iprevit, circumvenit , elufit. Quo reducendos
exiftimem eos , qui cum in domiciliii loco obti-
nerent graviora chartK figillatse onera fifco pen-
denda , ut jura figilii fraudarent, alio tendunt,
ubi ignotum illud tributi genus , & aftu perfe-
£to , ad domicilii locum revertunturi Ant. Thef-
faurus qutefl. for.hbr.i. cap. 8. num. 14; Msevius
iidjus Lubecenf. qucefl. pralimin. 6. num. 6.7. &
part. 2. tit. 1. art. 16. num. 11. Paulus Voet
dc flatutis fctf.c). cap. 2. num. 4. & num. 9. ex-
cept. 3. Poft Mafcard. & Aretin. & alios ibidem
cititos. Aut nifi nominatim ftatutum vetet, alio
modo extra territorium, aliifque folennitatibus,
a<5tum geri. Vide Menochium libr. 2. prcefumt. 2.
n. 6.

15. Pofito vero hoc generali circa folennium
adhibitionem jure, excutiendum fvlpereft, quid
ftatuendum fit, fi quis iil loco aliquo actum ge-
rens, negle<5tis loci iftius folennibus, adhibue-
rit ea , quse vel domicilii vel rei fitse ftatuta re-
quirunt , five diverfa illa fint, five pauciora ?
Myniingerus quidem & Michael Graftus actus
ita geftos nullius fore momentipronunciant, five
aftumgerens extra domicilii locum fervaverit fo-
lennia doinicilii, five ea qua? requirebantur in
loco rei immobilis fita?. Mynfingerus centur. 5.
cbfierv. 20. num. ult. Graflus recept. fe?it. libr. 1.
§. teflamentum quceft. 54. num. 24. in fine. fed
fine jufta ratione. Cuin enim ante di<5tum fit,
aliquem & ratione domicilii, & ratione bonorum
immobiIium,fubditum elfe magiftratibus locorum,
in quibus vel domicilium fixit vel bona immo-
bilia poflidet; ac quifque magiftratus fecundum
jus fummum , (de quo fuperius difputatum,
quodque hic ufum invenit) fui ftatuti vir^s non
male tueatur, quo ufque poteft , iniquus fane
eflet in fibi fubjeftum ratione domicilii aut bono-
rum , fi non refpedu bonorum in fuo territorio
jacentium ratam haberet ultimam voluntatem aut
contractuin ejus , a quo ffia ftatuta folennium
intuitu fervata videt; maxime, cumhacratio-
ne defendens fui ftatuti poteftatem non contur-
bet aut fubvertat alibi bene gefta , atque acleb
nequaquam alterius territorii magiftratibus ul-
iam videri poflit injuriam facere. Ultrajeftinum
concipiamus & Trajeiti ubi domicilium fovet,
& in Hoilandia res immobiles poflidentem , cum
in Frifia decumberet, iilic condidifie teftamen-
tum coram tabellione ac duobus tejftibus fubfcri-
bentibus , atque adeo illis adhibitis requilitis,
quibus Hollandici Traje<5tinique foli leges con-
tentce fant. Ex aequo utique & bono iuftinue-
rint Hollandi talem difpoiitionem circa immobi-
lia Holbndica , & Uitraje&ini circa immobilia
Traje<5ti fita , quiir & circa mobilia fita ubicun-
que , tanquam juris fi<5tione in loco domicilii
exiftentia ,• cum in difpofitione, de his rebus fa-
<5ta, fua quifque folennia inveniat ex legum fua-
rum praefcripto adhibita : eo fere modo, quo
quondam prcetor ikpe teftamenta fummo jure
civili infirma fuftinebat ob id, quod in illis edi-
<5to fuo injun<5tas folennitates videret obfervatas
§. nontamen 6. Jnflit. quib. mod. teflam. infirm.
/. pofihumus 12. t.filio 17 .ff.de injufl. rupt. irrit.
fatf. teftam. Rodenburch de jure conjug. tratf.
prceiiminar. tit. 2. cap. 3. num. 2. & cap. 4. num.
5 i cumque juftum fit, ut indignus habeatur
ftatuti beneficio , qui illud non fervavit , fed
contra illud facit. arg. l.uli. §. fin autem 14. in
med. C. de jure deliberand. Chriftinseus ad Mech-
lin. inprcelud. num. 49. ex adverfo sequiflimum
fore , nullus jure negaverit, gaudere ftatuti be-
neficioeum, qui iftoufuseft, quantutn ad bona
in territorio ftatuentis fita. Et quamvis nonnul-
li hsec in obfervato ftatuto favorabili domicilii
admittantj in obfervato rerum extra domicilium
difponentis fitarum ftatuto negent. Francifc. de
Barry de fucceffiombm libr. 1. tit. 1. num. 46. in,
med. tanlen, cum nulla difterentise ratio dari queat,
cur irvagis domicilii, quam rei fitse judexrataha-
bere poflit ea , in quibus fua folennia deprehen-
dit adhibita , iion fatis jufto fuhdamento horum
fententiam fufiuitam arbitror-.

16. De perfonalibus ftatutis i quo ufque fci-
licet illa extra ftatuentis territorium ex quadam
operentur comitate circa res in alieno territorio
fitas, nunc deinceps videndum foret: Sed cum
id nullis certis regulis definiri, aut ex principiis
quibufdam univerlalibus vulgo comprobatis &
mutuo gentium confenfu tacito receptis deduci
poflit; confultius arbitror de fingulis circa hax
quscftionibus in propria materise cujufque fede
tra<5tare; veluti an in loco domicilii habilis ad te-
ftandum difponere poflit de bonis alibi fitis, ubi
lex talem judicat inhabilem ; an legitimatus, an
prodigus declaratus in loco domicilii, ubique &
bonorum ubicunque fitorum intuitu pro tali ha-
bendus fit. Et qu» hujus generis alia funt
plura.

17. Oi"

-ocr page 64-

17. Cseterum ne vagse eflent & incertae ac
fct-pe non mutuse oftifciorum ac comitatis prsefta-
liones inter gentes vicinas , ac alius denegaret al-
teri ea, quse .prius ipie obtinuerat ex comitate ;
-conventionibus fpecialibus aut inveteratis con-.
iuetudinibus pro conventione fervandis , nonra-

10 deflnitum , quid utrimque praeftandum iit;
ita multis placuit, ufuque obtentum multis in
locis , fententias aiibi latas , ab alterius territorii
judice rogato in bonis fub fua jurifdiftione fitis
£xecutioni dari. Ht mutuo confenfu, acgenerali
confuetudine, judices in Germania ultra territorii
fui terminos extendere poiie relegationes l uas tra-
dit. Befoidus delibat.juris libr.i. qmefl. 45. Pari
confenfu Hoilandos relegationem ad territorium
quoque Ultrajectinum extendere pofle , & vi-
ciflim Trajedinos fuarn ad Hollandia: ditionem,
notum eft. Ne duo Hollandi fe invicem Ultra-
jedti, ne duo Ultrajeftini fe invicein inHoIIan-
dia in jus vocent , & ut fecus agentes a limine
judiciirepellanturper judices, alioquin litigantes
tales admittere valentes jure fuo, fpeciali inter utri-
ufque provinciarordinespadto ftabilitum.23.yfwg.
1657. & fubfecuto placito Ordin. Holl. lo.Julii
165 S.vol.2.placitor.Holl.pag. 115 fcqq.Simili-
que modo non ita pridem inter eofdem conven-
tione id adum , ut datus in loco domicilii cura-
tor bonis eorum, qui mortui funt aut foro ceile-
lxmt, aliorumque innilium , jus & auftoritatem
fuam habeat in bonis altero in territorio fltis,
etii in loco domicilii vel minima bonorum vel
minor creditorum pars inveniretur, ik ut codem
in ioco, in quo curator conftitutus eft, tiniver-
fale concurfus judicium inter creditores agitetur;
juxta placitum Ultrajedi proinulgatum ih.Apri-
lis 1689. Et quantopere confenfu mutuo majoris
concordiae ftabiliendae caufa Hollandi in Zelan-
doruin favorem , & hi viciflim in illorum gra-
tiam, de fuo remiferint fummo jure,ac ftatutis mu-
tuis defendendis operam promiferint, tum in
cailbus fupradidtis , tum in aliis, quze ad perfo-
nalia ftatuta reduci poflunt, abunde monftrant
-varise variis temporibus inter utriufque provinciae
proceres interpofita: tranfadiones. 7. Martii 1*507.

11 Sept. 1(5(52. 7. Junii 1669. pracipue 11.
Jmui. 1*574. art. 5. 6. j. 8. vol. 3. placit. pag.
69 2.

18. Reftat ut excutiatur, an & quo ufque
per pa£ta & conventiones privatis permiifum fit,
a ftatutorum recedere difpofitione. Quod ut
ftat, diftinguendum puto inter ea, quse publi-
cam refpiciunt utilitatem, quo & reducenda, quae
ad publicam honeftatem pertinent, quseque ad
adtuum folennitatem ac formam publice ftabiii-
tam ; & alia, qua: primario privatorum jus com-
modurn ac favorem concernunt. Priora quod
attinet, cum jus publicum privatorum padtis irn-
mutari nequeat, & reipublics jura non fint in
privatorum commercio , neque quifquam refte
iavori alieno, ac multo minus publico, renun-
ciet,aut publica; honeftati,quippe qualisrenun-
ciatio non poflet non turpis effe ; atque adeo fl-
mul impofllbilis. arg. /. 15. ff. de condit. Jnflit.
confequens eft, ut de his, qucr non ad rem fa-
miliarem , led ad rem publicam , publicamque
lxiionem refpiciunt , non valide privatus quif-
quam pacifcatur. /. juris gentium 7. fi pacifcar.
14. 15. 16,ff. de paffis. I. jus publicum 38. ff.
eod. tit. Andr. Gayl libr. I. obferv. 40. Maevius
adjui Lubecenf. quctfi. prcelimin. 9. num. 76. &
feqq. Groenewegen in rnt. ad Grotii mxnuduff.
jurifprud. Uoll. libr. 3. cap. 24. num. 16. Quod
fi in iis, quse ftatutis comprehenEi, fola verti
privatorum jura & utilitatem conftet, videndum,
an ea prohibitoria fint, an vero fimpliciter dif-
ponentia, quid in hoc vel iilo cafu obtinere de-
beat. Proliibitoria dicuntur, quibus nominatim
vetitum ne quid flat, veluti ne ad vota fecunda
tranfiens plus conjugi relinquat, quam ei ex ii-
beris prioris matrimonii, cui minimam dederit
portionem , neve inter conjuges eo cafu ftatuta-
ria nafcatur communio , licet inito iine pa£tis
dotalibus matrimonio,ne conjuges fibi mutuo do-
nent, ne teftamento gratificentur, nede immo-
bilibus teftamenta fiant. Ut proinde prohibito-
riis nequaquam accenfenda fint ea , qu,t fim-
pliciter negative de jure concepta funt, veluti,
non introduci per nuptias communionem inter
conjuges; conjugem conjugi defunfto non fuc-
cedere; fed demum, fi cautum inveniatur, non
poile nuptiarum occafione inter conjuges com-
munionem efle aut teftamentariam gratificatio-
nem. Prohibitoria fi fint, nullius momenti cen-
feri debet, quicquid contra taicm prohibitionem
in conventionem dedu£tum fuerit, aut ultima di-
fpofitum voluntate, quantum ad res in prohiben-
tis territorio fitas : five illud per eos fiat, qui
in territorio ftatuentis fovebant domiciiium, five
per alios alibi fortunarum fiiarum fummam ha-
bentes conftitutam, ubi talis prohibitio non erat
recepta: cuin alioquin admifla renunciatione lex
omnis prohibitionem continens obligandi virtute
deftitueretur, & ka perdituraeifet naturam legis.
arg. I.I.2. C. nefidejujf. dot. dentur. Gotoiredus
ad l. 71. ff. de contrah. emt. Gratianus dificept. for.
cap. 73 5. Msvius adjus Lubec, qucefi. prcelimin.
9. num. 84. llodenburch de jure conjug. traff.
praltmin. tit. 3. part. 1. cap. 4. num. 1.2.&feqq.
D.Someren dejure novercarum cap. 1. num. 2.Cho^
pinus ad leges Andttm libr. 3. cap. 2. tit. 3. num.
9. Louet en fis arrefi. lit. D. num. 17, verfiu lel
heritiers. Atque adeo , (ut exemplo res inno-
tefcat) fruftra fuerit Hollandus, fi immobilia Tra-
je£ti iitauxori leget: fruftra, fi de rebus fuis im-
mobilibus, illic fitis, ubi rcprobata in univerfum
teftamenti faftio , fupremam ordinaverit volun-
tatem. Quse plenius fuis erunt tradtanda locis.,
Quod fi nullam prohibitionem ftatuta comple-
<5tantur , fed fimpliciter difponant quod videre-
tur eife e re privatorum, non dubiurn, quin ab
hifce vel per renunciationes vel per pafta ac difpo-
fitiones recedi poffit. Succeffionem fcilicet ab

I B.

intc-

I. T i t. IV. Pars II.

-ocr page 65-

D e S t a t u t i s. 49

inteftatofi ilatuta definiant, nihil impedit, quo
minus quifque, cui teftamenti condendi jus fta-
tutis datum, a prsefcripto fuccedendi ordine re-
cedat, aliumque fua conftituat voluntate, five
remotiores five prorfus extraneos ad fuam vo-
cando hereditatem, Communionem inter con-
juges univerfalem per nuptias introduci varia-
rum regionum ftatuta ferunt, fed ab ea vel in
totum vel ex parte recedi per pada dotalia nulli
vetitum: uti vice verfa, ubi folam acquaeftuum
communionem introduxerunt , nulla ulteriore
prohibitione fubjunda, liberum cuique erit, do-
talibus inftrumentis ultra quseftus ad omnia bo-
na communionem extendere. Non ergo Frifo-
nes peccaverint, fi pafto antenuptiali univerfa-
lem inducant communionem, circa res quafvis,
Sc ipfas in Frifia fitas : quamvis Frifonum leges
Tolam per nuptias fanciverint particularem. Nec
viciilim Hollandi, fi particulari acquasftuum
communione contenti , ftatuto Hollandico re-
nuncient univerfalem ftabilienti.

ip. Sed ut ha?c quifque poteft exprefla volun-
tate, ita &, quominusatalium ftatutorum difpofi-
tione per tacitam prsefumtamque voluntatem re-
cedat, nihil vetat. Cumque quilibet novilfe pra-
fumatur, aut faltem fcire facile poflit, domicilii
fui jura, nonitem leges omnium regionum, per
quas forte locupletioris alicujus difperfa inveniun-
tur immobilia; confequens eft , ut & prsefuma-
mus, unumquemque contrahentem circa res fuas
in dubio voluiffe id agere, id inducere, ac con-
ftituere, quod di&at nota ipfi domicilii lex; eo
quod, fi aliud voluiftet in contrahendo , potuif-
fet aliud nominatim pacifci. Unde vulgatum
illud profluxit, quod quifque in dubio cenfea-
tur fe conformare voluifle in contrahendo & ad-
aptafle fui domicilii ftatutis : quod & nititur ju-
reRomano; quo obtjnuit, in dubio videri con-
traftum fecundum morem & jus regionis, in qua
contraftum eft. arg. /. femper 34. ff. de reg. ju-
ris. I. quodflnolit. 31. §. quia affidua. 20 .ff.de
tedil. ediff. Msevius de arrefiiscap. 12. nnm. 6. 9.

10. 11. Decherus libr. 1. dijfert. 11. fium. 20.
21. Jul. Clarus §. teftamentum quceft. 76. num.

11. 12. Paulus Voet de natura mobit. & immo-
bil. cap. 18. num. idt. in fine. eoque fundamen-
to nititur, quod bonorum communio, quse in lo-
co domicilii contrahentium nuptias ex ftatuto vi-
get, ad oinnia bona fefe porrigat , etiatn in" iis
fita locis , ubi ftatutaria bonoruin omnium com-
munio ignota eft; quodque vice verfa ea non
obtinet, ubi matrimonium ineuntes domicilium
fovent inloco, ex cujus ftatuto fola acquseftuum
communio recepta eft, licet conjugesbona pof-
fideant illic fita, ubi univerfalis communio lege
ftabilita eft, ut latius dicetur tit. de ritu nuptia-
rum.

20. Non tamen ha? tacitae & prarfumtsc pa-
ftiones fe extendunt ad bona fita in illis locis,
ubi prohibitorium ftatutumeft; cum necexpref-
h pa&ione talis ftatuti vis tolli polfit; ut ante

diftum. Nec etiam locum inventunr funt, neque
quifquam aliter prsefumendus eft fefe conforinare
voluilfe in conti-ahendo ftatutis fui domicilii,
quam cum ipfum domicilii ftatutum liberam ci-
vibus poteftatem indulget recedendi pacifcendo
ab iis, qusc ftatuto cauta funt; atque adeo fefe
iis non conformandi, fi itavilum eflet. Sedubi
lex domicilii civibus non permittit a fua refilire
difpofitione, fed ligat & obftringit invitos, ut ftent
iis quse lege definita, uti id in prohibitoriis obti-
nere ftatutis fupra eft monitum; abfurdum eflet,
ab a£tu iilo fsepe invito & invitis impofito peti
quandam prsefumtionein tacitse paftionis, quje
effet conformis ftatuto domicilii, & fe extende-
ret ad bona fita in locis illis, ubi legibus contra-
ria inveniuntur difpofita, fed padtionem in con-
trarium admittentia: neque enim dici poteft, eum
voluifle quantum ad res alibi fitas probare fui do-
micilii leges > de quo dubium , an non ipfarum
quoque rerum in loco domicihi fitarum intuitu i
domicilii ftatuto refiliiflet, fi modo id per ipfum
licuiflet ftatutum. Quo inter alia fundamento
nititur, quod nuptiis fecundis fimpliciter fine do-
tali pa£to contraitis per Ultrajeftinos infolo Ul-
trajedtino, propter probatam difpofitionem /. bac
edittali C. de fecundis nupt. ftatutariam commu-
nionem refpuente, tamenquantum ad immobi-
lia in Hollandia fita, & ad conjugem binubum
Ultrajedinum pertinentia, non debeat cenferi
communio exclufa. De quo pluribus in nuptia-
rum fecundarum materi^.

21. Similiter nec tacitam hujufinodi prarfum-
tionem voluntatis, ftatuto domicilii conformandse,
fatis re£te conceperis, ubi nihil oinnino geftum,
aftuin, aut contradum eft, a rerum alibi fitarum
domino, fed is in univerfum ab omni abftinuit
difpofitione , quam ei rerum fitarum permitte-
bant leges. Qua ratione evenit, ut, quotquot
inteftati moriuntur, pro vario rerum immobilium
fitu alios atque alios fortiantur heredes, quafi tot
hereditatibus dividendis , quot locis variis diver-
fo jure fuccedendi utentibus defunfti prsedia in-
veniuntur conftituta. Pafta fcilicet tacita tum
jure Rornano nota , tum gentium ufibus haud
infrequentia, facile concipi poffunt, acexproba-
bilibus circumftantiis prselumi. At tacitae difpo-
fitiones teftamentarise, uti a jure Romano, fic
& a moribus hodiernis, prorfus aliense; ut proin-
de dici nequeat, inteftatum morientemtacite vo-
crfle cognatos ad fucceflionem ordine , per do-
micilii legem diftato, Quamvis enim Paulus in /.
conficiuntur 8. §. fed ideo 1 .jf.de jure codicilt.
dicat, patremfamilias inteftatuin morientem crcdi
bis (heredibus ab inteftato) jponte fua retinquere
legitimam hereditatem, non tamen ideo tacitum
eft teftamentum , nec hereditas teftameilto fed
lege delata, ideo & Ugitima a Paulo ibidein di-
dta, etiam tunc, curn non plena folennitate dela-
ta eft; quamvis naturaliter conftet de morientis
voluntate. /. hac confultifftma 21. §. fi quis autem
3 .C.de teftmetttis. Ne dicain» abfurde quan>-
G ctam

-ocr page 66-

-r.Q L i b. I.

■dam concipi tacitse voluntatis determinationem,
flatutis doiniciilii conformem, circar delationem
..fucceffionis inteftatse; cum & eorum noverimus
•deferri ab inteftato hereditates, qui per astatem
animive vitium nullam poilunt facere voluntatis
manifeftationem : cujus tamen contrarium fem-
per in contrahentibus reperiri res ipfa loquitur:
in quantum nemo tacite creditur padus etle , aut
ex tacito pa&o obligatur, nifi qui ejus conditio-
nis eft, ut exprelfam quoque potuiftet conven-
tionem inire. Uti id ex padorum tacitorum ex-
emplis , in tit. de pa&is receniendis, manifeftum
eft. Nec eft, quod regeratur, quafi contraftus;
efle tacitas conventiones > ex aliquo orientes fa-
cto vel geftione ; ex quibus & furiofos & alios ,
fimiles , expreife contrahere non valentes , fine
curatoris aut tutoris confenfu obligari' conftat. /. j
furiofm 46. ff. de oblig. & aff. Etenim pra?fumta
magis , quarn tacita in quafi contra<ftibus con- |
ventio eft , ut alibi latius dicetur; atque iniuper
inter pa£ta tacita & quafi contraftus illos, ex qui-
bus furioil flmilefque iine curatore obligari pof-
funt, illud intereft, quod padta tacita fadtum re-
.quiruntillius, qui inde obligatur, aut obligatio-
nem fibi qusiitam remittit, fic ut fa£to fuocon-
fenfum declaret. At in quafi contradtibus inter-
venit fa£tum aut geftio ejus , qui tali fafto non
tam ipfe obligari vult , quam potius alium fibi
obligatum reddere primario intendit, aut inten-

T i t. V.

difle fingitur , gerendo negotia, indebitum fol-
vendo. Unde & ex uno quafi contradtu, ubi
obligatio nafcitur ex fafto proprio ejus, quiobli-
gandus erat, puta ex aditione hereditatis, obli-
gatio non nafcitur exfolo impuberis, furiofi, aut
prodigi fadto , fed tutoris aut curatoris au<5torita-
te opus eft. §. i. Inftit. de autfor. tut. l.Jt infanti.
18. pr. & §.feqq. C. de jure deliberandi. Quse
omnia a me addudta ad id proficiunt, ut evinca-
tur, ubi nullum faftum eft , ibi nec tacitampa-
dtionem effe, & ex rationis fimilitudine nec taci-
tum teftamentum: cum zque in teftamentis ac
conventionibus neceflaria fit voluntatis declara-
tio, vel verbis literifve fignificanda , vel rebus
ipfis & fadtis. Quo utroque deficiente confen-
fus interponendi modo , confequens eft, ut inepte
-vel pa<5tio tacita quseratur, vel .concipiatur taci-
tum teftamentum.

22. Cseterum de ftatutorum interpretatione,
eorundem condendorum poteftate, abrogatione ,
& aliis, qux hisfunt affinia, plura hoc loco con-
gerere fuperfedeo ; curn pleraque ex iis, quse fu-
pra de legibus earumque interpretatione traitavi,
lint fatis evidentia; & quid in fingularibus de
ftatutorum varietate ac poteftate controverfiis ob-
tinere debeat juxta principia generalia hic a me
pro virili adftrudta , fuis tradtare decreverim lo-
cis propriis, & genuina materise cujufque fede.

■ i .—....». n i.i.i. i .......................i

T ITV LV S V.
De Statu hominum.

Summaria.

1. Homines vel mafculi vel fccmince; & aliquan- r
do deterior , aiiquando melior harum quam illo-
rum conditio.

2. Sunt & vel cives velperegrini, qui &jure Ro-
mano & hodxernis moribus varie mterfc dijlant.

3. Homines vel liberi vei fervi funt , de qmbus
plura remifjive; & quo ufque fervitus nojlris
moribusm ujii fit: quiditem nunc fnthomines
proprii.

i. ^&^^^JV/Tatus , feu conditio perfona-
C^ijmj^^ rum , varius eft; atque inde
/^B^V^al^vai'x hominuin divifiones.

Nam, ut lileam , alios efle

mmMM

imperantes, alios parentes; alios
^tate majores, minores alios ,
quse fuis locis ufum invenient; notabilis quan-l
tum ad varios in jure efte&us diftindtio eft in
mafculos & faeminas; hermaphrodito ei fexui an-
numerando, qui in eo prarvalet. /. quceritur io.
ff h. t. /. repctundarum 15. 1. ff. de tejlibus. 1
l. fed eji qucejitum 6. §. ult.ff. de /ibcris& pojl-
hum. Quamvis enim plerumque, & in longe
maximis juris noftri partibus eodem utantur jure

4. Homines liberi apud Romanos crant vcl fena-
torii vel equejlris vel plebeji ordirw. Aliiopu-
mates aiii populares. Hodie aiii nobiles alii igno-
biles; quod ex patris non matris conditione cefii-
mandum regulariter. Novce nobilttatis peregrincs
homnibus non competunt privilegia nobilium.

5. Suut denique veljam nati vel adhuc in utcro;
CX qumdo hi pro jam natis habeantur, quand0
non.

mafculi & fseminse , fic ut de maribus difpofita
& in fexum concepta mafculinum , ad feminas
quoque producenda fint, fi non aliud invenia-
tur lege difpofitum: l.i.l. prommciatio ip^.ff.
deverbor. figniji. I. aitprcetor. 3. pr. & 1. ff.
de negot. gejtis. I. quod &lex 3. §. hcec verba I.
ff. de homine libero exlnb. I. fi quis ita. 16. ff. dc
tefiam. tutela l.patroni 52. /. quifiqids mihi 116.
I. Servius ait. 122. ff. de verb. fignifi. in non-
nullis tamen melior pejorve faeminarum quam vi-
rorum reperitur condkio. l. inmultis <?. ff. h. t.
Melior quidem, in quantum Vellejani Senatuf-
■ confulti gaudent beneficio ; in plurimis impune
juris laborant ignorantia ; & mitius fubinde ex

deli<5to

-ocr page 67-

D e S t a t u H o M i n V m.

-iieli&o coeTcentur quani viri. Deteriorvero, dtim
•nec magiftratus eile polFunt, nec publicis aliis
-& civilibus fungi muneribus. /. 2. Jf. Ae regul. ju-
ris etfi non delnit , quse jure remot® , re ipfa
-tamen publica quoque traftare amant, filiorum
.maritoruinve poteftate abutentes. VUerint (in-
quit Seneca confolat. ad Helviam cap. 14.) iUa
.tnatres, quee potentiam liberorum mulicbn impoten-
tni exercent; qua, quia faminis bonores non licet
gerere, per illos ambitiofa funt: qua eloquentiam
commodando aliis, fatigant. Adhxc juxta gentium
variarum mores in fucceifione non modo feuda-
lium, fed & allodialium, viris poftpofitse: uti fuis
hcec aliaque plura locis plenius.

1. Divih & olim in cives & peregrinos,mul-
tifque fupra peregrinos excellebant inodis civita-
tis Romanae jure gaudentes : quas inter cives at-
que peregrinos ex veteri inftituto diflerentias
prolixe recenfet Briffonius antiquit. libr. 1. cap. 13.
Unde & legibus variis a populo Romano com-
municatas legimus gentibus aliis , velut infigne
beneficium , has ipfas civitatis fua? prserogativas;
quas leges apud Rofinum collefias vide antiqui-
tat. libr. 8. part. 2. cap.. 2. Et quamvis Augu-
ftus (Suetonio tefte in vita ejus cap. 40.) magni
exiftimans , ftncerum atque ab omni coliuvione pe-
vegrim ac fervilis fanguinis incorruptum fervare po-
pulum, civitatcm Romanam parciffime dederit; Ti-
beriopro clicnte Graco petenti rcfcripferit, nonali-
ter fe daturum, quam fi prafens ftbi perfuafiffet,
..quam juftas petendi canfas baberet; & Livia pro
quodam tribunaxio Gallo roganti civitatem negave-
rit: .tamen fucceffu temporis ex Antonini Impe-
ratoris conftitutione omnes , qui in orbe Roma-
no erant ingenii, cives Romani cficCti funt. /.
in orbe. 17. ff.. b. t. Quam conftitutionem licet
Antonino Caracalise velut auftori tribuendam
putet Cl. Rykius in notis ad Tacitum pag. 3 34.
& fcqq. & anticipitis plane difquifitionis in uni-
verfum videatur, quis hic Antoninus fuerit,dum
imperatores varii verum Antonini nomen habue-
runt, alii illud seque , ac Ca-faris & Flavii., af-
lumferunt, uti ex hiftoria: augufta: fcriptoribus
aliifque conftat, ac plene docet llsevardus libr.
3. varior. cap. 10. Magis tameneft, utadfcri-
•bamus Antonino Pio, vel Marco Antonino Phi-
lolopho : quippe quo iinperante conditum quo-
quefuit Senatufconfultum Apronianum, abApro-
niano tunc confule (ut ex faftis patet) denomi-
natum, quo cautum, ut omnes civitates in orbe
Romano fideicommiffa capere poffent , & ipfi
quoque municipes; fic ut a&iones quoque ex
1 rebelliano in municipes tranfirent, l. omnibus
16. ff. ad Senatufconfult. Trebell. Ulpianus in
pagmentis tit, 22. §. 5. qUOd fieri non potuiffet,
nifi fimul ciyes fuiffent cfte£ti. Nec multum ab
liifce Romanorum inftitutis ablufere per Hollan-
diam & plures alias provincias, ac regiones anti-
quis temporibus in peregrinos prarjudicia, quibus
mnt a civibus diftindi: cmn nec teftes olim fue-
«nt i.donci contra cives, nec potuerint honore
fungi, & levius vindicatse fuerint illata: ipfis in-
juriae, ac denique fifcus iis fuccederet. Sed ex
quo inercaturse occaiione plurimi in hafce regio-
nes cseperunt peregrini confluere, par quoque in
plerifque caepit elle peregrinorum ac civiumcon-
ditio, exceptis per urbes & municipia magiftra-
tus honoribus, quos folis civitatis cujufque civi-
bus, deferri, peregrinis exclufis, paffirn municipa-
tles leges cavent , nec difticile peregrino eft vel
prece vel pretio modico in publicum illato con-
ceffionem jurium civitatis ab urbis cujufque ma-
giftratu nancifci. Hugo Grotius Manudutt. ad
jurifprud. Iiolt. hbr. 1. cap. 13 .

3 . 'Quamvis autem omnes hominesnatma libcr-
tati fludere, & conditionemfervitutis odijje, Julius
Ca-far. 3. de bello Gallico teftetur, & experien-
tia di<5tet, jure tamen gentium indudta fuit inter
liberos & fervos diftinftio; prout vel alieno do-
minio contra naturain fubjedti fuerint; vel fal-
vam fibi refervaverint facultatem faciendi quod
libet , nifi ii quid vi aut jure impediantur. /. 4.
jf. h. t. vi enim illicita non ininui libertatem,
qualis eft pradonum fimiliuinque violenta deten-
tio, patet ex /. 13. ff. qui teflant. fac. poff. I. ho-
ftes 24. ff. de captiv. & pofttimin. non magis
quam juris difpofitione; quippe qux vetans, ne,
verbi gratia, prodigi fua diflipent, minores im-
mobilia fine decreto alienent, filiif. tcftamenta
condant , nullis horum videri poteft libertatem
fuftulifle, fed tantum reftrinxifle licentiamniiniam
jpfis pariter & reipublicse damnofam. Cseterum.
quo modo fervi ratione officiorum 8c minifterio-
rum diftindti fuerint, alii ordinarii , alii vicarii
& mediaftini appellati, Rsevardus docet. 5. va-
riorum cap. 20. Amplius qua ratione fervi fa£ti
fuerint, quo modo pro nullis jure civili habiti,
(licet non ita in iis quse juris naturalis erant) ac
tota ipforum vita, libertas, & omnia oliin ex do-
mini pependerint arbitrio ac voluntate; qui dein-
ceps mitigata paulatim fuerit illa poteftas domini-
ca , & intra modicse caftigationis cancellos coar-
£tata; qui infuper omnia fuis acquifiverint do-
minis, nihilfibi: quales fuerint adfcriptitii, prse-
diorum nempe magis quam peifonarum fervi, fi-
mul tamen cum prsedio, cui adfcripti, in domi-
nio dominorum fundi conftituti, fine fundo n?c
alienandi nec legandi : quibus dein modis ex
conditione fervili ad libertatem perdu£li, libertini
fa£ti fuerint, ab ingenuis natis diftinfti, & qusr
hujus generis plura funt, petenda , fi cui libet,
latius ex inteipretibus ad tit. Inftit. dejure perfo-
narum, tit. de his quifui vetaticn. juris; con-
fulto prsetennitto; cum minorem ha'c apud nos
ufurn inveniant, inter Chriftianos fere abolita in
univerfum lervitute; ufque adeo , ut fi fervus
regionum noftrarum ac plurium gentiu.m aliarum
fines intraverit, etiam invito domino poffit con-
feftimad libertatem proclamare, ut multis a Groe-
newegio id firinatum DD. au&oritatibus ad tit.
Inftitut. de his quifui vetatien. juris & Parente p.
mem. Paulo Yoet ad^. Inftit. dejttre perfonar,
Q z mm.

-ocr page 68-

51 L I B. I.

num. 4. nec cuiquam mortalium nunc liceat fefe
venundare , aut alia ratione fervitutis jure femet
alteri addicere. Bugnon de leg. abrogat. libr. 1.
cap. 5. Si tamen Chriftiani cum barbaris bello
commiffi fuerint, ut ipft capti barbarorum fervi-
tuti addicuntur , ita talionis jure captos a fe bar-
baros eodem fervitutis jugo preftos tenent; fic ut
aliquando ab Ordinibus Fxderati Belgii cautum
inveniamus, in talibus etiam vigere debere lata^,
de fervis leges civiles; addita tantum exhortatio-
ne, ne domini eos durius habeant, neve diebus
dominicis, aliifque temporibus adpublicapietatis
exercitia deftinatis, eos labore gravent. Inftm-
ffie van de Staten Generaal, voor de geconqiiefteer-
deplaatfen in Brazil. 23. Augnfti 1636. art. 85.
86. vol. 2. placitorum pag. 1247. Quid, quod
& multis in locis ac iplis vicinis Gelrise Zutpha-
niceque partibus, ubi fublatum eft fervitutis jus,
inveniuntur etiamnum homines proprii , aut ab
iis haud longe diverfi, adfcriptitiis Romanorum
in plerifque limiles , nec omni carentes macula
fervitutis; quippe quibus defunftis pro ufu re-
gionis cujufque vario fuccedit dominus in quan-
dam mobilium partem , imponit certis tempori-
bus operas manu aut jumentis prxftandas, mul-
ftas illiciti conjugii ab illis exigit, quoties cum
non ejufdem conditionis hominibus matrimo-
nium iniverint, pecuniam in redemtionem juris
primi concubitus accipit, in alios alienat, judi-
ciis poffeiforiis ac petitoriis petit, nec invitus pati
tenetur, prxdia per tales pofteifa alienari, dividi,
oppignorari, multifque modis aliis ex hoc jure
fibi competente gravis hifce videri poteft, ac quo-
dam premere fervitutis jugo. Atque hi non uno
veniuntnomine, antiquitus didi, Germanis leib-
eygene , noftratibus laten , lajjen, keurmoedige,
fcbotbare, bofborige mannen, Waftinifche luyden.
De quibus aliifque fimilibus, ex noftrarum vicina-
rumque regionuin antiquo & obfcuro ufu petitis,
huc fpeftantibus plura vide iis apud Fredericum
a Sande defeudis Gclria: traffat. prceliminar. cap. 1.
mim. 28. & feqq. adfinem. & cap. 2. inpr. Lam-
bert. Goris adverfar. traff. 3. cap. 13. Ant. Mat-
thamm parcemia 2. mm. 43. &fieqq. Simon a
Leeuwen cenfi. fior.part. 1. libr. i.cap. 2. mm. 2.
3.4.5.6. Mtevium adjus Lubecertfie libr. 1. tit.

3. art. 3. Burgundum adconfiuetud. Flandrice traff.
15. Struvium adPand. h. t. num.i^ .24. Juftum
Meyerum collcgio Argentorat. h. t. num. 17. 18.
19. Parent. p. mem. Paulum Voet adprincip. In-
fiit. dejureperfon. num. 8. & ad d. tit. num.

4. Placitum Ordinum Zelandise 15. Novemb.
1678. ...../

4. Porro nec liberi homines ejufdem omnes
fuerunt conditionis ac dignitatis , dum alii fena-
torio ordini fuerunt adfcripti, alii equeftri , pars
longe maxima piebejum ordiriem conftituebat.
Alii infuper optimates dicebantur, populares alii.
De quibus omnibus prolixe Carolus Sigonius de
mtiquojure civ. Romanor. libr. 2. cap. i. 2.3. 5.
6. Rofinus antiquit. Romm. Hbr. 1. cap. 15.17.

T I T. V.

18. ibique Demfterus in notis. Quibus proxime.
accedit ea , quce apud nos & paflim obtinet, ho-
minum in nobiles & ignobiles feu plebejos diftin-
ftio ; de quorum Nobilium origine juribusac dif-
ferentiis qui plura noviile cupit, videat Hugo-
nem Grotium Manuduff. adjunfprud. Holl. lihr.
1. cap. 14. Simon van Leeuwen cenfura part. 1.
libr. I. cap. 2. num. 7. 8. 9. 10. 11. Clariif. D.
Ant. Matthaeum Collegam honorandum traffatu
luculento , de nohilttate. Andr. Tyraquellum, de
nobihtate. Hasc enirn aiiaque fnnilia prolixius ex-
cutere, licet fua non careat utilitate , a noftro
tamen inftituto alienum eft. Illud expeditum »
quoties de nobilitatis aut civitatis jure qusftioeft,
non tam maternas quam paternse ftirpis conditio-
nem fpeftandam eife , ut liberi nobilibus vel ple-
bejis, civibus aut peregrinis, accenfendi fint, /. 1.
in fine jf. ad municipalem. I. cum legitimce 19. ff,
h. t. niii privilegio munita inveniatur origo ma-
terna, ut vel civitatis vel nobilitatis jura per eam
propagentur. d. I. 1. §. ult. ff. ad municipalcm.
Paulus Voet de fiatutis feff. 5. cap. 2. num. 5. &
ad princ. Infiit. de ingenuis num. 5. Zoeiius ad
Pand. tit. de his qui fui vel alien. jur. funt. num.
ult. obfervandum tamen , privilegiis , qua? nobili-
bus inveniuntur conceiia, in dubio folos illos ga-
vifuros, qui vetere nobilitate confpicui funt, aut
■nova quidem, fed ab eo data, qui & privilegium
indulfit; nequaquam illos, qui nobilitatis novse
peregrinse titulis fplendent, ne alioquin privilegia
extendantur ultra mentem concedentium, arbi-
trio principis extranei etiam ad eos, quos indignos
judicaret privilegii auiftor. Vide Paulurn Voet dc
fiatutis fieff, 4. cap. 3, num. 16. Ant. Matthseum
parcemia 5. num. 11. in med. quod & nomina-
tim diftant edida Philippi 2. & Alberti ac Ifabel-
lae ibiclem allegata; uti & noviflime placitum or-
dinum Hollandise anno 1666. vol. 3. pag. 608.
609. quo cautum, jura venationis nobilibus per
Hollandiam competentia, talibustamen non cen-
feri indulta.

•). Adha:c inter homines jam natos & nafci-
turos feu in utero etiamnum conftitutos ieges di-
ftinguunt. lnutero conftitutos cpod attinet, li-
cet proprie necdum hominis appellatione venire
poflint ob incertum nativitatis ; fed magis tales
velut fpem animantis iex regia coniideraverit;/,2.
ff. de mortuo infcrendo. Fiftione tamen juris pro
jam natis habentur , quoties de ipforum commo-
do agitur. /. qui in utero 7. & /. 26. ff. h. t. Qua
ratione poft conceptionem fuperveniens parenti-
bus calamitas nocere non folet ei, qui in ventre
eft: iive enimprsegnans inater in fervilem dedu-
catur ftatum, vel ultimo damneturfupplicio aut
deportetur, partus liber erit & ingenuus. pr. In-
ftit. de ingenuis L imperator. i%.ff.h. t. five ab
hoftibus capta ibidem pariat, partus poftliminii
jure gaudebit; curn alioquin ad eos, qui pe-
nes hoftes & concepti & nati funt, jus poftli-
minii fe non extendat, parentibus apud hoftes ex-
tinftis. /. qui in utero 26. ff. h. t. junct /. 1. C. de

pofl-«

-ocr page 69-

D e S t a t u Hominum, 55

poftlimio. & Iicet concepti natique ex patre > qui
fenatu motus eft, fenatorum filiis hauci accenfen-
di fint; concepti tamen ante quam pater ordine
moveretur , licet poft demum nati, quafi fena-
toris fiiii eadem ratione inteiiiguntur. i. emanci-
patum 7. §. l.jf. defenatoribus. Hsereditates quo-
que legitimse , ut jam natis deferri folent, ita &
nafcituris in utero conftitutis. d. I. qui inutero 2 6.
ff.h.t. quibus &, donec nati fuerint, portiones
refervantur. t.3.4. jffi pars hcered. petatur. Quod
fi non ipforum in utero exiftentium, fed tertii
tantum vertatur commodum , cefiat illa juris fi-
&io , qua pro jam natis haberentur , nec aliis
profunt, nifi nati. d. I. q.ff. h. t. I. quod dkimus
231. jf- de verb. fignif. Hinc , qua: ipfis nec-
dum natis prodefte nequeunt, etiam ex tempo-
ire nativitatis fuipenfa manent; qua de caufa nec
pofthuini pneteriti a patre , dum funt in utero,
teftamentum rumpunt , fed demum agnatione
fua," teftamento manente rato , fi abortus fiat,
aut monftrum producatur. /. 2.1. 3. C. de pofthu-
mis hcered. inftit. nec ipfis ad fpemfucceffionis vo-
catis una cuin aliis, collatio per reliquos facien-
da , nifi poftquam fuerint editi; cum nec ante
reipfa haeredes lint./. ult.ff. de coilationibus jundt
/ pofthumo 11. C.eod.tit. Plane, fi vel Isefionem
evitare nequeat, vel commodum fentire is qui
in utero eft, niii & tertio pro tempore profit, pa-.
tiuntur leges, tertium quoque ulque ad editio-
nem partus reddicommodorumparticipem. Cum
ergo partus falvus efle nequeat, dum mater prx-
gnans fupplicio afticitur ; ac fummopere pericli-
tetur, fi vel quseftionibus illa fubjiciatur; & pce-
nam & tormenta differri obtinuit, donecpepere-
rit, quse nocens eft aut accufata. /. prcegnantis
3. jfi de pcenis. I. imperator 18./! h t. Paulus
recept, fint. libr. i. tit. 12. §. y. Cumque nutriri
fsetus nequeat, nifi matre nutrita; confequens
fuit, ipfi uterum geftanti alimenta, conditioni
congrua, praeftanda efle ex hsereditate, incujus
pofleffionem illa ventris nomine mifla fuerit, li-
cetaliunde habeat , unde fuftentare fe pofllt;
cumifta prseftari videantur ei, qui in ventre eft.
/.1. §. mulier autem 19. I. curator. j. ff.deventrc
in pojfeff. mitt.

T ITV LV S VI.
De his qui fui vel alieni juris fuat.

SlJMMA iRIA,

1. Homines vet fui vel diemjuris ftmt.
1. Quidfit patriapoteftas; eam fiiriofis quoque ac

prodigis pojfe competere.
5. Qui olim, qui poftea, qui moribus hodiernis
fint ejfettus patrice poteftatk. Nepotem hodie
non ejje in poteftate avi paterni.

4. Variis modi-s conftituitur poteftas hcec, prcecipue
juftis nuptiis , fi modo tempore legitimo liberi
natifint; quodnam fit illud tempus legitimum;
ttimjure R.o?nano , tum hodierno.

5. Natusmenfie quinto velfexto a nuptiis contra-
cfis legitimus non eft ; fi maritus ante nuptias
cum uxore non conjueverit.

6. In dubio prcefiumendum eft, fiiium 7ion ex aiio,
fed marito conceptum effi.

7. Si midier profiteatur, fe ex aiio quam marito fuo
gravidam ejfie, nec partui nec fibi nocet, fi alia
probatio defit.

St & alia perfonarum divifio,
qua alii fui juris funt, dum nec
patriae nec dominicse fubfunt
poteftati; & patresfamilias ap-
pellantur , five puberes fint
pj^sc^ five impuberes : cum & impu-
pubes in tutela conftitutus fui juris fit. pr. in-
ftit. de tutelis. Etfi me non lateat, alio alioque
fenfu & patrisfamilias & matrisfamilias denomi-
nationem apud probatos fcriptores reperiri. Vide

8. Simulier probetur adultera , tamen partus hi
dubio magis ex marito, quam adultero, conce-
ptus videri debet.

9. Si mulier mox a morte mariti prioris ad alias
nuptias tranfieat, & partum edat, qui natura-
liter poterat vel ex primo vel ex fiecundo marito
conceptus ejfe, prafumendum eft, eum ex ma-
rito Jecundo ejfe genitum.

10. Natus ex ffonfii imprcegnata, nuptiis non fie-
cutis, an legitimus.

11. An legitimus fit, qui poft fidenne divortium
conceptus & editus eft, ex conjugibus privata
aufforitate ac panitentia conjugium redintegran-
tibus.

12. Quibus tnodisprobetur, aliquem effiefilium aut
ejfe legitimum , remiffive.

13. An monftra liberorum numero cenfieantur.

llarvardutn libr. 4. •variorum cap. 12. in med. Alii
alieni juris , qui dominicse vel patrisc poteftati
lubfunt. De dominica poteftate fatis pro inftituti
ratione tit.prceced. aftuin.

2. Patria poteftas eftjus, quod cives Roma-"
ni mafculi, non fsemina, habebant in fuos libe-
ros , ex juftis nuptiis, legitimatione , vel ado-
ptione qusefitum; five ingenui clfent, five liber-
tini. /. hbertos 8. C. de patria poteftate; five fci-
rent, prolem fibi natam efle, five non l. uxorcnt
G 3

-ocr page 70-

.29. ff. dcinammiff. teftamento. Etiamfi furore
vel amentia aliove animi vitio laborantes reipia
-non potuiflent hanc poteftatem ■ exercere ; iive
,ante furorem, live inipfo furore ex uxore fana,
vel iimili amentise fpecie vexata, liberi proponan-
tur concepti. /. <pnter 8. ff h. t. /. <pd furere 20.
ff. de fldtu homin. Licet enim iniis, in quibus
.patrise poteftatis efleftus fa£to aliquo vel confen-
.fu declarandus eft, fa£tum parentis furiofi non
-^xpedetur ; & ideo Iiberi hsreditatem adire &
nuptias contrahere pofllnt, non interpofito per
talcm juflu. /. cum hares 52 .ff. de acqiar. htered.
t.fi nepos g.jf. de.ritu nupt. /.25. C.denuptUs.pr.
..Jnftit. de nuptiis. nontamen ideo minus commo-
da ex tali liberorum fafto, parenti de jure tributa,
ipfi quoque furiofo falva erunt, quafi confenfif-
fet; veluti , emolumenta-hsereditatis & jura pa-
xx\x poteftatis in nepotes ex tali matrimonio fllii
■qua;litos, ne alias furoris infortunio caiamitofls
alia addatur in ■ ademtione juris confiftens affli-
-ftio. /. furiofus ff. de acquir. hcered. arg.4.1.25.
tn fin. C. dc nupttis. Idemque in prodigo juris in
pleriique eft ; tantum enim abeft, ut prodigali-
Cate patvis patria folveretur poteftas , ut magis
Ipli tribu-ta inveniatur emancipationis facultas,
quam tamen furiofo non competere certum elt.
I. penult. §. potuit 2. in fine ff. de curat. furiof. &
itltts extra min. dand.

3. Cum vero poteftas ha?c quandam quafi
proprietatis ipeciem patri avoque paterno in li-
beros tribueret. /. 2. §. 2. ff. de interdiffis, lic ut
Sc vindicatio liberorum ex jure Quiritium , &
"interdidtum de liberis exhibendis, & a£tio fur-
-ti, & utilis de fervo corrupto, & legis Aqui-
lia;, flmilefque inde competerent. d. /. 2. §. 2.
ff. de interJifiis. tot.tit.ff. de liberis exhibend. §.9.
Inftit. de obligat. ex dehfio. I. fed & (i 5. in ftne.
i. qua afiionc 7. inpr. & §. ft quis in collutfationc
*(.ff. adleg. Aquil. I. 1. §. 2. ff. de rci vindic. non
jnirum fuit, quod & olim ejufdem poteftatis ju-
Te pater filiumfamilias noxje dare' potuerit , ex
ejus delifto noxali conventus judicio. §. ult. In~
flit. de noxal. affion. ac in eum habuerit jus vita;
necifque. /. ult. C. de patria poteft. I. in fuis 11.
in fine ff. deliber. &poflhum. I. divus f.ffi.ad leg.
Pomp. deparricid. Adde Revardum ad leg. 12.
tabul. cap. 3, -quamvis vendere non potuerit, at-
que ita libertatem eripere, aut abdicare , nifi li-
beros fanguinolentos , -urgente egeftate & necef-
Jitate famis: fic ut plus incolumitati libertatis ■
quam vita: liberorum olim a Romanis profpe-
£tum fuerit. d. l. ult. C. depatria poteft. I. abdica-
tio6. C. cod.tit. I. 1. 2. C. de patrib. qui filios di-
ftraxer. jure tamen pofteriori non ita in immen-
fum extenfa fuit auftoritas paterna, ac ne in cor-
■rigendis quidem liberorum erratis animadverfio
-privata qusecunque pefmiifa patri, fed vel dam-
ni pcena mulftare potuit, ob ingratitudinem ali-
■menta denegans , ab hsereditate fecludens. /, 5.

i\.ff. de agnofc. & alend. liber. nov. 115. cap.
3. vel pwna ienfus per inodicim coercere caftiga-
tionem; ut, quos ad vitse decoranonprovocabant
domefticx laudis exempla , faltem correftionis
mediocris medicina impelleret; nam ut Seneca
1. de ira cap. 5. caftigatio ; quce fincera efi & am
ratione, non vocet, fed medetur fpecie nocendi.
Quod fi atrocitas fafti domefticse emendationis
jus excederet, liberos enormium deliftorum reos
placuitjudicuin tradi notioni. /. un. C. decmendat.
propinquor. Quaz tamen ha&enus nec ad fingula-
re jus patrix poteftatis reducenda funt, nec folius
patris propria ; cum & matri fimilia facere per-
miflum fit naturali ratione, & in emancipatos hxc
quoque jura exerceri poflint. Qux vero illa flnt,
quse patri foli in liberos fuos, non emancipatos,
jura competunt, partim in acquirendo , partim
in adminiftrando, partim in fubftituendi, tutores
dandi, ratione voti aut nuptiarum confentiendi
vel diflidendi poteftate, aliifque pluribus conli-
ftentia, fuis locis fingula traftanda venient. Si
quis interim collefta & junfta defideret videat.
DD. adtit. C.depatria potefiate & adprincip. at
tot. tit. Jnfik. de patr. potcfi. dummodo cogitet;
gentium plerarumque moribus, (Frifiisexceptis,
quos in plerifque hic juri Romano adhserere tefta-
tur Sande libr. 2. tit. 7. defin. I. & 3.) magna
ex parte fublatos efle ipfos illos, qui recentiori
jure Romano fupererant, patrise poteftatis effe-
ftus; aut, fi non fublati, cum matre commu-
nicatos : etenim nec vendere filium poteft in cafil
neceflitatis , nec peculii adventitii ufumfru£tum
apudnos acquirit, nec pupillarem facit fubftitu-
tionem ad eos effe£tus , quos illa jure Romano
folebat fortiri ; nec ultra, quam & mater, fubfti-
tuendi jure gaudet, nuptiarum quoque intuitu +
ut patris confenfus requiritur, fic eo deficiente
matrem confentire ufque ad eandem sctatem ne-
ceffe eft, ut ha:c tit. de peculio , de vulgari &
pupill. fubftit. de nuptiis, alibique latius tradam,
Vide Gudelinum dc jure noviff. libr. 1. cap. 13.
verf. quid moribtts. Groenewegen de legib. abrog.
ad §. 2. Jnfiit. de patriapoteft. Paulum Voet ad
princ. Jnft. eod. tit. num. 5. Bugnon de leg. abrog.
libr. 1. cap. 6. Lambert. Goris advcrfar.tratt. 4,
§.7. Et quamvis Roirianis legibusplacuerit, na-
tos ex filio in poteflate retento nepotes in avi efle
poteftate, fic ut eo vivente patris intermedii po-
teftas vix eflet confpicua , §. ult. Jnftit. de pa-
tria poteft. I. patri 20. & 21. ff. ad leg. Jul. de a-
dulter. I. finepotem 3. ff. d? ritu nupt. §. 11. Jn-
fiit. de adopt. §. 7. & 9. Jnft. quib. mod. patr.potefl
folvitur. Patrio tamen jure nepotes in folius pa-
tris , non avi poteftate effe, ac ne mortuo qui-
dem patre nexibus avi illigatos fore, verius eft :
cum enim per nuptias ipfe filius nunc a patria
liberatus fit poteftate, ut dixi tit.feq. ac nepotem
ex filio emancipato natum , patrem , non avum
fequi, leges diftent. §. penult. Inftit. quib. mod.
patr. pot. folvitur , omnem certe nepotem non
aliter, quam ex filio emancipato conceptum na-
tumque , atque adeo folius patris poteftati fub-
je£tym? confiderare neceffeeft, etiamfi ante nu-

-L i

E.

ptias

I. T I T. VI.

J

-ocr page 71-

De his qui sur vel alieni juris sunt. 55

ptias natus , pernuptias legitimatus eflet , cum
utique non niii in legitimos aut adoptatos patria
potcitas poflit coinpetere, non. in naturales tan-
tum. Gudelinus de jnrenovijf. Hbr. i. cap. i g.
pi jine. Groencwcgen ad §. ult. Inft. de patr.po-
teftat, Ant. Matthaais difputat. de nuptiis & tute-
Jts, in mtfario dc divortits kjgm & ufus mim. 17.
unde&,patris iolius aut matris , non avi avia- .
que aiTenfum in nu.ptus deilderari, notatum.
tit.de ntunupt.

-4. Conftituitur Ikec poteftas tribus potifli-
amum modis , puta , nuptiis, legitimatione, &
adoptione,, judieis. quoque fententia, dum eman-
cipati ob ingratitudinem in patriam revocantur
poteilatein. •/. umc. C. de ingratts hbens, aut per
crrorem declarantur a judice iiliifamilias , cum
vel emancipati vel.ne filii quidem eifent; re»fci-
licet judieata habita pro.veritate. arg. 7. ingemmm
7 5. ff. dc fldtu hotrim. jundt. l.ftcum pater 2. C.
fi adverf. rem judic. pleniflima denique reftitu-
tione per prinoipem fa<5ta, fi patris aut filiifamilias
deportationepoteftas.patria evanuiilet. X. In-
flit. quib. mod. patr. poteft folvitur. Nuptiis ta-
men non-aliter, quarn fi legitimo tempore filius
natus fuerit; quod eft ab initio rnenfis feptimi
ad initium menfts undecimi ; fic ut a nuptiis
contractis menfe feptimo aut ulteriore edituspro
legitimo habendus fit ; cuin & menfis feptimi
initio perfettum nafci partum ex Hippocratis
iiuctoritate rcceptum iit. I. feptmo n. jf. deftatu
bomin. I. inteftato 3, ult. jf. de fuis & legit. be-
ted. & rurfus o£tavo, nono, vel decimo, ufque
ad undecimi irienfis inicium natus, a dilfoluto
per obitum marki autdivortium matrimonio, vel
ab c.bfcntia viri, tempore computando. i. Gallus
i$.ff. de liberis &poflbumis. I. inteflato 3. pe~
nult.jf. de fuis & legit. bered. I, ult. C. depofthum.
hered. infiit. I. ult. ff. de fideicommijfar. libertat.
iiovell. 3 9. cap. 2. poftdecimum elapfum ab ab-
fentia vel nuptiarum dilfolutione menfem nati,
ut legitimis annumerandi non funt, ita nec po-
teftati fubjedti cenferi poflunt. d. i. inteftato 3.
§.pen. jfi. de fiuis& legit. htered. novell. 3 9. cap. 2.
multoque minus , fi cum Ulpiano concipiamus,
abfuiife maritum per decennium,, ac reverfum
inveniife anniculum indomofua. l.fiiium 6. ff.
h. t. Plane cum inter ipfos Medicos non fatis de
extremo feu longiflimo geftandi uteri tempore
conveniat, Aulus Gellius NoCi. Attic. libr. 3.
tap. 16. Paulus Zacchias qutefiion. mcdtco legal.
Jibr. 1. tit. 2. Carolus Hannibal Fabrotus, de
Umporc partus bumani. Atque, ut terrore aliifque
fubitaneis animi motibus mulieres non raro ma-
turius enixas fuiife in aperto eft , ita quoque ex
adverfo luctu domeftico, infirmitate valetudinis,
■defeftu viriumnaturali, alimenti penuria, aliifque
limilibus, parturiendi tempus retardari poife non
fit improbabile ; non abfurdmn. fuerit, arbitrio
judicis hic aliquid pennitti, ut perpenfis probe
circumftantiis , & ipfa mulieris vita anteafta,
inoribufque fama publica integris aut fufpe£tis »
adhibitis etiam in confilium artis .medicse perb
tis, a Juris Romani definitione decem menilbus
circumfcripta nonnihil recedat; maximecumde
folitis cafibus ac frequentioribus, leges ferri fo-
leant, non adea, qu® difficuiter & perraro eve-
niunt, aptari. l.jura^ . & U.feqq.ffi. deJegibtfS, ut
proinde nec in raro contingentibus adeo exa£te
fervanda fit legum definitio. arg. /. ~fi major 12.
ff. de legit, hteredibus. Qua ratione , fuadente ita
pudicitiic fama ac prsefumtione , ;in Frifia duo-
decimo menfe hatus iententia curiae legitimus &
defuncti manti haeres declaratus eft. Sande dccifi.
Frific. iibr. 4. tit. 8. defi. 10. Adde Paulurn Zac-
chiam qiueft. Medico-iegal. iibr, i. tit. 2. qmft. 6,
Mynfingerum cent. 6. obferv. 40. Menochium
itbr. 2. arbitrar. judic. cafu 89. num. 3 3. & feqtj.
Rittershufium <td novell. part. 4. cap. 13. Ca-
ranzam 4e partu natur. & iegit. cap. 13. 14.15.
Carpzovium defimt forenfi. part. 4. confiit, 27,
defi. 13.14. 15. Gudelinum dejurc noviff. tibr, 1.
cap. 12, verfi. ac decemviri.

5. Quod fi fexto vel quinto aut citeriore
a nuptiis contradtis menfe partus edatur, cum
vitalis eife nequeat ex judieio medicorum aut
perfedtus , non eft quod de jure .patris in ta-
lem inquiramus. :Si tamen perfe£tum ac pleniffi-
me fonnatum cdi contigerit, non eft cogeixlus
maritus talem agnofcere aut alere ut fuum , quo-
ties praematura: ac feftinatse ante nuptias vcneris
ufum negaverit, jurejurando, fi exigatur , in-
terpofito. arg. d. 1.12. jf.deftatuhomin. Paulus
Zacchias quccft. Medico-legal. tom. 3. dccifi. 45.
Carranza departu natur. & lcgit. cap. j. B. 9,
Plane, fi quis ante nuptias infurtivos cum puella
complexus ruens eain deinceps matrimonii vin-
culo legitime fibi fociaverit; nec anticipata gau*
dia ipfe diffiteatur; non dubium , quin vel con-
feftim a nuptiis contraftis aut ip£b nuptiarum die
editus (quamvis tum demum coneipiendus) le-
gitimis liberis adfcribendus fit, fubfequente con-
nubii federe omnem conceptionis maculain tol-
lente. arg. tit. lnflit. de ingenuis, l. & fcrvorum 5.
§,h.ffi. de ftatu hom. cum & ante natiea ratione
fiant legitimi. §.ult.Infiit, de nuptiis. Simon van
Leeuwen tenfiur. fior.part. 1. libr. 1. cap. 3. num-
5. etiamfi poft contraftas nuptias nullus inter-
ceflerit concubitus , & in illis veriemur locis *
quibus ad introducendos aiios nuptiarum eifeftus
praeter facerdotalem benedi&ionem ingreifus in
thorum conjugalem defideratur.
f- Y)c: csetero , pro eo , qui legitimo tempore
ex uxore eft editus, prxfuintio militat, legiti-
mum illum elfe , fic ut & filium leges defi-
niant, qui ex viro & uxore ejus nafcitur. /. fi-
iium 6. ffi. h. t. i. fi vicinis 9. C. de nuptiis. &
patrem, quem nuptix demonftrant, /, quiafiem-
per 5. ffi. de injus voc. & ad id, ut quis fe legi-
timum probet filium , fufficiat demonftrare, fe
ex matrimonio legitime celebrato natum eife:
ufque adeo, ut in dubio prjefumatur & habili-
tas generandi, & rei venerea: exercitium inter

cen-

-ocr page 72-

L I B. I. T 1 t. Vi.

conjuges cohabitantes, nec ferendus fit, qui
cum uxore quotidie moratus, filium ex ea natum
agnofcere noluerit, quafi non fuurn; nifi conftet
maritum aliquamdiu cum uxore non concubuifle,
infirmitate interveniente , vel impotentia gene-
randi, quo pofito probatoque, qui in domo na-
tus eft, licet vicinis fcientibus, pro filio mariti
ratione manifefta haud foret habendus. d. I.6. ff.
b. t. Hugo Grotius manudutt. ad Juriftrud. Holl.
iihr. i. cap. 12. num. 3. Chriftinarus ad Mechli-
wenf.tot. 18. art.4. n. 1. Andr. Gayl lihr. 2. ohf.
97. n. 16. Menochius de arbitrar. judic. libr. 2.
tajit 89. num. 19. & 53. acfeqq. Jacob. Coren
tonfil. 12. num, 11. e£r feqq. Abr. Wefel ad no-
mell.conflit. Ultraj. art. 14. num. 55.

7. Quid ergo , fi mulier partum edat eo
tempore , quo potuit ex marito fuo prsegnans
cife, oftavo forte vel nono a nuptiis contradis
inenfe, maritum vero patrern neget, vel ante
partum, vel in ipfis parturiendi diificultatibus
atque difcrimine, ac ex alio fe concepifle fatea-
tur ; erit ne proles legitima & mariti ? Certe,
fi alia non adfit probatio fsetus ex alio , quam
rnarito fuccepti,;praeter ipfam illammulieriscon-
feflionem , verius eft , nec fibi nocituram tali
profeflione utut jurata mulierem, ut adulterii vel
iiupri rea perageretur , aut pelleretwr repudio;
nec partui, quo minus ille & legitimus habere-
tur , & a marito etiam invito , fine legitimis
probationibus filium abnegante, agnofcendus a-
lendus & hereditate fuo tempore beandus foret.
Praeterquam enim quod natus in domo mariti
prsefumendus eft ex eo & uxofe ejus conceptus
cffe, fic ut , cum rnater naturaliter certa fit,
pater ex praefumtione cenfeatur , quem nuptise
«iemonftrant, nifi contrarium evidenter confti-
terit. d.l.filium6.ff. h. t. I. quia fcmper 5. ff. de
injus %'oc. infuper hujufmodi profeflionem pro-
prix turpitudinis fic fponte emiflam vel ab infa-
nia quadam& laefa imaginatione, vel a concepto
in maritum odio ac ira, quse & ipfa brevis furor
eft, procedere merito conjeceris : aflertionibus
autem de partu, a matre propter repudiationem
aiiamve caufam irata proieftis, non eife fidem
habendam , fed veritati iocum fore, Scaevoiaau-
£tor eft./. tmperatorcszg. §. 2.jf.deprobation. arg.
/. divortium 3-ff-dc dhortiis. I. quicquid afi.ff. de
reg.juris. Et ira maxime non apparente leges ta-
men in dubio pro faifis habent, ac veiut ab iis qui
nonfane funt mentis profefta, qusecunque mali-
■gnuin parentum circa liberos judicium continent;
donec aflertorum veritas fuerit aliunde probata.
I. non efi 4.ff. de inoff. teftam. pr. Infiit. eod. tit.
■nov. 115. cap. 3. non enim nudis aifeverationi-
bus, & ementita profeflione, licet uterque con-
jugurn confentiret, veritati & liberis prsjudi-
ciutn fit. arg. I, non nudis 14. C. de probation.
I. nec omijfa 15./. parentes 22. C. deliber. caufie.
Jacobus Corenconfil. 12. Mafcardus deprobation.
concluf. 789. Boerius dccifi. 299. Clrriitinaus ad
Mwhlmenfi tit. 18.4^.4. mim.%. pftqq. Co-
ftaiius adl. 6.ff. h. t. Andr. Gayl Ithr. 2. clfi. 97J
num. 8.

8. Quod fi non fola fit matris profeifio, fe-
cundum jam di<5ta , ied infuper eam adulterii
convidtam ponamus ; ne fic quidem aduiteri-
num praefumemus partum, fed magis in dubio
genitum a marito , quoties ille durante eo tem-
pore , quo partus concipi potuit, uxori coha-
bitaverit , nulla impotentia manifefta praepedi-
tus , five proles mariti five adulteri vultum cre-
datur referre. Neque enim crimen adulterii,
quod mulieri objicitur, infanti prajudicat; cum
poflit & illa aduitera eife, & natus maritum mu-
iieris habuifle patrem. /. miles 11. §. quce proptet

9. ffi. ad leg. fttl. de adulter. Quid enim, fi Juliam
imitata adultera , non nifi plena nave vectorem
admiferit; ut ea ratione fiiios ederet maritum ore
vultuque repraefentantes. Eoque facit , quod
ubi & ex iitito & ex turpi a<5tu initium rei deri-
vari potuit, in dubio pro a<5tu iicito & honeftate
pnefumendum fit. Menochius lihr. 2. arhitrar.
jud. cafiu 89. n. 20. & feqq. Andr. Gayl libr. 2.
obfi. 97. num. 7.

9. Illud fua non caret difficultate ; fi mu-
lier, anno lu<5tus negle<5to , brevi poft conju-
gis obituin ad alia vota tranfiens , eo tempore
enixafit, quo &ex primo defun<5to & ex fecun-
do marito concepifle potuiflet, menfe puta no-
110 a morte viri, feptimo vero a nuptiis contra-
<5tis, computando. Sunt enim quibus placuit,
talem habendum eife utriufque mariti filium, ex
utriufque alendum patrimonio , & ad heredita-
tem utriufque admittendum. Sunt & qui arbitrio
prolis tribuunt eledtionem, utrum defun<5ti an
fuperftitis haberi cupiat. Sed, cum impoifibi-
iitatem prior involvat opinio ; & ridiculum fit
atque naturse repugnans , ut quis vel hunc vel
illum fuo arbitratu haberet genitorem; aiiis con-
tra vifum fuit, partum talem neutrius mariti li-
beris ob incertitudinem accenfendum efle, ac ab
utriufque hereditate depellendum. arg. /. fifiuerit

10.ff.de reb. dub. I. fi quk ita^,. §.fi duobus 7.
ff. de rebus dubiis. quafi non jus quidem ei defi-
ceret, fed probatio. /. duo funt 30. ff. de tcfiam.
tutela. Baldus adl. liberorum 11. 1 .ff.de his
qui not. infam. Verum nec hoc re<5te admiferis ;
eo quod nondurum inodo, fed & iniquitatisple-
num judicari debet, prognatum ex conjun<5tio-
ne per leges non infirmata, atque adeo ex ju-
ftis nuptiis fufceptum , adfcribi illegitimorum
ordini, & paterna hereditate, quam ratio natu-
ralis velut lex qusedam tacita naturse liberis addi-
xit, fine ulla fua culpa fpoliari: nam quainvis
leges nuptias hafce nimis feftinatas pcenis perfe-
quantur, inutiles tamen non declarant aut ille-
gitimas, vel nullas , pccnis ipfis fatis contentse;
non magis quam fecundas tametfi variis quoque
pcenis adftri<5tas. Nec magis placet illorum fen-
tentia, qui ex vultu partus ac lineamentis, defun-
<5tum maritum fuperftitemve magis referentibus,
dignofcendum putant, utrius fihus is fit haben-

dus.

-ocr page 73-

-f De his qiti strx VEL

dus. Nam quamvis fepc parentibus limilem for-
met natura prolem; ut pluribus Tyraquellus
leg. connubiali 7. gloff. 1. pdrt. 7. n. 52. Hen-
ricus Salmuth ad Pancirolli rerum memorabil.
j>art. 2. tit. 10. pag. 206. & feqq. Quam fal-
lax tamen hoc fit fundamentum , dum non
minus frequenter dilfimiles parentibus gignun-
turnati, forma, robore, ingenio , moribus, ma-
tri vel extraneis magis aflimilati anatura, quam
patri, experientia teftis eft , & Iuculenter pro-
bat Tyraquellus lege connubiali 15. num. 154.
Salmuth. ad Pancirolli memoretbilia d. tit. 10.
pdg. 204. 205. Probabiliusergo & analogise ju-
ris convenientius videtur, marito fecundopar-
tum attribui; non eo tantum cafu , quo prior
maritus diutius morbo, ex quo periit, fatigar
tus fraiftufque, ab uxore continuifte prxfumipof-
fet ; fed & fi repentino fato fubdudtum,^-
guo ante obitum tempore liberorum creatipni
operam dare potuifte ponamus. Tum quia fu-
pra monitum , menfe feptimo partum perfe-
£tum prodirepofte , & eum de jure ftlium pra:-
fumi ,qui ex viro uxori cohabitante & uxore
ejus nafcitur ; fic ut , liili generandi inrpedi-
mentum docuerit, non ferendus fit, filium do-
xni fusE natum ex fe genitum negans,non ha-
bens quippe juris aliquod remedium , quo prse-
fumtionem contra fe natam poftet depellere d.
I. filium 6.ff. h. t. tum quia fua; debet impu-
tare temeritati , quod contra legis prohibitio-
nem praecocius uxorem duxerit, necdum cer-
tus, utrum fperandus fit ex marito priore poft-
humus nec ne ; cum tamen jura velint, eum,
qui cuin alio contrahit, conditionis ejus igna-
rurn efle haud oportere. I. qui cum alio 19. jf.
p.e reg. juris. tuin denique quia fatius cft , ut
magis is conftringatur alere hxredemque facere
partum forte non fuum, qui iple incertitudinis
auftor & caufa eft, & confunonem fanguinis
ac ferninis prsematuro induxit matrimonio;
quam ut onere tali agnofcendi non fuurn gra-
varetur defunftus, extra omnem iftius confu-
fionis culpam pofitus. Imputet nempe fibi fe-
cundus, quod fponte in has anguftias fefe con-
jecerit, fefeque arftaverit; quas,fi legum prsecepta
fervaflet , potuiflet evitare arg. I. non exigimus
2. ftqtdstamcn Jfi.fi quiscaution. injudic.fifi.
cauf. fidCiis. Treutlerus voL 1. dtfip. 2. th. 5. lit. F.
vide Tyraquellum lege Connubiali 7. num. 5 2.

I o. Quifquis vero cx fponfa imprsegnata na-
tus fuerit, dum forte fponfus ante confenfum
de prsefenti , nupdas dc jure Rornano facien-
tem, vel inter defideratas in hislocis proclama-
tiones, ante folennem nuptiarum contraftum in
facie ecclefuE vel coram lege loci interpofituih,
fato funftus eft , legitimis haud quaquam ac-
cenfendus. Qjiamvis enim non videatur legUm
contemtor, qui morte prseventus, requifitis fo-
lennitatibus fatisfacere non potuit , ac nuptias
folus quoque confenfus faciat, licet concubitu
hon con&TOtus l. wptw 30. Jf. 4e reg. jnris,

alieni juris sunt* ff

infuper in liberse mulieris conjunftione nuptise
in dubio prsefumenda: fint l. in liberte 24. jf. de
ritu nupt. nec denique vidcatur inito matrimo-
nio deefle firmitas ob pompam omiflam aliam-
que nuptiarum celebritatem/. fi donatiomm22.
C. de nupuis hifque rationibus moti plures ta-
lem , fi non per omnia legitimum , faltern
legitimi loco habendum t & patri ac agna-
tis ab inteftato fucceflorem pronuncient. Mse-
vius <id jus Lubecenfi. part.2. tit. 2. art. 9.
num. 5 6. Hartmannus Piftoris obfiervat. 83.
Sande decif. Frific. libr. 2. tit. 1. defi. 1.
Mafcardus de probation. conclufi. 1032. Carpzo-
vius defin. fior. part. 3. confiit. 14. def 12, ta-
men ne ex ipfis quidem Romani juris funda-
mentis hanc fcntentiam rede fuftinueris; ncque
enim ex allegatis legibus quicquam ultra pro-
bari poteft: , quam folo confenfu de pradcnti
pofle nuptias fine folennitate celebrari; atque
adeo prxfuppofito prsefente in nuptias confen-
fu, partum futurum patri legitimum. Mitime
vero ex hifce arguitur , fponfam concubitu folo
interveniente uxorem fieri, aut fponfalLa pec
concubitum tranfne in nuptias , quod tarnen
demonftrandum fuerat , ut filius legitimus ha-
beri poffet , tanquam natus ex viro & uxore
ejus , fic ut patrem nuptise demonftrarent juxta
/. qiiia femper 5. jfi.de in jus voc. 1.6. Jf. h. t. Id
quod multo magis conveniens eft Hollandorum»
TJltrajeftinorum, aliorumque inftitutis, apud quos
adeo ad nuptiaruin validitatein tum proclamatio-
nes tres nundinales aut dominicales, tum ipla
nuptiarum folemiis celebritas in facie ecclefia: aut
apud a£ta, funt ncceflaria , • ut fine his nuptia^
jubeantur legibus provincialibus eflc ipfo jure
nullse , ut Latius tit. de ritu nupt.; ac proinde
nec vir, nec uxor, nec liberi legitiijii queant in-
telligi arg. pen. Infiit. de ritu nupt. Sande
decifi. Frific. libr. 2. tit. 2. defi. i. in fine. Abr.
aWefel ad novell. conftit. Ultrajeffin. art. 14,
num. 5 6. Simon van Leeuwen cenfi. fior. part. I,
libr. 1. cap. 3. num.6, Paulus Voet ad 12.
Inftit. de nuptiis num. 2. Plane fi manifeftum.
fuerit, eos qui folennia nuptiarum haud obfer-
varunt, nuptias tamen voluifle contrahere, le-
gefque municipales non infirmare matrimonia,
non ex prsecepto legum contrafta , fed pcenis
aliis contentas efte , noh erraverit , qui prioris
fententise ratiocinia fecutus partum eo calu cen-
fuerit legitiinum.

11. Quod fi inter conjuges divortium quo-
cunque inOdo interceflerit, ac dein in concor-
diam reverfi redintegraverint matrimonii vincu-
lum, ex juris quidem Romani fundamentis par-
tus deinde cohceptus & editus legitimus cenferi
debet, quippe ex viro & uxore ejus progeni-
tus, arg. d. I. J.f. de in jus .voc. d. 1.6.jfS. t. &
ut folo confenfu ab initio matrimonium contrahi,
fic & divo^tio diremtum redintegfari folo con-
fenlu , rationis eft; arg. novelLv^. cap.io.
I. fiierifjue 33. /• generali 34. § i,Jf de ritu nu-
' 1 H ptiar.

-ocr page 74-

I. T I T. VL

%

5$

I B.

ptiaf. Qux Sc ad mores noftjos redce traduxeris,
quoties Ibla fua voluntate a fe rnutuo conjuges
recefferint; nulia judiciafi fententia interpofitS;
iterumque pofl, parariis amicisyingratiam mu-
tuofque complexus redierint. Sed ii diffolutum
ponas poft judidalem caufe cognitidnem matri-
moniuiti' decreto judicis; aliud per Hollandiam
obtinere dicehdufn eft : cum enim edifto ordi-'
num placuerit, nulfas cffe ipfb jure niipti^s, i
qus hne proclamationum fbJehnibtis ccfntrafia:!
lunt, juxta edidum pdliticum anni 1580. art.
3. &13. & in renovahdis nuptiis ftmel auftd-
ritate pubJica diffoJutis;, eadem militet prdclama-
tiorium ratio , ne" fcilicet'fraus f at alteri , & ut
intercedere renovationi poffit, quifquis ab ihfon-
te & ad alia vota tranfre valente, fidem matri-
monii fibi datam, fotte & concubitu pramaturo ]
firmatam, probare potuerit; confequ«ns eft, non
nifi fervatishifce, liberos inde Jegitimos nafci pof-
fe. Sirie nuptiis enim, (quales noh funt nullo
jure redintegratse) legitimos nafci IiberOs abfur-
dum eft ; Groencvvegen ad l. 7. C. dc miptik.
falliturque magnopere Simon van Leeuwen, dum
in Cenfura fua part. 1. libr. 1. cap. 3. num: 12.
in med. nudam feparatorum conjugum pceniten-
tiam, voluntatem, & in concordiam reditum, ad
matrimonii diffoluti redintegrationem fufficere',
ac idee libcros inde natos legitimos fore cenfet1;
quafi non novum, fed idem effet matrimoniuih
continuatum , nec pcenitentia interveniente ve~
rum videri poffet divortium interceffiffe ex l: 3.
& 7 ff.de divortiis. h33.ff.deritu nupt. Ete-
nim divortio sque ad naturali morte matrimo-
nii vinculum dirimi, patet ex l. i. ff. de divortih.
nec dubitari poteft, quin verum intervenerit di-
Vortium , quoties id animo perpetuam confti-
tuendi diffej»fionem faftum eft. I. dhortnm 3.
ff. de divortiis. At qhis qusefo fanushunc in -eo
animum negaverit, qui non contentus fecef-
fione privata, per impetratiohem judicialis fenten-
tiae mentis perfevefrantiam manifefto declaravit,
he a calore iracundise id, quod aftum eft, vide-
retur profe&um. d. I. 3. quo facit, quod & in
/. flpeenittiit. 7. ff. de divortiis ita demum ob pa:-«
nitentiam matrimonium durare dicitur , fi antc
olilatum repudii libellum pxhitehtia interceflerit a
& pdft eam libellus per errorem fuerit' oblatus;
uf proinde poft libellum ferio datum , multoque
magis pdft feparatidnis fententiam , non poflit
ndn plenaria huptiarum diremtio fubefle.
; 12.r Quibus porro modis probeturac quibus
eic prsefumtionibhs colligatur, aliquemaut fim-
pliciter fiJium, aut legitimum efle, plenius vide
apud Mafcardum, de probation. ccnciuf. 787. &
feqq: ufque ad ccncluf. 801. Mendchiurn de arbi*
trar. judic. tibr: 2. cafu 89. Andr. Gayl libr. 2.
obferv. 97." Sahtnitfium irt notis ad Pancirolli me-
mwabilium lib. 2. tit. 16. pag. 204. feqq.
"13. Illud cohftat, intcr liberos quidem coh-
humerariparths illos, in quibus, generis humani
fdfinam habcntibus, membrorumhumanorum of-
ficia nhmerumque in quibufdam imminuit natu-
ra velampfiavit: atnon, quoties contra foririam
humani generis monftrofum quid ac prodigio-
fum mulier enixa eft. /. non funt 14. ff. de flatit
hmin. I. quod certatum 3. in fn. C. de pofihum.
hcercd. infiit. I. qnod dicitur 12. §. i.ff.de liberis
&pofthm. quales ideo nec educandi, fed ma-
gis ex publica magiftratuum auftoritate fuerunt
fuffocahdi. Pcrtentofos fcettis (inquit Seneca 1.
deira cap. 15.) eyfiingumus; liberos quoque fi
debiles mcnfirofique fint, mergimus. Ncnira,fid
fatio cfi, a fanis inutilia fecernere. Quod & ho-
die folitum fieri teftis eft poft Grotium, Gome-
zium & alids, Groenewegen ad d. I. 14. ff. dc
fiatu• bcfniH. Ant. Matthseus de criminibus Mbr. 48,
cap. 1. num. 6. Gotofredus in notis adl. qmret a/i-
qjiis 135 .ff.de verb. fignif. Quamvis hujufmod!
prodigiofi partus olim matri profuerint, ut dici
poffet enixa effe, & ita damnum evitaret. d. I.
quceret aliquis 13 5 .ff.de verb. fignif. fecus quam
obtinuit, fidelucro captando contenderet, quo
fenfu accipienda videntur quse apud Paulum le-
gimus 4.fentent. recept. tit. 9. §. 3.

rrrvLvs vn.

9

Deadoptionibus & emancipationibus, & aliis modis quibus poteftas folvitur.

Summaria.

1. Quid fit adoptio, & cur mtrodutta.

2. Quid fit adoptio plena , qtiid minus plena.

3. Quid fit adrogatio, quo modo olim fatta; quce
requirantJtr , Jit reffe impubes adrogettir.

4. QuartaD. Pii non efi legitma? fied omnium
bonorum quarta.

5. Quid fit adoptio in fpecie ; um qumdoque te-
fiamento fattam effie.

6. Qu<e fint requifita adrogatiom & adoptioni cm-
munia, ac qui effcffus communes.

7. SvbUtm hQdkmh monbus jus adopmmm^
exceptis forte Frifionunt moribus.

8. Jn ejus locum fucceffit tmio prolium, pranpui
per Germaniam frequentatci.

9. Tollkur patriapotefias morte naturah velcivi/i,
non relegatione, ^ quales banniti hodie dcpor-
tatis fimiles vidcantur.

10. Dignitate quoquei ac fiicerdotio, etiam feaot'
dum jus hodiermm.

11. Et emaricipatione, mjus tres fpechs, nec ea
bodie plane incognita.

12. An eo folo j quqd filius dimius feparathn a

pam

-ocr page 75-

pdtre habkdvit , patria potejlas extinguatnr.

13. Non tdhttir fuvore , aut nuptiis. Sed hodie
nuptiis omiino.

14. An muher per nuptias a patria poteflaie libe-

T occurreretur tum fterilitati
tum mortalitati familiarum, &
inliberis adfcititiis fubiidiarium
aliquod invenirent folatium ,
qui carebant naturalibus, fre-
quens Romanis fuit adoptio; licet aliis quoque
gentibus , Hebra?is puta, Aflyriis j iEgyptiis,
Grascis, non prorfus ignorata , docente Petro
Gregorio Tholof. fyntagm. juris civilis Itbr. 1 o.
cap. 6. num. 29. Eft enim adus legitimus, quo
is, qui natura filius non eft, fit filius: feu, quo
in filios aut nepotes affumimus > qui non funt.
Quamvis & ex accidenti fieri poflit, ut natura
concurrat ; cum pater filium quoque, quem
prius emancipaverat , vel alteri dederat in ado-
ptionem , ipfe rurfus adoptare non fit prohibi-
tus. /. jipater41.1. qui liberattts iz.jf.h.t. I. Pa-
pinianus 8. §._/? qttis imptibes ij.jf.de inojf.te-
ftam. aliter, quam in adoptivo receptum fuit,
quem , fi femel emancipando vel alteri in ado-
ptionem dando pater adoptivus de fua dimififfet
poteftate> rurfus adoptare non poterat. /. adopta-
re 3 7. §i i .jf. h.ti

2-. Hanc DD. divifertint in plenarri & minus
plenam ;. plenam appellantes, qua patrise pote-
ft:ati adoptantis adoptatus fubditur : minus ple-
narn , qua vel fola libertas adoptato tribuitur,
Veluti in feivo per dominum adoptato; vel folum
jufi filii citra patriaj poteftatis vinculum ; dum
filiusfi ab extraneo adoptatur, vel ex principis
refcripto mulier in liberorum amifforum folatium
adoptat; §. 2. 10. ult. Inft. h. t.

3. Sed convenientior legibus eft ea , qua in
adrogationem & adoptionem in fpecie diftingui-
tun Adrogatio eft j» qua paterfamilias pubes aut
impubes expreffe confentiens refcripto principis
in filium affumitur. §. 1. Inft. h. 1.1. in adoptio-
ffibus 5.1. wwwquam 3 2; 1. & ft pubes 33. jf.
h. t. aut etiam in nepotem. /, ftadrogator. 2%. §.
ult.jf.h. t, cujus morem veterem, & nominis
etymologiam habet Aulus Gellius wff. Attic. libr.
5. cap. 19. Ulpianus infragment. tit. 8. Gajus
l-i.jf.b. t. qui eam a rogatione fuiffe diftam,
& comitiis curiatis fieri folitam auftore populo;
nec in impuberibus fed folis vefticipibus , ( qui
fcilicet praetexta pofita virilem togam aflumfe-
rant,) habuifle locum , fed fmperatoris Anto-
nini conftitutione ad impuberes fuiffe produ&am,
tradunt d. locis. Adde Rsevardum hhr. ^ nja-
rior. cap. 12. dum modo adrpgandi impuberes
feptennio majores effent, ut confenfum , qui
ante statem illam nullus creditur , interponere
valerent: arg. I. in adoptionihus 5 ,ff. h. t. junQ;.
I. in fponfatibus 14.jf, dejjonfaB. atque infuper
tutorum omnium, quotquot fuerint, interveni-
Kt au6to'ritas. /. ult. C de aufyrit. prceftanda 3

rata, ft vidua fiat durante minorennitate, m
patriam aut tutoriam rccidat potefiatcm.
15. Majorennitate non tollitur patria poteftasj
fed hodie contra fcrvatun

uti in ininorum adrogatione curatorum confen-
fum interponi necefle fuit. /. quod ne 8. ff. h, t*
d. I. ult. in fin. C. de auttor. pratfiand. Atque in-
fuper pater adrogator caveret perfonae publicse,
fe bona impuberis reftituturum illis, quibus debe-
rentur fi adrogatio fada non fuiilet. §.3. Ir.jL
h. t. I, his vevhis i '9-ff- h. t. qua tamen cautione
omifla , utilis nihilominus in adrogatorem aftio
fupererat. d. I. 19. §. I .ff. h. t. Quin &, ne lu-
brico amitis cy-cumfcriberentur adrogatione dam-
nofa impuberes, non modo plenipr fuit adhiben-
da cau& cognitio j inquifitione fa&a, an cauia
adrogandi jufta fatis & honefta e-iret , expedi-
retque pupillo : §. 3. Inft. h. t. fed & ab codem
Antonino Pio , qui impuberum adrogationes
primus mdux.erat , conftitutum i ut emanci-
pato intra pubertatem fine jufta caufa vel exhse-
redato, imo generaliter adrogato impuberi, in
quem non cadebat jufta caufa exhereditationis *
aut emancipationis, pars quarta bonorum patris
adrogatoris > quanti illa fuerint inortis tempore ,
reiinqueretur, prater bona ipfius impuberis ad-
rogatori adrogationis jure quafita ; d. §. 3. I.
ult.ffi. fi quid m fraudem patroni. (, Papiniauus 8.
§. fi quis impubes lj.ff.de inoff. teftdtn. Cujus
etiam quartse petitionein ad heredes tranlmjtte-
bat, facienda probabiliter exa&ione per condi-
ctionem ex lege , cum lex nova hujus quartae,
tanquam a-ris alieni , perfecutionem dederit, nec
tamen certum expreflerit adionis nomen. l.fiad-
xogatov. 2%. jf. h. t. d. l. 8. §. 15. §'. de inoff. teft^
juncl. /. unic. ff. dc conditi. ex lege.

4. Quartam illam non effe legitimam partem
portionis ab inteftato debita:, ut veteres pleriquc
vpluerunt, & noviffime cenfuerunt Vinnius ad §,
3, Infiit. h. t. ww. 4. Huberus commcnt. ad Inflitut.
h. t. mrn. 6. in med. fed magis omniuin bonorum
quartam, non inde tantum colligi poteft, quod,
ubicunque ejus mentio injicitur, fimpliciter ap-
pelletur quarta bonorum, ac lege nufpiam diftin-
guente hec noftrum fit diftinguere: ied & ex eo
manifeftumeft, quod, nifi ita ftatuainus, non
tantum inutilis fit futura D. Pii conftitutio,
(quippe in omnem eventum id taiitum tribuens
impuberibus adrogatis , quod & iis & aliis qui-
bufcunque cujufvis «tatis adrogatis etiam ante
Pii tempofa erat debitum , quarta nempe legiti-
ma.) fed & ipfis damnofa pupillis adrogatis j dum
conftat i puberes adrogatos, & non in legitima
(qua tenerenfur contenti effe ) inftitutos j fed
fine jufta caufa exhseredatos ; querelain potuifle
movere , & ita toto fubverfo adrogatoris tefta*
mentp, ex jyre quod fub D. Pio receptum erat,
fibi totam adrogatoris vindicare hereditatemj
qux tamen querela impuberibus denegata, jufli-
que quarta contenti effe. 4. /, 8. §. 15. ff. de tnoff.

H z teflanu

59

Dfi adoptionibus et f.makcipationibus , etc,

-ocr page 76-

L i is. 1.

tcftdrtl. Niii ergo id incommodum penfatum di-
tatur commodo alio , quarta fcilicet totius h£e-
reditatis , & ita pupiili viderentur in eo melio-
ris conditionis redditi qui per conftitutionem
D. Pii quantum adquerelam deteriore, quam pu-
feeres, Fuerant loco habiti, nulluin omnino de-
prehendi poilet principale beneficium; Neque
id novum , Ut ob peculiarem conditionem ejus,
qui adoptabatur , major tribueretur portio, &
quarta boiiotum omnium i nam & ita uni ex
tribus maribus feu filiis mafculis ejufdem patris
per alium adoptato olim jure iingulari ex Seria-
tufconfulto Sabiniano relinquenda fuit omnium
bonorum quarta, uti patet ex /. pen. §. qua au-
tcm 3. C. de adoption. §. fcdea omnia 14; Jn~
ftk. dc ftucceff. ab inteft. rejefta frigida Rcevardi
conjedlura & temeraria leftionis mutatione, qua?
Conftans eft in d• l.pen, §. 3. C: h. t. d. §. 14.
Jnft. de fuccejf. ab inteft. & l. ult. in ftn. C. de
decurionibus. Cujacius ad d. I. ult C. de decurion.
Dion. Gotofredus ad d. I.pen. §. 3. C. deadoption.
'Vinniusadd. §.14. Necrationecaret, ut diverfas
fententix opinantur auftoresi quod magis adro-
gatis impuberibuS , quain Ifcgitime natis debere-
tur omnium bonorum quarta. Etenim cum patris
erga naturales & legitimos iiinul y naturali, ex
Vinculo fanguinis, aite&io quoque maxima prsefu-
jneretur ,& ind£ votum ejus, uthos haberetiibi
heredes, tanquam qiribus ratio natuialisquafi
lex qusdam tacita, parentum hcreditatem addi-
ceret , & velut ad detitam voCaret fucceffio-
aiem /. cum ratio j.ff. de bonis damnat. rionInk
leges hifce putarunt proipicienduin eile, multum
tribuentes & fidentes amori & affeftui paterno,
progeniei fuse impuberi abunde profpe£turo. At
ex adverfo in impuberem adrOgatuin nullam ca-
dere adrogatoris ex naturali fanguinis nexuaffe-
fiionem palam eft : & quia ex fola civili ra-
tione, Sc adoptionis vinculo , natus amor im-
minui facilius poterat ac refrigefcere ; nec im-
pubes per a:tatem vel obfequio prudenti vel be-
nemeritis fibi parare vel confervare poterat fuc-
ceffiohis plenioris fpem ; atque iride expeftan-
dum erat, fore y ut quantain poffet minimam
portionem adrogato impuberi daret adrogator;
jure optirno per Antoninum (qui & primitus in-
duxit, impuberes adrogari poffe , ut ex Ulpia-
iii fragmentis tit. 8. §. fupraobfervatum eft )
impuberibus hifce profpeftum fuit,ne fola legitima
accepta dimitti poffent, fed pleniorem, quam na-
turales,ex neceffitate perciperent portionem; quse
&C ideo nori ek judiciopatris-, fed ex principalipro-
widentia ad eos diciturpervenire l.fi adrogator 22.

1. in fine ffi. h. f. Nec eft , quod qufs
ufque adeo abfurdum arbitretur, meliorem ea
ratione elfe poffe adfcititiorum quarn natura-
iium liberorum conditionem, fi fimul exiftant.
•Nafh , cum difficulter indulgere foleat prin-
ceps adrOgandi licentiam , liberis ex jufto ma-
irimonio progenitis fuperftitibus,ne horumfpem,
<juam obfequip fibi paraverant? diminuat} ni-

T i t> VIL

fi graviffima urgente caufa ; l. nedci 17.
pratevea 3 .ff. h. t. iniquum non fuit, ut, qua
ratione princeps induceretur ad permittendam
adrogationeiri , "ex eadem etiam aliquanto me-
lioris conditionis effet adrogatus quam natura-
' lis : maxime fi confideres j parenti liberos ha-
benti per leges licere, extraneo bene forfan merito
relinquere dodrantem, jure novo beffem autfemif-
fem, totius hereditatis , fola legitiina liberis aifi-
gnatai

5. Adoptio in fpccie eft , qUa filiusfairiilias
nOn Contradicens, adeoque etiam infans > im-
perio magiftratus adoptatur. §. 1. Jnft. h. t. /.5.
& paffim ffi: h. i. per eamque olim patris natu-<
ralis poteftati fubdu&us , in adoptantis fami-
liairi tranfibat ac poteftateih. Sed jure novo
lion aliter , quam fi ab aiiqUo afcendentium
adoptatus fuerit, cbncurrente tune iri unum &
naturali & civili adoptioriis jure: ciuiri alioquirt
jura patris naturalis, divinonexu copulata, per
ludibrium & fi£tionem non viderentur everten-
da: ut tamenab extraneo adoptatus adoptivb pa-
tri' inteftato rilorienti fuccedat una cum liberis
legitimenatis. §. 2. Inft.h. t. l.peh.C.h.t. Fuit
& adoptio quandoque teftamento fa£ta; Augu-
ftum eniin a Julio Cxfare teftainento adopta-
tum fuiffe tefi :is eft Suetonius in Julio Cafiare
cap. 83. Sed minus propriam eam fuiffe , vet
iride manifeftum eft , quod patriam poteftatem
tribuere nunquam potuerit , cffcftum demuirt
habitura mortuo adoptante.

6. In utraque, tam adrogatione quain ado-
ptione , requifittim fuit , ut adoptans plen3
pubertate id eft decem Sc 0£to anhis antece^
deret adoptatum; nec in univerfum effct ad ge-
nerandum inhabilis , adoptione fcilicet naturam
imitante §.4. & 9. Jnftit. h't. infuper fcxage-
nario major effct, ac liberis careret aliis legitimo
matrimonio progenitis ; nifi aliud fuaderent gra-
ves caufse l. fipaterf. 15, §.2. l.nec ei. 17. %prce-
terea 3. ff. h. i. Communes etiam utriufque
effe£tus funt, quod dignitas adoptione augeri
poffit , plebejo forte per fenatorem adoptato,
at nutiquam minuij adoptato nempe per ple-
bejum fenatore; & au£ta duret, don£c adoptio
diffoluta fuerit. I. inomni 13./. per adoptionem 35.
ffi. h. t. Utraque prseterea agnationis quidem
jura cohferantur, qua: confanguinitas dicitur in
/. fi is 44. ffi. b. t. non tamen jura fanguinis aUt
cogrtationis naturalis. /. qui in.23.ff.!). t.

7. Sfcd de hoc patrise poteftatis introducen-
dse modo plus fatis: cum neque noftris , he-
que gentium aliarum plerarumque moribus,
adOptio amplius inveniatur frequentata ; nec,
fi de fa£to interveniret , adoptivi hodie libero-
rum , fed magis alumnorum cenferentur loco,'
etiamfi nominatim fic adoptati conciperentur,
ut liberorumgauderent jure. Undenec patriad^'
optivo ab inteftato fuccedunt, nec liberorum
veniunt appellatione : fivein privilegiis, fivein
legibus municipalibus, five in ultimis volunta-

tibus

-ocr page 77-

a i

m

pbus iiwcniatur liberorum injefla mentio: maxi-
xne, cum nec Ilomani voluerint, eosliberorum
appellitione comprehendi , fi de excuiatio-
£ie a tutela aliifque ;nuneribus publicis ob nu-
tnerum liberorum , aut exiftentia conditionis
fi fme liberis, autevitandis orbitatis poenis^ quse-
ftio eflet. pr. Inft. de excufi tuior: i. fideicom-
tmfum. 76. fifi, de cotidit. & demnfirat. l.fi ita.
51. x. ff. de legatis 3.,Tacitus annal. Hbr. 15.
cap. 19. (Judelinus de jure hovif. libr. 1. cap.i 3 „
circa fin. Chriftina:us vol. 4. decifi. 18 5 num. 4.
5. Anton. Mathsus parxmia. 1., num. 14.
Hugo Grotius manud. libr. 1. cap. 6. num. 8.
Imbertus etichirid, verb. filii adoptivi... Pe.tr.
Gregor. Tholofan. fiynt. jur.. civ. libr. 10. cap.
C. mw. 3 o. Groenew. tit. Infiit. de adoption.
Pauliis Voet ad ult. Infiit. de adoption,
num. 3. excepta forte Frifia , religioliflima
ilia Romani juris cuftode , in qua ealm \ ut-

J>ote non abrogatam, etiamnum vigere, & jus
iaccedendi ab inteftato tribuere, exemplo h\ijus
feculi recente dodet Huberus ad Injlit. h. t.
num. tdt. nifi quis ih fa£ti fpecie illic propofita
fucceffionem adoptivo , non qua tali l .fed qua
fratris fiiio & ita proximo agnato, delatam p.u-
iet. Argumentum certe pro eo , quod adoptio
illic etiathnum obtineat >(.„ quia fcilicet fta-
tutis Frificis non eft abolita , debilius. .effe,
a Gudeiino evincitur. Cum (?a ratione nonino-
<]o adoptionem '111 locis plerifque. .aliis.o.btinere
defendi poflet ( quorum in ftatutis iit altum eft
■de adoptione filentium , ita liullum de ejus ab-
logatione veftigiuin occurrit) fed & fervitutum
inanumiffionum & plurium aftuum aliorum
jura fumari ; dum ea non inveniuntur ^xprefla
ianftione ftatuentium fublata. Quod, quanto-
Jjer.e ufui recepto moribufque gentium refrage-
tur , in aperto eft. vide Gudelinum d. libr. 1;
iap.13. tircd fiftil. . .;.... ...

8. Per Germaniam adoptionis loco unionem
piojium invaluifle conftat ; qua, coiifentienti-
bus tutoribus & iis , quorum intereft , autore
Inagiitiatu, pro regionis cujufque recepta con-
fuetudine , diverforum matrimoniorum liberi
iequalitcr fuccedunt, ac fi uho eodemque omnes
eflent matrimonio prognati. . Pjccius de unione
proliuhi'. Gail. iibr. 2. obfierv. 12J. . Juftus
Meyerus Colleg. Argcntoratenfi ad tit. de ddoption.
Xum. 6j, &ficqq. Befoldus deltbatis juris adPanr
dett. libr. 1. qU(efi 34.' Struvius ad Pandett. k
t. num. 66. eamque , licet penes nos minusfre-
quentatam , non tamen in univerfum ignotam
aut vetitam efle, teftis eft D. Someren d.e jure
hovcrcar. feti: 3. eap. 1.\nuki. _ ......

9. Diflolvitur patria poteftas motte naturali
J)atris aut filii, ut & maxima vel mcdia capitis
diminutione pr.&^. 1.3; jr„y?. moi pdtr,
potefifolvit non tamen relegatione §.2. Inftitl
eod tit. cui confequens eft, ut nec noftrates
banniti vulgo difti perdant patriam poteftatem,
aut d fubducantur ? quippe quibus non tam
deportationis , quam potius relegationis- Rof
manse effediis videntur applicandi , ceflante
penes nos deportationis more jureque 3 . Tul-i
denus tit. ?, Vod. „ de bfinis ff rofcriptor4 Carp-
zovius prati., crimindli pfirt..,3.; quccfi^.^ 30,
num. 13. 14. 52. Schneidwiiius ad cum au~
iem 1. Jnfiii. cfuib. mod. patr.pot. tbliit. num. j?.
& fieqq. Rodenburch de jure conjtig. tii.f. cap.

tt

1. nunn 16. in pied. .Groenewegen ad tit. f de
tntcrdici. & relegatis ut tameiiuBannVtps. imperii
velint per Germaniaih, deportatil xquiparandos.
Gail. iibr. 2; 'depace publica cap. 12". mim. i.f&
fieqcf, . Schneidwinus d., loco. ^quemadmodum &
in Gallia. tales." depoirtati^ comparatos ,eflc? ait
Rodenburch d. loco;,, Neqiie id,.a rioftris», ex
contumacia bannitis cum publicatione bonorum,
& ultimi fupplicii comminatione quos Woefi-
hiliingen appellamus , alienum puto, -per ea,
quac habet Groenewegen dd l. 17. fif. de pcenis
Ant. Mattharus de crbninibus Ubr. 48. tit. 20!
cap.%. r¥ u.r» ,>.-' u n

10!,. Tollitur infuperhsec poteftas jure quidem
inftitutionum fola patriciatus dignitate , §.4,
htfi. (juib. mod. patr, pot. fiolvit. fed noviffime
omni llia,. _quae ab oneribus cuhiae Uberare, fo-
let; idque refpe£tu onerum , feu eorum , quaf
ob jus poteftatis gravia fiiht liberis ;^..at non
commodorum ihtuitu ynde.nbii .obftante iali
nexusjdiffolutione liberi manent heredes fui111-
tadta fervant familise.jufai i,.,hatique. $ his nc^
j).otbspoft avi.mort^m in patris intermedii fic re-i'
cidunt poteftatem, ac fi is non dignitate fed morte
patris fui juris fuiflet fa£tus. novcll. 81'. cap-. i 1

2. C^tcruih mbribus. ho.dieinis n<?n,, fublatus
hic modus , fedmagis increvit , dum non illi
tantum magiftratus, quitoti provincicejpraefunt^
fed &MurHum,acmunicipioi'nm prsetore.sji. d.Uum-*
vifi,vel quatuorviri, ac decuriones,ccnfenturpa-!
tria foluti poteftate., velquiaau£tus hpdiede-

•:. c ' f , . . 1 • <• > - > ? ■>■

cunonum honor, vei quia ranus.ante 25, ran-
num , adeoque ante cetatem illatn, qux> per fe
laxat vincuium poteftatis , , decuriones fiunt.
Ant. Matthaeus de atitfioti. iibr. 1. cap. <5. n. 10.
libr. 2. cap, j. r.um. 31. iti fine,.r.Neque. fola
epifcbpalis dignitas , fed & fimplex facerdotimn,,
dum quis m ecclefise miniftrum ele6tus eftj.' ne-
xibUs patrix poteftatis fubducit :, inconvcniens
quippe videri poflet , eum% cui cura.ecclefias
totius cornmifla eft, quiquc & pater fpiritualis,
eft fa£tus . & cbmmiffi fibi fidelium gregis
paftor , etiamnum paterna: fubefle poteftati,..Et
certe , .fi per nuptias quis fui juris .fiat^ dum'
creditus eft.habilis familise, cujus caputiit,re-
gendse, ( ut poft dicetur) utcunque nulla prse-
cefferit ih mores. inquifitio'; quid ni longe ma-
gis fuse fieret poteftatis , . qui prarvio rigidlore
vitse morumque examine dignus fuit judicafus,,
cui provida multarumanimarum cura cIciMnda-
fetur.' Ne dicam, apud ipfos efiam gentiles olirn^
id honori & venerationi Numinis fuifle /Ja-
tum 1 ut q"ui flamines. Diales ,

feu' Jovis

- ; v H* 3' -

E ADOJPTJONIBUS ET BMANCIPATlONIBUS , ETC.

-ocr page 78-

6z

facerdotes inaugurabantur ,aut capiebantur vir-
gines Veftales, hoc ipfo folverentur nesu pote-
ftatis paterna;. Uti prceter Plutarchum , Gel-
Slium , Varronem , & alios teftatur Ulpianus
in fragment, tit. i o. in finc. Gudelinus de jurc
noviff. libr. i. cap. i 3. prope fin. Paulus Voet
ad §. 4. Jnflit. quib. mod. "patr. pot. folvit.
num. 5.

11. Emancipatione quoque liberos volentes a
parentibus, fponte id agentibus , non invitis,
de manu ac poteftate dimillos fuilfe conftat;
tum veteri jure , folennibus legis adhibitis ; de
quibus Briffonius antiquit. libr. 1. cap. 11. Rse-
vardus adleg. 12. tab. cap. 3. in fine. tum medio,
per refcriptum principis ex conftitutione Ana-
ftafii ; tum denique noviffimo , ex Juftiniani
prsefcripto fola magiftratus auftoritate. §. 6. &
feqq. InJ1. quib. mod. patr. pot. toll. I. pen. &ult.
& tot. tit. C. de emancip. liberorum. Qualis eman-
cipandi modus nec hodie ignotus plane ; dum
patri licet apud inagiftratuin mixtum imperium
habentem profiteri, fe filium prsefentem patria
poteftate & vinculis paternis folvere , rogareque
judicem , ut is eum fui juris declaret , & hoc
ipfum in acta referat. Imbertus enchiridio Jur.
Gallici verbo Gallorum filii circa fin. Hugo Gro-
tius manudutt. adjurifpr. Holl. libr.i. cap. 6.
num. 10. Delfelius in notis ad Zoefium tit. In-
jlit, quib. mod. patr. potefi fiolvit. num. 11. tirca
tned.

12. Verum antacite videri poffit fafta eman-
cipatio, quafi rebus ipfis & fa£tis declarata eman-
cipandi voluntate , ii filius patre confentiente
feorfim a patre habitet, negotietur, fua agat,
familiainve inftituat; dubitatum eft. Ignorante
quidem & abfente , aut invito patre fi id fiat,
poteftatem patriam non diifolvi expeditum arbi-
tror. Si quis enim alteri ut patrifamilias mutuurn
crediderit, non vana fimplicitate deceptus, fed
quia is publice paterfamilias plerifque videbatur,
fic agebat, fic contrahebat, muneribus fic fun-
gebatur , exceptione quidem Macedoniani non
effe repellendum Ulpianus tradidit, fed tamen
talem nexibus patrise poteftatis mancipatum man-
fiife fupponit. /. fi quis 3. ff.ad Senatufc. Mace-
don. atque hinc , licet patre filiove relegato,
feorfnn a patre filium habitare palain fit; quia
tamen id non ex confenfu profluit, fed fenten-
tise & damnationis neceffitate , manet nihilomi-
nus illibatum patri poteftatis jus. /. relegati 4. ff.
dc interd. & relegat. §.2. Inft.quib. mod. patr.pot.
folviiur. Multoque magis, fi pater teftationem
fecerit, fe nolle, ut filius feorfim degat; vel ut ea
ratione poteftas folveretur. Argentrseus adconfiuet.
Brit. art. 500. gkffi. 2. Sed ii hxcpatre fciente
ac connivente confentienteque fiant, diflolutam
videri in dubio tali patientia patriam poteftatem
verius eft: arg. /.1. C. de patria poteftate ntveU.
~Leonis 25. in fine; & eo refpexifle arbitror UI-
pianurn m l. aitprcetor. 2. §. i.ff. tpiod cumeo,
f4m alkn-pateft. & 1.1. «Jmm 4. ff> quw-
do depecul. att. annalis efi ; dum utrobique ca--
fumponit, quo filiusvivo patre citra emancipatio-
nem defiit in poteftate eife : nihil in contrariuin
faciente refcripto Impp. in /. non nudo 3. C. de
emancip. liberor. quo declaratum, non nudo con-
fienfiu libcros patria poteftate, fied atfu folenni vet
cafiu libcrari. Neque enim hifce exclufa cenferi
debet voluntas diflolvendi poteftatem fa£tis ipfis
declaranda, quippe qua: nuda non eft. Nifi eo-
dem jure quis fimul contendat, etiam incifione
vel combuftione tabularum teftamenti confulto
fa£ta , teftamentum non infirmari, Contra no-
tiffima juris fundamenta; cum tamen seque cau-
tum fit, nuda voluntate , aut revocatione 11011
folenniter, vel concurrente decennii lapfu apud
a£ta coramve tribus teftibus fa£ta , irrituin non
conftitui fuprelnum elogium. §. pen. Infi. quib,
mod.tefiam. infirm. l.fiancimus 27. C. de teftamcn-
tis. Pari modo nec obeft, quod in § .fifiliiisfam.
2.Inft. deoblig. ex quafideliffo filius feorfimapa-
tre habitans prsefupponitur etiamnum patria po-
teftate' devin£tus, dum quaritur an pater ejus
a£tione de peculio obftri£tus fit, qualis inepta
foret indagatio , fi patris in filium jura habita-
tione feparata perirent. Etenim nec illic de patris
confenfu in iftam filii fegregationeln quicquam
apparet, nec ulla in textu circumltantia eft, quse
de brevi tantum ac temporaria habitStione filii
ftudiorum forte aut mercaturae Vel artis addifcen-
dse ergo feparata, Juftiniarium accipi Vetet.
Qua ratiorie noftris quoque & aliorum moribus
ita demum fejun£ta filii a patre habitatione, per
anriuin & diem continuata, poteftas diremta cen-
febitur , fi non ftudiorum caufa abeffe filium aut
peregrinari manifeftum fit. Chriftineus vot. 4.
decifi. 186. num. 11'. Hugo Grotius mamidutt. ad
furifirud. Iioll. libr. I. cap. 6. hum. 11. Imber-
tusencbirid.Jur. GaUkivcrbis Gattorum filii an in
patrum fint potcfiate. Perczius tit. Cod. ad Scna-
tuficonfi. Maced. num. 14. infine. Groenewegen
adt. 3. C. de hnahcip. tibcrorum. Berlichius part*
2. conctufion. pra fficab. 11. ~'num. 2 3. & fieqq.
Paulus Voet ad §. ult. Inftit. quib. mod. patr.po-
teft.fiolvitur. num. 3. 6" 4. Abr. a Wefel adnovelt.
conftit. Ultrajeft. art. 13. num. 21. aliter tamen
in Frifia judicatum refcrt Sande Ubr. 2. tit. 8.
defin. 6. ' " '

13.. Cseterum ncc furore patris hsec poteftas
tollitur. /. patre%. ff.de his qiii fiui vclaticn. juris.
I. qui fiurere 20.ffi. de ftatu homin. dixi tit. de his
qui fiui vet atieni juris; neque fimplici militia five
armata, fivetogata, -dum; advocatorum ordini
filius adfcribitur ; uti abunde peculii caftrenfis.
& quafi caftrenfis ratio demonftat; Berlichius
d.part. 2. conctufi. 11. nmn. 53. Maevius adjus
Lubec. tit. 3. num. 21. Schneidwinus ad§. 3. In-
ftit. quib. mod. patr. pot. fiolv. Heringius defidejuf-
fioribus cap. 7. num. 624. neque nuptiis filii fi-
liseve. /. 2. §. 1. /. quoties 29. l.ficum dotcm 22.
§.pcn. ffi. fioluto matrimon. 1.1. §. ult.jf. dc Uberis
cxlybend. arg. §. 7. & 9. fiiftit. qmb. mod. patr.

L i B. I. T I T. VII.

-ocr page 79-

potejl fohitur. Sed in alia omnia iverunt gen-
tium plerarumquemores hodierni nuptiarum in-
tuitu. Sive enim mulier viro nubat, ei tanquam
tutori fuo per nuptias incipit fub;ecta eife , ac
patris naturaiis poteftati fubducitur : non fatis
refte in eandem perfonam concurrente patria fi-
mui & tutoria poteftate: five mafculus minoren-
nis , atque ita in facris pseternis conftitutus,
ijxbrem ducat, incipit eife paterfamilias, fami-
lisc novae caput ac princeps, quem alienae pote-
ftati fubjeftum manere inconveniens vifumfuit,
dum uxorem liberofque iperatos in fuam ipfere-
ciperet poteftatem j quanquam hanc- ratioriem
Romanis juris principiis non convenire haud.dif-
fiteor. Necintererit, utrum tnatrimonio duran-
te cum uxore liberifque patri cohabitet ab eoque
alatur, nec ne: nifi nominatim feparatam habita-
tionem alicubi ftatuta requirant; ut de Pidtoni-
bus teftatur Imbertus ioco mox aiiegando : ad-
ftipulantibus hac in parte ipfis quoque Frifiis,
iicet aiioquin reiigiofiifimis plerumque Romani
juris cuftodibus. Et hsec quantum ad ea , in
quibus.gravis eft liheris ac onerofa poteftas paren-
turn; exempio diifoiutionis iiiius , qua: per di-
gnitatem contingit. Cui eoniequens eft , ut,
quibus in locis patri in bonis iiberorum adventi-
tiis ufusfrudus etiamnum quari foiet, iliic pro-
tinus jus iilud extindtum parenti pereat. Sande
rfecif. Frtjtc. libr. 2. tit. 7. def. 5. Argentrcus
ad confuettid. Britann. art. 499. gtojf. 2. Hugo
Grotius tnanudutt. libr. 1. caj>. 6. num. 9. Lam-
bert. Goris adverfar. traft. 4. §. 8. ChriftiniEus
<vol. 4. decif. 185. num. 7. Gudelinus de jurc no-
<v'jf. libr. 1. cap. 13. circa fin. Groenewegen ad
ult. Injlit. depatria poteflat. Imbertus encUrid.
juris Gallici verbo Gallorum filii pofl med. Pinel-
lus ad 1.1. C. de bonvs matemis part. 1. mim. 34.
Charondas , enfes memorables obfervations verbo
enfatts. inpr. Boerius decif. 197. num. 1. & 5.
Meyerus colleg. Argentorat. ad Pand. b. t. num.
10(5. Berlichius part. 2. concluf. pratt. 11. num.
3 1. CT feqq. Parens p. mem. PauiusVoet ad §.
ult. Inflit. quib. mod. patr. potefias folvitur. num.
uit.poft. med.

14. Quod fidiremtum fuerit matrimonii vin-
culum eo tempore, quo necdum fuperftes iin-
plevit atatem iolvenda: poteftati patrise per fta-
tuta definitam j plures quidem revivifcere jus pa-
tris in talem, prcfertim viduam , opinati funt,
quia ea nunquam fux poteftatis per nuptias fa-
£ta , aut ad fe fuaque defendenda habilis judi-
cata fuit, fed tantum perfonse aiteri, quam cui
prius fubjedta erat, incepit fubeiTe; quo defen-
iore cuin nunc diftituta fit, rationi naturali
conveniens videbatur , ut in patris vei qua talis
vel faitem qua tutoris legitimi poteftatem relabe-
m* & ejus regeretur auftoritate, eju$
adhuc sctatis eft, ut vei fe vei fua faltem negotia
npn ppifit fatis. apte tueri. arg.princ. Jnftts. de cu-
ratoribus §. pcn. Inftit. de Attil. tutore ; fic cen-
fent Gilkenius , Clraifaneus , Ant. Theifaurus
& alii ailegatiapud Sandium decif.Frifk. libr. 2,
tit.j.deftfl. j.poftmcd. Berlichiumpart. 2.concluf
11. num. 52. Verius tamen, ubi ftatuta nihil
hac parte definiunt, viduain neque in patriam
neque in tutoriam recidere poteftatem ': curm
eniin utraque femel legjtimo fit extin&a modo ,
patria quidem per nuptias fubfecutas , tutoria
vero fimUlque maritalis per mortein mariti; Sc
quod jure finituin eft , non nifi certis modis a.
iege prsefinitis poife de tiovo initaurari ratio di-
£tet j injuftum foret, invitam fine iege in pa-
triam redigi poteftatem , in quam nifi novaad-
optione ne honefte quidem ac falva apud viros
graves exiftimatione reverti poteft. /. ult. ff. dc
his qui fui <vel altcn. jiin l. qtti liberatus 12 .jf.de
adoption. facit huc arg. /. fruftra 8. C. de fentent.
paffis & reflitutis. L infer ftipulantem 83. §. fia-
cram 5. -verfi nec revocantur Jf. de %ierbor. obligat.
injuftius, invitam ad id adigi, ut in locuin tu-
toris, cuife fponte acvolens per nuptias fubmi-
fit, recipiat alium nec pari genio , nec pari po-
teftate .& aftejdtione maritaii munitum. arg. /. qui
res 98. §. aream 8. verfu nec admijfum ff. dc
folutionibus. Chriftinseus ad Jylechlmenf. tit. 9.
art. 1. num. 10. Boerius decif. 197. num. 4. Mse-
vius ad jus Lubeccnfi libr. 1. tit. 3. num. 2 <5. Ber-
iichius & Sande dd. locis. Argentraeus ad confuet.
Britann. art. 4,1 o. glojf. 1. mm. 3. Wefel ad no-
vell. conftit. Ultrajeff. art. 13. mtm 19.20. Paulus
Voet d. loco. Tyraqueilus de legih. connubial. glojf.
3. adverha: & neftplusen pouvoirde fon pere >
ubi Chaifanei argumenta refellit.

1Quamvis vero neque majorennitas neque
ulla alia fiiiorum setas apud Romanos patriam di-
remerit poreftatem, cum idnuipiam inveniatur
traditum, & vel ex dignitatibus, qu» non niii
majorennibus decerneiidse erant, /. S.Jf. de mtt-
ner. & honorihus , & tamen filiisfainilias delatse
ftequenter, abunde conftet; tamen & hic gen-
tium plerarumque confenfus in cpntrarium con-
fpirafie vifus eft ; dum paifim fere, uti majoren-
nitate, atque adeo anno quinto & vicefimo com-
pleto tutoria poteftas evanefcit ipfo jure , ita &:
patria. Imbertus enchirui. Jur. Gallici verbo Gal-<
lorum filiipoft med, Gudelinus dejure novijf. libr.
1. cap. 13. infine. Chriftinseus vol. 4. dectfi 18(5.
num. 9. Groenewegen ad tit. Inftittit. quib. mod.
patr. poteft fiolvkur num. 3. 4. nifi quod non-
nuiiis in loeis prseter setatem majorennem fepa-
ratx infuper habitationis concurfus defideretur.
Beriichius part. 2. conclufi pratticabil. 11. nwn. 2 7.
Argentrsus 4dc0nfuetud.Britann.art. 500. ubi
plures finwles ieges Gaili» municipales.

DE ADOPTIONIBUS ET ^EMANCIPATXONIBUS , ETC.

r*'T'H03 rnOiJ
:;> uit-

fa

liMi

m

-ocr page 80-

T I T. VIII.

H

i b.

TITV LV S VIII.
De rerum divifione Sc qualitate.

sum

maria,

T Propmtur funtm mum diwfio.
n. Confundi aliquando res publicas & tmmuneS.
5. Quid proprie fint res jure gentium communes;

& quotuplices.
'4. An in littore adifcttre liceat, fine impetrata au-
Uoritate publica.

5. Quid fint res faCra.

6. Non illts convertenda in afius profanos, nec
filienanda nifi certis in cafibus: definunt tamen
facm ejfe, vel iege publka, W dumperhofies
taptce fiunt.

'7. Quid fint reS fanUa , quce pcence violantium
legatos aut muros urbis.

8. Quidres publicce, & quid cuique liceat in pu-
blicis fiuminibus.

9. An in ripii fiuminis publici vel in ipfo flumi-
nepublico quilihet cedificarepoffit, fic ut cedifica-
taadificanti cedant, per difiinffionem explica-
tur; & quid nofiris moribus Ikcat in publicis
fiuminibus.

'10. Quidfintresuniverfitatis.
11. Altera divifio proponitur, qua res fiunt cor-
poralesvelincorporales; illce mobiles , immobi-
les, & fefe moventes. Navigia, molendina, an
mobilia fint.

& 2. Aliquando res fungibiles , qua taks, in jttre

opponi corporibus.
13. Quandoque mobilia quantum adeffettusjuris
t pro immobilibus haberi; quodfit in fervis adfcri-
ptitiis, fruttibus pcndcntibus, metallis, lapidi-
bus, arboribus, necdummtis autccefis.
'54. Jd aliquando etiam fieripcr deftinationempa-

trisfamilicts, &per fpecialemlegem.
15. An immobilis cenferi debeat pccunia emtioni

prcediorum <t domino defiinata.
3 An immobile fit pretium ex rebus immobiiibus
redadum.

17, Qua alia in fpeckfint mobilia, qucs immobilia;
remififive.

18. Res incorporaUs morihts hodkrm vel admo-

Ti perfonarum , ita & rerum
confiderandse veniunt divifio-
nes & qualitates, ut interper-
fonas de rebus jus dici commo-
de poflit. Juftinianus quidem
resomnes vel jure gentium com-
jnunes effe ait, velpublicas, vei univerfitatis,vel
nullius ,vel fingulorum. pr. & %. feqq. Jnfi. h. t.
Quo redeunt. tandem bimembres cum fuis Ipe-
ciebus fubjunftis partitiones ; dum vel nullius
elfe dicuntut > vel alicujub. Res nullius iteruin
Vel humani vel divini juris. Humani juris & nul-
fwnt ea, qu® jure gcntium dicuntur conimu-«

bilia vel ad immobilid reduci.

19. Ilereditas nec admobilianec adtfflmolnlia fatii
reducipotefi; fed fingidce res bereditarice confi*
derandcefimt.

20. Servitutes prccdialcsfunt immobiles; perfona-
les vero aliquando mobiles, aliquando immok-
les. , ,.u.;j

21. Atfiones cmnes in perfonam funt mobiles, ut
& aUioncs in rem pro re mobili; ataffiones in

- remprore immobiliimmobilesfunt. r
3 2. Reditus annui quorum dics jam ccffit, &
penfiones rentm locatarum, quarum itidem ceffit
dies, funtmobilcs, etfi prcedia elocata ftnt, aut
jus ipfium redituum exigendgmm immobilibus ac-
cenfeatur.

■2 3. jus ipfum exigendi annuos reditus, latinsfum-
toredituum vocabulo, immbileefl, utjuspe-
dagibpontorii, portorii , reditus venationis ,fa-
linarum, metallorum , & fimilium, tjuce rega-
lium minorum appellatione veniunt.

24. Reditus ftriite & infpecie accepti, funt vcl
mere perfonales, velmerc reales, velmixtce.

25. Reditus mere reaks immobiles funt 5 paucis
locis exceptis.

26. MixtireditiiS in JJollandia mobiles funt; cdibi
frequentius pro immobilibus habentur.

27. Debita ufuraria immobilium rerum hypotheck
munita, mobilia funt, etfiin quibufdam immo-
bilitim naturam imitentur.

28. Reditus & fiortes , quas cx fiuis cautionibuS
debet fifcus, refipublka , civitates, vici, pa-
gi, co/legia alia fiabilia, mobilibuspotius, quam
immobilibus adnumerari debent, refutatis argu-
mentis contrariis.

29. Jncorporalia adhuc bodie variis in cafibus con-
fiderantur ut fpecks a mobilibus & immobi/ibus
difiinBa.

3 o. Quidinterfit inter mobilia & immobi/ia; & att
affiones cenjeantur "effe in Iqco domki/ndebitom^
an creditoris.

riia. Divini juris res aut proprie tales dicebantur,
puta facrse & religiofe; vel per analogiam quan-
dam, ut lan£ta\ Res alicujus vel in publico plu-
rium , vel in privato ftngulorum erant dominio.
In publico res publica: vel univerfitatis. In pri-
vato res fingulorum dominorum moderamini ac
arbitriofubjeftse.

2. Non hic occupabor difputatione prolixa ,
an res publicx diftinguendse veniant a rebus jure
gentium communibus, an nonipfse resjuregen-
tiuiu communes vulgo di£te it- ipfafint publicx,
fic ut aliat concipiantur jure naturali publicar,
aljse ex adverfo publicje jure civili. Quem in

iiiem

-ocr page 81-

——

—

-

——_

DE REROM DiyiSlONEET QjJALITATE.

6?

finem ex probatis anftoribus varia erudite conge-
fta vide apud D. Noodtprobabil. libr. i. c. 7. & 8.
Jurifconfultos etenim noftros rebus plerumque
inagis intentos quam diitis, fepius res diveriis,
ac oppoiita- fpeciei vulgo applicitis, defignaife de-
nominationibus, nemo, nin in jure plane hofpes
ignorare poteft. Rupti irritique teftamenti diftin-
ttionem proprie loquendo fervatam eile, docet.
§. 5. Jnfltt. qnib. rnod. tejlam. injtmant. fa:pius ta-
men ruptum jurifconfultis appellari, quod vere
eft irritum, ac vice verfa , in eodem §.5. aiferi-
tur. Et quis nefcit, ftuprum proprie in virginem
viduamvecommitti, in nuptam adulterium. Le-
ge tamen Juiia promifcue ha:c & abufive fuiife
ufurpata nomina Papinianus monet/,<?,§. i.Jf.
adleg. Jitl. dcadult. Nec minus jus gentium di-
fcretum a naturali jure , juris tamen naturalis ap-
pellatione venire, conftat ex §. ii.Jnflit. derer.
divif. &, utmittam alia, fub publicis Gajushaud
veritus eft comprehendere quoque res univerfita-
tis, licet proprie a publicis diverfas. /. I. in ftne
pr. ff. b. t. junft. /. 16,ff. de verbor.fignif, Quid
ergo mirum, ii & res, quae Juftiniano , quse Mar-
cianojure gentiuin communes didse in pr. & §.
I. Jnfi. b. t. & /. 2, Jf, h. t. quaruinque ufus jure
gentium communis eft. /. littora 3. §. l.ff. ne qttid
inlocopubl.fiat. alibi apud fcriptores & Jurifcon-
fultos publicorum nomine denotatje iint; acpu-
blicum fieri dicatur, quod a mari occupatum eft.
l.pen.ff. h. t. publicufque jure gentium maris &
littorum ufus. §. littorum 5. Jnfiit. b, t.

3. Ne ergo de nominibus fuperfit difputatio;
jure gentium communes cum Juftiniano voco
res , qua: ufu funt omnium , proprietate nul-
lius, cedunt tamen primo occupanti; nullius enim
in poteftatem talia redafta iunt, eo quod omni-
bus vifa fufiicere, etfi inde quifque occuparet,
quantum fibi fufficit: hinc & primo cedunt occu-
panti, quifquis ille fuerit, eo quod cunftismor-
talibus sequale jus in ea ex largitione divina com-
paratuin eft. Non tamen ita, ut in univerfum oc-
cupari a privatis poifint, fed vel quantum ad ali-
quam fui partem , vel quantum ad quafdam ex
genere fpecies. Pofterioris generis funt fera be-
ftis, volucres , pifces , in mari vel littore natx
gemma?, lapilli, & alia, qux tanquam occupationis
objefta latius traftanda erunt tit. de acquir, rcr.
domin. Prioris vero generis funt aer, aqua proflu-
ens, mare, & per hoc littora maris. Qua ratio-
ne quivis in littore marique sedificare poteft, fic
ut non axlificata tantum , fed & pars ea maris
littorifve , quar a-dificando occupata fuit, in pri-
vato incipiat eife sedificantis dominio, ac tarn diu
maneat, donec quod exftruftum eft deftrudum
fuerit; quippe ex quo tempore in priftinam iittus
conditionem revertitur; dummodo id caveat a>
dificans, ne vel publico ufui noceat, vel confti-
tutis in vicinia privatorum viiiis & adificiis aut
monumentis. §. 1. hifi. h. t. I. 2. §. 1. /. 4.
/. 5. §. 1. /. 6, ffi. h. t. I. 2. §. adverfius eum 8.
L Httora 3. §.1./. 4.//; ne quil m flum. publ.

fiat. I. ergo 30. §. ult. ff. acquir. rer. domin. Qualis
la?fio cum a piratis fimilibufque immineat, arceri
tales ufumque littorum ipfis impediri, juri natu-
rali conveniens eft. Ut enim prsefidi bono con-
gruit, demandatam fibi provinciam confervare
quietam pacatamque, purgando eandem malis
hominibus. /. prcefes 3. /. congruit. 13 ,ff. dc offic.
prcefidis. Ita quoque populi Romani fuit , ad
iittora fua appulfum denegare nocituris & turba-
turis accolarum quietem. Nec alio fenfu Celfum
in /. littora 3. ff. ne quid in loc. pttbl. fiat. fcripfiiie
arbitror littora , in quce populus Romanus impc-
rium habet, populi Romani cjfe, quam quod in
littora illa , quibus asque ac Oceano Romana ter-
minabatur poteftas, & a gentium aliarum terris
feparabatur, hanc jurifdiftionis fpeciem populus
exercuerit; fic ut dominium, quod ajunt, fu-
perioritatis, non proprietatis, ei Celfus tribuerit;
eo modo, quo fibi Antoninus mundi adrogavit
dominium in /. <?, ff. de lege Rbod. de jaftu.

4. Neque ad id, ut licite quis in mari vel lit-
tore sedificaret, neceifitatis abfolutse fuit, decretum
prsetoris aut principis impetraiie , fi modo nulli
noceretur. Hinc leges fimpliciter id licere dicunt,
& sedificata continuo sedificantis fieri, addita ra-
tione , quia id , quod nullius eft, occupantis fiti
/. ergo 3 o. §. ult.ff. acquir. rer. domin. /. 3. §» 1.
/,. 4. ff. ne quid in loco publ. §. 1. Jnfi. h. t.
adeo ut etiam tuendus dicatur , qui in littore
;edificat , vel molein in mare jacit , nec aliter
interdi£fco, ne quid in loco publico fiat, impe-
diendus fit, quam fi appareat, euin vel alteripri-
vato vel publico nocere /. 2. §, & tam. 2. §. ad
ea igitur 5. §. adverfiusettm. 8, /, littora 3. §. I.
/. 4,ff. ne qttid in loco public. fiat. imo nec no-
vi operis nunciatione ullus prohibendi jus habeat,
nifi ad id , ut fibi damni infe£ti nomine caveatur,
/. 1. §. quodfiquis in mare. 18, ff. de operis novi
nunciat. Quin tamen prudentise fuerit, veniam
sedificandi inlittore impetraife , dubium non eft:
ne forte quis, quafi publico , vel tertio privato
prsejudicaiiet, juberetur deftruere, vel in opere
cxpto pergere vetaretur, quafi cum aliorum de-
trimento exftrufturus, /. quamvis 5 o, ff. acquir.
rer. domin. atque adeo verutn quidemerit, Hcite
in iittore marique eum ftruere , qui publice ,
id eft auftoritate publica impetrata, exftruit, jux-
ta l.fluminum 24. ff.de damno infetf. fed tamen
nec peccaverit , qui privatim exftruxerit, id
eft, privata au&oritate. d. I. 24. verfi. ad ea. nec
aliud intereft inter hxc duo , utrum publice quis
an privatim in littore sedificaverit, quain quod
publice opus faciens de operis quidein vitio cave-
re teneatur iis, quoruin intereft , de damno in-
fe£to, at non de vitio foli; fed magis princeps
vei in provincia pra;fes adeundus fit , qui pu-
blica au<5loritate a-dificare permifit, ut impediat
sedificationem in foio tali, ex cujus vitio, ob opus
exftruendum, damnum imminet: cum ex adverfo
is, qui privata sedificat au&oritate in littore, non
de operis tantum, fed & de foli vitio, teneatur

I cave-

-ocr page 82-

66 L i B. I. T

cavere, qui fenfus. d. I. 24. ff. de dxmno infetto.

5. Inter res nullius fed divini juris, occur-
runt primo loco facrae; quse rite per pontificem
vel principein Deo confecratas funt , atque ita
audoritate publica ab ufu profano ad piurn tran-
flata'. Lfacrdloca 9. pr. & §. i.ff.h. t. facrtc
8. Inftit. h. 1.1. ult.ff. ut in poffeff. legat. &c. So-
la proinde dedicatione privata facrum non fit.
d. §. 8. I. in tantum 6. §. facra 3. ff. h. t. multo-
que minus folo voventis voto. /. fiquis 2. ff.de
pollicitat. Talia erant donaria facra, veftes, va-
fa, aliaque. l.fancimus 21. C. defacrofanti. ccclef.
cedes quoque facrae ; quibus tainen dirutis , fun-
dus facer manet, religionis prserogativa. d. §.8.
d.1.6. §. 3. ff. h. t. licet aliud in littore poft cafam
illicpofitam iterumque deftrufitam obtineat, de-
ficiente cultus facri favore. d. I, 6.pr.ff. h. t.

6. Quamvis autem facra non lint profananda,
neque regulariter ufibus eximenda piis utcunque
fuperftitiofo deftinata divini cultus exercitio;
fed magis errore ac fuperftitione remota in alios
pariles licitos numinis divini cultus converten-
da. arg. /. legatum 16.ff. de ufu &ufufr, legat. &, j
fi acquifita uni ecclefise bona fuperflua appa-
reant, applicanda fint ufibus ecclefise indigen-
tioris. Confult. JQorum Holl.part. 4. confil. 366.
3 67. quibufdam tamen modis facra efle define-
bant apud Romanos ; dum vel lege publica id
injungebatur. /. inter flipulantem 83, §. fdcrdm.
5. verf. nec revocatur ff. de verb. oblig. vel per ho-
ftes res tales capiebantur , eo quod inter gentiles
nonerat illa facrorum communio , fed alii alia
agnofcebant facra, cultum alium , aliofque Deos
tutelares; ut tamen recuperatas poftliminii jure in
priftinam reverterentur confecratorum conditio-
nem. /. 5. C. de paganis. L 36.ff.de religiof. vel
denique juftis ex caufis alienabantur , puta ad re-
demtionem captivorum, alimoniain pauperum,
a'S alienum ecclefiae exfolvendum, aut ut rei, quse
ecclefi;r inutilis eft, permutatio fiat cuin alia uti-
liore, l.fancmus 21, & duth,prceterea C. de facro-
fantt, ecclef. novcllq. cap.2 , §. 1. extra quas caufas i
per alienationem in rerum profanarum catalogum
res facras transfcribi prohibitum; quo etiam fen-
fu nec aeftimationcm videbantur recipere. l.facra
locay. §.u/t.ff. h.t. inquantum pretio res omnes
«ftimandx funt, pretiuin autem efle nequit, ubi
venditio interdidta eft. Quod enim in 1. hanc legem
22.23.24.ff.de contr. cmt. dicitur loci facri ven-
ditionem fubfiftere, fnion fpecialiter tocusfacer ve-
nierit, fed venditioni majoris partis accefferit; non
eo pertinet, ut exfacro profanus fieret; non magis,
quam fundo vendito fepulchrum in eo exiftens
definit refigiofum effe; fed potius, ut eodem jure
& qualitate tuin facer tum religiofus locus fundo
vendito accedens , penes emtorem in pofterum
effet, quofuerat ante penes venditorem. C«te-
rum t]ua forma, quibus lolennibus urgente necef-
fitate vel utilitate evidente, resecclefiafticasnunc
alienari, moris fit, alibi monendum erit. Quem-
admodum & de religiofis dicetur latius tit. de re-
iigiof. & fumt.funer.

1 T. VI II.

7. Sanfta: res (non proprie, fed pcr analogiam,
& quodammodo, ut Imperator loquitur, divini juris
ac nullius in bonis habita?) dicuntur, quxabin-
juriis hominum defenfa: ac munitse funt, iive a
fandtione five a fagminibus noinen adeptse fint,
ut videre eft in §.fan£ta 10. Jnftit. de rerumdivif.
t.fanffum 8. pr. §. 1, ff, h.t. huc reducun-
tur legati , de quorum non violando jure , &
violantium punitione, five iph , five comites eo-
rum , ladi. fint, Pomponius in /. ult.ff. de legatio-
nibm. & Ulpianus in /. tege futia 7. jf. adteg. Jut.
de vi pubtic. & ego fuperius in tit. de Jwfiit. &
jure. Huc .& muri porta^que pertinent, non ur-
bis tantum Romse fed & municipiorum , capita-
li pamain violatores conftituta t.fanftum 8. §.u/t.
t. ult.ff. h. t.d. §. fantta 1 o. Jnflit. h. t. I. defer-
torem 3. §. nec non 17.ff.de re militari. quse
an tantum belli, an vero & pacis tempore obtine-
re debeat, an in militibus iolis, an vero in pa-
ganis quoque , an tantum in limitaneis, an &
aliis in urbibus ; & qua* hujus funt gcneris alia,
difcufli latius libello de jure militari cap. 4. num.
29. & fcqq. ad num, 3 8.

8. Publicas res quod attinet, quse fcilicet do-
minii jure ad totum populum pertinent, illse a
jure gentium communibus feparationem recipi-
unt, quod publica: a populo jam occupats in do-
minio efle cseperint; communes non item : fed
adhuc occupandse , tanquam nullius. /. ergo 3 o.
§. tdt. ff. de acquir. rer. domin. nam , ut Neratius
ait in t. quod in littore 14. ff. de acquir. rer.domin.
littora publica non ita funt, ut ea , qua: in patri-
monio funt populi , fed ut ea , quse primuin a
natura prodita funt , & in nullius adhuc domi-
nium pervenerunt. Adfcribuntur autem publi-
cis hifce flumina perennia & portus §. 2. /?;_/?. h.
t. L nemo 4. §. 1. ff. h. 1.1.1. §. fluminum 3 .ff.de
fluminibus. & quia horuin communis eft ufus ,
ficutviarum publicarum& littorum & riparum,
hinc cuilibet in illis navigare licet & pifcari, §. 2.
4. 5. Jnfl. h. t.l. 5. ff. h. t. aquam infuper inde
haurire, quin & ducere, quoties in ulu publi-
co aqua non eft, dum neque fiumen navigabile
eft, neque ex eo aliud navigabile fit. /. quo minus

2 .ff. de ftuminibus.

9. Anautem in flumine publico cuivis sedifi-
care licuerit jure Romano , fic ut sedificata cef-
ferint sedificanti, non fatis expeditum eft. Sunt
qui id omnibus concedunt publica accedente au-
ftoritate, cenfentes idemin fluminibus, quodin
mari vel littore, obtinere quantum ad insdifica-
ta: dufti arg. /. ftuminum 24. ff. de damno infe-
Eto. Magis tamen diftindtione rem puto termi-
nandam. Aut eniin de illis qtixftio eft, qui pro-
pe illam fluminis partem prsedia, & per hoc ri-
pas poflldent; aut de aliis , nullum in aclja-
centes flumini agros ripafque jus habentibus.
Priores quod attinet , permiffum ipfis eft etiain
auftoritate privata exftruere in flumine ripave
ejus, quicquid agro ripseve adverfus iinpetum
& edacitatem fluminis muniendse aptum videbi-

tur,

-ocr page 83-

Dh rerum division

tur, fic ut& operis exftructi domini fiant, dum-
modo neque vicinis fuperioribus aut inferioribus
neque e regione prxdia habentibus noceant,
eumque in finem de opere faciendo his caveant
damni infedi nomine /. unic. ff. de ripa miinien-
dal.i. §■ 6. 7. ff. ne quid in flumine publ. fiat.
quo aliter aqua fiuat, &c. Neque publico obfint
ufui, quo pejus navigetur, aut aliter(aqua fluat,
quain fluxitante, tot.tit. ff. de fiumin. &nequid
m fium. publ. fiat, quo pejus navig.tot. tit.ffi.
ne quidvi fium. publ. fiat quo aliter aqua fluat, &c.
Et quia dubium nulli effe poteft, quin ponti-
bus ftrato flumine, deterior efliciatur navigan-
tibus publicus fluminis ufus, hinc ne is quidem,
qui in utraque fluininis publici ripa dom^sha-
bebat, pontem privati juris exftruere potuit. i.
ult. ffi. de flumimbus. Pontern fcilicet privati
juris appellat JCtus, ex eo , quod in ufum
& commodum privatum iftarum Eedium com-
paratus erat : ita enim etiam privati juris dici-
tur, quod eftindominio velufu privati l. fiervitu-
tes. 14. fiervitus.i.ff. de fiervitutib. nam utlo-
co privati juris legatur pnvato jure, nulla vel
ratio fuadet vel juris neceflitas, plana fatis ac
perfpicua apparente Scsevolx in verbis retentis
fententia. Pofteriores quod attinet, qui fcili-
cet nulla prope ripam prsdia poflident , nullo
putem modo his de jurc permiflum eife, utin
ftumine publico auctoritate privata sedificarent,
aut sdificatorum efiicerentur domini: cum enim
jedificata folo cedant, quoties foli dominus ap-
paret , magis eft ut a'dificata ceifura fint illis,
qui prope ripam pra'dia poflideilt non limitata,
quippe ad quos uti ripa pertinet, & quse per
alios ripse insedificata funt, l. qui autem 1 5. ff.
de acquir. rcr. domin. (ad diftin&ionem eorum,
qua: in littore a:dificata erant/. quodin littore 14.
ff. eod.tit.) ita & jure dominii fundus fluminis
pertinere videtur, quatenus faltem defiit aquis te-
fluseffe, &incipit alvei fluminis officiuin pra:fta-
re,quod non minus per insedificationem contingit,
aqua propter ina:dificationemillacnondefluente,
quam per infulse nativitatem , aut alvei totius
defertionem. Ut ergo infula in fiumine nata ce-
dit iis , qui prope ripam prxdia tenent , ita
quoque ina:dificata in flumine iifdem cederera-
tionis eft. Ab infula certe in flumine nata ad jedi-
ficata in flumine argumentum refte duci Labeo
monet in l. pen. §. uk. ff. de acquir. rer. domin.
Si inquit, id, quod in publico natum aut (cdifi-
tatum efl, publicum efl, infiula qv.oque , qua: in
fluminepublico nata efl,publica effe debet. Non
quod h£c fuerit Jurifconfulti opinio, vel infu-
larn vel inaidificata regulariter publico cedere;
< contra enim de infula jam definierat in eadem
l penult. §. 1. z. 3.) fed quod innatorum & in-
ffdificatorum parem crediderit efle conditionem.
Sed dices, quorfum ergo fpeftat illa Ulpiani inter
a:dificata in flumine publico & via publica & litto-
re comparatio & exsequatio, dum in d. I. fluminum
2^.ff. de damno infcff. ait fiummm publmmm cm-

e et qjj ai) itate. 6j

munis cflufius, ficutiviarum publicarum & littorum,
in his igiturpublice licet cuilibet cedificare & defirue-
re. Quibus confequens videri poftet, ut, quemad-
modum littori ina.'dificata cedunt sedificatori fe-
cundmn ante dida , ita & exftrufta in fluinine
publico dominii jure«cquirantur exftruenti, cui-
libet fine diftinftione , an prope ripam pra-dia
poflideret, nec ne. Verumpenitius attendenti
patebit , juris analogiam non pati ut compara-
tionem iftam extendamus ultra flumina, quibus
agri adjacent limitati: wi quibus ut alluvio non
cedit prardia prope ripam habentibus , /. in
agris 16. ff. de acquir. rer. domin. ita nec infula
illic nata , vel quae funt ina:dificata , vel al-
veus a flumine defertus ; fed quemadmodum
in rnari nata infula, & ex pari ratione pars maris
inscdificatione occupata , protinus jure dominii
occupanti acquiritur, ita & de infulis in flu-
mine qatis ante agros limitatos, & ex paritate
rationis de ina'dificatis , id obtinuit, ut occu-
pantis aut exftruentis fierent; tefte eodem Ul-
piano in /. 1. ^.fiinfiula 6.ff. de fluminibus. Ma-
net ergo firmum , axlificata in flumine ante
agros aliorum 11011 limitatos cedere agrorum do-
minis ; exftru<5ta vero antelimitatos fundospro-
pria fieri a:dificantis una cum illa alvei parte ,
qua: sedificatione occupata eft; modo fcilicet
neque privato neque publico noceatur: quemin
finem veniam exftruendi impetrari, & ita pu-
hlice exftrui juxta d. 1.24. confultum fuerit; uti
ante latius de a:dificatis in littore marique di-
6tum. C.Tterum quia moribus noftris & alia-
rurn gentium maris littora & fluniina regalibus
feu domaniis principum adnuinerantur libr. 2.
fiendorum tit. 5 6. non ita , fi navigationem &
ejus fequelas excipias, communis omnibusufus
eft , neque pifcari retibus in flumine cuiqueli-1
cet, multoque minus, extra ripoe munitionem ,
sedificare in fundo fluminis, aut in maris littore,
autaquamducere ex flumine, aut exftruere mo-
lendina , nifi nominatim id a principe, vel eo,
cui demandata dominiorum cura, conceflfumfue-
rit; fic ut illa venise impetratio, quse ex jure
Romano prudentise erat, nunc abfolutse necefli-
tatis fit. Gudelinus. de jure noviff. libr. 5. cap.j.
verfi. qua: in prccditto. Vultejus dcfiudis iibr. 1.
cap. 5. num. 7. HugoGrotius manudutt.libr.2.
cap. 1. num. IJ. & fieqq. Groenewegen ad
§.2. lnflit.de rer. divifi. Paulus Voet ad §.1.
Infi. eod. tit. num.j. & ad §.2. num. 2. ^4.
& ad §. 4. num. ult. ibique plures citati.

1 o. Univerfitatis res funt, quse jure dominii
ad univerfitatem, puta oppidum , vicum , pa-
gum , corpus , pertinent; quse non funtiin-
gulorum ; ut variis argumentis docet JCtus iri
/. in tantum6. §. 1. ff. h.t. I. ficutq. §. 1. ff.
quod cujufque univerfit. nomine &c. De quibus
plura d.tit. quod cujufque univerfitatis nominevet
contra eam agatur.

11. Altera rerurn divifio eft, quod vel corpo-
rales funt vel incorporales, ilk, quje fua na-

I % - turi

-ocr page 84-

68'

tura tangi poffunt ; hce tangi nequeunt , ■& in
;ure coniiftunt , ut fervitutes , hsereditates ,
ncmina &c. Corporalium tres funt fpecies ,
enim mobiles funt, veluti fupelleX ; ut &
ea , qua;, licet gravia , fic tamen comparata
funt , ut moveri poflint; veluti, horrea mo-
bilia ./. Titius borrcum 60. ff. de acquir. rer. do-
rnin. naves, utcunque ampliflimse /. 1. §. 6. &
7. ff. de vi & vi armata. I. vi facit 20. §.pen.
ff. quod vi aut clam. & harum exemplo molen-
dina aquatilia ex anchons ftantia, non terrce af-
flxa , ut & plauftris imponi folita molendiria
caftrenfia l. dolia 26. §'. I. ff. dc inftriift. vel
inftrum. legato. Tyraquellus de retraUu gentil.
§. 1. gloff. 7- ni/m. 92. Argentrceus ad cohfuet.
Britann. art. 408. num. 9. Berlichius conchif.
praff.part. 3. concl. 30. num. 10. Carpzovius
dcfin. for. part. 3. conftit. 24. deftii. 8. Parens
p. lhem. Paulus Voet de mobilibiis & immobil.
v$l 15. wmfcf. & 8. aliie imrriobiles, utprae-
dia; alise fefe nioventes, ut' fervi &' animalia: ut
taihen fefe moventia fub mobilibus fsepe compre-
liendaritur; quotie-s leges, iimpliciter inter mo-
bilia & immobilia diftinftione fafta , quid de-
finiunt, veluti in tempore ufucapionibus im-
plendis prsfihitoInft. de ufucapion. I. ult.
€. de longi temp. prcefcript. tit, Inft. de reb. corpo-
rdl. & incorpCral. /. 1. §. 1. ff. b.t.

12. Infrequens interim in jure: non efl:, ut
res furigibiles pondere nuiriero vel menfura con-
ftantes, ac revera corporales, corporibus ipfis
bpponantur, ift quantuin in hujufmodi rebus
fungibilibus , qua talibiis, non corpora confi-
derantur fed quantitates /. talis fcriptura 3 o. pr.
ff. de legatis l. l. ft is cui 94. §. fin autem 1.
ff. de folution. I. ft pctnce 19. §. ji falfo 2. ff.de
condiff. irideb. uti ex adverfo corpora dicun-
tur , quoties in iis non principaliter ponderis
menfurje numerive habetur ratio. /. fi fervus le-
gdtus 108. §• qui quihque 10. ff. de legat. 1.
I. i. §.fed & ftj- tfi de dote pralegat. d. /. ta-
lis fcriptura 3 o. §. pen. ff. de legat. 1.

i 3. Nec minus fubinde fit , ut quse res na-
tura inobilis eft, proimmobili habeatur, dum rei
immobilis pars & acceifio efle creditur. Servi
vere mobiles , fi per fe cenfeantur , & ex na-
Mfl fua , iamen , fi fundo adfcripti fint, jure
fuhdi ut res immobiles aeftimantur, definuntque
ex fua propria cenferi natura. arg. I. origiharii 7.
C.de dgricol. & cenfitis l. longce^.jf. de diverf.
temp. prcefcript. fruftus praediofum mobiles elfe
natiiralis ratio diftat, & h Trajano refcriptum l.
iiit. §. i.i. ff.jde rcquir. reis. l.fuhdi 17. §. fid
& i.ff. keatt. emt. hos tairieh etiamnum pen-
dbhtes , tariquain fundi partes corifiderari, &
ideo imfnobilium jure cenferideBere, coiiftatex
1. fruthts pehdehies 44; ff. jde ret vtndk. I. ult. §.
fruttus 6. ff. qiite ih fraud. ffl&ffi. aiien. I. quce-
fitum 12, §. ca vero 1 i.ff. de infirutt. vel tn-
firum. iegat. I. fi fiervus 61. § . locari 8. ff. de
fimis. Chalfaneus ad mfiuet. Burgund. rubr. 4.

§. 2. in verbis omnhtmmobilhtm.mm. 20. Mariw
tica de conjett. ult.volunt. libr.9. tit. 3. num.6.7*
Tyraquellus de rctraci. gentil. §. 1. gloff.7.num.3 7;
& 43. Andr. Gayl libr. 2. obferv. 10. num. 3.
Georg. de Cabedo decifion. Lufitan. 68. num. 1.2.
Simili modo rnetalla lapidefque & arena & creta,
& quicquid eft in fodinis metallicis aut lapicidinis'
&c. Arbores quoque fundo hxrentes, immobili-
bus accenfentur, utpartes prffidiorum : quje cn>-
nia, ubi ruta feu eruta & carfa fuerint, uti definunt4
fundi partes elfe, ita in pofterum mobilibus an-
numeranda funt; nec amplius fundi domufvejura
fequuhtur , nec prxdio vendito ad emtorem per-
tinent, licet nominatim excepta non inveniantur.
l.fundi 17. §. fundo 2. verf. ligna. & §. firuta &
ccefa. 6.1. Quintus Mucius 4o.ff. de attion.emti t.fi
pofi infpcttum 9. ff. deperic. & commod. reivend.
arg. l.fruttus 7. §, ft vir. 13. fffolut. matrimon
l. fied fi meis 26. §. arbor. 2. ff. de acquir, rer.
domin. Berlichius part. 3. conclufi 3 o. nttm. 19.
Modeftinus Piftorispart. 3. qucefi. 124. num.Sj*
& feqq. Colerus decif. 5 9. num. ult. Paulus Voet
&9- de natura nwbil. & immobil. cap.24. num.4.

14. Quid , quod & immobilia vulgo credita
tamen vel ex fpeciali legiftatoris difpofitione, vel
ex deftinatione domini aut fa<5to , pro mobilibus
habentur, quantum ad juris efteftus , vel vice
veria. Atque ita, licet arbores grandiores fundo
li2erentes,velut partes fundi, immobiles efle didum
fit; Flandrico tamen jure mobilibus extra du-
bium annumerari folent. Jnfiruttio Curice Flan-
dricce ari 351.352. Et quod attinet domini
fadtum, quce ante fuerunt mobilia, fi a:dibus ap-
plicita fuerint non temporarii fed perpetui ulus
caufa, five tigna fuerint, five coluriinse, & mar-
mora, sedium efle incipiunt, & ita iminobilia;
iriio, fi detra6ta reponendi animo, idem dicendum
eft l.fundi 17. §. Labeo.7. & §§. fcqq.ff. de
att. emti. nec dubitandum, quin, dejeftis sedi-
bus ea mente ut inftaurentur , rudera quoque
immobilibus accenferi debeant, in quantum ir>-
ftaurationi novce domus apta efle poflunt. Pa-
pon. hbr. 17. tit. 4. in appcndice arrcft. 1. Idem-
que ftatuendum in mobilibus per patrisfamilias
deftinationem perpetui ufus gratia ad certum lo-
cum,domum puta vel fundum, delatis, ita ut per-
petuo illic iftius ufus caufa manfura iint, etiamfi
vel nunquain immobilibus naturaliter jungen-
da fint , vel ex deftinatione jungenda , nec-
dum tameri inccperint immobilibus jun&a;
efle , modo ad ipfas ardes fundofve quibus
jungenda fiint , delata fuerint. d. I. fundi. 17.
§. 2. 7. 8. ff. dc att. cmti. arg. /. ex fatta
3 5. §. rerum 3-ff-de bccredib.infttt. I. debitor 32.
ff. de pignor. & bjpotbec. t. ft ita legatum 86.
ff. de legatis 3. Mavius adjus Lubec. qutefi.
prcelimin. 6. nf/m. 20. & fieqq. Argentrsus ad
cohfiietud. Britann. art. 408. num. 2. 3. 4.5.
Tyraquellus t de jure primogeniturce quccft. 48.
num. 3. & fieqq. Paulus Voet de mobit.
mobil cap. 24. ^25. Wefel ad novelt. cm-

fiit.

L i B: I. T i t. VIII.

-ocr page 85-

DE RERUM DIVISJONE ET QJU A L.ITA TE, 69;

ditus. tot. tit. Inftit. de reb. corpor. & imorporal.
Sed cum maxima legum municipalium pars di-
vifionem in corporalia & incorporalia ignoret,
ac fola rerum in mobiles & immobiles divifione
contenta lit , tefte Antonio Matthxo de autfio-
nibus libr. 1. cap. 3. num. 13. & de enminibus'•
lib. 48. tit.10. cap. 4. num. 21. operar pretium
erit inquirere, cui claffi, mobilium an immobi-
Jium,res quseque incorporalis annumeranda fitt

19. Hsereditatem quod attinet, cum iit & mobi*
lium & immobilium & in corporalium univerfitas,.
vix eft, ut in totum immobilibus aut vice verfa-
mobiiibus accenfeatur , fed magis rei cujufque
in hsereditate reperts natura confideranda erit; eo
fere modo , quo de peculio refponfum eft : cuttli
enim rei vindicatione fola; peti poilent res cor-
porales, non incorporales , peculio autem ve-
lut juris nomine utraeque comprehenderentur,
fcripfit Juiianus, non ut gregis , ita pectdiivin*
dicationem reccptam ejje , fed res fingulas peten-
das cffe l. vindicatio 5 6. ff. de rei vittdicat.

20. Servitutes prsediaies quod fpeftat ; hon
dubium , quin rerum immobilium numero ve-
niant , cum nihil aliud fint, quam rerum im-
mobiliuin feu praidiorum jura & qualitates, imo'
prsedia quaiiterfefe habentia,prsediorum acceiiio-
nes, quas fui principalis naturam fequi ratio di-
dat, & ut argumentatur Hugo Grotius, deli-
bationes juris dominii , in quantum ex jure do-
minii prsedii fervientis quid diminuitur, detra-
hiturque , & in dominantis prsedii dominum
transfertur /. quid aliud-86. jf. de verb. fignif. h
qui fiindum 12 .ff. quemadmodi fiervit. amitt. arg«
/. fi aquam 2. C. de fiervitut. & aqua Tyra-
quellus de retratt. gentil. §. 1. glofif. 5. num.Zi
Andr. Gayi. libr. 2. obfierv. 11. num. ult. Aiiter
quam fefe res habet in ufufruftu & fimilibus fer-
vitutibus perfonalibus; quse , curn non femper
immobilibus inhsereant rebus , fed frequenter
etiam in mobilibus conftitui foieant , potius
quandoque mobilibus quandoque immobilibus
adfcribendse erunt, prout vei mobiiibus vel im-
mobilibus fuerint rebus impofitae ; maxime, quia
& in interdifto unde vi in folis immobilibus Jo-
cum habente, ftatutum eft , frudluarium irn-
mobiiium, non item mobilium , eo pofte uti
remedio pofleftorio /. quod eft 3. §. peHitiet ij.ffi
de vi & vi armata, & in prsefcriptionurn mate-
ria ufufrudus proprietatem imitetur, & tantq
temporis fpatio ufucapiatur in fructuarii prseju-
diciuin, quanto tem pore proprietas ipfi periret
proprietario. l.pen. ^fified nos ii C.de ufufrutlu.

21. De aftionibus quamvis multis placucrit,
eas conditione rei ad quam tendunt aeftimandas
efle, atque adeo tendentes ad rem mobilem mo-
biiibus;ad rem vero immobiiem immobilibus efle
annumcrandas. Andr. Gayi libr. 2 i obfierv. 11.
nutn. 10. Tyraquellus de retraB. gentil. §.
gloffi. 7. nim. 15. Berlichiuspart. 3. conclufi^ 3.
num. 5. Wefel ad novell. conftit. Ultrajetf.
art.iti num. 3, Confult. Jurifc. Holl. part. 3.

I 3 vol.

ftit. UltrajcB. art. 12. num. 10. Rodenburch
de jure conjug. trati. prcelimin. de ftatut. diverfi.
tit. 2. cap. 2. ntim. 5. in med. Non tamen pe-
cunia per patremfamilias emtioni rerum immo-
bilium deftinata , eumque in finem ab eo re-
pofita , immobilibus accenfenda eft ; tum quia
hsecin fe & ex fua natura mobiiis eft, nec tan-
quam alterius rei immobilis, velut principalis,
accefloria confiderari poteft; tumquiafola defti-
natio fine fa£fo ac impiemento & efre&u defti-
nationis non mutat naturam pecunise. arg.
1. fi id quod 58. §• item Celfius 1. ffi. pro fiocio 1.
xcttera 41. §. fied etfiparavit. 14. & 15, fif. de
legatisi. tum denique quia in uno tantumcafu,
fingulari favore minorum, invenitur conftitu-
tuin , pecuniam talem , ad inftar rei immobi-
Jis, nonnifidecreto aiienaripoife,/. qtiid ergo 7. §.
tjmd ergo 6ff. de contrar.tut. & utili al7. jund./. d
VivoPio 15. §.ult.ff. dere judicata. Andr. Gayl
libr.2. obfierv. 11. Papon. Itbr. 17. tit. 4. ar-
rcfi. l-tj 6. Tyraquellus deretratf.gentilit. §. 1.
glojf. 7. nutn. 108. 109. Wiflembach adPand.
vol. 2.difip. 3. th. 9. Berlichiuspart. 3. conclufi.3 o.
nutn. j^.ibique plures citat. dillent. Chopinus ^
leges Andium libr. 2. part. 1. cap. 2. tit. 2.
nutn. 14. in med, Chaflaneus ad confuet.
Burgund. rubr. 4. §.2. verbo omnium mobtlium.
mm. 16.

16. Similiter nec pretium ex rebus immobi-
libus divenditis redactum immobilibus re£te
adnuineraveris: quamvis enim pretium aliquan-
do quantum ad certos quofdam juris efledus
fubintret in locum rei diftraftae , & eo cen-
leatur jure quo ipfa res ; ut in cafu, /. fit &
'rem. 22. ffi. de petit. hcered„ & viceverfa in ca-
fu /. fi ut proponis 8. C. de rci vindic. I. tutor. 2.
ff. quando ex faclo tutor. quia tamen regulari-
ter id obtinet, ut neque res emta ejus fit, cu-
jus fuerat pecunia , neque viciflim pecunia ei
cedat, cujus res fuerat; & generaliter neque res
in locum pretii,nequc pretium in locumrei fucce-
dat, ejufve naturam induat ac qualitates. arg. /.
qui vas argenteum 48. §. ult. ffi. defurtis l. fi ex
ta.6. C.de rei vindic. /. tdeoque 7. in fine ffi. qui
potior. in pign. I. ex pectmia 12. C. de jure dot.
Confequens eft, ut nec redafta ex immobilibus
rebus pecunia , immobilium loco habeatur, aut
eorum regatur jure,etiamfi in aliarumrerumim-
ffiobilium novam emtionem rurfus deftinata con-
ciperetur. Sande decifi. Frific. libr.2. tit. 5. defin.7,.
circamed. Schurpf. ccnt.i. confil.u. Gothofre-
dus adl. qtti vas48. §.ult. defurtis.

17. Qua* porro res in fpecie inobilibus, quse im-
mobilibus accenfendse fint, ut figillatim enarrem ,
neque inftituti ratio patitur, neque difficile erit
ex iis petere au&oribus , quibus h*c ex profeffo
traftare ariimus fuit; vide Paulum Voet de mobilv-
bus & immobilibus. Beriichiumpart. 3. conclufi. 3 o.

18. Incorporalesres funt, quse nectangi nec
paipari poflunt , ac in jure confiftunt, veluti,
hsereditates,fcrvitutes , nomina & a£tiones,re-

-ocr page 86-

70 L i b. I. T

njol. 2. confd. 11 o. & longa ferie citati ab his plures
alii. juris tamen rationibus convenientius arbi-
tror , inter aftiones in rem & in perfonam diftin-
guendum efle. Si enim in perfonam actio fit,
mobilem eam judicandam puto , five ad rem mo-
bilem five ad immobiiem ea tendat; five adim-
petrandum rerurn mobilium immobiliumve do-
minium, ftve ad ufum earundem aut fimile quid
obtinendum, comparata ftt, veluti emtivendi-
ti, locaticondudi, commodati &c. Cumenim
ipfi tantum perfonje creditoris, non item rebus
ejus, jus & aftio quxfita iit; & fola debitoris
perfona ad aliquid dandum faciendum aut pra:-
ftandum obligata; nec res ipfa danda vel prse-
ftanda, utut immobilis, ulla ratione fit afledta
creditori, aut obUgata vinculo juris in re ; con-
fcquens eft , ut , quemadmodum ipfa per-
fona tum debitoris tum creditoris mobilis eft,
ac domicilium fuo arbitratu transferre poteft ,
etiam aftio perfonalis, offibus perfons tanturn
inharrens, mobilisjudicetur, velut acceflio ejus.
Et certe, ut res, quar nullum in aftionibus in
perionam fundamentum conftituit, eafdem face-
ret mobiles vel immobiles , neque ratio neque ju-
ra fuadent: maxime, curn perfonalibus aftioni-
bus fsepe non res proprie di£tse mobiles immobi-
lefve, fed vel implementa fafti perfonalis , vel
folum rerummobilium immobiliumve ufum, peti
manifeftum fit; circa quales adionum perfona-
iium fpecies inextricabiles fuperellcnt difficulta-
tes, in quseftione an mobilibus an immobilibus
adfcribi deberent, fi admittenda foret fuperius tra-
dita communiorinterpretum opinio. Neque juvat
quod adionem ad rem petendam habens, cenferi
debeat rem ipfam habere, quodque apud fe quis
videatur habere, de quo aftionem habet. I. is qid
attionem x^ .ff.de regul.jwis. I. bonorum appellatio
49. l.idapud fe 143. ff. de regul. juris. Primo ete-
nim hsec non ex veritate obtinent, fed paffim fere
improprietatis nota videri ufi funt Jurifconfulti.
Nec deinde alio id fenfu prolatum , quam quod
in bonis & patrimonio noftro latius fumto efle
confeantur omnia quae fuperfunt, dedu£to arre
alieno , omnia qua: nos beant, & ex quibus to-
ta noftri patrimonii mafla amplior atque locuple-
tior dici poteft; flve res jure dominii poffidea-
mus , live rerum intuitu a£tionem petitionem
aut perfecutionein habeamus d. 1.^g.ffi. de verb.
fignif. Denique , fi de perfonalibus aftionibus
qusftio fit, minus reveraeft aftioncm habere,
quam rem /. minus efi 204,jf. de reg.jur. unde
cum emphafi pro immobilium pollellore, a fatifda-
;tionis neceffitate liberato, non habendus dicitur ,
qui tantum perfonalem fundi petitionem habet. L
fcicndum 15. §. diverfia caufa^.ff. quifatifidare
cog. aliter quam fefe res habet in aftionibus in rem,
de quibus non incommode acceperis id, quod
eft in d. L is qui affionem 15 .ff.de regul. jur. &l.
rem in bonis 52 ,ff. deacquir. rer. domin. puta, rem
,in bonis noftris intelligi , quoties poffidentes,
exceptionein; aut amittentes, ad rtfupewtdm

1 t. VIIL

eamaftionem habemus; eumque qui a£tionein
habet ad rem recuperandam , ipfam rem videri ha-
bere. Ex quo etiam, velut fundamento , circa
aftiones in rem determinatio petenda ; eas fcilicet
inter immobilia computandas efle, fi tendant in
rem immobilem ; mobilibus vero adfcribendas,
fi rem mobilem perfequantur : cum enim in hu-
jus generis a£tionibus jus in re quo res ipfa aflefta
eft & devinfita, lit totum agendi fundamentum ;
non abfurdum fuerit, ab ipia reruifl fic devincta-
rum natura ac proprietate petere, an inde nata
a£tio mobilis an vero immobilis dicenda iit. Et
quamvis pretiofa mobilia quantum ad quofdam
juris effeftus immobilibus comparata invenian-
tur; tamen quia in dubio propria rei cujufque na-
tura, non fi&io, fpe£tanda eft, etiam in hac
quseftione inter res viles ac pretiofiores mobiles
haud videtur diftinguendum.

22. De reditibus prolixa interpretum diljmta-
tio eft. Ubi primo quidem diftinguendum arbi-
tror inter reditus annuos, quorum dies jam ceffit»
& ipfum redituuin exigendorum jus, ex quofin-
gulis annis ftatifve temporibus recurrit prxfta-
tionis exigendse poteftas. Reditus enim quod fpe-
ctat, quorum dies obligationis jamceflit, mobi-
libus jure optimo adfcripfcris,five jus ipfum origi-
narium, ex quo quotannis renafcitur prsftatio-
nis neceffitas, mobilium/iveimmobilium claffi ac-
cenfendum fit, juxta diftinctiones rnox traden-
das : cum non alio loco reditus, quorum ceflit
dies , videantur habendi > quam quo fruftus jam
a folo feparati; qui quamvis ex immobilibus nati
fint, & , dum pendebant , immobiles judicati
tamen feparatione , mobilium protinus induunt
naturam ac conditionem ut ante diftum. Atque.
hinc idem quoque de rerum immobilium locata-
rum penfionibus , fruftuum ipforum naturam
imitantibus, imo frufituum civilium appellatione
venientibus, & ad inftar reditus annui quotannis
recurrentibus, refpondendum eft, ufque adeo ,
ut, fi penfionum dies pro parte ceiferit pro parte
non, quatenus dies ceffit, eatenus mobilium jure
ccnfcndx fint, velut fructuum ipforum furroga-
tum. arg. /. fi operas 26. I. defuntia 58. ff.de ufiu-
fruttu. Andr. Gayl /. 2.obfcrvat. 10. num. 3.
Chriftinseus adMechlinienfes tit. 16. art. 3 5. num.
iy. Carpzovius definit. forenfi.part. 3. conflit. 24.
def. 5. Tyraquellus deretrdt. gentil. §. 1. glojf. 6.
num. 10. Papon. libr. 1 7. tit, 4. arrefi. l .mpt.
Modeftinus Piflons quccfi. 124. n. 1. &ad eum
Jacobus Schultes num. 72. & fieqq. Chaffaneus
ad confiuetud. Burgund. rubr. 4. §. 2 .vcrbo omnium
mobitium. num. 20. Berlichius part. 3. conclufi. 34,
num. 36. Refponfa Jurifc. Holl. part. 3.V0I. 2.
confil. 11 o. num. 4.

2 3. Quantum ad ipfum redituum jus; funt,
qui diftinguunt inter reditus redimibiles & non
redimibiles ; hos immobilium, illos mobilium
catalogo accenfent. Sunt , qui perpetuos
reditus immobiles ftapunt , temporarios vero
mobiles, five ex prsediis, five ex fola perfonali.

. ob-

-ocr page 87-

De rerum divisio

obligatione debeantur. De quibus vide Cbrifti-
nceum ad Mechlin. tit. 7. art. 8. num. 6. Argen-
treum ad confuet. Britan. art. 6 j. num. 4. 5. Andr.
Gayl libr. i.obfiio. Tyraquelium deretratt.gen-
til. §. i-glojfi. 6. num. 1. & fieqq. Berlichiumpart.
3. conclufi pratt. 34. Carpzovium def.for.part. 3.
confi. 24. defi.i. & fieqq. Barry de fiuccefifion. libr.
9. tit. 7. num. 16. Jac. Schultes ad Modejl. Pifior.
qucefi. 1 24. num. 45. &fieqq- fed, ut hscc plenius
exfequar , confiderandum puto, jus illud redi-
tuum vel ftriftius accipi poile, vel latius , fic ut
comprehendat prater reditus annuos in fpecie iic
didos, ac magnam cum ufuris aftinitatem haben-
tes, etiain alia jura quamplurima patrimonio no-
ftro accenferi folita, &utilitatem prsebentia. Quse
jura prarter reditus annuos in fpecie communi fere
gentium ufu, & interpretum calculo, immobilibus
folent adnumerari; veluti juspedagii, pontorii, por-
torii, decimarum, jurifdidtio, jus percipiendi cen-
fum ftve rediinibilem five non redimibilem , fo-
larium, canonem annuum ex agris emphyteu-
ticariis , penlionem ex dignitatibus hasreditariis,
laudimia,venationum, pifcationum, falinaruin, me-
tallifodinarum reditus, liiniliaque, quse ex parte re-
galium minorum appellatione veniunt, & in libr.
z.feudorum tit. 58. ac apud Sixtinum de regali-
iibus, fparlimque apud DD. traftantur. Atque
ita in placitis Ordinum Hollandise , nec non Or-
•dinum Generalium, faspius in rerum immobilium
catalogo nominatim poni videas cynfen , thynfen ,
tapoenen hoendergelden, pontgelden , tolrechten,
vnarktgelden , May en Hcrfifi beden , haartfiede
gelden , turfimaten, lafigelden, maalrechten, heer-
lifiie rechten, tienden,nakoopen,pajfagiegeldenover
ivateren, bruggen, fiuyfien, wegen ; & plura alia.
placcaat op't redres van deverpondingen over Hol-
land en Wefi-Vrifiand van den 3. Augufli 1627.
art. 1. vol. 1. pag. 1515. ut & placcaat van den
17. Julu 1643. art. 1 .d.vol. i.pag. 1953.infine.
placit. ordzn. Generalium op 't invoeren van de ver-
pondingen over Brabant. 5. julii 163 5. art. i.d.
vol. 1. pag. 15 27. &ficqq. item placit. ordin. Ge-
neral. anno. 1593. 22 Offobr. in praifiatione. d.
vol. 1. pag. 1523. Adde Parentem Paulum Voet de
natura mobil. & immobil. cap. 9. num. 20. &fieqq■
C7" defiatutisfett. 9. cap. i.num. 13.14. Leeuwen
cenfiur.part. 1. libr. 2. cap. 1. num. 4. licet de digni-
tatibus venaiibus, in Gallia rebus judicatis varia-
tum fuiffe, an mobiles an immobiles eftent,obfervet
Erancifc. deBarry dcfiuccefifionhbr. 9. ttt. 7. n. II.

24. Reditus vero annui, in fpecie fic di£ti,
non omnes ejufdem conditionis funt, fed alii me-
re perfonales, quos nempe perfona debet, fic ut
nullares immobilis pro eorundem prasftatione affe-
£taiit: alii merereales , proquibusres immobi-
les tantum funt principaliter obligatse , fic ut per-
fona non debeat, nili quia eft dominus rei, ex
qua debentur , & debere defmat , quoties vel
fundum alienavit, vel pracdium chafmate vi flu-
minis aliove modo periit: eo modo, quo praedii
pcifeflbrem fequuntur > & deberi definunt impo-

NE et QV A l i t a t E- 71

fitse fundovel scdibus fervitutes prsediales , quales
multi in Gclria & alibi: alii denique mixti, pro
quibus & perfona & res immobilis obligata eft ;
Vide Abraham. aWefel ad novell. cqnfiit. Vltra-
jeffinasart. 20.pafifim. Lambertum Goris advcr-
fiar. tracl. 2. cap. 3. n.l. & fieqq. Sande de fieudis
Gelrias tratf. z.tit. 2. cap. 4. n. 3.^4.

2 5. Quod fi mere reales fuerint. praediis impoii-
ti reditus, haud dubium, quin immobilibus accen-
feri debeant, cum quali ipfius praedii partes in
alium tcftamento vel contradtu tranflatse coniide-
ran poflunt; quifquis enim vel vendidit, velle-
gavit ,' obligatione perfonali fe hseredefve obftrin-
xit eo ipfo ad reditus impoiitionem, atque adeo
ad dominii, quod in fuo habebat prsedio , diini-
nutionem: quam primum vero reipia jusredi-
tus prardio imponitur, uti impletuscenferi debet
interpofitus de reditu'imponendo contra<5tus, aut
luprema defundi voluntas , & cxtindta omnis ,
quse nata fuerat, perfonalis obligatio ; ita quoque
eo ipfo diminutuin fuit jus dominii, quod con-
ftituens reditum habuerat in pra:dio , & in eum
tranflatum, cui conftitutus eft. Adeo ut tantum
ex jure dominii latius fumti deceflerit imponenti
reditum praedio , quantum accefllt jus reditus ac-
quirenti; uti in fimili argumentatur Hugo Gro-
tius manudutfione ad juriflrud. Holland. libr. 2.
cap. 33. Lamb. Goris adverfar. tratf. 2. cap. 3.
num. 5. 6. 7. eJj* 13. ac proinde, quemadmodum
prsediis impofitasfervitutesreales immobilibus ac-
cenfendas efle fupra monuij ita pari ratione ac
fundamento immobiles judicandi hi reditus reales.
Quse fententia etiam a. juris Romani fundamentis
non aliena eft, dum annonte civiles (panis publici
ex domibus , feu ratione domorum, percipiendi
jus , de quo DD. ad tit. Cod. de annon. civilibus
& Jacob. Gotofredus adtit. Cod. Theodofi. de anno-
nis civicis &panegradili ) inter immobilia nume-
ratse inveniuntur. novell. 7. inprcefiat. ante med. I.
jubemus 14. C. de fiacrofi. ecclefi ln regione tamen
Neomagienfi & Velavica & Artefia mobilibus ac-
cenferi tales reditus reales notat Lambert. Goris
d-tratf. 2. cap. 3. n. -j.infine.

26. Mixtos reditus quod fpeftat, pro quibus
& perfona & res immobilis obligata eft; eos ad
mobilia referendos efle cominuni Hollandia: con-
fuetudine invaluit ; ex eo fundamento; quod
luitione ex parte debitoris interveniente nomen
amittant fuum, ac reditus efle definant, tefteNeo-
ftadio ckficudis Hollandice cap. ult. num. 27. Sim.
van Leeuwen cctififor.part. i.libr. 2. cap. 1. num.
.4. Confult. JConfult. part. 5. confil.20

in fine. Idemque Bredanis placuifte teftis eft pa-
rens p. mem. Paulus Voet tratf. demobil. & immo-
bilibus cap. 8. num. ult. Sedubi de tali peculiari
non conftat confuetudine, reditus tales mixtos me-
diante contra&u vel ultima voluntate conftitutos
ex prsediis , fic ut creditor redituum repetendae
fortis poteftate careat, vigeatque parsemia, eens
renten altijt renten, ad immobilia frequentiori cal-
culo reduxerunt pragmatici, atque ipfi etiam Or-

dines

-ocr page 88-

I. T I T. VIII.

L i

7*

B.

dines generales fcederati Belgii, in quodam pri-
vilegio Anglicanse genti conceifo 9. Jdmunt an-
no 1587. *vol. i.placitorum.pag. j62.fere in fine,
& 763. in pr. convenienter juri Canonico in
Clementina exivit. de paradifo de verb. fignif- d.
part. 5. confult. JCtor. Holi. conf. 204. in fine &
part. 2. confil. 1. verf. 2. dicimus pro folutione.
Mynfingerus cent. i.obferu. 6p. Berlichius part.
, 3. concluf, 34. Carpzovius, defi71it.forenf.part. 3.
•confiit. 24. dcf. 1. &feqq. Chriftinxus ad Mecb-
lin. tit. 7. art. 8. num. 6. Rodenburch de jure
conjug. inpmlim. tratt. de flatut. diverfitate tit. 2.
cap. 2. num. 2. Wefel ad novell. conflit. Ultraj.
art. 12. mrn. 6. Confiderantes fcilicet, ex ho-
dierno ufu hypothecariam aftionem ut principa-
lem cenferi in redicibns perpetuis , fuper certo
fundo affignatis ; ut ait. Mudseus ad rubric. jf.
dc pignor. & bypotb. num. 3.

2,7. Cum autem hodie, difcufla nimia Ju-
ris pontificii circa ufuras fcrupulofitate , pluri-
bus in locis pro vetere annuorum redituum ven-
ditione fimplices mutui dationes fub pa&o ufu-
raruin inodicarum receptse fint, itaut fortis re-
petendse poteftas creditori competat, non tan-
tum ubi fola perfonalis obligatio interceflit, fed
& ubi in fortis repetenda:, &ufurarum,fecUrita-
tem res immobiles coram lcgef loci folenniter ob-
ftrictse funt ,• rationi convenientius arbitror,
quotquot in Jocis jus repetends fortis hypotheca
munitse viget, five ex mutuo , five ex emtionis
pretio refiduo , five exalia caufa, debitum ufiira-
rium vel etiam non ufurarium,hypotheca in immo-
bilibus conftituta munitum, defcendat, illud mo-
bilium catalogo adfcribi. Curn enim ab eo, quod
principale eft, rei cujufque natura seftimanda fit,
principalis autem obligatio, tanquam in perfonam,
& praeterea ad rem mobilem , pecuniac nempe fo-
lutioncm tendens , extra omne dubium mobilis
fit, fecundum ante expofita ; abfurdum fuerit,
hypothecam in immobiiibus iecuritatis tantum
caufa accedentem , immutare & immobile facere
illud mobile, cujus acceflio eft. Adde , quod
pofita opinione contraria , futurum eflet , ut
omncs pupillorum fnniliumque legalem hypo-
thecam habentium aftiones in tutores curatoref-
que, nec non mobilium teftamento legatorum per-
fecutiones, & alia plura, immobilibus deberent
accenferi; dum his omnibus jus hypothecae le-
galis in immobilia quoque competentis, adjun-
£tum eft. Quod quam a ratione alienum fit,
iponte conftat. Charondas libr. 7. refponfor. cap.
47. Francifc. de Barry de fuccejf. libr. 9. tit. 7.
num. 12. Carpzovius dcfin. forenf. part. 3. con-
flit. 23. def. 9. num. 7. Nec tamen ideo eun-
dum inficias, quin debita hsc hypothecis immo-
biiium firmata, penes nos quantum ad varios ju-
ris efFeftus immobihum rerum conditionem imi-
tentur; duin nec vendi nec hypothecse fupponi
poflunt , nifi coram lege loci, foluto nummo
quadragefimo. placit. ordin. Holland. de num. 40.
ar(, 13. i/ol.i.pag. 1956. Gioenewegentl 11. ab-
rogatis ad l.fi convencrit. 18. ff. de pignorat. ati.
& quantum ad jus fucceflionis in quodam privi-
legio Anglicans genti per lccderatum Belgium ab
ordinibus Generalibus conceilo, jubentur deferri
tanquam immobilia, fecundum leges loci, in quo
fita funt. Placit. ordin. GencraI. 9. Janttar. 1) 87.
vol. i.placit. Holland.pag. 762.zw fine &763.

28. Qua: de reditibus &nominibus di£ta ha-
ftenus, etiam locum fibi vindicant , quotiesab
univerfitate, puta provincia, urbe, vico, pago,
orphanotrophio &c. debcntur; fi nihii nomina-
tim de illis cautum inveniatur , cui rerum clafli
adfcribenda fint. Nam fi rebus certis immobi-
libus jure dominii ad univerfitatem pertinen-
tibus folenniter impoliti non fuerint reditus an-
nui, nulla ratio eft, cur non mobilibus accenfen-
di forent, dum neque principaliter neque fecun-
dario & per coniequentiam res immobiles ta-
Jium redituum exigendoruin fundamentum dici
queunt, fed perfonales rnagis obligationes, qui-
bus, ut privati, ita quoque collegia & univer-
fitates, perfona: vicem in contrahendo fuftinentes,
obftringuntur. Fruftra in contrarium omnes in-
genii nervos intendentibus Chriftiano Roden-
burch de jure conjug. in trati. preelimin. de fiatut.
diverfit. tit. 2. cap. 2. num. 3. & Abrah. a Welel
ad novell. confiit. U/trajcfl. art. 12. num. 7. &
fieqq. quorum pofterior, ut Ordinum Ultrajefti-
norum novellse decifioni, & Rodenburgii medi-
tatis , videretur plene defervire , fine juftis ra-
tionum momentis, aeque ac prseter ipibrum le-
giflatorum fcopum & intentionem , reditus &
nomina feu obligationes tales immobilium ordini
adfcribit. Prscter fcopum quidem, eo quodin
fola donationis vel fucceifionis tam Jegitimse
quam teftamentarise materia hi reditus & cautio-
nes jubentur immobilium jure cenferi; manentz
in omnibus aliis jure batfenus frcquentato : quo
ipfe fatis innuitur , eos extra cafus propofitos
non eiie immobilium jure regcndos. Sed & fine
ratione : nam quod ajunt , ejufmodi reditus ple-
rumque nullam perfonalem obligationem annexam
babere , & cmijfit provinciali cautione , tributa,
indittiones, bona reipublicx, obligari fiola; perfio-
nas Ordinum nullo modo ; id vero frigidius arbi-
tror. Efto fane, perfonas ordinum non obftrin-
gi pro debitis univerfitatum , direftores focie-
tatis Indise orientalis privatim non pofle conve-
niri ; in quantum, quod debet univerfitas , fin-
guli non debent. /. ficut 7. §. fi quid l.jf. quod
cujufique univcrjit. nom. non tainen ideo perfona-
lis deeft obligatio. Quis enim nifi in jure hof-
pes , ignorat, Univerfitates in contraftibus ul-
timifque voluntatibus , perfonarum loco habe-
ri, cum his per aftores fyndicofque contrahi,
his velut perfonis hxreditates, iegata, quin &
ufuinfruftum, perfonalem fervitutem oflibus per-
fonae inharentem , relinqui, fidtaque univerfi-
tatis morte perire; ac proinde perfonalem omni-
no intercedere obligationem , quoties ex con-
tra£tibus univerfitati debetur, vel ipfa debet. d.

1-7-

-ocr page 89-

/.7. §• x. tot. t!t- ff • V0- cujufquc univcrfit. no-
tnine vel contra l. ommbtts civitatibus 26. ff. ad
Senatufc. Ttebell. I. civibm 2. ff. de reb. dubiis l.
btereditates 12. C. de hcered. inftit. /. an ufusfru-
tftts 5 6. ff. de ufufr. I. ft ufusftittfus 21. ffi quib.
mod. ufiusfrutf. amitt. jun&. I. ufiusfrutfus 26. ffi.de
ftipulat. firvor. Islec firmius efl, quod ajunt,
reditus iuper immobilibus conftitutos immobi-
lium numero venire ; provincise autem corpo-
ra mobilia non effe, led ftabilia & perpetua;
ideoque reditus ab iifdem conftitutos immobiles
elfe. Cum enim ante diftum fit, univerfitates &
provincias in contraftibus perfonse loco ac jure
cenferi, fieri non poteft, ut tanquam res immo-
biles, coniiderandse forent ; ac longe aliud eft,
provinciam conftituere mediante contrachi re-
ditum annuum; aliud , imponi ipfi provincise
tanquam rei immobili annuum reditum , quod
accurate loquendo non fit; priori cafu , ut per-
fona, pofteriori demum ut res immobilis , con-
cipienda ; priori ut agens ac contrahens , po-
fteriori ut patiens tanturn. Et quainvis verum
fit, uiliverfitates ftabiles & perpetuas efie , ob
perpetuam quse in unjverfitatibus eft, perfona-
ruin fucceffionem , juxta /. proponcbatur 76. ffi.
de judiciis ; nec eas , ita de loco in locuin mo-
veri, ut fere folent de loco in locum tranfire pri-
vati hoinines ; id tamen nihil adverfam juvat
fententiam , nec fufficientem inter privatos , ac
univerfitates debentes differentiam conftituit; eo
quod & privati , ex contra&u ad redituin ob-
iiricti, perpetuo cenfentur in fuis fupereffe fuc-
cefloribus, dum hseredes hseredumque hseredes
in infinitum primum reprxfentant obligatum, &
ex ejus capite devinfti manent ; & licet rarius ,
tamen & ipfas univerfitates perfonarum inftar in-
terire, de loco etiam in locum migrare, ex /. 21.
ffi. quib. mod. ufiusfrtitfus amittitur , & ex Lafio
de gentiuin migrationibus abunde conftat. Mi-
nus ad rem facit, quod nunc multi in his cau-
tionibus reditibufque ab univeriitatibus ac pro-
vinciis debitis maximam poifideant patrimonii
partem; fic obligationes tales fibi comparent, ut
prardia. Neque enim abfurdumeft, fubinde in
mobilibus opulentise maximam confiftere partem.
In mercimoniis pterumque totarn confiftere mer-
catorum fubftantiam res expedita eft ; ineptum
tamen fuerit, ob id merces immobilium catalogo
accenfere. Nihil denique diffentientes juvat for-
rnula, cautionibus de annuis ufuris & reditibus
forteque etiam ipfaemiffis inlerta, qua omnes pro-
ventus & bona univerfitatis, veletiam mobilia &
immobilia, dicuntur obligari: conftat enim, fre-
quentius nihil effe, quam formulas has fimiief-
que cautionibus etiam privatomm , non coram
lege ioci fed vel coram tabellione & teftibus,
vel privata fcriptura emiifis inferi ; ex quibus ta-
men neque res immobiles debitorum affici, ne-
que ipfas cautiones immobilium numero accen-
feri, in aperto eft : Eftque hic vanum illud effu-
gium, principem, tanquam legum folennitati-
bus folutum , neceffe 11011 habere , ut Coram
lege loci bonorum immobilium obligationem
profiteatur , aut hypothecam conftituat, euin-
que cenferi pignoris nexu reali devinxiffe.eo
ipfo , quo penfitandis reditibus annuis certarei-
publica: bona attribuit. Etenim primo quidem
non nifi in Principe , adeoque in cautionibus h
fola provincia majeftatem habente conceptis, id
locum fibi vindicare poteft , 11011 item iti csete-
ris per civitates , vicos , pagos, orphanotro-
phia , aliafque univerfitates confcriptis, quas
ornnes & iegibus devin&as eiie, privatorum
jure uti, certum eft /. ettm qui vetfigal. 16. ff.
de verbor. fignifi. Sed deinde ne in ipfo quidem
principe id perpetuo admiferis : quamvis enim
legibus folutus fit, iegibus tamen fe vivere velle,
dignamque hanc efle regnantis majeftate vo-
cem , Imperatores profitentur. §. ult. Infiit. quib.
mod. leftam. infir. I. digna 4. C. de legibus. Undc
dicendum, 111 dubio prsefumendum haud effe,
quod legum laqueis voluerint exemtieffe ; fed
tum deinum , cum de eo ipeciatim fuam decla-
raverint voluntatem; maxime, ubi nullum ex
tali jure fingulari fentirent commodum , fedma-
gis d.amnum ; uti re ipfa fentirent in cafu prse-
fenti detrimentum, diminuentes fibi, & aliisadji-
cientes, jus in re; quod non facerent privati ii-
rnilibus utentes ad obligandum cautionibus.

2p. Cseteruin, quod diximus, ufu hodier-
no incorporales res ad mobilia vel immobilia re-
duci folere, ac fiib ipforum denominatione com-
prehendi; ita deinurn obtinet, fi fertnonis tenor,
vel alia neceffitas ex difpofitione, univerfitatem
bonorum continente , fubfit. At fi quid de 1110-
bilibus vel immobilibus cautum fit in ea difpo-
fitione , in qua neceffe non eft univerfitatem
omnium bonorum contineri; fub mobilium im-
mobiliumve nomine incorporalia non continc-
buntur , fed velut a corporalibus mobilibus &
iminobilibus diftinfta fpecies confideranda erunt;
ex quo principio , quid in mobilium immobi-
liumve legato, hypotheca, publicatione, dona-
tione , fimilibufque ftatuendum fit , fuis locis
plenius tradendum erit. Vide Sande libr. 4.
tit. 4. defin. 6. Iladelant. Cur. Ultrajetf. de~
cifi. 80. Molineum ad confiuet. Parifienfi. tit. 3.
art. 94. glofifi. I. num. 19. Tyraquellum de re-
tratf. gentil. §. 1. gloffi. 5. num. 1. & gloffi. 7.
num. 1. & fieqq. Carpzovium defin. for.part.3.
conftit. 24. defin. 1. Jac. Schultes ad Modeft.
Piftor. quceft. 124. num. 14. & feqq. Pauluih
Voet dc mobil. & immobil. cap. 8. num. 1. Con-
fult. JCtorum Holl. part. 3. vol. 2. confil. 110.
Wefel ad novell. confiit. Ultrajetf. art. 12. num. 2.
3. & Chriftineum, Zypeum, Peckium , Berli-
chium, Theffaurum, Charondam, aliofqueibi-
dem citatos.

30. Nec mirum, ufque adeo anxie quseri de
eo, utrumres quseque mobiiibus an immobilibus
accenfenda fit; cum quantum ad multos in ju-
re effevtus ingens inter has duas rerurn fpecies

K cer-

75

D £ RERUM DIVISIONE E T qij ALITATE,

-ocr page 90-

cernatur divcr/itas. Etenum regulariter mobilia,
ubicunque natnraliter exfliterint, iilic cenfentur
elfe, ubi dominus domicilium fovet : immobilia
iiiic ubi vere funt, indeque immobilia regenda lege
ioci in quo iita funt; mobilia vero ex lege domici-
lii domini, ut diftum poil tit. ck confltt. princip.
de flatutis. Cum ergo aitiones perfonaies , fal-
tem ex communi confenfu, eas, quas ad rem
mobilem tendunt, mobilibus annumerari diftum
fit, confequens eft, ut licet proprie nuliibi litum
liabeant, tanquam incorporales , tamen illic effe
cenfeantur , ubi creditor, in cujus doininio &
patrimonio actiones funt, domicilium fixit. Ain-
ftelodami verbi gratia , fi Venetus inercator Am-
ftelodomcnfi pecuniam mercefve debeat, utut
honAmftelodaini ied Vcnetiis exfolvendas. Chri-
ftinarus adMechlinenf. tit. 16. art. 39. num. 1.2.3 •
4. & feejq. Andr. Gayl lihr. 2. obferv. 124.num.
pen. & ult. Mxvius ad jus Lubec. qucejl.prcelimin.
6.num. 30. & feqq. Gfeven. libr. 2. ccnctuf.pratf.
concluf 124. confld. 1. n. i.&feqq. Molinarus ad
confuet. Parif 1. glojf. 4. num. 9. Abr. Wefel
adnovell. confltt. Ultrajcff. art. 12. num. 4. Licet
non deiint, qui actiones hafce adftringunt loco
debitoris, ii\quo exaftio fieri potuit. Quosre-
cenfet Tyraqueilus de retratt. gentil. §. 36.gloJf.
3. num. 15. 16.17. Reiponf. JCtor. Holl. part.
3. vol. 2. confll. 150. num. 7. 8. Quorum fenten-
tiam forte in bonorum publicationibus haud im-
probabiliter admiferis, fi dominus territorii, ih quo
debitor commorattir, rigido juri fuo inhserereve-
iit; in quantumdebitum tale magis eft in potefta-
te judicis, qui debitoris, quam qui creditoris do-
micilio prseeft. Nec minus eam fentendam pro-
baveris, quoties de aitione perfonaii per pra'-
fcriptionem toiienda quaeftio eft, dum alio tem-
pore praicriptio in debitoris , alio in creditoris ,
domicilio nnpletur; nam & debitum necdum exa-
ftum magis efte in poteftatejudicis , ubi debitor,
quam ubi creditor domicilium fovet, vel ex eo
manifeftum eft, quod creditor forum competens
& judicem debitoris fequi debeat; quodque non
creditoris , fed debitoris judex inhibere debitori
poftit ad tertii alicujus defiderium, ne debitor cre-
ditori folvat. Adhsec immobilia frequenter tran-
feunt cum onere quod ipfis eft impoiitum , ac in
hifce jura retraftus , primogeniturx, aliaque
fimiiia locum habere poiiunt; cum ex adverfo in
mobilibus rarius ea ufum inveniant; & mobilia
non habeant fequelam, ut dicetur tit. dc rei vin-
dic. & fparfim. Praeterea aliter immobiiia pupil-
lorum alienantur, mobilia aliter. Alio denique
modo traduntur & hypothecs obligantur ac ju-
dicati exfequendi cauia diftrahuntur immobilia,
quam mobilia. Ut fuis ifta fedibus plenius tra-
<5tanda. Vide interum p. mem. Parent. Paulum
Voet traff. de natura mobil. & immobil cap. 15«
&feqq.

i b,

74

I. T i T, IX.

TITVLVS IX.
De fcnatoribus.

SuMMAKlA,

1. Ratio ordinis & connexionis.

2. Quid fit fenatus, qmdpotuerit, & qtice fuerh
dignitatis diverfitas in ordmc fcnatorio.

3. Senatores gaudent jure foripecuiiaris, duplicis
domicilii, & immuncs funt a quccjliombus, ple-
bejorum pcenis , carceribus, fordidis muneribus.

4. Liberi fenatorum dignitatis paternce participes
funt, licct ante dignitatem nati; fl modo idpe-
tant; unde varia deciduntur.

5. Uxoresfiequuntur maritorum dtgnitatem, camque
retinent in viduitate; fic ut & in midtis virorum
defiinfforum artificiis cxercendis perfeverare pofi-
fint.

6. Non tamen retinent flipendia, honoraria, mari-
tis ratione dignitatisprceftart fiolita; nifiquodapud

Um inter perfonas de rebus
judicia feu aftiones exercean-
tur, & de perfonis rebufque
adtum fuerit, de a£tionibus
vero negotio cuique accom-
xnodatis per univerfas Pande£tas tractatio infti-
tuta inveniatur , operae pretiuin viliun fuit, pra>
rnitti officia magiftratuum , qui jurifdi&ione &

nos viduce concionatorum gaudent anno gratice a
& quandoque honorario modicoin perpetuum.

7. Si concionator adaham vocatus ecclefiam moria-
tur antequam in nova ejfet inauguratus j quid
juris circa annumgratice ?

8. Mulier adalias nuptias tranfienS , fieqidtur viri
fecundi dignitatem; nec iterum fialia vidua, ad
primi mariti aut natahimpropriorum dignitatem
redire potefl.

9. Matrcs fenatorum non ita , ut uxores, gaudent
filiorum dignitate.

10. Quo modo evaneficat fienatoria dignitas , &
quidjuris fit in liberis ante velpofi patris a fiena-
tu amotionem natis ?

imperio, feu cogendi poteftate , armati calum^
niantium iniquitates per Jegitimos tramites debent
expellere, atque ita bonorum folatia ac delici^,
malorum terrores efie. Sed cum antiquitus Roma-
nis in duos aut tres ordines, puta Senatorium, E-
queftrem & Plebejum diftinftos fuifle monuerim
tit. deftatu hominum, & ex Senatorio potiflimum
le£ti fuerint magiftratus (quainvis fucceflu tempo-

ris

-ocr page 91-

d e s e n a t o r i b' u s. 75

ris hxo & mutata multifariam & conturbata inve-
niantur pro arbitrio captuoue imperantium) con-
fultum fuit Senatoriain dignitatem prcemitti. Sic
autem in hoc & feqq. hujus libri titulis occupabor,
ut ea fola , quse ad juris noftri intelle£tum pertine-
re videntur, quanta pofluin maxima brevitate
tradam , remiflurus de ccetcro leftorem ad curio-
fos antiquitatum Romanarum indagatores.

2. Senatus ergo feledorum virorum non ple-
bejorum csetus fuit, iicet latius fumturn Senatus
vocabulum contineat omneseos, qui jus dicendi
fuftragium in fenatu habent, poftquam obtinuit,
etiam ex plebe confules, qua^ftores, aliofque-magi-
ftratus legi. /. ult.jf. h. 1.1. ufiic. §.pcn. ff. dccfp.
tjiusflons. junff. /. 2. §. dcinde cum placuijfet 26.
ff. dc orig. juris. In hoc vero ordine non omnes
ejufdem fuere dignitatis, fed alii aliis honoratio-
res , prout vel majoribus vel minoribus magi-
ftratuuin honoribus fungebantur , aut defuncti
erant. /. ult. Cod. nt dignitatum ordo fervetur. no-
vcll. 62. Unde alii illuftres, aiii fpectabiles, alii cla-
riflimi. Cujacius adl. i.C.dcdignitatibus, eoque
pertinet illud Modeftini in /. fpadonem 1 5<, §.fcire
1. 3. 4. ff.de excufat. tutor. fi quis fcnatorfuC-
rit * hic tutor erit & eorum, cjui inferioris ordinis
funt fcnatorum; fic enim legendum , omifla par-
ticula tjuam, convenienter Gtkco textui. Nec ta-
inen dubium , quin confuli non ralo fuerilat hi di-
gnitatis tituli, dum clanflimi fubinde, qui alibi
fpeftabiles, appellabantur. Vide Pancirollum No-
tit. ImperiiOriental. cap. 2.3.4. Chaffanarum Catal.
gloi-ia mundi.part. 7. inpr. Cujac. adtit. C. deper-
fcciiffim. dignit. & adl. 5. C. defdentiariis. Quam-
vis autem ienatus olim confilii magis quain judi-
candigratiainftitutusfuerit, fucceflu tamen tem-
poris etiam eum de caufis judicafle conftat ex 1.1.

fciendum 2.jf. a qiabus appell. non licet.

3. Varia Senatoribus data privilegia, puta fori
peculiaris , in civilibus> non criminalibus, reatu
omnem hujufmodi honorem excludente. 1.1.2.
G>d. ubi fenatores vel clarifjimi, exceptis quan-
tum ad criminales caufas illis , qui recenfentur
in /. ult. C. ubi Senat. vel clarifjimi. l.fi gravius 16.
C de dignitat. Duplicis quoque domicilii , fic
ut, licet in urbe domicilium habere videantur,
tanquam dignitatis domicilium, tamen & ibi unde
oriundi funt habere intelligantur; dignitate adje-
ftionem domicilii potius , quam permutatiQnem,
faciente. /. penult. jf. h. 1.1. pen. C. de incolis l. fiiii
22. %.pen.ff.admunicipalcm. Vide Tacitum 12.
annal. 23. /. 15. C. de dignitat. Idque honorum
& commodorum , non onerum intuitu. d. l.filii
22. §. fenatorcs 5. l.municeps 23.ff. admunicipa-
lem. Eo fere modo, quo major dignitas nulli cir-
ca prioris dignitatis privilegia praejudicium'facit.
l.major. ^.C.dedignitat. Adharcnequequseftio-
nibus, neque plebejorum poenis, fubjiciendi ipfi,
eorumque liberi. /. DivoMarco n.C. dequreflion.
nec carceri includendi. l.figravius 16. C. de digni-
tat. tk tam ipfi quam eorumpatrimonium, ubi-
cunque fitum, a fordidis muneribus immune eft.

/. fenatorum 4. & /. 5. C. de dignitatibus L pra;-
cipimus 14. C. ecd,

4.- Filii infuper filiarque ex feilatore natse, & neJ
potes ex filiis, dignitatis fenatorice fiunt participesj
filise tamen non nifi innupta?, nec ex filiabus na-
ti nepotes; cum filise pe-r nuptias viri fequantur
dignitatem, & nepotes ex filia patris non avi ma-
terni gaudeant conditione. I. fcnatoris flius 6. §.
1. /. 7. /. 9. I o. ff. h. t. Neque ihtereft, jam irt
lenatoria dignitate conftitutus liberos fufceperit,
an ante dignitatem. /. fenatoris 5 -jf, h. t. quod &:
Paulus innuit, Ulpiano-, au£tori de fegis quintse,
coetareus, in /. filii 22. §. fenatorcs <$.jf: admu-
nicipaiem, dum fenatores & eorum filios filiafque,
quoque (id eft, quovis vel quocunque) tempore
natos natafve, in dignitate exaquat: & merito;
neque enim liberis invidendi videntur honores
paterni. Lfienator. 11. C. de dignitatibus ; modo
ante dignitatem nati hoc ipfum a principe petie-
rint, fine ullo obftaculo impetraturi: eadem ra-
tioile , eodemque modo , quo de fcenicarum
quondam mulierum, vita; prioris turpitudinem
emendantium , filiabus cautum eft, eas > fi qui-
dern poft expurgationem prioris vitae matris fuse
fuerint nata:, non videri fcenicarum filias efle,
nec fubjacere legibus , certos homines in matri-'
monium ducere fcenicas prohibentibus. Si vero
ahte natai fint s licereipfis, preces principi offe-
rentibus, facrum fine ullo obftaculo mereri re-
fcriptum , per quod iis ita nubere permittatur,
acfi non efleht fcenicse matris filia*. /. imperiain
23. §. his illud5. C. de nupt. Quod fiante digni-
tatem vel cmendatam matris vitam natis difpli-
ceat dignitatis acceflio, morefve expurgatiores,
duin vel ob inopiam dignitatem tueri nequeunt j
vel alia qucecunqufe caufa fubeft; atque adeo prin-
cipi fupplicare noluerint , voluntate fua liberri-
ma in priftina erunt conditione fubftiturh Nec
aliud puto velle Impp. durn filios ante dignita-
tem editos ajunt privatos efle, & in priftina con-1
ditione remanfuros. d. I. fcnator. u.de dignitat.
I. idt. C. de decurionib. quain quodtales maneant*
fijuxta d. I. 23. §. 5. nullum a principe refcri-
ptum petierint , quod abfque obftaculo & fuo
quafi arbitrio potuiflent impetrare. Atque hinc
dependent decifiones eorum, quae vulgo difpu-
tari inter politicos pariter ac Jurifconfultos fo-
lent, utrumne in Regni vel fcudi regalis, aut al-
terius , regali minoris, fucceffione , natus patre
nondum rege, nondurn inveftito, prasferendus fit
natu rninori j concepto natove ex patre, jam rege
vel de feudo inveftito ? num nobilis, qui ante
collatos nobilitatis titulos patre etiainnum priva-
to eft genitus ? nuin civis, qui natus eft ante-
quam patri jura civitatis fuerint tributa ? de qui-
bus vide Juftinum hifior. libr. 2. cap. 10. & libr*
5. cap. 11. Chriftinseum vol. 5. decifi 5. num. 40,
& fieqq. 8c ad MechUnienf. tit. 1. art. 43. in an-
not. in fine. Confil. JCtor. Holland.part. 3. vol. 2*
confil. 325. revera 225. Ant. Fabrum Cod. libr.
tit• 29. defitt. 24.#. 3* Tyraquellurn rfc nobtiitati
K 2

-ocr page 92-

76 L I B. I.

cap. 15. n. 7. 8. Struvium adPand. h. t. n. 6. in
fine. Zoefium traff. de fieudis cap. 11. n. 28. 29.
Gudelinum de feudis part. 3. cap. 4. num. 11. Be-
foldum delibat. f uris ad Pand. ad l. 5. h. t. num.
40. pag. mibi 137. Rittershufium partit. fieudal.
libr. 1. cap. 15. num. 11. Hottomannum illufir.
qucefi. 2.

5. Nec liberi tantum, fed & uxores fenato-
rum , fenatoriis gaudent prxrogativis, marito-
rum fuorum dignitate ac velut radiis corufcantes;
etiamfi natae fuiffent patre inferioris conditio-
nis. /. faemince 8. ffi.h. t. novell 105. cap. 2. in pr.
I. i.C. de dignitatib. fic ut & plebejorum pcenas
& bonorum publicationes evitent, fijus talema-
rito ex dignitatis prxrogativa competat. Confil.
JCtor. Holl. part. 4. confi 272. Quam etiam di-
gnitatem ac privilegia retinent poft maritorum
deceilum , perinde ac matrimonio adhuc con-
ftante, quamdiu in viduitate perfiftentes conju-
gis defun£ti colunt memoriam. d. l.fcemince 8. in
fin.ff. h. t. I. idt. C. de privileg. fcholarum. I. me-
dicos 6. C. de profeffior. & medicis. noveU. 22. cap.
3 6. Atque hinc illud invaluiife videtur, viduas
poife per famulos peritos, licet necdum magifte-
rii gradu infignitos , exercere idem illud artifi-
cium , quod maritus vivus exercere folitus;
tametii iliud tale eilet, ut non nifi probatos in
arte atque juratos admitteret. Coftalius ad l. 8.
circa fin. ffi. h. t. Gregorius Tholofanus fyntagm.
juris civil. libr. 9. cap. 4. num. 11.12. Befoldus,
delibatis juris ad Pand. adl. 8. ff. h. t. num. 41.
pag. mihi 138. Johan. Papon libr. 6. tit. 9. ar-
refi. 1. Guido Papae decif. 3 79.

6. Plane , fi nonnulla jura atque privilegia
marito competierint, non tam ratione dignitatis,
quam potius ex expreifie vel tacitae padionis
perfonalis vi, vel etiam propter ipfam honoris
alicujus adminiftrationem , ( qualia funt hono-
raria, ftipendia, aliaque his fimilia) iis poft nra-
ritorum obitum ne ipias quidem viduitatem fer-
vantes fruituras eife verius eft. Anton. Faber
Cod. libr. 9. tit. 29. defin. 22. 23. In beneficiali-
bus tamen , canonicatibus , & praebendis, uti
hseredes percipere potuerunt annum gratije vul-
go diduin , fi ad finem vitse quis fuillet canoni-
cus aut prsebendarius , juxta tradita a juris Ca-
nonici interpretibus, citatis apud Abrahamum a
Wefel ad novell. confiit. Ultrajettinas art. 18.
num. 14. ita apud nos receptum, Ut vidua: con-
cionatorum poft maritorum obitum , non qua
eorum haeredes , fed ex honore viris vivis ha-
bito, annum gratiae percipiant; fubincle & aliud
annnuum emolumentum durante toto viduitatis
tempore. Quorum tamen beneficiorum non
erunt participes , fi maritus ante mortem fefe
abdicaverit, & dereliquerit re ipfa minifterium
ecclefiafticum. Aliter quam obtineret, fi tenta-
verit tantum atque petierit licehtiam , fed nec-
dum re ipfa fecerit abdicationem. Abr. a Wefel
ad noiicll. confiit. Ultrajeft.d.ctrt."18.nttm. 14. &
fieqq. ibique DD. citati. ; ' /

. v ji

T I T. IX.

7. Ex quibus etiam haud difficulter colligi
poteft, quid ftatuendum fit , fi de ecclefia in
ecclefiam aliam transferatur Antiftes : fi enim
moriatur poftquam jain alio evocatus erat , &
fefe alteri ecclefiae addixerat, fed necdum a prio-
re fuerat folenni more ecclefiaftico dimillus,
haud dubie viduam fequentur commoda ex ufu
ecclefiae illius, unde nondum dimiifus erat. Sed
iimiffione jam impetrata , in fata concedat, an-
tequam in nova ecclefia inauguratus eilet; cum
tempore mortis nulli ferviret ecclefiae, ad inftar
eorum, qui animo transfercndi domicilii de ioco
in locum navigant, & ita fine domicilio efie di-
cuntur. /, ejus 27. §. Celfius 2. ffi. ad municipa-
lcm. iummo jure neutrius loci commodis aut an-
no gratiae vidua aut liberi frui poftent.

8. Quod fi relida viduitate per alias nuptias
fefe ordinis inferioris viro fociaverint, priftinam
prioris_ conjugis ainittunt dignitatem, mariti fe-
cundi iortem deinceps fecuturae: nifi peculiariter
a Principe id impetraverint, ut , non obftante
ad aliud matrimonium tranfitu , priftina nihiio-
minus mariti prioris cenfeantur dignitate. d. l.fce-
mince 8. in fine. l.ult.ff. h. t.l. filii 22. §.vidua 1.
jfi. ad municipalem. I. cum te 1 o. C. de nuptiis. I.
mulieres 13. C. de dignitatibus. Quae tamen, ut
perraro impetrari folebant tefte Ulpiano in d. L
ult.ffi. h. t. ita , ne tale quid ullo in pofterum
modo velint aut petant mulieres ad alia vota pro-
perantes , a Juftiniano interdictum videtur; ac
fancitum, eam , qucc mariti prioris oblita erat 9
amplefti debere illius fortunam matrimonii, ad
quod poft nuptias priores venit. novell, 22. cap.
3 6. Cui confequens eft, ut & marito fecundo
in fata concedente, vidua ex viri tantum novil-
fimi conditione a:ftimetur ; ac neque priorem
prioris mariti, neque priftinam propriorum nata-
lium dignitatem recuperet, quippe quam utram-
que contemfiiFe videtur iimulque amifiife, vilioris
inariti nuptias fequendo ; nec aequum vifum, ut
qucepriorum oblita erat, rurfius ex prioribus adjuva-
retur, d. novell. 22. c. 36. arg. d. I. focmince. 8.
verfi. donec plebeji jfi. h. t. Speckhan. qucefiion.
cent, 2. clajfi 1. qucefi. 8. n. 3. Coftalius ad /. 8.
jfi.h.t. num. 21.22. Guido Papce dccifi 380.

9. Quae de fenatorum uxoribus dicta, ad ma-
tres haud extendenda ; improbata Saturnini con-
tra fentientis opinione, ut nunquam recepta. /. 1.

1 .ffi.k.t. Exceptae tamen funt matres fcho-
lariuin , quippe quae iifdem fruuntur privilegiis
cum ipfis fcholarium uxoribus ac liberis. /. ult.
C. deprivileg. ficholarum ; ut & matres confulum ,
quae filio confulari conientiente frui poilunt prae-
rogativa in populum inunera fpargendi. novell.
ic>5?cap.2.

1 o. Evanefcit dignitas fenatoria , fi quis ex
crimine vel aliter indignus redditus, ordine fena-
tcrio motus fuerit. Qusc tamen ab ordine re-
motio neque jam natis liberis, neque conceptis
ac nondum editis nocebit, aut acquifito nata-
lium ipoliabit fplendore ; fed demum conceptis

ex

-ocr page 93-

De SENATORIBtr-S. 77

ex patre jam amoto erit nocitura. Lemancipatum
n. §. i. l.fiiiam g.ff. h. t. Plane fi quis avum fe-
natorem habeat , conceptus vero ac editus fue-
rit ex patre jam ab ordine moto, fenatorium ta-
nien eum cenfendum effe , refponfum eft; fic
ut ei potius avi dignitas profit, quam obfit ca-
fus patris. temamipatum J. §-ult.ff. h. t. Quod
jta obtinuit, ne alioquin nepos, tanquam plebe-
jus, libertina- conditionis uxorem ducat, atque
ita ad avum inde qusedam dignitatis fugiliatio re-
dundaret. Quamvis aliud dicendum fuerit in
quseftionibus peenifque irrogandis ; dum non
aliter fenatorum nepotes ac pronepotes quseftio-
nibus ac plebejorum poenis fubdufti manent,
quam ii propioris gradus liberos , per quos id
privilegium ad ulteriorem gradum tranigreditur,
nulla pudoris macula adfpergat : /. Divo Marco
11. C. de quceftionibtis. Porro de antiquo fenato-
rum ornatu ac veftimentis , vide Briifonium
antiquit. libr. 3. cap. 16. & in univerfum de fe-
natu Ilomano Johannem Sarium Samofcium,
Paulum Manutium , Francifc. Hottomannum',
relatos in tomum primum & fecundum , The-
faun Antiquitatum Romanarum; Valent. for-
fterum, hijioria juris civilis libr. 2. cap. 8 3.

T I T V L V S X.
De officio confulis.

SUMMARIA.

1. De confulum origine ac poteftate; qui auSiores
de con.fidibus videndi fint.

2. Diminuta fiuit fiub Imperatoribus potefias con-
fiulum ; multa tamen adhuc pcr eos expcdita.
Potuit confiul apitd fic manumittere , non apud

r^^siiiS^H^ Agiftratus populi Romani vel
^ k f? urbani funt vel provinciales. In-

tI&m^ P ter urbanos primo loco haben-
lllkfe tur confules, ita a confulendo
dicii , quod reipublicse confu-
lerent. Horum prifcis temporibus non fumma
tantuin auftoritas , fed & poteftas fuit: sequa-
le enim cum Romanis Regibus , in quorum
locum fucceiferant > in Republica in plerifque
jus exercuerunt. Ne tarnen per ornnia regiam
poteftatem iibi vindicarent , lege lata cautum
fuit, ut ab iis provocatio eiiet, nec poiient in
caput civis Romani annnadvertere injuflu po-
puli; fed tantum coercere, & in vincula publi-
ca duci jubere. Hi ex ordine fenatorio (poftea
etiam ex plebejo) eledi, prxfidebant fenatui,
res omnes pace belloque traftabant, fenatum
convocabant , dimittebant, fententias in Sena-
tu , leges apud populum rogabant ; & primo
quidem juri etiam dicundo prserant, fed , cum
crebris avocarentur bellis finitimis , horum offi-
cia hac in parte pmores fupplerunt. §. 4. Inft.
dejure natur. gent. & civil. 1.2. §. exattis 16. &
§. cumque c0nfides2q.ff.de orig.juris. De horum
confuium origine, oificiis, audoritate, fafcibus,
liftoribus, vide latius Carolum Sigonium de an-
tiquojure Provinciar. libr. 3. cap. 8. & 10. Ro-
finum antiquit. Roman. libr. 7. cap. 9. -Speckhan.
qtusft.cent. 2.claff 1 .quxft. 3.4.5.6.7. Ritters-
hufium ad novellas. part. 2. cap. 2. ntrn. 5. For-
fterum hiftoria juris lihr. 1, cap.13. 14.
16. Amajam m Cod. ad l. 66. Cod. de decurion.
cap. 1. Perezium tit. C. de confidibus. Gregor.
Tholofan. Sjntagm. juris civil.libr.4j. cap. 15.

collegam, collega tamcn cognoficebat de caufil
manumiffionis , fi confiul ejfiet minor annis vi-
ginti.

3. Confiules alios fuiffe ordinarios, alios fuffcffos,
« alios honorarios.

Alex. ab Alexandro genial. dicr. libr. 3. cap. 3.

2. Licet autem, tranilato in imperatores omni
imperio ac poteftate, imminuta admodum fuerit
confulum potentia, fic ut umbrarn magis titulof-
que antiqui confulatus , quam jus & audorita-
tern dignitatis retinuerint ; manfit tamen idein
honoris faftigium, fic ut viris prsefedoriis non
tantum sequales , fed & fuperiores habiti fue-«
rint. /. tinic. Cod, Theodof. de confulibus pratfeffis
magiftris milit. & patriciis lihr. 6. tit. 6. Petrus
Faber libr. 1. fiemcfir. cap. 2. circa fin. ac ne ipfi
quidern Romani principes hunc dignitatis titu-
ium afpernati fuerint, autinfra fuam crediderint
majeftatem , imo indeiinentem fibi confulatum
arrogaverint. novcll. 105. cap. 2. infine. Quain-
vis haud fit eundurn inficias, quin fupra confu-
iarem dignitatem fuerint fummo patriciatus ho-
nore confpicui. §. 4. Inft. quib. mod.patr. poteft.
fiolvitJ. nemini 3. /. ult. C. deconfiulibus. Manferunt
& varii tum voluntarise tum contentiofa? juriP
didionis adus , apud eos & per eos exercendi.
/. quidam 57. ff. de re judicata ; nam & judices
arbitrofque dederunt. /. 1. §. fi quis 3 .ff.de ap-
pellat. l.fi cui 5 o.ff. dc condit. & demonfir. & tu-
tores conftituerunt ac confirmarunt. §. 3. Inft,
, de Attilian. tut. 1.1. §. i. deconfirm. tut. cogno-
verunt quoque de liberali caufii. arg. I. fi cui li-
bertasjo. ff.de condit. & demonft. junfta. l.Di^
vi fratres 2j.ff.de liberali caufia. ibique Goto-
fred. OT Wom. de fideicommiifis. l.pater. meus2$.
ffi. de legatis 2. §. 1. Inft. de fideicommiffar. hcerc-
dit. de alimentis. /. fiolent 3. in fine ff. de alimentii
& ctbar. legat. Tnfuper fadse penes eos manu-
■mifiiones, adoptiones, emancipationes; fic ut&
K 3 conful

-ocr page 94-

.conful filiusfamilias apud fe emancipari, & in
adoptionem dari, & ipfe apud fe fervum manu-
mittere, filium emancipare, aut in adoptionem
dare potuerit. I. fi confiul. 3. /. 4. ffi. de eido-
ption. I. nnic. §. 2, jfi. h. t. deque fuo & aiio-
rum fado id ipfum teftatur Juiianus in l. an
apud $.ff.de mammififi. vind. ego , inquit, cum
Tneminififiem, favolenum pra:ceptorem meum & in
Afirica & in Sjria fiervos fiuos manimififie , cum
confilium prceberet, exemplum ejus fecutus, & in
prxtura & itt confulatu meo quofidam ex fiervis
tneis vindiffa liberavi , & quibufidam prcetoribus
confiulentibus me, idem fiuafi. Quamvis apud col-
legam nec prjetor nec conful manumittere po-
tuerit, ea procul dubio ratione , quod par in pa-
rem imperium non habeat ac poteftatem. I. apud
filiumfiam. 18. §. 1. fif. de manumijf. vindiCia.
junft. /. apud eum 14. jf. de manumififion. nec
contrarius hifce eft Ulpianus in /. 1. in fine jf. h. t.
quippe cujus non alia mens eft, quam , quod
minor annis 20. conful apud fe manumittere non
poflit , nifi juftam manumiflionis caufam apud
collegam probaverit verbis apud collegam vcro
caufia probata potefi, ita legendis, ut nulla di-
ftinftio, feu interpunftio poft verbum vero po-
natur. Maxime, cum idem Uipianus in eodem
libr. 2. de ofKcio confulis, lcripferit, confulem
apud fe pofle manumittere, etiamfi evenerit, ut
tninor annis vigintifit. l.firogatusio. §. idt.jfi.de
tnanumijf. vinditta. Manumittit fcilicet conful
minor apud fe, quia aflum voluntariae jurifdi-
ftionis apud fe exercere quifque poteft: at cau-
iam juftam manumiflionis ipfe non examinat.,
quia caufe examen non eft voluntaris jurifdi-
ftionis aftus, fed mixtum quid inter volunta-
riam & contentiofam ; ficut decreti interpofitio
fuper alimentis teftamento reliftis, immobilium
pupillarium alienationibus, & alia plura; de qui-
bus tit. de jurifdiftione, in quibus nemo fibi jus
dicere poteft. arg. /. ult. fif. de ofific. prcetoris. Nec
mirum cuiquam videri debet, confulem in d. II.
proponi annis viginti minorem; cum tamen nul-
lus fuerit ad honores evehendus minor annis
viginti quinque. /. adrempublicam S-jf.de niunef.
& honorib. nullus in ipecie ad confulatum admo-
vendus , nifi qui sedilitate, quseftura, ac prar-
tura fuiflet funftus; ut pluribus Gregorius Tho-
iofan. fiyntagm. jur. civilts iibr. 47. cap. 15. num.
10. & fieqq. Aiexander ab Alex. genial. dier. iih\
3. cap. 3. Etenim regulariter ifta quidein obti-
nuerunt; fed nonnunquam ex caufa minores
quoque extra ordinem adinifli. /. non tantum 11»
fifi. de decurionibus. I. quidam confiulebat 57.ffi.de
re judicata. Principe fcilicet idoneum cenfente
eum , qui ex jure communi fuiflet inhabilis;
quali judicio principali obviare facriiegii inftat
eft. /. difptttare 3. C. de crimine fiacrileg. l.fiacrUe
gii 5. C. de diverfis reficriptis.

7 8

I B.

3. Caeterum confules alii fuerunt ordinarii,
qui fcilicet in anni cujufque initio eligebantur ,
& ex quorum coniulatu fiebat annorum numc-
ratio ac defignatio. Aiii fuffecti, qui in confu-
lum ante finem anni demortuorum, aut aliter de-
ficientium, locum fubftituebantur : a quibus non
annorum quidem defignatio, fedtamen Senatuf*
confultoruin veluti Trebeiliani, Pegafiani &c. de-
nominatio defumta fuit. Bacchovius ad §.4./«-
fiit. de fideicommijfi. hcered. Qui tamen fuffedi cum
honorariis confuiibus haud confundendi, ut per-
peramputat Rittershufius ad noveil.part. i.cap.
2. num. 5. in med. Conftat eriim , honorarios
fuifte eos , qui non adminiftrabant, /.3. C. de
confiulibus. adde /. ult. C. de decution. in princip.
eo fenfu , quo & honorarii tutores didti. /, quod
fifiorte 14.; §. fiunt quidam. 1 .jfi. defiolutionib. cunt
ex adverfo fuftedi per reliquam anni partem fub-
irent eandem reipublicse gubernandae curam,
quam illi, qui in anni cujufque ingreffu eledi
fuerant. Accurate Seneca libr. $. deira.cap. 31.
defcribens eum, qui dignitatibus au£tus , nec
tamen contentus , ampiiores fperaverat : dedit,
inquit, mihiprceturam ? fed confulatum Jperave-
ram. dedit duodecim fafices ? fied non fiecit ordina-
rium confiulcm. a me numerari voluit annum ? fied
deejl mihi ad facerdotium.

I. T i T. XI.

TITVLVS XI.

De officio prasfe&i prastorio,

Summaria.

t. Quid fuerit prtefeftuS prttwio, & quce olim,
qitte pofieapoteftas ejus.

Rsefeftus prxtorio fub primis
Imperatoribus erat, qui prse-
erat militibus Prsetorianis ad
cuftodiam Principis le£tis, ple-
nioremque habebat licentiam
ad difciplinse publicse emenda-
tioncm; fimilis antiquis regum tempore tribu^

2. Quot fiicrint prcefetti prcetorio , & qui aufta*
res latius de his fcripferint.

1

nis celerum, ac difEcilioribus reipublicse tempo-
ribus, (ubi diftator creabatur) adjunftis didta-
tori magiftris equitum. 1.2. §. populo deinde 18.

1 $.ff. de orig. juris. I. unic.pr.ff. h. t. Hujus
ita paulatim increvit auftoritas, ut fumrnam pofl:
principem adeptus fuerit poteftatem : fimul ta-
men ufque adeo mutata, ut, cum olim militibus

pr»-.

-ocr page 95-

De officio PRfF

praccflfetj poftea nullam habuerit in illos potcfta-
tem , duin per lmpp. refcriptum legimus ipfi
prsfedo pra-torio ; viros illuftres comites & ma-
giftros peditum & aquitum nulUm penitus in pro-
vinciales babere poteftatem ; nec amplifftmam prce-
fetfuram ift militares viros. l.i. C. de offic. magi-
ftrt wilitum. Adde /. cos qui 5. C.de apparit. magi-
ftror. ntilitum. Vinnium trali. de jurifditt.cap.i.
tium. 7. Hinc ipfis rerum ac judiciorum fumma
commilfa. /. quihbet 40. C. de decurionibus, ac
praefides provinciarum juflx rfcos eftraftores re-
mitterc ad prxfeftos prsetorio, fi majori animad-
verlione opus eflct; frc ut mcrum omninoha-
buerint imperium , atque etiam jus deportandi.

aprafcftis 4. ff. delegatis 3. /. ex Divi4.
C delocato. ad ipfos quoque ab aliis judicibus,
velut inferioribus, appellatum. /. prxcipimus 32.
C de appcliation. fedab ipforum lentcntiis, licet
oliin appellari ad principein potuerit, poftea ta-'
men omnis appellandi facultas interdifta fuit;
praefumtum enim, eos qui ob fingukrem indu-
itriam, explorata fide & gravitate , ad hujus
officii magnitudinem adhibentur, non aliter ju-
dicaturos eife pro fapientia & luce dignitatis iuce,
quam ipfe princeps foret judicaturus. /. unic. §.

ecti fr^torio. 79

i. ff. b. t. I. prcefeHi ij.ff.de minoribus 25. an-
nis; undenec ipfce principum facne juflionesro-
bur habuerunt, nifi a prcefefto prsetorio fuiffent
confirmata?. novell. 152. (ut tamen fupplicatio
licita fuerit intra biennium. /. un. C. dc fent. prce-
fetf. prcetor. de qua libr. 49.) nec quifquam , ne
minor quidein , adverfus eorum fententiam a
quoquam, nifiabipfis, reftituipotuit. l.un. §.
ult. b. t. I. prccfctfi ij. ff.de minoribus 25. annis,
vel ab imperatore. /. minor 18. idcm 3. jf.de
minoribus 2 5. annis.

2. Primis autem temporibus unustantum fuit
prxfeftus pratorio; fed fub Juftiniano quatuor,
puta, Orientis, Illyrici, Africa?, &Italia:: qui-
bus etiam jus edifta condehdi datum fuit, (qua;
formce appellata») fi modo nec legibus nec confti-
tutionibus eflent contraria. /. 2. C. de offic.prce-
fetfi prcet. orientis. de hifce latius Pancirollus
notitia imperii libr. 1. cap. & libr. 2. cap. 2.3.
Amaja in Codicem adl. 66. C. de dccurionib. cap. 2.
Petrus Faber femeftrium ftbr. I. tap. 2. Roiinus
libr. 7. antiquit. Roman. cap. 3 3. JacobusGoto-
fredus poft Codiccm Tbcodoftan. in notitia dignita-
tum in princip. Adde Cafliodorum variorum
libr. 6. formula 3.

TITVLVS XII.
De officio prefe&i urbi.

summari ai

Qualis fucritprctfctius urbi, qtiando creatus.
, Crinhnaletn babuit jt/rifditfionem ufque ad cen-
tefimum ab urbe lapidem; conciliata 1. I. pr. &
4. cum 1. ult. fl. h. t. potuitinperpetuum in-
terdicere foro advocationibus &c. quodprcefes non

Rcefe&us urbi regum prifco-
rum Romanorum tempore,
iifdem abfentibus, curam ur-
bis agebat. Sed & ejeftis re-
gibus, ante conftitutos prceto-
res , aliquando creatus fuit,
utroque confule belli caufa peregre profefto.
I. 2. §.& hcecomnia 3 ff. deorig.juris. Tacitus
Anntd. libr. 6. cap. 10. in jin. & cap. 11. Paula-
tim vero in defuetudinem abiit ejus eligendi
ufus; donec tranflato ad unum reipublicce regi-
mine primus Auguftus urbi praefedtum de novo
conftituit, nonannuum, fed perpctuum, qui,
Principe abfente , quietem urbis fuse fidei com-
miflje tueretur. Hic dignitate par erat prsefefto
prsetorio & magiftro militum ; adeo ut, quifquis
ex his tribus primus honoris codicillos obtinuif-
fet, reliquis eflet ordine anteponendus. /.1.2.
C de prcefetfis prcetoriofive urbi. Ut tamen non
obftante hoc zequali dignitatis gradu major prse-
fedi praetorio,quam prsefcfti urbi, poteftas fuerit;
in quantum a fententia praefefti urbi ad Princi-
potefi. Conciiiata 1.9. pr. cuml. ult. ff. de pccnis.
Quce potuerit in negotiis civilibus; & de popw
larium fatfionibus.

. ln milites non habuit jurifditfionem.
, Ubi plura videri poffint dc hoc magiftratu.

pem patuit appellatio , quse & fententiis prcefe-
ftorum prxtorio interdifta. I. AHmilius 38. iti
med.ff. dc minor. 25. annis. 1.2. C. de his quiper
met. jud. non appell.

1. Plurima hujus prsefedti cura fuerunt de-
mandata. Vindicavit enim fibi fub Imperatori-
bus , punitionem omnium criminum ; fic ut &
ad ipfum per prstores vigilumque prafeftos re-
mittendi fuerint, in quos ob infignein malitiam
in tutela commiffam , vel ob incendia dolo con-
citata, gravius erat animadvertendum. §. ante-
pen. & pen. htft. de fujpetf. tutor. I. ult.ff.de offict
prcefetft vigilum. 1.1. §. folcnt j.ff. h. t. Vinnius
dejurifiditf. cap. 2. num. 4. 5. five in urbe ipfa
crimina perpetrata fuerint, five extra urbem intrct
Italiam, non quidem omnem , fed centefimo ab
urbe lapide conclufam. Ultra lapidem centefi-
mum commiffa egrediebantur notionefn ejus. /. 1.
pr. ^T §. 4. ff. b. t. Et hoc eft , quod Ulpianus
monuitin l.ult. ff. b. t. prscfefitum urbi, cum
terminos urbis exierit , poteftatem nonhabere:
per teminos urbis non muros, fed centefimum

aW

-ocr page 96-

ab urbe lapidem defignans, convenienter d. legi
primae §. quarto, cujus & lpfeauctor eft. Quem-
admodum farpius alibi Romam non muris, fed
aliis terminis, veluti, continentibus extra muros
aedificiis , circumfcribi , . reiponfum eft. /. nam
quod 4. §. fi ita legetur 4. ff. depenu lcgata. I. ut
Alphenus 87. /. qui in continentibus 147. ff. de
verb. fignif. /. cui quce Romce 84. ff. de legatis 3.
Habuitergo pnxfe&us urbi merum imperium , &
judiciorum tum publicorum tum extraordinario-
rum exercitium , ac poteftatem non modo pce-
nas legitimas exfequendi , fed & extra ordinem
pro admifli gravitate imponendi. /. 1. §. idt. ff.
depcenis. damnandi in metallum. /. 1. §. cum
patronis 10. ff. h. t. deportandi & relegandi in
infulam quam imperator ailignaverit. /. 1. §. rc-
legandi 3. ff.h. t. interdicendi urbe , regione,
negotiatione , profeffione , advocatione , foro,
lpe&aculis; idque vel adtempus, vel inperpe-
tuum. /. 1. §. pen.ff. h. 1.1. rclegatus 14. §. 2.
ff. de interdiil. & relegatis. Qus eadem etfi prse-
iides quoque potuerint, ut conftat ex /. moris efl
9. pr. & §§.fcqq. ff. de pcenis. non tamen po-
tuerunt ultra tempus ftut adminiftrationis , ut
Paulusnotat. l.ult.ff. de pcenis. Et licet coata-
neus Paulo Ulpianus etiam praefidibus tribuerit
jus interdicendi arte, advocatione &c. inperpe-
tuuin. d. I, moris 9. in pr. ff. de pcenis. nulla ta-
men pugna eft. Cum enim jus illud in perpe-
tuum interdicendi demum pra'iidibus denegatuin
fuerit per conftitutionem Antonini Caracalla:, fub
quo & Ulpianus & Paulus vixerunt fcripferunt-
que, fieri facile potuit, ut Ulpianus libros de
officio proconfulis confcripferit, antequam eflet
promulgata illa Antonini confiitutio : ea vero re-
center proinulgata , tum demum Paulus fuos
fcripferit refponforum Hbros: adeoque Ulpianus
juris veteris meminerit , ignota etiamnum illa
conftitutione ; Paulus juris recentiffime intro-
du&i. Quam conje&uram juvat quoque, quod
ha-c Antonini conftitutio demum fub finem im-
perii ejus promulgata fuit, ut colligi poteft ar-
gumento legis 1. C. de poftulando, cujus au&or
idem Antoninus; & in qua, anno demum pe-
nultimo imperii condita, dum adhuc juris antiqui
definitionem, ac poteftatem interdicendi inper-
petuum in magiftratu provinciali pra-fupponit,
neceffe eft , refcriptum illud , cujus Paulus in
d. I. ult. mentionem facit, non niii ultimis iftius
imperatoris temporibus fuiife emiffmn.

8o

3. Pertinuit & ad officium ejus , tutores &
judices dare. §. 4. Jnflit. de Attil. Vit. I, cum prce-
tor. 12. §. 1 . ff.de judiciis. I. ult.ff. h. t. efficere
ut pretio jufto annona diftrahatur. /. 1, §. cura
carnis 114 ff. b.t. tueri quietem popuii & popu-
larium, eumque in finem difpoiitos habere mi-
lites ftationarios , /. 1. §. qiues iz.jf.h. t. (eo
fere modo , quo agonothetse , qui certaminibus
praefidebant, adjundtos habebant mafligopho-
ros, qui virgis infolentiam certantium ac ipeda-
torum coercebant; de quibus Briffonius. jeleff.
antiquit. libr. 4. cap. 17.) ficut&eos, quitur-
bulentis acclamationibus popularium lefe accom-
modando, feditioni fe reddidiflent obnoxios, pro
admiffi gravitate punire potuerit , talefque in
provinciis forte latitantes ad fe evocare. I. quod
promulgatis 2. C. de offic. prccf. urbi. juntt. I. ca-
pitalium 28. §. folent. 3. jf.de pcenis. De horum
popularium fadionibus, prsecipue quatuor, pra-
fina, veneta , ruflata, & albuta, vide Caffio-
dorum3. •uariar. epifl. 51. Cujacium libr. 8. cb-
ferv. 29. Rofinum libr. 5. antiquit. cap. 5. in
med.

4. Cceterum hanc omnem poteftatem fuam &
jurildidionem prsefedus urbi tantum exercebat
in paganos milites enim magis fuis fuberant du-
cibus , ac maxime magiftris militum. l.i.C. de
offic. magiftri milit. I. 1. C. de exbib. & tranfmitt.
reis. I. magiftericc 6. C. de jurifdift. omn. judicum.
l.ult. C. dere militari. I. viros 8. C. de diverf.offc
& apparit. jud. Excipiunt quidem ; nifi de tri-
butaria collatione agatur , /. eos qtti 3. C. de offic.
magiftri milit. vel ftatutum numerum fuperantes
militarent, quibus cafibus putant eos , civilibus-
parere judicibus, perinde acfi nec cindi nec mi-
litantes eftent. I. cos qui 5. C. de apparit. magi-
ftror. milit. fed cum lgges lilse non de militibus ,
fed magis de apparitoribus magiftrorum militum
agant, qui militare dicuntur in officio magifte-
rise poteftatis; vix eft , ut has de jure Romano
exceptiones admiferis.

5. De magiftratuum horum officiis vide latius
DD. ad tit. C. de offic. magiftri milit. Caffiodo-
rum 6. varior. 4. Pancirollum notit. utriufqueim-
perii. libr. 1. cap. 5. & cap. 30. 31. 32. &
cap. 40. & fcqq. ufque ad cap. 59. & tibr. 2..
cap. 20. & fcqq. ufque ad cap. 28. Amajam in
Cod. adl. 66, C. de decurion. cap. 2. num. 23. &
feqq.

L i B. I. T i T. XIII.

TITVLVS XIII.
De officio quaeftoris.

S UMMARIA.

1. Qmd fuerint quceftores parricidii} qutcfiores | 2. Quid quccflor vagalundorum, & uliplura de
ararii, qutcflores fittri palatii. I qutefloribus tegi pofifimt.

1. Quk-

-ocr page 97-

De ofpicio

Useftores varii fuerunt gene-
ris: alii parriculii; quiinlibera
republica conftituebantur a
populo, ut rebus capitalibus
prcCeifent; eo quod de capite
civis Romani injuflu populi
jion erat lege permiffum confulibus , jus dicere.
12. & quia, ut 23./. de orig.juris. alii ararii,
* Romulo aut faltem Tullo Hoitilio rege inftitu-
ti, qui pecuniis publicis conquirendis ac confer-
vandis vacabant. /. utiic. ff. h. t. /. 2. §. deinde cum
ftrarium 22. jf. de orig. juris. flve urbana; ftve
jprovinciali pecunia: prseeflent, fortiti provincias
ex Senatufconfuito. /. unic. §.2. ff.h.U Aiii de-
nique qujeftores facri palatii, quorum oflicium
non tam in cogenda pecunia confiftebat , quam
jpotius in eo, quod principum iibris, orationi-
bus, epiftoiis, infenatu iegendis, vacarent; etiam
candidati principis appeilati. /. umc. §. 2. & idt.
ff. h. t. Confer Briflonium antiquit. lib. 1. cap. 17.

qujestoris*

quorum auftoritas paulatim increfcens fub po-
iterioribus imperatoribus, ac praecipue fub Ju-
ftiniano, tanta fuit, ut omnem fere juris & Ju-
ftitise in auia Principis adminiftrandse curam ha-
buerint, precibus principi oblatis refponderint,
refponfa principis fubnotaverint. /. idtmC. de di-
verfis refcript. & pragm. fanff. I. pracipimus 3 2.
C. de appellation. I. 1. 2. C. h. t. novell. 1144
cap. ii.

2. Fuit&a Juftiniano in$itutusiri urbe Con-
ftantinopolitana quseftor , qui in vagabundos,
mendicos, fimilefque inquirebat, ac iaboribus
eos addicebat ; de crimine quoque falfi ac exfe-
cutoruin concuflionibus cOgnofcebat. novcll. 80.
Plura de quseftoribus ac variis eorum ofliciis vide
apud CaiTiodorum libr. 6. var. formultl 5. Pan-
ciroilum notit. utr. imper. libr. 1. Cap. 73. Rofi-
num antiquit. libr. 7. cap. 22. Carol. Sigonium
de antiquo jure provinc. libr. 2. cap. 3.^8.

TITVLVS XIV.

De officio praetorum.

summaria.

•I. Quidprcetores fuerint, qualem habuerint jurif-
dittionem.

"a. Denumero prtctorum.

3. Prcttoris officium conftitijfe in trihus, do, di-
co , addico. An & quo ufque prcetores venire
potuerim contra jus civile.

4. Qmnam latius offtcia prcetorum traElaverint.

5. Proponitur fpecies fafti. 1. 3. ff. h.t.

6. An gefta apud tabcUionem putativum , vel
treatum qiddem , fed impedimento legali labo-

Rsetores generalius difti omnes
magiftratus, ipiique etiam mi-
litise prsefefti, & eo fenfu ipfis
confulibus antiquiores dicun-
tur in nov. 25. inprcefat. no-
vell. 24. in prcefat. in ipecie
vero , qui juri dicundo prseerant, inftituti pri-
mitus ob id , quod confuies , qui jus dicebant,
propter frequentia bella ab urbe utplurimum ab-
fentes, juftitise adminiftrandse intenti effe nonpof-
fent, fic ut confuium vicem injure dicundo prse-
tores fuppleverint. /. 2. §. cumque confules 27.ff.
de ortg. juris. Voluntariam & contentioiam ha-
buerunt jurifdiftionem, earnque civiiem ; hinc
judices, tutores, bonorum poifefliones dabant,
mittebant in bonorum poffeffionem variis ex cau-
fis, cautiones piurimas interponi curabant, tu-
tores fufpe&os removebant, aliaque traftabant
fuis iocis explicanda. Criminaiem autem jurifdi-
ftionem prsetores urbani non habebant, adeo
ut fub imperatoribus a prsetore ad prsefe&um urbi
remittendi fuerint, quotquot graviori animadver-
rantem , valeant, nec ne, per diftintfiones tU-
ftatur.

7. An inftrumentum nullum ftt aC ftde publica de-
ftituatur, ft tabellio extra territorium illius prin-
cipis, a quo conftitutus eft , illud confcripfe-
rit, & quid juris , ft confcripfcrit quidem in
territorio iftius principis, fed alia in urhe vel
pago , quam in quo a magiftratibus adtmjfus
eft.

8. Quales fmt hodierniprcetores.

flone corporali coercendi erant , ut didum tit.
de ojf. prcef. urhi. Quin tamen conftituere potue-
rint, ut fervi& viles perfonse, egeftate ac infa-
mia laborantes, & ita contemnentes civiie in-
juriarum judicium , verberibus coercerentur ob
illatam injuriam , abunde patet ex /. fed fi u-
niuS 17. §. cum fiervus 4. & 5. I. fi quis inju-
riam 35;. ffi.de injuriis. Sed hax de iis inteliigen-
da praetoribus, qui judicandis privatis caufis ci-
vilibus erant praepoilti: nam & alii fuerunt, qui
publicis in libera republica prseerant judiciis, tefte
Pomponioin /. 2. §. captadeinde 32. ff. de orig.
juris , quibus criminalem jurifdidtionem non
refte denegaveris ; quemadmodum & jure no-
viflimo jus gladii a Juftiniano datum fuit prsetori
plebejo in urbe Conftantinopolitana, corrigendis
popuiimoribus corruptis creato. nov. 13.

2. De nuffiero prsetorumvix quicquam certi
eft. Unum ab initio fuiffe creatum, qui urbanus
dicebatur ; huic mox aiterum additum, qui in-
ter cives & peregrinos jus diceret , & peregrinus
appeiiabaturj fucceffu temporis alios atque aiiofe
L (prout

-ocr page 98-

■ mg;.

——

I. T I T. XIV.

L 1

82

b.

(prout reipublicae Vifum expedire) additos fuiffe,
iic utaliquando o&odecim inurbe prsetores fue-
rint, refert Pomponius d. I. 2. §.27. 28. 3 2. ff.
de orig. juris. & longe plures. Dion Caffius hbr.
48. ad itnn. ab U. C. 716. in princ. poftea ad nu-
merurn t^nariumprsetura redacta. l.z.C. h. t.

3. Caterum in tribus potiffimum confiftere
dicebatur prsetoris ofticium, quse tribus denotata
verbis, do, dico , addico. Dabant neiripe judi-
ces, tutores , &c. djccbant jus; addicebant, quse
folenniter in jure cefta, vei vi6tori per fenten-
tiam adjudicata fuerant: mediis infuper tempo-
ribus , donec conditum fuit edi£tum perpetuum,
jura edifto proponendi poteftatem habuerunt; fic
ut &jus honorarium viva voxjuris civilis didum
fuerit. /. nam & 8. ff. de juflit. &jure. & quam-
vis pratores plerumque juris civiiis debuerint cu-
ftodes eile; velut juris rectores. I. §-pofi ori-
ginem 13. fifi. de orig. juris. nec ea facere potue-
rint, quse juri civili dircfto contrariabantur , fic
ut &, ubi lex vel fenatus vel conftitutio capere
vetat , veluti haereditatem, ibi nec prastor dare
poffit, verbi gratia , bonorum poffeffionem. I.
non cfl 12. §. 1 .jf. de bonor. pojficjf. I. un.fifi. quib.
non competit. bonor. pojf. tamen propter utilita-
tem publicam non adjuvandi tantum, fed & fup-
plendi & per indirectum corrigendi juris civilis
habuerunt poteftatem. I. jus autem 7. in fine jfi.
de juflit. & jure. veluti dando bonorum poilei-
fiones variis, qui jure civili' non erant ad heredi-
tatem vocati, fedprseteriti, vel vocati teftamento
minus per jura civilia valente; dando publicia-
nam aftionem illis, qui necdum ufucapione do-
minium quscfiverant ; &c. de quibus alibi fuis

lOCiS. j . ;

4. Piura de prxtorum initiis, dignitate , infi-
gniis, ofticiis, tradunt nov. 24. in prxfat. nov.
2 5 • in prcefiat. nov. 2 6. 29. Livius hbr. 6. infin.
& libr. 7. Gellius libr. 13. cap. 15. Pancirolius
notit. utr. imper. Itbr. i.cap. 29. Alex. ab Alexan-
dro gen. dicr. libr. 2. cap. 15. Polletus hiflor.fiori
Romani libr. 3. cap. 2. 3.4. Forfterus hiflor. juris
libr. 2. cap. 84. 85.8(5. Rofinus antiquit. Itbr. 7.
cap. 11. & 43. D. Noodt probabil. libr. 1.
cap. 6.

5. Curn autein facti fpecies extitiflet, quod
Barbarius Philippus, fervus, fed a domino pro-
fugus , Rom&' fe liberum geffiflet , ac prxturse
obtinuiflet dignitatem, multaque per eum edicta
decreta elfent ; comperta deinde fervili ipfius
conditione, qusefitum fuit, an per euin & apud
eum gefta rata habenda eflfent , nec ne ? Et re-
fponfum, humanius ejfie,ut nibileorum, qua: fcili-
cet decreta vel edi£ta erant, reprobaretur ,adeoque
omnia manerent rata propter utilitatem eorum,
qui apud talem pratorem egerunt; non quidem
ex communi errore populi, qui jus facere non
poteft, cum jus omne ex voluntate ac confenfu
legiflatoris profluat, quem error excludit : led
magis ex populi approbatione, quse difcuflo jarn
errore ac comperta veritate fubfecuta eft ; tum
he plurima negotia bona fide gefta refcinderen-
tur cum detrimento reipublicar; tum etiam, quia
populus vel fervo libertatem dare, vel legem de
lervis quoque in praetores eligendis condere po-
tuilfet , atque ita Barbario prseturam decernere.
Vide ad hanc 1. prolixe Jac. Gotofredum libello
fihgulari.

_

6. ln quaeftione ergo, ah apud magiftratuirt
aut tabellionem putativum gefta , eandem ha-
beant firmitatem , quam ea, qua: coram verii
funt acta notariis aut magiftratibus; rem omnem
lequentibus pofle diftinctionibus comprehendi
puto. Aut enim ab omnibus vel plerifque pro ta-
bellione vel magiftratu quis fuit habitus, aut k
paucis tantum, qui eum adiverunt. Si a paucis
tahtum; nihil eorum , qus corarh eo ab ipfis
etiam ignorantibus gefta, fubfiftet, tum quia
fupinus & ita non excufandus error eft ,. id igno-
rare , quod plerique norunt, & quod quis in-
quirendo diligehter , potuiflet habcre' nothm. U
necfiupina 6.i. regula 9. §. fied fatfi...2* ff. dejuris
& fiatft ignor. arg. /. itemfii"/. §. proinde etfi~j-ff.
ad Senatiificonfi Macedon. & ut nemo debet eife
ignarus conditionis ejus cum quo , ita nec ejus
apud quem, contrahit aftumque gerit. /. qui cum
aiio 19.jf.de reg.juris. Tum etiamquia, utipri-
vatorum pactis jurifdidio vel poteftas publica
dari nequit ei, qui eam non habet, fic ut inu-
tile fit, quicquid a tali profectum eft. /. privato-
rum 3. C. de jurifiditt. omn.jud. &fioro compet. ita
nec privato, eoque non communi, errore: n'e alio-
quin id, quod ne exprefius quidem poteft coh-
fenfus , operetur ipfum confenfum excludens er-
ror. Quod fi ab omnibus aut plerifque: viden-
dum, utrum magiftratus aut tabellionis titulum
impetraverit ab iis, qui talem creandi poteftatem
habent, cum tamen in creato legale fubeftet im-
pedimentum , quo minus crearetur ; an vero
nunquain hujufmodi fundio ei vere delata fit.
Si enim folummodo creditum vulgo fuerit, ipfuih
in tabellionum aut magiftratuum numerum elfe
cooptatum, cum tamen nihil tale reipsa conti-
giflet , folus iiie communis omniurn aut plero-
rumque privatorum error non poteft facere ta-
bellionem aut magiftratum , qui talis non eft;
eo quod finguli privatim errantes, etiamutpri-
vati confiderandi funt , nec colle&im conlide-
.rari queunt, cum nullum commune negotium
errofe gelferint, nullumque appareat eorum com-
mune fadtum. Ac proinde, licet omnes errave-
rint ; omnes tamen atque finguli tanquam pri-
vati : fic ut & ratio fuperius addufta ex /. 3. C.
dejurifiditt. hic quoque locurn habeat. Et certe,
fi folus ille communis error fufliceret ad gefto-
rum validitatem , non ufque adeo fuse liberalitati
imperatores vindicalfent , quod fuftineretur tc-
ftamentum, cui inter teftes reiiquos idoneos fer-
vus, omnium opinione iiber exiftimatus, fuerat
adhibitus. §.ficd cum ahquis 7. Jnfiit. de teflament.
ordinand. Nec hifce repugnat, quod ciTor jus
facere diciturin/. 3. §.ult. ff'. de fiupell.leg. quod-

que

-ocr page 99-

De officio PRvETORU m. 8;

que ceflat Macedoniatii exceptio , fi quis inu-
tuum ei numeraverit , qui non vana opinione,
fed plerifque paterfamilias credebatur. ifi quis 3.
jf. acL Senatufc. Miced. Etenim in 1. 3. de fupel-
ieftile iegata, error communis populi circa vocis
fignificationein jus facit, quia verba nonauftori-
tate publica,fed ufu populi, valere notum eft. Et
ut quis vel paterfamilias ve) filiusfom. iit, ex pri-
vatorum arbitrio, ex fato , morte, accidentibus
aliis dependet, licet publica non adfit audoritas;
ut proinde facilius communis populi opinio er-
rantem, atque ita credentem , excufet. Sed fi quis
ad tabellionis inunus aut magiftratus officium ad-
motus fuerit per eos, qui ejus faciendi poteftatem
habent, quique errore communi ignorarunt im-
pedimentum, quo muneri admotus vel ab initio
inhabilis erat, vel poft collatum ab initio rite mu-
nus inceperat inidoneus effe, ipfe quidem icienter
adfpirans ad munus, iiludve retinens contra leges,
congruente pcena coercendus eft. I. 2. C.jifcrvus
itut libertus ad decurionat. afpirav. fed firmumni-
Jhilominus atque ratum manebit ex arquitate &
humanitate, quicquid coram tali tabellione vel
magiftratu geftum , non per ignorantes tantum ,
fed & per fcientes impedimentum , cum forte pau-
cis illud innotuiilet; non propter communem er-
j-orem ; fed propter defignationein feu eleftio-
nem , & difcufto errore fubfecutam tacitam com-
probationem eorum, qui eiigendi ac comprobandi
poteftatem habent, ut ante diftum, convenien-
ter legi terticc ff. b. t. Vide Jacob. Gotofredum li-
■bello ad d.l. ?,.jf. h. t. num. 13. Zoefurn ad Pand.
b. t. Befoldum delibat.juris ad Pand. Ubr. 1. num.
47-pag. 152. 153.

7. Cum vero penes nos moris fit, ut tabellio-
nes non folurn a provincice cujufque ordinibus,
. vel ordines reprsefentantibus Curiis provincialibus,
tanquam idonei comprobentur , fed infuper in
illa urbe vel loco, ubi praxin exercituri funt, a ma-
giftratu nominatim admittantur; duplex fuperef-
fe poteft dubitatio, quarum prima eft , an vale-
ant inftrumentatanquam publica, ab iis confcri-
pta extra Provinciam illain, a cujus ordinibus aut
prir.cipe probati & auCtoritate publica donati funt.
Altera, an fubfiftant confefta per eos intra pro-
vinciam quidem ejus , qui ipfos publica inftru-
xit auftoritate , fed tamen in alia urbe aliove lo-
co, quam in quo praxios exercenda: licentiam ob-
tinuerant. Priorem quod attinet, dicendum vi-
detur, nullo modo publicam mererifidem vel au-
doritatem inftrumentum, quod verbi gratia con-
jfirmatus per Hollandiar ordines tabellio in Ultra-
jeiSino Frificove folo confcripfiftet; aut admiffus
in Gallia, concepiffet in Belgio. Quod enim pro
publica habeatur perfona, quod ejus ada fic pu-
blicam mereantur fidem, ut inftrumenta alia pu-
blice apud a&a exarata, id non aliunde eft,quam
ex poteftate concedentis, qui, uti tanquam prin-
ceps publicam ipfe potuit fidem facere, ita & fi-
dei probatse perfonis eandem tribuere poteftatem.
Cumque evidens fit, ipfum illum , qui hanc
tabellioni fecit poteftatem, fi territorium fuum
egreflus fuerit, pro privato habendum efle. /. ult.
de ojf. prcefett. urbi l. 3 .jf. de ofjic. prcefidis. abfur-
dum prorfus elfet, eum alteri tribuere idquodipfe
non habet, id eft , poteftatem faciendi fidem pu-
blicarn in eo loco , in quo fi ipfe effet, nullam
ipfe poffet publicam fidem mereri. Contra /. ne-
moplus 54. jf. de reg.juris. Neque fatis refte in
contrarium allegaveris, confcribenda per tabellio-
nem inftrumenta ad voluntariam pertinere jurii-
diftionem , etiam extra territorii limites permif-
fam exerceri. arg. /. 2.jf.de offic.proconf & lega-
ti. Praterquam enim, quodnon fatisapte exer-
citiuin officii tabeliionis cum voluntaria jurifdi-
dtione componitur; confiderandum infnper , ne
ipfain quidem hanc voluntariam jurifdi&ionem
extra territorium potuiife exerceri a proconfu-
le juxta d. I. 2. nifi ei a populo vel principe, in
omnes provincias imperium habente, id datuin
fuiffet; dum unufquifque praefes in fua provincia
fummum quidem habebat imperium , ied poft
principem. /. & ideo 8. jf. de offic. proconf. & le-
gati. Quod non ita eft in diverfarum provincia-
rum aut regnoruin, uni fumino principi non pa-
rentiuin, tabellionibus , de quibus nunc fermo eft.
Boerius dccif. 242. Paulus Voet de flatutis fictt.
4, cap. 3. num. ult. Alteram quseftionem quod
attinet, an fcilicet a Principe vel curia provincia-
li creatus , & in una provincise illius urbe ad-
miflus, fi in alia ejufdem provincise urbe vel
pago , in quo ad praxin admiflionem haud im-
petravit, inftrumentuin confcripferit, publicam
mereatur fidein; variatum invenio. Etenim cum
ex conftitutioneCaroli V. 21. Martii 15 24. vol. 2.
placit. Holl. pag. 1381. in fine prohibitum eflet,
ex hujufmodi inftrumentis jus dici, aut ullarn
eorum in judicando haberi rationem : poftea ta-
men ab illo rigore videtur receffum, dum anno.
1 <5o8. 27. Novembris d. vol. 2. pag. 1457. in pr.
decretum quidem ab Hollandiae ordinibus, infe-
rendum effe inftrumento creationis tabellionum,
ne artem exerceant in aliqua Hollandise urbe aut
pago, nifi impetrato prius fcripto magiftratuum
dominorumve confenfu ; fed nulla reperitur ad-
dita nullitatis pccna. Nec fatis refte fubintellefta
videri poteft; eo quod verba prohibitoria non
ad contrahentes aftuinve gerentes, fed tabelliones
diriguntur; pcena autem nullitatis non intabellio-
num contra vetita facientium, fed in privatorum
caput effet redundatura. Neque etiam probabile,
fic ordines voluiffe minuere aut curise poteftatem
in totam provinciam, aut tabellionum fidemCuriae
comprobatione confirmatam; ut validitatem de-
negarent confcriptis intra provinciam inftrumen-
tis; fed magis ea conftituiffe , ut magiftratuum
ac dominorum urbis ac pagi cujufque honori con-
fulerent & audoritati; & ne falcem alienam ex-
traneorum paterentur in fuam meffem , qui fidem
artemque fuam minori forte addixerant horni-
num univerfitati , voluiffe praecavere. Jacob.
Coren obfervat. 3 7. Henric. Kinfchot refponfo 49.

L z Groe-

-ocr page 100-

L I B. I. T i T. XV. XVI.

84«

Groenevvegen adGrotium manudutf. adjurifprud.
Uoll. libt. i. cap. 17. num. 18. Imbertus Infiit.
Forcnf. libr. i. cap. 70.

8. Cseterum prjetores hodiernos urbanos vix
qviicquam cum Ilomanis commune liabere , ne-
que tam judices eile, quam potius eminentiores
juftitise miniitros , advocatis hfci noftratibus fi-
miles , atque adeo in delictis accuiatores, exa-
minibus reorum & quarftionibus prsefentes i in
nonnullis etiam locis collegii judicum quaii dire-
£tores , in aperto eft. Vide Chriftineum ad Me-
cbiin. tit. 1. art. 1. num. 6. Groenevvegen ad l. 2.
C. de cuflod. reorum & ad l. 12. ff. de public. judic.
Paulum Voet adt §. 7. Jnfi. de jure nat. gent. &
civili.

T I T V L V S XV.
De officio prxfe£li vigilum.

SUMMARIA.

i. Qualem habuerint poteflatem prccfdh vigilum; J 2. Eorum loco conflituti poflea prcctores plebeji.
& quodnam corum officium.

■^jf Agiftratus Roinani vel ordina-
'£ rii fuerunt, vel extraordinarii:
extraordinariis annumeratus
jPgS | pra;fe£tus vigilum, /.2. §. &
iv&irieSl hcec omnia ff.deorig. juris.
Hujus officium erat, utcohortibus per oportu-
na loca difpoiitis prcefedus , incendia, furta, &
eftra&iones arceret. Quem in finem modica ipfi
data caftigatio : nam non tantum fevera interlo-
cutionecomminaripoteratignem negligentius ha-
bentibus ; fed & fuftigandi poteftatem habebat.
/.3. §. 1. 3. 4. I. ult.ff. h. t. adverfus capfarios,
qui veftimenta mercede fufceperant in balneis fer-
vanda , ii quid fraudulenter admifrflent, judex
erat. d.l. 3. §. ult. Sedii quem graviore dignum
animadveriione deprehenderet , ad prjefedum
urbi puniendum debebat remittere ; neque enim
ultimi fupplicii infligendi jus ei competebat. d. II.
prseterquam ii fervilis conditionis hominem in
furto vel effra&ione deprehendiflet. /. pen. jf. de
condtci. cauf. dat. cauf. non fecuta. cuin enim fervi
pro nullis haberentur jure civili, non mirum,
majorem ei in fervos poteftatem competiifle,
quam quidem in liberos, furti eftraftionifve reos:
quomodo & in tit. de officioprcctoris. monftratum
fuit , ipfos illos pratores, quibus fola civilis com-
petebat jurifdi£tio , conftituere potuiife, ut fer-
vi & viles perfona: verberibus ob illatam injuriam
coercerentur. /. 17. §. 4. & 5;. /. 3 5. ff. de injuriis.
nifr forte in d. i. pen. non jus, fed fa£tum narrari
dixeris ; vel pro prcefctto utgilum legendum puta-
verisprcefeffum urbi; quod tamen minus proba-
bile, ob bis repetitam in d. I. pcn. pncfefti vigi-
lum mentionem, & conftantem textus le£tionem ;
quse aliis in locis, ubi emendatio non improba-
bilis eft, variare deprehenditur.

2, Sed cum poftea ex vilioribus eligerentur
hi vigilum prxfe£ti, & obfcurius ipfis a no£te ac
tenebris daretur njffeparcborum nomen, atque ipfi
non raro cum furibus confpirarent; abrogato hoc
magiftratu , Jtiftinianusprcstores plebejos confti-
tuit, ex viris undiquaque honeftiffimis ac hono-
ratiffimis , puta illuftribus, fpeftabilibus vel cla-
riffimis eligendos, quibus & gladii jus conceffum.
noveil. 13. c. 1. 3. 6. & paffim. Vide plura
apud Cujac. add. nov. 13. Pancirollum notit. utr.
imp. libr. 1. c. 27. libr. 2. c. 6.

T I T V L V S XVI.

De ofiicio Proconfulis legati.

; . , | "i? 'i " '

summaria.

1. Quid proconfiul, qualcm habuerit potefiatem,
■&an eam potuerit exercere antequam fiuam cffet
ingrcjfius provinciam ?

2. Quccnam prtccipua fiterint proconfidum officia.

3. Proconfiul adjuntfum habuit legatum, cui man-
dabat jurifdiffionem ; nec alteri mandare po-
terat.

4. An iegati pmonfiuiis habucrint proprim jnrif-

ditfionem , & fiuo nomine em exercuerint, cu£
nomine proconfiulis.

5. Legati proconfidum non habuerunt jurifidiffio-
nem criminalem ; contra efl in legatis Cce-
fiaris.

6. Apud legatumproconfiulis manumififio, adoptio &
alii aitus voluntarice jurifidittionis expediri pof*
fiunt; cccurritur objettiombus.

1. Ex-

-ocr page 101-

fularij diftinftus a prafidibus ac pratoribus, quip-
pe qui in Cxiaris provincias mitti folebant, praxi-
pue, poftquam Auguftus validiores quafdampro-
vincias fibl vindicavit, debiliores populo reliquit.
Sueton. vi vita Aiigujh cap. 47. Rofinus Anti-
qnit. libr. 7. cap. 42. Perezius Cod. h. t. num. 1.
2. Diftus pvoconful, vel quia mifiusprocul con-
fulerat,vel quiaconfulis loco habebatur inpro-
vincia; maximam enim ibi poft principem ha-
bebat poteftatem, & merum mixtumque exerce-
bat imperium; omniumque, qui Romse vel quafi
magiftratus vel extra ordinem jus dicebant, par-
tes ad eum pertinebant , neque quicquam in ea
erat provincia , quod non per ipfum expedire-
tur. l.fiinalium 7. infine l. 8.9. Jf. h. t. Quam
tamen poteftatem exercere non poterat, nifi
poftquam in fuam fuiiiet ingreflus provinciam;
eoexcepto, quod voluntarise jurifdictionis exer-
citiumei, quam primum urbeegrederetur, com-
petierit, ipfeque proconfularia infignia, fex fa-
fcium ufuin & alia, aflumferit; uti rurfus depo-
nebat portam Roma: ingrefius. /. 1. 2. /. ohfer-
vare 4. §. idt. I. proconfules 14. /, ult. ff. h. t.

2. Multiplicia ejus tum ante tumpoft ingref-
fum in provinciam obfervanda officia recenfen-
tur in /. 4. §. 3.4. 5. /. 6. ult./. 7.8. 9. &paffim
fereh.t. novell. 95. cap.i. §.2. Prarcipuecaven-
dum , ne in hofpitiis prabendis oneret, provin-
ciales; neve ultra xenia liberalitates provincialium
majores adinittat, l.obfiervare 4. inpr. l. fiolent6.
§. ult.ffi. h. t. qua de caufa etiam fuadetur ei ,
Ut fine uxore proficifcatur; licet & cumea pro-
ficifci poffit; quo tamen cafu Senatufconfulto
cautum fuitfuturum, ut fi quid uxores eorum, qui
ad officia proficificuntur, deliquerunt, ab ipfis ma-
ritis ratio & vindiffa exigatur. d. /. obfieruare 4. §.
profieifiei 2. ffi. b. t. cum alioquin maritus neque
ex contra&ibus neque ex deliitis uxoris debeat
obftriftus efle. /. pen. C. ne uxor pro marito. No-
tx fcilicet fenatui erant mulierum multarum ,in-
genia, qiue, dum ipfa? ab honoribus exclufae funt,
maritorum tamen potentia ad avaritiam & con-
cuffiones nonraro abutuntur, muliebri impoten-
tia , perque fuos viros ambitiofai funt. Neque
omnibus ea , quam fuas materterse Seneca adfcri-
pfit, mens eft : quce per fiedecim annos, quibits
■maritus ejus ALgyptum obtinuit, nunquam in pti-
blicum confpetta eft , neminem provincialem do-
mumfuam admifit, mbtl a viro petiit, nihil d fie
peti pafifa efi. confolatione adHelviam Cap. 17.

3. Proconfuli adjun&us legatus, cui proconr
ful mandabat jurifdictionem , fi eam ipfe aliis
praepeditus exercere nollet : nec, legato prsete-
•rito , eandem alteri poterat mandare"; id enim
puto velle Ulpianum , dum in /. obfiervare 4. §.

85

ult.Jf.h.t. dicit, eum debere jurifdictionem le-
gato fiuo mandare. Sicut autem mandare jurifdi-
Ctionem vel non mandare , eft in arbitrio pro-
confulis ; ita adimere mandatam jurifdictionem
licet quidem proconfuli , fed non inconfulto
principe id facere debet. /. fioient 6. §. ficut 1.
Jfi.h.t.

4. Neque tamen ex hifce credendum eft, le-
gatum alienam tantum jurifdidtionem exercuifle,
niiiilque proprio expediviife jure. Tametfi enirn
nihil potuerit, antequam ea ipfi mandata eilet;
tamen poft interpofitum a proconfule mandatum,
proprio jure, fecundum poteftatem fibi lege fa-
£tain, pleraque legatum tradtafte verius eft: quip-
pequod 11011 tantuma Pomponio innuitur, duin
ailerens, kgatos proconfiulis nihil proprinm habc-
re, nifi a procottfule iis mandata fiuerit jurifidiffio,
/. i^.jf.b. t. eofdempoit mandati interceffionem
proprium quid habere , neceflario fupponit; ne
alioquin exceptio videatur proponi , quse de re-
gula non eft : fed & ex eo apppjet, quod tuto-
res dare poifit, concelfo fibi per orationem Di-
vi Marci hoc jure l. pen. fifi. h. t.l. 1. §. 1 .jf.de
tut. & curat. dat. ab his. Prsevio tamen procon-
fulis mandato ; licet alioquin alius , cui id a lege
datum non erat, mandante prsefide vel procon-
fule id non potuerjt. /. necmandante 8 -jf. de tu-
tor. & curat. dat. ab his. Eoque facit, quod man-
bata jurifdi6tione , proconful ei, inconfulto prin-
cipe, non potuerit eandem adimere. d. i. 6. §. 1.
ff. h. t. cum ex adverfo illis, qui nihil propriuin
habebant, fed beneficio alieno exercebant pote-
ftatem , illa arbitrio concedentis adimi potueric
fecundum ordinariam inandati naturam, etiam in
jurifdiftione obfervandam , quoties non aliud no-
minatim cautum eft. arg. I. & quia. 6. ffi. de jurifi-
diff. Quibus adde, quod a legati decreto aut
fententia ad ipfum fuerit proconfulem appeilan-
dum; fic ut, mulda per legatum indicta, pro-
conful de ejus iniquitate cognofcere, & quod op-
timum fuerit, ftatuere potuerit /. appcllari 2. jf.
quis a quo appelletur. cum tamen ab eo, qui alie-
nam ex mandato exercet junfdi£tionem» non ap-
pellandus fit ipfe mandans, ne ab eodein ad eun-
dem videretur appellari, in quantum mandata-
rius mandantem reprsefentat; fed magis is, qui fu-
pra mandantem eft, perinde acfi mandans ipfe
judicaflet. /. 1. §. 1. jfi. qttis a quo appelletuf. Ut
proinde mandatum proconfulis hic non contineat
jurifdidtionis delegationem, fed magis jufttim &
.admonitionem, ut legatus exerceat jurifdi£tionein
fuo nomine & jure fuo fibi competentem, jam
certus ex juffu , proconfulem ifti negotio non va-
caturum; cum, proconfule ita volente, nihil fit
in provincia, quod non per ipfum proconfuiem,
exclufis cseteris, expediatur /. nec quicquam g.ffi.
h. i. eodem modo, quo & municipales magiftra-
tus, nondum definita per leges modica & magna
patrimonii pupiliaris quantitate , julfu prsefidum
tutores dabant. §. 4. Infiit. de Attil. Tutore. licet
jus dandi tutores a l®ge datum eflet omnibus ma-
L 3 giftra-

Dh officio Proconsulis et legati.

xpoficis urbanis inagiftratibus,
reftat ut de provincialibus aga-
; tur, inter quos primo loco pro-
' confui proponitur; qui eft vir
ipectabiiis a Senatu rniflus in
provinciam cum imperio con-

-ocr page 102-

L I B. I. T i T. XVI.

86

-giftratibus municipalibus.l.jus datidi 3. ffi. de tut.
& curat. dat. ab bis. junft. /. muto. 6. §. tutoris
2. ff.de tutelis. & §. 5. lnflit. d. tit. de Attil. tuto-
rc. & juffus iile tantum confiderandus effetvelut
conditio fme qua non (ut loquuntur) qua deficien-
te nullum jus competebat; quaque ex adverfo
exiftente, jus illico nafcebatur ; licut evenit in
omnibus negotiis ex incerto conditionis eventu
fufpenfis. Vinnius dejurifdiff.cap. 8. num. 12.

5. Civilem autem legatus , non criminalem,
habuit jurifdidlionem , /. folent 6. l.fiquiderit 11.
ff. b. t. fecus, quam eft in legatis Carfaris, qui,
cum proconfulum inftar fint, ac praffides provin-
ciarum, etiain criminalem habent. /. excipiuntur
14. ff. ad Senatufic. Silan. & Claud. jun£t. /. bos
accufiare 12. ff. de accufation. Cognitio tamen
cuftodiarum, feu reorum cuftoditorum, legatis
extra ordinem demandari potuit, ut praauditos
dein ad proconfulem remitterent, autabfolven-
dos, fi infontes eflent aut condemnandos , fi
nocentes d. l-fiol0t 6. ff. b. t.

6. Potuit & apud legatum proconfulis matiu-
miflio fieri & adoptio , aliique fimiles actus legi-
timi expediri. /. apud proconfidem 17. §. 1. ff.de
manumiff. vind. Neque ulla ratio fufliciens , cur
cum Gotofredo in notis add.l. 17. Vinnio. deju-
rifidtff. cap. 8- num. 11. & aliis vulgatain legis iftius
leftionein vocemus in dubium , aut pro j'ed &
apudlegatum cjus fubftitueremus, fied & apudle-
gatum Ca:faris. Cum enirn tot alia majoris momen-
ti poifit legatus mandante proconfule, tutores
dare, fufpettos removere, aliaque contentiofie ju-
rifdictioni annumeranda peragere, quidni & vo-
luntarise jurifdictionis a£tus ex juffu ejufdem ex~
plicare ? cum leges in voluntaria quam contentio-
fa jurifdi6tione permittenda faciliores efleconftet,
ex /. I. & 2. ff. h.t. Et, fi juridicus Alexandrise,
praffefto Auguftali adjun&us, legis adtionem ha-
buerit, potueritque apud eum adoptari/. 1. ff.
de offic. juridki. abfurdum fuerit, eam legato,
qui proconfuli itidein adjundtus eft , denegare
poteftatem : cum utique proconfuli fimillimus
fuerit habitus ( fed poteftate magis reftridta )
prarfeftus auguftalis , fic ut & inter tit. de offi
proconfulis & tit. de officio praffidis tradetur ip-
fius pra'fe6ti auguftalis officium , velut inter
proconfulem prsefidemque medii. /. unic. ff. h. t.
I. 1 .ff.de tut. & curat. dat. ab his. Ne dicam, uf-
que adeo fibi fimiles fuilfe legatos proconfulis &
juridicum Alexandrisc, ut utrifque fimul eadem
oratione D. Marci datum fuerit tutoris dandi jus.
/, 1. §. i.ff. detut. & curat. dat. ab his, qui jus
dandi tut. /. i.ff. de officio juridici, Neque hifce
repugnat, quod a Marciano ac Ulpiano traditum,
apttd legatum vero proconfiulis nemo manumittere
potefi , quia non habet jundiftionem talem , nec
adoptare potefi, omnmo enim non efi apud eum le-
gis attio. Agunt eniin de legato proconfulis nec-
dum provinciam ingreflo, eo quod §. 1. cohse-
ret principio d.l. 2. in quo principio de proconfu-
ie necdum ingrelfo provinciam fermo fuerat; acleo-
que mens fuit, differentiam conftituere inter pro-
confulem ipfum, ac legatum ejus, in eo appa-
rentein, quod proconiul, ne fruftra plane vide-
retur uti iniigniis proconfularibus , voluntariam
habuerit ante ingrellumin fuam provinciam jurif-
didtionem : eandem vero tunc temporis & in iti-
nere non habeatlegatus, addita ratione, partim in
d.l.i. partim iu fequente /. 3. ( quae fecundse
cohxret, & fine ea nullum intelledum habet )
quia non habetjurifidiffionem talem, & omnino non
efi apud eum legis aclio. Quod & veriflimum:
cum enim eo tempore legatus,necdum provinciam
ingreffus, plane privatus fit, ( uti vulgo & ipfi
prsefides ac magiftratus alii extra fuum territorium
iubfiftentes, juxta /. ult. ff. de ofific. prcefi urbi. I.
prcefies 3 .ff.de offic. prccfidis, ) atque acleo ne-
que ullam prorfus jurifcli&ionem habeat, neque
in ea conditione iit, ut illa ei per proconfulem ,
utpote provinciam necdurn ingreffum , potuif-
fet mandari, quid , qua;fo , mirum , fi & legis
adtio ei ab Ulpiano tunc denegetur ? nam licet
proconful legato jurifdidionem mandare poflit,
tamen non ante regulariter id ei permifluin fuit,
quam ex quo provinciam fuam ingreffus fuerat.
/. obfiervare 4. §. ult.ff.h.t. Nec dici poterat,
proconliilem ante ingreffum voluntariam faltem
jurifdidionem , quamhabebat, potuiffe manda-
re : cum enim mandare jurifdiEtionem non fit vo-
luntarise jurifdiftionis adtus; confequenserat, pro-
confulem fola prasditum voluntaria jurifdictione,
eandem non potuiffe legato mandare. Poftquam
autem in fuam intravit provinciam, uti jurifdi-
dtionis mandandse facultatem nancifcebatur, ita &
penes legatum tunc jurifdidio efle potuit & legis
adtio , quod etiam Haloandri confirmat editio,
fecundum quam in d. 1.17. §. 1. ff. de manumiff.
vindifi. expreffum, apudlegatum proconfulis ma-
numitti polle, ex quo provinciam ingreffus efi. Ne-
quemoverequemquam debet, quod, quselegati
non nifi prsecedente proconfulis mandato expedire
queunt, ea ipfis non foleant fimpliciter denegari,
fed potius fimpliciter dicantur competere, velut
tutoris datio /. pen. ff. h. t. contra vero ea fola de-
negentur , quse ne mandato quidem per eofdem
fiunt, qualis eft criminalis jurifdiftio. I. fi quid
erit H. ff. h.t. quibus conveniens videri poflet,
etiam negationem in d.t. 3. propofitam fic acci-
piendam efle, ut nec pra:cedente juffu proconfu-
lis apud eum ulla effet legis adio. Etenim primo,
Jurifconfultus in d. /. 2. (^3. verfabatur in cafu ,
quo nec ex mandato proconfulis legatus quid
facere poterat; quia mandatum , a proconfule
necdum provinciain ingreflo mterpofitum, nul-
lius momentieft. Sed & fecundo , affertum iftud
non perpetuo obfervatum fuiffe, evincit l.legati
13. ff. h. t. in qua , iicet manifeftum fit ex fu-
pradidis, legatum plura habuiffe propria, gene-
raliffima tamen elocutione afferitur, legatos pro-
confiutis nihit proprium habere. Nec mutat quic-
quam, quod illic nominatim addita inveniatur
limitatio, nifi a proconfute iis mandata fueritjurifi.

dittio■

-ocr page 103-

dittie; nam uti illam ibi fubjungi neceffe fuit,
dum nulla alia prarmittebantur aut fubnexa erant,
ex quibus ifta potuiflet limitatio colligi , ita ex
adverfo ind.l. 2. 6"l-f h. t. adjundta inveniun-
tur talia ac praemifla , ex quibus manifefte fatis
colligi , atque fubintelligi debebat ifta limitatio >
faltem per eos > qui proconfulis in jurifdidione
mandanda poteftatem ex aliis legibus jurifque prin->
cipiis non poterant non perfpeitam Labere.

87

De officio Proconsulis et legati,

TITVLVS XVII.
De officio prafefti Auguftalis.

summaria.

l. Quul > & undc diffusfit prafetfus augtiftalis. J 2. Quaietn habueritpoteftatem.

Rsefefius Auguftalis dicebatur,
qui JEgypto, provincise Cx-
faris validiffimse ac fertiliflimce
erat propofitus. Auguftalis ap-
pellatus ab Augufto , qui pri-
mus talem JEgypto prsefecit.
I. un. .jf. h. t. etiam prcefcttus prcetorio auguftali. I.
lut. C. h. t.

1. jurifdiftionem habuit voluntariam ac con-
tentiofam : nam & manumitti apud eum potuit,
i. apudprcefettum 2\.ff. de manumijf. vinditta. &
tutores per eum conftitui. /. 1. jf. de tut. & cu-
rat. dat. ab his &c. & poftulationibus interdici,
/. 1. C. de poftulando. & tributoram exa&io fieri,
adhibito etiam, fi opus, militari auxilio. /. 1. C.
h. t, Et fi quis fefe prsefedti hujus fententia gra-
vatum crederet, ab eo ad pra:fe(5i:um prsetorio pa-
tebat appellatio. l.prcecipimus 32. C.de appellation.
Cognovit infuper de deliftis judicum fub fe ordi-
nariorum; ac licet pecuniariis potuerit eos coer-
cere difpendiis, corporalibus tamen pcenis pu-
niendi aut amovendi poteftatem non habuit, fed
ad principem de his debebat referre. /. quinque
57. C. de decurionibus. l.z.C. h. t.

r—

TITVLVS XVIII.
De officio prxfidis.

summaria,

4. Quid fucrtnt prccftdes ht fpecie; quibus nomi-
nibus dcnotati, & an potuerint deportare.

2. Civilem & criminalemprccfcs habuitjurifdiffio-
nem.

3. J\fec egrediprovtnciam fuamdebuit, necfpon-

Ariis defignati inveniuntur no-
mimbus, qui ad regendas Cse-
faris provincias mittebantur a
Principe: nam & Refforespro^
vinciarum appellati tit. C. de offtc.
rettoris provinc. & eorrettores , & Ccefaris legati.
I. ex omnibus 1 o. /. pen. ff. h. 1.1, diem q.jf. offtc.
ajfejfor. I. hos accufare ii.jf.de accufation. & lega-
ti confularcs , eo quod cum imperio confulari
prseerant , ac plerumque ex viris confularibus
eiigebantur. Suetonius in vita Tiberii. c, 41. ibi-
que Torrentius in notis. Et legati prktom & Pro-
prcctores, utpote pratoriis Caefaris provinciis pra>
fefti. Torrentius d. loco Salmafnisi» not. adFlav.
Vopifcum. cap. 16. pag. mihi 43 2. 433. denique
& prceftdes. I. pen. jf. h. t. d. 1.12 .ff. de accnfation.
Licet enim latius accepto prceftdis nomine deno-
tentur omnes, qui provinciasquafcunque regunt,
atque adeo ipfi quoque proconfules. l.l.jf. h.t.
tamen ftridiore fenfu praefides di<5ti, qui ca>fa-

te fc abdicare fine principis confenfu, ttec intra
quinquaginta dies a depofito officio difcedere.
4. Generalia proponuntur monita d prcefidibus &
aliis obfervanda. Et quinam plenius fcripferint
dc prcefidum offtciis.

ris provinciis erant pra:pofiti, a proconfulibus non
uno diftindti modo ; nam curn confulibus duode-
cim fafces praeferri folerent , proconfulibus fex;
prxfidibus tantum quinque praelati funt, Briflon.
Antiquit. libr. 3. cap. 14. Praefertim vero in eo
diverfitas fuit, quod proconfulibus deportandi jus
competierit, non item prarfidibus hifce a Ctefare
miffis. /. rei capitalis 2. §. 1. ft~.de pcenis. I. inter
pcenas 6. §. deportandi 1. ff.de interditt. & relegat.
I. 1. §. deportatos -$.jf. de legatis 3. Quod enim
prsefidibus jus deportandi feu civitatis adimendae
tribuitur in. /. ftquis 6. §. nlt.jf. depcenis, id latius
fumta praefidis voce intelligendum, quatenus Sc
proconfules, .jus deportandi habentes, prafidum
veniuntappellatione. d. I. x.jf.h. t.

2. De caetero habuerunt praefides provincia-
rum , exemploproconfulum, in fua quilibet pro-
vincia inajus imperiuin oinnibus poft principem ,
ac ex Omnibus caufis,de quibus vel praefedus urbi,
vel prxfe&us pra:torio, itemque confules & prae-

tores

-ocr page 104-

I. T i T. XIX.

L i

88

B.

tores cjcterique Romae cognofcurit, prjefrdum in
provinciis notio eft ; omnia pbftremo defideria
provincialia, qu® varios Romae judices habent, ad
ofticia prsefidum pertinent, five voiuntariam, live
contentioiam, five civilem, five criminalem con-
cernant jurifdiclionem. /. 2. l.prafcs 4. /. 5. /. 6. §.
pen. I. ex omnlbus 1 o. /. 11. /. congmit i^.ff.h.t.
Ex quo tamen pr&fides cseperunt fubefle prscfe&is
praetorio, jure iingulari obtinuit, quod horreorum
effradores graviorem meriti animadverfionem, a
pnefide ad prafcttum prsetorio remittendi fuerint
puniendi. /. ex divi 4. C. de locato. quodque, ii
quis potentiorum in provincia extitiftet infolen-
tior, iic ut prsefides ipfi aut vindicare aut exami-
nare ac condemnare eum de facto propter contu-
macem potentise abufutn non poflent, id ad prje-
fe£ti prsetorio fcientiam referretur , ut is pubiicse
difcipiinse & tenuioribus Iscfis fuaconfuieret au-
ctoritate. /.prxefides 2. C. de offic. rettorisprovinc.

3. Non licuit autem praefidi fua? provinciae fi-
nes excedere, nifi voti foivendi caufa , dum ta-
men non abnodtaret. /. illud ij.jf.h.t. nov. 95.
cap. 1. nec fine permiflu principis femet abdicare.
l.pen. jf. h. t. nec intra quinquaginta ab ofEcio
depofito dies provincia excedere, ut medio tem-
pore provincialibus detur ejus conveniendi & ac-
cufandi poteftas. novell. 8. cap. 9. novcll. 9$. cap.

1. tot tit. Cod. ut omnes jud. tam. civil. quam mi-
lit. &c. adde Rittershufium ad novell.part. 2. cap.

2. num. 12. & feqq.

4. Plura quoque praefidibus seque , ac aliis
quibufvis judicibus & magiftratibus , obfervanda.
Ut enim praetermittam, in univerfum a vitiis om-
nibus temperandum elfe; dum experientia docuit
& docet indies, loquaces efle ac ingeniofas in
magiftratuum contumeliam & urbes &provincias,
fic ut fubinde etiam, qui culpam evitaverant, evi-
tare tamen non potuerint infamiam, alia infuper
noftris prsfcripta legibus monita : nam uti dona
accipere, atque ita legum & provinciae vendi-
tores effe prohibentur, ita xenia , confumenda
in proximos dies efculenta & potulenta, neque
avare admittpre neque morofe in totum fpernere
jufli: quafi inhumanum valde fuerit, a nemine
accipere; fed & pafllm , viliffimum; ac omnia,
avariflimum. l.fiolent6. ult.jf. de cfific.proconf
& legati. l.plebificito 18 . jfi.h.t. Adhaec in adeun-'
do faciles quidem fe prsrbeant, fed contemni nort
patiantur; eaque de caufa iriulteriorem familiari-
tatem provinciales non admittant, cum ex Con-
verfatione a:quaii contemtus dignitatis nafcatur^
Sed & in cognofcendo neque excandefcere adver-
fus eos, quos malos putant, neque calamitofo-
rum precibus illachrymari oportet: id enirn con-
ftantis & re6ti non eft judicis, cujus animi mo-
tum vultus detegit. /. obfiervandum 19. h. t. Quain-
vis enim , Seneca tefte libr. 1. de ira cap. 1. verum
fit, affe&us vix occultari, libidinem metumque &
audaciam dare fiuifigna , & pojfie pramofici; nequt
ulla vehementior intra cogitatio jit, quee non move-
att in vuitu : in judicando tamen ipfis irse, ociii,
amoris, miferationis affeftibus abftinendum efie,
idem Seneca diffo libr. 1. de ira cap. & ficqq-
prolixe docet ,• ubi inter alia ; nil minus quam
irafici punientem decet; cum eo magis ad emendatio-
nem ptena proficiat, fijudicio iata cfi. & mox. cr-
go ad coercitionem errantium ficeleratorumque irata
cafiigatore opus non efi. Nam cum ira deiifium ani-
mifit, non oportet peccata corrigerc peccantem. Et
rurfus; procedam intribunal nonfurens nec infie-
filus, fied vultu lcgis; & illa fplennia verba fieve-
ra magis gravique, quam rabida voce concipiam ,
& agijubcbo non iratus , Jed fievems. Et cum cer-
vicem noxio prcecidi imperabo, & cum parricidaiti
infuam cuieo, & cum mittam in fupplkium miiita-
re, & cum Tarpejo proditorem hojicmve pubiicum
imponam ; fine ira eovultu animoqne ero, quo fier-
pentes & animaiia venenatapcrcutio &c. Adhaec
profpicere jubetur prsefes, ut non acerbum fe cx-
afiorem aut contumeliofium preebeat,fed moderatum ,
e^ cum cfificacia benignum, &' cuminfiantia huma-
num; cum inter infiolentiam incuriofiam & diligen-
tiam non ambitiofam multum interfit, Ulpiano au-
ftore. l.fibene 43. ffi.de ufuris. Plura qui de ma-
giftratuum ac judicum officiis defiderat , videat
Lambertum Goriszw commentario ad d. I. 19. ff. h.
t. pofi adverfaria juris fiubcifiv. meam orationem
de officio judicis. & de prsefidibus Carolum Sigo-
nium de antiquo jure provinciarum. libr. 2. cap. 1.
2. 4* 5 ■ 9'

TITVLVS XIX.
De officio ProcuratorisCsefaris.

SUMMARIA.

j. Quis fuerit procurator C/efaris, quodnam ejus I 2. Criminaiem habuitjurifidiftionem, tum prcefidis
cfficium} & quakm habueritpotefiatem. I vicefungebatur.

caufiee fifical. & curator Csefaris. I. ult. ff. h. t. non
tam juris dicendi caufa conftitutus fuit, quain
potius rerum adminiftrationi prsepofitus. Erat
enim praecipuum ipfius officium, ut fifci com-
modis invigilaret, ufque adeo, ut, licetprocon-

fules

Rocurator Caefaris, aliter ratio-
nalis diftus, & rationalis fummae
rei. inficriptio l. dominicis-j. C.ubi
taufte fifcal. & procurator divinse
domus. /, (um <diquid 8. C. ubi

-ocr page 105-

dfi officio pkocurafoils.

fules prarfidefque cunfta in provinciis expedire
pofient, melius tamen faituri dicantur, fi a fifca-
libus pecuniariis caufis abftineant. /. ticc quicqum
p. jfi. de offtc. proconf. & legati. L non animadver-
timus 2. C ubi cmfce fifcalcs. Proinde fi de bonis
vacantibus, aut propter delidtum fifco vindican-
dis , quscftio eftet, ipfe cognofcebat; non tan~
tuin poft fententiam , fed & ante, quoties fccleris
confcientia quis credebatur fibi mortem confci-
vifle. 1.1.2. C. ubi caufie fificales. & delata Caefa-
ri aut fervo fifcali hereditate , ipfe aut juifu ejus
fervus fifcalisadibat. /. i- §. ult. l.2.ff. h. t. De
csetero neque criminalem neque civilem habuit
jurifdi&ionem. /. procuratores 2. C. de modo mul-
ftarum. I. ult. ffi. h. t. nifi quod jure pofteriori de
caufis inter fifcurn & privatos ventilandis cognof-
cere potuit. l.fi adverfks 2.1. 3. C. fi adverfus fif-

cum. I.4. 5. & tot. tit. Cod. ubi catifie fifical. & ex
prorogatione, inter duos privatos. /. I. C deju-
rifilili. omn.judic.

2. Si tamen minoribus in provinciis priefes
non eifct , ( uti id frequens erat) procurator
Casfaris , prafidis vice fungens, etiarn poteftatem
ejus in plerifque, atque adeo criminalem quo-
que juriididionem ac merum imperium exerce-
bat. /. procurator 2. Cod. de poetiis l. non valetqt
Cod. ad leg. fiab. de plagiariis. I. 1. Cod. dc pedatn
judicib. I. proairator 3. C. ubi caufix fifcal. Unde &
apud hiftoriae auguftse fcriptores fsepiflime prsefi-
dum appellatione defignatos fuifie illos, qui pro-
prie procuratores Csefaris erant, fed prsefidis vi-
ce fungentes, docet Cujacius parat.ff. h. t. Wil-
fembach adPand.vol. 1. difp. 5. num. 16. adde
Briffonium fcleil. antiquit. libr. 3. cap. 18. & 20<

TITVLVS XX,
De officio juridici*

PRaefeito Ailguftali additus fuit juridicus A-
lexandriae; qui voluntariam jririfdi&ionem
habuit. /. 1. ff. h. t. ac tutoris dandi potefta-
tem. /. 2 .ff. h. t. §. nos autem 5. Infiit. de Attiham.

tut. aftorum quoque conficiendorum, infirtua-
tionis donationum confcribendse, & alia fimilia
expediendi jus. /. unic. C. h. t. adde Cujaciumpau
ratitl. C. h. t.

T I T V LV S XXI.

De officio ejus mandata jurifdiftio*

DE mandata jurifdiftione , ac mandatarii I tit. de jurifdiftione , eiplicationem fuam hic titu-
officio & poteftate , cum plenius tra&em j lus ibidem inveniet.

TITVLVS XXII.
De officio affefTorum»

Slf MMARIA.

J. Majoresmagifiratus habuerunt fiuos affeffiores,
quijusfuggerebant, & ex impcritia litem fiuam
fadebant.

2. In quibus confiiterit dffejfioris officium.

3. Nemo eodem tempore in duobus auditoriis fimut
adftderepotcfl, aut in uno affefforis in altero ad-
vocati munere fimgi.

4. Nec infiua patria adfidere magifiratui majori;

Sfelfores $ juris ftudiofi ac) pe-
riti, integrae famx viri five in-
genui five libertini, L 1.2. ff.
h. t. majoribus affidebant rna-
giftratibus , qui juri dicundo
prseerant, ut ipfis, utpote fs>
pe juris non peritis, fuggererent, quid in una-
quaque caufa ftatuenduin eflet. Unde & , fi
male judicatum efiet, fi jus novum datum, non
id magiftratibus nocebat, fed ipfis affelToribus,

potuit tdtnen curatori reipublicce.

5. An intcgrum anni totius falarium fiuerit debi~
tum, fi ajfieffor aut prcefis in medio annimortuuS
fuiffet, autfiuccefforem accepijfict.

6. Ve reliquis prcefidum & judicum minifiris quod
per 5 o. dies ab officio finito debucrint in ptqvin
cia mancre.

qui ex fuggeftione perperam fafta litem fuam faj
ciebant, vel jure novo conceflo debebant uti j
nifi prsefides aliique fimiles fpreto horuin confi-
lio , ipfi dolo rnalo contra jura quid ftatuiflent.
/. hoc editfo 2. ffi. quodquifque juris in alt. fiatuer.
Non enim potuifle inagiftratus, nifi ex aflefforum
confilio , jus dicere, tum ex d. L 2. tuin ex
Achille Tatio, Seneca, aliifque oftendit D. Noodt
de jurifiditfione. libr. 1. cap. 11.

2. Confiftebat eorum officium in eo ? ut ro-
M gati

-ocr page 106-

fo

gati epiftolis, libellis, cognitionibus, poftulatio-
nibus, edi&is, decretis, legendis, formandis, au-
diendis vacarent; l. i.ff.h. t. Qotofred. in nct.
ad l. 2. ff. quod quifque juris in alt. fubfcribere ta-
men libeliis non poterant, licet piu-fes permitte-
ret, nec caufas audire & abfente magiitratu ju-
dicare. /. prafides 2. I. pen. C. h. t. fed jure
novellarum praefes iis cognitionem demandare
potuit, ultima cognitione & iententise publica-
tionefibi refervata» auth. adhac. C. ■dejudicits. no-
uell. 60. Ciip. 2.

j. Nemo autem eodem tempore aflefloris ii-
mui & advocati munere fungi potuit, • neque in
eodem, neque in diveriis magiftratuum diverfo-
ruin auditoriis, nec eodem tempore duobus ii-
tnul magiftratibus aflidere ; ne, duin ad utrum-
que feftinat, neutrum bene peragat. i ult. C. h. t.
Nec contrarium eit in l.pen.jf. h. t. quippe cu-
jus conftruftio & fenfus eft , negotia coniiliarii
ieu aflefforis , eo tempore quo aflidet, tra<5tari
non poffe in eodem auditorio; ne contingeret af-
fefforem in fua cauia jus praefidi fuggerere, & ita
quaii judicem fieri in propria cauia 5 in alio vero
auditorio, in quo non aflidet, ea re£te tradari;
cum ita non fit in fui commodum jrira fuggeftu-
Trus. Ut proinde non fit quseftio , an afleffor
poftulare poflit; fed an affefloris caufa poflit tra-
dari. Nihil facit, quod officium ejus in poftu-
lationihus confiftere dicitur /. 1. ff. h. t. id enim
non alio fenfu accipiendum , quam, quod ma-
giftratum inftruere teneatur, ne quid apud eum
contra edi£tum de poftulando, five perfonarum
-poftulantium , five caufarum intuitu , fiat;
juxtaea quse traduntur in/. nec qnicquam 9. I .
2. 3.4. 5. 6. ff.de offtc.proconf. & legati.

4. Nemo quoque in fua patri& affidere po-
tuit, nifi fpecialiter a principe id impetraflet /.

—

in conftliariis 10. C. h. t. l. fi cui 3S.jff. cx quib,
canf. majores. /. fi eadem 3. ff. h.t. aut cura-
tori Reipubiicae ieu civitatis aifideret, quia pu-
biico falario non fruitur. /. ult.jf. h. t. Confideran-
dum eniin, iilis quidem , qui pra:fidibus , feu
moderatoribus provinciaruin , affidebant, fala-
rium ex publico fuiffe conftitutum ; at non ita
illis , qui minoribus aflidebant magiftratibus,
adeoque nec his qui affidebant curatori reipublica:
feu civitatis. De quo vide Donellium. comment.
jur. civil. libr. 18. cap. 2. verf. poftremum. Biif-
fonium antiquit. lihr. 1. cap. 12.

5 v Cseterum , falario annuo ipfis conftituto,
illud in totum debebatur , iicet in medio anni prae-
fes diem funftus eflet, fi modo poftea affeflores
per reliquum anni tempus operain magiftratibus
aliis non addixiffent. I. dtem 4.ff. h. 1.1. fcd addes
19. §. ult. ff. locati. Idemque obtinuiffe videtur ,
II affeffores ipfi medio tempore in fata concefif-
fent. Arg. l. ftquis infacris 11 ,in ftne Cod. depro-
ximis facr. fcrinior. /. poft duos 15. m fin. C. advoc.
diverf.judicior.i 1. §. dtvus 13. jf. de extraordin.
cognit. cum his in cafibus pereos nonftaret, quo
minus ad anni totius finem munus adimplerent.
I. fed addes 19; §.pen. I. qui operas 38. ff. locati.
diverfum plane fervatum , fi vel ipfe prsefes, vel
etiam afleffor, ante tempus remotus, fucceffo-
rem accepiffet. d. /. dicm 4. ff. h. t.

6. Cum affefloribus non confuridendi cseteri
prarfidum & judicum domeftici atque canceiiarii,
de quibus. DD. ad Cod. h. t. de ajfejforihus & do-
mefticis & cancellarns judicum. quibus tarnen om-
nibus id fuit commune,quod totis ab oificio finito
quinquaginta diebus in ioco fui auditorii com-
morari debuerint, conveniendi, fi quid contra
juftitiam aut muneris rationem commififlent. h
conftliams 3. /. nulhts 8, C. h. t.

LlB. I. TlT. XXI. De officio assessorum.

r-

LIBER

: - ------

M

-ocr page 107-

LIBER SECUNDUS.

T I T V L V S I.

De jurifdi&ione.

SUMMARIA, •

i: Quid fit jurifdittio in fenfu angufiidre vel latio-
re; quieam habeant quinon, & inquibusju-
rifditfio a notione difttnguatur. _

2. 'Jd notioncm nudani quce pertineant: jure no-
•vifftmo ipfos magiftratus judicantes & facientes
ea, quee vulgo notionis funt, facere vi jurifdi-
ilionis. Sed ft ea committant judicibus a Jufti-
niano deftgnatis, hos omnia facerejure notionis
fimplicis, tion jurifdiffionis.

g. Proponitur divifio jurifdhttionis in voluntariani
& conte?itiofam; ac qux fint i?tteir utramquc dif-
ftrenti*.

'4. Sunt tamen attus quidam medii, qut proprie
ncc ad voluntariam nec ad contentiofam reduci
poffunt.

5. Altera divifio eft, quod vel civilis fit, velcri-
minalis; & probatur , criminalem in ufiu juris
notam effe.

6. Tertia proponitur divifio in ordinariam & ex-
traordinariam fieu legitimam. Exempla dantur
txtraordinarics. Et quid fit , jtire magiftratus
aliquid compctere; vct cx adverfo competere ex
lege.

7. Quarto dividitur in propriam & demandatam,
qutdfit utraque; & quibus jurifdittio mandari
poffit.

8. Quales jurifidittionis attus aliis demandari poft
fint, quales non; an criminalis jurifdittio in
cafu abfentice .; & citi ilia turit fuertt dcman-
danda.

9. Monfiratur , jurifSttioncm criminalem etiam
mandaripoffein cafu infirmitatis.

1 o. Non tantum jurifdittionem criminalem legis
fidtct de vi, fed aliam quamcunque in ca-
ftim abfentice velinfirmitatispoffe mandari.

I x. fiiYifdittio demandata non potefi iterum aiteri
per mandatarium delegari; qua occajione expli-
tatur. 1. 5. C. de judiciis.

12. Nijitalisfit, cui a Principe jurifdittio man-
data eft; quales illi fuerint, & quee ratio ex-
ccptionis, quodnempe propriam exercuerint ju-
rifdittionem.

13. Mandata jurifdittio a lege non datur , fied
confirmatur. Iliuftratur 1. pen. £ de judiciis.

14. Quidfitjurifdittio prorogata.

15. Anfienprorogatiopoffitjudid ignoranti; &
an in jjrorogationem confintire dcbeat is, cujus
alias ea de re notio fuiffet.

3 6. Etiam minoribus magifiratibus rette ftt , ut
& mandatariis jurifdittionis, fi ipfis generaii-
ter jurifidittto mandatafit, nonfifipecialher unus
attus. , - -i

17. Non potefi fieri coilegiis, quibus tantum cer-
tce caufie fiunt demandatce judicandte; nec foris
privilegiatis. 0

18. Quo modo fiat tacita prorogatio per aditionem
. judicis non competentis ab utroque litigante ,

ac ficiente , fponte fattam; quo modo per litis
conteftationcm , fi per errofem utefque fiponte
adiverit, qua occafione explicatur. 1. 4. C. h. t.

19. Soivuntur objettiones contra fupcriorem fen-
tentiam.

20. &22. Si attor reum invitum in jus vocave-
rit ad non competentem judicem , reus non cen-
fetur prorogajfe jurifdittionem , nift litcm cpn-
teftetur , aut cautionem ab attorc exigat, vcl
dilatorias alias opponat exceptiones, etiamfiiiU
admijfie fint.

21. An arrefio detentus pofi intefpofitam cautio-
nem adhuc poffit fori declinatoriam exceptioncm
opponere.

2 3. Attor, qui reum vocavit ad judicem compe-

tentem vel etiam ad non competentem , non po-
tefi deinde invito reo litem ad aliud fontm tranf-
fierre , licet reus necdum iitem cum attore fuiffet
conteftatus. Utcunque alicubi contrarium dicatur
ufiu fori receptum cjfe.

24. Refpondetur ad objettiones.

25. ATon ccnfetur prorogajfc jurifdittionem , qhi
invitus viribus prceturce compulfus litem movit
vei excepit apudjudicem incompetentem.

26. Proponituf conciliatio quorundam inter. 1. 18.
ff. h. t. & 1. pen. C. de pa£tis, ac rcprobatur.

27. Nova conaliatio tentatur.

28. Prorogatiopatto fatta heredemprorogantis te-
net; non tamen Ultrajetti.

25?. Uti & viduamprorogantis ac maritum ejus fe-
cundum jiire maritahs potefiatis conventum ex
ncgotio prioris mariti, pofitojure hodierno, quod
uxor ex viri contrattu obligatur. Contra tamen
Ultrajetti.

3 0. Non tamenfidejuffiorCm prorogantis.

31. Generalisprorogatio fufftcit, nififpeciaiis fia-
tuto defideretur, quod de Hollattdice & aliarum
quarundam regionum curiis provincialibus cail-
tum eft, fed in aliis medhs Hollandite tribu-
nalibus locum npn habet.

32. Si is, qui prorogatioHem fccit, interritorio
moretur, ad nudam citationem fine rerum aut
perfonce apprehenfione fiefiftere tenetur.

3 3. A11 pforogatio fieri poffit ratione loci ?

3 4. An temporis intuitu ?

35. De prorogatione refpettu perfonarum , &
quantkatis, & quid hodie in hts obtineat.

M 2 3 6. Re~

-ocr page 108-

L i b. II.

3 6. Recenfentur cafus ex jure hodierno , quibus
jure fingulari prorogatio reprobata fuit , veluti
in quteflione ajjecurationis, litibus minoris quan-
titatis &c.

3 7. An in caufis criminalibus prorogatio valeat.

3 Jurifdiffioni coharct imperium; quid id fit;
& an etiam in voluntaria jurifdifficne inve-
niatur.

39-. Ql<jdjit merum imperium, & in quibuscon-
fifiat.

40. An merum imperium in folapunitione ; & un-
de dicatiir impenum merum.
. Municipales magifiratus non habuerunt menm
imperium; moribus omnino; uti & Curite pro-
tunciales.

42. Quidfit imperium mixtum , & qiue eo perti-
ncant.

43. Natura difltnfium effe imperium mixtum a
jurifdiUione, & cur plura in jure quandoque
imperio quandoque jurijdiffimi adfmbantm.

44. Plenius adjlruitur , mixtum imperium a ju-
rifditfione diflinttum effe.

45. Jurifdiclio hodie fccpe conftderatur , utpalri-
moniale quid; in altam mediam& baffamdivi-
ditur; quibus remediis juris defcndatur, & qui
prolixius de ca ex uju hodiernoJcripferint.

46. Extra territorium jus diccnti, aut iis, qui in
territorio non funt nec ibi bona habent, impune
non pareri; & ei tunc, aut apparitori ejus
vim inferenti, jure reftfli.

47. Rccenfentur tamcn cafus, cx jure Romano &
hodierno, quibus veljus dicitur ci, qui in territo
rio non efl, vel jus dicitur in tcmtono alterius
magifiratus, illo prccjertim in idconjentientc.

T 1 t. I.

48. Non potefl judex excederejurifdifiionem fuam
certa quantitate Hmitatam ; nec fehtentia vale-
ret ufqne adfiummam concurrentem.

46. Quid juris , fi plures quantitatcs petantur,
qu<e fingtdce jurifidifiionem tion fiupcrant, coii-
cervatce excedunt.

5 o. Nemo fibi vel fiuisjus dicere potefi , ac ne col-
iegia qtiidem privilegiata.

5 1. Nifi adverfarius confentiat; vel prcctor dc-
fimat, an fiua fit junjdtcho ; vel quccflio fit de
junjdittione voluntaria; vel Principi lis cum
aho intercedat.

5 2. P-ar in parem aut fiuperiorcm tton habet inipe-
rium, nifi is fe fiponte fiubjkiat; qitid juris fi
magtflratus major in alterius magiflratus, digm-
tate ;mnons, temtono.litigct aut dcimquat? &
quid fi unus ex duobus temtoni cjufdcm topar-
cbis in territorio communi deiinquat.

5 3 . Qmbus modis probetur junJdtBio , remififiveL;
& o fi mter Barllivos duos confines lisfit deju-
njdifltone, anfiuo,anpublico JumtuIttcmiiiam
cxpediant.

5 4. Cejfiat jurifidittio morte ejus , cui tonceffa ;
mandata morte mandantis ; nifi patrimonialts
fit. Lapfio tempore; abdicatione fdffa ex prin-
cipis confcnfii.

5 5. Cejfat etiam revocatione concedehtis. Etquid
jum, fi quis hodic abittatur gravitcr fiua pci~?
trimoniali jimfdklione ?

56. Anprccfcriptione? remififivc.

57. De albo cormpto & pcem ex jure Romano &
moribtts; & an privata auttoritate quis avcl-
lere pofjit programmata , qtiibus fiua bona per
alium non jure proficripta videt.

XJrifdi&io , .prout latius angu-
ftiufve accepta fuit ab interpre-
tibus, alias atque alias defcri-
ptiones fortita eft. Qui enim
eam dixerunt notionem vei po-
tcfiatcm judicandi & exfequcndi caufias jure magi-
flratus competcntem , ftriftiffimo fenfu definive-
runt eam , qux jurifdidtioni a lege fenatu vel
principe nominatim datx opponitur in /. muto 6.
§. tutoris i.Jfi. de tutclis. Qui eam voluerunt efle
potcfiatem judicandi judicatique exfiequendi in cau-
fis civilibtts , in latiore junfdiitionem fignifica-
tione confiderarunt, fic ut prseter earn, quae .jure
magiftratus competit, compledtatur etiam fpecia-
li lege fenatufconfulto vel conftitutione concef-
fam, meroque tantum imperio opponatur; jux-
ta /. imperium 3. ffi. h. t. I. cui eorum 3. ffi. de po-
flulando. I. cum hi 8. fiednec mandare 18. junfl.
pr. ejufidem l. Jfi. de iranfitflton. Latiffime vero
fumta , defcribi poteft poteflas publica judicandi
& exjequcndi caufias five civiies five criminales.
Vel etiam notio magifiratui competens cum dccer-
nendi & exjequendi poteflate , five ordinaria five
iege data. I. fi in aliam 7. itit. I. 8.1 9. ffi. de
cffic. procotifi. & legati. /. 1. fif. de ofific. ejus cui
mand.jurifd. Adde D.Noodt de jurifdiftione libr.-
1. cap. 1. qualem poteftatem publicam etiam pe-
nes fenatum fuiffe , conftat. arg. /. 1. §« 1. ff. a
quib. appell. non licet, ac penes principem, quip-
pe qui magiftratuum creandorum ac jurifdidio-
nis dand^ poteftate prseditus, non poteft ipfe ea
deftitutus effe. arg. l.i.jfi.ad leg. Jttl. de ambitu.
ik principes Romanos fsepe juri dicundo vacaffe,
ex decretis princip.um, ex Suetonio, Tacito, aliif-
que indubitatum eft. Adde /. 3. ff. de his quce in
teft. delent. Hac vero publica poteftate cum ca-
reant elefti partium coinpromiffo arbitri, etiam
necjurifdiftionem nec notionem proprie diftam
habent; uti nec jurifdidtionem fed notionem fo-
lam habent judices pedanei; carentes quippe.ex-
fequendi jure, dum magiftratus ipfi judicum
fe datorum judicata exfequuntur. I. a D. Pio a 5.
ffi. dc rejudicat. ■/. ult. C.aibi & ct,pud quem cognit.
inintegr. refiitut. Latius fane»notionem ;patere
quam jurifdiftionem, haud dubium; .cum notio
& cognitionem & jurifdidtionein compleftatur.
/. notionem ,99. ff. de verbor. fignif. pertineatque
etiam ad eos , qui jurifdidtionem non* habent,
/. aitprcetor. 5. ff.de re judic. I. ult.-C. ubi & apud
quem cognit. in integr. reftitut. fic ut veiut genus
confideretur, fub Te jurifdi<5tionem & oppofitain
ei cognitionem feu notionem fimplicem compre-

hen-

1

-ocr page 109-

hendens. Cumque jurifdiftio non ad civiles tan-
tum fed & criminales caufas pertineat, ut pluribus
monftrabitur, mirurn noneft, notionis nomine,
uti civilis iscpe deiignatur jurifdiftio, L ult. irifine
ff. de obhg. & aft.l cum hi8. §• i-f- de tranfatf.
ita ipfain quoque criminalem venire in /. i. §.
imtio 4. f de ofific. prtcfeftt urbi. L ex omnibus 1 o.
Jfi. de offic. preefidis. •

2. Cseterum fimplex notio in nuda cogno-
fcendi judicandique facuitate confiftit , execu-
tione iilis relifta qui jurifdiftionem habent. d.
l.lj.ff.dc rejudic. d. I.ult. ad eamque fpe&ant,
qux cognidoni caufarum ac definitioni fiibfervire
queunt. Qualia funt, veritatis indagandas gra- (
tia in caufis dubiis jusjurandum deferre. /. ad-
tnonendi 7, ff. de jurejurando. rerum litigiofarum
dolo culpave, per reum prxftanda , peremtamm
facere seftimationem ; a.ut a<5tori permittere, ut
ipfe interpofita jurisjurandi reHgione vel ex ve-
ritate vel ex afteftione, pro doli culpjeque modo
& judicii cujufque natura , rei in judicium dedu-
ctx seftimationem declaret. I. 4. & tot. tit. ff. de
bi litcmjurando. exciudere a jure probandi, dum
vel confeflus eft reus , eo ipfo pro judicato ple-
rumque habendus. I. 1. I. pcn. ff. de confefifis. I.
proinde 2 5. in fine jf. ad leg. Aquil. vel prsefinita
probationibns faciendis tempora elabi paflus efl:,
cui probandi incumhebat onus, juxta /. 1. C. de
dilationibus , .juberc caveri cautionibus five judi-
ciaiibus five communibus , quoties has commu-
nes judex pendente lite interponi decernit. §. 1.
& ult. htfi. de divifione flipidation. jubere, rem li-
tigiofam poft litem conteftatam in a:de facra de-
poni, donec fatifdetur; veluti cum judex fami-
lise ercifcundx inftrumenta cominunia ha:redita-
ria arbitratur in sede facra deponenda efle, donec
iinus ex heredibus cautione prarftita eorundem
in fe fufceperit cuftodiam. /. fiqua fiunt 5. ffi. fia-
mil. ercific. Sane fi ante litem conteftatam prartor
rem mobiiem ob non prscftitam de fiftendo cau-
tionem deponi jufferit, donec fatifdetur, ad ju-
rifdiftionem potius quam fimplicem notionem
hunc aftum retuleris , tanquam ab eo , qui ju-
rifdiftioni prseeft, interponendum. l.fi fidejujfor.
7-§. ult. juntf. I. 5. §. i.ff. quifatifid. cog. §. fied
hodie 2. htfiit. de fiatifdation. Quin imo, ex quo
per Diocletianum & Maximianum prsefides ipfi
cognofcere iac judicare jufli funt, in fubfidium
tantum ob impedimenta graviora relifto ipfis ju-
dicum dandorum arbitrio, juxta 1.2. C.depedan.
judicib. aftushofceomnes permagiftratumipfum
expediendos, velut a jurifdidtione ipforum , non a
iimplici notione proficifcentes , jurifdiftioni ac-
cenfendos exiftimo. Confer Vinnium tratf. de
jurifiditf. cap. 5. mtm. 2. indeque natam infcri-
ptionem hujustituli in codice, qua omnibus ju-
dicibus jurifdiftio tribuitur. dejunfiditfione omnium
judicum & foro compctente. Ut tamen jus vetus
nudamque notionem fitne jurifdiftione etiam ad
ipfius ufque Juftiniani tempora obtinuifte pu-
tem, quoties ob negotiorummultitudinem, aliam-
ve juftain caufam , a magiftratu judices dabantur
ex prafcripto d.L 2. & l. ult. C. de pedatt. judici-
bus, & ex noveil. 82. cap. 1. & ficqq. quamvis
enimillic certi finta Juftiniano delignati, quibus
caufa? per magiftratus committenda: eflent; il-
los tarnen ad inftar veterum judicum pedaneo-
iiim folam cognofcendi ac judicandi, non item
exlequendi, habuifle poteftatem, verius eft; cum
in d. riov. 82. nufpiam executionis jus ipfis in-
veniatur tributum, aut hac in parte quid inno-
vatum, ac paflim nihil aliud injungatur , quam
ut audiant negotia & examinent, ac fua defi-
niant abfolutione vel condemn3tione ; atque in-
fuper a:que, ac jure veteri, ab hifce datis ad dantes
facienda fit appellatio. d. nov. 8 2. cap. 4. 5. nec
alia de cauta certi fint defignati, quam ne legum
ac negotiorum imperiti darentur. d. nov. 82. in
prcefat. Nihil in omnem eventum mutante illa
certatum perfonarutn ex Zenonis & Juftiniani
conftitutionibus defignatione ; quia & olim noii
promifcue quilibet , fed ex folis in quinque de-
curias judicum relatis , atque adeo feleftis, a
prsetore dati, utpluribus docet D. Noodt de ju-
rifiditf. libr. 1. cap. 13. in pr. prseterquam quod
& olim fubinde magiftratus pedaneum dederunt
judicem, ex audtoritate principis ac peculiari re-
fcripto ad magiftratus dato nominatim declara-
tum. /. ult.ff. quis a quo appetl. I. 1. §.fi quis 3.
ff. de appellat.

D E

3. Quibusvero , & qualis cuique , jurifdiftio
competat, non fatis commode afiequemur, nifi
priusfpecies ejus variafque recenfeainus divifio-
nes. Vulgatiffima eft , quod alia voluntaria fit,
alia contentiofia. Illa , quse inter volentes exerce-
tur, veluti adoptio, manumiffio , emancipatioj
quse tamen ,'fi alterutro invito decernatur, in con-
tentiofam proculdubio degenerabit ; ut id eftin
cafibus i. nonnunquam 32. ffi. de adoption. I. (i
cui legatum 92. ffi. decondit. & demonfirat. Ha:c
eft, qua: inter invitos caufe cognitione interce-
dente exerceri poteft. /.2. ff.de offic. protonf. &
legati. etiamfi non fernper re ipfa inter invitos,
fed fubinde etiam inter volentes locuin inveniat,
in judiciis prsefertim diviforiis , duin quifque
communionis pertsefus, fimul cum adverfarioad
judicem feftinat, ad feparationein contendit, ac
poft fententiam avide divifionis adjudicationifve
effedtum exoptat& executionem. arg. /. intribus
I 3. & 1. 14. ff. dc judiciis. ut proinde fufficiat,
adefle cogendi poteftatem , cafu quo quis relu-
ftari velit & refraftarius efle : eoque pertinent
adiones ornnes., & quse aftionum inftar obti-
nent, enumeratain /. atfionis 37. ffi. dc ohlig. &
atfion. Multis autem modis voluritaria diftat a
contentiofa : in quantum ncque tribunal defide-
rat, fed oinni loco & tempore exercetur , ipfif-
que etiain feriatis diebus. l.atfus 8. C. deferiis. §.
pen. Jnflit. de libertinis; nec refpuit, quo minus
quis fibi fuifque jus dicat. /. 1. 2. ff. de ofific. prte-
toris. I. ficonfid. 3. & /\.ffi. de adoption. I. fi roga-
tus 20. §. ult.ff. de manumijf. vind. L un. §. ult. ff.

M 3 Jde

93

jurlsnictlone.

-ocr page 110-

94 L i B. II.

■dc dffic. tonfiulis. atque etiam a proconfule nec-
dum ingrello provinciam expediri poteft. /. 1.2.
ff. de offic. proconf. & legat. quce omnia in con-
centiolse jurHdictionis aftibus aliter fervantur. d. I.
1. 7. ff. de off. proconfi & leg. I. qui jurifiditfioni
10.fi'. h. t. d. I. dtliis 8. C. defierm.

4. Sciendum tamen, qusedam efTe, quar nec
in univeifum ad voluntariam, nec ad contentio-
fam fatis apte retuleris ; fed qua: velut medium
inter utrairique videntur obtinere. Qualia funt,
tutoris datio, impuberis adrogatio, manumiffio
ex capite fecundo legis iElise Sentise, decreti in-
terpoiitio de alienatione bonorum pupilli vel trans-
actionc fuper alimentis futuris teftamento reli-
dis, donationum infinuatio, apertura teftamen-
ti, oblatio confignatio Sc depofitio pecunias in
judicio , aliaque fimilia : in quantum enim in
hifce vel interponenda eft caufse cognitio , vel
quod petiturnon femper obtinetur, vel in propria
caufanon fatis rede hcec a judice expediuntur,
ad contentiofam jurifdiftionem .propius acce-
dunt. Quatenus vero nec adverfarius & dire&us
Contradi&or in hifce folet intervenire , nec ferise
adibus hifce expediendis impedimento videntur,
arg. /. 2. jf. cle feriis. voluntariae jurifdictionis
aitus imitantur.

5. Infuper alia civilts eft, qua: circa caufas ci-
viles verfatur ; Criminalis alia , quse circa caufas
Criminales. Ac iicet hsec frequentius imperii meri
appellatione veniat, de quo in fequentibus; ta-
meri fub pleniffima jurifdidionis denominatione
comprehenfa efti ex eo enim quod plcniffimam
jurifidiffionem proconful haberet, Ulpianus col-
ligit, omnium partes, qui Roms vel quafi ma-
giftratus vel extra ordinem jus dicunt, ad ipfum
pertinere , nec quicquam effe in provincia, quod
non per eum expediatur ; /. 7. §. 2. /. 8. /. 9. ff.
dc ofific.proconfi & legat. Ac fruftra eft Arn. V in-
nius , dum Ulpianum reftringit tanquam de fo-
lis civilibus caufis in d. I, 7. agentem. tratt. dc
jurifidiil;. cap. 1. num 1. Cum enim illic dicatur,
omniutii partes impleri, qui Romse jus dicunt;
riecefle eft, etiam id ititelligi departibus prsefedti
urbi, qui, eodem Ulpiano afterente , omnia
crimina fibi vindicabat. l.i.ff.de offic.prcef. urbi.
Praterquam quod errare dicuntur magiftratus,
qui, cuin publict judicit habeant exercitionem , ve-
lut legis Julia de adulteriis , jurifdittionem fiuam
fnandant, /. 1. ff. de offic. ejus ctti mand. jurifidiff.
denique de capite civis Romani, deque parricidio
jus dicere, nota Suetonio atque Pomponio JCto
phrafis cft. Sucioti. in vita Augufii cap. 33./. 2.
§. & quia 23. jf. de orig.juris. Adde D. Noodt
de jnrifidifliotle libr. 1. cafi. 1. iti fine. Vinnium
d. cap. 1.

6. Adharc vel ordinaria eft, qu^ aliGui jure
magiftratus, feu jure ordinario & more a majori-
bus recepto, coftipetit; vel extraordinaria feu
legitima, qux non jure magiftratus, fed ex fpe-
ciali lege fenatufconfulto vel principis conftitutio-
ne conceffa eft. Probat abunde hanc divifionem

T 11. i.

Ulpianus, dum de proconfule ait i omniuirt
partes qui Romse vel quafi tnagifiratus , vel ex-
tra ordinem jtcs dicunt, ad eum pertinere. /. 7. §.
ult. ffi. de offi. proconf. & iegati, etli quandoque
in legibus negetur effe jurifdiftio ; dum angu-
ftiore vocis inttilectu jurifdidio folam cornpre-
hendit eam qux jure magiftratus competit , &
ei, quse lege fpeciali data eft, opponitur; veluti
in /. 6. §. z.jf. dc tutelis. & l 1. §. 1. ff. deoffic.
cjus cui tnattd. jurifidici. Pertinet huc criminalis
jurifdidio. /. \ . ffi.de off. ejus cui fnand. jurifiditt.
datio tutoris. /. muto 6; §.2.ffi. de tutelis. jund.
/. 3. jf. de pofiulattda. I. 3. §. 5. ff.judicatum fohi.
decreti interpofitio de tranfadione fuper alimen-
tis ultima voluntate datis. /. cum hiS.ff. de tranfi-
aff. aut de rerum pupillariuin alienatione. /. 1.
fi~.dereh.eor. quifiuh tut.vel cura. jund. l.man-
data 2. §. 1. ff. de offi. ejus cui mattd. cjl jurifd.
aut manumiflione per annis viginti minorem fa-
cienda. §. 4. Jnfi. quih. ex caufi manumitt. ttott
licet. Judicis dandi poteftas in magiftratu pro-
vinciali; urbanis enim magiftratibus hoc jus non
ex fpeciali lege, fed propter vim imperii, atque
adeo jure magiftratus qusefitum erat /. cum prcetor
i2.§. 1 .ff.de judiciis. Videnturautcm jurema-
giftratus competere ea, propter quse primitus i-
ftiufmodi magiftratuumdignitas atque poteftas in
ufurn populi & reipublica" introduda fuit ,quseve
fucceffu temporis, ufu ac patientia populi tacita,
fic ifti dignitati abfque fpeciali lege lata cseperunt
annexa efle , ut velut more majorum tales ma-
giftratus eorumque in officio fucceffores iftius ge-
neris adus exercuerint, licet innonnullis fubinde
more velut tacito populi mutatos. Unde more
majorum mandata dicitur jurifdidio, judex datus
amagiftratu urbano, & aliaplura.I. more "j.ff.h. t.
1.12. §. 1. 'ff. de judiciis. I. 1. §. 1. ffi.de off. ejus
cui mand. jurifid. Ut confules, ut prsetores, in ur-
be jus dicerent, primis harum dignitatum incu-
nabulis quafi adlisefit, ac ob id a populo confu-
les prsetorefque creatos conftat. /. 2. §. Cutnque
confiules 27. ffi. de origine jurts. atque adeo jure
magiftratus juri dicundo prsefunt, etiam mutato
in multis veteri judiciorum ordinc, ac judicuin
dandorum ufu indudo. Sed ut pupillis non ha-
bentibus tutores darent, aliaque plura ad legiti-
mam jurifdidionem relata facerent, poteftas non
competiit , nequeufu moribufque populi tacitis
obtenta eft ; fed demurh , ex quo per Attiliam
aliafque leges & conftitutiones hsec ipfis nomi-
natim fuere data , fecundum novam & adven-
titiam audoritatem.

7. Infignis vero prse cseteris , fed & pariter
diflieultatibushaud paucis invoiuta, eft ea divifio,
qua jurifdidio alia propria, alia demandata feu
delegata dicitur. Propriam appello, quam quis
habet fuo nomine , non alieno beneficio ; five
eam jure magiftratus, five ex fpeciali legis fena-
tufconfulti aut conftitutionis conceffione exerceat.
/. 7. §. i.ff. ofif. proconfi. & legat. I. more j.ff.h.
t. Demandatam , quam quis exercet nomine

& vice

-ocr page 111-

& vice cjus qui mandavit. Sic ut'nihil pro-
prium habeat, qui mandatam jurifdidionem
fufcepit & exfequitur, ac alienam prorfus reprte-
fentet perfonam d.t. 5. /. filet pnetor 16. jf. b. t.
I. 1. §. 1. /. s-fi. deoffie. ejus cuimand. jurifidift.
Cui confequens eft:, ut quantum ad ea, qua: ju-
re mandata funt, idem fere potuerit mandatarius,
quod mandans; veluti tribunali uti, confilium
cxercere, judicem dare : qua: pleniifime confir-
mata vide apudD. Noodt de jurifdiftione libr. 2.
cap. p. 1 o. 11. Eft autem in mandantis arbi-
trio , cui mandet, ( fi modo proconfulem ex-
cipias, ut di&um. tit. de ojf. proconfi & legati. )
adeoque vel privato idoneo , vel alteri magiftra-
tui, velut pratori. /. & fiprcetor 3. l.ult. in fine
ff. decjf. ejus cui mandat. jurifditt. qua ratione M.
JEmilius praetor, cujus peregrina fors erat, jurif-
di&ionem Attilio collega', pra:tori urbano, man-
davit tefte Livio libr. 24. cap. 44. Sed & ex ejus
dfpendet voluntate , utrum univerfam jurifdi-
ftionem mandare velit, an in certas perfonas, an
ifpeciem unam. /. fiolet 16. & l. ij. jf.h. t. Quod
fi univerfam aut generalem mandaverit, tnan-
data videntur ea omnia , qux fpecialiter manda-
ri poflent./. I. §. 1 .jnntf. I. pen.jf. de ojf. ejus cui
tnand.jurifd.

8. Demandari vero regulariter poflunt ea fola,
qua? quis jure magiftratus habct & jure proprio.
I. more 5. jf. h.t.l. 1. L ult. pr.ff. de off. ejus
tui mand. jurifd. etiamfi talia fuerint negotia,
in quibus pedaneus judex dari non poterat; cum
aliud fit, judicem pedaneum conftituere, aliud
jurifdiftionem mandare : non enim per judicem
pedaneum videtur ipfe prsetor judicare, uti qui-
dem per mandatarium jurifdiitionis , mandan-
tis vices gerentem ; & lege non deftinguente
hec nobis diftinguendum eft. Excipitur tamen ,
quod fufpefti tutoris cognitio, licet lcgitimae ju-
rifdiftionis fit , mandari poflit, propter pupil-
Jorum utilitatem. /. tognitio 4. ff. de ojf. ejus cui
mand. jurifditi. /. 1. §. /\.ff. defiufpctt. tut. uti &
cognitio cuftodiarum , quarn , utut ad merum
imperium pertincntem , proconful legato extra
brdinem mandat l.folent 6. ff. de off. proconf. &
leg. Extra hos cafus palam eft, ea qua: ex Ipe-
ciali lcgis conceflione compctunt, mandari non
pofle, atque adeo nec tutoris dationem. /. nec
mandante 8. ff. de tut. & curat. dat. ab bis nec
decreti interpofitionem de tranfaftione fuper ali-
mentis ultima voluntate relidtis; vcl de pupilla-
rium rerum alienatione. /. cum hi 8. §.fednecman-
dare 18. ff. detranfattion. L mandata 2. §. i.jf.
de cff. ejus cui mand.jurifditt. nec criminalem ju-
rifdi&ionem. /. l. fi. de off. ejus cui mand. jurifd.
I. fiolent 6. ff. de cff. proconfi & legati. Si tamen
is, cui publici judicii obtigit exercitio, abeffe
cspcrit ac proficifci, lege Julia de vi cautum,
iplum mandare potuifle. d. I. 1. & quidem, fi
urbis przfe&us eflet, vicario , fi quis effet con-
ftitutus, ut docet D. Noodt de jurifditt. libr. 2.
tap. 6. alioquincuilibet, cum d. L i.generaliter
loquatur. Eo modo, quo in civilibus proconful
adjun£to fibi legato; alii legatum non habentes
extraneo etiam privato, demandabant , ut ante
didtum. Et quamvis nonnullis placeat, Qusefto-
rem debuifle demandare judici quseftionis, qui
a quasfitore deftindus fuit, notante id Julio Polle-
to bifioria foriRomanilibr. 3. cap. 7. in addit. num.
2. Carolo Sigonio, de judiciis. libr, 2. cap.
tainen, cum neque ex legibus neque ex antiquita-
te conftet , qusefitori adjunftum fuifle ex lege
publicorum judiciorum judicem quarftionis ; exi-
ftimem magis , eum ipfum , cui a quaefitore
ob juftum impedimentum mandata fuit judicii
pubtici exercitio , ob id judicem quseftionis
fuiffe appellatum, fic ut judex qua:ftionis Sc
mandatarius jurifdi&ionis criminalis idem fuerit j
& in omnibus, etiam ipfa judicum fortitione,
fimiiibufque, quaefitoris mandantis partes obie-
rit. Unde & fiinpliciter in t.i.pr. '&§. 1. ff.
adlcg. Corn. de Sicariis. magiflratui jungi videmus
eum quijudicio pubtico prceejfet, judicemque qum-
fiionis; tanquam aequali, licet vicaria poteftate ,
inftruduni.

An autem & in cafu infirmitatis diuturnio-
ris mandare licuerit, dubium. Si verba d. /. 1.
quis fpeftct, forte negandum id efle cenfuerit,
curn ibidem Papinianus concludat , non aliter
itaque eum mandare pojfe, quam fi abejfe cceperit.
Sed fi exceptionis propofita: rationem penitius
confideremus, eam in cafu morbi diuturnioris
aque, acin abfentia, conftabit militare. Neque
enim alia legis Juliae, mandatum admittentis ob
caufam abfentise, ratio reddi poteft , quam, ne
durante magiftratuum profcftione , criminalia
fifterenturnimium acprotelarenturjudicia; quod
neque cum praefcripta in judiciis publicis termi-
nandis celeritate ( de qua. i. 5. C. de cufiod. reor.)
convenire fatis poterat, neque etiam cum eo,
quod ab Ulpiano traditum in /. meminijfe 10.ff.
de offic. proconf. utilitatem pronincice exigere , ut
fit aliquis, per quem negotia fiua provinciates expti-
cent. fit ut ea de caufa proconful, finito jam ad-
miniftrationis tempore, tamen ufque ad fuccef-
foris adventum jus dicere omniaqtie agere debeat>
& ne legatum quidem fuum ante poflit de pro-
vincia dimittere. d. t. 10. Sive autem per abfen-
tiam, five per morbum magiftratus diuturnio-
rem, quo publicis impeditur vacare negotiis, ac
faepe mente non fatis valet, protrahatur ac differa-
tuF cognitio criminumac definitio, denegeturque
experiundi poteftas, quid qusefb effedtu refert ?
praefertim , cum jus noftrum illos, qui negotiis
gerendis fupereffe nequeunt, quique fecum a-
gendi poteftatem non faciunt, abfentium loco
haberi velit, ut ut .naturaliter corpore prsefentes.
/. ult.jf. de verbor. fignif. I. ait. prcetor 23. pr. &
§. ult jf. ex quib. caufimajores. nec minus adverfa
valetudo, quamabfentia,tutoribusalios fubftitui
faciat. §. 2. <& 7. Jnfi. de excufi iut. Neque in
contrarium facit, quod apud Ammianum Mar-
cellinum eft libr. 2%. cap. 1. quod eniin negotio

tepfi-

9*

DE JURISDICTXONE.

-ocr page 112-

96 L i B. II.

tcpefcente ob diuturndm dfperitatem, qua teneba-
tur Olybrius ( erat is urbi prsfectus) morarum
impatientes bi, qui rem detulerant, libello peti-
'vcrunt oblato, ut examinandum jurgium prcefctto
mandaretur annonce; idqueJlndio celeritatis concef-
fum ejl ; inde quidem id petitum fuifle paiet;
at peti neceflario debuifle , prsefe&umque ipfum
morbo diuturniore tantum fuam non potuiflc ju-
rifdiftionem fuo mandare arbitratu , id vero nec
inde colligi pofle, nec aiiunde probari confido.

i o. Inepte autem verba d. /. i .ff. de off. ejus,
cui mand. jurifd. nonnulli reflringunt ad legem
Juliam de vi , in ea fola mandati licentiam in
cafu abfentia: admittentes ; in cseteris omnibus
publicis judiciis negantes. Praeterquam enim,
quod eadem ratio, quse pro lege Julia de vi mi-
litat, in cseteris quoque judiciorum publicorum
legibus locum invenit, ne fcilicet rei criminum
five nocentes five infontes inauditi fquallore car-
cerisper abfentiam macerentur, utante diduin;
etiam nuliibi id legi Julia: de vi velut peculiare
tribuitur, nec Papinianus id nominatim de lege
Julia de vi, fed magis ipfa lege fuiia de ui cau-
tum aflerit, tit is cui obtigerit exercttio , poffit
cam Jt profcifcatur, mandare. At vero fequela
nulla efl:, id, quod lege Julia de vi cautum in-
venitur, in aliis publicis judiciis non obtinere:
nam & eadem lege julia de vi cautum , ne in iiia
lege tefles fint impuberes , judicio publico dam-
nati, aliique fimiles. /. tejltum 3. §. legc julia 5.
Jf. de teftibus. quos tamen in cseteris criminibus
ideo teftes efle idoneos fanus nemo refte conclu-
ferit. Eoque pertinet, quod Marcianus in /. I. §.
abolitio S.ff.ad Senatiifc. Turpi/i. ait, abolitio-
nem quidem , qua: ad merum pertinet imperium,
aprsefidibus peti& impetrari folere, fedeos prce-
fentes non pofle cognitionem ejus alteri manda-
re; unde a cohtrario redte deduxeris, eos abfen-
tes omnino id pofle.

11. Sed ut Iegitima , feu extraordinaria, jurif-
didtio mandari nequit , ita nec ea , quse alteri
mandata eft, per mandatarium re<5te mandatur.
I. ult. ff. de off. ejus cui mand. jurifd. I. more 5. Jf.
h. t. eo quod, ut ante dictum, eam vice&no-
mine mandantis & ita alieno beneficio mandata-
rius exercet, nihil ipfe proprium habens, adeo ut
lie in poteftate quidem mandantis fit nomina-
tim id agere, ut ipfe defineret jurifdi&ionem ha-
bere, &illain mandatarium fic tranfiret, ut is ju-
re proprio eandem exerceret: nam neque priva-
ta auftoritate magiftratus quifquam abdicando
imperium , amittere illud poteft /. penult.ff, de
offic. prccfid. neque , 11 maxime id polfet, propte-
rea inaliumtransferendijushaberet; fedtantum
abdicatione femet exueret illa, qua fuerat mu-
tiitus poteftate, arbitrio principis in alium dein-
ceps conferenda. Et de hac delegata jurifdiftione
iterum non inandanda accipio ea, qux occurrunt
in /. tin. C. quipro fiua jurijil. jud. dare pojf. & prje-
cipue Gordiani refcriptum, in l. djudice 5. C. dc
judiciis, ubi a judice jttdex delegatus judicis dandi

T I T. I.

potcfiatem non habere dicitur, addita ratione, cum
ipfie judiciario munere fiungatur. Nec me fenten-
tia: iliius etiamnum psenitet: nifi enim per judi-
cem iliic magiftratum intelligas, ac per judicem
deiegatum mandatarium jurifdiftionis, atque am-
plius judicis dandi potejiatem accipias pro facul-
tate mandandi jurifdiftionem mandatam, alium-
que vifce fua fubftituendi; ac denique rationem,
cum ipfie judiciario munere fiungatur ita concipias.,
quafi fcriptum effet, cum ipfe nihilproprium ha-
beat, fed tantum alterius vice cunfta agat, at-
que adeo vere judex feu magiftratus non fit, fed
tantum munere judiciario tanquam judex feu
magiftratus fungatur, juxtal. 1. §. 1 ■ ff-de ejtts
cui. mand. jurifid. & alias ll. fiuperius adduftas.
Nifi inquam, ita legem totam interpreteris, fed
de judice pedaneo dato, eique denegata judicis
pedanei dandi poteftate eam cenfueris capiendam
efle , definitioni legis nequaquam erit accom-
modata fubjun<5ta ratio. Qua: enim obfecro fe-
quela erit, non poteft judex pedaneus alium fuo
loco judicem fubftituere , quia ipfe judiciario
munere fungitur, feu quia ipfe judex eft ? nifi
pari ratione concludendum putares, eum quoque
qui jure magiftratus jurifdi<5tionem habet, non
pofle eandein alteri demandare , atque ita alium
fuo loco fubftituere; quia ipfe magiftratus eft.

12. Excipitur tamen in d.l. 5. C. dejudiciis &
d. I. utt. C. qui pro fiua jurifiditt. jud. dare pojf. yx-
dex a principe datus, id eft, talis, cui ab ipfo
principe mandata eft jurifdictio , fine collocatio-
ne talis tituli feu magiftratus , cui talis jurifdi<5tio
coharret. Huic enimjure fingulari jurifdi<5tionem
mandandi, & alium fibi fubftituendi, poteftas
competit d. II. Tales exiftimo fuiffe, quos Paulus
libr. 5. fent. tit. 5. in pr. monet extra ordinem a
principe fuiffe petitos, quofque Ulpianus aitpo-
tefiate aiiqua d principe prceditos, ac immediate
fubjungit his, qui jurifdi<5tioni prsefunt. /. pcn.
Jfi. de judiciis. contra quorum fententias nullus
nifi ipfe princeps , qui dedit, reftihitionem fa-
cere potuit /. minor 18. §. pen.Jf. de tninor. 25.
annus. Tales item vicarios a principe conftitutos,
qui, licet vere neque prxfides neque praefe<5ti
effent , tamen vicem eorum gerebant, acceptif-
que codicillis imperialibus adminiftrabant ac age-
bant ea, quse alioquin prafidibus ipfis prsfeftif-
que incubuiflent agenda. Qua ratione dum ih/.
procurator 2. C. depcenis & l. proeurator 3. C.ubi
caufiefifical. l.i.C.depedan. judicibusl.exconfienjit
23. §. 1. fifi.de appeilat. mentio fit procuratoruin
Csefaris talium, qui uice prcefidis non fungebdntur,
quibufque ob id denegabantur jurifdi<5tionis cri-
minalis a<5tus , fupponitur, fuHfe & tales , qui
prsefidis vice fungentes imperii meri jus habe-
bant. Atque inde etiam non tantum a prarfe6to
prsetorio, fed & ab eo qui <vice prceficCii ex manda-
tis principis cognoficit, deportationem fieri potu-
iffie Ulpianus au<5tor eft in /. 1. §. d prcefetfis 4.
fifi. de legatis 3. Non mirum autem, eos, quibus
aprincipe jurifdi&io mandata erat} eandem rur-

fue

-ocr page 113-

D E J

fus alteri potuiffe demandare; cum jure fmgu-
lari, non obftante mandato, propriam exercue-
rint, non alienam , jurifdidionem. Quod ma-
nifeftum tum ex eo quod Cafiiodorus hbr. 6. var.
fcmul i %. propriam dicit effe jurifditfionem, quas
datur a Principe. Tum etiam, quia quibufdam
ex mandato Principis cognofcentibus merum im-
perium tributum invenitur. d.l. i. §.4.ff.dele-
gatis 3 • quod tamen alieno nomine haud fuit ex-
ercitum; quippe nec cuiquam mandandum.
Quid, quod & illud in his mahdato Principis con-
ftitutis ftngulare fuit, quod ab iis, quibus hi
fuam mandaverant jurifdidtionem , ad ipfos man-
dantesappellaripotuerit. d. l.tinic. C. quipro fua
jurifditf.jud. dare. cum vulgo ad eos appellandum
fit, qui fupra mandantes funt. /. 1. §. ult. ff. quis
d quo appell.

13. Cseterum mandatam hanc jurifdiftionem
licet lex non deferat, confirmat tamen. /. & ft
tpuis 6,ff. h. t. multumque inter eam , quae a le-
ge data, & confirmatam, intereft; in quantum
illam fuo quifque nomine & jure exercet ex legis
beneficio, hanc alieno nomine & beneficio man-
dantis; vel beneficio privati prorogantis, de quo
poftea. Ex eo autenl, quod lex conjirtnare di-
citur, illuftrari poteft Uipiani fententia in. l.pen.
ff. de judiciis. dutn enim ait , eum , qui neque
jurifdittioni praeft , neque a Principe potefta-
te aiiqua praeditus eft , neque ab eo qui jus dan-
dorum judicum habet datus eft, tleque ex aliqua
.lcge confirmatus cjl, judicem efie non poffe; per
tonfirmatum ex aliqua legc non alium quam ffian-
datarium junfdi<5tionis, aut ex prorogatione com-
petentem , videtur denotaffe.

14. Ultimo tandem loco confiderandum ,
Jurifdiftionem aliam ex fola Principis conceffio-
ne competere, aliam conCurrente privatorum fa-
fto , feu prorogatione. Quamvis enim privato-
rum pactis ea dari nequeat illis, qui nulli prsefunt
judicio , nullamque omnino jurifdictionem ha-
bent, /. privatorum 3. C. h. t. prorogari tamen
mutuo confenfu illam potuifie ei, qui non tali
erat jurifdidtione prxditus , lege Julia judiciorum
cautum fuit: fic ut & hsec jurifdiftionis a lege
ron datse fed confirmatse fpecies fit ; quatenus
aliter incompetentem in tali cafu, lex Julia ex
prorogatione & fpontanea jurifdi£tionis certis li-
mitibus circumfcriptse extenfione per litigantes
fa£ta , competentem fecit. /. 1. /. confienfijfie 2.

convmire 1. ffi. de*judtais. l.i.C. h. t. l.ficon-
vcncrit 18. ff. h. 1.1. petu C. de patfis. l. fiin ju-
dicis 80. jf. dejudiciis.

1 <j. Qualis prorogatio non fcienti tantum ma-
giftratui, fed & ignoranti, ac per errorem pu-
tanti fuam effe jurifdi&ionem, fieri poteft /; 2.

I • f- de judiais. Neque opus eft confenfu
judicis illius , apud quern reus , prorogatione
non fa£ta, fuifiet conveniendus; fi modo fori
jus ac privilegium primario in renunciantis ac
prorogantis favorein introdu&um fit. Secus, fi
fuperioris favorem concerneret, atque ita non

97

tam litigantibus , quam foro , datum eifet;
quod inter alia eft in toparchis jurifdi6tionem
patrimonialem habentibus: quippe quo cafu con-
ienfu judicis opus eilet.; ne ex aiieno facto jus
ei depereat. Andr. Gayl libr. 1. obfierv. 40»
Meruia. praxilihx. 4.part. 2. tit. 1. cap. 13. num.
3. Vinnius dejurifdxtf. cap. 10. num. 3. Leeu-
wen cenfiur. part. 2. libr. 1. cap. 18. num. 1. 2*
adde Petr. Bort. tratfat. vanarrefien. cap. 1. num.
16. & ficqq.

16. Non majoribus tantiim , fed & minoribus
magiftratibus hanc fieri pofle prorogationem,
dubium non videtur : eo quod & hi jurifdi<5tio-i
netn, licet magis limitatam , habent; quod fuf-
ficit, ut prorogatio rede fiat. /. i.f. dejudiciis.
I. ult.f b. t. juntf. I. inter convenientes 28.ff.ad
municipalcm. eoque pertinet. I. de qua re 74. §. I*
jfi. de judictis, qua- non de judice pedaneo , fed
magiftratu municipali ufque ad fummam certam
per leges judicare juffo , intelligenda eft, juxta
d. I. 28. ff. admunicipal. Nec ipiis tantum magi-
ftratibus, fed & mandatariis jurifdidionis ; cum
hi quoque jurifdidionem exerceant ex jure &
capite mandantis., eundemque reprsefentent;
fi modo univerfa iis jurifdidio mandata fit. Nam
ii vel unius tcntum vel certarum tantum caufa-
rurn jurifdi<5tio mandata fuerit, reftri&os man-
dati terminos impedituros arbitror, quo minus
ultra res perfonafve mandato expreflas fefe man-
ciatarii poteftas extendat : cum utique mandati
fnnplicis naturam imitetur ipfum jurifdiftionis1
mandatum. /. & quia 6.f. b. t. nec ulli iiceat man--
dati fufcepti fines excedere. §. is qui exfiequitut
8. lnfi. demattdato. Quod &jure canonico re-
ceptum eft ; quippe quo irrita eft prorogatio
omnis delegato fa<5ta. cap. P. & G. per. literas
40. extra de ofific. & potefi. jud. delegati. Vinnius
tratf. dejurijditf. cap. 10. num. 6.7.

17. Quinhnonec collegiis iilis atque corpo-
ribus, quibus certse tantum caufse juris dicundi
gratia funt demandatse ( qualia apud nos colle-
gia lei maritimse prsefe<5ta , Ordinum delegati
gecommitteerden Raden , ut & delegati ab ur-
bis cujufque magiftratu ad certas in urbe caufas
traftandas , veluti pupillares , matrimoniales,
nauticas &c. ) non re<5te fit prorogatio iilorum
negotiorum , quse mandato pubiico (infirutfio-
nem dicunt) non funt exprefla. Eoque facit,
quod iatrunculator, id eft, cui fpecialiter da-
tum i ut de latronibus cognofcat ac judicet, fe-
cundum Corafium 3. mificellan. cap. 17. num. 9.
de caufis pecuniariis judicare vetatur. I. fiolemus.
61. §. 1. f de judiciis. Confer Merulam. praxi.
libr. 4.part. 2. tit. 1. cap. 13. num.6. Vinnium.
de jurtfiditf. cap. II* nttm. 2. Idemque in foris
priviiegiatis ftatuendum exiftimo ; atque adeo
nuliam efle prorogationem ab iilis fa<5tam, qui
privilegio fori non funt donati, fi fe privilegia-
to vellent foro fubjicere ; ne privilegium certa-
rum perfonarum caufarumve intuitu indultum,
ex aiiorum quorumcunque prorogare volentium

N arbi-

URlSDlCTIOfJE.

-ocr page 114-

98 l I B. ii.

arbitrio iii jus commune degeneret. Auguftin.
Barbofa. collettan. adi. 1. C. de jurifdiff. num. 4.
& feqq. Quamvis ergo verum iit, militem pof-
fe juriididtioni judicis civilis fefe fubjicerc, cle-
ricos in fe laicorum judicum poteftatem estende-
l*e. I. pen. C. depaffis ( etfi poftremum hoc juri
canonico difpliceat. cap. figmficajii & cap. fi di~
ligenti. extra. de foro compet.) Univerfitatum de-
nique Academicarum ftudiofos renunciare fori
Academici privilegio, dummodo in hac univer-
fitate fint annis viginti quinque majores. Am-
pliatie der fiatuten vand' Vniverfiteyt totLeyden
24. Martii 1662. vol. 3. placit. Holl. pag. 546.
tamen ut, qui milites aut clerici aut ftudiofi non
funt, exprefla conventione fe militari vel eccle-
ftaftico vel academico fubjicerent judici, atque
ita fe redderent privilegii participes, non patitur
ipfa privilegiorum natura, & judicibus ordinariis
fuo in territorio competens audoritas; iftac ra-
tione haud leviter diininuenda. Unde adtores,
ac reos, ipfofque etiam judices aditos , li judi-
caverint , puniendos efle, conftitutum in /. in
criminali 1 .C.h.t. junft. l.fi militaris 2. C.
fia non compet. judice judicat. cjfe dic. Ant. Faber.
CodAihr. 3. tit. 12. defin. 4. 8. 10. Gratianus
difceptat. forenf. cap. 238. num. 34. & feqq.
Refponfa Jurifc. HoJiand. part. 1. confil. 311.^
part. 3. voi. 1. confd. 3 6.

18. Non expreflo tantum, fed & tacito con-
fenfu , haec prorogatio fieri poteft, dum alius pro
alio prsetor aditur j(i modo talis aditus fuerit,
cui etiam exprefla partiuin conventione licite po-
tuflfet de tali negotio jurifdi6tio prorogari; prce-
tor forte urbanus pro peregrino , aut vice verfa.
Quod ut apertius intelligatur confiderandum ,
fieripofle, ut vel ab utroque litigante fimul ac
iponte judex adeatur incompetens, vel ab a6to-
re folo reum invitum & adhuc deliberaturum
vocante. Si ab Utroque fimul ac fponte, ( quod
evenire poteft prarcipue in coheredibus , fociis ,
aliifque judicio forte duplici famiJise ercifcundse
aut alio fimili experturis, convenienter legi 13.
& 14.^ de judiciis. ) videndum, an litigantes
ex certa id egerint fcientja, haud ignari, cau-
£1111 talem ad inagiftratus alterius pertinere tri-
bunal ; an vero errore iapfi. Si enim ab ipfis
fcientibus confulto id actum conftet, durn forte
fifci procuratorem fcientes adiverunt privata de
iite, aditione fola, velut confenfu tacito rebus
ipiis & fadtis utrimque declarato ,• videntur ju-
dici non fuo fe fubjeciife , etiamfi necdum litis
conteftatio fecuta fit; perinde ac fi id exprefla
inter ipfos placuiffet conventione : quid enirn
intereft , expreilo confenfu j an rebus ipfis &
faftis fuam quifque voluntatem declaret. arg. /. de
quibus 3 2. i.ff.de tegibui. I. non tantum -).ff.
ratam rem haberi. At fi per errorem id faftum ap-
pareat, prorogatio non poteft videri fafta; cum
in errante omnis omnino confenfus deficiat. /. fi
pererrorem i$.ff.h. 1.1. confenfiffe 2. ff.dejudiciis.
L nihii confenfiui 116.jf.de reg. juris. Sed quod

t i t. i.

fcientes , jurifdiftionem iftius non efle magtftra»
tus , & tamen confulto eumlitis caufa adeuntes t
fola faciunt aditione ; id in errantibus tamen ope-.
ratur tandem fubfecuta lilis conteftatio, fi mo-
do apud taiem fa£ta iit, cui partes etiam expref-
fa voluntate jurifdidtionem de ifto prorogare ne-
gotio non vetantur, ut ante di6tum. Lege fci-
licet tunc fupplente defedtum confenfus ad pro-
rogationem requifiti , in quantum fingit ac con-
cipit , judicio quafi contrahi, atque ita ex ipfo
facto litis conteftationis confenfum intercefliile;
eo modo , quo & in ca-teris quafi contradtibus
jus confenfum naturaliter deficientem fubfuifle
fingit. /. licet 3. §. idcm fcribit 11. /. 5. 2. jf. de
pcculio. Indubitatum utique eft , lite femel con-
teftata , non poife amplius ab uno litigantiunf
declinari. jurifdi<£tionem illius, apud quem iftac
ratione judicium ca'ptum eft; quia ubi lis ini-
tium habuit, ibi & finem accipere debet./. ubi
aceeptum 30. ff.de judiciis. & dilatorias exceptio-
nes ipfamque fori prafcriptionem ante litem con-
teftatam in principio, atque inter ipia litis exordia,
opponi oportere, legum decrevit auctoritas, nul-
la inter fcientes erratitefque diftinc5tione adhibi-
ta. i.pen. & ult. C. de exception. arg. /. fid& fi
fuficepit <J2.ff.de judiciis. quodipfum etiam ma-
nifefto declaratum. /. nemo 4. C. h. t. in qua Con-
ftantinus edidto ad omnes provinciales prsecepit,
ut Hemo pofi litem contefiatam ordinarice ficdis de-
clinet examen ; nec prius prtefeffi prietorio, aut
comitis orientis , vel alterius fpetfabtlis judicis im-
ploret auxitium , fed appellatione tegibus fa£ta ad
Jacrum auditorium veniat. Neque ulla neceflitas
eft, cur verba pofi litem contcfiatam cum Jaco-
bo Gotofredo ad t. 6. Cod. Theodof. de jurifdittio-
ne,ut fpuria & aliena expungamus, ipfis praefertim
codicibus in ieftione textus illius haud varianti-
bus. Nam , uti inficias haud eunduin, dele-
tis hifce congruum fore legis fenfum * non pofl*e
provinciales declinato ordinario prsefidis judicio
caufas ad prcfefti prsetorio & fimilium fuperius
tranfferre tribunal ; ita nec incongruus fenfus
erit, fi fervatis hifce verbis legem accipiamus de
illis , qui, cum apud pnefidem eflet jatn fa<5ta
litis conteftatio , litem eandem necdutn decifam
per quandam querelam ad luperiores delatam, &
evocationem a prarfe&o prsetorio petitam & ob-
tentam , ad majus ftudebant auditorium tranffer-
re. Quo modo & veteres interpretes legem
hanc accepifle , patet ex ii$J, qua; habet Augu-
ftinus Barbofa ColleUan. Cod. ad d. t. 4. C. h. t.
Utraque certe in fpecie sque fupponi debet pro-
vincialium ipforumque prsetorio prsefe<5torum
abufus; deletis quidem verbis, in lite penes fu-
periorem primitus inchoanda coniiftens ; iif-
deln vero feivatis, in lite femel legitime csepta,
at necdum finita , contra folitum judiciorum
ordinem ad aliud fuperius judicium tranfferenda*
Convenitque fatis vulgata lectio fcopo Conftan-
tini , qui erat, tueri praefidum audoritatem,
& reprimere ampliflimam ac ex focordia Princi-

pum

-ocr page 115-

pum nimiam prarfeftorum prxtorio , ipfifque
etiam imperatoribus formidandam , potentiam
ac ufurpationem; quam, ut hoc addam, im-
perator ille multis modis imminutam voluit, in
id ftudiofe allaborans, ut eorum detraheret au-
ttoritati , non tantum divifo in quatuor impe-
ria hoc magiftratu , cum antea duo tantum ef-
fent, fed & inftitutis militum magiftris , in mi-
lites poteftatem omnem exercituris, cum prius
pra:fedi prxtorio militibus ubicunque locorum
praefuiffent.

ip. Quibus oinnibus de tacita prorogatione,
etiain ob errantibus perlitis conteftationem con-
tingente , non obftare arbitror , quod in jure
noftro cautum invenitur , fententiam a non
fuo judice latam non conftringere ; firmitatem
judicati non habcre ; judicem ad certam rem da-
tum , fi de aliis pronunciaverit, nihil egifte. /. i.
•2. 4. C. fi a noh compct. judice judicat. ejfe dic.
Multurn enim intereft, an aditus fit, qui ju-
irifdidionem quidein habebat, fcd non in tales
perfonas aut tali de caufa, de qua forte fuit adi-
tus, & cujus intuitu exprefla potuiflet ei pro-
rogatio fieri confenfu partium; an vero per ta-
iem fuerit definita lis , per quem ne exprella
quidem litigantium voluntate ac prorogatione
potuiflet cognofci * dum vel omni carebat ju-
rifdidione , ad prorogationem prarequifita, fe-
cunduin ante dicta, vel ad fpeciales tantuin cau-
fas limitata erat pra;ditus poteftate. De prio-
ribus allerimus , id facere litis conteftationem
ex errore fadam j quod alias ante litem conte-
ftatam feciflet folus litigantium non errantium
exprelfus aut fa&o aditionis declaratus confen-
fus ; nec dici poteft incompetens , nifi qui nec
ex prorogatione competens eft. Aft aliter fe
res habet in pofterioribus , qui ita incompeten-
tes funt, ut nec ex prorogatione exprefia po-
tuiffent judicare : tunc enim quicquid ab iis in-
ter litigantes determinatum fuit, ipfo jure nul-
lumeft, tanquam profedum a talibus, quinul-
la per legem data vel confirmata erant muniti
juris dicundi poteftatek Veluti li fententiam tu-
lerint judices ab illis dati, qui judicuin dando-
rum poteftate deftituti erant; finge, a procura-
tore Carfaris inter privatos , qui quidern ipfe ex
prorogatione judicare, at non judices dare inter
privatos potuit. Ll .C. de pedaneis judic. I. ex con-
fenfu 23. §. 1.jf. de appellation. jundt. /. i. C. h.
t. Idemque eft , fi judices pedanei a magiftratu
certz rei judicanda: vel etiam intra certum tem-
pus decidendse dati, de re prorfus alia vel poft
elapfutn tempus prjefinitum judicaverint : cum
enim & tempore & caufa fingulari circumfcripta
fit horum judicum datorum poteftas, atque in-
fuper non jurifdictionem fed nudam tantum no-
tionem habeant, alio tempore aliifque in cau-
fis non aliter quam privati confiderandi funt,
atque kaomni poteftate judicandi carentes. /. 1.
C fi a non competente judice. judicat. I. cum non
6. C. qumdo prgvQ(. mn efl necejfc. De his ergo

non jure datis , vel non ad talem caufam clectis
pedaneis , ac propterea prorfus incompetenti-
bus, accipienda. /.2. /. 4. & tot. tit. C.fia non
-compet. jud. judicat. & alise his fimiles. Eoque
pertinent, quar fuperius de collegiis rei mariti-
1112 prsepofitis, Ordinum Delegatis, aliifque fi-
milibus limitata prorfus ad certa negotia judican-
da poteftate donatis expofuimus ; quceque a
pragmaticis vulgo traduntur, a fententiis fcilicet
ipfo jure liullis etiam hodie appellandum efie,
nifl nullitas procedat ex defedu jurifdidtionis.
Grocnewegeii ad tit. C. quando provocare non cfl
necejfe. ibique allegati.

20. Didum ha&enus quid juris fit quan-
tuin acl prorogationem , fi aftor & reus fimul
fponte fua fcientes aut errantes judicem adiverint
non competentem. Quod fiador reum invitum
folenniter juris experiundi caufa vocavefit ad
eum , qui illo in negotio erat incompetens, fed
tamen capax prorogationis ; aliud in a<5tore, in
reo aiiud ftatuendum exiftimo. lleum quod at-
tinet, non aliter is jurifdidionem prorogaffe cen-
fendus eft , quam fi ad aftoris intentionem prin-
cipalem refpondendo litem conteftatus fit, at-
que ita cuin adverfario quafi contraxerit in ju-
dicio, juxta ea , quse ante dida funt. Non
enim ex in jus Vocatione , folius adtoris fa£to ,
re£te quifquam collegerit rei vocati confenfum
in jurifdidionem illius, ad quem vocatus eft;
etiamfi jam pctiiflet aut admififlet libelli ab a£to-
re concepti edirionem. /. non videtur Zl- ff- de
judiciis. eo quod libelli editio non in aliudeft com-
parata, quain ut futurx litis fpecies demonftre-
tur, reufque deliberet, utrum cedere an con-
tendere veiit; ac, fi contendendum putet, utrum
dilatoriis aut peremtoriis exceptionibus , atque
ipfa etiam fori preefcriptione fe poffit tueri; fic
ut & ideo judicis nomen libello inferendum fit.
/. 1. jf. de edendo. de quo latius illo titulo de
edendo.

21. Quin inlo , fi ex ufu hodierno reum
concipiamus arrefto detentum, ne tum quidem
videri poterit jurifdidionem prorogafle , cmr.
interpoluit cautionem de liftendq, aut judicato
folvendo. Nam cum ex praxi notiifima pcr prse-
ftationcm cautionis laxetur omne arrefti vincu-
lum , & detento detur recedendi Jicentia, non
alia de cauia cenferi debet cautionein interpo-
fuifle, quarn ut detentioni femet eximeret, &
naturali frueretur libertate ; non vero , ut ju-
dicis agnofceret jurifdiftionem , ac fori fui privi-
legio renunciaret. Chnftineus ad Mech/inienf.
tit. 2. art. 6. num. 4. Ptckius dejure fiflendi. cap.
15. Coftalius ad /. 1. ff. ft quis in jus vocatus
non iverit. Cancerius variar. rcfo/ut. part. 2. cap.
2. num. 195. Mseviusde arref/is. cap. ig. nirn.
8. &feqq. Petrus Bort. tratf. van arreflen. cap.
8. num. 17. licet enim arreftatio regulariter ju-
dici, cujus auctoritate facta eft, jurifdidionem
tribuat, fic ut nec difloluto arrefti vinculo re-
mittatur ab.eo negotium ad ordinarium rei ju-

N 2 di-'

JURISD ICflONE.

%

-ocr page 116-

II. T 1 T. I.

L i

lod

B.

idoneum ac competeritem ; non tantum , ubi.
ad unum ex pluribus foris competens , fed &r, ft
ad incompetens reum vocaftet , quoties reus,
qui judicis incompetentis exceptioiie in fuum
tantum favorem indu£ta, ac per ipfam in jus vo-
cationem fibi nata , tueri fe poterat , eandem
prsetermittere voluerit, apud judicem non fuum
litigare paratus. Suadet hoc ipfum reconven-
tionis, jure Romano probata:, fundamentum ;
nam cum iniquum videretur , a£tores eum de-
dignari contra fe judicem, cujus in agendoar-
bitrium cenfuerant obfervandum , & propterea
ex ipta conventione per a£torem fa£ta protinus
etiam ante litem conteftatam nata reo eflet re-
conventionis, apud eundem judicein ficienda:,
poteftas, fic ut mox a principio reconvenire non
poflit tantum fed & debeat reus , quo lis utra-
que pari paflu ad finem decurrat; l. PapinianuS
14. C. de fientent. & interlocut. novell. 96. cap.
2.1. qui non cogitur 22. jfi. dejudiciis. Ant. Faber.
Cod. libr. 3. tit. 1. defin. 1 j . & 39. Mynfinge-
rus. Cent. 2. obfierv. 67. num. 7. Walfenaar. pratt.
judic. cap. 1. num. 13. fieret profe£to, ut jus
reconventionis reo qusefitum tolleretur & elu-
deretur prorfus a£toris arbitrio, fi in ejus eflet
poteftate ad litem ufque conteftatam judicis
aditi jurifdi£tionem psenitentiS fubterfugere,
& ad aliud forum Jitem tranfferre. Cui accedit,
quod rei deterior efle nori debeat quam a£tori$
conditio, nec adori licere , quod reo non per-
mittitur. I. noh debet-^i. fifi. de reg. juris. fi ergo
reus ad forum competens , five unicuin, five
ex pluribus reo competentibus arbitrio a£toris
ele£tuin , vocatus, impediatur ex folius in jus
vocationis virtute litem ad alium tranfferre ju-
dicem , etiamfi vel militiae protinus nomen de-
diflet vel mutaflet domicilium. I. fi quis pofled-
quam 7. ffi. dejudiciis. cap. propofuifti. extra. de
fioro compet. cap. cum lite. ut iite pendente. inde-
mentin. rationis certe eft, ut multo magis ea-
dem ia£tori impofita cenferi debeat neceffitas per-
fequendi eodem in foro litem, ex in jus vocatio-
ne fpontanea ac deliberata inchoatam. Sed &
fi reum ab a£tore ad iricompetens tribunal voca-
tum proporias, jufttim fane fuerit, ut, quem-
admodum reus ad principalem adtoris intentio-
nem excipiens, judicis incompetentis cenfetur
agnoviffe jurifdi£tionem , fic ut declinare dein-
ceps haud poffit; ita quoque viciflim a£tor in
jus vocatione, & libelli intentionem continentis
editione, fic forum illud dicatur agnoviffe, ut
non amplius ex psenitentia fuaque fola volunta-
te fiibducere fe poffit, ac ad aliud judicium tran-
fire. Eftque hsec fententia etiam manifefta ex
lege per Cujacium reftituta , quse eft 4. C. de m
jus voc.

24. Debiliora vero funt, quse in contrarium
Videntur militare. Quamvis enim libelli mutatio
a£tori permifla fuerit invito reo: quamvis etiam
in juS vocationi litique motsc fic a£tor ante vel
poft litem conteftatam renunciare potuerit, ut

tlicem Bort. rf. trdt, (ap. 7- nutn. i o. tamen
ubi arreftum contigit propter litem talem, quce
ex fua natura, vel ob rei detenti conditionem, cer-
tum tantum judicem ex legum morumve prsb-
fcripto ibrtita eft, nec ab aiio cognofci potuit,
nihil vetat, etiam poft cautionem interpofxtam
allegari declinatoriam fori exceptionem. Bort.
d. tratf. cap. i. num. 16. & feqq. prasfertim,
quia nec exprelfa per conventionem prorogatio
tali in cafu pennifla aut eftlcax eft , fecundum
ante diftai

22. Plane * fi reus ipfe vocatus cautionem
ab a£tore vocante exigat, aut ad refpondehdum
dilationem, eo ipfo judicem videri agnitum ut
competentem, ac fori declinandi viam deinceps
prxclufam efle , cautum eft inftruftione Curia:
Holland. art. 117. Idemque obtinet, fi extra
fori declinatoriam reus alias dilatorias exceptio-
nes oppofuerit; nam nec tunc ultra exceptioni
declinatoria: fori locus eft ; etiamfi dilatoria:
admifta: fuilfent, & ipfe ab inftantia abfolutus,
poftmodum lapfo tempore , quo dilatoria: ex-
ceptionis durabat effe£tus, rurius eadem ex cau-
(a ad judicem eundem vocaretur. Mynfinge-
rus. ccnt. 4. obfervat. 27» Andr. Gayl hbr. 1.
obferv. 33. num. 11. Merula praxilibr. 4. part.
2. tit. 1. cap. 13. num. 5, Menochius. de prce-
fumtion. libr. 2. prcef. 19. num. 5. 6. 11. Leeu-
wen. cenfl for.part. 2. libr. 1. cap. 12. num. 2.

23. Ex adverfo a£torem quod fpe£lat, licet
ufu fori id fervari plures tradant, quod a£tor
poft faftam in jus vocationem, lite necdum per ■,
reum conteftata, pamitere , & reum ad aliud
forum, dereli£to priore , vocare poflxt. Sande}
decifi firifi.libr. 1. tit. 7. defin. iw Leeuvven. cenfi.
forenfi. part. 2. tibr. i.cap. 26. num. 6, Waf-
fenaar pratf. judic. capi 1. num. 14. eamque fen-
tentiam Donellus , ut juri civili convenientem;
propofuerit. comment. jur. civil. lifo. 17. cap.i
18. fere in med. tamen, quicquid forte hujus
aut illius fori peculiaris ufus fert, Romani fal-
tem juris fundamentis opinionem hanc qviam
maxime refragari , nullus dubito ; magifque
niti veritate putem , quse a Zangero de exception.
part. 2. cap. 3. Andr. Gayl libr. 1. obfierv. n.j
num. 6. & obfierv. 59. num. 4. & fieqq. Peckio
dejurefifiendi cap. 35. num. 2. Radelantio Cur.
Ultrajetf. decifi. 79. Petro Bort. tratf. de arrefiis
cap. 8. num. 29. tradita invenio ; a£tori nempe
poft fa£tam in jus vocationem & libelli editio-
nem liberum amplius haud elfe , ut dereli£to eo,
quem prius adivit, reum invitum ad alium vo-i
caret judicein, licet £eque competentem ; eique
contra facienti exceptionem prseventionis feu
litis alibi motse a reo opponi polfe; imo reum
jure petere, ut a£tor litem profequatur, aut a4
perpetuum condemnetur filentium. Cum enim
a£tor ipfe ab in jus vocatione facere inceperit
Iitis initium, arg. ult. Jnfiit. de pcena temere
litigant. non poteft non hoc fuo fa£to cenferi
judicem talem agnovifle, tanquam liti finienda?

#

«1

-ocr page 117-

U R I s D

D E j

in univerfum a lite recederet, nec apud eundem
nec apud alium judicem deinceps iterato moven-
da; nifi tamen interefiet adverfarii litem caeptam
ad finem perduci. /. poftqtim liti 4. C. depdhs.
Sande deeif. frif. libr. 1. tit. 18. def. 1. Radeian-
tjus Citrue Ultrajeft. decifl 79. mm. 3. 4. Carp-
zovius dcjtn. forenf. part. 1. conftit. 11. defin.9.
quamvis denique aftore non veniente , & reo
vocato fefe iifiente , circumducendum tantum
fuerit ex jure pandedarum citationis ediftum ,
eoque circumdu&o inftantia tantum edidi per-
empta fuerit, ex integro autem litigari potuerit.
I &pofiediTtum 73. §. 1. 2. f dejudiciis. tamen
a litis renunciatione , vel libelli mutatione , ad
transflationem litis in aliud forum, derelicto prio-
re , 'nulla fequela eft. Et jure Pand. non appa-
ret, reum, fi peremta fola edidi inftantia exin-
tegro deinceps conveniendus fuiflet, invitumad
aliud potuifie vocari tribunal, fed magis ad idem,
utpote iibera adoris voiuntate femei eledum.
Ut fileam , jure novo Juftinianeo caufam ipfam,
adftre poft in jus vocationem ante iitem conte-
ftatam abfente ac citato , terminandam fuifle reo
id urgente. novcll. 112. cap. 3. §.ult. (Adde /.
ult. in ftne C. de injus vocando.) Andr. Gayl hbr.
I. obfervat. 59. num. 4. & fcqq. Ant. Matthseus
de judtciis dtjfut. 7. tbcfi. 51. quod & a Leone
eonfirmatum. novdl. 108. ac Uitrajedinis haud
difplicuit. Inftrutt. Curia Ultrajefl. ttt. van de
defauten van den eyfcher, art. 2.

25. Quse autern hadenus de aftoris in jus
Vocantis reive iitem conteftantis fa£to , tanquam
prorogationem tacitam continente , dida funt,
!ocum non iaabent, fi contra voluntatem fuam
aiteruter litigantium ad id viribus prseturae com-
pulfus, atque lta invitus, non obftante juris fui
allegatione, iitem vel movere Vel excipere coactus
fuerit. Nam cum in errante & fic litem conte-
ftante incertum eflet, an non , fi fciviflet, in-
competenti judici nihiloininus fe fuiflet fubrnif-
furus, atque inde litis conteftatio impediret, ne
aliud ad forum invito adverfario iis transferre-
retur, jure in cafu illo dubio , uti cseteris quafi
contradibus, confenfum non improbabilein fin-
gente ex fado litis conteftationis , ut ante di-
ftum ; contra in reluctante manifeftus apparet
animus juri fuo inha^rendi & judicem incompe-
tentem declinandi. Ut proinde coada iitis conte-
ftatio prarfunii per jus aut fingi non poflit aliquem
Jiabere inviti aflenfum, nec ullain cogenti ac in-
juriam facienti tribuere poteftatem in coadtum,
autcoado fuumadimere fori jus. l.i.jf. de ju-
diciis. Neoftadius Curia Holland. decifi. 5 . verfi
h is huyten, & verfu , werde ook^ Si modo tan-
ta cogentis fuerit violentia, ut nec appeiiationi
arejeda fori exceptione declinatoria deferre vo-
iuerit; cum alioquin vocato pateat appellationis
remediuin, fi rejeda fori prsefcriptione, tanquam
irreparabiii iilato darnno , gravatum fe putet, ut
in mjyteria appellationis plenius tradetur; nec dici
poifit prsturs vinbus compuifus, qui non utens

i c t i o n e. ioi

juris remediis, acquievit judicio judicis fe compe-
tentem deciarantis, aut vocatus ne venit quidem,
fed contemfit praetorem vocantem ; contra /. fi
quis ex aliena 5. ff- judiciis. Nifi forte manifeftif-
iimus eifet in judice jurifdidionis defedus, & is,
non obftante tali evidentia , reum fe non fiften-
tem condemnaverit ut contumacem : cum non
poflit non videri ita reus viribus praeturae ini-
quis condemnatus, ac proptefea nec fententia
taiis eftedum debeat fortiri. Chriftineus adMcch-
linicnfi tit. 1. art. 14. num. 12. & art. 16. num.
ult. Ant. Faber Cod. libr. 3. tit. 12. defin. 44. in
notis. Refponfa Jurifc. Holland. part. 3. vol. 2.
confil. 220. num. 3.4.

26.. Porro, uti tacita jurifdidionis prorogatio
omnem deinceps exciudebat invito reo pseniten-
tiam , ita nec pamitere potuit aut contra fua pa-
<5ta venire, quifquis padione vei ftipulatione ex-
preffa cavit, fe non ufurum fori pra:fcriptione,
qua fefe propter cinguium miiitiae, vel dignitatis
aut iacerdotii prarogativam, vei aliud peculiare
privilegium, potuifiet tueri; eo quod juripro fe
introdudo unufquifque recte renunciat , &pa£ta
conuenta , qua: neque contra leges neque doio
maio funt inita , omnimodo fervanda funt. /.
pen. C. de paffis. Lamb. Goris adverfiar. traff.
§. 2. Nec turbare quemquam debet, quod nu-
dis ex pa&is adio non detur , ut dicetur tit. de
pattis. Non enim in tali prorogatione adio ex
pa<5to datur aut formatur; neque perfona judicis
ullam adtioni ejufque finibus mutationem adfert;
fed tantum a<5tori tribuitur poteftas experiundi
alio in ioco, quam in quo ex jure communi a-
gendurn erat: quemadmodum e contrario pote-
ftas aftoris per ioci mentionem ftipulationi aut
mutuo adjedam reftringitur , ne poflit lummo
jure agere in quovis loco, in quo reus ex jure
communi forum competens fortitur, fedtantum
in loco adje<5to. I. i.ffi. de eo quodcertoloco. Ubi
ergo a<5tor vi prorogationis pa<5to fadse reuin vo-
caverit, ac ipfi fori judicifque non competentis
objicitur exceptio , pa<5ti replicatione jus apud
talem judicem experiundi fibi poteft aflerere:
pa<5to fcilicet, quod adionem parere non pote-
rat, ad exceptionem tamen & replicationem fuf-
ficiente. Adcle Cujacium traff. 7. ad Afirican. in
pr. ad l. 18-jf. h. t. Interim haud leviter di<5tis re-
fragari videtur Africani definitio in d. 1.18.jf. h. t.
cum ait; fi convenerit, ut alius prcetor, quam cu-
jus jurifidiffio eft, jus diceret, & priufiquam adi-
retur, mutata voluntas fuerit, procul dubio nemo
compelletur ejufimodt conventioni fiare. Sunt, qui-
b.us placuit, in d. I. 18. non de unius pasniten-
tia agi, fed mutua utriufque voiuntate receffum
efle a fa<5t& prorogatione. Corafius Mifcellan.
libr. 4. cap. 5. num. 4. & fieqq. Wiflembach ad
Patid. dijp. 6. num. 42. Quorum opinoni quo
minus fubfcribam, facit , quod in d.l. 18. de-
cifio nomiriatim invenitur concepta de cafu ,
quo necdum aditioneimploratum fuerat pratoris
auxilium ; unde a contrario aditione jam fa<5ta,

N 3 psni-

-ocr page 118-

102 L I B. II.

psenitendi poteftas per Africanum exclufa cen-
feri debet. At vero , fi utriufque mutata volun-
taselfet, utilli ajunt, nullam fane rationem de-
prehendo, cur non etiam poft aditionem licefet
mutare communi confenfu , atque ita Conventio-
ni non ftare. Scio , judicio quafi contrahi; fi-
niendam illic effe litem , ubi habuit initium : fed
non alio hsec omnia feriiu , quam quod nec in-
vito reo a&or ad aliud forum transferre litem pof-
jfit; nec invito a£tofe reus id poft litem corite-
ftatam defiderare. Aft ut utriufque conferifu de-
relinquatur judex , apud quem lidgari caeptum,
& ad alium eatur, de caufa eadem necdurn per
fententiam prioris terminata jus dicturum , id
vero nec legibus interdidutri , nec a ratione juris
alienum puto; Ulos certe j qui in arbitrum com-
promiferant, conftat potuifte eo derelicto acl ju-
dicium ire , iterumque fpreta judicis auftoritate
ad arbitrum redire j non aliter coercendos, quatn
quod pra:tor non amplius fpretum ab ipfis arbi-
trutn adafturus fit ad caufain receptatn tenni-
riandam. /. fedfihi fervum 9. §.idt. l.io. I. 11.
ff. de receptk qui arbitr. receper. fi autem a judice
ad arbitrutn redire fit licitum , ratio non appa-
ret , cur non litigantibus integrum fuerit, etiarn
a judice , qui cafperat cognofcere , ad alium ju-
dicem communt confeniu litem transferre termi-
riandatn. Adde Donellutn comment. jur. civil.libr.
17. cap. 18. ante medium. [udicio quidem inter
litigantesca;pto, quafi contrahitur inter conten-
dentes , fed & a contraftu refiliri pofle confenfu
mutuo, docent principia. Ne nunc dicam, li-
tem etiam per judicem definitam , pofle fummo
jure rurfus apud aiiutn ventilari judicem , &
adtionem rurfus intentari; non aliter , quarn rei
judicatse exceptione elidendam. §.5. Inftit. de
except. quam tamen exCeptionem fi omittendam
putaverit, qui iterato erat ex eadetn caufa vo-
catus , dum forte fperat novi judicis judicatum
fibi magis profuturum ; (uti certe omittere po-
teft , quippe juri tantum favorique pro fe intro-
du6to renuncians) non dubiutn exiftimo, quin
1'efte judex pofterior aditus judicaturus fit, &
fententia ejus exitum fortitura: uti exitum forti-
tur jusjurandum pofterius adverfus eum , qui
cum fe prioris jurisjurandi eXceptione tueri pof-
fet, eadem omifta adverfarium iterato in eadem
caufa jurare paftus eft, qualetamen jusjurandum
jequalem , imo majoretn, habebat auftoritatem,
quam res judicata. /. in duobus 28. §. ult.ff. de
jurejurando. jun£t. /. jusjurandum 2. ff. eocl. tit.
I. 1. ff. quar. rer. aflio non datur. nihil in contra-
rium faciente. /. 1. C. quand. provoc. non eftne-
ceffe. quippe qiue de litigantibus invitis iterato
vocatis , & non obftante legitima defenfione
contra rei prius judicatse aucSoritatein condem-
natis agit.

27. Quse cum ita fint, nec, ut ingenue fa-
tear, fatis placeat, qua: aliquando placuit diffi-
cultatis hujus enodatio; non puto me erraturum,
fi vel diflenfum veterum jurifconfultorum fuiffe

- T'l t, I.

dicam , quem Juftihiarius fua fuftulit decifiorie,
ut id fatis ipfe iririuit, in d. I. pcn. vel fecun-
do tentaverim, diftam /.18. accipi commode
poffe de mutat^ Voluntate aftoris , in qua di-
ftin£tio de prxtore jam adito vel etiamnum ad-
eurido iocum inver.it, Scilicet, prorogatio jurif-
diftionis ex conventione per reum in gratiam
actoris fieri folet , ut is reum tanto cotnmodius
de perfolvendo debito , per aiftionem poffet in-
terpellare: fed non perimit jus fori competentis
ratione judicis illius , apud quetn reus , non fa-
6ta prorogatione , fuiffet conveniendus ; adeo-
que, cum prius forte unus tantum judex corn-
petenseflet, prorogatio alterumtpriori addit, &
ita aftori tribuit eleftionem, an apud ordinarium,
an apud eum , cui prorogatio fafta , litigare ma-
lit. Cum ergo in d.l. 18. conveniffet, ut alius
prator , quam cujus jurifdictio erat , jus dice-
ret ; adtor, quamdiu non adivit eum, qui ex
prorogatione adiri poterat, mutare voluntatem
potuit, & apud ordinarium judicem , fpreto to-
to prorogationis beneficio , Jitem adverfario in-
vito intentare , quod hodieque quotidianuin.
Aft ubi femel judtcem ex prorogatione compe-
tentem adiverit, & adveriariurn ad ejus voca-
verit tribunal, fibi praejudicavit, utut lite nec-
dum conteftata, nec poteft amplius , hoc judice
dereIi<5to quem femel agnovit,' adverfarium invi-
tum ad alterum judicem juris experiundi caufl
vocare, exceptione fcilicet praeventionis, Jitifve?
alibi motze , ei opponenda, ut ante probatum.
Concludo itaque l.pen. C. dcpaffis de reo agen-
tem , excludere paenitentiam, eo quod reus non
potuit jus adtoris ex conventione quaefitum fua
tollere voluntatis mutatione. At legern 18. a6to-
ri ante aditionem permittere voluntatis mutatio-
nem , eo quodis ifta ratione fuo tantum juri,
. ex prorogatione feu conventione competenti 3
renunciat.

28. Ut autem prorogatio prorogantem tenet,
ita & Imedes ejus vi prorogationis talis obftriri-
gi, ut ad judicem, non nifi ex conventioile mu-
tua competentem , vocati fefe fiftant, verius
eft ; tum quia in defunfti jus univerfum five
commodum five grave & onerofutn fucceden-
tes, eundem repraefentant, una cum ipfo fin-
guntur perfona, & ejufdetn cuin eo poteftatis
jurifque funt. /. hceredem 59. I. bcereditas 62.ff. de
reg. juris. tum quia unufquifque non fibi tan-
tum, fed & hsredibus fuis plerumque pacifci-
tur. l.ftpaffumg. ff.de probation. tum denique
quia haeres ibi conveniendus ac defendendus eft,
ubi defunftus debuit. /. hceres abfens 16. ff.de
judiciis. ac iniquum eflet , mortalitatis cafuin
adimere aftori jus ex coiiventione quafitum.
Sande dccif. Frific. libr. 1. tit. 1. def. 3. Argen-
tratus ad confuet. Britann. art. 11. not. 3. num. 3.
Chriftineus ad Mechlinienfes tit. 6. art. 7. num.
3. Peckius de jure ftftendi cap. 13. num. 1. 2.
Leeuwen ccnfur. part. 2. libr. 1. cap. 16. ntrni. 3.
Quamvis Ultraje&i morte prorogantis totam pro-

roga*

-ocr page 119-

De jurisd

rogationis vim, velut jus quoddatn perfonale,
extingui invaluerit, fic ut non nifi coram judice
fuo ordinario heres interpellandus fit.

29. Quid quod & illis in cafibus , quibus ex
mariti contra&u in uxorem in totum vel pro par-
te actio nafcitur, fafta per m§ritum prorogatio,
poft ipfius obitum ipfam quoque viduam , quin
& maritum ejus fecundum , jure mariti uxoris
nomine conveniendum , obftringit , ad litem
ifto in foro fufcipiendam, quod exprorogatione
mariti defunfti competens eft redditum : fas enim
eft, ut ex cujus fatfo uxor jus fuum omne me-
titur , ha&enus heredi non abfimilis, ex ejus
quoque prorogatione devinfta fit. Atgentreus
& Sande. d. locis. Ut tainen & hic in contrarium
eant Ultrajeftini, ne maffariam quidem viduam
ex mariti prorogatione obligatam cenfentes, ne
maritalis poteftatis fidtio ultra fuos terminos ope-
retur. D. Someren de jure novercar. cap. 7. feft.

1. nntn. ult.

3 o. An vero ex debitoris principalis proroga-
tione, inftruinento contraftus comprehenta , fi-
dejulfor quoque teneatur ad eundem venire ju-
dicem , tanquam & fibi coinpetentein , li nullatn
ipfe fidejufiioni prorogationein addiderit, difce-
ptari folet. In Hollandia quidem ex principalis de-
bitoris prorogatione eum teneri, judicatum atfe-
rit Simon van Leeuwen , paratit. jur. noviff. libr.

2. part. 1. cap. 8. num. 6. verfii, eenprincipalen.
fed cum judicati illius ratio peculiaris fuerit ,
quod fidejuftorum non interfuerit, declinato-
riam admitti exceptionem, ut patet cx appendice
rerum judicatarum pofl confultifjurifc. Holl. part.

3. vol. 1. pag. 41. in fme; & in jure inter negotia,
ki quibus ad eimdem iri debet judicem, ne con-
tinentia caufx' dividatur, non numeretur prin-
cipalis & fidejuftoria obligatio, verius eft, de-
ficientibus talibus negotii terminis , nihil fide-
jufiori nocere debitoris prorogationem , nifi &
de ipfius fidejufforis prorogatione fpeciali vel ge-
nerali conftet: fidejuflionis eniin in fe fpeftatse
non harc vis atque efticacia eft, quod fidejuflor
ad debitoris principalis forum folutionis impe-
trandse caufa trahi poflet, fed tantum, ut ejuf-
dem debiti exaftionem fubiret. arg. /. 8• ff. de
co quod certo loc. Ut ergo pro debitore fim-
pliciter obligato fidejuifor interveniens , non
nifi ad proprium fuum judicetn vocari poteft ,
etiamfi conftaret, debitorem principalem ex ju-
re communi fui proprii domicilii judici ac jU-
rifdiftioni fubjeftum effe ; ita nulla ratio eft,
cur prorogatx fubeffet, cum ipfe non prorogaf-
fet; nifi majorem prorogationi , fa&oque ho-
minis, quam ipfius legis difpofitioni, potefta-
tem vellemus tribuendam efle. Quibus adde ,
fidejuflionem ftridi juris negotiis annumerari, in
quibus quod non eft expreffum, non cenfetur
fubauditum. Denique fi reo jam in jus vocato,
& ita prxvento, fidejuffor de fiftendo judicatove
folvendo cavens , non poflit ad eundem vocari
judieem, ad quem reus jam erat vocatus , fed

i c t i o n e. 103

fori fervet privilegium , quamdiu ei non renun-
ciavit; ufque adeo, ut ne idoneus quidem cen-
featur fidejuffor elfe qui alterius fori eft , rejici-
que poflit, nifi interceflioni addat fori proprii
renunciationem, utcunque judicii firmandi caula
talem intervenire manifeftum fit. /. i. ff.fi quisin
jus vocM non iverit. Cnftalius add. I. 1. Jac. Co-
ren obferv. 39. num. 14. nullafane ratio eft, cur
prorogatio folius principalis rei , fidejulforem
efficeret prorogata jurifdiftione devindtum.

21. Cseterum non fpecialis tantuin, fed & ge-
neralibus verbis fafta prorogatio efleftum forti-
tur, dumjquis in inftrumento fe ac iua judicum
omnium jurifdidtioni fubjecit, vel nulla fori pra--
fcriptione fe ufuruin profeffus eft. /. pen. C. de
pattis. I. i - ff- ft qttis in jus voc. non iverit. I. con-
traxiffe 21. ff.de obl. att. Andr. Gayl libr.2. ob-
ferv. 3 6. num. ult. Ant. Matthseus dejudiciis diffut.
q.thef.qp. Walfenaar praft. jud.cap. 1, num. 10.
in med. Confult. JCtorum Holl. part. 4. conftL
269. Nifi nominatim regionum quarundam lege
fpecifica defideraretur prorogatio; qua ratione
de Hollandica Flandricaque curia provinciali ian-
citum , ex generalis prorogationis claufula nullam
ad ifta tribunalia caufam deferri pofle ; fed de-
muin, fi exprefle conirahentes fefe curiarum ifta-
rum jurifdiftioni fubjecerint , & quantitatem
certam definitam lis in Hollandia excedat. Am-
pliatio infiruttionis Curite Holl. 24. Martii annt
1644. art, 5.6. Inftruffio curice Fiandriae art. 7.
Groenewegen ad l. 1. ff. dejudiciis. Waflenaar
d. cap. 1. num. 13. in pY. idemque de Camera iin-
perali teftatur Mynfingerus ccnt. 1. obferv. 88.
Ubi ergo neque lege neque confuetudine invete-
rat^ induda invenitur prorogationis nominatim
faciendse neceflitas, generalis fufliciet: eoque fun-
damento, licet curise Hollandicse nullus ex jure
recentiore fubjiciatur per vulgatam fonnulam,
qua quis fe omnium judicum jurifdi£tioni fub-
mittere profitetur ; tamen ejufdetn formula; vi
ad alia tribunalia intermedia, prseteritis infimis,
re£te vocabitur , veluti ad Delflandise aliafque
fimiles per Hollandiam prsefefturas. Confult.
yCtor. Holl. part. 4. confil. 269. & Ultrajeftinse
curise jurifdi&ionem acquiri per generalem pro-
rogationis formulam, fepius in eadem curiaju-
dicatum fcio :' eaque curise etiam Gelricse con-
ftans praxis eft.

32. Deftituitur autem prorogatio effe£tu , fi
is, qui eariifecit, neque in territorio inveniatur
ipfe , neque bona illic poflideat arrefto gravan-
da , quo jurifdidio firmetur. arg. /. ult. ff. h. t.
at fi in territorio moretur, abfque ulla reruin aut
perfonse prehenlione , fimplicis in jus vocatio-
nis efficacia, venire cogitur. Cum ergo provin-
ciules curias prsefidum vicefungi conftet, & ju-
rifdiftionem per univerfam exercere provinciam,
fequitur, omnes provinci® incolas , licet diver-
fis in urbibus diverfifque ordinariis fub judicibuji
morantes , ex prorogatione legitime fa&a, ve-
nire ad fuperius tribunal debcre fimplici citatione

voca-»'

-ocr page 120-

304, L I B. II.

vocatos. Sande rfecif. frific. libr. 1. tit. i. def. 3.
Groenewegen ad l. l.ff. dejudiciis.

3 3. Excutiendum reftat, quot modis proro-
gatio fieri poffit; qua de re quatuor potiflimum
cafus tractandi, juxta modos quatuor, quibus
jurifdiftio per leges invenitur limitata; puta lo-
co , tempore, perfonis, caufis. Locu#quidem
ex juris Romani principiis non videtur per pro-
Vogationem potuilie extendi , fic ut unius pro-
vinciae prsefes uniufve municipii magiftratus in
alterius prxfidis aut magiftratus territorio jus
diceret ex litigantium confenfu. Quam primum
enim vei pra:fes vel urbi prarfectus aliufve fimi-
Jis fuam provinciam aut jurifdi&ionis territorium
• egreifus eft , pro privato habetur. I. prcefes pro-
•vincia 3. ff. de offic. prcefid. I. idt.ffi. de offic. prce-
.feftiurbi. I. obfiervare 4. §. ult.ffi. deoffic. proconfi.
& legati. fic ut nec ipfe exercere , nec alteri
mandare jurifdidtionem poflit. d. I. 4. §. nlt. Et,
nifi ita ftatuatur, inepte Marcianus inonuiife vi-
debitur, in/. z. ff.de off, proconf. &legati, pro-
confules fiatim quam nrbem egreffi fuerint babere
.jurifidittioncm, fied non contentiofiam, fied volun-
tariam. Si enim ex prorogatione inter confen-
tientes potuiifent contentiofam exercere, nulla
hac in parte inter voluntariam ac contentiofam
diflerentia fuiflet conftitfienda, cum in conten-
tioia, ex coneurrente prorogatione partium, seque
Confenfus in eum eflet, ac in voluntaria , nec
voluntaria aliter quam ex partium confenfu , ex-
erceatur. Confer Vinnium de junfdtff. cap. 10.
num. 8. & fieqq.

34. Pari rnodo in ipfis magiftratibus neC tem-
poris intuitu extenfio & prorogatio jurifdictionis
videtur admittenda, cum finito magiftratuS tem-
pore fe quifque abdicare debeat imperio, & fuc-
ceilori locum facere , ita ut ipfe deinceps tan-
tum pro privato habendus fit. /. eumqui 13. ff,
b. t. atque adeo non .iitac prorogatio eifet, ied
datio jurifdiftionis ei fafta, qui nulii preerat ju-
dicio ; contra /.3. C. b. t. Plane , fi extra ordi-
nem judex a principe petitus ac datus fuerit, (de
quo Paulus 5. fient. 5. tnpr. & nos antea) eique
tempus certum ad iitem finiendam pra'finitum ,
poiiunt tempora, intra quae iitem dirimere juflus
erat, litigatorum confeniu prorogaii, niii fpecia-
liter prorogatio juflione principali fuerit inhibi-
ta, & de eo intelligendum eile Ulpiarium in /.
xonficnfiffie z.§.fi& judex 2 ,ff. dejutUciis, abun-
de colligi poteft ex mentione juffionis principalis
qua: in pedaneum a magiftratu datum non fatis
quadrat; at omnino in eum, qui a prineipe datus
erat, &, ut ante probatum , propriam habebat
jurifdidionem. Ut proinde cavendum fit a Vin-
jnio & aliis d. /.2. §. 2. de pedaneo judice intel-
ligentibus. tratt. dejurifidiff. cap. 1 o. num. ult.

35. De perfonis vero res expedita eft , eas
cx prorogatione fubjici poife jurifdidioni ejus,
cujus forum ex jure commurii aut privilegio po-
tuiifent declinare. /. 1 .ff.fi quis in jus voc. non
hmt. I. pen. C. de paffif. Idemque manifeftum

T 1 t. L

eft de quantitate, in judicando nori excedenda.
/. inter convenientes 28. ff. ad municipalem. I. dc
qua re 74. §. 1. ff. de judiciis Chriftineus ad Me-
chlinienf. tit. I. art. 16. num. 5. & feqq. Anton.
Faber. Cod. libr. 3. tit. 12. defin. 46. Joh. Papon
lihr. 7. tit. 7. arrffi. 32. Vinnius de jurifdict.
cap. 11. num. 3. nifi tamen judicibus delegatis
feu mandatariis jurifdiftionis caufse minores de-
mandats fuerint , juftitise promptius faciliufque
adminiftrandse gratia, majoris quantitatis nego-
tiis ordinario judicio refervatis, uti id nunc fere
in urbibus majoribus Hollandise vicinarumque
regionuin, quin & in ipiis provincialibus curiis
obtinere conftat; quo cafu prorogatio vix ad-
mittenda ex ante diftis, ne iri fubfidium confti-
tuti ea ratione ad fe magnam traherent juris di-
cundi partem, eamque ordinariorum judicum fub-
ducerent examini; dummodo non aliud praxi aut
municipali iege cautum fit. Vide Chriftineuin
ad Mechlinienfi tit. i .art. 16. num. 2. & ficqq.

3 6. Sunt autem caufse varise, in quibus pro-
rogatio jurifdi&ionis , licet illis fa£ta, qui alicui
prsefunt judicio , nuiiius tamen momenti eft.
Sic enim Hollandis placuit , in caufis aiiecura-
tionis omnem quiefcere debere prorogationis
eftedtum, quantacunque fuerit pecunia, de qua
iis eft. Nader Ampliat. van d' infirutt. van den
Hogen en provinc. Rade 24. Martii 1644. art. 8.
in cseteris non aliter Curise provinciali nomina-
tim fadiam prorogationem admitti obtinuit, quam
fi , cum prorogantes fimui eidem ordinario feu
quotidiano fubeifent judici, litigaturi fint de de-
bito in urbibus majoribus trecentos, in minoribus
centum & quinquaginta, in prsefeduris fexagin-
ta, in pagis vero quadraginta florenos exceden-
te. At fi diverfis fubeflent judicibus fubalternis
ejufdem provincia: , rata juffa eft eife proroga-
tio circa debitum in urbibus excedens centum ,
aut ruri quinquaginta florenorum quantitatem.
d. Ampliat. 24. Martii 1644. art. 5. 6. Zelan-
dis quoque omnis improbata prorogatio jurifdi-
<5tionis inter eos qui uni ordinario fubfimt judi-
ci inferiori; tum demum admifla, fi fub diver-
fis habitent judicibus, & expreflim fefe Curise
provinciali fubjecerint: provifioneel accoord tufi-
ficben Holland enTeelandq. Martii 1607. art. 3.
vol. i.placit. Hol. pag. 774. adhsec Univerfita-
tis noftrse ftudioiis, peculiare forum Academi-
cum habentibus , denegata prorogationis facien-
dae iicentia, nifi majores annis viginti quinque
ipecialem fecerint fui fori privilegiati rentmcia-
tionem. Ampliatio articuli 3 9. fiatutorim Acad.
Lugduno Batavce. 24. Martii 1662.

37. In criminalibus denique caufis fruftranea
plerumque eft prorogatio ; cum reus criminis
comprehendi ubique poflit, & reatus omnem
plerumque dignitatein exciudat, faciatque cef-
lare fori prsefcriptionem. /. 1. C. ubi fienatores
vel clariff. I. 1. C. ubi. de crimin. I. prcefies 3. /.
congruit. 13.ff.de offic.prcefid. de quoplura tit.
dejudiciis & foro compet.

38. Ca>

-ocr page 121-

3 8. Caeterum quia jurifdiftione concefla ea
quoque concefla cenfentur, fine quibus iila ex-
plicari non poflet. /. 2.fi. h. t. non mirum , ei
cohserere imperium , quodnihil aiiud eft, quam
jubendi, cogendi, coercendique poteftas. arg.
I wunus 214. /. potefias 215.fi de verb. fignifi
junft. /. ult. in fin.fi de ofific. ejus cui manljurifid.
I. 3.fi.h. t. adeo ut & ipils aftibus voluntarice ju-
rifdictionis imperium non delit; nam adoptio-
nem imperio magiftratus fieri , ait imperator.

1. Infiit. de adopt. non , quod magiftratus ad
adoptionem quemquam adigat; fed quatenus il-
lam adoptionem, quse primitus a libera adop-
lantis & adoptati voluntate p'rofe6ta eft , fua
auftoritate prastor tuetur , ne quis contrarietur
iis , quse eo audtore atque fuperftite gefta funt:
eo fere rnodo, quo & judex fententiam fert,
^ut in judiciis diviforiis rerum diftributionem fa-
cit, fecundum id, quod inter litigantes con-
venit pronunciandum eile. /. fi convenerit 26.fi
He rejudicata. /. judicem 21. ffi. comm. divid.

3 9. Eft autem imperium vel merum vel mix-
tum. Meru.m eft habere gladiipotefiatem ad atii-
jtnadvertendutn in fiacinorofios homities. d. I. 3. ffi.
j). t. fpecie fcilicet excellentiore modoque ani-
madverfionis frequentiore poiito pro genere; uti
teli tignique denominatio omne inftrumentum
quo homo occidi poteft , omnemque aptam aedi-
ficationi materiam compledtitur. §. 5. Jnfiit. de
public. judic. §. cumin fiuo 29. Injiit. de rer. di-
vif. pcenam enim gladii in irrogando ultimo fup-
piicio magis frequentatam fuiife , quam alios
mortis naturalis inferendse modos, conftat ex /.
fiiit damnum 8. §. vita adimitur 1 .fi.de pcenis. I.
I. pr.fi. de abigeis. Alioquin plures imperii me-
ri gradus elle, eoque perdnere non tantum fum-
mum fupplicium feu mortis naturalis irrogatio-
nem; fed & mortem civilem, damnatione in
inetallum ac deportatione infligendam ; relega-
tionem quoque, & in opus pubiicum damnatio-
nems fuftiumque idtus (& fecundum mores ho-
diernos ad carceres perpetuos damnationem, )
nequaquam dubiurn. I. capitalium 28. pr. & §. 1.
fi. dc pcetiis. /. ncmo potefi 70.fi.de regul. juris.
I. fiolent. 6. fi. de ofific. proconfi. & legati. Unde
quia legato proconfulis nec a lege datum
erat merum imperium , nec a proconfule man-
dari poterat, ei animadvertendi coercendi & atro-
citer verberandi jus denegatum eft. l.fi quid erit
Ti.fi.de ofific. proconfi & legat. junft. /. 1. §. I.
vfific. cjus cui mand. jurifiditt. denique & pcenas
pecuniarias publicis ex criminibus irrogandas non
perperam ad merum reduxeris imperiuin. arg. /.
relegati 4. fi. de interditf. & relegat. junft. /. 1
fi. de ofific. ejus, cui mand. jurifid. Vinnius. tratt.
dejurifiditt. cap. 1. num. 5.

40. Non tamen imperium hoc merum in fo-
lo confiftit naturali fafto animadverfionis , fic
ut omnis deelfet jurifdi&io ; fed magis in ani-
madvertendi poteftate, cui conjunfta eft pote-
-ftas cxaminandi & condemnandi vel abfolvendi
caufa cognita reos criminum, fic ut prsecedens
caufe cognitio & examen indiftolubili nexu huic
cohiEreat imperio, atque inde etiam extraordina-
rium mandati genus fuilfe dicatur, quo procon-
ful, qui meruin non potuit mandare infperium ,
legato mandabat cuftodiarum cognitionem , ut
fcilicet is prseauditas cuftodias remitteret ad pro-
confulein , innocentes deinde liberaturum, no-
centes damnaturum. /. fiolent. 6. fi. de ofi. proc.
& legati adde Wiflembach ad Patul. difiput. 6.
th. 6. Vinnium d. fap. 1. num. ult. Ut proin-
de errare videantur , qui merum imperiuin di-
ftum arbitrantur, tanquam feparatmn ab omni
jurifdiftione; cum nullum omnino five in Re-
publica five fub Imperatoribus tempus fuerit ,
quo aflertionis iftius ventas obtinuit. Quod enim
attinet Principum Romanorum tempora , rne-
rum imperium fub jurifdiftionis appellatione fuif-
fe comprehenfum , ipfamque judicii publici exer-
citionem jurifdiftionem Jurifconfultis fuifle di-
ftam , fuperius abunde in divilione jurifdiftio-
nis in civilem & criminalem adftruftum fuit.. Et
quamvis in libera republica confulibus vetitum
fuerit, injuflu populi de capite civis Ilomani jus
dicere , tamen , quotiefcunque jus dicebatur ,
jurifdiftio cum imperio mero conjunfta exerce-
batur, five populus ipfe, five quseftores parri-
cidii, five quseftionibus perpetuis faftis pra:to-
res judiciorum criminaliuin exercendorum curam
haberent: de quibus vide plura apud Polletum hi-
ftoria fiori Romani. libr. 3. cap. 7. Carolum Si-
gonium. de judiciis. libr. 2. cap. 4. & 6. Reftius
merum imperium cum D. Noodt dejurifilift. libr.
1. Cap. 4. exeo diftum fufpiceris, quia ad ul-
tionem Iscfac difciplina: pertinet, & feveritatem ju-
dicis ac vim requirit, & ob id vehementius &
infignius habetur, feu, ut Gudelinus dejure no-
vifi. libr. 5. C. 13. verfi. dixi imperium; propter
elucens in retamgravi prcecipuum quoddamjuspo-
tefiatis, quo fenfu apud Latinos merum pro
fummo accipi ibidem docet D. Noodt. Et cer-
te, cum in civilibus in fublidiuin demum pote-
ftati judicislocus fit, fi quis refraftarius ea, ad
qu£e fine judice fponte fua prseftanda, facienda ,
danda , reftituenda obftiiftus erat, prscftare no-
lit ; amplius iilic tranfigere, indebitum folvere ,
prsevaricari, colludere aftori cuin reo, non flt in-
hibitum, ut vulgo notum; quin & conveniri poi-
iit, qualem judex/ententiam difturus fit, iicut
quod litigantes maluerint, fequi in judicando ju-
dex teneatur ; l.fi convenerit 26.fi. derejudicat. I.
judicem 21. fi. communi dividundo; omnia deni-
que judicia civilia fint abfolutoria, quoties aftori
reus in quacunque judicii parte fponte fatisfece-
rit. §. ult.Infiit. de perpet. tcmpor. attion. Con-
tra in criminalibus omni ex parte vis atque coa-
ftio apparet; in quantuin nullus delinquens na-
tura vel lege obftriftus eft , ut fponte ad fuppli-
cium a lege conftitutum fe membraque fua offe-
rat; fed coaftionem judicis malumque pafllonis,
quod infligitur ob malum aftionis, (uti pccnarn

105

De jurisdictione.

» /\ 1 *

O

dc-

-ocr page 122-

definit Grotius dejure belli &pac. libr. 2. cdp. 2 0,
nuM. 1.) tenetur expectate ; fic ut nec audien-
dus fit crimihis i'cUs perire feftinans, fed pro eo
etiam invito appellatio per alium fafta adiiiitti
debeat. f. iioh ta)iiu»i6. jf. de appeUdt. adhsec in-
vitus Vdus carceri, vinculis , militari aut alteri
cuftodise committitur, quseftionibus fubjicitur,
fentehtiam exccutionemque patitur; invitus ac-
cufator vi infcriptionis ih Crimen ih accufatione
perfeverare cogitui-, cuftodise fimilitudinem fi-
pe fubire, fxpc quseftiortibhs ea quae detulit do-
cere adigitur, h'ec imphhe defiftit, prsvarica-
tur, colluditve cum adverfario , fed magis ex
calumnia fimilitudinem fupplicii debet metuere.
Adeout ijubtuhqUe refpexeris, five accufatofem
five reum cotifideies, ubique viih, coactibnem,
imperiuth merum , dururn, vehemens, feve-
ruin, oftendas.

41. Qui vero therum hoc apud Rbmanos im-
periuih exercuerint, ex iis qu5c libr. 1. de ma-
giftratuum fingulorum poteftate & officiis di£ta
funt, abuhde patet. Magiftratibus qUidem mu-
nicipalibus illudex jureRomano non competiiffe,
(ed folis majoribus, vdlut prsefefto urbi , pro-
confulibus, prseftdibus, fttnilibufque, in aper-
to eft; cum ne otnhes quidetn mixti imperii par-
tes ad ebs pertihuerint, nec facete potuerint ea,
quae magis imperii erant quatn jurifdiaionis. i. ea
hiice magtt 2 6. ff. ad municipalefn. Sed morts au-
xerunt hodie mUltum juta ac pbteftateih civita-
tutn, ita ut plerique urbiurn ac tnunicipiorum
judices non civilem tahtuih jurifdiftiohelh, fed
& meruih imjperiuin exercere poffiht; quin &
inulti toparchae liberi, uti & illi qubs bene hatbs
(iuel gebore manncn ) appellant, in variis Hbl-
landia' pracfefturis, Baillivurrt fibi adjundum ha-
bentes. Et fuo quidem hi otnnes nbmine ac jUi*e
proprio ; chm ex adverfo Curia prbVincialis Hol-
laridiae iibh fiio,fed ordinum nomine, imperii mt-
fi a£tus eXpediat. Ahtbhius Matthius de Htittio-
nib. libf. 1. Cdp. 3. in priricip. Sihibh vah Leeu-
wen cenfuf. for. pitft. 2. libr. I. cap. 3. hum.9.
& 11. Gtoenewegen adl. 26. ff. ad miwitipa-
lem. & itd fubfic. Cdd. defenfotib. ck)HM.

<92. Mixtum iinperium eft, qUbd jurifdidib-
hi cohjeret;, feU, cui ineft jurifdiftio; /. 3. ff
h. t.i.i. /. utt. i.ff. deoffic. ejiiscui mM-
data jutifditl. cum vaha atque luforia fit bihnis
jurifdidtio, nifi nervos habeat itnperii, quibus
ad obedientiatn adducantur contuniiices, & exe-
cutiohem decreta fortiantur. Ad qubd ifhperium
ihixtum , cuth jurifcliftiohe civili fcohjuhtftiiin ,
coiiftat, non modo judlceS claiidi , eofque ad
judicandutn adftfihgeiidi, pbteftatem , fed &
in integrutn reftitueiidi, ad pistoriaS 'cautiohes
adigendi, in polfefllbnem niitteildi, jUdicutn a fe
tlatorum fehtfentiaS «fxfecjUettdi, jus MdUcehdum
"e. /. impetitM 3.1.4.1. efim tpii i 3 .pr. &
1.1. ct/M pmor it. l. /. vehditbr 49.
ff. dejudiciii. /.1.1. tlks 4. §. duits 3./. de
prjecipue vero 9 quscUflqUe ju-

rifdiftioni civili explicandce , velut adminicula
fubferviunt; ut pignorum capio, muldas indi-
6tio j manu militari facienda ablatio. /. facrilegi
9. ,§. ult. ff adleg. ful. pecuiatus. §.pen.Jnfiit.
defiatifidat. tut. /. 2. §. l. ff. fi quis injus voc.
non iverit. /. 1. pr. ff.fi qtm jus dic. non obtemp.
I. reJUtuere 68. jf.de M vind. I. pen. ff. ne visfiat
et, qin in poffeff. miffus. carcer quoque& mili-
taris cuftodia , fi debitores obaerati folutionem
detre£tent, hec fatisfiat creditori, nec bonis ce-
datur. /. 1. C. qui bmiis ced. poff. I. nemo i.C.de
exaff. iribut. Quamvis hsec poftefiora j criminum
reis decreta, ad mefuih iihperiuirt haUd dubie
fpecStent. /. i. /. 3. ff. de wfiodxa & exhib. reQ-
fufri.

43. Licet autem mixtum impefium, feU cogen-
di cdercendique poteftas, nexu tam firiho cohae-
reat jurifdidtioni, ut feparari a fe mutuo hoh pol-
fint, & jurifdi<5tio fine modica Cbercitione nulla
fit. t. uti. ff. de off. ejus cui mand. jurifdiff, atque
inde etiam ea, quae in una lege adfcribuntuf im-
perio, in altera dicantur jurildiftionis effe; ut
puta, judicis datio. I. imperium 3 vff. h. t.junti. I.
cumprtetor 12. §-i.ff- dejudiciis. in integrumre-
ftitutio. i.ea quce 26.pr. & §. i.ff. admunitipttf.
junft. /. in caufix 16. ult. jf. de minor 2 5. annis*
adoptio. §. 1. Jnftit. deadopt. jun£t. /. 2. ff.de
offic. proconf. & legati. coaftio haeredis fiduciarii
ad adehndam reftituendamqUfe haereditatem. /.
itted qito 13. §. tcmpefiivum 4. ff. adSenatufconfi,
Tfebett. re ipfa taihen, & accufate loquendo, di-
ftinda eft impefii & jurifdidtionis natura, fic ut
etiafn alia negotia ihagis, alia minus adjunftum.
habeant imperiUm , indeque vel magis imperii
vel magis jurifdiftionis efte cehfeantur. l.jubere.
4. ff. h. t. /. ea quce 26. ff. ad municipat. ufque
adeo , ut & magiftratus municipales dicantuc
fine ithperio & poteftate effe. /. nec magifirati-
bus. 32 .ff.de injtmis. non alia, ut opinor, de
caufa, quam quia Ulpiahi & Pauli teinpore ip-
fis denegabantur ea, quafe magis imperii fuht quam
juriidiftionis. d. t. ed qtice 26. ut ut eXpeditum fit,
eosnoii othni jurifdidtione inixtoque imperio fuif-
fe deftitUtos. /. mdgifiratibus 12. ff. h.t. t.i.t.4.
§; %.ff. de damno. infefi. l.i.ff. de tut. & cttrat.
dat. abtris. §.5. Jnfi. de Attil. tut. I. ult. ff. de de*
cretis abotdiriefac.

44. Sed ut apertius conftet diftinftain fuifle
jhrildiftionis & imperii inixti nattiraih, evincunt
id evidehter velba Ulpiani ih t. muto. 6. §. 2. ffl
detuietis, qui tutelae dationem neque imperii; ne-
que jurifditOonis effe , dixit. Reihbvet nemjpe
duo, ad quae reduci poffe tutela- datiohfem he-
gat, imperium, &jurifdlffionem. Necrefteex-
ceperis, id ita iri municipalibusi rion aliis maftra-
tibus, obtinuilfe ; cutn datio tiitoris , de qua il-
lic fermo, sfcque, imo magis, lhajoribus quam mu-
hicipalibus ex lege competiefit. Evihcit infup^r
/. itlt. 1 .ff.de off. ejuscui Mand. juiifd. ubi
Pauliis mandata jtirifdittione etiam imperim qrnd

nmejl merttfnwlm mntfdntm ait. Sane A im-

" ' " " .......... " ' ~ P?3

-ocr page 123-

t3e jurisdic.tione.

107

perium naturaliter efifet ipfa jurifdiftio , qux
quaTo poflet fuperefle dubitandi ratio, an man-
data jurifdiftione etiam imperiuin videretur inan-
datum ? quorfum de eo , ut de re , quse fua non
carebat hsefitatione , refponfum dubitanter ve-
ritts id ejfe ; quorfum peculiaris nota Pauli in
/. 1. §. ult. ff. eod. tit, ubi poft Ulpiani verba ,
Paidus notat , & imperutm, quod jurifdittioni
tohxret, mandata jurifdittione tranfire verius efl.
Nec aliud indigitatur in. /. 2. ff. h. t. in qua Ja-
volenus tradit , ei, cui jurifdittio eonceffa efl, ea
quoque conceffavidcri flne quibus jurifditfio expli-
cari non potuit. Explicatur fcilicet jurifdictio me-
diante imperio, feucogendi ac coercendi modica
poteftate ; defenditur pcenali judicio ac muldta,
flmilibufque. /. i. §. 1 .ff. ftquk injus vocat non
iver. & notanter Ulpianus in l. un. ff. fi quis ju-s
dicenti non obtcmp. omnihus inquit , magiflrati-
bus fecundum jus poteflatis fuie conceffum efl jurif-
diftiotlem fuam defendere panali judtcio. Defen-
duntjurifdiffionem, idque poenalt judicto, & hoc
fecundum jus poteflatis fuce, id eft, lecundum
illud imperium quod ipfis conceflum eft: poteflas
tnim, utPaulus ait, in magiflratibus defignat im-
pcrium. I.poteflatis 21$. ff.de verbor. ftgnif. De-
jnique hanc fententiam confirmatabundeloquen-
di modus , quo junfdiclioni cohterere imperium,
& imperio inejfe jurtfdiBionem, jurifconfulti di-
xerunt. /. 1. in fin. ff. de off. ejus, cuimand.ju-
rifd. l-3-jf- h. t. Ut enim pafta adjedta dicun-
tur ineffe fliptdationi , inejje bonce fidei judiciis.
I. letfa 40. ff. dercb. credit. I. item quia 4. §. ult.
l.jurisgentium 7. §. qtiin imo 5 .ff.depatfis. & ta-
inen contra£hium ipforum , pa£torumque iis
adjeftorum diverfa natura eft, ac pacta fine con-
traftu contraftus fine pa£tis fubfiftunt; licet pa-
£ta talia ac contra£tus junftim operentur, quate-
nus ex contra&u quidem a£tio datur, fed ex pa-
fto adje£to formatur. d. I. 7. §. 5. adeoque vel ad
alia datur, quam ad qux natura contractus ten-
debat; vel debilitatur aut in totum eliditur ex-
ceptione dilatoria aut peremtoria pa£ti per reum
opponenda. §. prxterea 3. biflit. de exception.
ita quoque imperium, quod cohseret , & cui
ineft jurifdiftio , natura a jurifdiftione differt;
aliufque accurate loquendo eft a<5tus jurifdidio-
nis, alius vero aftus coaftionis & imperii. Sci-
licet judicis datio ex more veteri, datio tutoris,
examen & cognitio cum fubfequente fententia,
jufiu , vel decreto , magiftratuum , proprie
a£tus jurifdiftionis funt, quibus fi fponteparea-
tur a litigantibus, imperio & coaftione feu coer-
citione haud opus eft : fed fi refiftant, fuccedit
imperium feu coaftio' ejus, qui jubendi potefta-
tem habuerat ; dum captis pignoribus, indida
mulda, manu militari, aliifque modis, quibus
jurifdiftio explicari folet, adigit judices tutoref-
que datos ad obeundum munus iinpofitum, li-
tigantes refraaarios ad fententiae , juffus , aut
decreti interpofiti implementum. Ita in. /. ft fi-
niu 15. §• tibi mtem 2i-f.de*damminfettopoft
jujfltm fequitur dcpoffefjionc dcjeftio. & in. /. refli-
tuere 58. jf. de rci vindicat, qui reflituere juffus
judici non paret, fi quidem habcat rem , mami
militari officio judicis ab eo poffcffto tranffertur.
prsecipue vero in l. pen. ff. ne vit fiat ci, qui in
pojfjfmijfus. ubi, fiqttit mifftts fucrit in pofjeffio-
nem ftdcicommiffi fcrvandi caufa , & non admitta-
tur, poteflate ejus inducendus eft in pojfeffionem ,
qtu eum mifit: & paulo poft, fed mclius erit di-
ccre, extra ordincm ipfos jttre fucc poteflatis exfequi
oportere decretum fuum, nonnunquam etiam pcr
manum militarem. Adde Vinniuin de junfd»
cap. 7. Quin imo, non a vero me aberrare pu-
tem, fi unum eundemque adtum , habita ra-
tione alterius a£tus antecedentis, ad imperium
pertinere dixerim , qui ad adum alium fequen-
tein relatione habita , non tam imperii, quam
jurifdi&ionis erit. Quod in cautione legatorum
vel damni infeiti nomine manifeftUm efh Prae-
tor fcilicet caufa cognita caveri jubet legatario,
aut damnumex re vitiofa metuenti, atqueitaju->
rifdidionem exercet. Juflui huic fi non pareatut
per heredem aut rei vitiofse dominum, adigit
eum cogitque prsetor ad decreti implementum
miffione in pofleflionem ; quam duin facit ad
cautionem contumaci extorquendam, a<5tum im-
perii & coercitionis exercere dicendus eft. Sed
fi nefic quidem cavere juflus induci poffit, ut
caveat, verum exadverfo iniffum a prartore ad-
mittere detredtet, rurfus prartor miflum, at non
admiflum, jure poteftatis fuse inducit in pofieP
fionem manu militari, atque ita exfequi dicitur
decretum fuuin , quo juflerat, ut in poffeffio-
nem iret is , cui contumaciter non cavebatur.
d. //. Decretum ergo miffionis in pofleflionem
eft imperii, in quantum interponitur ad extor-
quendam cautionem a prstore injundtam , rur-
fus idem illud miflionis decretum jurifdidionis
adus eft , in quantum prsetor ad decreti iftius
implementum fuo utitur imperio & poteftate,
per indudionem in pofleflionem, manu militari
ititercedente. Leve vero eft, quod jam di<5tis
regeritur, inejfe in jure noftro perinde accipi,
ac fi diceretur unumidemque ejfc: fic dolo frau-
dem inefle , /. 7. §. 10. ff. depaftis. Efto enim»
quod iftoc in exemplo verbum ineffe eo fenfu
valeat; tamen, cum abufiva prorfus atque in-
folita ea verbi inefje fignificatio fit, ad cafus alios
in dubio haud porrigenda , non fane ad impe-
rium & jurifdidioncm , in quibus neque ulla ta-
li evidentia naturali conftat, quod unum idem-
que fint, atque quidem natura certum eft , doli
& frattdis in folonomine, nonre, diverfitatem
effe; neque hanc verbi inejfe interpretationem
patitur alterum ei fimile, puta cohcererc imperium
jurifdiftioni, curn ratio non patiatur , ut id ,
quod cohseret, cum eo , cui harret , dicatur
idem.

4^. Prsetereundum autem non eft , noftrisac
gentium plerarumque moribus jurifdidionem
& imperium farpe confiderari tanquam quid pa-

O 2 tri-

1

-ocr page 124-

L i b. II.

trimoniale; quod rei , caftro, tcrritorio cohae-
ret, & una cum re principali etiam pignori ob-
ligari, ac ad univerfales aut particulares fucceflo-
res ducum, principilm, fcomitum, baronum, no-
biiium, aiiorumque fimilium jure fuccefllonis,
legati, donationis, venditionis, permutationis,
&ut prxfcriptionis tranfferri poteft : cujus etiam
jurifdiftiOnis, veiut tei incorporalis intuitu a£tio
confelforia aut negatoria, iiiterdi£ta uti poflidetis,
aliaque retinendae vel recuperanda' pofleflionis re-
inedia, locum habent adverfus eos, qui jurifdi-
6tionis terminos excedunt , vel eam exercent,
quas ipfis non competit. Dividiturque vulgo
barbaris denominationibus in nltam, mediam &
bajjam, ad quas revocantur omnia ,qux jure Ro-
mano imperii jurifdiftionis ac notionis appellatio-
ne veniebant, ita ut alta quidem feu fumma jus
gladii merumque imperium compleftatur ; me-
dia tutelse dationes , mul<5tandi , iubhaftandi,
annonse curandse, judicum eligendorum, prse-
torum ruralium conftituendorum jus; bafla vero
feu infima caufarum pecuniariarum Cognitionem
& definitionem fimiliaquecontineat; licetin hifce
fubinde ita varient locorum fmgulorum ufus,
ut certa ac generali definitione fatis exade com-
prehendi nequeant; vide Gudelinum de jure no-
vijf. libr. •). cap. 13. in fine. Argentreum ad
tonfiuet. Britann. art. 446. gt. 2. Vinniurn de
jurifidttt. cap. 1. num. 1. & cdp. 4. num. 4. iap. 8.
num. 2. in fine. Neoftadium. Curia fiupr. dctifi.
63. in fine. Lambertum Goris adverfi. tratl. 4.
§. 3. Sententien van den Ftoogen en provinciaten
Rade decifi. 3 4. Simon van Leeuwen cenfi. fibr.
part. 2. libr. 1. cap. 3. num. 8. Groenewegen ad
tit. Cod. ubi convenit. qtii certo loco dkre promifit. &
adl. 4. C. de modo multtarum. Paulum Voet ad
princ. Infi. de juflit. &jure. num.ult. Burgun-
dum ad confiuet. Flandr. traft. 9. Joh. Papon.
libr. 7. tit. 7. arrefi. 33. in notis. Clariff. D. Vi-
triarium in Inftitutionibus juris publici Romano
Germanicilibr. 3. cap. 15. & fieqq.pracipue 20.
Et quo modo mediante pretio & titulo emtion s
multi in Belgio vafalli jurifdi<5tionem & merum
imperium , etiam deli<5ti gratiam faciendi pote-
ftatem, impetraverint, patet ex iis , qux oc-
currunt in d'ordonnantie op de ctiminele juftitie van
Kon. Ptnlips anno 1570. art. 14. ac mult.fieqq. &
pleniflime traftantur apud D. Anton. Matha;um
dejure gladii. cap. 5. & multis fieqq. prolixiflime
denique de alta ieu fumma, media, & imS jurif-
didtione materiam explicuerulit plures haud ig-
nobiles eonfuetudinum explanatores. Chopinus
ddleges Andium. tot. libr. 1. Chaflaneus ad con-
fiuettid. Burgund. rubric. 1. Bort. van hoge en am- I
bachts heerlijkheden.

46. Exercetur jurifdidtio in eos tantum qui
funt in territorio , velibibona habent, fic ut vel
perfona: vel bonorum intuitu fubjefti fint : fi
enim ratione perfonae fuse fubfint, re<5te judex |
iis jus dicit, etiam de rebus extra territorium fitis.
Plane, fi quem nec perfonas nee bonorum refpe- .

T 1 T* I.

£tu fubefle conftet, extra territorium jus dicenti
iinpune non paretur. /. ult. ffi. h. t. ac jure feciffe
cenferi debet, qui ab alterius loci magiftratu aut
appairitoribus & miniftris ejus extra territorium
ejus in loco alio vim aut aggreflionem paffus,
fub obtentu & fiducia magiftratus , violehter
refiftit; Fabius de Anna coiifil. 7. num. 11. An-
ton. Matthaais de criminibus libr. 48. tit. 14. cap.
1. num. 2. Clraflaneus ad cov.fiuet. Burg. rubr.
1. 7. verbo. fimplicis refifientice. num. 9. & fieqq.
Mynfingerus cent. 5. obfierv. 18. confult. Junfc.
Holl.part. 5. confii. 100.pag. 333.6"fieqq. inci*
pit ivy ondergefichreven. Qua ratione etiain fse-
pe conditaper Ordines generales placita, quibus
incolse pagorum, urbibus per noftrates deviftis
refpondentiuin, probibiti ullis parere mandatisaut
jurifdi<5tionibus hoftium, fed tantiim Ordinum ,
qui ipfas urbes fuis prsefidiis tenebant ac poffide-
bant. vol. 2. placitorum. Hoil.pag, 1169.&fieqq.
ufique adpag. 1190. fufticit autem, ih initio ali-
quem fuifle jurifdi<5tioni fuppofitum , licet pen-
dente lite per migrationem , aut dighitatis mu-
tatiohem , vel incrementnm , fubeffe defierit.
/. pen.jfi. h. t. I. fi quis pofteaquam 7. jfi. de judv-
ciis.

47. Eft tamen cafus, in quo prsefes rogatus
in fuo tetritorio jurifdidionem impertitur, adver-
fus eum , qui in priefidis alterius moratur pro-
vincia, favore libertatis. I. non tantim 5 i. §. fed
Articulejano 7.fif. de fideicommififi. Bbert. Sunt &
cafus , quibus extra fuum territorium exiftens
magiftratus jurifdi<5tionem exercet. Sic procon-
ful in aliena provincia jurifdictionem volunta-
riam. /. 2. fifi. de vjfi. proconfiul. & legati. Et fingu-
lari jure per Albertum Bavarise ducem Hollandiaj
comitem Delphenfis urbis praetori concefta pote-
ftas apprehendendi fceleratos totis viginti decem=*
pedis extra urbis territoruin; vide confult Jurifc.
Holl.paft. 5. confil. 223. 224, Neque etiamno-
vum, ut ex confenfu magiftratuum , qui alio-
quin jure foli in aliquo loco, puta civkate , jurif*
diftionem habent, alii jurifdiftionem ibidem exer-
ceant, conceffo ipfis per magiftratum urbanum
territorio , ut ibi fecundum fuam jurifdi<5tionem
judicent & exfecutionem faciant in caufis civili-
bUs & criminalibus ad notionem urbani magiftra-
tus haud pertinentibus. Sic Magiftratus Leyden-
fis id indulfit prsefe<5to & fuperioribus aggerum &
regionis Rhenolandicse judicibus. Accoord tufi-
fichen deHeemraden ende StadtLeyden 28. No-
vemb. 1595. art. 20. vot. 2. placit. Iioll. pag,.
1353. & 1364. Idemmagiftratus urbanusHul-
ftse in Flandria regionis Hulftanse judicibus intra
fua conceflit mscnia. Afle van approbatie vatt
V contratt tufifcken de regeerders van de StadtHulJl
en Hulfterambacht 16. Maji 165 4. d. vol. 2.placit.
Holl.pag. 1228. & fieqq.

48. Quemadmodum autem extra territorium*
ita & fupra jurifdi<5tionem fuam jus dicenti impu-
ne non paretur. J. ult.ff. h. t. dum forte poteftas
judicantis ad caufas, certam quanthatem haud

cxce-»

-ocr page 125-

D E ] t; R i

rxcedentcs , per leges aut confuetudines.ita ad-
ftriiftaeft, ut nec prorogationein patiatur: quip-
pe quo cafu fententia a tali judice fupra eam
quantitatem lata , nullius momend eft > ne ad
fuinmam quidem concurrentem ufque valitura.
Etii enim negleda donationisiniinuatio efticiat,
ut tiltra quingentos aureos fa&a liberalitas quan-
tum ad fummam quingentos excedentem inutilis
fit, fed ad quingentos ufque nihiiominus fiibfi-
ftat. l.Jancimus 34. C. de donation. id tamen ad
fententias producendum non eft ; quippe qua-
rum caufa individua eft; iic ut non poffit ex uno
judicio res judicata in partem vaiere , in partem
non valere. /. in hoc judicio 27. ffi. famil. crcifc.
niii diveria contineret capita fibi invicem haud
connexa, quorum qusedam, nonomnia, fupe-
rant judicis poteftatem. arg. /. etiamfipure 29. §.
ex caufia l. ff. de minor. 25.anttis. I. qucedam mu-
iier 41. ffi. famil. crcifcund. Rebuifus ad confiit.
regias toni. i. traff. de fientent. provifional. art. 2.
gloff.4. num. 7. Coftaliusrf<//. ult.ffi. h. t.\ Quo-
ties autem de quantitate ad jurifdidionem perti-
nente qua'ritur , femper quantum petatur infpi-
ciendurn eft, ncinquantum debeatur. /. pctt. §.
ult.jfi. h.t.

49. Quod fi idem cum eodem pluribus aftio-
nibus agat, quarum fingularum quantitas intra
jurifdictionem judicantis fit , coacervatio vero
omnium excedat modum jurifdidtionis ejus, non
coacervatse fed fingulse fummas fpectarldx funt,
nec videbitur quid eife fupra judicis jurifdi£tio-
nem. /. fi idem 11. ffi. h.t. nift plures petantur
quantitates ex eadem caufa debitse, veluti plu-
jrium annorum ufurse ejufdem fortis intuitu fol-
vendse, vel plures ejufdem litis confortes fint,
five actores, five rei, de una fimul litigantes re
Vel quantitate, fummam definitam excedente:
vel duplicibus agatur a<5tionibus familias erci-
fcunda:, communi dividundo, finium regundo-
rum; quia, etfi unufquifque departefua; judi-
cis jurildi£tionem non fuperante , litiget, tamen
& tota res in judicium dedudta eft, & vel uniin
diviforiis judiciis adjudicari poteft. d. t.fi idetti 11.

ult. jfi. h. t. Coftalius & vuigo DD. ad l. 11.
ffi. h. t.

50. Nonetiam fibi vel fuis quifquam re r t-
jus dicit, non uxori, non liberis, non libertis,
non domefticis cseteris , quOs fecum habet, ne
ex magna, quain tales ducitur, affeftione ini-
quum decernat; aut fibi ipfi per injuriam adver-
farii profit. Adeo ut ne corpora quidem ac fo-
cietates mercatoria* fpeciali privilegio munitse, &
jurifdidione per majeftatem donatar, refte jus
dicant in eos, qUos contra privilegia fibi con-
ceffa negotiatos effe, aut aliud quid comminffe,
conftiterit, unde per fententiam lucrum aut
damnum ipfi accederet focietati; cum in re pro-
pria iniquum admodum fit, alicui tribuere licen-
tiam fententia?. /. qui jurifdiTmni 13. jfi. h. t. I,
imic. C. ne qtds in fiua caufi. judicet. /. ille d quo 13.
§ .pen. ff. ad Senmfic. Trehetl. Coniult. Jurifconf.

dictione. 109

Holl. part. 5. confi. 104. atque ita etiam acer-
rima qua'dam de violatis focietatis Indise occi-
dentalis privilegiis difceptatio coram ordinariis
Urbis Amftelodartienfis judicibus inftituta fuit,
de qua d. part. 5. cottfil. Bolland. cmfil. 233; &
multisjeqq.

5 i„ Adverfario tamen conientiente , ut fibi
iuifque quis jus dicat , aut judex in fua fuo-
rumque caufafit, nequaquam abfurdum; Cum
nulla volenti fiat injuria, nec ulla ratio fit, cur
pater filio arbiter ex coinpromiffo feflfe poffet,
judex effe ex confenfu wi poffet; arg. /. quik
etiam 6. ff. de receptis. & de tali eafu confenfus &
conventionis commode accipietur, quod in l. in
privatis iq.ffi. dejudiciis. Dicitur, m privatis ne-
gotiis pater fitium , velfilius patrem judicem habere
poffe. Nifi enim adverfarius confentiret, haud
dubie vulgata judicis fufpefti exceptione fe poilet
tueri, & adverfarii fui patrein aut filium judicem
declinare. Et hoc quoque confenfus fundamen-
to nititur , quod filius, imo fiiiusfamilias magi-
ftratus patrem heredem fiduciarium j ac heredi-
tatein fufpedtam dicentem ,• cogere potuit ad ad-
eundum & reftituendum ; fidfeicommiflario fci-
licet fponte talem filiumfamilias interpellatite, nec
fufpicionis cauim habeiife; curn patri nullum ex
aditione coa£ta dainnum lucrumve cflet acceifu-
rum. /. itle d quo 13. §. ult. & l. 14. ff. ad Sena-
tufic. Treheli Prsetortameti;fi dubitetur.an ipfius
fit jurifdidtio , de eo ipfo cognofcit ac judicat; &
haftenusffibi jus dicere videtur, seftiffians, an fua*
fit jurifdidtio. /. fi quis ex aliena 5. ff. de judicHs.
I. ex quacunque 2. ff.fi quis injus voc. non iverit.
in voluntaria quoque jurifdiftione nihit itnpedit,
quo minus fibi quifque jus dicat, ut ante inoni-
tum ex /. un. tn fin. jf. de off. confiulis. I. 3. & 4.
ff. de adopt, l. 21. §. idt. ff. de manumiff.vind. De-
nique ii ipfe princeps fit, qui fuperiorem non
agnofcit, neCeffitatis ratio didat, hunc fibi jus
dtcere , ut fibi leges ipfe figit; fic princeps inter
fiicum ad fe fpeftantem & legatarios fuper cadu-
citate legatorum judicaffe proponitur, in /. y.ff
de his quce in tefiam. deleni. Et Tiberius ipfe ex
perfona fervi fui heres, inter ffc ac fervi fui fub-
ftitutum cOnftituit , hereditatem inter fe ex ca-
pite fervi inftituti & fubftitutum sequis effe por-
tionibus dividendam. LtyhocTiberim41.ff.de
hered. infitt. §. ult. Infi. de vidg. fiubfiit.

5 2. Adhsec par in parem nuiium habet impe-
rium aut junfdidionem , multoque minus ih fu-
periotem ; fic ut ne voluntarise quidem jurifdi-
ctionis adtus apud eum eui par imperium eft,
veiuti collegam , expediri poffint. /. apud eutti
14, ff. de manumiffionibus. I. apud filiumfamilias
18. §. 1 .ff. de manumijfi vindift. I. nam magijtra-
tus 4. ff. de receptis quo arhitr. recept. t.judiciuni
58. ff. de judiciis. L ilk a quo 131 §. pcn.ff. ad
Senatufic. Trebett. ut tamen in aftibus jurifdi&io-
nis contentiofae id fieri poffit , fi fefe pares aut
fuperiores fponte fubjiciant. d.L 13. §. pen. ffi
adSenat. Trebett. Vide Auguft, Barbofam axiom-.

O $ juris

-ocr page 126-

L r

jur-is ufufrcq,- 174. f&^MC Z>Z>. His confequens
eft , in calu quo duo funt ejufdem territorii do-
mini , & jurifdidionem tanquam quid patriino-
niale, pro indivifo habent ac exercent , non
•pofle unum ex his fuum focium jurifdiftionis in
eo territorio delinquentem coercere, fed magis itl
hifce flmilibufque aliis ad poteftatis fuperioris ju-
rifdictionem fpedare punitionem. arg. d. I. 13. §.
fen.jf. ad Senatufc. Trebell. Andr. Gayl de arre-
ftis cap. 4. num. 74. Gancerius variar. refolut.
part. 2. cap. 2. num. 74 Cum vero magiftratus
unufquifque in fuo ts^tum territorio imperium
habeat, ac extra illud pro privato habendus frt,
7. 1, ff.de offic.prcefidis. I. ult. ff. de off. prccf.urbi.
regula fuperior non impediet, quo minus inferior
■dignitate magiftratus in fuo territorio jurifdiftio-
nem coadtionem & coercitionem exerceat in eos,
qui in ipfius territorio aut litem fovent aut deli-
querunt, cum ipft alterius territorii magiftratus
eflent aiquali vel majore prarditi poteftate. Idem-
que de miniftris , ipforum mandato inftrudtis,
& ita peccantibus , ftatuendum eft ; nift aliud
interplures eidein fummo principi fubjcftos, fed
tliveriis ejus territoriis sequali vel difpari potefta-
te praepofitos, auftoritate principali vel ufu in-
duitum appareat. Vide Guidonem Pape decif.
328. ibique Ranchini & aliorum notas. Boe-
rium decifi 9.

5 3. Quibus vero modis probetur jurifdi<5tio,
jputa per actuum varioruin ad jurifdictionem Ipe-
« <5tantium exercitia , per ere<5tionetn furcarum,
cxa<5tionem gabellaruin, ut loquuntur ; an per
teftes , an & fingulares hic audiendi fint i, alia-
que vide apud Mafcardum dc probationibus con-
tlufi 948. Illud non prxtereundum , fi inter
duos pra:tores , Ballivos , flmilefque lis fit de
terminis & limitibus fux jurifdi<5tionis , eos fuo,
non publico fumtu, hanc litem debere perfequi,
nifl illam ex Ordinum, vel fupremx- aut provin-
cialis curice, vel eamera rationum decreto fufce-
perint. infirutt. Curicefuprema art. 25.

54. Finitur jurifdi<5tio morteejus, cui concef-
fa eft, quoties fecundum Romani juris principia
ut jus perfonale offibus perfonsc adharrens confi-
deratur: flc ut etiam mandata jurifdi<5tio morte
mandantis evanefcat, quoties ea fupervenit, an-
tequam res ab eo, cui mandata erat jurifdi<5tio,
geri cseperit. I. & quia 6. ffi. h. t. Et fi enim ju-
dices pedanei, a prsefide dati, foleant etiam in
tempus fucceflorum ejus durare, & cogi pro-
nunciare. I. vcnditor 49. §; \.ff. de judiciis. non
tamen acl mandatorios jurifdi<5tionis id producen-
dum eft t cuin mandatarius vicem mandantis ge-
rat, eumque reprsefentet, ac jure ejus & potefta-
te utatur ; quse poteftas morte mandantis extin-
<5ta , non ultra per mandatarium reprsefentari
poteft. At judex pedaneus , lemel ex more ju-
diciorum redte datus , proprio nomine agit quic-
quid agit, nec dantem repncfentat , fed pro-
priam notionem habet, a vita vel morte dantis
haud dependentem. Vinnius dejurifiditf, cap. 12.

* t.
x i.

1 jo

B.

t 1 t; i.

num. 2. Aliter fefe res habet, fi prsedio adhserens
& in commercio & patrimonio cujufque exiftens
jurifdi<5tio ad alios, velut pecus aut ovile, tranfi-
re foleat. Perit infuper lapfo tempore ad quod
concefla erat. arg. /. confienfijje 2. §. fi &judex 2.
ffi. de judic. I. mm qui I2. §. 1. ffi. h. t. quo per-
tirtet , quod omnes magiftratus lege lata olim juf-
fi fuerunt fe abdicare ; qUod cum decemviii an-
110 lapfo detre£taflent, flbi magiftratum proro-
gantes, turbarum haud leviiim caufa fuit. /. 2.
§• & cumplacuiffet 24. jfi. de orig. jur. plane fine
principis confenfu ante finitum adminiftrationis
tempus & fuccefforem datum nulli licuit priva-
ta au£toritate fefe abdicare , prarfertim in provin-
ciis, tum quia utilitas provinciarum exigit, elfe
aliquem, per quem provinciales fua explicent ne-
gotia; tum etiam , ne illse re£tore deftitutx li-
bidinimalevoloruin effent expofitse. l.pen. ffi. de
offic.prcejid. jun£t. /. meminrffie io.ff.de offic. pro-
confi. & legati.

5 5 • Ceflat prxterea revocatione ejus qui con-
ceffit ; dum vel mandans mandatain revocat,
quod poteft , ex Vulgata mandati natura: vel
magiftratui ante tempus fuccefforem princeps de-
dit. /. diem. funtto 4. ff. de offic. affejfor. arg. /.
judicium folvitur 58. ff. de judiciis. fic ut Ijefe
majeftatis reus cenfeatur , qui de provincia, cum
ei fuccefliim eflet, non deceffit. /. quive de pro-
vincia 2.ff. ad leg. Jul. Majefiat. Quar quidem
revocatio & ademptio in hodierna quoque ju-
rifdi£tiorte patrimoniali locum invenire poteft t
fl quis enim notabilem contumacemque conceffse
jurifdi£tionis abufum commiferit, fceleratos re-
cipiendo, fubditos opprimendo; p<ense loco omni
poteftate & jurifdi£tione eum exuendum efle ,
iancitum fuit. Ordonnantie op de crimincle Juftitic
van l\pn. Philips anno 1570. art. 23. Quodta-
men aliquando tum in Belgio tum in Gallia rebus
judicatis ita temperatum fuit in partem mitiorem^
utipfe tantum, qui abufus erat, exercitio pri-
varetur, heredibus ejus poft ejuS obitum reli£ti
liberrima potc-ftatis exercendse licentia; eo fere
modo, quo oliin ob tiimiam dominorum in fer-
vos fevitiam & dominicse poteftatis abufum non
cuidem in totum ipfis adimebatur jus quxfitum,
$d venditio injungebatur j ut ita carerent pote-
ifate dominica qua fuerant abufi, pretii tameii
intuitu jus haberent illibatum. §. ult. Jnft. de his
qui fiui vel alien. juris. Rodenburch de jure con-
jug. tratt.prcelimm. de fiatut. diverfit. tit. i.cap. 5.
num. 17. fere in fine. Joh. Papon. libr. 13. tit. 1.
arrefi. 13. Gregorius Tholofanus fyntagm.juris
civiHslibr. 6. cap. 20. num. idt. Certe, cum ju-
rifdi£tio fere hodie jure feudi competat, ac prse-
diis coharreat feudalibus , iftsec in jurifdidione
ob abufum adimenda mitigatio maxime conve-
niens eft illorum populorum moribus , quibus
vifuin fuit , ne publicatis quidem ob deli£tum
bonis carteris, publicari feudalia, tanquam a ge-
nere & majoribus profluentia , nequaquam ul-
tiinopofleflori accepto ferenda, adeoque nec cx

delido

-ocr page 127-

delicto ejus generi ac familis adimerida. atfg. /.
3. ffi. de merdtf t. & relegatis. ut de Hollatidia: ufu
Grotius manud. adjitrifpr. Holl. libr. 2. caf>. 43.
num. 7. £>e Handrico ac Brabantino ufu Omfti-
neus.vol. 1. deeifi 300. nnm. 25. CohVehieris
quoque juribus eorum, quibus placuit ob deli-
cfcum & feioniam vafailum quidem emolumerito
feudi privandum, fed ad heredes cjus ipfo ex-
tinfto intafta omiria jura reditura. Uti id de
Gailorum more teftatur Papon.. tibr. 8. tk. 3. ar-
rcft. 17. Charondas hbr. 2. rcfiponfior. cap. 16.

5 6. Denique, ut pra-fcriptione jurifdidio iri-
troduci poteft, ita & prsefcriptiotte contraria tol-
li. De quo latius tit. deufimp. & ufiucap.

57. Ad tuendain autem lurifdiftiondh varia
edidta a pratore propofita. Primum eft de atbo
cormpto, conftituta in eurii , qui dolo , n'Oh
rufticitate corrupit, pcena quihgentcrum, vel,
ut alii legunt , quinquagittta aureorum ; qua*
populari in faftum adtione petitur, cum cujufvis
interiit, album in ufum totius popuii ac fingulo-
rum propofitum, non corrumpi. Si quis ih aere
non habeat, pelle luit. Ht piuribus corrumpen-
tibus , prseftatione poenar per unum fadta ca;teri
non liberantur, licet unius domini familia cor-
ruperit; fecus, fi familia tantum dedilfet cor-
rumpendi confilium , quo cafu velut ex lirio fa-
£to fufficeret una pcens prxftatio. Nec irttereft ,
ipfe corruperit , ari corrumpi mandaverit; nec
an corruperit, an veroin totum fuftulerit. nec ,
an corruperit poftquam iiiud jam elfet propofi-
tum, an vero antequam vel dum proponeretur.
/. 7. 8. 9. ffi. h. t. V idetur autem ha-c in faftum
adio ad eos quoque extendenda , qui vel princi-
pum vel prsete&orum pr.Ttorio edidta ( de qui-
bus. tit. de offi. prccfi. pra:torio) corrttperint, cum
majori inftruCti poteftate etiam pati videantur ta-
li corruptione injuriam atrociorem, ad minimum
pari pceiiEe genere coercendam. Cum vero mo-
ribus hodierriis pleraeque delinquentium pcena?
fint arbitraria:, confequeiis fuit, eos, qui prin-
eipum atft ordinum edida curiarum portarum-
que valvis affixa , uti & edidta citatoria , alia—
que publica auftoritate ih locis Celebrioribus pro-
pofita prograinmata, lieet non perpetuje jurifdi-
£tiohi's gratia, Cbrruperint dolo malo, extraordina-
ria coercitione pro ihbdb admifli arbitrio judicis
muldtandos effe. Inftruff. vdor de deurwaarders van
de Staten van T.eeland 29. f utii 1607. art. 3 1.
vot. 2. placit. Hoil. pag. 113 6. Menochius de ar-
bitrar. jtidic. libr. 2. cafiu 281. Groenevvegen &
Bufius. adi. 7. jf. h. t. Paulus Voet ad. §. 12.
Infirit. de aCtion. num. 4. adeo ut rie dominus
quidem, cujus res per errorein , tshquain ad Ti-
tuih pertinens, profcripta erit auttoritate publi-
ca, impune dejiciat libeilos proicriptiohis affixos;
cum potius ihtercedere debeat venditioni. Secus
fi privata tantuni au&oritate Titus rem meam tan-
quain fuam publice venaleiri profcripfilfet, nam
cuin unumquodque naturaliter fic refolvatur uti
ligatum eft , nihil impediret privatiin avelli pro-
gramma per eum, cujus in praejudicium priva-
tim affixum eft : publice vero removeri, quac
publica ex poteftate habuerunt initium. Sic enim
quod privatus in noftro fecit , privata licet re-
fcindere auftoritate; quod vero permiftii piaeto-
ris fadtum , hon nifi eodem permittente tollere
licet. /. qumadmodiim 29. 1. fifi. ad teg. Jquit.
l.fiedfiinter 2j.ffi. de fiervit. pra:d. urban. l.fitmi-
num 24. pr. verfi. quid ergo. fif. de damn. infeft. L
ult. §.fidd jdnuam 2. fifi. quodvi aut ctam. fimi-
liter figna rebus alienis privatim impofita toliere
domino reruih licet; non item fi judicis auftori-
tate id faftum appareat. /.1.2. C. ut nem. lic. fitne
jud. dfit. fignk reb. impon. atienis. Anton. Mat-
thaeus de auffion. iibr. 1. cap. 8. num. 21. 22.

I I £

de jurisdictione.

T I TV L V S II.
Quod quifqut jtiris in alterum ftltuerit, ut ipfe eodem jure utatur.

summar i a,

1. Cur illi, qtii jtis novum dcderUnt 1fel impetra-
rtint, pnnikndifint, '& cur heredes qttoque edH-
dem pwhamfubire debeaitt.

2. M cujmpAitionerhjure fiovo tatiift, rfuiittud\
dcdii itut tfnpetravit. Etcui Mcedt hffiefftirtm,
tuiorum, procuratorufn, fiiiorumfiamilias ffiwii-
iutmqve faclum.

Um novum non effet, ut ma-
giftratus vel gratia, Vel odio ,
h vel pretio corrupti, vel prece
exorati, adtionem dantes vel
exceptionem admittentes, qus
^danda aut admittenda non erat, vel novo & in-
folito more judicii formulam captiofam pra;fcri-

3. Qmbus cafibus ceffiet hcecpoetta.

4. Edttti hujUS cequitds laudatur; & hdC occafio-
'ne agitur de j'ure taiiokis & retorfionis; quid
illudfit ?

5. TraduWur regutie gencrales , fiecundum quas
vet cequutH vet triiqttnin erit, ifto utijiire retor-
fionis.

bentes, erubefcehda varietate pro arbittio proprio
jura juftitiamque, quarituih iri fe erat, imrnu-
tarent; rit:queminus peccarerit, qrii taliaa ma-
giftratibus petebant ac inipetiabarit; hifce merito
peir edidtum praetoris occurfum fuit, ac cautuin,
ut ft vel magiftratus jus novuiri ftatiiiflet, vel i
magiftratu privatus iihpetraftct, pcehs loco tum

ipfe

-ocr page 128-

112 L I B. 11.

ipfe tum heredes ejus eodem jure deberent uti.
/. i. §. i. l.fi quis 3. quod autem 5. jf. h. t.
licet enim aftiones pcenales contra heredes non
dentur, feu inchoentur, l. conftitutionibus 33. ff.
de oblig. <& atl. §< i.Inftit. de perpet. & tempor.
dttion. fi tamen pcense femel indefundum ftatutse
fint, ( ficuti in hac materia juris veteris feu com-
munis difpofitio ipfo jure protinus denegata fait
jus novum dantibus aut impetrantibus ) nihil im-
pedit, quo minus deinceps in heredes continu-
entur, Quo fundamento etiam nititur, quod,
cuin res ob fraudatum vedigal ipfo jure cadat in
commiflum , & ftatim dennat ejus eife qui
fraudavit, defun&o fraudatore ante litem motam,
iifco nihilominus ipfius rei perfecuto adverfus
fraudatoris heredes concefla eft /. commijfa, 14. ff.
de publican. & veffigal. ut proinde aliud in pce-
nis fententia judicis adhuc infligendis, aiiud in
iis, quse ipfo jure impoiitae, obtineat. Adde
Hugonem Grotium , in Reiponfls Jurifconf.
Holiand. part. 3. vol. 2. conftl. 165. inftne. Ant.
Matthceum de auffonibus libr. 2. cap. 4. nim. 23.
ante mcd.

2. Utitur autem quifque jure novo, quod
dedit vei obtinuit, non tantum ad laefi, fed &
alterius cujufcunque petitionem. /. fi quis 3 .
hcecpoena i.ff. h. t. iic ut hujus pcenae perfecutio
popularis videatur. Nec mirum; cum populi to-
tius interfit, leges invioiatas fervari;,quas tamen
eontrarki velut confuetudine mutari contingeret,
ii frequenter jus novum impetraretur. Plane in
hifoe afleflorum fuggeftio ipiis , non prsefidi,
damnofa eft. /. hoc 2. ff. h. t. & tutoris, cura-
toris , procuratoris, filiifamilias impetratio ne-
.que pupillo neque minori neque domino neque
patri nocet, nifi dominus paterve id mandaifet
aut habuiflet ratum. l.fiquis 3. §. fiprocurator. 1
§. fi filius 4. jfi. h. t. Uti nec fidejuiforis impe-
tratio reo principali nocet; licet ex adverfo im-
petratio per reum principalem fadta fidejuflori
prcejudicet. /. fi quis 3. §. fi is 3 .ffi. h.L arg. /.
■mora rei 8 8. ff. de uerbor. obligat.

3. Ceiiat tamen hsc pcena, fi magiftratus
jus novum ftatuere volens impeditus fuerit, aut
decreverit adverfus jurifdiftioni fua» non fubje-
£ium. /. 1. in fitie ff. h. t. vel privatus poftula-
verit quidem fed non impetraverit; neque eniin
hic conatus puniendus fuit , cum injuria efte-
clum non habuerit. Impetraife tamen nocebit,
licet impetrans jure novo non fuerit ufus. /. 1.
§. I. l.fiquis 3 • pr.fi". h. t. fi inodo fimul poftu-
laverit , d. /. 3. pr. Similiter ex hoc edi&o non
tenetur, qui contraeum , per quern jusnovum
datum aut impetratum fuerat, eodem jure ufus
fuit; cuin non peccet, qui quid agit edi&iau-
doritate munitus. l.ult. ff.h.t. Nec is , quihu-
jus edifti auftoritate poterat non folvere, fi fol-
verit, repetitionem habet , eo quod naturalis
fubeft obligatio inhibens indebiti condiftionem.
/. 3. §. ult. jf. h. t.

4. Summa autem arquitate fuffulta eft hujus

T I T. II.

edidti difpofitio : quis enim afpemebitur, atit
indignabitur, idem jus fibi dici, quod ipfe aliis
dixit, vel dicieffecit. l.i.pr.ff. h.t. injuria cer-
te non eft , (ut ait Seneca 3. de ira cap. 30.)
pati quod prior feceris. Hujufque tituli funda-
mento nititur vulgatiifimum jus talionis & retor-
fionis; quo magiftratus five rogatus five fponte
ex oificio, fa£tum, quo perfona aut res Isefa eft,
fimiii fa<5to penfat, ad juris fui publici > aut pri-
vati juris fubditorum tutelam. Quod , uti jure
divino multifariam probatum, Gcnefi. 9. ycrfi 6.
Levitki cap. 24. verfi 17.18. 19.20.21. & jure
Romano oiim in injuriis, nec non publicis in ac-
cufationibus vi fubfcriptionis in crimen , aliii-
que multis, ufurpatum fuit; ut patet ex §.7. In-
fiit. dcinjuriis. I. nullus 2. C.de exhib. & tranfmitt.
reis. I. ult. C. de accufiationih. I. ficui 7. ff. de accu-
fiation. I. cum in co 44. ffi. dc patfis. I. cum hcredi-
tas 59-ff. dc admin. tutor. I. altius 15. fif.fi fiervit.
vindic. ita & hodie in quamplurimis publicis pri-
vatifque negotiis ufum habet; neque dubium,
quin princeps quifque & legiflator ex juris rigore
poflit alieni principis fubjeftis talia onera impo-
nere, talia denegare beneficia, talia denique ju-
ra inuniverfum in eos eorumque bona exercere,
qualia ille princeps alter aut iegiiiator in princi-
pis retoriione utentis fubditos cenfuit exercenda.
Uti id multis exemplis ac cafibus demonftrat
Berlichius conclufi. pratficab. part. .3. concluf. 51 „
Wefembecius paratitl. Pandett. h. t. in fine, Ha-
nius ad Wefemhecum d. loco. Sed quia exemph
omnia ab illis recenfita non pari nituntur arqui-
tatis & prudentiai in legiflatore requifitse ratio-
ne; rc-ftius fuerit generales concipere regulas ac
requifita, quibus concurrentibus juftuin videri
poteft remedium retorfionis.

5. Ante omnia ergo id obfervandum puto ,
non aiias poffe juri retorfionis iocum eile , quam
fi is, adverius cujus fubjedos princeps alter aut
magiftratus jus illud exercere defiderat , tale
quid in hujus fubje£tos jam conftituerit; at ne-
quaquam , fi non in hujus fed tertii fubjedos id
fuerit decretum. Qua ratione fi Lipfienfes a fuis
nundinis arcuerint Francofurtenfes , hi quidem
eodem jure Lipfienfes a nundinarum fuarum com-
munione arcuerint, at neutiquam Belgas extra
partes pofitos, & tum Lipfienfibus tum Franco-
furtenfibus ad fuas nundinas aditurn commercii-
que jura prscbentes. Vide Berlichum part. 3. con-
clufi 51. num. 27.28. Deinde regulariter haud
admittendum hoc jus , quoties non in odium aut
invidiam peregrinoruin , jus quoddam durius
rigidiufque conftitutum eft, fed generaliter m
omnes five fubditos five exteros; ficut nonalio
loco habeantur , aut iniquiore jure exteri, quam
cives & indigena: domi , fruantur. Non enim
extranei juftam quandam fibi merito finxerint
indignationis caufam , cum ipfis eodem cum ci-
vibus jure utilicet. Jacob. Thomingius dccifi. 26.
num. 6. Cum ergo per Hoilandiam vigeat tribu-
tum partis pretii quadrageiims in immobiium

vendi-

-ocr page 129-

alterum statuerit, etc. 115

nos latius de ftatutis ) toties alterius loci magi-
ftratum, qui fua jura alibi exclufa videt & prohi-
bita , viciffim quoque peregrinis iftius loci, ubi
prohibitorium ftatutum viget, denegare pofle fui
ftatuti beneficium ac difpofitionein, retorflonis
jure, fi irisequalitas certa maneret, & deterioris
conditionis femper effent cives quam peregrini,illo
jure retorfionis non adhibito. Si tamen non certo
conftaret, UniuS loci fubditum femper in damno
haefurum, alterius loci fubditutn lucrifafturum,
fed incertus eflet ex variantibus diverforum loco-
rum ftatutis lucri damnive eventus, nulla ratione
confultum fuerit , uti adverfus exteros jure re-
toriionis ac difpofitione legum, qua; in loco do-
micilii exterorum vigent; ne inextricabilibus iin-
plicaremur moleftiis ac difficultatibus, inter vi-
cinas prsecipue gentes omni ftudio evitandis. Li-
cet ergo eJc iis , quse de fummo jure ac potefta-
te ftatuta condentium in fuo territorio diximus *
manifeftum evadat, nihil obftare, quo minus
in Hollandra lex conderetur, ne Gelri, neve Flan-
dri liberede prsediis Hollandicis teftentur, quia
nec Hollandis id iicet de Geldricis Flandricifve re-
bus: aut quo niinus caveretur , ne Ultrajeftini
in quarto gradu collateralium pofiti jure reprafen-
tationis veniaht ad bona Hollandica cum fuis pa-
truis magnis, quia nec Ukrajeftini tali cafu Hol-
landosin tali gradu pofitos admittunt ad res im-
mobiles UltrajeCtinas vi reprcfentationis: vel ne
Ultrajedtinis in bonis paterHollandus, civisloci
jure Scabinico utentis, fuo filio civi Ultrajeftino
fuccedat", quia viciffim pater Ultrajeftinus filio ,
civi Hollandise, quae Scabinico jure gaudet, non
eflet fucceflurus : tamen propter incertum mor-
talitatis & fucceffionis eventum , & inde depen-
dentein incertitudinem, an alterius loci ftatuta
de fucceffione ex teftamento vel ab inteftato pe-
regrinis magis aut ininus profutura fint, quain
ftatuta loci in quo domicilium fixerunt ; fatius
longe fuerit, utrimque incertum fucceffionis lu-
crum damnumve penfari, & sequalein peregrinis
ac indigenis poni ac confervari luccedendi ratio-
nem. Idemque in cxtens quam pluriinis judicium
efto.

Quod quisque juris iw .

venditionibus, ut & vicefimar, in collateralium
gc cxtraneorum fucceffione ad fublevandas fifci
anguftias , five Hollandi emtores aut venditores
fucceiforefve univerfales aut particulares fuerint,
five peregrini illis in locis foventes domicilium,
inquibus hujufmodi tributa ignorantur; durum
fane fuerit, Hollandis emptoribus, aut fucceflbri-
bus;in iininobilia defunctorum bona, fita m locis
tributi hujus ufu carentibus, imponi hanc vicefi-
rns aut quadragefiinx neceffitatem. Inficias qui-
dem non eundum , quin fummo jure loci cujuf-
que princeps id poffit conftituere, ne plus pere-
grini inde auferant, quam princeps ipforum pa-
titur a peregrinis ex fuo territorio aliorfum defer-
ri; ut ita ipfe fuos fubjedos peregrinis, vel po-
tius peregrinos fois fubjeftis sequet; & efficiat,
ne melioris fint conditionis peregrini, quam ci-
ves proprii. Qua ratione Saxoniar conftitutionem,
ne peregrina cognata plus ex gerada cognata; in
Saxonia defundte ferat, quain leges ioci , in
quo fucceifura commoratur , patiuntur per pe-
regrinas ex gerada feu inobilibus utenfilibus mu-
lieris ibidem defunfta: tolli & abduci, defendit
Thomingius d. decifi 26. num. 13.14. 15. 16. &
paffim. tot. dccifi Berlichius d.part. 3. conclufi 51.
TUim. 21. & fieqq. Eodemque fundamento ni-
titur , quod , cum multorum locorum ftatutis
jus iffiuie vel cxuce introduftum effct, quo inter
aliadifponitur, certam partem bonoruin, inquse
non cives ied peregrini fuccedunt, publico infe-
rendain efle; & ea portio in plerifque locis deci-
ma, in paucioribus quinta, eflet definita; fta-
tutis quibufdam cautum inveniatur , decimam
quidem partein a peregrinis fucccdentibus pen-
dendarn efle ; fed fi lex loci, in quo peregrini
fucceflores domicilium fovent , graviorem pen-
fitationem, puta quintam , a peregrinis fucce-
dentibus exigat , tunc illos ipfos etianr jure iffiiit
pati debere quinta' partis detradionem, retor-
fionis lege. Nec dubium, quin & in univerfum
defendi poffit, quoties in uno loco ftatutum vi-
get prohibitorium , cujus difpofitio nec pafto
expreflo in contrarium concepto per fubditos
aut exteros mutari poflet, nec alterius loci fta-
tutiun eligi ac comprobari pateretur , ( de quo

TITVLVS III.
Si quis jus diceriti non obtemperaverit.
SuMMARIA.

1. Quijus diccnti non obtcmpcrat , quo modo jure
Romanoac moribus coerceatur; cxplicatur. 1.1.
§. 1. h. t.

2. Hanc in fiattum attionem non popuUrem , ficd
privatm effie .

V

Non

3. Ut puniatur, qt/ijtts dicenti non obtempcravit,
aut mandatis poenalibus, non anxie inquiritur,
anjure an injuriajudex abduthonem vel abUr
tionem rei prceceperit.

-ocr page 130-

I B.

L

On obtemperare dicitur jus
dicenti, qui id, quod extre-
mum eft in jurifdidiione, non
fecit, dum rem abduci vel au-
ferri mandato judicis pailus
non eft, five aftor five reus
fit. /. tin. §. 3.ff.h.t. Eftque in J. J. i. §.
i. h. t. elliptica locutio , & fenfus legis imperfe-
clus, nifi poft verba pdjfus cfi fubaudiatur , hoc
editto vel hk pccm non tenetur. Scilicet, isvi-
"detur jtts dicenti non obtemperajje, qui, quod ex-
tremum ejl injttrifdittione non fecit. Veluti, jiquis
rcm mobilem vindicari d fe pajfus non ejl, fedduci
eam vel ferripajfus ejl, hoc edi£to non tenetur ;
iceterum fi & fequentia recufavit, tunc non obtem-
peraffevidetur. Adeoque quifque recte jus fuum
adverfus alium rem vindicantem tuetur, nec vi-
deri poteft in judicem contumax, Verum fi non
tantum pati nolueritrem vindicari; fed nec abduci
vel auferri, & ita fequentia , abdu£tionem nem-
pe, recufaverit pati, edifto obftridus eft. Cuja-
cius libr. 24. obferv. 25. Contra quem ob id per-
fonalis in fadum adio competit, non tantum ad
id quod intereft , fed quanti ea res eft in judi-
cium deduda, licet non jure petita. /. unic. §.
ulu ff. h. 1.1. contumacia 53-ff- de rejudicataarg,
l, fiper 5. §. in eum i. ff.ne quis tum, quimjus
doc. vi eximat. &, cum meram pcenam contmeat,
neque poft annum , neque in heredem datur.
I. un. §. ult. h. t. neque contra pupillum , mi-
jiorem, dominum , ex tutoris, curatoris, aut
procuratoris fa<5to. d. I. unic. §. 2. ff. h.t. hodie
tamen cefiare hanc pcenam, ejufque loco contu-
macem litis damno coerceri, audtor eft Groene-
wegen add. /. un. §.ult. ff. h. t. fic ut a£tor id quod
fua intereft, nunc coiifequatur, eo modo, quo
id in aftione ad exhibendum & multis aiiis fecun-

duin jus Ilomanum obtinuit. Vide, /. Ult. §. 1. jf.
de appeliatton. I. qui refiituere 68. ff. de rei vin~
dicat. 1.1. §. hac verba 5. jf. ne vis -fiat si, qui in
pojfejj] miffus.

2. Accommodat autem mamftratus hanc

O

aftionem non cuilibet ex populo, ( uti ex fu-
perioribus edidis de albo corrupto & jure novo
dato vel impetrato ) fed potius adverfario lado :
licet enim magiftratus hoc pcenali judicio fuam di-
catur tueri jurifdidionem. /. un. pr. h. t. ncn ta-
men priinario hic vindicatur lsefa jurifdidio, fed
potius jus privati, Unde &, anpcena an id quod
intereft hic vemret prasftandum, difceptatur. d.
I. nn. §. uit. h. t. cum tamen m actionibus popu-
laribus, qua talibus, ifta de perfequendo eo quod
intereft difceptatio non poffit locum habere. Eo-
que facit, quod , licet violenta exemptione rei
in jus vocati, & repuliione ejus qui per prseto-
rem in poilelfionem miftus eft, jeque & magis
laedatur magiftratus au&oritas , quam fi quis
rem abduci non pateretur , adiones tamen ob
id competentes nequaquam populares fint, fed
foliskefis concelfse. /. 1. §. ult. jf. ne vis fiateiqut
inpojfejf. mijfus. l.fiper 5. §. in eum i. jf. ne quis
eum qui itt jus voc. vi eximat.

3. Neque , quantum ad hanc adionem at-
tinet, anxie inquirenduin , utrum jure an in-
juria judex abdudionem aut ablationem aliudve
firnile decreverit; curn etiam iniqua prarcipien.ti
judici obtemperandum fit. Hinc, cum quis cu-
rix mandato poenali, cedere fundo conducto,
& , fi ie opponeret, mandato ad tres leptimanas
rato manente , judicio adefte juberetur, nec ta-
men mandato judicis obtemperaret , jure con-
deinnatus fuit omnia reparare attentata; eo quoc!
ab iniquo prsecepto debuiftet appellare, Neofta-
dius Curta fiupr. decifi. 28.

i i. T i T; I

TITVLVS IV.
De in jus vocando.

summari a.

2. Quid fit injusvocare, quis vocarc poffit, an
& univerfitates?

2. Quo modo quis de domo fiua vcl ecclefia in jus
vocari poffit, velnon.

3. Nemo vocandus dum funus aut uxorem ducit,
aut fiacra facit : potefi tamen vocari ante vel
pofi fiolennia funeris &c. in aditu redituque.
Quales fint, qui propter loci religionem inde
fe movere non poflint.

4. Vocari ncqueunt furiofi, minores fine curatore:
quidjuris fi impctraverint veniam cetatis ?

5. Anmagifiratus ? & quid moribus ?

6. Patmti & parentes non poffimt vocarifine ve-
nia, & quidbodie fiervetur; quce pcena fit vo-
lantium fine venia ; & quando illa ceffet.

7. Pmntum mrnine bk veniunt etkm mturalcs;

ctfi turpes perfonce fint; five fuo; five thtom
aliove fimili nomine pro pupillis convcniantur ,
quid juris, fi filius curatorem patris fuifumfi
vocet.

8. An fiocer aut fiocrus vocarifine venia?

9. An vitricus aut noverca ?

10. An uxor maritum fine venia?

11. An vafallus dominum direftum ? an fubjettus
principem? atit principis minifiros, veluticcra-
rii qucefiores, fifci advocatos?

12. Quidjuris in prceceptoribus , fuficeptoribus ds.
fonte baptifmatis, fratribus ?

13. Quaformaolim , quapofimodum , qua deni->
que hodie fieri fohtce in jus vocationes per ap-
paritores; intra judicis territorium, non extra.

14. Quis cjfeftus VQCfitioms legitime fattcc ? quid

juris»

-ocr page 131-

D e i n j u s

jmS) fi defettu quodam laboret vocdtio ? qttid ,
fi, reus non refte vocatus fportte venerit.

15. Quo modo hodie impetretur decretum generdle
•vocandi dehitores plures (mandement van de-
bitis) qttamdiu id duret, & ad qux dehita
(petfet. .

16. Quid fit in jus vocatio edittalis, & quando

locum habeat.

ij. Quid fit hodie realis injus vocatio , fieu arre-
ftum ; quod potentior fit , quam verbalis in

criminibus. _

j g. Arrefiumfit vcl jurifidittionis fundanda , vel
reifiervanda caufa. Hacjure quoque civtli pro-
bata, & aquiffima.

jp. Reifiervanda caufia fit etiam pofi litem conte-
flatam ; etiam alto in loco, & alterius jitdicis
jufu, quam ubi liscapta; licetlex lociimpro-
bet arrefia jurifditfionis ergo , aut perfionasju-
beat exprivilegio ab arrcfio immunes efifc; per-
fiona etiam retfe fifittur , etfires fit arrefiojam
detcnta , & vice verfia.

20. Arrefium rei ficrvattda caufia etiam ante diei
aut condiiionis, obUgationi adjetfa, exifientiam
retfe fit, nec inducit litis pendenttani.

4 i. Non tamen , nifi pofi debitum contratfum
nova fuga aut interverfionisfiujpicio naficatur.

22. Quo fundamento nitantur arrefia jurifiditfionis
fundania gratia.

23. Repugnant principiisjuris Romani.

34. Omni in loco fieri pojfunt, an & in cafiris ?
omni tempore, etiamferiis divinis, acdenotfe;
non tcmpore nundtnarum majorum.

45. Arrefiislocus in atfionibus inperfionam. An,
fiin rem agatur ? & quid ft tunc tefies tefiimo-
nii caufia fifiantur ? quid fi fimulin rem & in
perfonam atfio competat ejufidem rei vcl debiti
intuitu ?

26, Nonin atfionibus in perfionam, qua certiju-
dicis jurifiditfioni, ad excluftonem judicum ordi-
nariorum, commiffa fiunt; nec in obligationibus
ex die vel conditione adhuc pendentibus.

i 7. Quomodo, quaforma, & autfontate arre-
fia fieri debeant , qua generaliter obfiervanda,
remiffive: fiervanda confuetudo loci, in quo ar-
refium fit.

28. Nemo autforitateprivata res attt perfionas fi-
fiere potefi , nifipcriculumin mora fit.

29. Reditus &penfionesimmobilum, qtiortmdies
jam ceffit, an arrefio gra vari pofjint autforitate
judtcis, in cujus territorio debitor redituiim aut
penfionum fovet domicilium?

I o. Ordinarii judices, hcet fiuperiores , non pofi-
fiunt concedere gencralitcr licentiam fiftendi pro-
mificuc cives alteriprinctpi parentes; id majefta-
tis eft.

31. An& quo ufique pagani judices arrefia decer-
ttant jurifiditfionis caufa; & quid poffint Ha~
gichfies?

Qui in territorio alieno ex concefifione tribunal
habent, non retfe decernunt arreftum perfona-
tim m rerum ifto in territorid fitarum; Curia

v 6 c a n e> 6, iif

Brabatitina Haga, JFlandrica ik Zelandta ju-
dicatts , fi Brabanti , Fiandri, ebrumve bonk
in Hollandia aUt Zelandia fint.

33- Qui injus vocarcpojfiunt, etiam fifiendi jui
habent ? an procurator ad agendum datus ? ati.
gencralis cum libera ? an fittc mandato pro ton~
juntfa perfona ?

34. Att minores, & uxores fine curatortm aui tHfr
ritorum autforitate, fi caveant de rato ?

35. Arrefio deiineri pojfunt, qui itt jus vocari,
etiam heres cum heneficio inventarii: hodie etiant
famina; Frifio etiam Hollandum, lioet alias iti
Frifia non probetttr fifiendi jtts jurifditfionis
caufa.

3 6. Sifti nequetint, qui nequetmt in jiis vocari;
minores, nifi veniam atatis impetraverint; noti
mulicres in maritali pofita poteftate : quid fi
publica mercatnces fint ?

37. Att tutores, curatores, procurateres, iefta-
mentorum exectttores ?

38. An quis fifierc pofifis debitorem fiui debitoris ?
& num. 5 o.

3 9. Att & quatenus arrefio detincri pofifint milt-
teS, quique annonam & alia ad cafira deve-
hunt; advocati & reliqui curiarum fiuppofiti,
confiliarii Curiarum , Profefiores , per hoftes
pulfi in tiollandia harentes, delegati ad comitia
Ordinum Holiandia,

40. An fifti pofifit, qui teftimonii perhibendi vel
tutela reddetula cattfa evocatus eft; an debitor „
qui tranfiatfionis caufia d creditore eft evocatus;
vel fponte venit; & quid juris , fi fiecuritatis
reftnptum debitor impctraverit ? aH, qui fitne-
ris, aut uxoris d/tcenda caufia, accedit, recedit,
vel itt ipfo loco haret ?

41. An fifii, qui appellationis vel alterius litis
perfiequenda caufia in aiiquo loco efi ? an per
unum jure vel injuria dctentus per alium jifti
poffit; & an ficmei laxatus , iterum ab eodem
vei ab alio fifii in continenti queat; «

42. An ftudiofi, eorumque hotta ?

43. An legati exterarum gentium ?

44. An delegati ad fcederatg Belgii uniti coUegia per
fingulas provincias ?

45. An duo Hollandi, duoUltrajetfini, duoZeian-
di, fie ittvicem extra fitiam provinciam ? att dua
ejufidem civitatis incola fie invicem extra fuarti
civitatem ? Quid juris circa privilegium de Bra-
bantinis non fificndis ? An Zeiandus Hoiian-
dum & vice verfia ? hac occafione de variis coti-
ventionibus inter Hollandos, Zeiandos, Uitraje-
tfinos , Siufiana urbis & territorii ('t vrye)
incoias.

46. Convcntiones illa nott impcdiunt, qii.0 mittui
arrefta fiant rei ficrvanda caufa ; etiam litis
caufa per eos, quibtts ab Hollando contra Hol-
landum atfio cejfia eft.

47. An parentes d Itbcris fifii pojfunt ?

48. Att noverca , fratet, illuftres, nobilos, do-
tfores ?

49. BontS dchitoris arrefto deientis jurifditfionis

P 2, (aufa 4

-ocr page 132-

caufit , non potefi ipfie debitor, non fufietfus,
pendente lite detineri.
5 o. Non efi fiemper verum, nonpoffie fifii res eo-
rum 3 qui ipfi fifii prohibentur; aut vice verfia,
quod exemplis illuftratur in bonis mmorum, de-
bitorum debitoris ; licet hic debitori debeat fiub
conditione vel ex die.

51. Sifti pojfunt annui reditus, cturn feuda perju-
diccm non feudalem, fi litigandumfit de contro-
verfia non fcudali. Non tamen fiortes aut reditus
apud terarii quafiorcs; nec pecunia apud men-
fiam argentariam Amfielodami depofitee; ne per
ambages quidem ; nec alimenta in futurum dc-
bita.

52. An fiipendia foriorum nauticorum, aut Pro-
fcjfioribus , facrorum minifiris, advocatis, me-
dtcis , militibus, aliifque debita ?

53. An res hcrcditarice fiatim a mortedebitoris ? an
ipfia cadavera ?

54. An res alience per debitorem poffiffce, ut ita
fundaretur jurifdiffio ?

55. An res debitori cum alio communes; & quicl
in navi cum midtis communi ?

5 6. An res debitoris, quam is alteri pignori dedit ?
57. An quis rempropriam ? & quidfialius in re
nofira jus habeat ? cjuid fi alteri nos debeamus ?
cin jurifdirtionis caufd, fub nobisipfis fifiere pofi-
fimus, quoddebemus, quodve noftrumeft.
5 8. Cejfiat jus fiftendi res dcbitoris , jurifdiffionis

gratia , ubi curator bonis datus efl.
59. Privilegium immunitatis ab arreflo, ante li-

Umma nitituf sequitate in jus
vocatio, ne inauditus quis cotv-
demnetur : eft enim in jus vo-
care , juris experiundi caufia ad-
verfarium vocare ad eum qui
jurifdiffioni prceefi. l.i. jf. h. t.

1. 2. ffi.fi quis in jus voc. non iverit. ac improprie
quandoque diciturin judicium vocare t. fidejujfior.

2. §. prcetor ait. 2. ffi. qui fiatifid. cog. I. 1. §. ult.
I. tutor pro pupUlo 28. ffi. de admin. & peric. tut.
neque enim vocatio fieri poterat ad judicem pe-
daneum, apud quem qux gerebantur, in judicio
proprie dicebantur geri; fed ad eum folum, qui
prarerat jurifdidtioni. arg. I. quod (i fiervum 3. §.
1. ffi.nc quis cum qui in jus voc. vi eximat. d.l. 2.
ff. fiquis injus voc. non iverit. Et quia vocandus
eft adverjarius, hinc necille , qui tantum praefidii
aut principi libellutn offert contra alium , nec,
qui fui defendendi caufa magiftratum interpellat,
videri poteft in jus vocafle. /. libertus 14. & 15.
Jfi. h. t. Vocare autem poteft quilibet legitimam
habens perfonain ftandi in judicio; five fingula-
ris perfona fit, five refpublica aut univerlitas,
conftituto fcilicet ad id a£tore per eos, qui uni-
verfitati prsefunt. /. 2. 3. 6. 7. & tot tit.jfi. quod
cujufque univerfit.

2. In oinni in jus vocatione loci, temporis, ac
perfonarum fuit habenda ratio ; in quantum ne-
que omnes, neque omni tempore , nec omni e

ii 6

tem conteflatam allegari ac probari debet; etiam
ajudice, cujus cfi jurifidiCtio, refte petitur, ut
vs eam contra arrefinm nonjurefiaffum tueatur.
6q. Quis fit cjfeltus arrefii refte faffi; quo modo
coerceantur, qui arrefio violato fugerunt; aut
fiugientibus opem tiderunt; cui mut£ia cedat ?

61. Qms ejfettus arrcfiimobitium & immobitium?
quce pcena non obtemperantium ? mobitia tanien
jure dominii tranfire, Jt per dominum , non ob-
fiante arreflo alienentur.

62. Quis effectus , fi apud debitorem debitorisar-
refietur dcbitum ? & an itte, non obfiantc ar^
refio, debitum fbtvere poffit ?

63. Arrefium pterofique effetius habet communes
ciim in jus vocatione, ctiam quantum ad litii
pendentiam, prceventionem, & prcefcriptionis in-
terruptionem ; nifi arrefium fiaciens die difio fie
non fiflat, & ita dejerat.

<$4. Arreflum apud nos nec jus pignoris tribuit,
nec prcclationem; nec impedit, quo minus hy-
pothecce legcdes fijco pupiths & fimitibus najcan-
tur: fiecus in Saxotiia.

65. Qua cautione interpofita, laxetur arrefii vin-
cutum, rennjfive: &quidpetcre pojfit detentuSz
fi arrefians non profequatur arreflum ?

66. Initium judtcii efl in jus vocatio; fine qtu
fiententia fiubjecuta efl ipfio jure mdta, nec fiufii-
netur in favorcm non citati.

67. Vocatus ad unam caufiam, ad alteram refpon-
dere non compellitur; fitamen fponte refpondeatt
valct judicium.

loco potuerunt vocari. Locum enim quodatd-'
net , quamvis ex loco quocunque regulariter
reus vocari potuerit, etiam a vinea aut balneo aut
theatro. t.fied etiam 20.ff. h. t. quia tamen & do-
mus fua tutiifimum cuique refugium eit, & ipia
quoque miferis omnibus ecclefia, hinc neque e
domo fua neque ab ecclefia quemquam in jus
vocari potuifle placuit: neque tamen id credito-
ribus fraudi fuit, quippe qui, reo intradomus
fuse aut templi fepta latitante & indefenfo, in
poileflionem bonorum ejus mitti poterant. t. pk-
rique 18. 19- ffi. h. t. t. fideti 2. t. prcefenti 6. §.
fiedfihoc 4. C. de his qui ad ecclefi. confug. Et qua;
de domo in 11. aileruntur, ad navim quoque jure
produxeris , quoties quis navim velut domutn
inhabitat, nufpiam, pixterquam in navi, do-
micilium fovens. arg. t.pen. §. ult. ffi. de his qui
effiud. vel dejecerint. Hsec vero de reali tantum
intelligenda in jus vocatione , qua quis de domo
temploque extraheretur aut abduceretur invitus ;
etenim quin ei, domo aut templo fefe continenti,
fed ad fe aditum prsebenti, folennis potuerit de-
nunciatio fieri , ut per fe vel procuratorem de
jure experiretur, nequaquam dubiuin. d. l.fiatifi
que 19. t.fied. etfi 21. jfi.h.t.l. prcefienti 6. §. 1.
&' 3. C. de his qui ad ecctefi in eamque fenten-
tiam , Ulpianus ad edi&um prartoris, denun-
ciationem ad domum abfentis injungens, verc-
cunde ait prcetorem denuntiari jubcre, wn extrahi

Lib, II. T i t. IV.

-ocr page 133-

D e i n j u s

de doino fuZ, & domum denunciari fic accipi debe-
re, ut, & fi in aliena domo habitet, ibi ei de-
mmcietw. I. dies cautioni 4. §.prtetor ait. 5. fifi. de
damo infett.

3. Temporis intuitu cavendum, ne quis injus
vocetur, dum funus ducit familiare, vel cadaver
profequitur, aut jufta mortuo facit; dum uxo-
rem ducic, aut viro nubit femina; durn apud
praetorem caufam agit, aut iitigandi caufa necef-
fe habet in jure vel certo loco ftfti; aut tanquam
judex de re cognofcit./. 2. 3. 4.ff.b.t. arg. /. 2.

x. 2. ff. fi qtiis caution. in jud.fifi. caufifiattis.
nec obftat. /. contra pupillum 54. 1. f de re
judicata. quippe qux vei tantum de iite apud pra:-
torem inchoata & pendente inteliigenda eft; vei
etiam , fi accipiatur de eo, qui ■caufam agebat,
non aiferit, jure tunc temporis faftam efle in jus
vocationein , fed tantum excufat a contumacix
pcenis eum, qui apud minorem judicem litem
habens inchoatam , eandem deferit, quia ad ma-
jus auditorium vocatus eft ; cum peccafle non
videatur , qui, dum utrique vacare nequit, uni
auditorio, & quidein majori, vacat. arg. /. fit quis
ingravi 3. §.fi cum omnes <\.ff. defienatufic. Stlan.
&Ciaudiano, Non etiam pontifex cium facra facit,
nec qui equo publico tranfvehitur in cauia publi-
ca. /. 2. ff. b. t. de quo vide Revardum libr. 2.
varior. cap. 15. Cujacium hbr. 13. obfierv. cap.
29. Nec c]uifquam eo tempore, quo fe propter
loci reiigionem inde non potuit dimovere. d. l. 2.
Quod, quo fpeftet , incertum fatis : dum alii
hic emendationem adhibendam putant, ac pro
inde fie movcre, legunt , inde fiemovcri, atque
ita accipiunt verba de illis, qui ad templa, ma-
xiine ad aras deorum, confugerant, quos nec fub
gentilibus nec fub Chriftianis Principibus abftra-
hi inde potuifle conftat. Rsevardus Itbr. 1. va-
rior. cap. 6. alii alias adhibent conje&uras ac di-
vinationes fundamento deftitutas , de quibus
Wiflembach adPand. difip. 7. thefi. 9. Ego vero
eutn a Jurifconfuito verbis iftis defignatum con-
jicio, qui facrorum cuftodiam habebat fibi de-
mandatam, & edituus aliter aut hierophylacus
in jure appellatur /. annua 20. §. i.ff. de annuis
lcgatis. Uti enim facerdos, dum facra faciebat, ita
& hierophylacus, dum templi facrorumque cu-
ftodia: opcram dabat, abefle ab eo loco per re-
ligionem vetabatur, & utrumque sequaliter illo
tempore morabatur religio , ut Mascianus ioqui-
tur. /. neque tnfiantes 3 6. jfi. dc fideicommtff. hbertat.
Unde & hos duos Ulpianus conjunxit in d. I. 2.
ff. h. t. & teftator in d. i, 20. §. 1 .ff. de annuis le-
gatis. Nihil tamen impedit, quo minus quis
m jus vocetur, dum ad locum aiium funeris du-
cendi caufa, vel uxoris ducendae gratia venit, vel
inde recedit; adeoque vel ante vel poft folennem
illurn adum in nuptiis ac funexibus interponi fo-
hturn. Quod & in accedentibus reiigionis ergo
fervatur. Peckius dejurefifiendicap. 5. num. 12.

4. Perfonas non vocandas quod attinet, alii
nullo modo vocari poflunt, alii non nifi impe-
v o c a n d o. 117

trata agendi venia. Nullo modo furiofi , aut in-
fantes. /. 4. ff h. t. fed magis tutores eorum ac cu-
ratores: reiiqui a:tate minores non aliter , quam
tutoris aut curatoris au&oritate muniti: /. 2. C. qui
iegit. pcrf. fiand. in judic. quo fi careant, oblato
libello re£te petit aftor , a magiftratu competente
curatorem conftitui , qui minoribus ipfis litein
fufcipientibus in lite afliftat, Vel ex ufu hodierno
minorum , infantum, ac furioforum nomine con-
veniatur §.2. Jnfiit. de curatoribus. l.i.l. admo-
ne eam 7. C. quipet. tut. I. ait prator. 7. §.ficd&
fi2. ff.de minor. 25. annis. Quod fi minor lit,
cui tributa a principe setatis venia, hunc re£te
vocari, tanquam majorennem, nulla dubitatio eft,
quoties nulla de re immobili ejus, qui vocatur ,
controverfia intercedit, per quam ex fententia
judicis re illa vel in totum vel pro parte poflet ex-
cidere: /. fiattor. 10. C. de appcllation. etenim fi
rei immobilis amittendse periculo per litem red-
deretur obnoxius, non nifi auftore curatore , ad
litem iilam petito, ac dato, videretur refte in jus
vocatus, cum, non obftante venise impetratione,
quantum ad immobilium alienationem minoribus
cxteris manferit exsequatus. /. cos qui 3. C. de his
quiveniam atat. Chnftineusvol. 2. dccifi. 153.
num. 3. Sed cum in Hollandia nunc ufu inva-
iuerit, ut concefta ^tatis venia , etiam conce-
datur plerumque libera de rebus immobilibus dif-
ponendi poteftas, merito ftatuenduin eft, toties
refte fine curatore eum in jus vocari, qui veniam
fftatis impetravit, quoties per iftam venise con-
ceflionem liberum ei de iinmobilibus arbitrium in-
dultum eft. Sande libr. 1. tit. 2. definit. 1. Groe-
newegen ad l. ult. C. qui legit. perfion.fiand. in jud.

5. Non etiam vocari poflfunt magiftratus ma-
jores , d. 1.2.ff h. t. nifi ob delidU durante ma-
giftratu & ejus occafione commiila : fi enim ve-
nalem fuifle de jure fententiam, pcenam vel pre-
tio remiflam vel vitio cnpiditatis ingeftam , fi
denique quacunque de caufa improbum judicem
quis approbare potuerit, etiam durante aclmini-
ftratione ejus hax deferre non prohibetur. l.ju-
bemus 4. C. ad ieg. ful. repetund. de aliis vero,
magiftratus tempore & occafione non commiflls ,
difterenda lis fuit, donec honorcm depofuiflent;
ut ita magis falva eflet magiftratui reverentia:
cum enim annuum tantum fuerit ejus imperium,
non adeo gravis in modica dilatione fubefle vide-
batifr afturo jadtura. I. nec magifiratibus 32. f.
de injuriis. Sed quia minoribus magiftratibus ne
ipfo quidem jure Romano hic honor fuit habi-
tus, nec annuse pierumque fed perpetuse funt
hodiernse dignitates & reipublics munera , rne-
rito id moribus invaluifle arbitror , ut nullus ex
magiftratus fui , five temporarii five perpetui,
utut maximi, honore impediatur in jus vocari,
non magis quam privatus quifque, Jnflrutt. Cur.
Holland. art. 8. 12. etiamfi quantum ad vocandi
formam inter privatos & magiftratus officii no-
mine conveniendos nonnihil interfit. Groene-
wegen adl. 2.ff. h. t. Simon van Leeuwen para-
P 3 titt.

-ocr page 134-

Uthjuf. nwtjf.libr. i. part. i. 7. Rittershu-
fius W novcll. part. 9. c^. 11. 13. Paulus
Voet ad §. ult. lnfiii. de poena temere litig. num. 2.
Vinnius ad§. 12, Jnft. de affton. num. 5. inpr.

6. Impetrata demum a prsetore agendi venia
vocandiparentes j patroni, patronx, eorumque
liberi, & heredes, etiam extranei. d. /.4. 1.
&fteqq. ff. b. 1.1. 2. C.b. t. Si quis contra fecerit,
intra annum tenetur adione^ in fa£tum non po-
pulari, fed privata , ad pcenarn 5 o. aureorum,
patrono vel parenti lsefo applicandam : ii enirn
popularis fuiffet, inepte Uipianus dixiilet in
1.1%/jf. b. t. filiofamiiias patroni fine venia vo-
cato, abfente patre fubveniendum eife, ut hanc
in libertum mftituat a£tionem; cum ex jure com-
muni a populari adione filiusfamilias haud fuiflet
arcendus. Inepte quoque inquifiviffet ac deter-
minaflet, in l.pen. ff. b. t. hanc aftionem heredi
non dari; cum utique popularem a£tionem non
heredi minus, tanquam uniex populo, quam ipfi
defunfto, competere notum fit. Ceflat tamen hsec
pcena, fivocantem pxnituerit, aut vocatus non
venerit, vel non invitus vocatus fit. /. quamvis 11.
ff.bit. ut & II patronus libertum adegerit jurare
de uxore nori ducenda; quale jusjurandum publica:
repugnare credebatur utilitati ac favori matrimo-
niorum > hc ut nec libertus illud prjeftituin fer-
vafe teneretur, fed id ei a lege Julia remiflum
fuerit. /. 6. §. 4. de fire patronatuS. ubipro per-
mittitur legi debere remittitur , ex fmalibus ver-
bis d. legis facile colligitur. Interim 3 psena non
excufandus libertus, quoties non patronuni no-
centem, fed patroni filiurn fine venia vocaflet;
utpote innocentem. l.adoptivum 8. §. idt.jf.b.t.
neque huic refi agatur, quod in /. qui eontra 15.
jf. de jurepatron. dicituf, nec talem patronum,
nec liberos ejus quicquam juris habere ; id enim
de jure fucceflionis in bona liberti operifque im-
ponendis accipiendum; fed non impedit, quo
minus reverentia filio infonti falva lit; fcilicet,
quod fucceflio debeatur patroni filio, id habet
a patre , ac patris demum morte confequitur :
vivo eo non habet : fi ergo hoc jus pater ipfe
delinquendo amiferit, ad filium morte fua tranf-
mittere non potuit. Sed reverentiam patrorii fi-
lio libertus debet, etiam vivo patre ejus; quse
Cum ipfi infonti non eflet adimenda ex deli£to pa-
terno , hinc & venia impetranda liberto fuit ad-
verfus filium patrorii afturo , quafi nullum*in-
tercefliflet patroni delidtum. Ne dicam, de eo,
an infons patroni nocentis , & jure patronatus" in-
digni, filius gaudere deberet jure patronatus, an
magis ob fadum paternum vel avitum ipfe quo-
queeocarere, diffenfum fuifle veterum jurifcon-
fultorum , & contraria eorundem imperatorum
fefcripta; uti Ulpianus in d. I. 8. §. ult.jf. h. t.
aperte fignificat, & apertius infignis conftitutio
divorum fratrum ab eodem Ulpiano propofita in
l. divifratres 17. pr. & §. 1. jf, de jurepatron.
Cujus diflenfus veftigium forte fupereft in d. /. 15.
Ssd de patronis > i libertis fuis non vocandis, qui
pluracupit, videat illamuhum collata apud Me-
jerum collegio Argentorat. ad Pand. h. tit. num. io,
II. 13. moribusdenique noftris ceflat ordinaria
pcena aureoruin quinquaginta ; ac fola obtinet
arbitraria , eaque non ita gravis, iri quan-
tum fere vocati fine venia abfolvuntur ab inftan-
tia, Vocante in expenfas damnatd. Rodenburch
tle jure conjug. tit. 3. cap. 1. num. 22. pag. 344.
inpr. Ca;terum neque rufticitati vocantium fine
venia hic parcitur. d. I. 2. C. h. t. nec pauper-
tati libertorum , qui ex inopia impares pcense
folvendae , in pelle luunt. Lult. jf. h. t. Nec de-
nique evanuiffe videri pbteft edidi pcena, vel
veniae neceffitas , ob id , quod, quse quon-
dam ex lege 12. tabularum obtinuerat, tefnpo-
ribus pofteriofibus ceflavit, violenta iri jus voca-
tio manufque irijedtio, per quam indigria farpe
patiebantur vocati ; cuin non fola violentia ± fed
& parenti patronoque debita rlverentia fuaftrit
hane venix impetrationem: etenim cum paren-
tis patronique perfona femper liberis ac libertis
fan£ta & honefta effe debuefit, fic ut nec fa-
mofje aftiones adverfus illos dandae fuerint, nec
illas qua: doli vel fnudis mentionem habentes s
eorum gravarent pudorem. /. patrem 5. §, 1. I.
libertog.jf. de obfeq.parent. &patron. prtefl. pra>
toris fuit seftimare, an permittenda effet in jus
vocatio, nec ne , pro varia adioriis infamantis
aut non infamantis conditione. I. fed fi hac 10.
§. prcetor ait 12. jf. h. t. Et quamvis noftris &
aliorum moribus nunc nulla judicia civilia natu-
ra fua infamiam damnato ingerere foleant, ut dixi
tit. de his qui not. infam, quia tamen haud du-
bium, quiri doli fraudifve mentione in agerido
propofita probataque, fugilletur opinio rei con-
venti, manfit etiamnum hodie ex reverentia de-
bita haec venise impetranda: neceffitas, ut ita^
fiqusefa£ti infamia damnatum fequatur, rnagis
auftoritati judicis imputaretuf, quam inverecun-
ds liberorum vocationi. Vinniusad §. 12. inftit.
de affion. num. 5. PaulusVoet add. §. 12. mim.
4. Befoldus delibatis juris ad Pand. hbr. 2. qu. 7.-
Chriftinceus vol. 2. decifi 154. num. 9. Gudeli-
nus de jurc noviff. libr. 4. Cap. 5. fere inpr. Ro-
denburch de jure conjugum tit. 3. cap. 1. num. 22.
diffentiunt Donellus comment. Itbr. 23. cap. 2.'
poftmed. Carpzovius defin.forenf.part. 1. conftit.
2. def. 26. Ant. Faber Cod. hb. 2. tit. 2. def. 13.
Coftalius adl. 3. ff. de hisquifui vel alien. juris.
Quoties ergofine prsevio fpeciali judicis juffu,
per libellum petito, fieri confuevit in jus vocatio
fola viva apparitoris , generali mandato inftru-
£ti, voce, uti fere id apud inferiores judices fieri
moris eft, petenda peculiariter a judice in ante-
ceffum agendi venia , ubi quis parenti litem mo-
vere cupit. Sed fi non nifi pfaecedente juffu ju-
dicis, per libellum implorando , procedat in jus
vocatio , (uti id in fuperioribus receptum tribu-
nalibus ) fuffecerit, eidem libello ,■ quo petitur
adverfarii vocandi licentia, iriferi vulgatam clau-
fulam fitha , vel pmta, m rntcccffum agendi ve-

■■ tPM,-

ii'

nM,

ii. t 1 t. iv<

\

-ocr page 135-

D E I N J u S

«ibt • Quin irfio, etiamfi omiffa illa formula liberi
.mphciter citationis petenda? gratia libellum cu-
r iis obtulerint , non diffimulantes, fefe liberos,
adveriarium parentem eiie, & ita in jus voca-
cionem curia permifent, eo ipfo venia abunde
videri poteft impetrata. Gudelinus, dejurenovijf.
ftbr. 4. cap. 5. fcrc in pr. Groenesvegen ad l. 4.
jf, h. t. num. 2. Ultrajedi tamen prarvaluit,
nominatim exprefia fuperioxi formula venjam
agendi debere peti; adeo ut, cum vulgo libelfi ,
quibus citationis facienda; licentia petitur , fo-
ia expediantur graphiarii adnotatione , abfque
fpeciali ipfius curia- cognitione ; tamen jnferta
hac de venia agendi formula, non nifi ex man-
dato ejufdem curke , lpeciatim cognofcentis ,
per adnofationem annuatur defiderio fupplican-
tis. D. Someren de jurc novcrcar, c>ip- 15. num.
1. Paulus Voet ad 12, Inflit. dc atfian, num.
4 in fine.

7. Parentes hac in materia intelliguntur utriuf-,
que fexus , non primi tantum, fed & ulterioris
gradus; nec foli legitimi, nec nonadoptividu-
rante adoptione , fed & naturales tantum , ut
& matres quse vulgo conceperunt. /.4. §. ult. /.
5. 6.7. %. ff. h. t. cum venix hujus impetrandE
•neceifitas pofita fit in naturali reverentia, & pie-
tate erga parentes; ac in aliis quoque juris noftri
■partibus pietatis ofiicia ad naturales parentes, ma-
trefque vulgo concipientes, scque ac ad legitimo
modo procreantes , extenfa fint, veluti alimento-
rum pncftatio, /. fi quis a liberis J. §. ergo
niatrem 4. ff. de agnofc. & alend. liberis Schneid-
winus ad 12. Jnfl. de aCtion.num. 36, &fcqcj.
Nec intererit, integrse exiftimationis fint paren-
tes , an ex delidto quopiam notati c quamvis
enim & legum contemtores fint & impii, atta-
men & patres funt, atque adeo a pietatis ac re-
verentise officiic liberi nequaquam immunes.. arg. .
jlovcll.il. cap.2. Non etiam refert, proprio norni-
ne parens aut patronus in jus vocandus fit , an
•vero uttutor, aut curator, aut defenfor, aut a-
,£torfeu fyndicus .univerfitatis. l.fedfihac 10. §.
idt. ff, h. t. Sed fi patroni tutor vocandus fit,
hunc fine venia vocari poile, habet. d.l. 10. §.
ult. cui confequens eft , .ut , fi patre furiofo,
curator ejus per filium furiofi in jus vocandus
iit, nec tunc veniae impetratione opus iit. arg.
d. I,

8, "fearterum , dum Modeftinus regulam tra-
dit, generaliter eas perfonas , quibus reverentia
debita , in jus vocari fine venia non poife, l.ge-
yicraliter i^.ff. h. t. non ad alias id pertinere exi-
ftiinem , quam quibus fimilem, ac parentibus pa-
tronifque, in edicto prxtoris recenfitis, hono-
rern deberi eonftat, ut ita, dum non omnes in
edifto caius facile comprehendi poterant, ad fi- '
inilia judex ediftum porrigeret, ex vulgata le-
gum natura. arg. /.12.13.^^icgliM. Si ergo
de focero focruve qusratur , non fine veniavi-
dentur vocandi; curn nonmodo per affinitatem
parentis locum obtiueant./. qUM parentis 16. ff.

VOCANDQ, H9

foluto matrimon. fed & affe&io paterna inter foce*
rum generumque dicatur intercedere.. /. ult.ff.de
his quib, ut indignis, & focer contra genenun sque
ac pater contra filiuin competentise gaudeat bencv
ficio. /.: 15, §. ult. & 1.16, ff. folutp matrim.lpent
ff, dejure dgt. l.ficut autcm 21. 22 .ff.de rejudi-
cat. Neque hic diftinguenduin puto inter affini-
tatem adhuc durantem & diffolutam; U t poft
Jafonein videtur innuere Vinnius fid d. §. 12.
biflit. de |tttion. num. 5. quippe qua: diftinftio
nec ratione nec lege firmatur. Qtjin imo, focer-
ro etiam poft diffolutum , ex quo nafcebatur af-v
finitas, matrimonium , seque, ac eodem adhue
durante, hunc honorpm habenduin efie , argu-
mento effe poteft, quod etiain foluto matrimonio
eidem indultum eft competenti;e beneficium,
non aliter de.negandum, quain fi dolofc fupra
vires patrimonii dotem genero promifiiiet, aut
diffipafik dotem iibi datam,- d. I. \6.ff.folut, ma-
trim. d. I, pen. ex qua limitandum quod genera-r-
lius proponitur in d. I, 21, ff. de rejud.

9. In vitrieo plane ac noverca diffimilis eft ra~>
tio; quamvis eniin & hi ex affinitate parentum
loco fint, in quanttim inter vitricum ac privi-
gnam, privignum item ac novercam, nuptise ex
eo capite impeditse funt, & i.ti eo focero focrui-
que vitricus pariter ac noverca exarquati in §«,
affinitatis 6. & 7. Injlit. de nuptns, /. adoptivus
14, §. ujt. ff. de ritu nuptiar. tamen, quia damno-
fx plerumque thori prioris liberis cenfentur fc-
cundar parentum nuptise , indeque nec arqualis
in vitricnm aut novercam, invitis liheris ailumtos,
acquidem in focerum focrumque fponte eleftos ,
deprehenditur affe<5tionis caufa, fed fxpe magis
odia novercalia , & inftigationes contra prioris
matrimonii liberos malignse. /. non efl cnim 4. ff.
de inoff. teflam. atque infuper nec competentise
beneiicium vitrico vel novercse invenitur datfm,
adverfus privignos ; uti quidem focero, adver*
ius generum nurumve ; denique necpriyigni far-
mofa.m furti a£tionem, aut hereditatis expilatse
crimen, adverfus vitricum aut novercam vetan-
tur intentare. /. de his 11. C. de furtis.l. expilatce
2. f.fi avi 3. C- dc crimin. expil. hered• hinc quce
de parentibus & focero focruque didta, quan-?
turn ad venise neceffitatein, ad vitricuin aut 110?
vercam non re£te traduxeris. Vinnius #d d. §.12.
de aflion. nutn.$. Merulapraxi civililibr. 4. tit. 24.
cap. 12. num. 7. Fachineus hbr. 10» controv.cap.
88. D. Someren de jure mvercar. cap. 1 5, num. 1.

1 o. De uxore major dubitatio eft, .non tam
de jure Romano , quam hodierno > Jure enirn
Quiritium, quo mulieres junctse virisnonpro-
hibebantur, & contra extraneos., & contra mari,-
tos, litem vel movere vel fufcipere, illa agendi ve-
nia non fuit neceffaria; durn altuin de uxore fi^
lentium in edi<5to eft , nec ufpiam in legibus re^
verentia, quain marito debet uxor , invenitur
affimulata ei, quain parentibus patronifque libe-r
ri ac liberti debent: imo idem ille honor eademque
reverentia 3 ob quam competenti^ beneficium

-ocr page 136-

<iib L i b. II.

<3icitur "marito debere falvom effe contra uxo-
rem, & aftio famofa furti uxori in maritum dene-
£anda; uxori vicifllm a marito efi: debita, ac pa-
tile uxori beneficium competentix pariiemque
abaftione furti faniofa immunitatem praeftat. Y. 2.
/.3. §. 2. jfi. de att. rer. amot. I. alia 14. §. 1. in fi-
ite ff. fiolnto matrimon. jun£t. /. non tantnm 20. in
fine jfi. de rejudic. Nifi ergo eo abfurditatis delabi
velimus, ut & maritum ftatuamus venia egere ad
vocandam in jus uxorem, minus fufficiens erit
leverentia marito debita. , ad imponendam uxori,
maritum vocaturse , neceffitatem venise ad agen-
dum petenda:. Sed fi mores hodiernos gentium
plerarumque , ac prxcipue Belgarum lpedtes;
magis eft , ut venix impetratione uxor , contra
maritum expertura, opus habeat. Cum enim
vel ex ipfo jure Romano propter vim poteftatis
prohibitus eifet filius adoptivus patrem adopti-
vum firie venia vocare. /. adoptivum 8. fifi. h. t.
idem multo magis in uxore nunc debet obtinere:
quippe quae adeo apud nbs maritali poteftati, in
immenfum prope adaufta:, per nuptias fubjici-
fur, ut vei pari vel ardtiore iftius poteftatis vin-
Culo aftringatur, quam jufe Romano ac praeci-
puc ufu hodiernb filiifamiiias patrise poteftatis
liexibus devinfti funt; dum maritalis poteftas
extiriguit patriam , nec ulla annorum aut setatis
meta circuinfcripta eft , nec quicquam uxor vel
in jure vel extra jus agere, gerere, contrahere po-
teft, invito marito, magifque viri quam parentuin
arbitratui & imperio cogitur obtemperare. Ex
quibus omnibus cum non poffit non maxima ex-
furgere reverentia per uxorem marito praftanda,
ratio non eft , cur non eundem huic, quem re-
verentise maximje parentibus debka:, tribuamus
efteftum, etiam in ipfa in jus vocatione. Schneid-
winus ad d. §. 12. Inft. de athon, num. 49. Ro-
deifburch dejure conjugum tit. 3. cap. i.mtm. 22.
Perezius 'Cod. h. t. num. 2.

11. Non minor de vafailo contentio eft ; eo
quod a liberto ad vafallum frequens in feudorum
interpretationibus argumentatio deprehenditur,
tefte Everhardo in loco 25. a liberto ad vafial-
ium. Auguft. Barbofa commutt. argumetit. loco
64. Sed cum minus beneficium vafallus domino
direito debeat, quam libertus patrono; a quo
& libertatem, rem inarftimabilem, & caput civile,
& poteftatem fibi jure dominii acquirendi, ad-
cptus eft, nec ufpiam in fcriptis feudorum con-
fuetudinibus ifta reverentiaj fpecies vafailo inve-
niatur impofita , redtius pleriique viium , non
indigere venia vafallum ad in jus vocanduin do-
minum, a quo feudum tenet. Hugo Grotius ma-
nudutt. adjurifiprud. Holl. libr. 2. cap. 41. num.
ult. Everhardus d. loco a liberto ad vafiaiium. Fa-
chinaeus libr. io.controverfi.cap. 89. Andr. Gayl
dtpignorationibus obfierv. 15;. num. 4. Mynfinge-
rus cent. 4. obfi. 92. Frederic. a Sande de fieudis
Gclrite tratt. 2. tit. 1. cap. 2. num. 11. Simon
van Leeuwen cenfi.fior.part. 2. libr. 1. cap. 10.
nunt 17. Nifi tamen vafallus fimul etiam extra

T 1 t. IV.

omnem feudi relationem eflet fui domirii dire°
6ti fnbjeitus; fubditum enim non pofle fuum
dominum, tanquam communem patrise patrem,
aut retnpublicam patriam fuam , velut matrem
communem, fine venia in jus vocare, plerifque
placet. arg. /. 2. jfi. de inftit. & jure. Vinnius ad
d. §. 12. Inftit. de attion. num. ult. in fine.
Schneidwinus ad.d. §. 12, num. 44. Andr. Gayl
d. loco. quod tamen ad reipublicx miniftros &
adminiftratores, veluti qua*ftores aerarii, fifci pa-
tronos ac procuratores , fimilefque, in caufis ad
eonun officium fpeftantibus, haud extenden-
dum ; quippe quos etiam fine venia fimpliciter
in jus vocari, ufu vulgatum eft. Confult. JCtor.
Holland. part. 4. confil. 123.

12. De prceceptoribus , ac fufceptoribus de
fonte baptifmatis, nec non fratribus, quxrere pro-
pe fupervacaneiim; eo quod hi tantum in aliquo
tertio in jure cum veris comparati parentibus,
extra ilias caufas diverfo plane a parentibus jure
uti debent. Quamvis ergo ex lege Elia Sentia ju-
fta fuerit manumiffionis caula, fi annis viginti
minor parentem fratrem aut paedagogum voluif-
fet manumittere. §.5. Jnft. cui & quih ex caufi.
manumitt. non licet. & nuptia: cum fufceptore, ve-
luti patre fpirituali, ccqueac cumnaturali paren-
tefuerint interdi£te. /. fiquis aiumnam 26. in fitu
"C. de nuptns. pei peram tamen inde conclufio for-
mabitur, hos fine venia non pofle vocari.

13. Formam moduinque in jus vocandi quod
fpeftat; licet olim & verbalis & realis in jus Vo-
catio privato cujufqiie vocantis arbitrario fieri
potuerit, abfque ulla judicis peculiari auctoritate,
lic ut a£tor reum obtorto colio in jus raperet, in-
vitum, reluftantem , populares implorantem,
atque ita quirit-antcm fcu proqinntanteni, quiri-
tes ad auxilium conclamantein , opem ferrent
mifero atque innocenti, & inopi iubvenirent: de
quo more vide Gellium Nott. Attic. libr. 20.
cap. 1. Rsevardum ad.leg. 12. tabui. cap. 5. &
cap. 1-pag. miht 18. Carol. Sigonium.dejudiciis.
libr. 1. cap. 18. Rofinum antiquit. Rom. hbr. 9.
cap. 1 2. tamen poftea judicis audtoritate fierifo-
lita; non ea tantum, quse edidto propofito ex-
pedienda fuit , fed & qua: verbis , dum fub
Graxis potiflimum imperatoribus caepere rei per
viatorein , judices repr£efentantem, vocari; ita
quidem, ut apparitor libellum conventiqais, ah
adtore acceptuin, ad reum deferret, ifus vero
ei fubfcriberet, quo die oblatus efiet. twvcU. 5 3.
cap. 3. §. 1. 2. novell. 79. cap. 3. novell. 96. no~
vell. 112. auth. ojficratur. C. de litis conteftat. §.
triplt 24. Inft. dc attion. I. ult. C. de annai. except.
I. 3. C. deprceficript. 30. vei. 40. anttor. a quo vo-
candi modo non longe recedunt hodierni mores,
adhibita tamen aliqua inter judicia fuperiora &
inferiora diftinftione. Ad judices enim fuperio-
res feu curias provinciales non aliter fieri poteft
in jus vocatio , quam fi prius aftor, oblato li-
bello, brevem negotii litigiofi narrationem con-
tinente, petierit & jmpetraverit refcriptum, quo

-ocr page 137-

D E i K J U S

W cohceclitur licentia adveruirium vocandi , ut
teffipore cominodo, nec angufto nimis , nec ni-
ffiis protelato, led pro cujufque loci ufu recepto,
fefe liiht. Contra vero ad inferiores iine prarvio
Jjbeilo actor curat citari reum per apparitorem,
qui generaii maridato videtur inftruftus a judi-
ce. Siveautem ex fpeciali mandato, iive ex ge-
nerali, apparitor reum in jus vocet, necefte eft
ante omnia, ut munus fuum exerceat, & voca-
tionem faciat intra territorium judicis illius, cujus
mandato inftru&us eft; cum ei extra territorium
jubenti impune non pareretur. /. ult. f. de ju~
rifditt. etiamii is , qui extra territorium fubfi-
ftetrS citatur , domiciiium foveret in territorio
judicis , queffi apparitor reprasfentat: ut eniffi
ipfe judex in alterius territorio privatus eft. I. ult.
ff. de off. prxf. urbi. /. 3-ff- de off. prceftdis ; ita
& miniftri ejus ac viatoresi Johan. Papon Itbr. 6.
tit. 7. iirrefl. 13. Jul. Clarus fent. libr. 5. §. fin.
qucefi. 31. num. 19. Paulus Yoet de ficitutis fett. 16.
tutm. ult. Quo pofito, neceffe deinde, ut reo edat
exemplum mandati in jus vocationis , il illud in-
terpoiitum fit ; alioquin vel generalem libellum
citationis, ut reus j ii non fatisfaciat a£tori, fe
fiftat certo die 5 ad audiendam aftoris petitionem;
Vel ipfam fpecificam aftotis petitionem, fimul-
que exempla illoruin inftruffientOrum , quibUs
actor die condi&o a«i petitioneffi foiutioniS fidu-
ciaria: ( provifie vcin nctmptiffemcnt) ufurus eft,
pofitis fcilicet hujufmodi foiutionis iiduciarix ter-
minis habilibuSi Qua: omnia apertius & pcrfe£tius
a quotidiano judiciorum ufu & ipfis rerum docu-
mentis addifcenda , pro more cujufque fori, in
quod iiia ftudia non cruda cum fru£hi propelle-
re quifque aliaborat, ut in fimili ait Juftinianus.

pen. Infi. de fittifdationibus. Vide interim in-
ftruit. curiarum. Simon van Leeuwen cenfi. for.
part. 2. libr. 1. cap. 23. num. 6.7. &paratitl.ju-
ris noviff. libr. 2.part. 1. cap. 7. nurn. 2; Waife-
naar pratt.judic. cap. 1. num. 30. & feqq. & nunt.
3 8. Quod fi apparitor domum rei vocationis fa-
ciendce gratia adiens, ipfi reo tune forte abfertti
denunciare ac editionein facere nequeat, fuffe-
cerit , vei domefticis ipfius , aut inftitoribus,
vel, nullo prg?fente, vicinis majorennibus hcec
explieari,- aut denique vicinis quoque deficieri-
tibus , libellum ad ipfaS sedes proponi, feu sedi-
bus aut januae affigi, confuitUm erit, ut vel ea
ratione monitus reus fefe fiftat. l.dies 4. §.prce-
tor ait 6. f. de damno infetfo. btfiru-

ttio Curuefupremce art. 105. iod Curice Braban-
tince art. 3 86. prolixe de hifce Tyraquelius de re-
tratt. gentilitio § < 9. gkjfi 2 k

14. His prxftitis valida erit in jus vocatid,
etiamfi ad ipfius rei notidam eam haud perve-
nifle probetur ; cum ipfius rei culpa fit j quod
vel nuilos domi proeuratores reliquerit, vei do-
friefticos negligentiores , denunciata non indi-
eahtes; ut tamen reftitutio non videretur dene-
ganda, fi reus juftiffimam ignorantiar caufam ab
Smni negligentia femotam poflet docere; arg^

v o b a n d 61 ili

/. non enim 16. & l.ficd. etfi 26. §. ddv&fius h
ff, ex quib. cattfi. majores. Tyraquellus de retvattu
gentilit. §..9. gioff. 2. num. 39. & fieqq. Chrifti-
neus adMechlinienfes tit. 13. art. 7. nutn. 3. Myn-
fingerus cent. 2. ohfierv. 69. Contra vero, fi quid
ex obfervandis in in jus vocatione negle<5tum fitj
dum vel iri forma peccatum , vel in nimis coar-
ftato, Vel nimis protelato fiftendi tempore, vel
in nomine & defignatibne adtoris aut rei aut ju-
dicis erratum eft , nullius inomenti foret voca-
tio, nec ex ea reus , fui copiam rton faciens ,
contumax aut morator dicelidus eifet 5 ac nihil
valerent j quaecunque ad talem inutilem voca-
tionem fuiilent fubfecuta, non magis , quam fl
in jus vocatio in univerfum defuiifet ; etiamfi
fortealius pro eo j quinon vocatus eft , fedvo-
candus erat, fufceperit vocationem; 8c alterum
fe ftitUruin proffiiferit, quia verum eft, eum non
efte citatumi /. ea qux 7. C. quomod. & quand.
judeX fient.profierre debeat. Andr. Gayl libr. 1. oh-
fiervat. 48. num. 34 Mynfingerus cent. obferv.
50. num. 1.2. Ant: Faber Cod. libr. 2. tit. 2;
defin. 8. Nifi tamen is , qui noil legitime voca-
tus eft , atque ita vocationem poterat contemne-
re , ac abeife, fponte fefe ftiterit: eo enim ipfo
roborari atque firmari citationem invalidam, aded
ut ne illegitimce quidem vocationis exceptionein
opponerepofliti quifefiftit , inptaxi receptum
eft ; & atgumento feffe poteft , quod ab Ulpiano»
traditum in /. 1. §. \. fdefieriis. fi prcetor feria-
rum tempore per focordiam aut negligentiam
evocare iitigantes perfeveraverit, hique fpontfr
venerint , fi quidem fententiam. dixerit prxfen-
tibus illis & fponte litigantibus, fententiaffi vale-
re, tametfi non refte fecerit, qui eos evocave-
rit, fin verO abeiTe perfeveraverint, fententiam
nullius fore momenti. Finnum fcilicet eft , liti-
gantibus fui copiam faciehtibus , qubd inutile
foret, ipfis jure fuo abeffe perfeverantibus. Andr.
Gayl d. libr. 1. obfierv. 48. num. 4. & ohfierv. 5 8i
Radelantius Cur. Ultrajeff. decif. 109. Mynfin-'
gerus cent. 2; ohfierv. 18. num. 3. 4. Ant. M.at-
thseus de judiciis dtjp. 6. thefi. 3 5. Confult. JCtorx
Holland.part. 3. vol. 2. confil. 109. num. i.Heim
Kinfehot refponfi. 88. num. 86t

15. Neautemilli, qui plures habent debito-
res fibi vel ex eadem vel ex diverfis caufis ob-
ftri<5tos, & vel ex prorogatione vel ex alia cau-
ia ad curiam provincialem 5 prseterito inferiore
judice, vocari non prohibitos, nimiis gravaren-
tur fumtibus, fi ad fingulos in jus vocandos no-
vurn impetrare deberent refcriptum; dompendiJ
caufa reeeptuffi praxi eft, creditorem poife ii-
bello fupplice generale petere & iffipetrare a cu-
ria refcriptum, quo ei conceditur iicentia vocSil-
di fuo arbitrio non eodem tantum, fed & diverfii
temporibus, debitores plures, quotquot priina in-
ftantia omiffo inferiore ad curiam vocari poffunt.
(vulgo mandement van debitis.) Quale tamen re-
fcriptum curia? generale vires fuas tantum exten-
dit ad annum ab impetratione coffiputandum }
Q^ hecr

-ocr page 138-

ftec ejus vi vocari poffunt alii , quam qui re-
fcriptl impetrati tempore • debebant ; fic ut vo-
catio, talis refcripti vigore poft annum fada,
nullius momenti ftt, uti & vocatio ad impetran-
dam folutionem illius debiti', quod demum na-
tum, cujufve dies demumceffit, poft impetrati
refcripti diern. arg. /. non videtur 23. Jf. dejudic.
ordonn. en inflruUie uun den Hove van Holland
in kjeyne fa\eti. 2 J. Deccmb. 1579. art.6. vol 2.
flacit HoJl. pag. 762. Injlruci. Curice Brabant.
art. 479. Willem van Alphens papegaey cap. 2.
Wailenaar pratt. judicieel. cap. j. num. 35.

16. Prseter fimplicem in jus vocationem,
quse fola apparitoris denunciatione fit , eft &
alia , qua.» edidtis tribus , vel uno peremtorio ,
publice propofitis , junfto ex moribus noftris
campanse fono,peragitur. /. edittum 55. /. adpe-
remtorium <58. & feqq. jf. de judiciis. Injlfuffio
mrice fupr. art. 106. Curice Brabantince art. 3 8 8.
389. Flandficce ctrt. 223. quomodo vocandi rei
criminum abfentes juxta praefcriptum Marciani
in /. 1. prcefides 2. Jf. dc requirend. velabfenti-
bus damnand. Uti & qui conveniendi funt adtio-
ne in rem , dum abfunt ab eo loco , in quo res
immobilis fita eft. Groenewegen ad l. un. C. ubi
ie hereditate. etiamfi ejus conditionis fuerint,
ut fiftere fe in eo loco non poffint, dum forte
relegati ab eo loco, fub poena capitis aut alia ar-
bitraria, & tamen bona ibi habent, de quibus
lis ipfis movenda eft; quamvis tunc mutata for-
mula jubeantur adelfe per fubftitutum manda-
to inftruiftum. Rodenburch de jure conjug. tit.
3. cap. 1. num. 16. pofimed. Illiquoque, qui,
cum litigantibus , in alio territorio domicilium
foventibus, operam praftitiifent , patrocinium
aut procurationem prarbendo , eofdem ad impe-
trandam falarii folutionem in jus vocant: cum
enim de illius falarii debiti juftitia nullus judicare
melius poffit, quam qui litis principalis admini-
ftratse judex fuit, obtinuit in Hollandia, clien-
tes alibi degentes edi£to ad eundem vocari judi-
cem, etiamfi nulla ipforum bona arrefto graven-
tur; tefte van Alphen , Fapegaey cap. 2. van
mandement van debitisin notispag. mihi 72. Ad-
hxc , quoties loeus, in quo reus vocandus mo-
•ratur , fubeft quidem jurifdidioni judicis ad
quem vocatur , fed non fatis tutus eft appari-
tori ob hoftes graftantes, aut citandi potentiam,
quo cafu in proximo loco tuto ediitum propo-
nendum clemcntina 1. de judicits. Mynfingerus
tent. 2. obf. 69. m notis. Van Alphen Papegaey
eap. 2. libello 1. Infuper, fi quis per fe vel alios
quoquo modo efficiat, ne ad fe citatio perve-
nire poffit. d. clement. 1. cap, Jlatuimus de offic.
delegati in 6. clement. unic. de foro compet. clement.
taujam de eleSIionibus. Aut, fi vagabundus fit,
nullibi certum fovens domicilium, quo cafu edi-
£tum in eo videtur loco proponendum, in quo
' frequentius folet oberrare. arg. /. dies 4. toties
6. ff. de damn. infett. I. ejus qui 27. §. Celfius 2.
ff, ad mwmpal. Denique , quoties incertx per-
fonae citandae funt, dum vel creditores defundti
vocantur , ut fuperfint confedtioni inventariij;
nec de eorum numero aut nominibus plene con-
ftat: vel ob interponendum decretuin judiciale
de tradendis immobilious citantur , quotquot
jus aliquod in rebus tradendis fibi volunt aftere-
re. De his vide Andr. Gayl libr. l.obfervat. 57^
Simon van Leeuwen cenf. part. 2. libr. 1. cap.
23. num. 3.16, 17.-

tll

17. Rigidiffimus vero in jus vocandi modus
eft , qui per perfonae, aut bonorum detentio-

' nem audoritate judicis interpofita fit, fic ut nec
perfona ab eo loco difcedere , nec res vel aliena-
ri vel transferri poffit extra territorium judicis,
donec adverfario fatisfaftum, aut fatifdatum fit.
Hanc vulgo realem injus vocationem, & barbara
voce arrefium appellant. Nec dubium , quin iit
caufis criminalibus ufum inveniat, ufque adeo ,
ut in cafu j quo quis de crimine duobus in locis
conveniri poteft , puta domicilii , ac criminis
contradti, potentior fit habenda realis quam ver-
balis in jus vocatio , licet reali antiquior , dmn
forte in loco commiffi criminis citatus verbis, in
loco domicilii apprehenditur ac fiftitur; necvi-
deatur prcevenilfe, qui prius citavit; nifi ex cir-
cumftantiis pateat, id fponte reurn egifte & af-
fe<5tafle, ut aiibi detineretur, forte pcenae gravio-
ris evitandae caula. Jul. Clarus fentent. libt, 5.
fin. qucefi. 34. num. 7. Damnouderus pratt. cri-
min.cap. 33. Farinacius oper. criminal. libr. 1.
tit. 1. qucefi. 7. num. 3. Jacobus Coren confti. 3 o.
fed de his latius tit. Jf. de accufation. & tit. de ju-
diciis.

18. Civilia negotia quod fpe<5tat confideran-
dum , duplicem effe fiftendi finem , etenim vel
perfonse relve fiftuntur tantum jurifdi&ionis
fundandx gratia ; vel rei feu debiti confervandi
caufa. Rei quidem feu debiti fervandi caufa fi-
ftuntur perfona? tum peregrinse, tum etiam non
peregrinse , etiam fine ulla detentione lubjedce
judici, cujus au<5toritate detinentur; dum forte
de fuga fufpe<5tae funt. Maevius de arrefiis cap. 6.
n. 2. & feqq. idemque obtinet m rebus eo-
rum mobilibus, ubi amotionis clandeftins fub-
eft metus; quo modo exempli caufa inve<5ta &
illata inprJEdiumrufticum urbanumve, aut illic
nata, arrefto detineri ad locatoris petitionem; de-
bitoris quoque debitori per creditorem denun-
ciari, auctore judice, ne is folvat , nifi denun-
cianti fatisfa<5tum fuerit, vulgo notum. Quod fi
11011 ablationis , fed tantum diffipationis ex pro-
digalitate mctus fubfit , non videtur creditori
concedenda rerum detentio, fed magis in id al-
laborandum, ut ipfi interdicatur bonorum alie-
natio. Peckius de jure fifiendi cap. 16. num. 1.2.
diilent. Msevius de arrefiis cap. 6. n. 9. Hxc de-
tentio & manus inje<5tio , cum tantum in fecu-
ritatem creditoris , de debito fuo periclitantis ,
contingat, & neceffitatem pro fundaittento ha-
beat, tantum abeft ut vel rationi vel juris Ro-
maniprincipiis adverfaretur j utpotius ex eojure

petita f

L i II/ T i t. IV.

-ocr page 139-

D E I N J U s

petita, & ad noflros ufus optima ratione tranfiata
cenferi debeat. Sic enirn fugientem detinere li-
cuit debitorem & res ejus, non judicis tantum,
fed & privata au&oritate. /. att prxtor 10. §. fi
debitorem i <5. ffi- qua in fraud. credit. I. i. C. ub.
qtm de curial. vel cohortal. condit. convcn. fic,
latitante debitore, creditores judicis auftoritate
miffi in poffieffionem bonorum ejus. tot. tit. ff.
e.v quib. cauf. in potf. eat. & tit. ff, de reb. auttor.
jud. pofjid. vend. Sic denique juffus reus fu-
fpictus rem mobilem, de qua lis giovebatur, quar-
que fubduci per eum potuiffet, in a;de facra vel
apud fequeftrem deponere , donec vel fatifda-
tio interponeretur, vel lis finem acciperet. I. ft
fidejuffor 7. §. ult. ffi. qui fiatifd. cog. &, uti me-
Iws ejfc cenfuerunt irnpp. occurrere in tempore,
quam pofl exitum vindicare. intatta jura confier-
vare , quatn pofi vulncratam caufiam remedium
qucercre. I. 1. C. qttando liceat unicuiquc firne jud.
fie vind. I. ult. itt fin. C. m quib. caitfi rejht. m in-
tegr. necejfi. non cfi. fic quoque fatius ex parili
ratione fuit, fugse vel abductioni per detentio-
nem mature occurrere , quam poftea adverfus
tefionem , ex fuga , aut ablatione illatam , in
vanum fa-pe implorare judicantis auxilium. Qui-
bus accedit, quod in hifce cafibus rerum per-
fonarumve de fuga fufpedarum detentio adfcri-
benda eft vigilantise creditorum , quse jure Ro-
mano laudata fatis ac probata fuit. /. quod autem
6. §. ficiendum 7. l.pen. in fin. jfi. qua in firaud.
iredit. Rebuffus ad confiit. regias tom, 1. de lite-
rar. oblig. art. 6. glojfi. 3. wim. 42. Sim. van Leeu-
wen cenfifor. part. 2. Itbr. 1. cap. 15. tum. 2.
Petrus Bort tratt. van arrefien cap. 1. num. 14.

19. Cumque hoc arrefti genus ex mera ne-
ceffitate , & fecuritatis tantum gratia, receptum
fit , atque adeo nec tam duruin aut odiolum ;
hinc in plerifque etiam illis locum habere poterit,
qui alioquin ex privilegio vel ratione perfonar vel
ratione bonorum prohibiti arrefto inquietari. Si-
mon van Leeuwen d. cap. 15. num. 8. Rofe-
boom cofiuymen van Amfierdam. cap. 19. art. 19.
& feqq. Bort. van arreften. cap. 4, num. 45. con-
folt. Jurif Holl. part. 1. confil. 238. Nec tan-
tum ante litem conteftatam, fed & poft, lite
pendente, omni judicii parte , quotiefcunque fu-
gx vel interverfionis fufpicio fuboritur: licet enim
pendente lite nihil innovandum fit, tot. tit.ffi. nihil
innov. appdlat. intcrpofi. tit. C. inintegr.refi.petit.
ne quid novifiat. tamen , ne per fugam aut rerum
averfionem judicia csepta reddantur eluforia, re-
cte cavetur mediante arrefto, donec de judicato
folvendo latifdatum fit. Et certe , cum detentio
perfonarum ac rerum ex caufis hifce ante litem
conteftatam refte per creditorem petatur a judi-
ce , neque quifquam litem conteitando deterio-
rem foleat facere fuam conditionem , fed plerum-
que meliorem. /. nonfiolet 86.1. nemo enim 87. ffi.
dc regul.jur. non poteft poft ljtem conteftatam,
emergente fufpicionis caufa , hsec aftoris petitio
iniqua videri arg. I. apmififimi C. de judim

VOCANDO. I23

junct. /- Jtdianus 17. ff. cod. tit. Peckius de jttre
fiftcndi cap. 4. num. 5. Bort. van arreften. cap. 4.
num. 60. Berlichius. part.l. concl, 73. ttttm. 57.
Radelant, Curia Ultrajetf. dccifi. 73. Neque tan-
tum id licet in eo loco, & judicis illius auiftori-
tate, coram quo lis pendet, fed & in alio , ac
judicis alterius juffu; non ad id, ut lis alibi pen-
dens in loco arrefti rurfus ventilaretur , fed tan-
tum ut cautio idonea in fecuritatem litis alibi pen-
dentis interponatur. Bort. van arrefien. cap. 3.
num. ult. Amplius in iis ipfis locis , in quibus
jurifdictionis ftabiliendx gratia non folet con-
cedi poteftas adverfarium iiftendi, rei tamen fer-
vandx caufa non denegatur illa detinendi adver-
farii licentia, donec idoneam prseftiterit cautio-
nem : veluti in Frifia. Sande dcctfi. Frific. libr.
1. tit. 17. dcfi. 2. 3. Prseterea, rebus debitoris
jam. detentis arrefto, nihil impedit, quominus
& ipfe debitor majoris fecuritatis ergo fiftatur ; &
contra , debitore jam prehenfo , bona quoque
ejus deinceps fiftantur : funt enim hacc duo re-
media fe mutuo non fubvertentia, & fimul ad
eundem tendentia finem , puta fecuritatein;
ncc , una executionis via tentata videri poteft
altera prohibita, quo maturius pleniufque con-
fequainur nobis dcbitum. Argentreus ad con-
fiuet. Britattn. -art. 122. Peckius dejttre fift. cap.
4. mm. 19.

20. Quin imo, ob caufas haice etiam arreftari
poffe videntur, qui necdum efficaciter adtione
ad folutionem faciendam conveniri poffunt, dum
ve! ab initio obligatio ex die vel conditione fuf*
penfa eft, quse necdum exftitit; fic ut dies ob~
ligationis nondum cefferit, aut cefferit quidern ,
fed necdum venerit: vel dilatoria exceptione de-
bitor de fuga fufpeftus aftorem poffit repellere,
veluti pa£ti de non petendo intra certum teinpus,
vel ordinis feu excuffionis in cafu , quo quis fi-
dejufforio nomine obftrictus, ifti non renuncia-
vit beneficio , ac necdum principalis debitor ex-
cuffus eft. Quamvis enim folutionis petendse jus
necdum creditori natum fit : fecuritatis tamen
perfequendse licentia non eft ei deneganda. Qua
ratione , cum sedibus elocatis necduin folvendae
penfionis dies veniilet, refpedu inveftorum &:
illatorum pro penfione obligatorum data fuit pi-
gnorisperfecutio, quia locatoris intererat./. quce-
fitum 14. ff. de pign. & hypoth. & in negotiis
bonse fidei id receptum eft > ut, pendente de-
biti conditione , debitor caufa cognita per judi-
cern adigi poffit ad cautionem fecuritatis gratia
interponendam /. omnibus ^l. ffi. de judiciis
quod&in legatis ex conditione fufpeniis, licet
eorum natura ftri£ti juris fit, ita obtinuit. t&t. tit.
ffi. ut legat. vel fideic. nomine caveatur. non ob-
ftante /.grege 13. §. ftfiubconditione $.jf. depign.
& bjpoth. ubi pendente conditione principalis
debiti denegatur perfecutio pignoris ut ut pure
obligati. Exiftimo enim generalem illius legis lo-
cutionem reftringi oportere ad debita ex negotio
ftrifti juris conditionali, quorum intuitu folurn-
Qji modo

-ocr page 140-

L ! s. II.

modo dici poterat , nihil interim deberi; cum
utique in negotiis bona: fidei ex conditione fuf-
penfis interim cautio nori fit indebita, d. I. 41.
uti & in ipfa hypotheca conditionali, pro debi-
to puro conftituta ; quippe qua: arbitrariis nego-
tiis adnumerata , id cum negotiis bonsefidei com-
fnune habet s quod, pendente conditione ejus ,
redte petatur, & arbitrio judicis interponatur,
cautio de reftituenda hypotheca, ft conditio ex-
titerit, necdebituin folvatur. d.l, 13. $. jf. de
pignor. & hjpotb. Et quia ufu omnium gentium,
ii non omnes , faltefti infigniores, qux jure Ro-
mano fovebantur inter bonx fidei & ftrifti juris
judicia , difterentise exoleverunt, minufque at-
tendi folent, & iri ipfis ftridti juris legatis idern
hac in parte obtinuit, ex ante didis , nec minus
in his , quam in illis, sequitatis ratio crediti fe-
curitatefn fuadet; ideo minus difficultatis fecun-
dum more3noftros in d. L13. §. 5. fiipereffepo-
teft. Vide Peckium. de jure fiflendi d. cap. 4.
num. 6. 7. 8. 9. Radelantium curice XJltrajett.
decif 18. nnm. 1. Carpzovium. defin. forenfi
pitrt. 1. cdnfiit. 29. defin. 30. Berlichium. con-
elufipratf.pcirt. t . conclufi. 74. num. 26. 27. 28.
Sim. van Leeuwert Ccnfi. for. part. 2. libr. 1. cap.
15. num. 9. 16. il. Ex quibus etiam fequitur,
per hoc arrefti genus litis pendentiam non induci.
Ma:vius. de arrefiis. cap. 15. num. 1,7. &fieqq.

21. Non aliter tamert Ikcc rei fervandsc cau-
fa interporii folita arrefta pefmittenda videntur,
quam fi demum poft debkum contraftum nova
ftigtE vcl trattflationis bortorum fufpieio emerfe-
rit: fi enim jain tum ab initio fubfuerit , eft
quod fua- creditor imputet temeritati, quod cum
taii contrahenduitt putaverit. arg, l.fi isaquo 3.

ult. & l, 4. ff. nt in pojfejf. legator. I. qui bona
13. §. de illo 6. ff. de damnoinfctto. Andr. Gayl
libr. i. obfietv. 44. nnm. 5. Peckius de jure fi-
flendi. cap. 5. num. 24. 25. Berlichius concl.
praff. part. 1. conrfuf.73. mtm. 57. Marvius de
arreflis.cap. 6. num. 16. 17. & Cap. 8.nmn. 143.
&fieqq.

22. Ha?c itain detentione feu arrefto, quod
fecuritatis caufa ex neceffitate fit. Quod fi ju-
rifdidionis tantum firmands gratia interveniat,
rion tam ex neceffitate , quam potius ex utilitate
fola proficifcitur, utmajor creditoribus eflet fa-
cilitas fiios conveniendi debitores, alio fub^judice
degentes, & in proprii domicilii loco litigarent
minore fumtu ac moleftia , qui, fi hoc carerent
remedio , tanquam aftores forum rei peregrini
tenerentur fequi, ac cum reifamiliaris difpendio
fumtuque graviore a domicilii firi loco abelfe. Id
quod non tantum commerciorum favore & oc-
Cafione videtur indudtum , ut ita liberius quifque
atque liberalius cum peregrinis contraheret mer-
catoribus, difficilius coutracturus , fi hac ca-
rens fiftendi poteftate eos in proprio ipforum fo-
ro ad folutiottem deberet adigere. Peckius. deju-
fefifiendi. cap. 2. num. 5.6. Sande dccifi Frific.
libr. 1. tit. 17. defin. 3. Petrus Bort.traft.van

T 1 Ti IV.

arrefien. cap. 1, num. 13. fed & ex eo, quod j dP
ftindtis jurifdidionis noftrse , praecipue patrimo-^
nialis , terminis , nemo nunc conveniri poteft in
locO contraftus aut folutionis deftinatse , nifi
iilic inventus fuerit : cujus incommodi medendi
gratia hoc fiftendi jus, tum perfonarum tum re-
rum refpe£tu, territorii cujufque magiftratus vi-
dentur recepilfe: maxime ; cum id ad augen-
dam quoque jurifdiftionis amplitudinem animad-
verterent non parum conferre. . Groenevvegen.
ad. I. unic. C. ubt corwen. qui cert. loco dare pro-
mifit. Unde & hoc arrefti genus non modo toto
Belgio, fi Frifiam excipias , receptum eft , led
& per univerfam Galliam atque in Germania il-
lud vigere teftatur Rebuffus ad conflit. reg. de li-
terarum obligat. §. 6. gloffi 3. num. 42. in fine &
43. Henric. Kinfchot. de reficriptis gratue traff.
1. cap. 8. num. 3. Andr. Gayl de arreflis obfierv.
1. num. \2. Sande decifi. Frifi. libr. 1. tit. 17.
defin. 3. Msevius de arrefiis. cap. 3. num. 22*
23-

2 3. Recedit hsc in jris vocandi ratio a juris
Romani principiis, fecundum qua: non tantum
aftor fequi tenetur forum rei, ubicunque loco-
rum comittorantis; l.juris 2, C. de jurifdiff. omn.
judic. fed & vetaturab executione litem ordiri. I.
1. C, de executione rei judic. omnique quiefcente
fequeftratione , jubetur fervato juris ordine de-
bitorem convincere primum , convi&umque de-
mum ac condemnatum adftringere ad foiutio-
; riem /. nnic. C. de.prohib. fiequeflr. pecun. Ne
dicam , prifcis placuifle Romanis , ut mitius
cum peregrinis in jus vocandis, quam cum ci-
vibus ageretur, ac favorabilior illorum quam ho-
rurn caufa effet; ufque adeo , ut, cum civi quon-
l dam liceret civem obtorto collo in jus rapere ,
ac trahere tergiverfantem, decemviri tamen pe-
regrinum, qui ipfis hoflis dicebatur, nec trahi
in jus paffi fint , fed diem tantum condici feu
denunciari. Rsevardus adleg. duod. tabul. cap. 5.
infine.

24. Uti autem omni in loco peti ac impetrari
a judice poteft fiftendi iicentia, licet non pro tri-
bunali judex fedeat , tefte. Carpzovio , defin.
fiorcnf part. 1. confiit. 29. defi 15. Marvio, de
arrefiis cap. 13. num. 10. fieqq. ita quoque
fieri ubique poteft ipfa arreftatio; etiam in viS
publica , vel templo, li id fuadeat metus evafio-
nis. Msevius d. tratt. cap. 14. num. 14. eo ex-
cepto, quod apud nos cautum fuit, neminem
in caftris arrefto detineri pofle propter debita,
non ipfis in caftris, fed alibi , contracta. Piac-
caat rat{ende alle leger perfionen, anno. 1631.
7. Maji. art. 12. vot. 2.placit. Holl. pag. 185.
& quod quidain, velut azylorum jure utentes,
debitoribus pra'bent refugium fine ullo arrefti
metu : quod fieri Vianx, Culemburgi, Bura;,
Leerdami, Ifelftadi, & Amelandise, notat Leeu-
wen. cenfiur. part. 2. libr. 1. cap. 15. tium 35".
Sed & omni tempore eandein fieri pofle, verius
eft, quoties in dilatione periculum hsret; at-

que

-ocr page 141-

D e i n j « ^

que adeo nihil impedit, vfel humanis vel divinis
feriis } ipfoque die dominico, peifonas ac res de-
bitorum fifti; vel etiam ab alio jam detentas rur-
fus a fecundo commendari, ne, priore credito-
re arreftante per fatisfaftionem dimifto, aut cau-
tione interpofita , laxetur ipfis feriis divinis ar-
refti vinculumi Eft namque generaliter recep-
tum , diebus illis expediri pofie quarcunque ne
modicam quidem moram finepericulo patiuntur.
arg. /. i. ult. & l. pen.fi de feriis. I. pen. C.
eod. tit. Coftuymen van Antwerpen. tit. 27.
art. 19. Rebuffus ad conjtit. reg. tratt. de iitera-
rum oblig. §. 6. gloff. 3. num. 60. Peckius de ju-
re fifiendi. cap. 10. num. 1. Chriftineus ■vo/, 2.
decif. 158. num. 11. Carpzovius defin.for.part.

1. confiit. 29. defin. 16. Groenewegen ad. I.
fin. C. deferiis. num. 5. Ant. Matthseus de au-
ftion. libr. 1. cap. 6. num. 22. Petr. Bort, van
arrefien. cap. 3. mm. 11.& cap. 6. num. 7. Mx-
vius de arrefits cap. 11. num. 3. & fieqq. Neque
nofturnum ternpus huic rei impedimento eft;
eo quod ea , quce a media nofte ad aiteram no-
dein inediam geruntur , fic habentur, ac fi ple-
na luce, ac quavis lucis hora, gefta eifent. /. mo-
re S.Jf. deferiis. Coftumen van Antwerpen. d.
tit. 27. art. 20. Chriftineus d. 10I. 2. decif. 158.
tuim. 12. Peckius de jitre fifi. d. cap. 10. num.

2. Carpzovius d. part. 1. confiit. 29. dcf. i<5.
Marvius d. cap. 11. nttm. 6. Bort. d. tratf. man
arrefien. cap, 6. num. 8. Nundinarum vero ma-
jorum privilegiatarum tempore arreftari non pof-
fe debitores obarratos , pluribus exponam ad tit.
de nttndinis.

25. Nontamen omnibus in caufis admitten-
(^am ad firmandam jurifdiftionem hoc fiftendi
jus; fed tantum , quoties quis aciione perfonali
ex contraftu vel quafi, delicio vel quafi, aliif-
que fimilibus caufarum figuris, obftriftus eft ad-
verfarioad aliquid dandum,facienduin, prceftan-
dum. Coftumen van Uytrecht rubric. 19. art. 1.
& 3. Peckius dcjurefifi.cap. 5. num. 21. Bort
uan arrefien. cap. 1. num. 16. & ult. aut aftio-
ne in rem de re mobili teftituenda foret conve-
niendus; quippe quamyiulli loco alligatam, re-
ftituere poteft in loco quovis > in quo vel res ip-
fa, vel rei poftefior detentus eft. arg. /. fi res mo-
bilis 10. & fieqq.Jf. de rei vindicat. Rebuftus d.
tratt. de literar. obligat. art. 6. glojf. 3. nttm. 62.
Peckius d. cap. 5. num. 21. Chriftineus vol. 2.
dccifi. 165. num. 20. Msevius de arreflis.cap. 9.
num. 62. & cap. 8. num. 2. aut denique quis non
qua debitor conveniatur , fed tanquam te-
ftis, vel tanquam apparitor aut tabellio , ut de
geftorum veritate deponat, five tunc aftione in
perfonam, five in rem de re mobili vel foli agatur.
Ma-vius de arrefiis. cap. 6. num. 30. & Jeqq. Pe-
trus Bort. van arrefien. cap. 4. mm. ult. Plane
in aftionibus in rem pro re immobili poffeftbr rei
fifti nequit, ad id, ut alio in loco ac alium apud
judieem, quamcujus interrkorioea fitaeft, li-
tigare teneretur. Quamvis enim de eo difcepte-
v o c a n d o. itf

tur , utrum in rern aftio in folo ioco rei fita? j
an vero etiain in loco domicilii poffeiforis ventilari
poifit; quo cafu in omnem eventum arrefto opus
non eifet; tamen , ut. mediante arrefto , ih per-
fonam aut res poiieiforis diredto, is litigare coge-
retur de re immobili alibi iita, ac per ipfuin poi-
fefta, haud permittendum fuit; tum , quia jux-
ta fuperius difta, ratio arreftorum jurifdi£tionis
fundanda: gratia introduftorum, potiffimum re-
fpicit aftiones in perfonam , ut nempe con-
trahentes nobifcum peregrini poifent in locis j
ubi reperiuntur aut bona habent , conveniri,
qui ob diftin&os jurifdictionis terminos , ac fepe
etiam ob defedtum fupremi principis adtori reo-
que communis , non poifunt in loco contraftus
ad folutionem compeiii , nifi fuerint ibidem in-
venti ; tum quia ne fecundum ipfum quidem
jus Romanum alibi, quam in ioco fitus rei im-
mobilis , aut ad fummum fecundum aliquos in
loco domicilii poiiefloris , nufpiam vero aiibi,
moveri potuit in rem aftio de re immobili, ( de
quo nos tit. de judiciis ) etiamfi tunc uni Prin-
cipi communi fubeffent omnes cives Romani,
five in Italia five in provinciis quibufcunque
commorantes. /. 2. C. ubi in vemafiio. Stockmans
Curia Brabant. decif 13 6. Peckius dejure fiftcn-
di cap. 5. num. 21. & cap. 4. mim. 25. Quod
&inuuitNeoftadius cur. fiupr. decif. 83. & Cur.
Holl.dec. 5:5. Quinpotius, fi rei immobiiis pof-
feiior aiibi domiciiium fovcat, ufitatum eft, me-
diante arrefto, rei immobiii inloco fitus impofi-
to, eundem adigi, ut iliic de ea litem iufcipiat»
Groencwegen ad l. unic. C. ubi de bcreditate. Si
tainen quis habeat a<5tionein in rem &: in perfo-
nam, veluti creditor hypothecarius , cui res im-
' mobilis fpeeiaiiter hypothecse eft obligata , ar-
refto quidem interveniente non poteft id eifice-
re, ut aftio hypothecaria alibi quam in loco fitus
rei immobilis difcuteretur : fed non impeditur,
quo minus fiftat debitorem vei res ejus alias non
obligatas, in alio quocunque loco idoneo , ad
id, ut illic aftione perfonali de debito principa-
li cum debitore contendat. Sim. van Leeuwen.
cenfi. p. 2. hbr. 1. cap. 15. num. 3 4. id quod ve-
riilimum in iocis illis, ubi eft in creditoris arbitrio,
utrum prius adtione perfonali, an hypothecaria
cum debitore experiri velit. De quibus nos tit.
qui pot. in pignorc.

26. Sed nec in omnibus in perfonam aftioni-
bus id admittendum , ut arrefto interveniente
ubicunque locorum intentari poffent ; fed de-
mum, fi ex natura rei, vei peculiari privile-
gio, non fpe£tent ad jurifdi<5tionein certi judi-
cis , cui ad exclufionem aliorum caufse tales funt
demandata:; ne alioquin turbetur admodum ju-
dicandi ac jurifdidionis ratio , fi per arreftum
fpoliaretur jurifdidtione fua judex pecuiiariter ad
id genus negotia dirimenda conftitutus, & ea
definirentur auftoritate illius , cui lege publica
vel privilegio eorum cognitiofubdu<5ta fuit. Bort.
van arreften. cap. 1. num. 16. 19. 20. Etquam-
Qj vis

-ocr page 142-

L i b, II.

vis rei fervandsc caufa edam ob debitum in diem
Vel fub conditione arrefta permitti fupra monue-
!im; tamen jurifdiftionis fundandse gratia arre-
fturn concedi pendente die"vel ■conditione debi-
ti, abfurdum videtur: cum enim hsec arrefti fpe-
cies ftt in jus vocatio , & peccet plus petendo,
qui ante diei vel conditionis exiftentiam adio-
nem intentare aufus fuerit, prsematurse litis mota:
impenfis aliifque modis coercendus. §.35. Infiit.
de dtlion. confequens1 eft, ut ■& arreftum tali cafu
improbetur.

27. Quo veYo modo in fiftendis perfonis aut
rebus procedendum fit, qua ratione a curiis pro-
vincialibus per libellum petenda fit fiftendi licen-
tia , non nifi fummaria prsecedente caufe cogni-
tione concedenda ; in inferioribus vero judiciis
fuo quifque periculo fine prsevio fpeciali juftu ju-
dicis per apparitorem curct res mobiles iifti, per-
fonas vero audioritate prsetoris , imo confulis, fi
arreftandus vel civis eftet de fuga fufpedus, vel
peregrinus fed fpeftatse dignitatis; res immobiles
auftoritate judicis : quid aftor arreftum faciens
circa fumtus cavere debeat, praefertim ubi perfona
fiftenda eft > quo modo protinus petenda ftt a
judice confirmatio aiTefti, qua brevitate quseftio
de valore aut vitio detentionis expedienda fit:
infuper, quo modo perfona; vel res detentse cu-
ftodiri debeant, ac ad damna & id quod intereft
teneatur apparitor, fiftere ad petitionem a&oris
recufans, aut non ex prsefcripto fui muneris. ex-
pediens agenda, & id genus alia, non eft quod
plenius explicem; tuin quia id ex parte ad appa-
ritorum fpedans officium fatis quotidianum eft ;
tum quia in arreftis faciendis circa modum , ju-
<licis conlenfum, & alia, variant tribunaliummo-
res , & obfervanda eft confuetudo illjus loci, in
quo detentio perfonse vel bonorum fit, Peckius
rle jure fifiendi. cap. II. ficut hxc unicuique ex
11 fu fori, in quo verfatur, accuratius fintaddifcen-
da. Vide interim Msevium de arrefiis.cap. 16.
17. 22. 23. Bort. trciCiaat vanarrefien. cap. 3.
& cap. 6. Simon van Leeuwen cenfi for. part.
2.hbr. i.cap. 23. num. 14. & feqq. & cap. 15.
num. 40.

2 8. Illud expeditum eft , privata au&oritate
fine fpeciali vel generali judicis mandato , ac mi-
nifterio apparitoris judicem reprsefentantis, ne-
minem pofie adverfarium aut bonaejus detinere ;
■cum neino fibi jus dicere poflit, Sc privatus in
privatum nullam habeat poteftatem , nec fingu-
lis concedendum fit, quod per magiftratum lie-
ri publice poteft, ne majoris inde tumultus oria-
tur occafio. I. non efi fingulit 1 j6?ff. de reg. Jur.
I. qui jurifiditfioni 10. ff. de jurifditt. Peckius de
jure fifienS.cap.19.tmm. 3. Confult. Jurifconf.
Holl. part. 2. confil. 15 2. incipit. A. is uytgevaren.
num. 2. Msevius de arrefiis.cap. Niii tamen
prsefentiflimum fubfit evafionis aut rerum fubdu-
cendarum periculum , nec apparitoris aut judi-
cis copia fit; hofpitem concipe aliquamdiu in
caupona bene nutritum convafatis rebus inexpe-

T i t. IV.

dato abitu velle cauponem fraudare debito; tunc
enim , uti debitorem fugientem una cum rebus
ejus privato licet arbitrio apprehendere , /. prator
ait 1 o. %. fi debitorem 16. ff, qux in fraud. credit.
alicn. uti res alienas in noltrum agrum delatas,
ex quibus nobis damnum datum eit, privata li-
cet audtoritate retinere, donec fatisfiat aut fatifde-
tur. /. ratis 8. ff. de incend. ruin. naufrag l. Ijoc
amplius 9. §. de his 1. ff. de damno infeli. ut de-
nique pecus alienum in noftro depafcens appre-
hendere moribus hodiernis licet, & ftabulo do-
minico includere ; ut didtum tit. fi quadrupes.
paupericm. fic &, ne fugiat debitor aut res fubdu-
cantur , privatim retinere licet , uti & auctori-
tate judicis incompetentis, donec apparitori tra-
datur, auctoritate publica ab eo deinde liften-
dus. Chriftineus vol. 2. decifi. 158. num. 2. &
ad ■Mcchlinienfi tit. 3. art. 4. Peckius de jure fi-
fiendi. cap. 2. num. 2. & cap. 3. num. 2. ^T cap.
19. Mynfingerus cent. 2. obfervat. 65. Berli-
chius part. 1. concluf. 73. num. 48. Andr. Gayl
libr. 2. obfervat. 44. Petrus Bort. d. cap. 6. num.
1. 2. & cap. 3. num. 1.2.-3.

29. Competens autem judex ad fequeftratio-
nem decernendam eft ille, in cujus territorio per-
fona: vel res fiftcndse inveniuntur. Quod etli
plerunque naturaliter conftet, de reditibus ta-
men pro quibus prsedium obligatum , quorum
dies jam ceflit, & asdium agrorumque penfio-
nibus, dubium , an in loco domicilii debitoris
fifti poflint , an magis in loco rei, ex qua &
cujus [jntuitu debentur; fed quia conftat, per-
fonali aftione debitorem ad reditus , penfio-
nes, & fimilia obftridtum elfe, placet fententia
exiftimantum , refte in loco domicilii debito-
ris talia debita fub eo fifti, & au&oritate jud?-
cis domicilii ei interdici, ne creditori folvat, do-
nec fuerit fiftenti latisfaduin. Vide Peckium dc
jurefifi. cap. 9.

3 o. Non tamen ornnes judices arrefti jubendi
plenilfana poteftate prasditi funt. Primo enim
Curia provincialis , aut alii judices ordinarii,
licet & perfonarum & rerum fiftendarum pote-
ftatem indulgcant, tamen creditori univerfitatis,
alteri principi fubjedse, non pofient concedere li-
centiam fiftendi quofcunque iftius univerfitatis
cives, quos is poliet invenire : eo quod tam uni-
verfale reforiptum non eft ordinarise jurifdidio-
nis, fed foli refervatum principi, qui tum de-
mum hujufmodi refcripta & pignorationes (quse
peculiari nomine repreifalia: dicuntur) concedit,
cum aperte liquet, fubditis fui territorii ab alio
principe , ubi lis inftituenda erat, juftitiam de-
negari. Neoftadius Curia fiuprema decif. n,
Msevius de arrefiis. cap. 6. num. 50.

3 I. Siiniliter, licet paganorum judicum au-
doritate res tum mobiles tum immobiles fifti pof-
fint, reileivandse caufa, tefte ufu quotidiano 8c
Petro Bort in tratf. van arrcfien. cap. 3. num. 13.
ipfi etiam debitores de fuga fufpedti, itidem rei
fervands caufa; tamen jurildidtionis fundandas

gratia,

-ocr page 143-

d e t n t u s

gratia , ut civitatum Hollandicamm incolse<, vi
arre0i , perfonse bonifve impofiti , tenerentur
apud judices paganos litigare , jus fiftendi pa-
gatim non obtinet; cum illud curise quidem in
fcaufis in jure expreflis datuiti iit, 8c eodem quo-
que jure civitates ex privilegio utantur ; pagis ve-
ro hoc jus a principibuS conceftum noh lit, adeo
ut impune arreftum tale contemni poflit. Neo-
ftad. Cnr. fuprem. decif 83 adde Simonem van
■Leeuvven. confttr. part. 2. libr. 1. cap. 15. num.

& feqq. & Papegaey van van Alphen. tit.
2 5. van arreften. poft med. pag. mihi 350. Bort.
van arreften cap. 4. num. 3 9. Et quamvis in
multis hodierni juris partibus Haga comitis eo-
dein foleat uti jure , quo ca-terc civitates Hol-
landise , veluti circa prorogationem jurifdidtionis
in quantitatis minoris litibus denegatam , & alia
plura; tamen in hac inateria medium prope inter
urbes pagofque tenet ; dum poteftate quidem
gaudet detinendi res peregrinorum, jurifdi&ionfs
iundandse gratia ; at non jure fiftendi perfonas
peregrinas : privilegio Hagenftbus dato 20. fa-
mtar. 1561. Papegaey van van Alphen. tit. 25;.
van arreften. circa med. pag. mihi 3 49. Bort. van
arrcftcn. d. cap. 3. num. 16. planeut peregrinuin
non Hollandum, aut bona ejus, fiftat quis judicis
pagani auftoritate, ut ibi litiget, non invenio pro-
hibitum.

32. Denique nec illi, qui ihalieno territorio
ex conceflione quadam tribunal habent, ac judi-
da exercent, refte decreverint arreftum in per-
lonas ac res deprehenfas in eo territorio, cujus
jurifdi£tioni non pra;funt, fed ubi tantum ex con-
ventione vel precario exercent judicia; eo quod
fiftendi decretum non aliter efteftum fortiri po-
ttft , quam fi res aut perfonse fiftendse inveni-
antur in territorio , quod decerhenti mediate
Vel iinmediate fubjeftum eft; ac extra illud jus
dicenti impune non paretur. I. ult. ff. de jurifdiff.
Hinc neque Brabarttinus , neque ullus alius plahe
peregrinus, in Hollandia fubliftens, fifti poteft ex
decreto Curice Brabantinse, quse Hagse comitis
officium litigantibus impertitur , ad id , ut liis
inter a£torem fiftentem reumque in curia Bra-
bantina ventilaretur. Neque Flandrus , aut quif-
quis alius in Zelandia inventus , ex decreto Cu-
ria: Elandricse , qua: Medioburgi de caufis Flan-
dricis jus dicit. Idemque de rebus in Hollandia
Zelandiaque repertis, five ad Flandros Braban-
tinofque , five ad peregrinos pertinentibus, ex
rationis parilitate judicium efto. Sed in hifce oin-
nibusvel excurise Hollandicse vel ex judicum ur-
banorum juifu, fecundum cujufque jurifdidtb-
nem , detentio fieri ac lis ad finem perduci debet.
Petrus Bort d. trati. van arrefteru cap. 3. num. 3.
4. 15. Papegaey van van Alphen tit. 25. van
crrefteH. pag. miht 348. in fine 349. huc faciunt,
qux tradit Berlichius conclufi fratt. part. 1. con-
tl. 74. num. 5^4. 55.

3 3 * Detinere arrefto perfonas aut res poftunt,
quicunque legitimam habent perfonam ftandi in

v o c a n i o. iif

judicio i & in jiis vocandi ac aftioniis pro fe vel
pro alio inftituendse poteftatem, tutores, curatb-
res, adminiftratores. Msevius dearrefits. cap. q-.
mtm. 19. & fieqq■ Unde, uti non dubium , quin
& procurator mandato fpeciali inftru<5tus de Titib
fiftendo, id jure exfequatur; ita quoqud non
videtur ambigendum , quin mandatum habens
de Titio in jus vocando , ipfum Titium aut res
ejus jurifdiftionis fundandse gratia fiftere poifit,
etiamfi non fuerit mandati inftnimento compre-
henfa mentio arrefti faciendi: cum enim man-
dato interpofito etiam ea videantur mandata,
fine quibus inandatum non poftet iinpieri; arg.
I. 2 . ffi. dejurifidiff. & ad rem mobilem petendain
datus procurator ad exhibehdtnn quoque agere
poflit. /. ad rem mohilem 56. jf. deprocurat , ac
denique ad legatum petendum conftitutus ; fi in-
terdifto de tabulis exhibendis utatur adverfus
heredem , procuratoria exceptione repelli non
poifit, quafi non & hoc ei mandatum eflet. I. ad
kgatum 62. ff. deprocurat. non videtur repellen-
dus arreftum a&ionis movendse gratia adhibens ,
prsefertim cum & ipfa illa arreftatio fit realis in
jus vocatio , atque adeo non ininus, fed seque 8c
plenius inclufa mandato de in jus vocando,
quam a£tiones prasparatorise mandatis; principali--
bus ; Petrus Peckius de jttre fiftendi cap. 3. Hum.
4. Simon van Leeuwen cenfi.for. part. 2. lihr. 1.
cap. 15. num. 6. Bort van arreften. cap. 2. numi
4. 5. 6. Generale vero mandatum denegotiis ex
utilitate domini gerendis non fufficere verius eft ,
nifi fit procurator generalis cum libera adminiftra-
tione conftitutus, prsefertiin ab eo , qui longius
ac diutius abfuturus , nec mandare fpeciales cau-
fus nec ipfe expedire aut litigare vel in jus vocare
ob abfentiam poteft : adeoque quod mandati ge-
nus fuificiens eft ad faciendam in jus vocationein $
id ad fiftendum quoque adverfarium vel bona
ejus , tanqUain fpeciem in jus vocationis , aut
certe prseambulum ejus & praparatorium , fuf-
ficere dicendum eft; maxime, fi fiftendus ipie
non fit ejus conditionis, ut probabile effet, do-
minum prsefentem ab exercendo fiftendi jure ab-
ftenturum. Poteft utique generalis cum liberft
omitia illa, qua? dominus ipfe ad fuam utilitatem
fuiflet fadturus. /. crcditor 60. §. ult. ff. mandati.
dixi tit. de procurat. at hsec ipfa arrefta ob folam
utiiitatem agentium introducta efie , ex ante di-
(ftis patet. Peckius d. cap. 3. num. 4. quo fa-
cit, quod plerique , imo illi quoque ipfi, qui
hic fpeciale mandatum defiderant , conjundis
tameh perfonis mandato omni deftitutis conce-
dunt fiftendi ac detinendi poteftatem, fi modo
de rato caveant: nec non confortibus ejufdeni
litis; nonalio, ut opinor , fundamento , quam
quia ipfis fine mandato pro conjundis perfonis
agere concefliim eft. l.fied & hce 35. jfidepro-
curatoribus Carpzovius dcfin. forenf. part. 1. con-
fiit. 29. dcf. 14. in ftne. jun£ta d. part. I. confiit.

1. defin. 29. Petrus Bort traff. van arrefien. cap.

2. num. 7. 8. Neque repugnat Ulpianus in L

Pofn~

-ocr page 144-

*2§ L I B. II.

Pomponlu! 40. ht pY> ffi. de procuratoribus. nam fin-
gulare prorfus eit, quod interdiftum de liberis
exbibendis per proeuratorem iine fpeeiali man-
dato iron poflit inftitui, ut is liberos abduceret ab
alio detentos: eo quod realis illa abductio infi-
gnis erat effeftus patrise poteftatis , & ideo non
alteri , quam patri concedenda : unde & in eo
cafu ne fpeciale quidein mandatum fuificit, fed
infuper requiiitum fuit, ut pater valetudine vel
alia jufta cauia agere, liberofque abducere, im-
pediretur. d. I. 40. in fine principii. Nec [firmius
eft, quod nonnulli urgent, in caufis executivis
fpeciale requiri mandatum , uti & in iis, ex qui-
bus quis poffet in pcEnam incidere, aut ubi de
gravi agitur prsejudicio 5 hsec vero omnia in arre-
fto concurrere. ita Carpzovius defin. forenf. part.
1. confliti 29. defin. 14. Berlichiuspart. i.conc/uf.
74. num. 7. & feqq. Msevius de arreflis. cap. 7.
num. 2 2. & feqq. nam neque arreftum plenam
executionem continet, fed potius initium quod-
dam executionis , non ulterius producehdae ;
quamdiu lis pendet, neque adeo gravis oritur
ex arrefto injuria, aut famse laefio , quin prsefta-
tione ejus quod intereft, & arbkraria coercitione,
arrefti per calumniam obtenti infamia , fi qux
modo infamia dici poflit, facile aboleatur.

34. Quod fi tales fint , qui legitimam non
habent perfonam ftandi in judicio , quales mi-
nores ac prodigi curatoris deftituti au&oritate,
ut & mulieres per nuptias maritaii fubjedse po-
teftati citra maritoruin confenfum ; hos omnes
abfentibus curatoribus aut maritis hic in Hollan-
dia fine dubio admitti ad detinendos debitores &
bona eorum litis ordinandae & inchoandse gratia,
quoties in mora periculum eft, & de curatorum,
inaritorumque ratihabitione idonee cavetur,
vult Simon van Leeuwen cenf. for. d. part. 2.
tibr. 1. cap. 15. num. 5. forte quia commercio-
rum hic maxime cum peregrinis florentium fa-
vore , non adeo odiofa eenfentur arrefta , ut ante
di&um : at aliis in locis , in quibus, ceffante ifto
frequente commerciorum cum peregrinis ufu,
arrefta confideraiatur ut perquam odiofa , & ftri-
6tiflimi cenfentur juris effe , utpote exorbitantia
longiflime a jure communi & receptis generali-
bus sequitatis regulis , hsec opinio non facile ad-
mittitun Hinc Ultraje&i receptum praxi con-
ftante , mulierem viro per nuptias junftam ,
ne urgente quidem periculo evafionis , poffe
fuum fiftere debitorem ; & exiftente aliquando
cafu, quo mulier abfente viro de rato cavere pa-
rata id fecerat, & arrefti nullitas ab adveria al-
legabatur parte, poft acrem difceptationem vix
tandem unius fuftragii prserogativa arreftum me-
mini confirmatum y idque prajter communem
fori iftius ufum , ob peculiares circumftantias j
muliere fcilicet per produtSa in judicio pafta do-
talia probante, oinnein viro in rebus mulieris
tra&andis aut adminiftrandis poteftatem penitus
denegatam fuiffe , folique uxori refeivatam.
3 5. Diximus qui fifterc poflint vel non : ex-

T I T. IV.

cutiendum fequituir , quales pcrfonse ac res jit*
rifdidionis ftabiliendx caufa fifti poflint. Ac pri-i
mo quidem de perfonis regula efto, omnes fis.
fti pofle qui juris experiundi caufa poffunt in jus
vocari 3 nifi lege vel confuetudine fuerint excep-
ti, flve mafculi fint j ' five femins. Quamvis
enim fseminas ob civile debitum incarcerari non
debuifle conftitutum fuerit in aiith. hodie C de
cufiod. reorumi hodie tainen hanc mulierum prse-
rogativam ubique ab ufu receflifle notat poft plu-
res alios allegatos Groenewegen ad d. auth. Mae-
vius de arreflis. cap. 8. nutn. 3. & feqq. Nec in-
tereft, fuo, ah hereditario nomine conveniendi
flnt t adeo ut & heres cum beneficio inventarii
jure fiftatur ; Msevius d. cap. 8. num. 61. &
feqq. Et hscc ita obtinent, fi modo eo in loco
deprehendatur reus fiftendusin quo non eft re-
probatum hoc noftrum fiftendi jus. Eo enim
illic non admiffo , non aliter re£te detineri litis
cati0 peregrinus poflet, quam fl domicilium fo-
yeret fub tali judice, qui contra regionis alterius ,
hoc jure noh utentis, fubditos decernere folet li-
centiam flftendi. Qua ratione Frifo rede fiftet
Hollandum, licet alias in Frifia noci fit in ufu
hocce fiftendi jus ; idque quodam retorfionis ju-
re. arg. tit.ff. quod quifque juris in a/ter. flauieriu
Sande decifi Frific. hbr, 1. tit. 17. defin. 3. Berli-
chius pratt. conc/ufi. part. 3. conclufi 51. Wefem-
becius ad tit. ffi. qiiod quifique juris in alter. fiat.
& ibi Hanius in notis circa fin. de quo retorfionis
jure nos latius ad d. tiu

3 6. SUnt autem qui nullo inodo poflunt arre-
ftari. Sunt, qui certis in locis, aut certarum
perfonarum intuitu , ab arrefti metu immunes
funt. Nullo modo mulieres viro nuptse, minores,
furiofi, prodigi, aliique curatorum poteftati futn
je<5ti , & ob id non habentes perfonam ftandi
in judicio ; nifi minores veniam sctatis impetraf-
fent , quo cafu, ut in jus vocari eos poffe #
ante diftum eft , ita nec quicquam impedit,
eofdem fifti , litis inchoandse caufa. Dubium
tamen, an non mulier mercatrix publica ob debi-
tum , ab ea , qua mercatrice, contradum j
fifti poflit ? Prsefente quidem viro, non ipfam
fed virum conveniendum efle, atque ita etiarrl
flftendum , verius eft; cum etiam ipfe ex hifce
caufis executionem pati debeat, & fi ad fa£tum
obligatio tendat, ipfe euftodia civili cogatur ad
ejus implementum. Neque id abfurdum , cum
ipfe per uxoris fuse faftum, ex fua voluntate aa
tacito faltem confenfu, obligatus fit; uxore fcn
licet, tanquam mariti fui inftitrice , confiderata ,
non tantum, quando pariter cum marito negotia-
tur, affcita ab eo in partem laboris; fed&, cum
fola mercaturam profitetur, rtiarito nihil omni-
no tra&ante : eo quod omni in eafu, flve con-
currente mariti induftria ac labore, five deficien-
te j concurrit tamen fempcr expreflum vel tacr-
tuin ejus de contrahendo mandatum, remanet
maritalis poteftas , & ipfa in mariti poteftate 3
etiam quantum ad ea , in quibus mercaturam

-ocr page 145-

cxercet , ideoque nec viro diflentiente mulier
pubiica poteft mercatrix effe , nec ex fuo fed vi-
ri fui capite aeftimatur, adeo ut & minorennis exi-
ftens, & lsefa, dum mercaturam exercebat, re-
ftitui non poffit. Nec quemquam movere de-
bet, quod maritus confenfu fuo uxorem reddens
habilem ad contrahendum , etiarn videri poftet
ad lidgandum effeciffe idoneam : non enim a
contraftu ad judicia procedere argumentum vei
inde conftat, quod jure Romano minores cura-
tore carentes refte quidem contrahebant, at non
nifi accepto curatore legitimam habebant perfo-
nam ftandi in judicio. /. 3. C. de in integr. rejlit.
minor. junft. §. 2. Jnjlit. de curatoribus. quodque
mulier de iis, qua? ad rem familiarem fpeftant, re-
£te contrahit; nec tamen ob id ipfa , fed vir, ju-
dicio convenitur. Haec ita praefente viro , at eo
abfente mercatricem publicam fine viro alibi ex-
tra domicilii locurn fubfiftentem refte fifti & de-
tineri iitis inftituendx gratia , fuadere videtur
commerciorum ufus , ex quo hoc jus fiftendi in-
valuiile fuperius diftum ; nift enim mulieri ta-
li credentes fcirent, fe eam folam poffe eo in lo-
co , in quo inveniretur viri praefentia deftituta ,
detinere debiti perfequendi giatia, difKcilius effent
cum ea contra&uri, viro forte nunquam e domi-
ciiii loco aliorfum tendente. Vide Rodenburch
de jure conjugnm tit. 3. cap. 1. nnm. 18. 19. 20.
Brodeau fiir les arrefts de Louet. lit. F. cap. 11.

37. Non minus de tutoribus & curatoribuS,
procuratoribus , teftamentorum executoribus,
aliifque rerum alienarum adminiftratoribus , dif-
quiritur; fed cum hi ievera debitores nonfint,
neque ipfis ofticiuin, quod in alienis rebus ge-
rendis preftant, quodquc faepe inviti fufcipere
adiguntur , damnofum effe debeat; (damno-
fum vero foret, fi alio in loco detenti, nec fem-
per in peregrino loco fufficientem valentes inve-
nire cautionein, ad finem litis Conftrifti teneren-
tur ) neque infuper ipfi in corpore rebufve fuis
executionem patiantur , fi maxime fuerint tuto-
rio aut alio fimili nomine damnati. /. fi fie q.ffi.
de rejudic. l.fi tutor condemttavit 2 .Jfi.de admin.
&periculo tut. I. pofi morte/n 5. Jfi. quando ex fatt.
tut. confequens eft, ut hos fifti non polfe pro
debitis eorum, quorum res curant, exiftime-
mus. Neque fane tantus videri debet commer-
ciorum favor, nec ufque adeo merse agentium
utilitati profpiciendum , ut non debitores dura &
inhumana ob debiti alieni exaftionem pateren-
tur ; etiamfi forte ipfi tutorio, curatorio , pro-
curatorio nomine contraxiffent; fi modo non fe-
met ipfos creditoribus , alioquin credere recufan-
tibus, obftrinxerint. Bort van arreften. cap. 4.
mm. 4<5. Jac. Coren obfervat. 3. num. 16. &
feqq. Peckius dejure)fifl. cap. 4. num. 13. Carp-
zovius definfior. part. 1. conftit. 32. defin. 14.
Simon van Leeuwen cenfi. Jbr. part. 2. libr. 1.
tap. 15. num. 14. Ant. Fabr. Cod. libr. 5. tit.
33 defin Marvius de arrefl, (ap, 8, num> 24.
vfeqq. &MW.75. &feqq.

129

38. Ex eodem fuhdamento , qtiia debitoris
mei debitor mecum non contraxit, nec mihi ob-
ligatus eft fifti ipfe per me non p'oteft ; licet
id quod debet , arreftari fub eo per rne poffit.
Sande decifi. Frific. libr. 1. iit. 17. defin. 1. Pec-
kius de jure fifiendi cap. 4. num. 11. nifi debitor
meus ceffifiet mihi fui debitoris nomen , quippe
quo cafu mihi obligatus foret. Berlichius part.

1.concluf 75. mtm. 13.

39. Ex privilegio fifti nequeunt milites aut
prafe&i militares, dum vel ad caftra vel ad affi-
gnata fibi praffidiaria loca tendunt, >nec qui an-
nonam aliaque fimilia ad caftra devehunt, atque
ita deferviunt publicx caftrorum utilitati. Pec-
kius de jure fiftcndt. cap. 5. num. 6. 7. Petrus
Boit de arreftis cap. 4. num. 27. 28. fi tainen
milites non ad caitra tendere , fed regiones, in
quibus ftipendia merent, in univerfum derelin-
querevelie probcntur, & verbi gratia, hinc,in
Angliam Galiiamve tranfire , refte eos fifti judi-
catuin fuit: neque enim tunc difciplinae militaris
favor , aut reipublicae defenfio a beilorum caia-
mitatibus, amplius in hifce militat, atqueadeo
eos ad inftar 11011 iniiitantium hfti, ne abeant, &
incolas debito fraudent, sequum eft. Bort. d. lo-
co. Sic nec litis caufa arreiiari poffunt, qui eX
conceffo fibi privilegio fori tantum ad curiam
provincialem poffunt in jus vocari; quales funt
& confiliarii curiae, & advocati ac procuratores
in ea praxin exercentes , caufarum civilium in-
tuitu ; Redor itidem & profeflores Academise
Batavicse ; plures denique caufie privilegiatse i
fic ut vel mandatis pcenalibus , vel miffis ad ur-
banos magiftratus literis ipfa curia, per detentum
rogata, intercedere foieat, quoties vel tales privi-
legiati vel eorum bona in aliquo iftius provincise
loeo jurifdidtionis ftabiliendx- gratia detineri con-
tingit. Planefi non Haga: domicilium foveant,
fed aliis Hollandise in locis , uti in loco domi-1
cilii re£te conveniuntur, tanquam nullo fuftul-
ti priviiegio, ita etiam coram alio Hollandia; juai-
ce inferiore cogi, mediante perfonae aut rerum
arrefto i litigare , nihil vetat. Sirnon van Leeu-
wen cenfi. fior, part. 2. iibr. 1. cap. 13. num. 6. 7.
& cap. 15 • num. 15. confult. JCtor. JJoll. part.

2. confil. 143. Sande decifi. Frific. libr. 1. tit. 1.
defi. 1. Bort van arrefien. cap. 4. num. 5.35".
3 6. 37-ubi& recenfentur qui veniantappellatio-
ne fuppofitorum curia\ Groenewegen ad rubric.
Cod. ubi ficnatores, vel clarififi. Quemadmodum
& ipfi fuperius enumerati Hagae degentes, fi in
alterius provincia: judicio ipfi vel eorum bona
prodebito detineantur, litigare ibidem compel-
luntur, nullo gavifuri privilegio, quippe quod
ultra concedentis territorium operari nequit. arg.
/. ult. Jf. dejurifiditt. Groenewegen adl. 1. C. ubi
fienatores vel Clarijfi. Superiori quoque feculo
cautum fuit, ne in Hollandia arrefto detineren-
tur, qui aliunde per hoftes pulfi, in Holiandiam
concefferant, nifi conftitiflet, eos in Hollandii
poffiderebona, qux fifti potuiffent, licet hi fu-

R g*

De in jus v6cando.

-ocr page 146-

130 L I B. I I.

g£E caufa Hollandiam non fuiflent ingrefli. placit.
ordin. Holl. 5. Maji 15 84. vol. 2. placitor. pag.
216]. Amplius , uti magiftratibus Romanis
majoribus hic olimhonor fuit habitus , quod du-
rartte magiftratu non potuerunt in jus vocari. /. 2.
jf. h. t. ita quoque nunc id datum majeftati Or-
dinum Hollandix , quod qui ad ordinum comi-
tia delegati funt, flve urbium five equeftris or-
dinis nomine, neque in itinere, neque in redi-
tu, neque illo toto tempore, quo vacant co-
mitiis, ulladecaufa fifti poflint; tum ne utili-
tati publica? promovendse mora fiat; tum ne iplis
oflicium damnofum fit, quippe qui, fi non ad
comitia fuiflent delegati, etiain a locis illis po-
tuiflent abftinere. placito ordin. Holland. 4. Otlob.
1588. & 23. Julii 1 <55 3. quod utrumque exhi-
bet Bort van arrcftcn. cap. 4. num. 5.

40. Adhaec arrefto nemo detinendus in eo
loco , in quem auftoritate publica teftimonii di-
cendi vel tutelse reddenda: cauiai a judice eft evo-
catus, dum ornnes tutores ad eundem tenentur
venire judicem , ne continentia caufse dividatur.
arg. 1.2. §. legatis 3. ff . de judiciis neque enim
juftitise ratio patitur, quemquam principali vel
judiciali audoritate circumfcribi , uti in fimili
ait Inrp. in /. 1. C. de bis qui veniam cetat. Qui
tamen fi fponte, ac non citatus , veritatis in ju-
dicio perhibenda: aut tutelse reddendse gratia ac-
ceffilfet, cum nulla fe publica poffet auftorita-
te tueri, fruftra arrefti vinculum declinaret, Vi-
de Carpzovium defin. forenf. part. 1. confiit. 3 o.
, dcfin. 10. Peckium dejure fiifi. cap, 5. num. 11.
12. Bort van arrcficn. d.cap.q. num. 19. Ber-
lichium^w?. 1. conclufi -j^.num. 28. 29. Debi-
tor quoque a fuo evocatus creditore eum in fi-
nem, ut de negotio inter ipfos controverfo ten-
tetur tranfaftio , uti & tutor privatim evoca-
tus rationis reddendze caufa, licet a quovis alio
fifti poflit, cum privata unius evocatio cceteris
rtequeat prarjudicare creditoribus, tahquam res
ihter alios afta, per jura vulgata, tamen non
recte in eo loco , vel itinere aut reditu , ob idem
debitum, vel ob aliud , fifteretur ab illo ipfo ,
qui evocavit, ne fiducia bona: fidei & confen-
fus creditoris fui accedens, dolofe exponeretur
circumventioni, nulla judiciali auftoritate com-
probanda;, etiainfi tranfaftio pervicacia debitoris
ad finem non perducatur \ ineft enim tacite tali
evocationi paftum falvi condudus inter vocan-
tem vocatumque , quod fervandum. arg. /. ju-
rifgentium 7. ait prcetor. 7. jttnff. dolo malo
9.ff.de patfis l. 1. ff.de conftit. pecun. Chrifti-
heus ad Mecblin. tit. 3. ad rubricam. iiiim. 4. in no-
tis & adartic. 2. num. 4. Peckius dcjurc fifl, cap.
7. Msevius dearreftis cap. 12. num. 23. Aliter
quam & hic ftatuendum fofet, fi debitor honro-
gatus j fed fponte ad creditorem acceffifle probare-
tur tfanfaftionis tentandse caufa ; eo quod tunc
neque publica neque privata fide intelpofita tu-
tus eft. Quo fundamento etiam fe&e contendi-
tur , eurn, qui vel uxoris ducfendas caufa, vel

T I T. IV.

funeris profequendi gratia, vel religionis caufa ad
locum aliquem accedit , redte in adeundo vel
recedendo , quin & in ipfo loco, ad quem ac-
ceffit, fifti, fi modo non in ipfo illo adtu , dum
uxorem funufve ducit, ne folennis a£tus turba-
retur. Peckius de jurefitft. cap. 5. num. 12. Pla-
ne>fiquis prehenfionem metuens, & tamen cum
creditoribus defiderans tranfigere, impetraverit
a principe, vel alio, cui dahdi jus eft, refcriptum
fecuritatis , ( vulgo fenrete de Corps ) durante
tempore, quod refcripto expreffum eft, fifti ne-
quit , five creditoribus id infinuatum fit , five
non, licet aliqui infinuationem defiderent. Bort
van arrefien. cap. 4. mim. 31. Idemque eft, fi
impetraflet refcriptum moratorium , quo cafu
de debitis refcripto anterioribus ut interim con-
veniri nequit, ita nec fifti. Peckius dejure fi-
ftendicap. 5. num, 17. & cap. 10. num. 9.

41. Quod fi quis vel appellationis caufa,
vel alterius iitis profequendse gratia, in loco pe-
regrino extra domicilium moretur , five a£tor
five reus, jure quidem Romano talis alia de li-
te non potuit eo in loco interpellari eo tempore ;
dato ipli jure forum illud declinandi, domum-
que revocandi. d. I. 2. §. legatis 3. ff. de jttdiciis.
Sed vix eft, ut id hodie admiferis , five per pro-
curatorem potuerit Iitem adminiftrare, five ipfe
fe praefentem fiftere obftri£tus fit ; quippe quo
cafu a contumacia haud foret excufandus, fi e£
tantum lege, ne arrefto detineretur, fui copiam
facere paratus effet; uti a Curia Hollandije judi-
catum teftatur Bort tratf. van arrcften. cap. 4,
num. 50. optima fane ratione ; prseterquam
enim, quod multum intereft, utrum quis mu-
neris neceffarii, fibi etiam invito impofiti, intuitu
evocetur , velut teftimonii perhibendi aut tutela:
reddendie gratia , an vero femet fponte contra-
hendo vel delinquendo obftrinxerit, ut fui co-
piam facere teneatur ad evitandam contumacia?
pcenam ; confiderandum pra-terea , nunc noil
adeo diverforum locorum judices uni fupremo
fubeffe principi, qui poffet uhi judici imponere
neceffitatem remittendi tales ad foruin domicilii i
&, fi maxime uni parerent, ita tamen jurifdi-
ftionis noftrse patrimonialis unumquemque intra
fuum territorium religiofum cuftodem elfe, ut
difficilius \\\x femiffiones locum inveniant. Qui-
bus accedit, quod indies obfervatur , reurri
uhius litis fufcipiendse gratia ab uno creditor6
certo loco detentum, in eo,; eSdem lite penden-
te , poffe ad altefius creditoris petitionem itera-
to fifti, qualis arrefti repetitio etiam commendatio
detenti vel adhcefto , folet in praxi appellari; fic
ut laxandum eo cafu non fit arrefti vinchlum,
nifi omnibus, tum primitus fiftentibus , tutri
poftea commendantibus , vel fadfdatum fuerife
legitime, vel fatisfa£tuin ; quin imo , etiamfi
•primus creditor noh jure ftitiffet debitorem, ta-
men id apud hos non impediret, quo minus
alter commendaret, feu de hovo afreftaret nort
jure detentum, five prior fiftenS peccafjft in fi-

-ocr page 147-

D e i n j U s

ftcndi forma modoque , five caruiffet agendi at- i
que ita etiam fiftendi jure. Bort van arrcften. cap.
i. num. 10. & rmltts fcqq. Licet eniin nonnullis
placeat , non jure detentum, vel jure detentum
quidern , fed auftoritate pubiica poft fatisfaftio-
nem aut fatifdationem laxatum , neque ab eodem
neque ab alio commendari, aut fifti de novo
pofte, nifi domum fuerit reverfus, aut faltem a
dimiflione fit eiapfum tempus-, quo commode
poflet inde deceflifle : verius tamen , ab eodem
quidem creditore, qui perperam ftiterat, non pof-
fe eundem ex alia caufa rurfusfifti ,nili interpo-
fito inter laxationein & novam arreftationem tan-
to temporis fpatio , quo vel domuin redire pol-
fet, vel faltein territorium judicis , cujus auftori-
tate erat detentus , excedere; idque ne perpe-
ram iiftenti fua profit caluinniofa in jus vocatiO
atque detentio. Sed ab alio commendari necduin
dimiflum, vel de novo fifti, qui jure vel injuria
prius ab alio conftriftus iterumque laxatus fuerat,
nihil impedit. Si enim eum concipias jure deten-
tum, unius creditoris vigilantia cxteris praxlu-
dere non debuit licentiam fibi quoque vigilandi,
nec res inter alios afta aliis nocere potuit, aut
jus fuum in jus vocandi atque fiftendi auferre.
Contra fi calumniofepriorem ftitiffe ponas, non
debebat unius calumnia aliis extra calumniam
pofitis inferre prsejudicium. Quo modo etiam
de jure Rotnano creditores prius mifli in poflef-
fionem , aliis non oberant , quo minUs & illi
miflionem iinpetrarent, nulla diftindtione adhibi-
ta , an jure an per calumniam priores impetraf-
fent miflionis decretum. /. tilt. C. de bonis aiithr
jud. poffld. I. Cum untts 12. ff. dc rcb. aut jttd.
pofftd. Peckius dc jure fiflendi. cap. 49. Bort van
arrcjJen. cap. 4. num. 48. adde confuetud. Ant-
Werpix tit. 27. art. 27. 28. CT fcqq. Chriftineum
ad Mccbltnicnf. tit. 2. art. 40. Anton. Fabrum
Cod. libr. 7. tit. 20. dcftn. 40. Henr. Kinfchot.
dc refcriptis gratirc. tratfat. <j. cap. 3. inftne.

42. Studiofos quod attinet, hos ftfti non pofle
vulgo quidetn traditum; ut videre eft apud Ber-
lichium. part. 1. concluf. 75. num. 20. 21. Pec-
kium de jure fifi. cap. 5. num. 1. & fieqq■ Mse-
vium de anefits cap. 8- num. 95. & fieqq. fed
fi ufus hodiernos ac prsecipue noftros fpedtemus,
rei quidetn fervandse caula faciie concedi inciu-
flonem fuppelleftilis iibrarfe, ac impedimento-
rum ad eos pertiilentium , tum pro mercede de-
bita, tum pro alterius debiti folytione, quin imo
urgente neceffitate, etiam ipforuin ftudiofonnn
detentionem, frequens in hac univerfitate praxis
monftrat, quotiesfuga: vei tranflationis pericu-
lum fubeft : ut tamen difficilius perfonarum quam
rerum fiftendarum poteftas concedi foieat. Litis
quoque & ita jurifdiftionis firmands gratia ftu-
diofos hujus univerfitatis, in alia deprehenfos pro-
vincia, rede ibidem fifti, five de debito, five de
delifto cuin iis agendum fit, haud dubium; cum
privilegia ab hujus provincise ordinibus concefla
civibus n*ftr$ Academise vires exferere neque-

V o c a -n d o. 134

ant, aut operari quicquam , ultra aut extra ter-
ritorium ftatuentium. Aft intra Hollandiahi eos
vel eorum bona. judicis non AcademiGi auftori-
tate fifti, jurifdisSionis ftabilienda* gratia, ita
ut vel apud curiam proyinciaiem, vel apud ju-
dices urbanos civitatum Hollandue, tenerentur
litigare , non patiuntur verba manifefta ftatuto-
rum Academias art. 39. & ampliationis anno
1662. 24» Martii dictantia , ftudiofos & reliqua
univerfitatis inembra in cauiis civilibus aut cri-
minaiibus, five a£tores five rei fint, non nifi co-
ram judicio Academico iitigare cogendos, five
inter folos ftudiofos, iive inter ftudiofos ac ci-
ves contentio iit; paucis caiibus ibidein excep-
tis. Quaiia privilegia non poflent ipfis falva efle,
fi rerum aut perfonarum fequeftratione alibi fa-
£ta litem fufcipere adigerentur. Curn vero hoc
fori jus ipfiS itudiofis adeo pecuiiare iit, ut nec
liberis eorum nec viduabus poft eorum obitum
cornpetat. d. ampliat fruitra quis fuerit , fi ex
ftudioforum capite jus aliquod parentibus eorum»
ipfos invifentibus , vellet aflerere, quafi illi non
poifent fifti in eo Joco, in quo incumbentes ftu-
diis filios invifunt, nifi iilic contraxiflent, aut
folvere promifiifent ; uti vult Peckius de jure fifi.
cap. 5. num. 3. Berlichius part. 1. conclufi. 75.
num. 10. 11. quoi um opinio in omnem eventum
nititur fundamento penes nos haud recepto,
ftudiofos in loco, ubi ftudioruin cauia moran-
tur , pro debitis fuis non pofle fifti.

43. Omniuin vero maxitne tuti a prehenfio-
ne funt legati exterarum gentium ad aiias mifli
gentes ; quippe quos ufque adeo jure gentium
invioiabiies eile mhlti contendunt, ut neque iti
civilibus neque in criminalibus vei iibi vei fuis
judicium accipiant inviti, cum & ipfi municipio-
rum legati de jure Romano habuerint jus revoJ
candidomum./. 2; §.3 .jfi.dejudiciis. Cui con-
fequens fuit , ut , qui litigare non tenerentur,
etiam neque in fe neque in rebus fuis fequeftratio-
nem litis caufa vel rei fervandse. caufa deberent
pati: ne, durn de privatis negetiis aitercaren-
tur, publica , ad quse agenda mifli, fegnius
traftarent aut negligentius; neve uila praeberetur
anfa querimoniarum, quafi violata effent aliqua
ex parte legationum jura & immunitates, qua-»
ies isepe querela; pro vario legatorum genio atque
ingenio de injuriis vei inaxima ex parte confiftis,
vel fequiori interpretatione pmer rationem ad
animum revocatis, ad dominos animofius dela-
tse , fimultatum inter amicos confoederatofque
popuios , & diflidiorum bellorumque: prsebue-
runt anfam ; vioiatione fciiicet legatorum omni
tempore omnique jure numerata inter juftas bel-
landi caufas , ut pienius dixi traft. dejuYe milita
ri. cap. 1. num. 25. Quicquid autem ex ratione
& jure gentium difputari poffet de eo , an ex
privatis contradibus tempore legationis celebra-
tis conveniri poffint, nec ne , qua de re proli-
xam contentionem vide apud Bort in tra£t. de ar-
refiii (ap. 4. num. 6. & muttk fieqq. ubi & ipfius U*

R a gm

-ocr page 148-

mkfflmks & turia provincialis plenkm refpon-
fim exbibet. Adde Hugonem Grotium de jure
belti ac pacii libr. 2. cap. 18. num. 4. &Jeqq,
Peckium de jure fijiend. cap. 5. num, 9. Berli-
chium part. 1. concl. 75. num. 26.27. Wolfgan-
gumTextorem fynopfijuris gentium cap. 14. num.
43. & feqq. Msevium de arrejlis. cap. 8. num.
I14.&feqq. prudentiffimo certe confilio, tol-
lend® omnis dubitationis caufa, & ad prsefcin-
dendas omnes. querelarum anfas , conftitutum
ab ordinibus fcederati Belgii, ne legati, flve in
Belgio legationis munus obeuntes, five per Bel-
gium tranfeuntes, eorumque comites , ac mini-
ftri, aut bona, ob debita durante legatione con-
tra<5fca, ullo conftringantur arrefti vinculo; fed
tuto adeant, commorentur, recedantque ad fuos,
femoto omni prehenfionis metu. Neque h$c res
Belgii incolis gravis videri poteft, cum quiique
fiCpublice monitus fecum ftatuere debeat , an
legatis prsefente pecunia 11011 mercantibus cre-
dendum putet. Placito ordin. Gencral. 9. Sept.
1679. 3. placit pag. 310.

44. Qu&' de legatis gentium exterarum difta,
& ad eos extendi debeant, qui fingularum

provinciarum nomine ad focderataBelgii Fcedera-
ti coilegia , velut ordinum generalium, confilii
ftatus , rationum , aut rerum maritimarum ,
funt delegati, nondum , quod fcio , plene de-
cifum; delegatis ipfis quidem idem jus iibi vin-
dicantibus, fed ordinibus Holiandiae ac ipfil cu-
ria rebus ipfis & fa<5tis huic immunitati interce-
dentibus, ut videri poteft apud eundefn Bort de
arreflis cap. 4.nurn. 20. & feqq. Certe , liCet ne-
gandum non fit, eos mitti a provinciis maje-
ftate prseditis, ut fimul cum aliis aliarum pro-
vinciarum delegatis ea traftent, quae ad utilita-
tem gentium confccderatarum videntur fpeftare;
adeoque non minus privilegatos videri, quam
qui a municipiis Romam iniifi ; quos jure revo-
candi domum munitos eife dixi ex 1.2. §.3. ff.
«te judiciis. taraen eos nonnihil ab aliis gentium
exteraruin legafis diftare, patet ex iis, quse fupra
tit. de legibus fuerepropofita. num. 12. Quibus
accedit, quod ipfum iilud decretum, quod de non
fiftendis iegatis eorumque comitibus,miniftris, ac
bonis, promulgatum dixi anno 1679. tantumin
«bitraneorum legatorum perfonas invenitur con-
ceptum, neutiquam in perfonas aut res eorum,
de quibus nunc ferino eft. Denique quod or-
dinum generalium decretum , conditum anno
27. Julii relatum aPetrb Bort. d. cap. 4.
itunt. 22. tantum vindicavit hifce delegatis irn-
munitatem abarreftopro debitis legatione anti-
quioribus; cum ex adverfo populorum extero-
fum legatis immunitas fuerit conceifa h prehen-
fione pro debitis tempore legationis Contraftis.
Sed non meum eft tantas aut componere aut
temere definire lites; qUapropter abftineo.

45. Multis praterea in locis id obtinet, ne
duo tijufdem provincia? feu territorii incolse fe in-
vicem,' m bona * fiftaftt iri alio tetritorio, Sic
duo Brabantirii fe invicem nbn extra Brabantiam i
Peckius de jitre ftfl. cap. 8i duo Hollandi nbii
extra Hoilandiam , Uitrajedini duo non extra
dioecefin Ultrajedinam ; quin imo , ne urbis
unius incolas id agant , variis urbium ftatutis
cautum , quse omnia recenfere plenius haud ne-
ceife; vide interim Simonem van Leeuvven Ccnf.
part. 2. libr. 1. cap. 15. num. 16. & feqq. Mse-
vium de arreftis. cap. 8. nttm.jj. &feqq. Petruin
Bort. van arreften. cap. 4. num. 34. 39.40.41.
42. 43. 44. ubi 110tat privilegium Brabantino-
rum, ne ufpiam arrefto detineantur, in Hollan-
dia, Medioburgi , Goefse , aut Mechliniar ni-
hil operari, eofque per Hollandos Mediobur-
genfes &c. refte fifti , ex fententia Caroli V.
quod & Chriftineus tradit ad Mechlinietif tit. 3.
art.j. nttm. 9. & feqq. Quod fiquis, negledtai
ftatuti diipofitione, concivem aut bona ejus aiibi
ftiterit, iitis movendse gratia, non peccabunt
quidem iftius ioci judices , fi arreftum confir-
ment; cum nori iigentur alieni territorii legibus,
talem arreftationem concivium vetantibus, fed
qui ita detentus litigare coadus eft, refte petet k
fuo judice, condemnari concivein > ut arrefti
viriCulum contra ftatuti doinicilii prohibitioriem
alibi impofitum , remittat, litique alibi cceptse
cum imperifis renunciet, ac foivat mulctam fta-
tuto diftatain, velut, decem florenorum Ultra-
jedti; quinquaginta florenorum Leydsc. Statuta
Leydenfia art. 182. Uitraje&ina rubr. 19. art. 1.
Paulus Voet de ftatutis feEt. 8. cap. 2. num. 7.
receptum tamen quibufdam in urbibus , remitti
duos peregrinos non diverfi , fed ejufdem do-
micilii, quorum alter alteruin ftiterat, ad fuuirl
judicem ordinarium , quoties id detentus po-
ftulaverit, quod tamen vel ex comitate magis
quam neceffitate fit, vel magis ad declinandam
nimiam iitium frequeritiam judicibus moleftam s
civibus , inde fuarum litiurn protelationem pa-
tientibus , damriofam. Rofeboom c&ftuymen vatt
Amfterdam cap. \9.art. 29. Sed quam remiffio-
nem fine neceifitate quidam faciunt, ad hane
alios ex mutuis cohventionibus obftrictos Con-
ftat. Sic enim inter Hollandix Ultraje<5tinseque
provincise ordines placuit, ut fi Hollandus Hol-
landum vel bona ejus in Ultraje&ino fiftat folo ,
vel vice verfa Ultraje&inus Ultrajeftinum aut
res ejus in ditione Hollandica , remittatur uter-
que ad proprium judicem , irrito declarato arre-
fti vinculo; & , fi dubitetur, an uterque pro-
vincise ejufdein membrufn fit, ejus judicium
ac seftimatio fit penes eum , in cujus territbrio
arreftum contigit ,• fairiuli denique & ancillae do-
minorum domiriaruinve jure ac domicilio cen-
feantur , 1icrdrach tuffchen de Staten van tiol
land en TJytrecht den 23. Attg. \6$j, & placit.
ordin. tiolt. \ o. fulii 165 8. vol. 2. placit, pagi
njr9- Similiter inter Hollandise Zelandiseque
Ordines convenit, ne Zelandus Zelanduin in Hol-
landia, ne Hollandus Hollandum in ^plandia fi-
ftat, aut bona eorum j fimili laxatione arrefti 4

taiK

L i s. II. T i *. IV.

-ocr page 149-

D e i n j u s

tanquam irriti, facienda. nxder provifioneel ac-
coord tufehen HolUnd enZeeUnd i i.Junii 1*574.
art. 8. -vol. 3. pkeit. pag. 692. Quibus (ut hoc
addam ) infupcr utiie vifum decernere, ne Ze-
landus Hollandum , ejufve bona aut naves in
Zelandia, aut vice verfi Hoiiandus Zelandum
in Hoiiandia arrefto detineat; nifi quis bona a
fe divendita perfequeretur ob pretium necdum
exfolutum , vei adverfarium in lpio contraftus
celebrati loco cfcprehendat ; quo cafu eum co-
gere poterit illic litem fufcipere , ceifante tamen
tunc omni fiftendi jure. d. naderprovifioneel ac-
coord. art. 5. 6. Pari fere modo convenit, ne
urbis' Slufana: in Flaridria incbk fifterent eos,
qui in adjacente territorio (difto tVrye) fovent
domicilium, & vice verfi, ne tin eo territorio
fifterentur Siufani. Quce conventio ordinum ge-
neralium decreto firmata eft. 30. Aprilis 1660.
vol. 2. placit. pag. 2619.

46. Non tamen hx conventiones impedimen-
to erunt, qUo minus Hollandus Hollandum aut
bona ejus Ultraje&i detineat, quoties aut in fu-
ga eft , aut graviter de fuga fufpefttis; idem-
que de cseteris judicium efto ; fed non alium in
jfinem, quam ut fic detentus fecure ad judicem
fuurn competentem litis excipiendse caufa re-
mittatur; ita nominatimcautum d. verdrach tuf-
jfchen de Staten vdn Hollariden Uytrecht. art. 3.
& 4. Peckius de jure fiftendi cap. 8. num. 7.
Adde qux dixi h. tit. in prceced. Sec nec ex hifce
provinciarum conventionibus impeditur Hollan-
dus actionem fibi adverfus Holiandum compe-
tentem cedere Ultrajeftino , fic ut is ad exer-
cendam Ultrajefti aftionem fibi ceifam ibidem
jure fiftere poftet Hoilandum debitorem aut bona
ejus ; cum enim id non inveniatur nominatim
inhibitum, juris eommunis ac ufu recepti difpo-
fitioni i id permittenti, ftandum eft. Confer
Mxviurn de arrefiis cap. 7. num. 7. 8.10.

47. An vero parentes a liberis fifti poflint,
ex iis , quje de verbali in jus vocatione paren-
tum difta * manifeftum puto; nempe fine venia
quidem eos, litis movendae caufl fifti non pof-
fe, at eadem impetrata, nec facile deneganda,
omnino. Quod enim venia antiquitus impetran-
da fuit , ejUs rationem partim in more vioient®
in jus traftionis, partim in reverentia, famofam
aftionem non admittente, pofitam fuifle, ibidem
rnonftratum; ut ergo olim, conceffi licentia pa-
rentes conveniendi, liberum erat liberis parentes
«tiam invitos in jus rapere; ita nihil obftat, cur
iion eofdem liceret hodie ex fpeciali judicis con-
fenfu fiftere litis caufa ; proxime fcilicet adve-
terem illam in jus vocationem realem accedente
noftra prehenfione , nifi quod hxc judicis au-
ftoritattm habeat conjunftam , cum vetus illa
jprivata fieret auftoritate. Rodenburchic jure con-
jttgtm titi 3. cap. 1. num. 22. D. Somerenrff jufe
9iovercar. cdp. ij.num. 2. diffentit. Petrus Bort.
*van arreften cap. 4. num. 52. Berlichius part. 1.
mHuf. w.num. lo.&feqq. Fniftra excipitur,
v o c a n d o. 121

, v. .. • -,

contra reverentiam peccari j & injiiriarri parenti
inferri hoc vocationis genere : etenim reveren-
tice videtur fat datum , cum non fine prcetoria
venia vocatio fit ; nec dici poteft injuriam fa-
cere, qui utitur jure fuo , debitumque modis
iege vel more probatis perfequitur j ut inquit j
Carpzovius defin. fiorenf. part. 1. conft. 20. de-
fin. 28. Nec moveredebet, quod fiiius jufte ex-
heredatur, fi parentem ab aiio inclufuin in fut
noiuerit fidejuffione recipere. nov. 115. cap. y.

8. unde multo magis videretur in ingratitu-
dinis vitium incidere , fi ipfe fifteret atque ihJ>
cluderet: cum aliud fit parentem carceri iiiclu-
dere , aliud fiftere litis commodius inftithehdar
caufa ; adeoque non aliud inde fequeretUr j
quam quod, cum alii jam prehenfi, fi non ca-
veant idonee de fiftendo, includi poffent ad fi-
nein ufque litis, taiis inclufio in parentes non
eftet adhibenda; fed hi jurifdiftione femei fir-
mata dimittendi forent j licet forte non adeo
plenam aiit fufficientein de fiftendo cautioneni
interpofuiifent. Quod & olim in reaii in jus vo-
catione fic obtinuit; nam cum in jus vocatiiaut
ire, dut idoneam de fiftendo fatifdationem brae-
ftare deberent, hic parentibus aliifque perfonis
conjunftis honor fuithabitus, ut quali quali fide-
juflore, etiam non locupiete, dato defungi pof-
fenti l.i 2.& tot. tit. ff. injus voc. uteantaut
fdtis vel cautum dent. quaintis id hodie in pa-
rentibus haud tuto admiferis , poftquain inva-
luit, detentos firnul de judicato folvendo multis
in locis debere cavere; in qua cautione id pri-
vilegium nufpiam parentibuS inveniri tributuin ,
notavi. tit. qui fiatifid. cog. Ne dicam, civiliter ac:-
cipi debere verba in d. nov.i 1 5.C.3. 8. de iiberis
illis, quorum manifefta apparet malitia in patre
per fidejuffionem fuam non liberando , cuin fa-
cile id poffent : cum alioquin alimenta quidem
liberi debeant parentibus, neutiquam prb ipfis
ars alienum teneantur exfolvere. l. fiquis aiiberis
5. parens quamvis 16. ff. de agnofi & alend,
liberis. tot. Cod. ne filiuspro pdtre. unde & ad fi-
lias ifta non pertinet exhereditionis caufa. d. tib-
vell. 115. Cdp. 3. §.8. Multo minus ftringit &
competentice beneficio parentibus indulto deium-
ta ratio , ex §. dntepen. Inftit. de aftionibus. Eft:
enim errohea illa piurium opinio , fifti non pof-
fe , quotquot competentiae beneficio munitl
funt: quamvis enirn hi pro debito incarcera-
ri nequeant , perinde acfi ceffionis beneficiufii
adhibuiffent. arg./. I. C. qui botu ced. poff. junQ;.
§. ldt. Inftit. de dttion. tamen ab incarceratione
ceflante ad arrefti fimplicis ceflationem haud re-
fte concluditur; cum arreftum tantum fiat ut
de debito litigetut, iiiud agnofcatur, difcutia-
turque , quid tandem creditori cedere i quid
penes debitorem, ne egeat, opbrteat remanere >
adeoque ut pra:ftet omne, quod ex competen-
tiae beneficio non poteft jure fibi retinere. Pec-
kius de jure fifiettdicdp. 5. num. 18: Msvius de
meftis tap; 8. num. 17 3 ■ & fiqq-

R 3 48. De

-ocr page 150-

134 L i b. IL

48. Deno verca, defratre, fimilibufque fru~
Hra difputaveris, cum ne his quidein competen-
tia: beneficium indultum fit, ut plene probat D.
Someren de jure novercar. cap. 15. num. 2. 3.
quemadmodum & fine fundamento ad nobiies,
jlluftres, comites, dodores, porrigitur denon fi-
ftendo privilegiuin ; quippe qui, quo majores
natalibus , quo illuftriores, quo magis edofti ,
quid bona fides exigat, eo quoque magis con-
tra&us fidem implere debent , non mollioribus
aut remiflioribus remediis ad id adftringendi,
quam plebeji, fi natalium fplendorem veramque
nobilitatem, meritis quasfitam, negatoaut dilato
datse fidei implemento contaminent. Msvius de
firrejlis. cap. 8. num. 13. C^ fcqcj. fruftra in con-
trarium nitente Berlichio. part. I. concluf. 75.
nnm. & feqq. adnum. 20.

49. Illud confideratione dignum ; non pofle
jurifdiftionis ftabiliendse cauia fifti debitorein ,
in eo loco, iri quo contra eum mediante rerum
arrefto jain lis inchoata eft; cum enim aftor ex
rerum prehenfione jarn reum reddiderit huic foro
obnoxium , fic ut lis caepta ibidem neceflarioiit
ad finem perducenda, nec ulla ratione reus illud
valeat forum ultra declinare , inutiiis ac fuper-
flua foret debitoris fequeftratio , pro fcopo jam
alia via obtento. Prseterquam quod non oportet
extra fugse fufpicionem (de qua nos antea) pen-
dente lite quicquam novare, aut tentare execu-
tionem pleniorem fine neceflitate ante fententiam.
arg. /. 1. & tot. tit. jf. nihilinnov. appell. interpo-
fita. Argentrseus ad confuet. Britann. art. 122.
Arrefto tamen decreto, & lite cum principali de-
. bitore fic csepta , non impeditur creditor fidejuf-
forem arrefto detinere, ac cum eo litem inchoa-
re, derelidta priore: & vice verfa. Msevius. de
arrejlis. cap. 8. nmn. 40.

50. Abfoluta de perfonis fiftendis quseftione,
facilior erit & expedita magis de rebus tradatio.
quos enim debitores fifti pofle jain expofuimus,
horum bona multo magis arrefti vinculo adftrin-
gi poife, haud ambigendum ; eo quod facilius
rerum quam perfonarum indulta prehenfio eft;
nifi res ipfae in fe favorem contineant, ob quem
eafdein fiftere prohibitum. Et licet multi ex hifce,
quos fifti non polfe fupra monui, ejus condi-
tionis fint, ut nec bona eorum re&e fiftantur ,
adeoque nec res legatorum, nec tutorum, curato-
rum, procuratorum, adminiftratorum, bona pro
debitis eorum, quorum res curant; nec res Hol-
landi per Hollandum in Zelandica aut Ultraje-
ftina provincia, ac vice veria, nec bona eo-
rum quos appellant curue fuppofitos ; in qui-
bufdam tamen id fecus obtinet. Atque ita, de-
bitorem quidem debitoris non re&e fifti, debi-
tuin tamen ipfum omnino pofle , ante notatum
eft. Msevius de arrefiis cap. 9. num. 34.^ feqq.
Bort van arrefien cap. 5. num.p. & feqq. Peckius
de jure fi(i. cap. 4. num. 11. Sande decif. lihr. 1.
tit. 17. defin. 1. Lamb. Goris Adverfar. traff. 4.
§.20. Rebuffus adconfiit. regias tom. 1. delite-

p

T i t. IV.

rar. ohlig. art. 6. glojf. 3. num. 63. 64. nec pure
tantum , fed & in diem debitum, in quantum ,
die veniente, non refte contra interdiftum fol-
vitur. Radelant. Cur. Ultrajett. decifi 18.num. 1.
licet alioquin id, quod alteri debetur, non nifi
eo volente per alium exigi pofle jura dictent. /,
pttpilli 6. §. ult. I. folvcndo 39. Jf. de negot. gefiis.
Nec minus bona pupillorum, minorum , furiofo-
rum, fimiliumque, refte fiftuntur, ut ita tuto-
res'& curatores, quibus incumbft rerum pupilla-
rium defenfionem fufcipere, adigerentur ad liti-
gandum in loco illo, in quo bona talia funt ar-
refto detenta. Bort van arrefien cap. 4. num. 47.
Msevius de arrefiis cap.%. num. 6. & fieqq. Simon
van Leeuwen cenf. part. 2. libr. 1. cap. 15. num. 14.

5 1. Cseterum licet annui reditus & ufurse &
penfitationes fifti poflint. Carpzovius defin. for.
part. 1. confi. 22. defi. 29. & apud nosipfa quo-
quebona feudalia, five de feudalibus controver-
fiis, five de aliis lis movenda fit, ita ut pofte-
riore cafu etiam ordinarius judex, cui alioquin de
feudalibus jurifdiftio denegata eft, decretum de
bonis feudalibus arrefto gravandis jure interpo-
nat. infiruttio Curice Feudalis Holland. 7. Aprilis
1661. art. 8. vol. 2. placit. Holl.pag. 2648. ta-
men jure fingulari, ad evitandam rationum pu-
blicarum turbatiohem, vetitum, ne in Hollandia
fub asrarii quasftoribus arrefto graventur ufurae ac
reditus annui., ad debitorem noftrum pertinen-
tes , quorum dies jam ceflerat; multoque mi-
nus fortes ipfse : adeo ut quseftores vetentur ar-
refto obtemperare. placit. Ord. in Holl. 18. Mar-
tii 1661. vol. 2. pag. 2639. Pari fere ratione
menfse argentarise Amftelodamenfi ( de ivijfel-
banck^) datum privilegium, ne arrefto graven-
tur, quse apud eam cuftodise caufa depofita funt,
five diredo five per ambages; adeoque nec fub
inftitoribus, in quorum rationes aliense pecunise
transfcriptse fuerant cuftodise gratia. Placitum
ordin. floll. in gratiam Amftelodamenfium 16.
Dec. 1670. quod occurrit defcriptum, apud Pe-
trum Bort van arrefien cap. 5.num. 3 o. Alimen-
torum quoque favor videtur id eflecifle , ne ea
alicui in futurum debita arrefto graventur; non
enim temere quifquain alimentis videtur fraudan-
dus quotidianis , atque ita necandus juxta /. 4.
ff. de agnofc. & alen. liberis, ubi necdum con-
ftat, illum debitorem efle ejus , qui fequeftra-
tionem facere defiderat. arg. /. qui bonis 6. ff.de
ceff. bo?ior. nam &, rebus pupillorum indefen-
forum au&oritate judicis pofleflis , feparandapu-
pillis funt aliinenta ufque ad tempus pubertatis,
eo quod incertum eft de indefenfis & femet ipfos
per setatem defendere non valentibus, an vere
debitores fint, an magis per calumniam fingan-
tur tales effe IfipupUIus 33./. ult. ff. de reb. au-
tlorit. jud. poffid. & vend. tales vero mifliones
arreftis noftratibus non longe funt diflimiles. Et
licet appellatio fufpendat fententise executionem ,
tamen a decreto de alimentis prseftandis non licet
appellare, faltem non ad eum effedum, ut difler-

retur

-ocr page 151-

D E I N J u s

retur executio' arg. I. tdt.ff. de appell. rccip. vel
non. Quibus accedit, quod ita fubverterentur fu-
prema morientiuin elogia , qui aJimenta legan-
tes certs perfona: , nollent ea aliorfum detorque-
ri; qu£e & ratio fuit, cur de his tranfigi fine de-
creto leges vetuerint, nec decretum permiferint
interponi , nifi iilaefa maneret defunfti voiun-
tas. /. amhi S.pr. & §§. feqrj. fdetranfatfton.
Berlichiuspart. i. concluf. 74- num- 43- Carpzo-
vius defin. forenfi part. I. confiit. 29. defin. 33.
Plane fi in prseteritum aliinenta fint debita, cum
perdant alimentorum nomen,, naturam, ac fovo-
rem, nec quifquam in prseteritum alendus fit,
ad inftar fimplicis annuae prasftationis vel penfio-
nis ea fifti nihil impedit: nam & de his traniigi
fine decreto poife , didum tit. de tranfati.

52. Similiter fequeftari non poifunt in Bel-
gio fcederato ftipendia feu mercedes nautarum
ac fociorum nauticorum , nifi ob debitum vefti-
mentorum, aut efculentorum , aut penfionis
dium, durante navigatione contra&um , adeo-
que revera pro depenfis tantum alimentis, ut-
pote juxta /. 6. ffi. de aliment. & cibar. legat. ci-
baria veftituin ac habitationem continentibus.
Placito ordin. Gencral. & ordinum Hollandice 8.
Deccmbris 1653. vol. 1. placit. pag. 966. Reli-
qua vero ftipendia, stque falaria profeiforibus ,
verbi divini miniftris, advocatis, medicis, mili-
tibus , aliifque debita, nrrefto gravari poife ve-
rius eft , non modo litis mftituendse , fed & rei
fervandar caufa. Sed an in totum, an vero pro
parte tantum , & pro qua portione, de eo va-
riantes regionis cujufque mores inquirendi, &
pro more loci cujufque , fubinde & providi ac
circumfpe£ti judicis arbitrio , id dehniendum.
Vide /. fiipendia 4. ff. de exectttione rei judicatce.
Peckium de jure fijhndi cap. 5. num. 1 3. Siinon
van Leeuwen ccnf. for. part. 2. libr. 1. cap. 15.
jitim. 29.' Sic in regionibus, quse immediate fub-
funt Ordinibus generalibus, arreftari nequeunt
ftipendia concionatorum , nifi ufque ad partem
dimidiatam. Reglcment op de politijke refiormatie
in de Meyerye van 's Hertogenbofch en andere quar-
tieren i.April. 1660. art. 38. vol. 2. placit. pag.
2614.

53. Res hereditarias quod attinet, licet jure
Romano cautum fuerit, ne ante nonum a morte
diem cuiquam iiceat heredes, aut parentes, aut
liberos, aut conjugem, aut agnatos vel cogna-
tos defundi, fnnilefque convenire aut qilocun-
que modo inquietare , novell. 115. cap. 5. ta-
men, ii metus fubfit, fore, ut hereditas expile-
tur , etiam ante nonum diem ipfafque exfequias,
protinus a morte debitoris, bona ejus per credito-
res arrefto includi poifunt. Groenewegen ad
nuth. item C. de fiepulchro violato. Chriftiriseus
vol.i. decifi 81. Zypseus notit. Jur. Belgici libr.
I. tit. de injus voc. drca fin. Ipfum vero debito-
ris defunfti cadaver in univerfum pro debito ar-
reftari, & impediri fepulturain, fub pocnse gravio-
ris comminatione vetitum j dedu&is in irritum
v o C A N D O. I^f

quibufcunque ea ratione extortis pignorum fide-
juilorumve obligationibus, aut pecuniarum folu-
tionibus. L :dt. C. de fiepidchro violato novelL 115*
cap. 5. ut eniin reliquias defunftorum fepultu-
rse tradit, conditionis hutnanse memoria poftu-
lat, tefte Modeftino in /. pen. ffi. de condit. Jnfiit.
ita contra, ii criminum graviffimorum reos exci-
pias, extremum defunftis honorem quietetnque
denegare , crudele nimis injuriumque vifum.
d. II. in quarn rem plura congeffit Peckius de
jure fiflendi cap. 5. num. 23. Groenewegen add.
auth. idcm C. de ficpulchr. violato , & ita a Carolo
Quinto conftitutum fuiile, ne ob debitum civile
fepuitura impediretur, teftatur Perezius tit.Cocl.
de fiepulchr. violato. monens tamen fimul, in va-
riis locis contra hoc jus , adeo humanitatis &
religionis favore ac ratione fumma fubnixum ,
vexari detinerique infepulta debitorutn cadavera ,
donec fatisfa£tum fuerit. Adde Msevium de ar-
rcfiis cap. 8. num. 225.&feqq. Quid vero obti-
neat in cadaveribus eorum, qui 11011 ex fceleris
confcientia violentas iibi manus intulerunt, di-
cam. tit ad leg. Corncl. de ficariis.

54. De rebus alienis a debitore poffeffis,
num & illoe fifti poffint per creditorem , litis
adverfus debitorem poffidentem movendse Caufa,
non fine difttnctione qua-ftio videtur tenninari
poife. Si enim ita prorfus alienaeft, utnullum
poileffori jus in ea competat, nec ejus invito do-
mino retinendse habeat poteftatem , veluti fi
furtiva fit aut vi poifefla ; vanam ac inanem fore
arbitror detentionem , five rei fervandse, five
litis caufa tentaretur; eo quod , domino Vindi-
cante , impediri non poifet poffeffionis ademtio ,
ne alter alterius odio prsegravetur , contra regu-
lam. non dcbet 22. dereg, jttris. in.6. atque adeo
in irritum deduci omni momento poffet, quic-
quid aliena: rei detentioni , ceu fundamento ,
fuiffet fuperftru<5tum. arg. L bonafides 31. §. 1.
jfi. dcpofiti. & ut alienarum rerutn pignus non
fubfiftit fine domini veri voluntate. /. aliena res
20.ff.de pignorat. atf. & nuffione in pofleffio-
nern bonorum defunCti decreta, neque depofi-
tarum neque defuncto commodatarum rerum
poifeffio cenfetur conceifa , quia iftx non erant
defunfti/. is cui 5. §. fidepofitce 1 o.ffi. ut inpof-
fiejfi legat. vel fidcic. nom. ac denique perperam
dirigitur per apparitorem executio in res alienas,
vel eas , de quibus dubitatur , an tales fint.
/. a Divo Pio 15. §. rerum <\.ff. de rejudic, ita &
non jure illse pro alieno fiftuntur debito , cum
hac ratione executionis initium fieri ex antedidtis
manifeftum fit. Ut tamen in dubio ex pofteffio-
ne praefumendum fit, illuin qui poffidet, do-
minum effe, donec contrarium probatum fuerit.
Peckius de Jure fifiendi.cap. 16. num. 5. 6. Ber-
lichius part. 1. conclufi. 74- num. 46. Everhardus
confit. 209.RebufFus adconfiit. reg. tom. 1.'deliterar.
oblig. art. 6, glojfi. 3. num. 2 5. Petrus Bort de ar-
refiis cap. 5. num. 31. Maevius de arrefiis cap. 9.
ffttm. 2. &feqq. & mm. 16. Sim. van Leeuwen

(cnfi.

-ocr page 152-

136 X' L I B. II.

cenf. part. %. Ubr. 1. cap. 15. num. 32. Sed fi dc-
bitori jus in re aliena qusefitum fit, veiuti pigno-
ris aut fimile , re<5le creditor rem talem fuo debi-
tori ab alio oppignoratam fiftit , eo quod non
tam rem alienam, quam potius jus debitori in re
aliena competens, atque adeo id , quod debitoris
proprium eft, videtur arrefto gravaile ; eo modo ,
quo pignus pignori dari pofte notum eft ex tit.
C. fipign. pignort dat. fuerit. & legatarii ac credi-
tores in poileffionem bonorum defundi vel debi-
toris miffi , pignorum quoque his datorum pof-
feffionem cOnfequebantur. /. is cui5. §.fied& fi
j.jf. ut in poff. legat. Rebuftus d. art. 6.glojf. 3.
num. 5 3.

$ 5. Hinc nec dubium effe poteft, quin refte
creditor acturus fiftat rem debitori cum alio com-
munem , quippe cujus dominium pro parte
faitem indivifa debitoris eft:; ufque adeo , ut ne
ex eo quidem impediatur arreftum, quod forte res
communis natura fua fit individua ; cum eo
cafu, res tota videri poffit arrefto gravata, arg.
/. is cui 5. §. fi exduobus 11. ffi.ut in pojfiejfi.le-
gator. nomin. alterque rei communis dominus
adtione pro focio, vel communi dividundo, con-
fequi poffit a focio, cujus mora arrefto caufam
prrebuit, quanti fua intereft, fe partis fuce ufu
caruifte; Rebuffus de literar. oblig. art. 6. glojf. 3.
num. 53. Marvius. de arrefiis. cap. n. 4. Si
tamen portio navis , cujus plures exercitores
funt , arrefto gravetur, non impediretur ob id
navigatio, aut faltem exercitores ca;teri impe-
trare poftent laxationem arrefti ad id, ut naviga-
tum navis tota mittatur, ea iege, ut in ea parte
ubicunque exiftente, & lucris inde proventuris,
duret arrefti vinculum , & magifter caveat , fe
nomine & periculo arreftantium partem eam ubi-
que, velut arrefto gravatam , defenfurum. Yi-
de PetrumBort van arrefien. cap. 5 .num. 5.

5 6. Pari ratione , iicet debitor rem ftiam alteri
dans pignori diminuifte cenieatur dominii jus;
quia tamen non in univerfum dominus efte de-
fiit , liberum eft crcditori rem talem fui debito-
ris, per creditorem jure pignoris pofleflam, ftftere
fub eo, five ad id , ut ad litem in eo loco, in quo
res eft , fufcipiendam fuum conftringat debito-
rem , five debiti fervandi caufa ; faivo tamen
creditori hypothecario fuo jure pnelationis in
pretio ex tali re arreftata redigendo : eo fcilicet
modo, quo creditores chirographarii miffionem
jure Romano impetrabant in bona debitoris obje-
rati ac latitantis, licet aliis ante creditoribus pi-
gnoris conventionalis jure devinda; aut credito-
res in lite viftores executionem habebant in vifti
rebus , alteri hypothecae obiigatis, non diminu-
ta tamen utroque in calu creditoribus , tempore
anterioribus, fua in pignore prarogativa. /. a di-
vo Pio 15. § - qtiod fi res 5. fifi.de rejudicata. Pec-
kius dejure fifiendi cap. 16. num. ult.

57. Ex adverfo nullus refte rem fuam pro-
priam arrefto detinet, nifi ad id, ut eam ab in-
jufto vindicet poflelfore; quo refpedu jus fiften-
• i i

T I T. LV.

di etiam in aftionibus iriretn lccum fibi vindica-
re , fupra monitum. Si tamen in rcm meam,
five a me five ab aiio poffeflam, tertius jus ha-
beat j velut hypothecse vei pignoris , aliudve
fimile, idemque mihi alia ex caufa debitor fit,
nihil vetat, quo minus rem meain penes me ip-
ium judicis auftoritate fiftam, non quidem qua-
tenus iila mea eft , fed in quantuln tertio in eam
jus conftitutum eft; ad id , ut ille judicis mei
ordinarii jurifdiftioni fuhjiciatur vi arrefti. Idem-
que eft, ii meus crcditor, cui verbi gratia centum
debeo , mihi res alias debeat compenfationem
haud admittentes; n2m & tunc , quod debeo ,
refte apud me ficfifto, ut ad meum forum tra-
ham eundem exalia caufa mihi debitorem. Pe-
trus Bort •van arrefien. cap. 2. num. ult. Simon
van Leeuvven cenfi. part. 2. libr. 1. cap. 15".
num. 3 3.

58. Non prsctereundum tamen , etfi res ta-
ies fint, qua: iifti non prohibentur , omnem ni-
hilominus fiftendi licentiam denegari creditori-
bus , ex quo curator bonis debitoris iatitantis aut
defunfti datus eft; fic ut ne ccepta quidem ante
curatoris conftitutionem executio ad finem per-
ducenda fit, fed omnes ad eundem judicem ve-
nire tencantur, de fuo pra'lationis jure cum caete-
ris ejufdem debitoris creditoribus difceptaturi;
idque convenienter juri Romano, quo miffis in
poifeflionem quibufdam creditoribus , reliqui
quoque , qui non petierunt miffionem , viden-
tur miffi, quafi miffionis decreto in rem concep™
to ; aut faitem petunt, fe cum prius miffis ad-
mitti. /. cum unus 12. ff. de de reb. autforit. judic.
pofifid. /. ult. C. eod. tit. de bon. aut. jud. poffid. &
ante miffionem fibi quidem quifque vigilare po-
tcft; poft eam non utique ; Sciendum, inquit
cum Juliano Ulpianus eojure nos uti, ut qui pe-
cuniam debitam recepit, antequam bona debitoris
pofifidcantur , quamvis ficiens prudenfiqhe fiohen-
do non ejfe recipiat, non timere hoc ediftum f fi-
bi enim vigilavit. Qui vero pofi bona poJJeJJa de-
bitumfiuum recepit, hunc in portionem vocandum^
exaiquandumque cceteris creditoribus : neque enim
debuit prceripere cceterispofi bonapojfejfa, cum jam
par conditio omnium creditorum fatfa ejfet. I. quod
autem 6. §. ficiendum 7. ffi. quce in firaud. credit.
alien.fiuntutreficind. adde Petrum Bort de arrefiis
cap. 4. num. 64. Anton. Fabxum Cod. libr. 7.
tit. 32. defin. 18. 20. Msevium de arr. cap.
8. num. 148. & fieqq.

59- Quifquis autem vel fibi vel rebus fuis af~
ferere cupit immunitatem ab arrefti gravamine,
id ipfuin protinus ante litem conteftatam tene-
tur allegare & probare ; fi enim in declinatoriis
fori exceptionibus id obtineat. /. pen. & ult. C. ex-
ceptionibus , etiam hic idem fervari neceife eft,
cum hac allegatione forum & jurifdiftionem ju-
dicis, apud quem arreftum contigit, declinari
conftet. Peckius dejure fifiendi cap. 14. num. 1.
neque tantum hsec immunitas ab arrefto ratione
perfonse vel bonomm, apud eum alleganda, cu-

jus

-ocr page 153-

D E 1 N J u s

|US auftoritatc arreftum eft interpofitum, fed &,
fi opus fuerit, dum is immunitatis allegationem
non admittit, querelx violatse immunitatis de-
ferri poftunt ad judicem illum , cujus jurifdiftio-
ni per arreftum fubduceretur caufa: cognitio ,
ejufque officium & auxilium implorari; ne fub-
jectorum fuorum priviligia fubverti per alios ac
conculcari patiatur. Vide Msevium de arrejlis cap.
19. num. 4. & feqq. & cap. 17. num. 9. Petrum
Bort van arrejlen. cap. 4. num. 35. 36. 37.

60. Arrefti rede interpofiti efle&us eft, quod
durante ejus vigore nihil poflit innovari. Ac pro-
inde perfonse quidern ita detentse non impune ab
eo loco, in quo detenta;, fefe poffunt dimovere;
quod fi id infalutato judicc ac creditore fecerint,
ob debitum civile detenti non quidem incurrunt
carceris effrafti poenas, fed vel ad muldas per
ftatuta conftitutas, intra annum a violati arrefti
tempore conveniri poflunt , vel arbitrio judicis
pro variis arrefti violati circumftantiis coercentur;
atque infuper adverfus eos tanquam contumaces
procedi poteft : de quibus vide prolixius Petrum
Bort 'uananejien. cap. 7. num. 30. &fcqq. ufque
adnum. 42. Msevium de arrejlis. cap. 24. Si-
mon van Leeuwen ccnj'. part. 2. libr. i.cap. 15.
tium. ult. Petrum Peckium dejure fijlendi. cap.
28. Et fi alius in civilibus alius in crimina-
libus pmor fit , ac detentus ob debitum civi-
le arreftum violaverit, muldtam non crimina-
lium fed civilium caufarum pra:tori cedere debe--
re, tanquam ei, cujus au£toritate detentio fa-
£ta, refponfam eft in Confult. JCtorum Holland.
part. 3. 'vol. 2. confil. 319. revera 219. in Jine.
Quifquis vero convinci poteft dolo malo ope
coniilio juvifle arreftati fugam ac evafiohem,
aut eundem exemiffe, eo ipfo obftriftum fefe
reddidit ad exfolvendum totum illud debitum,
pro quo confequendo debitor detentus fuerat: fic
enim ex lege Conftantini obtinuit, ut is, qui
debitorem credidiifet avellendum fubtrahendum-
que, totius lummac folutionem in fe teneretur
fufcipere. /, quoties 3. C. de exa&orib. tribut. &
jam olim ex edido prjetoris, fi quis alium in jus
vocatum vi exemiflet, in id condemnari folebat,
quanti erat ea res in judicium dedufta. /. pen.

i. junft. l.fed eximendi 4. Jf. ne quis eum qui
in jus voc. vi eximat. ufque adeo, ut reducens
poftea exemtum , eundemque fiftens in judi-
cio , evitet quidem ordinariam eximentium pcc-
nam , nec ad debiti integri exfolutionem tcnea-
tur. d. I. pen. §. docere i. ff. nc quis etim, qui in
jtts voc. vi eximat. (licet hic quidam contra fen-
tiant) fed nihilominus in id quod aftoris intereft,
caufim ejus & perfecutionem quoquo modo de-
teriorem ac difficiliorcm effe redditam , obftri£tus
maneat: cum modis omnibus id judicem agere
oporteat , he cujus deterior caufa fiat ex fa£to
alieno. /. \.jf. cle ahen.jud. mutand. caufa. Pec-
kius dejure fjlcndi. Cap. 3 3. Chriftineus ad Me-
thlimenf. ut. 3. art. 3. num. 4. & fiqq. # art. 5.
H. 4. multoque magis hac in apparitore vel com-

V O C A n o, t%f

mentarienfe, dolo vel culpa evafiohi caufath prar-
bente, ftatuenda funt, ut latius dicetur tit.d. cu<*
ftod. & exhib. reorum.

61. Quod fires arrefto gravatae fint, immo-
biles quidem non poflunt arrefto durante per
dominum alienari in aireftantis prsejudicium ;
cum judex traditioni earum, non hifi corarn le-
ge loci fitus faciendse , auftoritatem non fit ac-
commodaturus. Mobiliuin vero poifeflib jure in
alium transferri, aut quaqua ratione interverti
non poteft per eum , penes quem illse fequeftra-
ta: funt; adeo ut, fi de fa£to tranftulerit, corru"
perit, aut poflidere defierit, non modo ad mul-
£tam teneatur, quam appaiitor arreftum denun-
cians in cafum intcrverfionis comminatus eft eX
more judicii intra annmn exigendam, Neofta-
dius curice fiuprem. decif. 79. ubi & tradit, cui
mul£ta cedat. Bort van arreften. cap. 7. num. 31*
3 3. fed & ad redintegrandam pofleflionem interj
verfam , & in priftinum ftatum reftituendam 1
aut, fi id nequeat > ad id quod intereft illius »
qui arreftum fieri curavit, ut & ipfius debitoris j
fi is quoque tali interverfione fe lsefum probet 3
fimodo dolusaut manifefta poflefloris negligcn-
tia appareat. groot privilegie van Vrouwe Matid
van Burgundien aen die van Holland en TLceland 1
Martii 1476. poft. med. vol. 2. placit.pag.669.
in med. Peckius dejure ftfiendi cap. 44. Chrifti-
neus ad Mechlinienfi tit. 3. att. 5. Petrus Bort
d.cap.-]. num. 35. 3 Quin tamen res mobiles
ita interverfse, & ex domini voluntate in aiium
tranftatas, jure dominii tranfeant, haud dubium ,
cum mobilia fequelam hodie non habeant. Quin
imo, fi res tales arrefto detentse fint, qUse fer-
vando fervari nequeunt, judicis auftoritate di-
ftrahi poterunt , pretiumque, quod earum irt
locum fucceflit, fervari fufficiet. Petrus Bort
van cutrefteru cap. 5. num. idt. & cap. 7. num. 6.

62. Debitis vero fub debitore debitoris arre-
ftatis , vis arrefti eft, quod debitor id quod ar*
reftatum eft , folvere non poflit ; & fi maxime
fine arreftantis voluntate folvat, nihil ea folutio-
ne arreftanti praejudicet; fed poftinodum vin-
centi fic folvere teneatur, acfi nihil debitori fuo
vel aiteri ex debitoris voluntate folviffet. Nec
excufabitur fi mctu litis fe fuo creditori folviffe
caufetur : neque enim in creditoris poteftate
fuit, fuum convenire debitorem ad folvendum,
quaindiu durat arrefti vinculum ; cum creditor
non efficiens, cavendo vei fatisfaciendo , ut il-
ludlaxetur , ipfe in caula fit, quo thinus debi-
tor judiciali impeditus prohibitione & pccnse'
comminatione folutionem faciat. arg. /. ult, Jf. di
lege commijf. re£teque facit, nec morae reuseft,
qui au£tore prastore folutionem detreftat in
odium ac poenam creditoris. arg. L ult. Jf. quod
quifquejuris in alter. ftatuerit. ufque adeo, ut nec
oblata per creditorem cautione de indemnitate,
hec deferto per arreftantem arrefto, cogi polfit
quamdiu fcntentia judicialis non di£tavit, arre-
fturn defeftum effe. Vid, Rebuffus ad conftit,

S reg,

-ocr page 154-

L i b. II. T i t. IV.

rcg. tom. i. de litew. oblig. art. 6. glojf. 3. num.
6&. 66. 6-j. Peckius de jure fijl. c<ip. 9. num. ult.
in fine. Bort van arrefien. cap.j. num. 14. C7" fieqq.
adnum. 24. ubi tamen monet, curiam lupremam
Hollandise Zelandiarque , non obftante arrefti in-
terpofitione , debitorem ad folvendum (blere adi-
gere; & fimul addit remedia quibus eo cafu cre-
ditores arreftantes iibi poifint confulere. num.
25.26. *

63. Quod reiiquum eft, arreftum effedus
habet plures curn verbaii in jus vocatione com-
munes , cum fpecies credatur efte in jus vocatio-
nis. Atque ita omnem interrumpit prsefcriptio-
nem vocantis feu arreftantis intuitu, & perpe-
tuam facit actionem temporalem; cum filuiile qui
in jus vocavit, aut inquietatus non fuifle, qui vo-
oatus eft, dici nequeat. I. confiitutionibus jf. de
eblig. & aff. I. 3.1. 4. in med. l.j.C. de prxfcript.
30. vel 40. annor. I. 1. 2. C. de longt tcmp. prx-
fcript. I. nemo ambigit 10. C. de acquir. velamitt.
poffi. I. 2. /. 3. C. de annal. except. Peckius de ju-
Yc fifi. cap. 3 5. num. 6. Andr. Gayl libr. 1. obfierv.
74. num 20. &fieqq. Confer tit. de judiciis in fine.
Similiter arreftum adjunftam habens exhibitio-
nem petitionis , aeque , ac in jus vocatio verba-
iis , inducit Jitis pendentiam & prarventionein ,
fic ut neque reus invitum aftorem arreftantem
vocare poflit de ea caufa ad aliud judicium ,
neque adnr invito reo litetn fic caeptam ad aliud
poflit forum transferre , licet quibufdam in locis
praxi invaluerit , adtorem renunciare pofle liti
cxpta?, & novam alibi litem reo etiam invito ino-
vere. Quse plenius excuifi tit. de jurifdi<5tione.
Adde interim Peckium dejure fifi. cap. 3 5. n. 1.
2. 4. Pctrum Bort. de arrefiis cap. 7. num. 2.
Brunemannum ad. /. j.jf. dejudicis. num. 3. Ma-
vium de arrefiis cap. 15. num. 26. & fieqq. &
DD. citatos apud Gratianum dificept. fiorens. cap.
906. num. 21. 22. Zangerum de exceptionibus
part. 2. cap. 3. Confult. JCtor. Holl. part. 4.
conftl. 3 25. vel 326. incipit gefien& confil. 3 28.
& part. 5. confil. 35. num. 3.4. Mynfingerum
cent. 4. obfierv. 26. num. 6. Merulam hbr. 4. tit.
40. c. 3. num. 21. in fine. Sed ha:c ita, fi a<5tor
vocationem profequatur: nam fi, cum reo dixif-
fet diem , ipfe veniente die abfuerit , & reus
quoque fui copiatn non fecerit, vel praefens pe-
tierit circumduci ediftum citationis , nec inter-
ruptio ufucapionis nec prseventio poteft videri
fadta per vocationem, quam ipfe vocans iua ab-
fentia eluforiam reddidit & ineificacem. Brune-
mannus. ad.l. j.ff. dejudiciis num. 3.

64. Non tamen apud nos, & in locis illis, ubi
mercatura viget, arreftum arreftanti tribuit jus
hypothecse in rebus arrefto detentis , nec prse-
lationem ante alios creditores; nifi forte quantum
ad fumtus detentionis , fi ea rei fervanda; caufa
ob metum interverfionis fa£ta fit; & fecundus
aireiians , feu commendationem arreftata: rei
faciens (utloquuntur) eodeinjuregaudet, quo
primus; nec impedietur iegalis hypotheca etiam
ratione creditorum pofterioruffi; dum ibrte ar-
refto durante csepit debitor tutelam gerere , res
filci adminiftrare, lic ut & fifcus & pupilli in re-
bus arrefto gravatis potiores fint futuri, ipfis ar-
reftantibus. Quse non tantum ita recepta ob li-
bertatem mercaturx , ne creditores prselationis
fpe allefti nimis facile fifterent mercimonia , fuis
plerumque temporibus aclocis tradenda , in in-
gens commerciorum damnum ; fed & magna ex
parte propter ipfa juris Romani principia. Eft
enim arreitum fpecies quasdam miflionis prsto-
rise in pofleflionem ; per quam licet jure Roma-
no creditores adipifcerentur jus pignoris, in
tantum , ut debitor poft miflionem res fuas alie-
nare non poifet , nifi cum tali onere pignoris
pra-torii creditoribus ex miflione qusefiti. /. fipofi-
quam 3. fi poftquam 3. /. qui legati 5. C. ut in pofi-
fieff. legat. jun£t. 6. Inftit. de affion. quo re-
fpectu miffio noftratibus arreitis potentior fuit:
non tamen qui prior miflus erat, ex praeiogati-
va temporis ulium >us potentius fibi arrogare
poterat, quam qui poftea miflionem impetraf-
fent; fallente illic regula, alks vulgo in pigno-
ribus recepta , quod, qui prior eflet tempore,
potior quoque eflet jure. /. is cui 5. §. qui prier,
3. fif.utin poffi legat. /. cumunus 12.ff.de rebus
auiiorit. jud. poffid. & vend. Petrus Peckius de
jure fifiendi. cap. 40. num. 7. &pcr tot. Msevius
de arrefiis. cap. 19. num. 17 fa" fieqq. Petrus
Bort van arrefien. cap. 7. num. 15. & ficqq.
Quamvis in Saxonia locifque vicinis jus pignoris
& prselationis nafci teftetur Carpzovius defin.
fiorenfi. part. 1. conftit. 28. defin. 143. & plures
ab eo citati.

65. Quibus porro modis , qua cautione prse-
ftita , laxetur arrefti vinculum, dieendum erit, tit,
qui fiatifid. cog. Quod fi arreftans arreftum nort
profequatur, nec intentionis libellum die prsefini-
toedat, detentus jurepetit ab inftant-ia abfolvi,
remitti atrefti vinculuin, & aftorem in expenfas ,
damna , & id quod intereft, damnari. Inftruft.
Curise Ultrajedt. tit. van defiaut van de eyficbers
art. 3. Wafienaar pratt. jud. cap. 3. num, 14.
15. De laxatione arrefti plura vide apud Mse-
vium de arrefiis cap. 25.

66. Eft autem in jus vocatio five verbaiis fi-
ve realis principium omnium aCtionum inftituen-
darum ; §. ult. Infiit. depcena tcmcre litigant. qua
omifla nihil eorum , quse fubfecuta funt, vale-
re poteft. /. prolatam 4. C. dc ficntent. & interlo-
cution. /. ea qiia: 7. C. quomod & quand.judex ficnt.
proficrre deb. Sic ut ne in favorem quidem non
vocati, & oh id fefe non fiftentis , fententia ia-
ta vires acquirat; cum ea , quse contra leges ge-
fta funt, nulla fint, nec ob privatam perfonsc
fingularis utilitatem foleant convalefcere. Nihil
in contrarium faciente argumento a minore de-
fuinto, qui licet careat perfona ftandi in judicio
fine curatore , tamen fi fine eo fteterit, ac pro
fe obtinuerit fententiam; commodum exea fenti-
re poteft. /. nm eo 14. C, depro$urat. junft. /. 4. C.

fiai-

-ocr page 155-

Sl QUISINJUS VO

fi dverf. rem.judic. Non enim illo in cafu deerat
necelfarium judicii requifitum , ac bafis; cum
& rninores,conditionem fuam facientes meliorem,
legitimam habeant perfonam ftandi in judicio fine
curatore, ut innuit. d. /.14-

6j. Ex hac vero vocationis neceffitate & illud
confequitur , eum, qui ad unam caufam vocatus
eft, ad alteram refpondere haud compellenduin.
/. confenfiffe 2. §. legatis 3. ff.de judieiis. eo quod
non" praefens tantuin, fed & ad refpondendum
paratus effe debet; a<£tore quidetn inftrudo ve-
niente, reo autem fefe demurn inftrufturo, poft-
quam cognoverit , ex qua caufa conventus fit.

CATUS NON IVERIT. I39

l.i.ff. deedendo. -Mynfingerus Cent.6. obfervat.
6. num. 9. Si tamen adverfarius non vocatus',
fed prsefens, & ita ab aftore conventus, ultro
refpondeat, litemque conteftetur, judiciumfub-
fiftet. Curn eniin in jus vocatio potiffimum
ob id intervenire debeat, rie reus indefenfus con-
demnetur, nihil impedit, quo minus huic fuo
favori renunciet atque ita fui defenfionem apud.
judicem fufcipiat, acfi legitime vocatus eifet. arg.
l.pcn. C. de pattis. Donellus adtit. Cod. de injus
vocando. num. 3. Anton. Matthseus dejudiciis
difput. 6. tbef. 3 4. adde quse fuperius de neglecta
legitima vocandi forma didta funt.

/

TITVLVS V.
Si quis in jus vocatus non iverit.
SummariA.

I. Qtu vocatus non venit, multtandus eft ; mul- 1 2. Quando ceffct mulBa ?

tia atfori cedit. ! 3- De contumacia rei, rermfifive.

Ui in jus vocatus non ivit,
inulfta pro arbitrio & jurifdi-
£tione judicis coercetur, iive
competens judex fuerit , ad
quem vocatus eft, five non;
fi modo id dubium iit, quip-
pe quo cafu venire debet, privilegiuin fori alle-
gaturus, ut latius di£tum tit. de jurifdiftione.
/. 2.pr. & §. i.ffi.h. 1.1. t-ff de judiciis. Mul-
ftandum ait Paulus in d. I. 2. §. x. b. t. pro jurifi
ditfiotte jutlicis, id eft , ii modo judex talem ha-
buerit jurifdiftionem, cui etiam muldtse impo-
nenda? poteftas coha:fit: neque enim omnibus
magiitratibus mulftae dicenda: jus datum fuit. I.
aliud firaus efi 131 .ffi.de verbor. fignif. I. confien-
fijfie 2. §. ult.ff. dejudiciis. neque ad eandemuf-
que quantitatem mulftandi poteftas. I. ult. C. de
tnodo multtarunt. Applicanda autem mulcta a£to-
ri vocanti, cui ad eain exigendam accommodan-
da videtur infaftum aftio : arg. I. fi per 5. § in
eum 1. ff. ne quis eum qui injusvoc.viexim.fi
enim pocna a£tori laefo cedat cum reus vi exemtus
efl:; quid ni & tunc, cum reus non venit ? cum
utique magis videatur pratoris contemnere ma-
jeftatem , qui vi exeinit, quam qui fimpliciter
neglexit venire. Eoque facit, quod poena cei-
fat, ii non interfuerit aftoris, eo tempore in jus
adverfarium non venifle. /. 2. in fine ffi. h. t. quod
non ita eifet, fi mulfta non fuiflet adtori appli-
canda. Quibus non repugnat quod in l.pcn. C.
de tnode muldiarum. refcriptum eft, fevera muldta-
rum compendia xrario publico protinus elfe qua;-
renda : eum id de mulftis ac pcenis ob crimina
publica vel popularia irrogandis accipienduin flt,
nequaquam de iis , ad quas privatis in negotiis
ex jufta caufa fit condeinnatio , ut ex hoc toto
libro 2. manifeftum eft.

2; Ceflat vero mulftse exa<5tio, fi aftoris non
interflt; fi quis non venerit per rufticitatem;
aut cum vocatus eflet ad judicem pedaneum; vel
talis fit, ut edidto non potuiflet vocari. /. 2. in
fine. ff. h. t.

3. Poteft & ador , reo fui copiam haud fa-
ciente, miffionem in poifeffionem bonorum ejus
impetrare. /. fiatifique 19.ff.de in jus voc. Sed de
contumacia ac ejus coercitione tum ex Rornano
tum ex hodierno jure dicam latius. tit. 1 i.fiquis
caution. injudfift. cauf.fatt.

T I T V L V S VI.

In jus vocati ut eantj aut fatis vel cautum dent.

SuMMARIA*

I. Cavcns de fifiendo evitat multtam: cavent con- ! neo fiacuitatibus.
jtmttte perfionce dato fidejuffore etiam minus ido- I 2. Quce hujus rei rntiofit f

Mu U

-ocr page 156-

C3BT!f

Ulftam, de qua pr»cedente
titulo j evitat quoque in jus
vocatusj ii fe fcerto die ilitu-
; rum caveat ; datis fidejuifori*-

^^ ____i bus idoneis tam conVeniendi

faciiitate , quam facultatibuSi /. i; ff. h. t. I. i;
ff. fi Cjins in jus voc. non iverit. de quibus latius
tit. 8, qui fttifd. cog. Quod fi quis idoneum fi-
dejufforem oblatum rfejecerit, ipfi & reo princi-
pali tenetur aftione injuriarum. I. fivero 5. 1.
ffi. qui fiatifid. cog. Uti e contrario perfonas con-
jundce inter fe litigantes, fi quaiemcunque fide-
jufiorem oblatum admittere recufent, quinqua-
ginta aureis muldtantur. /. i; 2. ff. h. t. I. 2.
§. 2. quifatifd. cog. quod tamen de lllis tantum
accipiendum fidejufforibus, qui facultatibus ihi-\
donei cenfentur; narn fi conveniendi facilitate
eifent inidonei, ne inter necefiarias quidem per-
fonas haberentur idonei. arg. /. pen. ff. h. t. l. 2.

2. & ff\ qui fiatifid. cog.

2. Ratio hujus exceptionis videtur effe, quod*
uti cum conjunftis perfonis non acerbe, fed mi-
tius agendum erat in in jus vocatione, ne fciiicet
vocarentur fine venia; ita & in exigenda ab illis
cautione : licet hic perfonarum conjunftarum ap-
pellatione nonnullae veniant, ad quas edidtum de
non vocando fine venia non pertinet; quales li-
beri a parente, uxor a marito, nurus a iocero in
jus vocati. 1.2. ff. h. t. d. I. 2. §. 2.*ff. quiftitifd.
cog.

II. t i t. Vit;

T I T V L V S VII.
Ne quis eum, qui injus vocabitur, vi eximat.
SlJMM ARi A,

1. Oucc fit pcenct eximentis vocatum ; & cur pu-
niatur ctiam qui exemit vocatum per calum-
niam ?

2. Quid fi plures , aut per alium quis exemerit ?

I quis in jus vocatum vi exe-
merit, tenetur aftione prseto-
ria pcenali in fa&um , ei qui
vocavit; non ejus heredibus,
nifi quatenus eorum intereft.
L hl.fi per 5. §. ult.ff. h. t.
ad id, ut pneftetur, quanti ea res eft in judicium
dedufta, licet per calumniam petita, aeftimanda
per aftorem, idque fecundum verum pretium,
non ex affe&ione ; quippe quse in re per caium-
niam petita non fatis probabili niteretur ratione.
I. fied eximendi 4. §. item 1. l.fiper$. §. tn eum
i. ff.h.t. Nec eft, quod forte quis exiftimet,
re£te & fine pcena: metu eximi reum per calum-
hiam vocatum, quia nec in pcenam incidit, qui
exemit vocatum, qui non debuerat ex edido vo-
cari, veluti parentem, patronum. /. 1. §. 2.ff.
h. t. diverfitatis namque ratio in eo eft, quod,
cum edi6tum certas exprefliffet perfonas , aut
nullo modo, aut non nifi venia impetrata, vo-
Candas, quilibet ex ipfo edifto fcire poterat, ju-
rene , an contra edi6tum, vocatio fa<5ta effet:
nullus vero certus effe potuerit, an calumniofam
a&or litein moveret : non enim privati cujuf-
quam , fed judicis foiius erat id feftimare, & per
definitivam fententiam declarare.

2, Si plures exemerint , unius prseftatione
cseteri non liberantur: uti nec liberatur ab aftio-
ne principali ipfe exemptus , fi per eximentem

an per pcence prcefiationem reus vocatm tibere-

tur ?

3 ■ Quibus cafibus pcena ceffet ? &

4. Non cejfiat ob td, quod eximens caret doto.

fit praftita. I. fi per 5. §.pen. L ult. ff. h. i,
Nec intereft, utrum per ie exemerit, an pet"
alium. d. I. fi per pr. ff. h. t. latiufque hic
exiinendi verbum accipitur, fic ut & eum
comple&atur , qui moram fecit , quo minus
reus vocatus in jus veniret, ut adtionis dies
exiret, vel res tempore amitteretur. l.fied eximen-
di/\.ff.h. t.

3. Ceflat eximentis paena, fi exemerit voca-
tuin ad judicem pedaneum , aut certo certius
non coinpetentem, vel eum qui vocari ex edi-
<5to non debebat; vel fervum ; vel exemtus ni-
hii ominus accefferit; vel annus ab exemtione
elapfus fit, aut mortuus fit eximens. /. I. §. 2.
/. 2. 3./. 5. §. 2. &ult.ff. h.t.

4. Non tamen pcenam quifquam evitabit ex
eo, quod dolo careat, nifi fimul culpa caruerit ,
atque ita vim jure fecerit, juftam habens exem-
tionis caulam. /. fied eximendi 4. §. ult. ff. h. t.
alioquin hac edidi parte vis coercetur, licetdolus
defit. /. quod fi 3. §. ult. ff. h.t. Quidenim fi
quis eum exemerit, quem credebat vocantis pa-
trem patronumve effe , atque adeo contra edi-
<5tum vocatum effe opinabatur ? posnce procul
dubio eritobnoxius, fi patronum patremve vo-
cantis non efle probetur; adeoque vis fufticiet,
quamvis dolus malus ceffet; quippe quem er->
ror fa£ti excludit. d. I. 3. §• ult.

TITV

-ocr page 157-

1 ——— ......

Qui satisdare cogantur vel jurato promittant , etc. «^t

rrfvL V s vni.

Qui fatifdare cogantur, veljurato promittant, vel fude promiffioni

committantur.

Summaria.

1. Cavere teneuir attor & reus, quid attor ea-
veat, tum jure civili, tum moribus ? & quid
fiattor peregrinus in locojudicii fidejuJJoremin-

venire nequeat ?

2. Reus cavet de fifiendo, fiperfie litiget, idoneis
fidejujfioribus. Qui fint inidonei conveniendi dif-
ficultate ; quid fi fint alterius territorii, aut
privilegio fori gaudentes ?

3. Imdonei facultatibus fidejujfores reprobari pofi-
funt ; fed fi admiffi , de novo cavendum non
cft; contra , fi pendente demum lite labantur
facidtatibus.

4- Qlft exprivilegio defungi poffint jurato caven-
do de fiftendo proptcr dignitates, munera; qma
fidcjujfores wpenire nequeunt, aut immobplia
poffident ; & quid bodte?

5. Qm tantum repronnttant ?

6. Ilodie minus in ufu efi cautio de fiftendo , nift
in criminalibus , aut arrefto detentus fub cau-
tione de fiftendo laxationem petat: quales tunc
datidi fint fidejuffores ?

7. Si fidejufforem invenire nequeat arrefto tentus ■,
quales cautiones admittenda fint, ad impetran-
dum arrefti laxamentum. Non tamen fub cau-
tione de fifiendo laxandi, qui tefiimonii dicendi
caufa detentifunt, aut ob debitum fententia vel
confeffione liquidum.

8. An qui propter injuriarum atfionem ad pali-
nodiam retentus efi, fiub cautione de fifiendo fit
dimittendus ?

9. Cautione idonea per judicem rejeffa , vel ad-
mijfa minus idonea , appcllari ab co decreto po-
tefi; fed appcllatione omiffajudex lcefo nonte-
nctur.

1 o. In multis locis reks non laxandus , nifi cum
catitione de fifiendo jungat cautionem de judir
cato fiolvendo ; in quo fpeftanda confiuetudo lo-

11. Differenticc & convenientia inter cautioncni
defifiendo & judicato fiolvendo. Et cur hic tra-
ftetur etiam cautio de judicato fioivendo.

1 2. Plures coheredes aut alii litis confiortes pro fie
invicem idonei de judicato fiolvendo fidejujfores
fiunt.

13. Parentes quoque vocati <t liheris hanc prcefiant
cautionem , & idoneos fidejuffores dare tcnen-
tur. Non item tutores litigantes pro minoribus;
qui tantum obligant pro judicato bona mino-
rum. t 4

14. Quot claufulas contincat cautio judicatum fol-
vi; & an contineat certam quantitatcm t

15. Quando committantur claufiula cautionis judi-
catum fiolvi, & anetiam comprehcndantur im-
penfie litis , fi in eas retts damnetur ?

16. Fidejubentes judicatum fiolvi eafidem cttm teis
dilationes habent. An ordinis aut divifionis be-
neficio gaudcant ?

17. Fidejuffores hi fine nova lite ex rei principa-
Its condemnationc executionem patiuntur, & vi-
ciffim contra reum regrejfum babent\

18. Evanefcit cautio judicatum folvi, fi libellus,
vel atlons aut rei perfona poft cautionem mu-
tetur.

19. Uti & mutato judice. An is , quiapudinfe-
riorem judicem fidejuffit, judicatum folvi, etiam
tcneatur ex fiententia pet judicem fiuperiorem
appeUatum lata ?

Uifquis in jus vocatus eft , aut
fatisfacere dcbet , id eft , ad-
verfarii implere defiderium, fi-
ve folvendo , five tranfigen-
do , aliifque modis , quibus
adverfarius fefe dimitti pati-
tur. I. 1. Jf. h. t. l.ptomijfor. 21. §. ult. ff. de
tonfiit. pecunia. aut cavere, ita ut adverfarium
litis nomine fecurum faciat, quandoque fatifda-
tione , fidejufloribus datis , quandoque cautio-
ne pignoratia , quandoque juratoria, nonnun-
quam repromiflione pro qualitate perfona: fua:.
%-fd hodie 2-. lnft. de fatifdation. d. l.l. ff.h. t.
uti viciflim vocans quoque cautionem in vocati
fccuritatem interponere cogitur. Idque ne alio-
quin judicia aftoris aut rei tergiverfatione redde-
rentureluforia. arg. I. 1. 1. & 3, jf. fc fttpu-
lat. prtetoriis. Et aftor quidem cavet, fe intra
duos menfes l tempore libelli editi litem conte-
ftaturum , quandoque fub pcena arbitraria,
quandoque fub pcena dupli damni dati, modo ea
cautio non excedat 3 6. folidos: infuper fe ad fen-
tentiam ufque in judicio permanfurum. nov. 5 3.
cap. 2. nov.96. cap. 1. (VideiatiusCujacium ad
d. nov.96acdenique, fe, fi fuccubuerit, dc-
cimam quantitatis libello comprehenfie partem
expeniarum nomine foluturum ; fic ut hxc de
decima impenfarum nomine cautio , quse olim
obtinuerat, ac mediis temporibus in defuetudi-
nem abierat. §. 1. in fine Infi. de poinatemere li-
tig. jure noviflimo redudta fuerit. novell. 112.
cap. 2. auth. generaliter C. de epifc. & clericis. Sed
in judiciis hodie cautiones hx ex parte a&oris
intcrponi defierunt; ac fi quidem peregrinus fit,
alibi fuum fovens domicilium , vel alias fufpe-
£tus, ad fummum de impenfis litis, cafu quo

S 3 in

-ocr page 158-

L I 8. II.

in illas damnaretur , deque reconventione fufci-
pienda, cavere compellitur, quam de impenfis
cautionem nonnulli judicatum folvi cautionem
dixerunt, in quantum fententia judicis compre-
henditur , aftorem impenfas litis temere mota:
debere fubire. Aut, II arrefto mediante reum in
jus vocet aftor, de impenfis arrefti & alimentis
detento praeftandis, quoties ab eo apparitor pru-
dentior, aut commentariehfis , vel hofpes , in
cujus a:dibUs appofita cuftodia publica aflerva-
tur , vel ipfe detentus, id ipfum poftulavefint.
Peckius dc jure jiftendi cap. 42. num. Neofta-
dius Curite fupr. decif. 1. in med. Paulus Voet ad
§.5. Jnftit. de fatifdat. num. 2. Waflenaarpraff.
judic. cap. 1. num. 65; Chriftinseus ad Mechlinienf.
tit. 7. aYt, 1 9. Leeuwen cenf. part. 2. libr. 1. cap.
26. mm. 10. Petrus Bort uan arreften cap. 6.
num. 3. & 15. Qua cautione de impenfis arrefti
folvendis praeftita , an fidejuflor ultra impenfas
etiam de deterioratione rei arrefto detentse tenea-
tur, dicetur. tit. de fidejujforibus. Quodfi aftor
per-egrinus fidejuflorem in loco judicii invenire
nequeat , & tamen ex more fori cavere tenea-
tur , maxime in reconventione , ac de caetero
honeftus fit, juratoria? cautioni videtur permit-
tendus. arg. novell. 112. cap. 2. inftrutfio Civrue
Brabantince art. 507. Chriftinams ad Mecblinienfi.
tit. 7. art. 19. num. 6. Pyrrhus Maurus de fide-
jujfonb- in prceludus fieff. 3. cap. 2 5. num. 21. aut
faltern cautioni pignoratitias, vel fidejuiloribus
alterius territorii de csetero idoneis admiifis, arg.
l.fi fidejujfor. 7. §. 1. jf. h. t.

2. Reus ex adverfo cavet diverfimode, prout
vel per fe vel per procuratorem voluerit litigare :
per fe enirn fi a6tionem fufcipere paratus fit,
actore defiderante cautionem de fiftendo interpo-
nit, qua fe in jure ftiturum, & ad terminum iitis
in judicio permanfurum promittit. §.fiedhodie 2.
Inftit. de fatifdation. Datis plerumque in id fide-
jufloribus , qui & facultatibus idonei fint, &
conveniendi facilitate, pro qualitate rei. /. fide-
jujjor. 2. ff. b. t. Qua ratione idonei efle non
cenfentur , qui non fubfunt jurifdi<5tioni ejus,
apud quem leus fiftendus eft, five in alterius ju-
dicis commorentur territorio, five in ejufdem ju-
dicis territorio degentes fori peculiaris prsefcri-
ptione inuniti fint; nifi privilegio fori renun-
ciaverint, feque jurifdidtioni illius, adquemfa-
<5ta in jus vocatio, fubmiferint. /. 1 • jf- fi tpiis
injus vocat. non iverit. I. fi fidejujfor. 7. Jf. h. t.
Quia tamen neceflaria eft hsec de fiftendo fatis-
datio, prsetore quippe jubente interponenda; fi
quidem non facile poflit reus ibi eam praeftare
ubi convenitur, audiri poteft, fi in alia ejufdem
provincise civitate fatifdationem prseftare paratus
fit , & de calumnia jusjurandum interponat.
I. fifidejujfor. 7. §. 1. /.8. jubetur 5. ffi.h.t.
aliter quam in voluntariis fervatur cautionibus,
in quibus fibi quifque imputet, quod nulla ne-
ceifitate preflus ultra fibi ipfe impofuit fatifdatio-
nis neceffitatem. /. fi fidejujfor. 7. i.Jf.h.t.

t

T I T. VIIL

Sed nec idonei ob conveniendi difficultatehi j
fervi, filiifamilias ex quibus caufis adtio de pe-
culio non datur , muiieres Vellejani exceptione
tutse, milites, minores, hifiih rem fuarh fideju-
beant, veluti pro fuo procuratore. Et fi tales da-
tifuerint , cautumnon videbitur, eo quod llec
in voluntaria fatifdatione eft impleta promiifio,
nec in neceflaria juflus prsetoris; fic ut ex inte-
gro cavendum fit. /. de die 8. §. I . 2. Jf. h. t. 7.
(jidfatifdare 3. Jf. de fidejujfor.

3 i Quod fi facultatibus tantum inidonei fi-
dejuflores fint , ab aftore quidem reprobari jure
pOtuemnt, reoque ex adverfo idoneos aflerente,
arbiter ad fidejuflores probandos conftituendus
fuit. l.fi vero 5. §. 1. l.arbitro 9. l.fiah arbitro
10. Jfi.b. t. fed fi fponte admifli fuerint, is qui
eosfua admifit voluntate, iifdem contentus efle
debet, nec reum ad alios de hovO dandos poteft;
adigere: neque enim fingulis momentis onere fa-
tifdandi reus gravandus erat; & eft quod fuse fa-
Ciiitati expenium ferat a<5tor, fcienter aut igno-
ranter talium fidejuifionem recipiens , quippe
qui non debebat ignarus efle conditionis eorum
quibufcum contrahebat. d. i.fiab arbitro 10. §. 1.
fifi. h. t.d.l. 3 .Jf. de fidejujfor. I. fi is 3. in fine ffi.
ut in poffieff. legat. nom. ejfe liceat. jun<5t. /. qui
cum allo 19. fif. de regul.jur. Differentise ratio eft,
quod paupertino admiifo , non poifit videri fa-
tifdatio in leges incurrere , atque adeo nec vitio-
fa aUt nulla efle ; cuin nufpiam pauper invenia-
tur prohibitus contrahere cum aliis aUt fideju-
bere, paupertate vel opulentia habilitatein con-
trahendi neque augente neque minuente , neque
mutante; contra vero fervos mulieres & fimiles
intercedere pro aliis jure prohibitum; ut proinde
hommfidejufliio legibus reprobata, atque ita vi-
tiofa, perinde habeatur, ac ii cautum nonfuiflet.
/. quotiens 6.1. de die 8. §. 1. jf. h. t. Plane fi eo
tempore, quo admittebantur, opuienti fuerint,
medio vero tefnpore calamitas infignis , ac rei
familiaris ingens jadtura , inopinato fortunse im-
petu iis acciderit, caufa cognita ex integro fa-
tifdandum erit; eo quod prartoiis ftipuiationes
fscpius interponendsc, ubi fine ftipulantis culp5
defiit cautum eife. /. fi ah arbitro I o. in fine ff.
h. t. I plane 4. ff. utin pojfejf.legat.nom. l.prce-
torice /\.ff. deprcetoriis ftipulat.

4. Sunt tamen, quibus de fiftendo fatifdandi
neceifitas remifla eft ; fic ut cautione juratoria
defungi poflint : ut puta, viri illuftres. /. peh.
C. de dignitatibui. bonorum immobilium poftef-
fores, enumerati in /. ficiendum 15. paffim ff. h. t.
His enim fola invenitur remifla fatifdatio,d. 1.15.
m pr. cui confequens eft, ut ad juratoriam cau-
tionem, tanquam proximam a fatifdatione, com-
pelli potuerint. Omnemque de eo dubitandi ra-
tionem tollit Juftinianus in /. 16. §. 6. C. de
epific. audient. & Zeno in /. ult. C. de princtpibuS.
agentium in rehus. difponens, fcholse agehtium
principcs in jus vocatos , fi quidem in facratiifi-
ma urbe vel in provinciis immobiles pofliderent

facul-

-ocr page 159-

De satisdare cogantur vel

facukates, pro tcnore generahuni editforum adju-
rttorue cautioni & fubflantue fu<s crcdendos effe.
Licet ab eodem Zenone dein omnibus lcholari-
bus eorumque uxoribus & liberis hoc datum fue-
rit, utconventi judicio tantum juratoriam prs-
ftarent cautionem. /. quoties 3. §. quoties 3. mfi-
nc C. de privikg. fcbolaruni. quod & membriali-
bus, & minifterianis Csefaris indultum lcgimus.
/. in ftcris 12 .C.de proximis fiicror. ficrmior. I. ult.

ult. C. dc caftrenfianis & miniflerianis. Quo-
rum omnium qua.- fuerint dignitates , qua; oili-
cia, videri polfunt Cujacius Perezius & interpre-
tes alii recentiores ad d. titulos , & Pancirol-
lus notit utriufque Imperii in locis quam pluri-
mis ; hxc enim explicare noftri non eft inftitu-
ti. Illud tamen obfervandum, in cautione quidem
de fiftendo illuftres & reliquos recenfitos h fatii-
datione iinmunes effe,& in hunc cafum verba le-
gum plerarumque addudhrum etiam eile con-
cepta; fed id ad reliqua cautionum genera haud
pertinere; hinc, fi legatoruin aut fideicommiilo-
rum nomine cavendum fuerit,refponfum abUlpia-
no, femper fatifdare cogenduin, cujufcunque di-
gnitatis vel facultatum quarumcunque heres fue-
rit. /. 1. §. i.ffi.ut legat. vclfidcic. fiervand. caufi.
cav. Nec hodie penes nos ex eo folo, quod imino-
bilium poffeffor eft, qui convenitur, aut dignita-
te confpicum j a fatifdationis neceffitate iminu-
nitatem fibi vindicare poteft , fi non flt deftitu-
tus fatifdandi poteftate. Groenewegen ad /. 15.
ff. h. t. Berlichius part. 1. concluf.74. num. 171.
Andr. Gayl de arrefiis cap. 4. num. 15. Jurato
denique de fiftendo cavent > qui idoneos fide-
juflores inveinre nequeunt, ac de hoc ipfo ca-
lumnise jusjurandum mterponant, fe fcilicet fide-
juffores idoneos haudpotuifle invenire. arg.tiovell.
112. cap. 2. novell. 134. cap. 9.1. dedie 8. §. pen.
jfi. h. t. auth. generaliter C. de epific. & clericis.

5. Repromittunt tantum de fiftendo fifcus &
refpublica. /. 1. §. fiadfifictim 18. /.fiquando 6.
§. i.ff. ut lcgat. &fideic.fcrv. caufa cav. quando-
que & clerici. Vide /. cufn clcricis 2 5. §. 1. /. om-
nes 33. §. in hac autem 3-. C. deepifi & clericis.
novell. 123. cap. 21. §. Z(

6. Cajterum hsec quoque de fiftendo cautio
rarius hodie in judiciis frequentatur , ac in locutn
ejus fucceffit, quod peregrinus litigator in jus
vocatus domicilium eligere cogitur in territorio
judicis, ut illic requiratur ac citetur, quoties
opus fuerit, ut muitis auftoritatibus probat Groe-
newegen ad 2. Inflit. de fiatifidationibus. Ufum
tamen etiamnum invenit, fi de crimine agatur ,
vel realis contigerit in jus vocatio per perfona: aut
bonorum detentionem; non enim anteregulariter
laxatur arrefti vinculum, quam fi idonei fuerint
dati fidejuffores de fiftendo, immediate fubjefti
jurifdiftioni judicis , licet inferioris, velut oppidi
vel vici, coram quo litigatur, juxta ante difta: nifi
peregrmis fidejufforibus de csetero idoneis aftor
velit contentus effe. Confult. JCtor Holl.part. 1.
Unfiki 88. ChriftineusadMechlinienfi. tit.j. «rt.j.

JURATO PROMiTTANT, ETC. I43

num. 7. Peckius dejure fifiettdi. cap. 45. num. 14:
Ant. Faber Cod. libr.i. tit. 39. dcfi. 11. Rade-
lant Cur. Ultrajeft. decifi 66. num. u/t. Grcevve-
gen ad l. 7. ffi. h. t. Si tamen inipfo judiciiloco
domicilium fovens ob peculiarc fori privilegium
judici,apud quern lis intentatUr, fubje&us non fit,
idoneus tamen cenfendus brit de fiftendo fide-
juffor, fi vel fpecialiter vel generaliter renuncia-
verit fori prsefcriprioni. arg. /. petl. C. dcpatfis.
/. 1 .ffi.fi quis injus voc. non ivcrit. Jacobus Co-
ren obfierv. 39. num. 14. 15. Et hax, fi is, qui ar-
reftum procuravit, illud profequatur; fi enim in-
tra tempora, ex more cujufque regionis definita ,
litem ulterius non intentet, vel die conftituto
petitionem 11011 urgeat , !ion quidem ipfo jure
evaneicit arrefti vis , fed abfque ulla cautionis
interpofitione impetraturus erit reus arrefti laxa-
tionem , & ab inftantia liberationem , aftore in
expenfas & id quod intereft damnato. Waffe-
naar pratf. judicieel. cap. 3. iium. 14. 1 5. Petrus
Bort van arrefiett. cap.6. num. 20. 21. Peckius
de jure fificnd. cap. 38. Rebuftus ad confltt.
regias tom. I. de liter. ob/ig. art. 6. glofi. 3.
num. 67.

7. Quod fi fidejufforem invenire nequeat,
ad cautionem pignoratitiatn arbitrio judicis fuffi-
cientein videtur adinittendus efle , arg. /. 1. §.
jubet autem 9. ffi. de col/ation. fa£ta videlicet auri
vel argenti vel pecunia: aliaruinve rerum dcpo-
fitione in vicem fatifdationis. Quin imo jurato-
rix cautioni cum hypotheca bonorum immobi-
iium in loco judicii fitorum » coinmitti peregri-
num arrefto tentum, fi fe fidejuflores invenire
non pofte juret, judex non inique arbitrabitur.
Chriftineus ad Mech/inienf.tit. 3. art. 7. tium. 8.
Peckius de jure fifiendicap. 45. num. 8. 11.
Groenewegen adl.i^.jf. h. t. Berlichiuspart. 1.
conclufi. 74. num. 171. licet alioquin prsetorise
ftipulationes (qualis & hxc) defiderent perfonas
pro fe intervenientium , & neque pignoribus ne-
que auri vel argenti aut pecunix depofitione in
vicem fatifdationis contentx fint./. prcetorice 7.ff.
de prcetoriis fiipu/at. Plane cautio juratoria cum
hypotheca immobiliuin alio in territorio fitorum
non videtur fufficiens ad impetrandum arrefti
laxamentum ; eo quod arrefta , quje jurifdidtio-
nis firmandae gratia nunc frequentantur, eo po-
tiffimum fine introdufta diximus, ut aftor do-
mi fua: litigare & a peregrino debitum perfequi
poffet,; quo fineexcideret, finova lite fitaalibi
pignora extra domicilii fui iocum perfequi tene-
retur & excutere- Et qua; ratio eft, cur noni
admittantur jurifdiftioni non fubjefti fidejuffores
de reo fiftendo, ut ante didtum, eadem quoque
pro non admittendis pignoribus alibi fitis militat
inanifefte : prsecipue fi illis in locis res fita: fint,
in quibus non folet deferri quicquam literis requi-
fitorialibus , ( ut appellant) neque fententise
alibi latse executio ex comitate fit , fed lis in
univerfum de novo & ab ovo , quod ajunt,
eft inftauranda, velut inGelria. VideRadelan-

tium

-ocr page 160-

144* ^ 1 s-

tium hir. Ultrajecf. decif. 66. Bort yan meflen
Cdp. 8. num. 12. Piane, fi non adeo magna fit
debiti petendi quantitas, <k manifefta detenti ftt
opulentia in loco domiciiii, in quo benigne pro
rebus alibi judicatis fentitur , & executioni dan-
tur fententias alibi latae, ac jurejurando calum-
nire aflerere paratus fit, fe fidejuflores invenire
non pofle, tentari non fine ratione poflet, an
non poft litem conteftatam judex ex caufa ip-
fum juratoriae cautioni permittere fatis jufte poi-
fit; eo quod his pofitis terminis aftor dorni li-
tem totam ad finem perducit, atque adeo arrefti
finem feu fcopum obtinet; & judicis femper eft,
curare, ne cautiones in duriorem caufam , quam
aftus neceflitas poftulat , exigantur; neve an-
nuat defideriis eorum , qui non tam fibi profpi-
cere, quam frivolis arrefti laxationem protelare
ftudent, ac carcere non ad detentionis fecuritatem
fed ad pcenam & vexationem abuti. Andr. Gayl
de arrefii cap. 3. num. 11. Bort vanarreften cap.
6. num. 22. & cap. 8. num. 14. 15. Quicquid
ejus rei fit, iliud utique expeditum eft, regu-
lariter obiata cautione tali, qua? judici debebat
videri fufficiens, quamque carpere aut reprobare
a&or de jure non poterat, peregrinum detentum
dimittenclum efle , nec polle ante condemnatio-
nein ob civiie debitum carcere concludi. Ita cau-
tum. in 't groot Privilegie van Vrowwe Maria van
Burgundien aen Holland en "Leeland 14. Martii
147 6. vol. 2. placitor. pag. 669. fete in med. &
in praxi paflim receptum, lippifque notum ; fi
paucos cafus excipiamus. Neque enim cautione
interveniente laxandus eft , qui teftimonii in
caufa aliena perhibendi gratia arrefto conftri-
ftus eft , cum pierumque non nifi calumniofe
dilationem petat, & veritatis aflertionem in tem-
pus aliud rejicere conetur , qui fecundum animi
fui religionem ac di&amen de veritate refponden-
do, vel ignorantiam profitendo , in continenti
defungi poterat, & fe gravamini arrefti fubdu-
cere. Menochius de arbitrar. jud. libr. 2. cafu
303.num. 26. 27. Peckius dejure ftftendi. cap.
45. num.6. Bortvanarreflen cap. 8. num. 20.
Non etiam , quoties arrefto quis eft detentus ad
impetrandam folutionem debiti , omni ex parte
liquidi, dum ad id judicis fententia jam condem-
natus erat , vel fe debere confelfus: fi enim pro
folutione invito adverfario obtruderetur fatifdatio
de folvendo, eveniret, ut obligationes ex obli-
gationibus fierent, ac vix ullus efletlitium finis ,
contra l.ft fenon obtulit 4. §. ait prator.^.ff.de
rejudic. neque juftum , ut lites femel fententia ju-
dicis, aut confeflione , quse pro judicato eft,
( /. 1 .ff.de confeffis ) diremtae, cautionis ve-
lamento iterum refricentur ac inftaurentur. Et, fi
ne res quidem fuas Jiberare pofllt a vinculo pi-
gnoris, qui, cum folvere deberet, alia ratione
fatisfacere paratus eft, juxta /. (juod finon fiolve-
re 10. ffi. de pign. aff. I. item liberatur 6. §. (jui
paratus 1. ff. quib. mod. pign. vel bypotb. fiotv.
multo minus videtur audiendus, fi ne fatisfadtio-

T I T. VIII.

nem quidem, fed tantum fatlfdationem offerat
ad impetrandum fui ipfius laxamentum; cuai mi-
nus lit de fiftendo fatifdare , quam fatisfacere.
/. i.jfi. h. t. Andr. Gayl de arrefiis cap. 11. num.
8. Sande decifi. Frific. libr. 1. tit. 17. defin. 2.
Waflenaarpratt.judic. cap. i.num. 20. Jacob.
Schultes ad Modeftin. Piftoris part. 3. quaft. 11 o.
num. 35. &fieqq. Schurpfius cent. 3. eonfil. 15.
num. 15. in fine. Berlichius part. 1. conclufi. 74.
num. 17$. ibique plures citati.

8. Licet autem nonnulli hanc arrefti laxatio*»
nem denegent etiam e-i , qui mediante arrefto
conventus fuitaftione injuriarum ab eo , quem
injuria aftecit; tamen id haud videtur proban-
dum: cum enim injuriam paflus nullam crimi-
nalem ex moribus inftituat accufationem , fed
tantum civiiiter ad palinodiam , & injuria- xfti-
mationem pecuniariam agere pofllt; nihil vetat ,
& hic cautionem admitti ad impetrandam arrefti
remiflionem. Sive enim pecuniam five faftum
recantationis fpeftes , conftat, & pecunise&fa-
fti debitores cautione praeftita fuo reiinqui arbi-
trio , a detentione immunes; necdubium, quin
faftum recantationis certo tandem pretio a?fti-
mari poflit, ac in id fidejuflor damnari. Boerius
decifi 315. in pr. Refponf. JCtorum Holl.part.
1. confil. 180. quceft. 2. & ita Judicatum Ultra-
jefti 4. Junii 1674. & confirmatum in appeila-
tione. Item 5. Julii 1679. eoque pertinet,
quod & criminaliter accufatos , fi non agatur
ad pcenain corporis affliftivam fed pecuniariam ,
fub cautione a publica liberari cuftodia, receptum
eft tefte Menochio de arbitrar. jud. libr. 2. cafiu
303. Jacobo Coren confil. 1.

9. Quod fi detento, & cautionem offeren-
ti, judices arrefti laxationem fua interiocutoria
fententia judicaverint denegandam , five quod
cautionem crederent minus fufficientem, five
quod ifto in negotio ceflare cautionis offerendse
poteftatem arbitrarentur ; liberum reo erit ab ea ,
tanquam irreparabilem ljefionem continente, ap-
peilationem interponere, ut caufa cognita, audi-
tifque partibus , de denegata arrefti remiffione
judicetur. Ut enim non ievis lsefio aut injuria eft,
duci in jus eum qui fatis idoneam cautionem ob-
tulit, ita non minor, retineri eurn jam conftri-
ftum , fecuritate oblata. /. fivero §. 1 .ff.hu
t. junfta /. antefiententiam 1.2. ff.de appell. recip.
vel non l. arbitro 9. ff. b. t. Refponfa JCtor.
Holi. part. 1. confil. 180. & part. 5. confil, 122.
Si tamen curia Hollandiae decretum arrefti inter-
pofuerit, fed iiiud necdum executioni datum fit,
arreftandus ab illo decreto appellare poteft, nec
tenetur caufas apud curiain decernentem expone-
re, fed poft appellationemapud judicem fuperio-
rem ; quod fecus eft in inferioribus judiciis. Vi-
de Bort van arreften. cap. 8. n. 34. &fieqq. ufi-
que adfinem. Quodfi, cautione idoneaperju-
dicem admifla , & interpofito de laxatione arre-
fti decreto , aftor non appellaverit, atque ita
poftmodum in damno hacreat, non poteft de

ki-

-ocr page 161-

Qai SATISDARE cogantur vel

ilidemnitate contra judicem experiri, quoties is
fraude caret; tum quia idoneum pronuncians
qui non eft talis > in fafto magis qtram jure errat,
in quo & prudentiffimis condonandum eft. arg.

1.2. ff. dejur. & fatt. ignor. tum quiaufu recep-
tum eft , judices male judicantes litem fuaih non
facere , nift manifeftus eorum probetur dolus.
Neoftadius Curice fupr. decif. 61. Plura de appel-
latione in caufa arrefti vide apud Ma-vium de nr-

reftis. Cdp. 2 ii

10. Caeterum ; licet jure novo Romano reus
ipfe pra:fens tantum de fiftendo cautionem inter-
ponere debuerit, non item de judicato foh'endo,
five in perfonam five in rem aftione conveniretur.
§. fed hodie 2. Jnflit. de fiitifdation. ita tamen
multis in locis, illis prarcipue, in quibus frequen-
tius eft mercaturse exercitium, nunc ufu inva-
luit, ut, quoties mediante atrefto peregrinus
quifpiam jurifdiftionis firmandae gratia in jus vo-
catus eft , non aliter laxetur arrefti vinculum,
quam fi & de fiftendo , & de judicato folvendo,
cautionem pracftiterit ; non fufficiehte ioia de
fiftendo fatifdatione, ne alibquin de ihduftrialis
per arreftatum, & de fiftendo tantum caventein,
protraherctur, interimque , morte fiftendi in-
terveniente, cautionis de fiftendo vis omnis eva-
nefceret, Andr. Gayl de arrcjlis. cap. 3. num. 12,
Chriftineus ad Mechlinienf. tit. 3. art. 6. nuvi.

2.3. Petrus Peckius dejure fifiendi cap. 45. num.
3. & 7. in fitie. Petrus Bort de arrefiis cap. 8.
num. 4. <& feqq. ad nunu j 2. Berlichius part. 1.
concluf. 74. num. 168. Sande dceif. friftc. lihr. 1.
tit. 17. def 2. Carpzovius dcfin. jorettf. part. 1.
tcnfiit. 30.defn.19. infinc. Quanquam & ipia de
judicato folvendo cautio hodic minus frequentata
eft, nifi litigantium aiteruter peregrinus fit, aut
paupertinus, aut de fuga fu!pe£tus , Groene-
wegen ad §. 4. Jnfiit. de fatifdation. & ibi plures
DD. citati. Paulus Voet ad (). 5. Jnfiit. de fa-
tifdat. num. 2. An vero cautio utraque de fiften-
do & judicato folvendo jungenda fit, an fola de
fiftendo fufficiat, uti & in univerfum qub modo
. cavendum fit, ex ufu cujufque loci, in quo iin-

petrandum eft arrefti laxamentum , & cautio
prseftanda eft , definiendum. arg. §. pen. & ult.
Jnfi. de fatifdationibus.

11. Diftat autem cautio judicatum folvi a
cautione de fiftendo, non in hoc tantum, quod
de Jiftendo cautio morte rei evanefcat. /. fi decef-
fent 4. ff. h. t. non item de judicato folvendo ,
cum folutio poft mortem rei impleri poffit, fifti
mortuus non poffit. arg. /. 1. C. de fidejujf. fed &
in eo , quod de fiftendo fidejubens non tenea-
tur amplius poft fententiam ex vi cautionis j at
omnino obftriftus maneat ad foivendum , qui
de judicato folvendo fpopondit : quo refpicit
Ulpianus in l. Grcece 7. §. &p0fi. 3. jn fine jf.
de fidejuffonbus, cum diftinguit inter fidejufo-
rem atiionis judicati, quem & totius caufk fide-
jufforem appeilat ; & fidejuftorem tantum liris
txercitatim. Et licet de judicato folvendo non

jfURATO PROMITTAnT, ETb. I^f

ipfi tantum tei fed & praccipue defenfofes reo-
rum cavere teneantur, dum nulius aliense rei de-
fenlor idoneus fihe hac fatifdatione ihteiligitur
§: 4. 5. Jnfiit. de fatifdat. etiaihfi eilet conjunifta
perlona. Lfiltusffamilias 14./. h. t. quifatifd. cog.
I. exigendi 12. C. de prccuratoribtts imo ad hanC
cautionem interpbnendam quodammodo ipfi
quoque actores fecundum ante dicta obftri£ti
fint; & de liac cautionis fpecie bccurrat titulus
iii libro 46. Pandeftarum; quia tameh nunc
frequenter earn jungi cautioni de fiftendb dixi-
mus, non abs re erit, ejus tra<5tationem hoc lo-
cc fufcipere; prsefertim, cum ex ante expofitis
heec cautio pro parte eXplicationein recipere pof-
fit. Quibus enirn rnodis cautio de fiftendo inter-
poni debet, & vel tanquam idonea admittenda
eft , vel, tanquam minus fufficiens , reproban-
da ; iifdem quoque modis eam , quae eft de ju-
dicato folvendo, interponi oportet, & fufficien-
tem vel vitiofam adtimari.

12. Illud filentio haud piaetereunduin , plu-
res coheredes vel focios ejufdem litis confortes
pro fe invicem de judicato folvendo fidejuberc
pofie , mutua fidejuffione, nec ab adverfario re-
probationem debere metuere i fi de cseterb idonei
fint facultatibus ac convehielidi facilitate: neque
enim eo caJu quifquam fui ipJIus, fed alter alte-
rius fidejuftor eft. argi /. pen. ff. d£ tut. & curat.
dat.ab his. Johan. Papon. libr. io.tit. 4. arrefi. 6.
Gratianus difcept.forenf. cap. 230. num. 16.

13. Neque ab hac cautionis pra*ftatione ihi-«
munes funt parentes a fuis Jiberis in jus vocati;
quippe quorum reverentise hoc quidem datuiii <
ne fine venia in jus vocari poffint; at nufpiam
remifia de judicato folvendo cavendi neceffitas;
imo ut ad ihterponendam de fiftendo cautionem
refte adiguntur. /. fidejujfor. 2. §.prcetor ait 2. ff.
h. t. l. 1. jf. injm vocatiut cant autfatisvel cau£
tum dent. ita quoque ex inajori ratione ad eam ,
quse eft de judicato folvendo ; ne alias in ipforunl
poteftate elfet, eluforia reddere judicia adverfus
fe intentata, quod ne fieret, hsec cautio ad ihventa
eft. /. 1. §. i,Jf.deprattoriis fiipulat, neque tan-
tum debuit reverentise tribui, ut prsejudicium fie-
ret judiciorum firmitati. Etlicet quali quali fide-
julfore dato de fiftendo liberi jubeantur contenti
elTe in dd, II. id tamen ad cautionem de judicato
folvendo non videtur fine lege porrigendum*
Carpzovius defin. forenf. part. 1. confiit. 5. defin*
22. Si tarnen tutores aUt curatores pupillorum
adultorumve in judicio conventorum dcfenfio-
nem fufcipiant, nulla cautione pro litis eventu >
feu de judicato folvendo, onerandi funt; cum nec
ipfi unquam in bonis fuis executionem rei judiJ
catse patiantur: fed data ipfis licentia eft obli-
gandi j>ro. judicato bona minorum, quse adini-
niftrantxic impetrato quidem ad id decreto. /.
ult. §. dcfienfionem 3. C. de adminifirat. tut. I. 1*
§.2. arg. /. vulgo 23.ff.de admin. tutor. Bfune-
mannus add. I. 1. num. 6. Gratianus difcept.
forenf. cap. 225. num. 32.

T 14. Hu^

-ocr page 162-

I T. VIII.

hujusgeneris cautionibus fpedtanda eft. /. inprfc
tortis ff.de prcetoriis fiipulation. fic ut contrahen-
tes in iis neque immutare quicquam neque adde-
re neque detrahere poifint, fed tantum de mente
praetoris fenfum legetnque accipiant quse gefta
funt. /. in conventionalibus 5 2. ff. de verbor. obli-
gat. Et quamvis jure Romano, fi plures de judi-
cato fidejuifiifent, divifionis beneficio non fue-
rint deftituti. I. fiexduobus 14. /. ex judicatum
16. ff.judicatum fiolvi. tamen & hoc ipfis paflim
fere , ad exemplum beneficii ordinis, denegari,
invaluit. Anton. Faber. Cod. libr. 8. tit. 28.
defin. 8. Johan. Papon. libr. 1 o. tit. 4. arrefi. 1.
& in appendice d. tit. 4. arrefi. 7. Louet enfies
arrefis, lit. F. arrefl. 23. refponf. JCtorum. Hoil,
part. 3. vol. 2. confil. 18. num. 1. Groenewegen
ad /. ult. §. I. C. deufiurisreijudic. Paulus Voet
ad §.4. Inftit. de fidejuffor. num. 5. Berlichius
part.2. conclufi. 24. num. 125.

17. Ex eodem fundamento, quod quantocius
fententia & firmitatem habere ex cautione, &
efteftum fortiri debeat, videtur profluxifle,
quod in plerifque tribunalibus receptum videas,
fententiam contra reum latam fine nova lite pro-
tinus in fidejuflorem de judicato folvendo da-
tum executioni mandari poife : quod quam-
quam in aliis fidejufloribus non ita obtinet, ta-
men non fine ratione in cautione de judicato foi-
vendo probatum puto : cum non nifi caiumnio-
fa poflit videri atque moratoria talis fidejuflo-
ris contradiftio , poftquam ex fententia judicis,
contra reum lata , manifeftum fuit redditum,
quid iile , quid fidejuilor debeat; nec fine ne-
ceflitate aut utilitate lites multiplicandae fint, nul-
lum ex parte fidejufloris, certo certius debentis,
habituras triumphum. Unde & Anton. Faber
Cod. lihr. 8. tit. 28. defin. 8. ccntrariam ample-
xus fententiam , fatetur ipfe , non efle de jure
vidtoris jam cognito iterato cognofcendum ,
quod id eflet afium agere ; fed iitem fidejuffo-
ri de novo movendam efle , ne ab executione
incipiatur. Quae ratio quam debilis hoc in cafu
fit, vel inde patet, quod. d. defin. 8. fidejuflo-
rem de fiftendo fine nova lite executionem jure
pati ipfe ftatuit. Vide Sande dccifi. Frific. lihr. 3.
tit. 10. defi. 3. Chriftineum vol. 2. decifi. 145.
num. 5. Msevium de arrefiis cap. 22. num. 29.
&ficqq. Groenewegen ctd L ult. §. I. C. de ufiti-
ris rei judicatce Mynfingerum, Rebuffum, Gui-
donem Papae, Radelantium , & alios ibidern in
unum collatos. Sed ut ipfe fine nova lite execu-
tionem patitur, vi fententije contrareumlatae,;
ita & ipfe rurfus ex ejufdem rei judicatae audto-
ritate contra reum principalem regreflum habet,
executione in eum abfque ulla prarvia mandati
adione dirigenda, perinde ac fi in ipfum fidejuf-
forem traniiatum eflet omne exfequendi jus vi-

dimiflo qusefitum. Rebufius. adconfiit.
.de literar. ohlig. art. 6. gloff 3. num.
. (?fieqq. Marvius^. cap. 22.num 33.34.

18. Ceifat tamen obligatio fidejufforis de ju-

dicato

146 L 1 fi. II. T

14. Hujus autem cautionis judicatum folvi
plureseiie claufulas feu partes innuitlmpiin §.fi
vero aliquis 4; Infiit. de fiatifiUtion. Et Ulpia-
nus eam tres claufulas in unum collatas liabere
audor eft ; quarum prima eft de re judicata ,
id eft, de folvendo eo , quod judicis fententia
comprehenfum fuerit: altera, de re defendenda
boni viri arbitratu : tertia , de dolo malo, id eft,
dolum malum abefte & abfuturum eife. I. judica-
tum 6. /. cum qucerebatur 13. /. novififima ip.jf-
judicatum fiolvi. Continetque haec cautio infpe-
cto quidem initio , ac tempore interpoiitionis,
incertain quantitatem, quatenus tunc incertum
fuit, an, & ad quid , judex eifet poft caufe
ventiiationem condemnaturus. /. prcetorice 2.
incertam 2. ff.de prcetoriis fiipulat; fed fpedtato
iitis exitu, & tempore latae fententiae, expedi-
tam dicitur habere quantitatem ; dum in tan-
tum committitur , in quantum judex pronun-
ciaverit. l.judicatnm 9. ff.judicatum fiolvi.

15. Vis hujus cautionis re£te interpofitae
eft, quod, quantum ad eam partem, quae de
re defendenda & doio malo concepta eft ,
etiam ante fententiam committatur , & ex ea agi
poffit, quoties vel dolus interceflit, vei res non
eit loco debito in folidum defenfa. /. ex claufiula
17. juntt. L jam tamcn 5. §. /. novififima 1 y.ff.
judicatum fiolvi. fed quatenus de judicato folven-
do agit , non nifi poft fcntentiam committi pof-
fit ; cum naturaii ratione incertum ante iit,
quid quantumque petendum foret. Reo ergo
condemnato, fidejuilor ex fua promiifione con-
veniri poteft in id quod judicatum eft, adeoque
non tantum ad rem ipfam litigiofam, in quam
fa£ta condemnatio , fed & ad impenfas litis , ac
id quod intereft , fi hsec quoque fententia con-
tra reum lata comprehenfa, & ita adverfario ad-
judicata fint: in tantum enim committi ftipulatio-
nein de judicato folvendo, in quantum judex
pronunciaverit, ab Ulpiano traditum. I. judica-
tum g.ff. h. t. & in quantum judicaverit. /. pen.
ff. h. t. Hippolitus Marfiiiis de fidejufforihus
mim. 187.

16. Quamvis autem dilationes folvendi con-
demnato per leges conceftie , veluti menfiuin
quatuor, ipfis quoque de judicato folvendo fi-
dejubentibus competant. /. 1. ff. h. t. I. ult. §.
ttlt. C. de ufiuris rei judicatce. tamen fingularia
quaedam in hifce recepta : non enim ordinis
gaudebunt beneficio , etiamfi nominatim fuis
juribus tempore fidejuflionis haud renunciave-
rint. Nam cum hac cautio interponatur judicii
caufa, utilludratum fiat. L i.§.i. ff.deprcetoriis
ftipulationibus, maxime vero ratum futurumfit,
cuin paratiffimam & promtiflimam executionem
habet, videri poteft ex mente prsetoris , cau-
tionem prceftari jubentis , tacite ineife renuncia-
tio iliorum jurimn; qpibus judicati firmitas re-
tardaretur. Prsetoris enim eft hujus ftipulatio-
nis-interpretationein facere , neque tam contra-
lientium, quam prxtoris ipfius jubentis mens in

-ocr page 163-

Qui

dicato folvendo intervenientis , quoties a£tor,
dum perperam libellum petitionis conceperat,
eundem poft interpofitam hanc cautionem mu-
cat, renuncians inftantix ex ufu fo^: five a&io-
nem aliam pro alia fubftituat, five rem aliam in
judicium deducat : in quantum enim mutatio
fadheft, verum eft, de alia re judicari, quam
de qua cautum eft. L cumquarebatur 13. §. ult.
f.judicat.fbhi. I. nonabjudice 64. §. i. jf. de ju-
diciis Sande decif Frific. Itbr. 3. tit. 10. defin. 3.
Idemque ftatuendum, h adoris aut vei perfona
mutata fit. l.fi ante y.f.judicatim fiolvi. 1.1. §.
ult.f. qiab. mod.pign, vel bypotb. fioh, cum fie-
ri poffit, ut quis certus, Titium non debere ,
velfideberet, folvendo eife , facilepro eo judi-
catum folvi promiifurus fit; qui, alio convento ,
cujus negotia & facultates non adeo exploratas
habet, fpondendi onus foret probabiliter declina-
turus. Cui accedit, quod in principia juris in-
curreret, pro eo obligari, pro quo non fidejufie-
ris ; vel e-i obftringi ex fidejuffione, cui ftipu-
lanti non promififti , te foluturum. arg. §. 4.
& §. a/tcri 19. Infi. deinutil. flipu/at. quamvis
eniin fubinde quem alteri per fuam ftipulationem
acquirere obligationem jura finant. d. §. 19. &
20. idque hodie frequens fit; tamen non aliter
id procedere conftat, quam fi eo fuerit animo
ftipulans, ut non fibi fed alteri obligationem ac-
quirat: qualis in cafu noftro concipi nequit mens
ftipulantis.

19. Cefiat denique obligatio fidejufforia pro
judicato , fi judicis perfona mutata fit , dum
quis apud judicem Titium afturus cautionem
accepit, & apud alterum dein agit ; quia non
hujus judicis fententia; fidejufiores fe fubdide-
runt. l.fi quis apud 3. f. b. t. cui confequens eft ,
ut , fi quis arrefto detentus , ad laxationem
impetrandam cautionem de fiftendo, fimulque
de judicato folvendo ex multarum regionum ufu
juxta ante di<5ta prxftiterit; dein autem excep-
tione fori declinatoria oppofita (quod fieri pof-
fe di£lum tit. de jurifdiftione ) ad judicem aliurn,
puta domicilii , aut privilegiatum, militarem,
academicum , &c. remiflus fuerit , cautione
nullo modo fidejubentem pro alterius judicis ju-
dicato line fidejuffionis repetitione adftringi di-
camus. Sed an is , qui in prima inftantia fidejuf-
fit judicatum folvi , appellatione interpofita
etiamnum pro judicato judicis fuperioris obftri-
dus maneat, dubitatum eft. Diftindione rem
totam expediri pofle cenfeo. Si enim in prima
lite reus fuccubuerit, & apppellatione interpo-
fita judicis inferioris fententiam fuperior conhr-
maverit, five in totum five pro parte , fide-
juffor procul dubio obftridus eiit , quo uf-
que confirmatio fecuta eft: eo qtiod non tain
ex fecunda , quam potius ex prima fententia ,
tota judicati aftio. & obligatio defcendit, adeo-
que ex fafto feu pronunciatione illius judicis ,
apud quem cautio fuerat interpofita. IJnde &
confirmatam fententiam a judicibus inferioribus
executioni mandari pofle dicetur tit. de re judica-
ta.. Si vero in prima lite reus abfolutus fit, &
actore appellante , contra reum a fuperiore ju-
dice pnonunciatum; non teneri fidejuflorem in
prima lite datuin de tali judicato refpondit Scse-
vola m L pen. f. judtcatum jolm. verum eniin eft,
fidejuflbres fefe non fubjecifie fententise hujus
judicis appellati ; quod requirebatur , ut fi-
dejuflor effet devin<5fcus. d.Lfi quis apud 3. f.
judicatumfiolvi. Et hoc ita , five fidejubens no-
minatim judicis expreffionem fecerit, five fimpli-
citer de judicato folvendo promiferit. Cum enim
adtus agentium operari non debeantultra eorum
intentionem , & pra'toria: ftipulationes potilfi-
muin ex mente praetoris , eas injungentis, in-
terpretationem recipiant. /. in prectoriis 9. f. de
pra:tor fliput. I. in conventionalibus j 2.f.dc verb.
ob/ig. nec ullo modo probabile fit , judicem,
hujus cautionis praftationcm jubentem, alieno
judicio , fed fuo velle firmitatem procurare,
multoque minus ifti judicio, per quod proprium
judicatum fubverteretur , omnique privaretur
firmitate; fponte fequitur, cautionis vim omnem
primi judicii terminis concludendam efie , nec
ex appellatione per pctitorem fa&a ad fuperius
judicium porrigendam ; ut ut hic aliter lionnulli
fentiant. vid. Refponf. jCtor Holl. part. 4. confil.
122. & part. 3. vol. 2. confil. 18. num. 5. &
part. 5. confil. 259. Thefaurus decifi 202. Ja-
cobus Coren obfierv. 34. nmn. 10. 25. &ficqq.
Boerius decifi. 315. Chriftineus vol, 2. decifi.
145;. Cancerius var. rcfiol.part. 2. c. 5. num. 91.
& fieqq. Fachineus controverfi libr. 8. cap. 57.
Henr. Kinfchot refiponf. 86. confer difltntientem
ex parte Caballum. refo/ut. crimin. cafiu 109, Scd
tollenda? dubitationis cauia confultum eft , cau-
tionem hanc in univerfum concipi, de folvendo
eo , quod extrema fententia judicatum fuerit.
juxta. d. /. pcn. fjudic. fo/vi Petrus Bort dear-
reftis cap. 2. num. 9.1 o.

SATISDARE COG antur vfii ] ttrato promittant , etc. i47

T ITV L V S IX.

Si ex noxali caufa agatur, quemadmodum caveatur.

Summari A.

1. Quomodo caveant domimy fiuttuarii , & ft-
miles , fiex ttoxali caufia agatur.
An tenemtur, fi fiervum manumiffum fiftmt ?

& quidjuris , fi de pcena corporali ipfi ficrvo
tnfUgendtt agatttr ?

T 2

Si

-ocr page 164-

l i b. ii. t i f.

I ex noxali caufa agatur, pr?e-
tor caveri jubet fervum in
eadem cauia exhibitum iri, in
qua nunc eft, ne aftoris jus
reddatur deterius.i Per folam
enim in jus vocationetn fervus
non fit litigiofus, & ideo adhuc vendi poflet
poterftiori aut alterius fori adverfario, vel alteri
noxse dari, in aftoris detrimentum. /. i. pr. &
i .ff.h.t. Si piures fint domini, & unus no-
xa!i conveniatur judicio, non pro parte fua, fed
in folidum cavere debet ; uti in foiidum tenetur
defendere : quod & in frudtuario eodem modo
receptum eft. /. fi cum ufufmttudrio 3. /. 4. ff.
h. t. Iicet enim nullus horum cogatur fervum de-
fendere, dum ufurnfruitum aut proprietatem
dereiinquere paratus eft. arg. /. ffervusS.jf. de
noxalibus affion. tamen, ft id noiit, in folidum
defendendi neceflitas impofita eft. d. II.

2. Qui autem poft hanc eautionem interpofi-
tam fervum manumittit, & iiberum fiftit, cum
eilet noxaii judicio conventus , in cautionem
11011 committit 5 cum deteriorem non videatur
reddidifle , fed potius meliorem, adverfarii con-:
ditionem. l.pen. in fine.jf. h. t. quippe cui dein-
ceps direfta adverfus manumiflum actio in foii-
danl poenarti^jatur, fino noxa; deditione : licet
enim fervi polt manumiflionem ex fuis contra&l-
bus durante fervitute irtitis conveniri nequeant,
ex deli£tis tamen ih fervitute perpetratis obligati
remanent. l.fiervi iq.jfi. de oblig. & attitin. Aliter
quam obtineret, fi de corporali pcena ipfi fervo
infligenda quseftio eftet: cnm enim aliter liberi,
aliter fervi puniantur , non re£te fifteretur liber
fadtus. d. I. pen. jf. h. t. Et licet pcena fervilis
propter crimina in fervitute commilfa etiain poft
datam libertatem irroganda fit. /. 1 .jfi.de poenis.
tamen in eo faltem ex mahumiflione deterior red-
di videtur aftoris conditio, quod probare tenea-
tur, tempore delifti perpetrati in fervili conditio-
ne fuifle eum , qui illud coinmifit, ut pcena fer-
vilis inferri poflit. Si tainen in caufa criminali
ftatu liberum quis fiftere promiferit, & liberum
fiftat , in eadem videbitur ftitifte caufa
quod implicitus ei fuerit libertatis cafus. /. ult
jfi. h. t.

eo

T I T V L V S X.
De eo , per quem fadtum eric, qno minus quis in judicio fe fiftat.

SlJMMA RIA.

1. Quce fit pcenaunius aut plurium dolo agentium
quo minus atior vel reus fiefifiat ?

2. An refiitucnda afforifit allio, quce periit, fi
tertius , qui dolo fiecit, fiolvendo non fit;

1. I per alterius dolum , ( non

eulpam ) fadtum fuerit, quo
minus quis in judicio fefiftat,
qui ad fui copiain faciendam
obftridus erat, fivea<5tor, ft-
ve reus , aciio in fadtum intra
annum datur non a£tori tantum vocanti, fed &
reo vocato. /. 1. §. 1. 2. 3. idt. I. idt. §.2.ffi.h.t.
nam & vocati intereft, tum , ne fa:pius ab aliis
negotiis & re familiari avocetur , a quibus ple-
rumque ftne lxfione abefle nequit; tum etiam,
quia vocanti tenetur ad pcenam vel id quod inte-
reft quod fe non fifterit; cum propter detentio-
nem a privato faftam reus non excufetur. /. 2. §.
ult.jfi. fi quis caution. injud. fift. caufifaft. Com-
petit vero adverfus eum , qui per fe vel alium
hoc dolo fecit, five retinendo, five trifte quid
nunciando. d.l.i.§. 1. 2. ff. h. t. ejufque he-
redes, quatenus ad eos pervenit. d. I. 1. §. ult.
fifi. h. t. ad id quod intereft. /. ult.pr.ffi. h. t. Un-
de ii plures id dolo fecerint, unius praftatione
cseteri liberantur: a<5tor enim, dum id quod in-
tereft exigit, magis damni reparationem, quam
pcenam, perfequitur./. 1. §. fi plures q.ffi.h.t.
licet ineo, quod mtereft, fubinde comprehen-

3. Quid juris, fi & acioris & rei dolus intervene-
rit, velfiolius atforis :

4. In quibus dijferat attio hoc titulo propofitdi
ab ea , quce efi in kujus libri tit. 7.

di poflit ipfa rei petits quantitas , dum inter
moras reus petitx rei dominium tempore acqui-
fivit, aut a&ione liberatus ell. I. idt.pr. & §. ult.
fif.h.t.

2. Si tamen tertius, cujus dolo reus fe non
ftitit, folvendo non fit , & a<5tio interiin prse-
fcriptione extinfta fit, a<5tori contra reum refti-
tutoria a<5tio competit; id eft , adio , qux lap-
fu temporis evanuerat , ex sequitate reftituitur ,
ne reus ex alieno dolo lucruin fentiat, a<5tor dam-
num. /. idt. §.plane i.ff.h. t.

3 . Quod fi a<5tor dolo rei, & reus adoris do-
lo fe non ftiterit, dolus cum dolo compenfatur.
/. idt. §.pen.jf. h. t. cum enim hic tahtum de lse-
fionis privatse reparatione , & eo quod intereft:
lxfis applicando agatur , crimina pofte mutua
penfatione tolli receptum fuit. /. viro 39. ffi. fio-
luto matrimon. Si reus folus dolo a<5toris impe-
ditus fit, nec tunc a<5tor reo ex hoc edi<5to tcne-
tur ; cum reo fufticiat exceptio a<5tori ad posnam
agenti opponenda. /. 1. §. fireus Z-ffi.h. t.

4. Differt autem a<5tio hoc titulo propofita
ab ea qua: eft in titulo feptimo. Hic enim dolus
coercetur ; ibi vis. Hic a<5tor & reus agere pof-
funt; ibifolus a<5tor. Hic agitur, five reus non

vene*

-ocr page 165-

S I Q^tris CAUTiONlB

Vcnerit, five aftor ; ibi tantum, fi reus fe non
fbiterit. Hic petimr id quod intercft ; ibi mera
poena. Hic uno folvcnte liberantur reliqui, ibi

us IN judicio etc; 149

non item. Denique hic ipfe impeditus agere
poteft , fl modo ab extraneo impedituS fit. addc
Cujacium. libr. 1 o. obferv. 1 o.

TITVLVS XI.

Si quis cautionibus in judicio fiftendi caufa fadtis non obtemperaverit.

Summaria.

1. Quid fit, ■vadimomtm deferere? Quid fi de-
ferant tllt, qui noiijurevocati, puta minores ?

2. Deferto vadimonto , attor jure Romano non
potuit definitivam petere fententiam , fcd p<s-
nam promifam , vel id qttod interejl: contra,
ex novella Leonis. Cujtts temporis interejfe fpe-
ftetur ? & quidjuris , fi, qui duos ftfiere pro-
mifit, ttnum tantum fifiat ?

3. Cejfat attio ad poenam vel id quod intsrcfi , fi
reus ante dicm jtfiendi mortuus fit; etiam pofi
diem Jifiendi in atfioneinjuriarttm.

4. Si pupillus, cujus tutor caverat, mortuus, vcl
beredttate , cujus nomine conveniebatur , ab-
fientusfit. Et qttid fireuspofieafe fifiat, cutn
necdum aRoris jus cjfet fatlum deterius ?

5. Enumerantur plttres jujice caufie , ex quibus
reus, fe die dttio non fifiens, cxcufatur.

(,. Quo ttfquc cx bodicrno jttre de contumacia &
mora aftorttm & reorum tratfaripoffit. Tribtts
citationibus contemtis, rcum contumacem fieri.
Quid juris de quarta citatione; (j anrcus tunc
adhuc audiri debeat ?

7. Enarrantur cafus", quibus vcluna, vel gemi-
nata citatiofiufficit.

8. Atiore non veniente, ad quid rcus contcndere
po/Jit tum in prima , tum in appellationis
hte?

9. Non difficulter ante fieritentiam ex probabilibus
caufis admittitur purgatio morcc<& contumacicc,
faltcm mediante rcfiitutione, at difficulter pofi
fiententiam definitivam.

10. Quidjuris, fi is, qui deficiebat, pofi dccre-
tum dcfettus mox fe fifiat , judice adhuc pro
tribunalifiedente ?

11. Etiam pro deficiente habendus , quific quidem
fifiit, fiednonagit ea , quce agenda funt.

12. Non cenfetur deficere , quife fiato tempore
ac loco fifiit, fi alio in loco is atitis expediatur :
nec is qui fie non fiitit, cum ncc adverfarius fe
fifieret, utrimque mora compenfata.

13. Ncc qui vocatus efi adjudicem jure communi
incompctentem ; ficcus fi tantum ex privilegio
incompetens fit. Hinc non priori fed pofieriori
tantum cafiu perit reo exccptio fiori declinatona
pofi primum defettum.

14. Nec, quicitatus in diem ulteriorem, citerto-
re die fc fifiit , impetrata per libcllum dici anti-
cipandt licentia. Qtus anticipatio quando utilis
fit, declaratur.

15. Ncc quife ftfiit per procuratorem; nifiin cri-
minalibus, quandoque & in ctvilibus , judex no-
minatim ipfius citati prccfentiam rcquifiverit;
quodtamen nonfacile decernendum.

Ui cautione de fiftendo inter-
pofita fefe non fiftit, vadimo-
nium deferere dicitur ; ( de
cujus denominatione latiflime
Budceus ad Pand. adl.2. ff.de
orig. juris. fol. 21. 22. Rae-
vardus ad. leg. 12. tabul. cap. 5. pag. 29. &
feqq. ) etiamfi fe aftione iila temporali , qua
conveniendus eft, ob lapfum temporis & prx-
fcriptionem liberatum putet , fi modo id quo-
dammodo fit dubiurn, & inquifitione ulteriore
indigeat. /. fi eum 1 o. jf. h. t. Si tamen per
eos de fiftendo cautum fit, qui nec agere po-
terant, adeoque legitimam non habebant per-
fonam ftandi in judicio , ( quales impuberes,
minores & fimiles fine curatore) & hi dein-
ceps fe non fiftant, vadimonium deferuifle dici
nequeunt , cum tota cautio fruftanea & nulla
fit. /. fidejufor. 2. §. fi qtm 1. f qut fiatifid.
cog.

3. Deferto autem per reum vadimonio , aftor

f

non videtur contra reum abfentem potuifle de-
finitivam impetrare fententiam , cum nondum lis
conteftata eftet. Licet enim , aftore abfente, ac
tribus ediftis citato , reus poft annum petere
potuerit, caufam abfente aftore cognofci ac ter-
minari. nov. 112. c. 3. aftori tamen , cujus in
multis deterior quam rei caufa eft, id nufpiam a
Juftiniano datum ; fed demum a Leone. Novell.
Leonis 108. Magis ergo ex Jure Juftinianeo,
in tali cafu aftor tantum a prartore in pofleflio-
nern bonorum rei mittitur. novell. 53. cap. 4.
l.prcetor ait. 2. ff. quib. excaufi. in poffeff. eatur.
atque infuper tam reus ipfe , quam datus per
eum de fiftendo fidejuffor , tenetur certi con-
diflione, fi pcena certa promiffa fit ,* vel, fi pne-
termiffa fit pcense adjedtio , ad id quod intereft,
aeftimatione facta ejus temporis , quo reus li-
ftendus crat , etiamfi eo tempore , quo ad id
quod intereft a&io inftituitur , defierit agentis
intereffe. /. qui autem 12. §. 1. ff. h. t. L ult.
ff.fiquis mjusvocat. non iverit. l.fidejufor 2.

T 3 ult.

-ocr page 166-

i^o l i b. ir.

iilt.jf, tjtii fatifd. cog, Licet enim circa sflimatio-
Jiem regula inveniatur tradita , juxta quam in
bonx iidei judiciis tempus rei j.udicata;, in ftri-
juris litis cOnteftatse teinpus fpedandum di-
citur. l.fcdmihi 3. §. in hacz.jf. commodati. quia
tamen illa tantutn locum habet , quoties nulla
temporis adjectio fafta eft , ut nos tit< de con-
di£t. triticaria monftrabimus ; ad quaeftionem
prsefentem haud pertinet, in qua certum fiften-
di tempus exprelfum eft. Quod fi duos quis fi-
fti promiferit , unum fiftendo non liberatur. I.
ult. ff. in jns mocati ut cant, aut fatis ucl caut.
ticnt. & licet fummo jure ad pbenam integram eo
cafu obftrictus lit, quia verum eft, fecutum
non elfe latti promifli implementum. arg. §. ult.
Jnfl. dcvcYbor. obligat. l. flipulatio ifla 38. §. al~
tcri 17. tn fin. jf. de •uerb. oblig. oppolita tamen
doli mali exceptione tantutn pccna; partem pra:-
ftat. /. fi fervtts 9. §. 1. jf. h.t. aliter quam ob-
tineret , fl nulla fuiflet pcena appofita, atque
ita tantum ad id quod intereft adio coinparata
elfet; tunc enim quanto minoris intereft, unuin
tantuln ftitiife , tanto quoque minoris eflet fa-
eienda condemnatio ; eo modo , quo id & in "
cautione de rato receptum , cum pro parte tan-
tum ratihabitio fecuta eft. l.jiprocurator 1%-ff- ra-
tam rem haberi. Qeteruin jure novo non protinus
poft lapium diei fidejuflor ad pcenam aut id quod
intereft folvendum compellitur ; fed indulgehda?
ei alis flmiles prioribus ad fiftendum inducia-,
non tamcn longiores fex inenflbus, intra quas
fi rcuin fiftat, fatisfecifle videbitur; eodein mo-
do, quo & iatisfecerit, fl rei fiftendi defeniio-
nem poft primi temporis indulti lapfum , ante
iinitas inducias -repetitas , fuicipere voluerit, ac
ad finern perduxcrit. /. fancimus 26. C. de fide-
juffioribus. Ant. Matthaeus de criminibus libr. 48.
tit. 14. cap. 2. ntrn. 18.

3. Ceifat tamen pcenje aut ejus quod intercft
exactio , fi lis interim tranfadtione fopita fit,
/. non exigimus 2. fj.h. t. aut reus ante diemfi-
ftendi damnatus fuerit rnorte aut exilio. l.fide-
ceffierit 4. ff. qui fatifd. cog. l.fied &fi 4. pr. &
1 .fif.h.t. autiitmortuus; nifi dolo promiifo-
ris perierit. l.fi dcccfficrit 4. jf. quifatifid. cog. l.fi
eum 1 o. §. homo 1. ffi. h. t. Quod ii poft diem ii-
ftendi deceflerit, iidejuilor ex ftipulatione femel
commifla obligatus manet, & utiliter conveniri
poteft. d. l.fidecejfirtt 4. jf. quifiatij'd. cog. l.fianci-
mus 26. C. defidejujfi. nifi principalis aftio talis iit,
ut contrarei heredes non tranfeat, fed morte ejus
extinguatur: licet enim regulariter ex ftipulatu
acStiones femel natar ad heredes tranfeant, ac in
heredes continuentur; tamen , fi in aftione in-
juriarum ( quae lite nondum coiiteftata per ado-
ris aut rci mortem evanefcit ) fidejuflor ante li-
tem conteftatain de ftftendo caverit, & die ii-
ftendi praeterito vel adtor vel reus moriatur ante
litem conteftatam, non ultra fidejuflor obftridus
erit , nifi tain diu poft lapfum fiftendi tempus
fupervixerit reus fiftendus, ut, li die condido

T i T. XI.

veniflet , potuiifet etiain cum eo deinceps lia
efle conteftata.l. fieum 10. injuriawm 2. fj'-
h. t.

4. Ceflat quoque , ii , cuin tutor , pupilli
nomine conventus, de iiftendo caviilet, pupil-
lusipfe mortuus fuerit, vel adoleverit, vel he-
reditate , ob cujus aditionem tenebatur, abften-
tus fit, etiamfi poft moram faftam. /. idt.ffi. h. t.
junct. /. tutor. pro pupillo 28 -jfi.dc adminiflr. &
pcricul. tut. Idemque eft , ii non conftituto
quidetn tempore , fed poftea reus venerit, cum
necdum ex mora jus aftoris eflet redditum dete-
rius./. etfipofl S.jf. h. t. quamvis enim in itipu-
lationibus pcenalibus , ex libera contrahentium
voluntate ime prsetoris imperio interpofitis , id
vulgo obtineat, ut non quaeratur, utrum interfrt
nec ne ; ac pcenae perfecutio etiam ei detur, cu-
jusnihil intereft. l.fiipulatio ifla 3 8. alteri 1 7.
tn med.Jfi. de verbor. obligat. Neque reguiariter
mora purgetur per fubfecutam poftea oblatio-
nem , poftquam femel propter adje&um obliga-
tioni diem moramque in iolvendo faftam jus ad
pcenam quxhtum fuit. /. trajetfitia i^-ff- de oblig,
& a$. I. Celfus ait. 23. & jf.de recept. qui arbitr.
reccp. aliter tamen receptum in iftis, qu& juflu
magiftratus interponuntur , quippe quas uti
prxtor fieri jubet, ita faftas ex fua jurifdidtione
interpretatur ac nioderatur ex sequitate. arg. /.
1 .pen. 6"' ult.ffi. de prcetoriis fiipuUt. I. in convetu
tionalibus 52 . ffi.de verbor. oblig.

5. Prsecipue vero ceflat pcena , aut exaftio
ejus quod intereft , quoties reus fine fua culpa
venire coniiituto die non potuit, juftam allegans
impedimenti caufam ; fi modo poftmodum, irn-
pedimento ceffante , fe fiftere paratum profitea-
tur. arg. /. quitl tamen 21. fi quisexp.jfi. de
recept. quiarbitr. recep. ncque enim intervenien-
te impedimento legitiino litigator in univerfum
ab obfervatione judicii liber erat, fed magis ex
praxepto legis duodecim tabularum dies judtcii
dtffindebatur id eft difterebatur. /. 2. §. fi quis
judicio 3. jfi. h. t. Rsevardus ad leg. 12. tabul.
cap. 5. pag. mihi 24. & 25. Juftse autem cau-
fse recenientur potiirimum hse ; fi quis munici-
palis muneris cbeundi , aut teftimonii in judi-
cio perhibendi neceifitate , vel valetudine , tem-
peftate, vi fluminis, furore , detentione publicS
juflu magiftratus fa£ta, funere domeftico , abfen-
tia reipublicx caufa, aliifque fimilibus impeditus
fuerit. I. non exigimus 2. §. 1. & ficqq. ufique ad
fincm. l.fied. etfi 4. §. 1. in fine §.2.3.l. fi is qui
6.ffi. h. t. Si modo non fpecialiter quibufdain cau-
fis renunciatum fuerit. d. I. fied etfi 4. §. qucefitum
4. ffi. h. t. & caufae has non fuerint dolo malo af-
fedatae, vel manifeftareiin hafce caufas incidentis
negligentia ac culpa non appareat; in quibus ar-
bitrio judicis locus eft, ut pluribus TJlpianus pro-
fequitur. in d. I. non cxigimus 2. §._// quis tamen 8.
& 9. ffi. h. t. Ulud obfervandum, fufficientem
non efle excufationis caufam , fi quis a privato
detentus fuerit; quippe quo cafu fi ob vadimo-

-ocr page 167-

Si Qins CAUTIONIBUS IN JUI

hium defertum in damno hxferit, regreflum ad-
verfus detentorem ad id quod int&reft eft ha-
biturus. d. 1. 2. §• idt. in fine l. 1-fib. t.

6. Et haec quidem hadenus lecundum Ro-
mani juris diftata. Czeterum , quamvis hodie
quot tribunalia, totidem prope diverfl fint & va-
riantes in variis judiciorum ordines , impofita:-
que non una rationeaftori ac reo flftendi tempo-
rumque obfervandorum neceflitates , ac negli-
gentise , morse , aut contumacia: pcenas; quae
iingula exfequi, aut accurate obfervare neque
animus eft mihi, neque fl eflet , aut mihi aut
cuiquam , nifi magnifice nimium de fe fentiehti,
poteftas eifet: tamen, quia inficias haud eundum,
quin univerfalia quasdam circa adiorurn reorurn-
que officia, inoram, contumaciam, principia tradi
poflint, magno multorum populorum atque tri-
bunalium confenfu comprobata , operse pretium
fuerit, quam breviflime hxc enarrare , fubjun-
dis illis , quse horuin occafione videri poifent
controverfa eife. Reum ergo quod attinet, fre-
quentius inoratorem quam aftor, is regulariter
poft trinam demum citationem , interjefto in-
ter unainquamque legitimo ex more judicii in-
tervallo temporis , non parens judici & fe non
fiftens, pro contumace habetur , omnibufque
privatur exceptionibus declinatoriis , poft pri-
main, dilatoriis poft fecundam , peremtoriis
poft tertiam citationem contemtam ; ac quarta
vice citatur , ut videat edi contra fe petitionis
libellum , & inftrumenta probationem continen-
tia, ac teftes produci, utque probationes afto-
ris , fi poflit, enervet, etiam aftore petente ad
interrogata refpondeat, interpofito calumnia; ju-
rejurando, ubi is inos etiamnum viget. Neque
intereft, in rein, an in perfonam, an mixta aftione
conveniatur. Ac in contumacia? pcenam, five fuc-
cumbat, five abfolvatur , dum aftor in intentio-
nis probatione defecit, in expenfas damnandus
eft. Vide Inftruft. Cur. Holland. art. 108.
J09. no. iii. Curise Ultrajedinse tit. van
defauten van den gedaagde art. 1. 2. 3. (4. 6.
Brabantinx art. 661. 662. Flandricae art. 268.
269. 270. 271. 272. Ordonnantie op de jufiitie.
in de. Steden cn ten platten lande van Holland
1. April 1580. art. 3.4. 5. Waflenaar pratt. |
jud. cap. 4. num. 53. &fieqq. Sim. van Leeu-
wen paratitl. jur. novijfi. libr. 2. part. 1. cap. 9.
Licet autcm quarta vice citatus fecundum rigo-
rem & verba variarum inftru&ionum non admit-
tatur ad fui defenfionem ; ufu tamen jam inve-
terato obtinuit, eum die quartum difto fefe fi-
ftentem etiamnum ad fui defenfionem admitti; '
quod & quoruudam judicioruin legibus cautum.
Inftruft. Curia; Uitrajeft. tit. van defauten van
dcn gedaagde art. 4. Curiz Flandricx art. 271.
Waflenaar pratf. judic. cap. 4. num. 5 6. Sirn.
van Leeuwen. paratitl.jur. novif.libr. 2. part. 1.
tap.p. num. 1. verfiu dengcdaagde. Ant. Faber.
Cod. libr. 3. tit. 10. defin. 1.

7. Plura tamen negotia funt , ad quce trina

CIO SISTENDI CAUSA ETCi Ifl

citatione opus non eft, fed vel una , vel gemina-
ta fiifficit. Unam quidem fufficere receptum s
ad id, ut quis fui copiam haud faciens privetur
exceptione fori deciinatoria ; vel ea admittatur
aftore deficiente; aut ut confirmetur impetra-
tum ceffionis beneficium , vel nova decernatur
executio fententke, intra prasfinita ex ufujudicii
cujufque tempora executioni non mandatse, &
ita pra-fcripta-; vei denegetur facultas diminuen-
di impenfarum petitarum quantitatem; vel pro-
cedat executio, a qua fuerat appeilatum ; vei pro
confeilo habeatur vocatus ad refpondenduin ad
interrogata cum juramento calumnise > vei teftes
jurati examinentur ; exempla cuin authenticis
collata confirmentur; ocularis infpedio fiat; &
alia piura. Ut tamen in muitis repetenda fit cita-
tio , fi primaad domum tantum fa&a fit, non
ipfi adverfario infinuata. Geminata requiritur,
ut heredes defunCto litigatore litem continuent;
ut chirographum habeatur agnitum , ac plenius
fiduciaria decernatur folutio ; ad hasc in materia
appeliationis interpofita: , reformationis petitse;
ut fententia feratur in caufa ejus, qui prima vice
citatus fenoile ad judicium venire declarat, aut,
cum dilationem ad refpondendum petiiflet, de-
ficit condido die in caufis fraudatarum impofitio-
num pubiicarum ; & aliis pluribus, quse recenfen-
tur inftru<5t Cur. Hoil. art. 113. 114. ny*
118. 119. 178. 223. Inftrud. Curia: fupr. art.
187. 188. 206. 211. 214. 228. 231. 237.
242. 244. 247. 248. Curise Ultrajeft. tit.van
defauten van de gcdaagdc. art. 5. & ficqq. ufique
ad finem tituli. Curise Brabantina: cap. 18. artt
641. & ficqq. ad art. 661. & art. 663. Curise
Flandricse art. 273. & fieqq. ad art. 282. Or-
donantie op 't fiuck^ van de jufiitte in de fieed.en
cn ten platten lattdc van Holland 1 5 80. art. 6. 7.
8. reglement op 't procedere voor de gecommiteerde
Raaden van Holland. 22. Januar. anni 1660,
art. 8. & fieqq. bifirutt. van dcn Raadvan Sta-
ten in fiaken yan de gemecne middelen. 5. Martii
1656. art. 4. 5. 6. 13. 14.

8. Quod fi a<5tor ftatuto tempore fui copiaffi
non faciat, reus petit , fe ab inftantia ablolvi,
feu circumduci edi<5tum, & in expenfas damnari
aftorem ; non iterum ex eadem caufa audien-
dum , nifi re ipfa refufis impenlis. I. &pofi 73.
§.1. 2. jfi. de judiciis. aut fi appellatione caufa ad
fuperiorem.fit delata judicem, petit reus appella-
tionem pronunciari defertam: quo fa<5to, non
ultra poteft ab actore ex ea caufa conveniri. /. idt.
§ • tllud etiam 4. jfi. de temporib. & reparat. appclla-
tion. Inftru<5t. Cur. Holl. art. 111. 114. 0r->
donnant. op de 'Juflitie in de fteden en ten platten
lande van Holland anno 1580. art. 2. inftru<5tio
fupr. Curiae art. 22$. curia-Ukrajectin. tit. van
defauten van de eyficher art. 1. Flandrise art. 2 66,
Brabantinae cap. 17. art. 61 7. 61 8. ubi & arti-
culis fequentibus d. inftru<5tionis Curiae Ultra-
je<a. & Brabant. traditur , quid in aliis multis
cafibus peculiaribus a<5tore deficiente obtinere

debeat.

-ocr page 168-

debeatw Si tameti reus, a£torfc deficiente, nolit
ab inftantia abfolvi, poteft , aftore tribus edi&is
citato cum intervallo triginta dierum , ac inte-
grum per annum fuam intentionem proponere
detre&ante, petere tandem & impetrare , ut lis
principalis ex fuis ailegatis probatifque termine-
tur. nov. 112. cap. 3. Eftque probata per Ul~
traje&inos in plerifque hxc Romani juris defini-
tio, data reo liceritift vocandi adorem deftcien-
tem , ut a£tionem inftituat, aut alias ei perpe-
tuumimponatur ftlentium. Inftru£t4 Cur. Ultra-
jedt. tit. van defautenvan den eyfcber. art. I. de
quo & latius egi tit. jurifditfione.

9. Circa qua: omnia fic in genere atque obiter
propoftta, pleniufque ex fontibus ipfts defigna-
tis petenda , confiderandum primo, non adeo
rigide pro contumace habendum , quitempore
prsefinito nec ipfe venerit, nec procuratorem
conftituerit : quin contumacis admittatur pur-
gatio, dum juftas allegat ac probat impedimenti
ac abfentise caufas; juxta. 1.2. 1. & feqq. ff.
b. t. I. qucefitum 60. jf. de re judicata. I. pen. C.
quo modo & quando judex fentent. proferre de-
beat. poenam enim contumaciae non patitur ,
quem adverfa valetudo vel majoris caufse oc-
cupatio defendit. /. contumacia 53. pcenam
2. jf. de rejudic. Cui quidem purgationi , re-
fulis impenfis , facilius locus eft , cum litigan-
tium alteruter, poftquam in lite fubfiftere cae-
pit, in hac aut illa judicii parte morator eft,
ac nondum definitiva eft lata fententia ; juxta
rnjlrutt. Cur. Holl. art. 122. 125. ut tamen
quandoque reftitutione peculiari opus ftt. Vide
Waffenaar pratt. judic. cap. 5. at poft defini-
tivam latam difficilius longe; ac non nifi me-
diante folenni reftitutione , ex juftiffimis cau-
lis indulgenda; de quo tit. ex quib. Caufis ma-
jores.

1 o. Si tamen venire debens non fiftat fe, &
ita , adverfario petente , defecifle declaretur,-
mox autem accedat, judice adhuc pro tribuna-
li fedente, ac refpondere , vel alia agenda pera-
gere , paratus fit, morae purgatione alia opus
non eft. Etfi enim ( ut ab linperatore Antonino
refcriptum ) nibilfacilemutandum efi exfiolenni-
bus, tamen , ubi aquitas evidens poficit, fiubve-
niendum efi ; ideoque fi citatus non refipondit, tj
cb id more pronunciatum cfil, confefiim autempro
tribunali te fiedente adiit, exifiimari potefi , non
fiua culpa, fiedparum exaudita voceprceconis defiuifi-
fie. I. pcn. fifi. de itt integr. refiitution. ibique Groe-
newegen in notis.

11. Non is autem tantum pro moratore ac
deficiente habendus , qui omnino non venit
prsefimto die; fed & qui venit quidem, verum
non expedit a<5tum illum, ad quem expedien-
dum dies di£tus fuerat; ut puta, fi aftor fe fiftens
nihil petat, aut reus petitioni a&oris , cum de-
beret, non contradicat; cum abfentis loco is uti-
que habeatur, qui praefens non defenditur, &
nihil videatur egiife ied nominatim contumax
dicatur j quirogatus iion refpondet. /. nondcfictt~
dcre y 2.ff. de reg. juris. arg. I. ait. prcttor 23. pn
& §. uit. ffi. cx quibus caufis majores l. de cetate
ii; §. qui tacuit 4. §. nihil 7. fi. de interrogat> in
jure fiaciend. Carpzovius defin. fiorenj'. part. 1.
confiit. lo.defin. 12.

15*

I B.

12. Quemadmodum ex adverfo pro contu-
mace non habendus, nec contumacice autmorfe
pceiras fubit, qui citatus, ad aftum aliquem certo
die ac hora & loco celebrandum , tempore qui-
dem prasfinito fui copiam fecit , cum interim
a£tus ille alio tempore aut loco expediretur. arg,
/. fiutproponis 4. C. quomod. & quando judex fient.
profierre deb. I. cum fiententiam 6. C. de fientent. &
interlocut. omn. jud. Uti nec ille , qui 11011 ve-
nit, quoties nec adverfarius ipfius fefe ftitit; fed
potius compenfata utriumque abfentia , neuter
morator creditur ; non enim ipfo jure contuma-
cia inducitur , fed demum adverfario id propter
abfentiam partis adverfie poftulante , judiceque
decernente , quippe qui alioquin non rogatus
iuum non folet officiuin impertiri. /. properandtm
13. §. & fiquidem2. verbo, pavte fugiente ex
una parte adtoris abfentiam accufante. C. dejudi-
ciis. arg. /. adperemptorium <58. /. &pofi edttfum
73. fifi. dejudtciis. jun<5t. /. dics 4. §. hoe autem 8.
jfi. de damno infett. Chriftinams ad Mechlinicnf.
tit. 1. art. 21. num. 6. Rebuffus ad confiitut.
reg. tom. 1. de literar. oblig. art. 6. glojf 5. num.
5. Simon van Leeuvven cenfi fior. part. 2. libr.
i.cap. 25. num. 13. eoque conferunt argumen-
ta apud Tyraquellum ad l.fiunquam. verbo. rever-
tatur. num. 20■ fieqq. de revoc. doH.

13. Siiniliter contumax non creditur , qui
non venit, cum citatus eflet ad judicem incom-
petentem. Contumaces enim non videntur,
nifi qui, cum obediredeberent, non obfequun-
tur : id eft , qui ad jurifdi<5tionem ejus , cui
negant obfequi, pertinent. i. contumacia. 53. §.
ult.jf. de rc judic. Quod tamen ad iilos videtur
reftringendum judices * qui lecundum jus com-
mune incompetentes funt, ratione territorii,
vel quia fpecialiter cerus tantum caufarum gene-
ribus judicandis conftituti funt; de his namque
verum eft, extra territorium jus dicenti irnpune
non pareri. /. ult.Jfi. dejurifidiftione. Oeterum ii
quis ex privilegio tantum fori praefcriptione gau-
deat, in territorio exiftens , & judici pare-re ob-
ftridtus , nifi fori privilegiati jure gauderet; i
contumacia non erit immunis, nifi veniat, pri-
vilegium fuum allegaturus; ut ita judex aeftimet,
an fua fit jurifdi<5tio. l.fiquisex atiena 5. fif. deju-
diciis. Et ad hujus generis cafus reftringendum,
quod fuperius generaliter traditum, reum pri-
ma vice citatum, & die prsefinito deficientem,
a<5tore petente , omnibus declinatoriis privari
exceptionibus. Nam fi ex jure communi eftet
judex incompetens , fic ut nec ex prorogatione
expreffa vel tacita partium competens fieri poflit,
nihilvaleret eorum quac apud talem gefta, adeo
ut n?c fe.ntentia tunc in reum velut contumacem

iata

II. T i f,i XI.

-ocr page 169-

kta, rei judicatse habeat auftoritatem, ut Jatius
probavi tit. de jurifdittione. Hinc & fi poft pri-
mam aut fecundam citationem defuerit reus, &
poftmodum fuam velit purgare moram , admit-
ti quidem eum ad allegandam exceptionem fori
declinatoriam ex jure communi competentem,
fed non ad eam i qua: exprivilegio conceJfa eft,
tradunt pragmatici. Ant. Faber. Cod. libr. 3. tit.
12. defin. 3. 4. Rebuffus ad conflitut. regias tom.
3. tracl de contumacia art. 8. gloff. 1. num. 8.
Mynfingerus cent. 6. obfcrv. 7. Joh. Papon.
libr. 7. tit. 7. arrcft. 30.

14. Denique nec pro contumace habendus ,
qui, dido per aftorem die ulteriore , ex jufta
caufa petiit & impetravit, citeriore die atque adeo
maturius caufam agi, & fic citeriore die fefe fi-
ftit. Quale reorum defiderium juftuin creditum,
quoties arrefto ipfi detinentur vel bona eorum ,
vel mandatis pcenalibus iis ad tempus , donec
de jure conftiterit, denegatur circa res fuas pro
arbitrio faciendi facultas ; ut ita tanto maturius
laxetur arrefti vinculum , vel mandatum pcenale
aboleatur. Nadcr ampliatic van de inftmttic
van dcn Hcogen Rade 24. Martii 1644. art. 26.
vol. 2.placit.pag. 784.

15. Suificit autem ad evitandam contumacise
aut mont pcenam , quod quis procuratorem
conftituat, & ita per eundetn fefe fiftentem ju-
dici obtemperet: neque necefie, ut in caufis ci--
viltbus ipfe fui copiam faciat; licet in criminali-
bus citatus, ut ipfe veniat , procuratorem mit-
tend» non polfit defungi, fed magis in eum de-
ficientem manus inje&io atque carceris cuftodia
decernatun Et quamvis in civilibus id rarius
obtineat , ad id obftringi judicis au&oritate
reum, ut ipfe prsefentem fefe fiftat judici; ta-
men Ji id ex caufa judex praeceperit, parendutn
foret, ne alioquin ex mora, ( quatn in civilibus
quidain geminatatn requirunt) prehenfio de-
cernatur > non tam ob ipfius caufas civilis quali-
tatem aut gravitatem; quam potius, quod fper-
ni ac contemni non debuerit jus dicentis auftori-
tas , fed ei quocunque tnodo obtemperari. arg.
I. unic. in pr. ff. fiquis jus diccnti non obtcmpcra-
verit. l^cx quacunque 2, pr. & 1. ff. fi quis in
jus vocat. non iverit. Anton. Faber Cod. libr. 2.
tit. 2. deftn. 10. 11. ut tamen providi quoque ac
circumfpe&i judicis fit, non facile in civilibus ,
imo ne in criminalibus quidem caufis, nifi urgente
graviore fufpicione, indulgere petentibus, five
privatis, five audtoritate publica munitis accu-
fatoribus , citationem in perfona, ( ut vulgo
loauuntur ) quam non raro pecuniae tnagis ex-
torquenda: , quam vindifta; ferio profequenda;
gratia fieri , prudenter obfervatuin in refponf.
JCtor. Holl. part. 5. conftl. 3 4. pag. 122. in
med.

WM'

Sr QUJS CAUTtONIBUS IN JUClCIO SISTEKDI CAUSA ETC. Ifj

De feriis & dilationibus & diverfis temporibus.

SuMMARlA.

1. Quid ftnt feria, dies nefafti, juftitium &c.

2. Dividuntur in folennes & repentinas, divinas
& humanas. Santtitas diei dominici, quid eo
die hccat, nec ne; an contrattus , an fententia
die dominico lata , nullafit?

3. Citatio die dominico fatta, eft ipfojure nulla.

4. Citatus die profefto , ut feftftat die dominico,
fiftcrcfe debct proxime fequcnte die judiciali.

5 • Quidfint fcrice humance;

6. Humanis feriis nullus invitus litigare cogitur ;
fpontc poteft ■ eftft contra invitum fententia lata
fit, eam ratibabitionepotcft efficacem reddere.

7. Fcrits his atatio rette fit in diem non fcriatum ;

Y alu Pcragi poftunt favorabilia, publice uti-
lia , morce impatientia.

Eria: Jurifconfultis funt dies
ab aCtibus judicialibus vacui;
di£ti ideo dies nefaJti , quod
ns prator tria verba folennia
non folebat proferre , aut jus
dicere, fic ut in foro diebus

.... — uc m ioro dlel)us

"fis fiJentium eiiet & juftitium, feu juris ftitium.

8. Ferias fioltts princeps indicit , mutat , tollit;
quandoque & populus confuetudine.
Ohfervandce tantum fcrice rcceptce in locojudicii,
non alice , nifiprivilegium in id conceffimfit.

10. Quidfint diiationes, quomodo afenis diftcnt ?

11. Dividuntur in legitimas, arbitrarias, & con-
ventionales ; quod exemplis docetur.

12. Anjudex legitimarum dilationum tempus ex ju-
fta caufa prorogare poffit ?

13. An ex adverfo coarttare ?

14. Dtlationum dies continui fiunt. An ccrtorum
dierttm dilatione data, dies , quo data dilatio,
computari debcat ?

15. De tempore, intra quod lites civiles & crimi-
nales terminandce remiffive.

Eoque plura pertincnt ex antiquitatibus conge-
fta circa feriarum naturam , teinpora , diftin-
<5tion*es, per Jul. Polletum bifioria fori Romani
libr. 1. cap. 8. Rsevardum 5. varior. cap. ip.
Rofinum antiquit. Romanar. hbr. 4. cap. 3.

2. Jure noflro re£te dividuntur infolennes,
qua? ftatis redeunt tetnporibus , & repentinas ,

V qu

£

-ocr page 170-

mm

■

II. T I T. XII.

L 1

B.

154,

qux ex variis caufis arbitrio principis extra ordi-
nem indicuntur, nec prsevideri pofluht. l.five pars
C.dc dilation. I. fied etfi 26. §. fi fierice j.Jfi. ex
quib. caufi. majores. prsecipue veroin divinas & hu-
manas. Divinae dicuntur quse ob cultum divi-
num funt conftitutar; & altiflimx Majeftati di-
catas ; ihter quas prscipuus dies dominicus ;
cujus exaiftam obfervantiam ± & a labore quie-
tem, otiumque non obfccenis voluptatibus noque
fcense theatrali aut CircenfibuS certaminibus,
lachrymofifve ierarum fpeftacuiis , fed jpietati
pccnitUdini ac refipifcentii impendendum, com-
mendat /. ult. C. h. t. ufque adeo , ut, fi in diem
illum inciderit natalium priiicipis celebranda fo-
iennitas , jubeatur difterri. Qnibus confenta-
neum erat, ut & a cognitionibus ille die^habe-
retur alienus, five per judices five per arbitros
compromiiiarios cognofcendum fuerit; fliente
tunc hortida voce prseconis, & reipirantibus a
controverfia litigantibus. /. quadraginta 6. L omnes
j.d.l. ult. C. h. t. Ruri tamen pofitis hoc datum
fuit, ut agrorum culturse libere licenterque infer-
virent, ne pereat commoditas ccelefti provifione
concefla, dum non aptius alio die frumenta ful-
cis , ac fcrobibus vinese, videbantur pofle man-
dari. /. omnes judices 3. C. h. t. nec tranfadionibus
concordiam reducentibus interdi&um fuit. d. I.
ult. C. h. t. nec emancipationibus aut manumiflio-
nibus. /. aclus 8. C. h. t. nec contradtus ex eo nul-
lus erit, quod die dominico probatur celebratus,
quamvis enim peccent contrahentes; tamen &
verumeft, multa efle, qus fieri prohibentur, &
tamen fa<5ta tenent. Refponfa Jurifc. Holl. part.
4. confil. 75. Auguftin. Barbofa axiomat. ufiu
fircq. 93. verbo , faffum num. 30. & feqq
nec expediri vetita , quae omnis moras impatien-
tia funt, veluti reorum criminalium perfecutio-
nes. /. pen. C. h. t. debitorum de fuga fuipe<5to-
rum, aut rerum abiationis periculo obnoxiarmn
publica- detentiones feu arreftationes ; ut di-
ctum. tit. injus vocando. appellationis quoque in-
interpofitiohes , arg. /. 1. C. h. t. Brunemannus.
ad. d. 1.1. Andr. Gayl libr. 1. obfierv. 53. num.
11. & pignorum capiones, tefte Ant. Mattharo
de aiitfionibus libr. 1. cap. 6. num. 22. uti & pu-
blicationes foiennes bonorum fub hafta diftrahen-
dorum, ex vulgatiflima praxi. Si tamen fenten-
tia die feriato dominico lata fit, iive a judice fi-
ve ab arbitro, neque nulla ob id hodie erit, ne-
que refcindenda , fl credimus Groenewegio. ad 1.
jilt. C. h. t. & 1. 6. fif. h. t. ubi allegat peflimam
locorum quorundam corruptelam, in quibus fo-
lis diebus dominicis judicia exerceri moris eft.
Sed cum irrationabilis ifta confuetudo paucis pla-
ceat, plerifque damnata fit, neque aliis in lo-
cis , ubi profeftis tantum diebus ( neceflitatis ca-
fu excepto ) judicia exercentur , jus Romanum
inveniatur abrogatum, nec minus nunc quam
jure Romano ftabilita iit frequentibus ordinum
decretis ac municipiorum iegibus diei hujus fan-
Ctitas; magis eft , ut fententise tanquam judi- j
cii ftrepitu non carentes etiamnum dieantur
nullse.

3. Quod fi citatio die dominico fa<5ta fit adi
id, ut quis fefe die profefto iiftat, nullius etiam
momenti videtur efle, tanquam horrida interpo-
iita praconis voce. arg. /. ult. C. h. t. licet enim
eafactiflt, & non per judicem , fed nuncium
fiat : ( quo fundamento eandem tueri nititur
Andr. Gayllibr. 1. obficrvat. 53. num. 6. 7.) ta-
men quia executionem continet decreti de citan-
do nominatim interpoiiti, vel ex generali manda-
to apparitoribus dato profluentis; nihilque magis
quieti repugnat , eamque interturbat, quam exe-
cutio, nec inficias iri poteft, quin apparitor judicis
vice ac partibus fungatur eundemque reprafcntet,
re<5tiqs fentire videntur , qui citationem talem
nullam efle ftatuunt , quoties nullum probatur
fubeffe in mora periculum : nec pro contuma-
ce habendum , qui die, hac ratione & hoctem-
pore di<5to , fefe non iiftit. Niii enim ita ftatua-
tur, quid quasfo aliud expectandum foret, quaffi
ut plerique diebus aliis diftri<5ti apparitores diei
hujus venerandam quietem, divinis coilocan-
darn , in perpetuam citationum. ac denunciatio-
num judicialium confuetudinem eifent conver-
furi. Baldus in 1. dies fiefios C. h. t. & alii allegati
apud Beffianum ad confuetud. Alvcrnice cap. 1.
art. 2. num. 2. Ant. Matthamm de judiciis difiput.
5. thefi 11.

4. Sed fi profefto die quis ita citatus fit, ut die
dominico jubeatur adeffe ; fiftere quidem fefe eo
die haud obftringitur, cum nec judex ipfe fui co-
piam fa<5turus eilet; fed cum per hujufmodi ci-
tationem, licito fa<5tam tempore, nulla contigerit
diei ad otia facra deftinati profanatio , merito
probatum plerifque fuit , proxime laltem infe-
quente profefto die , judiciis dicato, venire de-
bereita vocatum , nec mora: ac contumacia; pce-
nam , fi defuerit, evitaturujn. arg. /. tenipora
2. fiere in fine, verfic. illudetiam C. dc tcmporibus
appellation. cap. cttm dilccli 6. ctrca fin. extra. de
dolo & contumacia. Beffianus ad confiuetudines
Alvernice, cap. 1. art. 2. num. 3.4. Chriftinaeus
vol. 2. decifi. 15 8. num. 15. Rebuftus ad confiit.
regias tom. 3. trafl. de contumacia. art. 1. glojf.
unic. num. 25. Groenevvegen adl. ult. C. h. t.
de feriis. Simon van Leeuvven cenfiur. fior. part.
2. libr. 1. cap. 26. mim.9. Anton. Mattharus
de judiciis difiput. 5. thefi. I2.adde Zoefium ad
pand. h. t. num. 4.

5. Humanse ferise dicuntur, quse propter ho-
minum utilitatem conftitutas. Quales prsecipue
funt meflium & vindemiarum, de quarum dura-
tione quamvis ccrta tempora inveniantur jure
pofteriori prsefinitain L 2. & j.Ch.t. Re<5tius
tamen antea id prsefidibus provinciarum permif-
fum fuit, ut ex loci cujufque confuetudine mef
fis vindemiarumque caufa tempus conftituerent.
/. prcefides 4.ff. h. t. cum non ubique eodem tem-
pore aut fruges maturefcant, aut apricis in colli-
bus uvse ducant colorem , fed ut regio quaeque

vel

u

-ocr page 171-

De per i i s ef d i

Vel Foli vicinior eft, vel ab eodem remotior j ita
fibi mandatorum creditorumque vel citius vel
tardius ufuras cum forte folet repraefentare.

6. Feriis autem humanis Jicet nemo irivitus
litigare cogatur; tamen, cuin hae in ejus favo-
rem introdu&a: fint, & fuo quifque juri licite re-
nunciet, ex voluntate partium lites procedere,
& rata eife tunc temporis gefta , obtinuit; five
expreifa appareat voluntatis declaratio, ^five ta-
cita , dum vocati fponte veniunt, nulla fefe fe-
riarum exceptione tuentes. Cseterum 'apparente
inamfefto alterutrius diifenfu aut ignorantia, irrita
procul dubio forent, quxcunque feriato die ju-
dex decreverit. L i. §• i- l fiferutis 6.ff. h.t.
I. fi ut proponis 4. C. quomod. & qu<tnd. judex
fait. proferre deb. neque hifce adverfatur Ulpia-
nus in /. fiferiatis 36. ff.reeeptis. ubi, fi arbiter a
prxtore coaftus die feriato fententiain dixerit,
ea firma dicitur : aut enim accipi poteft id ip-
fum de cafn, quo a prsetore talerrt coaftionem
poftulaverant compromittentes; vei Ulpianum
ex ipfo Ulpiano interpretari poterimus, & verba
d. I. 36. reftringere ad cafum , quo dies compro-
miffi exitura erat, nec poterat ultra proferri,
juxta. /. Pompomtis 13.$. arbitrdr. 3. jf. de retep-
tis. Bronckhorft enant. cent. 1. affert 27. Befol-
dus delibatis jtrris ad Pattd. libr. 1. quteft. 1 o.poft
tned. Nulla vero funt, quae die feriato contra le-
ges , invito adverfario, gefta , decreta, judi-
cata fnrrt, nifi ratihabitio poftmodum fuiffetfub-
fecuta ; quippequar, uti juffur ac mandato coin-
paratur, ita quoque retro geftis affenfum defide-
rantibus firmitatem addit. I. ult. C. ad Senatufeon-
fult. Maeedon. l.femper qui 60. ff. de regtd.jmis.
1.1. §. firatim 6.ff. quodjujfu. fruftra diftentien-
te Ferdinando Vafquio illuftr. corrtroverft libr. 4.
cap. 27. num. 3* nain quamvis ab initio non fub-
fiifant, imo ipfe jure nuiia fint feriato die in ab-
fentem & ignarutn decreta; novum tamen mi-
nime eft, in adibus inter vivos fTrinari ea , quse
initio infpefto contra leges gefta & invaiida
erant, quoties jus fuum remittunt illi, in quo-
rum utilitatem prius negotium cenfebatur vitio-
furm Id quod nulia probatione eget, nifi quis
omnem h medio tollendam exiftimet ratihabitio-
riis efficaciam & ufum.

7. Citationes tamen die feriato humano fieri
in diem non feriatumj liberum eft 5 eo quod me£
fium & vinderniarum fimilefque ferise in id tan-
tum comparatse fuerunt, ne quis eotempore ad-
verfarium circa res rufticas occupatum compellat
invitum in forurn venire. I. 1. pr.ff. h. t. Recte
quoque expediuntur ea, qux vel ingentem me-
rcntur fhvorem, vel ad publicam infignem refpi-
ciunt utilitatem , vel ne modicx quidem morse
patientia funt; qualiarecenfentur /. 1. §. 2./. 2.

I.3.1.9-ff. h. 1.1.publicas 5. /. pm. C. h. 1.1. miles

II. §.fexaginta 6. ff. ad leg. Jul. de adulter.

8. Indicitvero ferias folus princeps, nonma-
giftratus cxteri, fic ut & nomine & fruftu ca-
rere debeant iite * quas adminiftrator aut judex

l a y i o h i ii us Etc. i5f

edixerit. /. a nuito 4. C. h. t. iicet magiftratus po-
tuermt feriarum a principe induitarUm tempora
exregionis cujufque confuetudiue dirigerc. /. prcc-
fides as. ff. h. t. l. ftin aliam 7.ff. de offic. proconft
& legati. atque etiain oiiin Rex facrorum,feu Rex
facrificuius , & prsetor, indicere ferias ac procla-
mare folenniter loiiti; ille quidem facrorum rite
peragendorum caufa, hic gratia vacationis a fo-
renfibus negotiis; uti id ex Macrobio, Gellio ,
Varrone, Arnobio, docet Rsevardus 5. variorum
Cap. 19. Ex adverfo nec alius ptseter principem
earum tollendarum poteftatein habet; cum
unumquodque naturaliter ita foivatur , utintro-
du<5tum eft. /. nibil. tam naturale 35. ff. de reg.
juris. ut tamen eas longo populi ufu tolli aut mu-
tati poffe noii fit neganduin , quoties conni-
ventia principis apparet, aut voiuntas ejus non
manifefto refragatur, convenienter illis, quae dd
confuetudine iegem abrogante di£ta tit; de ie-
gibusi

9. Quotics atitem pro calenciarii juliani aut
Gregoriani diverfitate, vef facroruin cultu , &
inftitutis alio atque alio i'n' loco diverfis , varian-
tia deprehendtmtur feriarum tempora ; ese folse
ferix attendendse ac obfervandse, quse in loco ju-
dicii, in quo Irtrgatur, receptse fuiit. arg. l.fcmpef
in ftiptdatiombus £4.ff. de reg. juris. nifi in ipfo
judicii Joco fpeciatim fubjeftis, propter religio-
nem venire prxpeditis, id privilegii datum appa-
reat, ut rion nifi temporibus neque a£tori ncque
reo feriatis litigent; quod Judaeis indultum, jux-
ta /. in feftivitatibus 2. C. de Judccit. Sande decift
Friftc. libr. 1. tit. 12. defin. 5. circa fik. Befoldusi
delibatis jtitis ad Pattd. libr. 2. quceft. 10. infine.
Ant. Matithseus de juditiis dijput. $. tbef. 15;
Paulus Voet deftatutis fett. 1 o. num. 7. Sed ex-
tta taie privilegium , ftandum definitioni, fo-
las loci judicii ferias refpirationem a litibus prse-
bere. Hinc in ditionibus , qux fubfunt Ordini-
bus generalibus, nullas ferias effe fervandas Pon-
tificiae religioni probatas, fed eas folas, quas
reformatae receperunt ecciefix, cautum 2. Junii
ann. 1633. vol. i.placitor. pag. 2<?i.adde Am-
piiationem inftru6l. Curice HcUattd. 21. Dccemb.
1 579. art. 29. vol. 2. placit. pag. 773. nomina-
tim quoque vetitum, ne fub obtentu feftipon-
tificii in Brabantia aut alia regione iifdem Ordi-
nibus generalibus parente mutentur , vel diffe-
rantur, dies judiciales. reglement op dcpolitikc re-
fiormaticindcMeyerycvandenBofch. &c. l.Apri-
lis.ann. 1660. art. 18. vol. 2. placit. pag. 2610.

1 o. Dilatio, qux alteram tituli partem confti-
tuit, eft rei in judicio agendae ad alium diem feu
terminum reje£Ho; fic ut eo ufque judicis offi-
cium eonquiefcat, donec petiti temporis defiu-
xerint curricula. l.fivepars 3. C. h. t. de dilatio-
nibus. Quse cum feriis haud confundenda: iicet
enim verum fit, ipfis quoque feriis frequenter
dilationes ineffe ; tarnen ferias vel divinas vel hu-
manas effe jam traditum , cum ex adverfo dila-
tiones tantum humanae fint. Illx omnibus ex
V 2 a-quo

-ocr page 172-

i,f6 L i b. II.

aequo concediintiir i hx non item; illx omnem
faciunt conquiefcere forenfem ftrepitum; hse
tantum certarum perfonarum caufarumque intui-
tu. Ulse iitigantibus folis utiles iunt, ac a litibus
refpirandi licentiam praebent; hae etiam non liti-
gantibus fed fimpliciter ad folvendum obilriftis
concedi folent, licet hx pofteriores hoc in ti-
tulo non confiderentur. /. (juoddtcmus 105 .ff. de
•verbor. obligat. l.promijjor 21. §> 1 -Jf- de eonjlit.
pecun. I. arbitraria 2. §. qui ita 6. jjf.de eo quod
certo loco.

11. Triplicis autem generis dilationes funt;
aliae enim iegttima dicuntur , quaditigantibus ex
ipfa legis difpoiitione competunt, partim ante
litem conteftatam , veluti dierum viginti reo
vocato ad deliberandum , duorum menfium
aftori ad litem conteftandam ; partim poft litem
conteftatam , puta ad probationes faciendas/. 1.
C. b. t. de diiation. partirn poft fententiain; quaiis
iila decem dierum ad appeilanduin, quatuor men-
fium ad fubeundam judicati executionem. De
quibus aiiifque aiibi ex profefio traftatur. Aiiae
nrbitrarice fiint, quas judex ex variis caufis pro
arbitrio concedit; veluti, condemnatis ad refti-
tuendam aut exhibendam rem alio in loco exiften-
tem. §. &fiin rem 2. & 3. Infiit. de cfific. judi-
cis fidejuftori, ut reum principalem abfentein
prius excutiendum fiftat. ncvell. 4. cap. 1. autb.
preefiente C. de fidejujfor. nudo lerum vindicanda-
rum detentori convento , ut dominum certio-
rem reddat. 1.2. C. ubi tn rcm attis. atque ita ufu
frequentatum, peti a judicibus litis pendentis
temporariain fuipenfionem , vulgo fiaterbige,
quoties alteruter litigantium vel expeditione mi-
litari & armis occupatus , vel alio impedimento
legitimo, prapeditur privatis iitibus , quas qua
ador aut reus exercet, fuperefle. Vide "Walfe-
naar pratt. judic. cap. 5. mrn. ult. Aiise denique
ronventionaies . quac parti partis adverlir arbitrio
ac liberalitate conceduntur.

\2. Quamvis vero inter legitimas & arbitra-
rias dilationes id intereife tradant interpretes,
quod dilationnm quidem legalium terminus pe-
remtorius cenfeatur, fic ut aiia dilatib poft tcm-
poris a lege indulti lapfum non fequatur; arbi-
trariarum vero terminus non ita peremtorius fit,
quin adhuc judicis arbitrio audiri poifit, qui di-
lationis per judicem conceflie tempora elabi paf-
fiis eft. Ant. Matthaeus de auttionibus. iibr. 1.
tap. 17. num. 12. & vulgo DD. ad tit. fif. &
Cod. de dilationib. tamen & legitimas a judice pro-
rogari, quoties vel neceflitas vel fumma jcquitas
ex variis caufis id fuaferit, rationis eft : fic ut ie-
gitimje dilationi tunc arbitraria videatur accede-
re. ififienon obtuhtq. §.fi quis ccndcmnatus 5. Jf.
de rejudicat. I. 1. in jine C. h. t. de di/at. I. oratione
"j.Jfi.h. t. atque adeo, licet reguiariterverum fit,
unam tantum in caufis civilibus dilationem con-
cedendam elfe. I. ult, Jf. h. t. & amputandam,
quantum fieri poteft, dilationum dandarum
materiam. /. tempora 2. inpr. C. de tmfior. & re-

T 1 t» XII.

parat. appellation. tamen, an non alteram iterato
indulgendi, •& arbitrariam legali fuperaddendi,
caufa fubfit, judex ex bono & a:quo jcftimare
debet d. I. 7. Jf. h. t. inftrudt. Ctirice Hollavd. art.
124. 131. Quemadmodum ex adverfo in cri-
minalibus, (majuspierumque prsejudicium tuin
reo tirrn aftori ob infcriptionem in crimen inferen-
tibus ) licet adtori duae, reo tres dilationes cau-
fa cognita concedi poflint, monente Patilo in/.
ult. Jf. h. t. tamen & unam tantum tribuendam
efte , caoties iitis trahendx ac protelanda; cauia
aiteram peti judex pcrfuafus eft , verius arbitror.
Imo nuliam efle dandam, nifi cum judex ne|;otii
qualitate motus fuerit, ab eodein Paulo traditum.
, /. in crimine 41. jf.ad ieg. fui, de adidteriis.

13. Magis dubium , an judex in civilibus
concefiEe per legem diiationis tempus coarftare
poifit ? Reguiariter quidem ea judici poteftas de-
neganda, ne alioquin legitimarum dilationum na-
turam arbitrariis videamur acUequare : neve ju-
dex, in cujus poteftate fa£ti quidern quaftio eft,
non vero juris audoritas , ipfa lege feveriorem fe
prasftet Ififie non obtulit. 4. §. fii quis ccndemna-
tus 5. ff. de rejudic. arg. /. crdine 15 .ff. ad mim-
cipalem. junft. noveli. 82. cap. 10. Sitamen &
hicgravis caufa aliud fuadeat , velut manifefta
alterutrius calumnia, aut infignis caufe favor,
coarftandae dilationis iegalis poteftatem non jure
quifquam judici denegaverit. /. quipro tribunaliz.
Jfi. de re judicata. arg./. dcbitoribus 31-ff. eod. tit.
Neoftadius Curice Hoilandicce decifi. 31. Ant.
Matthaeus de judiciis difput. 6. thefi. 48. 49. &
difp. 13. thef. 2.3. quo modo & ipfa fupplicatio-
num adverfus fententias faciendarum tempora
non infrequenter anguftiore , quam iex dederat,
fpatio circumfcribi dicetur latius tit. de appelUtr
tion.

14. Caterum continua funt diJationum tem-
pora, connumeratis etiam diebus feriatis. I. fivc
pars 3. C. h. t. de dilation. I. tcmpora 2. circa fin.
verfi. illud etiam. C. de tcmpor. & reparat. appct-
iat. nec tamen ideo ufque adeo in ar£tum cogen-
davidentur dilationum fpatia, ut fi^certus dieruin
numerus dilatione exprimeretur, numerum quo-
que faceret is ipfe dies , quo dilationis decretum
interpofitum , Proinde fi intra triduum (verbi
gratia) ex quo quid fa£tum geftumve fuerit,
jubeatur quis vel interccdere , vel fefe fiftere,aut
aliud quid agere ; verius eft ipfurn illum diem ,
quo quid gefti m, autquo decretum dilationis
interpofitum fuit (finge menfisMartiiprimum,)
non efte connumerandum , fed prseter illum,
diem tres aiios arbitrio ejus, qui dilationem impe-
travit, reli£tos efle , fic ut quarto ejufdem menfis
die re£tc impleatea , ob qujedifatio data fuerat.
Sic & cui ipfis Calendis Januariis dilatio data ,
non excluditur ex co , quod ultimus decembris
dies elapfus cft, nifi & ipfas anni fequentis calen-
das patiatur elabi; & cui duorum menfium fpa-
tium a lege datum eft, fexagefimo & primo die
veniens audiendus eft; cum tamen menfis du-

-ocr page 173-

DE FERII5 E T DILATIONIEUS E T C,

i f7

plicati fpatium diebus fexaginta conftet; fic ut
Iruftra dies fexagefimus primus includeretur, fi
aflignato bimeftri fpatio ipfe quoque dies affigna-
tionis fa<5he imputaretur./. ubi lex. iouJf.de
regid. juris arg. /. 41. Jf V. 0. L 1. f fi quis
caution. in judieio fifi. caufi. fiatt. accurate Ant.
Matthscus de auttionibus libr. i.cap. 8. num. 11.
12. 13. Berlichius part. 1. conclufi pratt. 74.
mim. 120. Tyraquellus de rctrattu gentil. art. 1.
\glojfi 11. num. 17. &fieqq■ Mollerus fiemcfiritim
libr. 1. cap. 7. & plures ionga ferie ab iis enar-
rati. Et hac vera , nifi vel ufu inveterato jam
invaluerit , vel lege fancitum nominatim fue-
rit, in certis cafibus fingularibus diern aifignati
»termini efie diebus conceflis annumerandum,
aut tempus ipfum efte de momento in momen-
tum computandum ; uti de reauditione fervari
dicam tit. de appellationibus. Interim vide Ja-
cobum Coien obfierv. 36. His confequens eft, ut '

nec exciufus cenferi debeat dies ille, ihtra quem
aliquid vi legalis aut arbitrarije dilationis eft ex-
pediendum, fic ut intra oftiduum vei foivere vei
excipere velaliud agere jufius, ipfo odavodie re-
de cenfeatur implenda implere quacunque iftius
dieiparte, fic ut totus is dies fit arbitrio ejus,
cui diiatio data. /. 1. §• quod dicimus $.f defiuc-
cefi. editfo. ti. I. loi. ff. de reg.jtm d. /. 41 .fije
verbor. cbligat. d. I. i.fffiquis caution. injttd.fifl.
cattfi Aulus GeiliUs noth Attic. libr. 12. cap. 13.
Tyraqueiius de retraftu gentil, §. I .gloff. 11. num.
27. Ant. Matthceus de auftionibus. libr. 1. cap.
8. num. 14. nifi & hic de momento in momen-
turn computari tempora conftitutum fitj aut
ufu invaluerit. Coren. de obfi. 3 6.

1 y. De temporibus , intra qua? tum civile
tum criminale judicium terminandum fit , in
titulo de judiciis, ut magis propria fede, traifta-
bitur.

TITVL VS XIII.

De edendo.

%

SuMkARUi

1. Quid fit editio attwnis; Cttr fiat; quo modo fiat,
voce vel libello.

2. Quid fit libellus, quce contineat? in conctufio-
ne ejus formanda opus effe fiumma prudentia.

3. Libellus debet cffe clarus ; obfcurus pro affore
contra reum rccipit interpretationem ; jttdex
nttoiem cogere potcfi, ut lihelluni obficurum ex-
planet: ft tam ohficurus, ttt nullo modo colligi
pofifit intentio attoris , ttullus efl, & inutilis
fententia ad eum fecuta.

4. Exprimendum libello ttomen afforis & rci, &
qualitas, an fiuo an alieno, tutorio, uxeriono-
mitte &c. agat , quce qualitas in ingreffu litis
probanda, fi in primpio negetur. An & cefi-
fio probanda flatim, fiquis cejja attione agat?

5. Exprimcnda & res , quce petitur : multis ta-
men cafibus incerti petitio probataefi.

6. Notnen judicis aut judicii.

7. Caufia agendi libello infierenda, fpecialis in attio-
nibus in perfonam , generalis in attmribus in
rcm.

8. An& nomen aftionis?

9- ^n > & quo modo lihellus ante ac pofl litem
conteflatam mutan pofifit, judicio codem ma-
nente ?

10. Quid hodie obtineat ? etiam ficpius mutatio-
ttem admitti, caufia cognita.

11. Q]ii non mtttat, fed tantum obficuritatem li-
hclli explicat, uulla ob id adverfiario impendia
rcddit. Quis cenfieatur tantum explicare hotimu-
tare?

12. An mutationem libeUi magis licitamfiaciat clau-
fiuta addtta, falvo jure addendi, mutandi &c.

23. Qua: fitvis (taufufa fialutms, & implora-
\ tionis hobilis officii judicum , qttce lihetto pc-
titionis addi fiolet ? & quo ufique judcx fiupptc*
re pofifit, qttce defiunt advocatis partium.
14. An plures affiones ttno tibcllo cumulari pof-
fint? quatcs moribus aUiones cumulari poffint,
quates noti ?
15:. Qtue fint exprimenda in lihetlo criminali ?
16. Edcnda etiam inflrumenta; quce attorreo attte
litcm contcfiatam edere debet , five iti convcn-
tione five in reconventione aftor fit, vel aftione
ceffa agat.

17* Non edit attor reo abinitio nomina teflium,
quorum depofitione ufttrus efi ; nec infirumen-
ta, quibtts ipfie ufiurus non efi: nifi ea fint rei
propria , vel aftori & rta communia ; quatei
ctiam rationcs accepti & expenfi, debiti & cre-
diti ex Ithro mercatorio.
18. An , & quando & qualia ittflrumenta reus
affori cdere teneatur? an etiam ad firmattdatn
attoris replicationcm ? qtti plcnius ficripfierint de
infirumcntis per reos edendts.
ip. Regularitcr non totum inflrumcntum edctt-
dum, fed tantum ea pars, qtuc ad litem ifiam
fpettat i una ctrn capite.

20. Rationesfiuas edere tenentur argentarii, (qui-
bus nott ahfimiles in multis hodierni tabelliones)
etiam cttm argentariam exercere defierunt; &
heredes eorum , nott fiucccffores (ingutares , nifi
rationes pofifideant.

21. Edunt argentarii, tabeUiones, &fimileS,in-
flrumenta iltis tantum , quorum interefi, & itt
dubio confiulttimi expcffari decretum judicis ad
exhibendum; necjudex promtfiue editionemju-
bere potefi.

V 3 22,

-ocr page 174-

22. Edunt argmtmi etiam contra fe.
23' lpfis ^rgentariis & eorunt heredibus , aut il-
lis, quibtis femelfatta cditio, non efl edendum,
nifi caufia cognita , ratiombm deperditis &c.
uenditor emtori, emtor •venditori edere dehet in-
ftrumentum venditionis ab alterutro forte amifi-
fum.

24. Quo m loco argentarii debeant rationcS edere ?

Dere, inquit Ulpianus in /. 1. I
1 .ffi.h.t. eft copiam defcri-flj
bendi facere , vel in libello
complecli, & dare vel didtare;
eum quoque edere Labeo ait,
qui producit adverfarium fuum
ad album, & demonftrat quod diftaturus eft ;
vel id dicendo, quo uti velit," etiamfi tunc re
ipla ad album prstoris non deducat. Editur au-
tem vel aftio vel inftrumentum. Editio a&ionis
eft futura: litis demonftratio, ut adverfarius de-
liberet, utrum cedere an contendere velit, &,
fi contendendum putet, veniat inftru&us, co-
gnita aftione, qua convenitur. /. I. pr. ffi. h. t.
Aftor fciiicet inftruftus ad judicium debet acce-
dere ; cum in ejus poteftate ftt, an & quando
agere velit. tot. tit. C. ut nemo invitus agere vei
accufi. teneatur. fed cum reus , ubi vocatur,
etiam nonparatus accedere debeat, non mirum
fuit, eitemporis alicujus inducias ad confultan-
dum indulgeri; adeo ut jure quidem Romano
recentiore poft in jus vocationem & ei conjun-
dam aftionis editionem reus, pra:bitis apparito-
ri fportulis & cautione prseftita , viginti dierum
fpatio deliberare poftit, utrum cedere an contra-
dicere» aut etiam judicem recufare velit, aut pe-
tere, alium ei tanquam fufpefto fociari. auth.
cfiferatur C. de litis conteftatione. Nunc vero apud
Hollandos & vicinas gentes viginti dierum loco
obtinet dierum quatuordecim interftitium ; imo
& brevius tempus, praefertim inlitibus , de plano
aut coram judice inferiore ventilandis; qua in re
judicii cujufque obfe»vandus mos. Groenewegen
4td auth. efferatur C.de Htis conteflatione. Vide Jn-
ftrufi. Curice Holl. art. 59. Ordonnantie op de Ju-
ftitie hinnen de Steden en ten piatten Lande van
Holland. 1. April 1580. art. 1.11.12. Quod ft
reus non contendendum exiftimet, fed confen-
tiat in condemnationem, ea in continenti inter-
ponitur; fi folutionem offerat ejus quod petitur,
modicam ad folvendum dilationem baud difiScul-
terimpetrat, ealege, ut intra definitum tempus
non folvens, pofllt non praefens tantum fed& ab-
lens condemnari, ad condemnationem tamen ex-
cipiendam denovo citandus.Fit autem hxc editio
adtionis in fummariis judiciis, & caufis leviori-
bus ac vilioribus, in quibus omnes ambages ac
non neceflariae fuperfluaeque diladones amputan-
tur, vivavoce; in ordinariis ac majoris momen-
ti litibus libello : quod non ex jure tantum ca-
nonico fic invaluit.- clcmentina fiepe 2. de verbor.
fignifi. jundt. cap. 1. extra. de libclli obkmne. fed

L

1*8

An cum, an finedie, fationes & inftrimcHta edi-
debeant , fure civili & hodiemo ? Cujus loci
confiuetudoineditione fpettanda fit?

25. Qua attionc cogantur ad editionemf ad quid
damnandi, fi non cdant ? quid fi jurent , fie
necpofifidere, nec dcio malo defiifife pofifidere ?

26. An atiio ifia ad id quod intereft in heredes
detur, aut poft annum ?

& jure civili pofteriore receptum fuit. auth. nifi
breves C. de fentcntiis cx pericuto recitand. novell.
17. cap. fit tibi 3. Anton. Matthxus de judiciis
difl. 6. th. 3 2. eftque & hic fpe&anda acobfer-
vanda recepta in unoquoque tribunali confuetu-
do. Vide Simonem van Leeuwen cenfi. fior. part.
2. libr. 1. cap. 24. num. 4. 5. Walfenaar praft.
jud. cap. 1. num. 3 0.40. & fieqq. Inftrutt. Curia
Holland. art. 58. $9. nader ampliatie van de in-
ftmttie van den Iiogcn en Provincialen Rade 24.
Martii 1644. art. 27.28.

2. Libellus eft fcriptura futurae litis fpeciem
demonftrans, ac conftans narratione & conclu-
fione : fic ut contineat enthymema, ut logici lo-
quuntur, feu fyllogifmum altera propofitione, &
quidem majore, truncatum. Suppofita quippe
juris dilpofitione , qux majorem in fyllogifmo
propofitionem facit, quarque judici jurifperito
nota praefumitur , pro aflumto feu minore pro-
pofitione eft narratio fa&i, comprehendens &
ipfam agendi caufam ; ex quibus duabus, altera
fubaudita, exprefla altera , tandem conclufio
fyllogifmi formatur. Ac licet non errent, quibus
placuit tres facere fiibftantiales libelli partes, nar-
rationem fafti, caufam five medium concluden-
di, & conclufionem , uti cum aliis Ant. Mat-
thseus de judiciis diffut. 6. thefi. 19. errat tamen ,
& a principiis logicis longiflime deviat Simon
van Leeuwen, dum in cenfur.for. part. 2, hbr.
1. cap. 24. mrn.2. propofitionibus tribus , ma-
jore , minore, ac conclufione libellum conftare
opinatur, narrationem fafti pro majore accipiens,
caufam vero petendi pro minore : cum potius
vere philofophand tota narratio comprehendens
& caufe expreflionem, nihil aiiud quam argu-
menti plenioris alfumtio lit. Cum vero libellus
prsecipuum litis totius fundamentum exiftime-
tur, & prsecipua libeili pars fit conclufio , in
quantum regulariter nunc in minusquidem, fed
non ad alia, quam quse Jibelli conclufione com-
prehenfa fiint, judex damnarereiim poteft; non
mirum, fi circumfpeftione exaftiflima provida-
que cura circa conclufionem libelli concipien-
dam juris prudentes moneantur occupati effe;
ne alias temeritate fua clienti damnum concilient,
fibi ipfis iinprudenticc ignominiam ; quanquam
i de jure Romano in cauiis tantum civilibus, non
vero in criminalibus, conclufionem in libello ne-
ceflariam effe verius eft, quoties de crimine agi-
tur, cui certa per leges eft pcena propofita, quip-
pe quain neque accufetor fua petitione, neque
judex fententia liaa imitare poteft. arg. /. Ubciio-

runt

I B. II. T I T. XIII.

-ocr page 175-

D

rm 3■ f deaccufatiomb. junft. Lfi qttapanae/l
244./. de verbcr. jignific. Axi&.GvjUibr.i.ob-
firv.61. num. 18. & fieqq. Jul. Clarus libr. 5.
fientent. §.fifi. quafi. 12. num.ult.

3. Allaborandum prsecipue, ut certus, quan-
tum per jura licet, ac clarus perfpicuufque fit; ne
alioquin inepti aut obfcuri libeili exceptione re-
puifam aftorpatiatur : qua tamen per reum non
oppofita, judicium in civilibus manebit ratum.
arsx. /. ult. C. de annali except. cap. fignificantibus
i.extra. de libelli oblatione. forte non ccque in cri-
minalibus. arg. /. libellorum 3. §. quod fi tibellii.
ffi. de accufiat. & infimpt. Andr. Gayl libr. 1. ob-
fiervat. 66. num. 7. & obfierv. 62. num. 12. 13.
Imbertus Jnjht. for. libr. 1. cap. 17. infine. Zan-
gerus de exception. part. 2. cap. 14. num. 1. &
ficqq. Zoefius adPand.b. t.mim.4. Recipietque
libeilus ille in iis, in quibusambiguus aut obfcu-
rus eft, interpretationem illam , quse aftori uti-
lior; l. fi quis in intetttione 66. ff. de pidiciis. 8c
qua resipfi falva eft. I. in contrabenda 172. §. 1.
ff. de reg.jur. quasque maxime quadrat reliquis
claris & perfpicuis eo comprehenfis , pra-cipue
conclufioni evidenti. Zangerus de cxcept. d.part.
i.cap. 14. num. 22. &feqq. Atidr. Gayl libr. I.
tbferv. 61. num. 16. 17. & obferv.66. num. 6.
& feqq. Simon van Leeuwen cenfi.forenfi. part. 2.
tibr. I. cap. 24. num. 6. Generaliter etenim,
quoties in aftionibus aut exceptionibus ambigua
oratio eft, commodiflimum eft, id accipi, quo
res de qua agitur, magis valeat quain pereat. /.
quotiens in attionibus 12. ff.de rebus dubiis. imo ,
cum qua:ritur , quid videatur in judicium dedu-
ftum , periculofum efte Celfus ajebat, ex per-
fona rei hoc tnetiri; qui femper , ne condemne-
tur, dicet, hoc non venifle : meliufque id vi-
deri in judicium venire, non de quo actum eft ,
ut veniret; fed id non venire, de quo nomina-
tim aftum eft , ne veniret. /. folemus 61. ff.de
judiciis. Et licet verba ftipulationuin obfcura con-
tra ftipulantem interpretanda efte Ulpianus &
Celfus refponderint, eo quod in ftipulantis arbi-
trio ac poteftate fuit, verba latius & apertius
concipere. l.fiipulatio ifia 38. §. in flipulationibus
18. /. quicquid adftringendce 99. ff. de verb. oblig.
I. cum quaritur 26. ff. de reb. dubiis. non tamen
facile ita , ut totum id , quod geftum eft , ipfo
jure foret invalidum , & nihil videretur a&uni,
tefte Paulo. /. ubi efl 21. ff. de rebus dubiis. &, fi
forte id aliquando in ftipulationibus contingeret,
non tamen ad judicia trahendum elfe , fatis de-
monftrant Pauli verba in l. inter flipulantem 83.
§. JiStichum 1. ff. de verbor oblig. natn fit Sti-
thum , inquit, fiipulatus de atio fientiam , tu de
atio; nibit actum ent: quod & in judiciis Arifio
exifiimavit. Sed hic (id eft in judiciis) magis
efi, ut is petitus videatur , de quo aEtor fienfit.
Nam flipulatio ex utmfque confenfu valet; judi-
tium autem etiam in invitum redditur, & ideo afto-
ri potius credendum efi; atioquin fiemper negabit
reus, fie confienfijfe. Quibus acccdit, quod actio-
5 n d o. 159

d

nes ex negotiis ante geftis fa&ifque pr^teritis lho-
veri folent: quo fit, ut qux extraneis geftorum
ignaris obfcura funt, iis tamen ipfts, quorurn lis
eft , ac reo prsefertim, ambigua non ftnt, fed
velut fapienti & intelligenti fufficiant abutlde ;
qui & eo ipfo , quo refpondit ad dubiam aftoiis
intentionem, fatis percepiffe videtur, quodnam
fuerit adtoris defiderium: &, fi maxime non per-
ceperit , propria? negligentise imputare debet,
quod ab adverfario non poftulaverit, ut difertius
fuam declararet mentem. Zangerus de excep-
tion.d.part. 2. cap. i^..nnm. 3. Waffenaar^^-
ftic.judic. cap. 1. num. 61. Unde &, fi reus li-
bello inepto conventus, in judicio fe debere aut
deliquifle confeffus fuerit, non obftante libelli
ambiguitate , condemnandus eft. Mynfingerus
cent. 5. obferv. 77. Zangerus d. cap. 14. nttm.
30. Quia vero id , quod reo notum eft ac per-
fpicuum, judici judicaturo , & negotii ante ge-
fii haud gharo, obfcurum effe potcft , licitutn ei
eft, etiatn poft litem conteftatam, aftorem adi-
gere , ut dubiam explanet intentionerh, quo in-
telligatur j qua de re lis ventilanda ac fententia
ferenda fit, cuirt condemnationem non dubiam
oporteat, fed certam efte. /. in ficntcntiis 5 9. §. qui
fiortis 2.ff. de rc judicat. §. curare 32. Jnfiit. de
dCtionibus. Zangerus d. cap. 14. num. 4. Plane,
fi neque ex interpretatione colligi poffit, quar
fuerit adtoris intentio, neque ex narratis confufis
ac variantibus, aut fibi contrariis apparere,
quod adtori competat jus de re agendi eo , quo
agifmodo, magis eft, ut fententia ad talem li-
bellum pro a&ore ferenda non fit, & , fi lata,
ipfo jure inutilis habeatur. arg. I. Pomponius 5. §.
ult. ff. de rei vindicatione. cap. cxaminata 15. ex-
tra. de judtciis. Andr. Gayl d. tibr. 1. obfierv. 66.
num. 1. &fieqq. & nttm. 13. 14.

4. Evitatur autem quam maxime obfcuritas,
quoties libello inferitur, quis petat, & a quo,
quid petatur , & coram quo , ac denique quo-
nam petendi jure. Adtoris quidem & rei non
modo nomen exprimendum , fed & qualitas, fi
forte tutorio , curatorio, procuratorio nornine, aut
mariti jure pro uxore, agat aut conveniatur: &
licet is, qui fuo nomine experitur , ante litem
conteftatam docere non teneatur de jure feu titu-
lo fuo ; tamen qui alieno nomine experitur,
fuam qualitatem, ut loquuntur, protinus in litis
ingreffu probare tenetur , quoties per adverfa-
rium hegatur tutoria, curatoria, procuratoria, aut
maritali prarditus effe auftoritate : cutn exceptio-
nes procuratorise , ac fimiles dilatoria:, protinus
ab initio litis non allegandae tantum , fed & di{-
cutienda: fint, ut a limine judicii repellatur , qui
non eo, quo oportet modo, ad aftionem pro
alio intentandam inftruitiis eft. arg. /. /;'cct. 24.
/. ita demum 13. C. deprocurator. t. Pomponius
40. §. ratihabitionis 3. fp de procurator. arg. cap.
atia 1. extra. de procuratoribus. Rebuffus ad con-
fiit. regias tom. 2. de literis dUatoriis &c. art. 3.
gtoffiunic. num. 7. & 16. Guido Pape dccifi 322.

Gra-

-ocr page 176-

Gratianus difcepi. for. Cttpi 401 i num. 3 o. &feqq.
Brunemannus ^ /. ult. in fine C. h. t. Andr.
Gayl libr. 1. obferv. 3. num. 5. 6. AntFaber
Cod. Tibr. 3. M. 5. defin, 1. Unde & , fi adver-
farius in ingreflfu litis agnoverit adverfarii qualita-
tem, qua ille experitur, non poteft poftea iite
pendente exigere ab eo qualitatis probationem;
nifi caufa dvibitandi emergat, vel innotefcat, an-
te probabili errore ignorata. arg. /. licet 24. C. de
precurator* junci. I. Pomponius 40. §, pen. ff. de
procurat. §. ult. Inflit. de divif. flipulat. Ant. Fa-
ber Cod.libr. 2. tit. 8. defin. 9. Quod fi aftione
ceila a£tor contendere velit , id ipfum quoque
libello declarari neceife eft; eo quod hoc prseter-
jniifo, reus deliberare non poteft , utrum ce-
denduin an contendendum fit; certus quippe ,
adverfarium ex proprio capite nullum habere
agendi jus. Henr. Kinfchot. refponfo 78. num. 7.
8. Fidem tatnen ceifionis inipfolitis ingreiiu ita
demum faciendam efie, fi nomine cedentis ex-
periatur , non item , fi fuo, & utili adione agat,
poft alios alkgatos tradit Rebuffus d. tom, 2.
trafif. dc Itteris dUatoriis. art. 3. gloff.unic. num. 14.

5. Nec minus rei petendae intuitu certus eiie
libellus debet, ut declaretur quid, quale, quan-
tumque fit, quod in judiciutn deducitur. Ut
tamen quandoque libellus generalioribus con-
ceptus verbis nonfit reprobandus,. veluti in ju-
diciis univerfalibus, petitione hereditatis, inoiii-
ciofi quereJa , adione ad fupplementum legiti-
mse , famiJix ercifcundx judicio , aftione ex.em-
to ad hereditatis venditse traditionem : uti & in
aftionibus in perfonam generalibus, tutela:, nego-
tiorum geftorum , mandati generalis, pro focio,
& fimilibus : in quibus omnibus , hereditatem •
aut rerum diviiionem, aut rationum redditio-
nem reftitutionemque, refiduorum peti fufficit
Idemque' eft , fi de prxftatione ejus quod in-
tereft , ii de fru£tuum rei poifeifx reftitutione,
fi. de injuri® illatx fatisfadione , quaeftio Iit.
Nec dubitatum, quin re in genere, vel rebus
duabus alternative ficdebitis, ut electio debito-
ris fit, libellus generis, aut rei utriufque alter-
native debitse, non fpeciei , mentionem debeat
comple&i : quse, tanquam vulgo nota, adftrue-
re fupervacuurn. Denique & in implorando ad-
verfus enormem la:fionem remedio alternatim li-
bello concludendum eife , conftat ex, /. 2. C. dc
refcind. vend. aeque ac alternative rem aut seftitna-

. tionem petere licet, quoties incertus eft aftor ,
utrum res , quse prseftanda vel reftituenda eft ,
in rerum natura iit, nec ne. Mynfingerus cent.
4. obfervat. 11. Andr. Gayl. libr. 1. obferv. 62.
Zangerus, de exceptionib. part. 2. cap. 14. num.
8.9.

6. judicis nomen, aut faltem judicii defigna-
tio, in .libello neceflaria eft, ut reus deliberare
poffit, utrum declinatoriam fori, aut judicis fuf-
pefti, exceptionem velit proponere. autb. offe-
ratur. C. de litis conteflatione.

7. In primis vero exprimenda petendi caufa;

m.

.....

quse vel generalis eft, quam alii proximam appel-
lant , vel fpecialis , quam & rcmotam dicunt.
Generalis in a£tionibus in perfonam eft obligatio y
in actionibus in rem dominiuin aliudve fimiie jus
in re. Specialis in adionibus in perfonam eit
contraftus aut iimile quid , unde obligationes
nafci folent, in aciionibus in rem fasStum illud ,
ex quo dominium nobis adje&um r vel jus in re
acquifitum eft. In actionibus in perfonam cau-
fae generalis expreffio non fufficit , dum quis al-
legaret, fe petere, quia adverfarius ipfi obliga-
tus eft; fed & fpecialem addi oportet, veluti,
ex mutuo , commodato, emto, ac fimilibus;
imo fpecialem exprimi fufficit, clum fubauditur
generalis. /. & an cadem 14. §. atfionis 2.ff. dc
except. reijudicat. cap. ult. extra. deltbelli ob/atione.
At in iis, quse in rem funt, aftor fatisfacit, ii
generalem libello caufam petendi proponat, puta
dominium , fervitutis pignorifve jus; nec opus,
ut acquifiti dominii junfve caufa , velut ven-
ditio , cum fublecuta traditione vei quaii , vel
permutatio, veilegatum, veldonatio, eum fi-
milibus adjiciatur ; licet aftori noceat hsec addi-
diife ; cum utique , lite procedente , domi-
nium ex acquiiitionis caufa allegata & probata
docendum fit, ut dicetur. tit. de rei vindicat. Dif-
ferentix ratio inter in rem & in perfonam aCtiones
ea eft , quod res unaquseque non amplius quam.
femel inea eife poteft , deberi vero fsepius mibi
poteft ex diverfis caufis. /. ^ an eadan 14. §.
aUioncs 2. jf. de exccpt. rei judicatce. I. pofftdcri
3. §, explunmis 4.ff. deacquir. vet amitt. poffeff.
I. non ut expluribus 1 59. ff. reg. Juris. feu, quod
femel meum eft, amplius meum ex aiia caufa fie-
ri non poteft.- §. fcd fi rem 10. Inflit. de legatis.
at ex adverfo , quod mihi ex una caufa debitum
eft , adhuc ex alia caufa poteft deberi. fi res
aliena 6. Jnflit. de legatis. ac proinde , fi quis in
aftione in rem dominium libello expreiferit ve-
lut actionis fundamentum , omnes quoque do-
minii acquifiti caufas cenfetur complexus efle ;
t]uia fempcr una tantum eft, ex qua dominiuin
eifuit acquifitum. Sed fi obligationem in gene-
re expreflerit, obfcums libellus eflet, quia & res
eadem, & eadem quantitas, vel ex ftipulatu vel
ex mutuo vel ex legato vel ex venditione deberi
poteft, atqt^ inde incertus foret reus, qua pulfe-
tur aftione; nec deliberare poteft , an contenden-
duinfit, nec exceptiones agenti opponere. d. I.
14. §. 2. de except. rei judicatte Gudelitrus deju-
rc noviff. libr. 4. cap. 5. verf. tertium. Andr. Gayl
libr. 1. obferv. 61. num. 2. & feqq. Zoefius ad
Pand. b. t. num. 6. Ant. Matthseus dejudiciis dif-
put. 6. thef. 21.

8. Nomen adtionis quod attinet ; illud jure.
Romano , etiain noviffimo , exprimendum fuif-
fe, probabilius eft. Quod enim fublata: fuerint
aftionmn formulx, tit. Cod de formttlis fublatis.
inde non re£te infertur, ipfa quoque a£tionuin
nornina fublata efle. Cum ergo jure veteri illud
neceflarium fuiife m libello haudfit ambiguum,

arg.

t ti, Ih T i t. XIII.

-ocr page 177-

D E E &

arg. 11• infin. /. 2. ff.deprafcript. verbis. I.1.
ff. de aftimatoria attione. I i.ff.b. t. §.ftquis
aliud 35. in ftne Jnft. de attionib. cur, quxfo ,
quod non invenitur correftum, prohibebitur
flare ? Nort tamen prsetereundum , ex juris Ca-
nonici difpofitione negligi impune in iibelio pcife
aftionis nomen , fi modo plena reigefe enarra-
tio fafta fuerit; eo modo, quo id jure civili in
aftione prsefcriptis verbis fuit ufitatum. cap. diletti

6. extra. de jndiciis. Quod & hodiernis moribus
obfervatur. Wefembecius paratitl.ff. b. t. num.

7. Gudeiinus dejure novijf. libr. 4. cap. verf.
tertium. Ant. Pichardus ad §. 14. Inftit. dc
ttttion. num. 44. Imbertus Inftit. forenf. libr. 1.
tap. 17. verbo quarendam. inmed. Andr. Gayi
Hbr. 1, obferv. 61. num. 1. Groenewegen ad rubric.
~inftit.de attionibus. Parensp. mem. PaulusVoet
*d §. 14. Inft. de attionib. num. 2.

Quia vero in nullo penitus aberrare , divi-
ritatis potius quam mortalitatis eih L 2. §.ft
tjuid autem 14. C. de veterijure enucleand. & tamen
a&ore errante vel in re, vel in adtione, vei in pe-
tendicauia, reus abfolvendus eifet, veiuti fifun-
dum petiifiet, & probaret deberi centum, vel ex
emto actionem iibelio concepiifet, & doceret fibi
ex ftipuiatu aut legato deberi; eo quod verutn eft,
intentionem non eife probatam, nec judex inaliud
condetnnare poteft, quam quod petitum: quip-
pe cujus poteftas feultra libeilum petitionis non ex-
tendit. /. Bebius 3 o.ff. depattidotal. I. babebat 13.
ff. de inftit. attione Menochius de arbitrar.judic, libr.
1. qtiesfl. 31. Henric. Kinfchot. refponf. 7 8. num. 8.
Carpzovius defin.forcnf.part. I. conftit. 26. defin.6.
Brunemannus add. I. 30. ff. de pattis dot. Hinc
liumanum vifum , laboranti hac in parte erranti-
que aftori fuccurri, data ei licentia iibeiii perpe-
ram ab initio concepti emendandi mutandique,
Id vero fieri poife non tantum ante, fed & poft
litem conteftatam , ufque ad fententiam , pro-
babilius eft, manente eodem judicio. §. fi minus
34. & 35. Infiit. de attion. I. in delittis 4. §.
vlt. ff. de noxal. attion. Ut tamen non aliter hsec
fiat mutatio, quam , prout editti perpetui mo-
ftet auttoritas, dT" jus reddentis decernit xquitas ;
ex refcripto Imperatorum Severi & Antonini. /. i
tdita attio 3. C. b. t. iEquitate fcilicet jus red-
dencis decernente , ut a&or reo iitis perperam
jnchoatas impenfas reiundat; cumin eas temera-
lius iitigator condemnandus fit , nec quiiquam
magis temerarius dici poifit, quam qui fua propria
confeifione, permutationem libelli deciarata, talis
cft. /. eum quem 79. ff. de judiciis. I. non ignoret
4. C.defirutt. & litium expenfi Edifti vero per-
petui auftoritate monente, libeilum mutatum
edendum efte , ac tribuendum reo deiiberandi
fpatium quantum ad mutata ; cum potuerit fe
cx nova cauia propofita, aut alia re petita, debito-
rem fateri, qui primitusOptimo extiterat jure con-
tradiftor. Cui confequens eft, ut & nova litis
conteftatione in mutatis opus fit, ubi reus &
fioft mutationem contendere confultum duxit. /.

£ ti 0 O* I $t

1. jff.h.t. Et quamvis probabile bmniiid Videa*
tur, di<5tam /. 3. C. h. U de ea agere mutatione 4
qus ante litem conteftatam fada eft , fi eatri
cuiiii 1.1. Cde litis cortteftatione j Veiutpartem
ejus pofteriorem conjungamus, uti id obferva*
tum aD. Noodti dejurtfidittionelibr. i.cap. 13,
pag. 5 2. nulla tamen ratio fufficiens eft, cur non
ad earn quoque mutationem , quae poft litem
conteftatam contigit , porrigenda foret; cum
conftet, tempore Severi & Antonini, audtorum
d. I. tertise * mutationem etiam poft litis contefta-
tionem admiflam fuifle, ex refponfo Pauli, an-
teallegato in./. 4. §. ult. ff. de noxalibus attioni-
bus. quem fub eodem AntOnino floruifle > fides
hiftorias manifeftum facit. Nequeadid, ut poft:
litem conteftatam mutatio fiat, uila exiftimem
opus fuifle pratoria in integrum reftitutione,
quafi ex cauia jufti erroris; cum id neque Ieges
de libelli mutatione loquentes , & fuperius ad-
duftse > diftent, neque Gitis probetur ex §. ft
quis agens 33. in pr. Inft. de attionibus quippe in
quo neque de libelli mutatione, neque de refti-
tutione ad impetrandam mutationis licentiam fer-
mo eft , ( de mutatione enim in §. 34. & 3 5"»
dernum tra&atur) fed de reftitutione adverfus
fententiam judicis, qui propter pius petitionem li-
bello comprehenfam , neque ab aftore emenda-
tam, reum ex veteris juris difpofitione abfolve-
rat, & ita effecerat, ut aftor cauia caderet in
plus petitionis pocnam. Diftat autem longe refti-
tutio adverfusfententiam abfolutorialn, cui feren-
dse caufam prjebuerat juftus a6toris error, diftat,
inquam, longe ab ea, quae ad licentiam emendan-
di ante fententiam libellum erroneum gratis defi-
deratur , non probatur. Nec his adverfatur,
quod oliin & adtio h prstore & judex dabatujr
cum formulae prsefcriptione, cui judex adftrittus
erat, fublato demurn per Conftantinum Ufu for-
mularum, tanquam aucupatione fyllabarum cun-
ftorum aftibus infidiantium. 1.1.& tot. tit. C. de
formulit fublatis. Etenim, fi id maxime in ftrifti
juris aftionibus obtinuiife conceflerimus, tameri
in bonse fidei negotiis liberior a forffiula receden-
di, ex bona fide poteftas erat. Quanquam nec
in ftri<5ti juris adtionibus adeo coarctatam eX for-
mui^ exiftimem dati judicis poteftatem , ut de
iis, quse libello mutata eflent, judicandi pote-
ftas videretur denegata. Adftrifitus enim formu-
lae potiflimum dicebatur, in quantum non po-
terat ex bono & sequo excedere partium conven-
tionem ac petitionem j non vero , quod noti
poflet condemnare ad ea , quae libelio mutato
fuerant nominatim comprehenia ac petita. In-
nuit id fatis non modo contractuum & aftionum
bonsE fidei ac ftridti juris defcriptio & Juftiniano
propofita. tit. Inft. de obligat. ex confenfu §. in
bontefidei 3 o. Inftit. de atttonibtts. fed & inter ju-
dices arbitrofque differentia per Senecam 3. bene-
ficiis. cap. 7. exhibita. Melior. inquit, videtUY
conditio caufie hon/e fi adjudicem, qtiatn fi ad arbi*
trum mittatur 9 quia mmformula imludit, &

X (sm

-ocr page 178-

tertos qtios non excedat, teminos ponit; hujus U-
hera & nuUis adjlritta vinculis religio & detrahe-
re aliquidpotejl, & adjicere, & fententiam fuam
non prout lex aut juflitia fuadet , fedprout huma-
nitas & mifericordia impulit, regere. fcilicet for-
jnula ita ad certos terminos, quos nonexcedat,
includitur judex , ut non poflit judicare prout
htmdnitas & mifericordia impulerit, fedprout lex
& juftitia fuaferit: judicabit autem prout lex
fuaferit ac juftitia, etiam poft faftarn libelli mu-
tationem. Fruftra vero mira pratenditur judicio-
rum confufio, fi judex datus adionem nunquam
editam, vel praetori auditam, admittere poflet,
fl loco aftionis ftridi juris per libelli mutationem
bon$ fidei aftio fubftitueretur, & ita judex cum
formula ftrida datus , in qua nulla bonae fidei
mentio erat, omnes praeftationes aftionum bo-
fidei fententia fua potuiflet complefti. Urge-
rentetenim ifta nonnihil, fi k pmoris penderet
definitione, &arbitrio, an ex bona fide judex ju-
dicare deberet, necne. Sed cum non fuerit per
prsetorem definiendum, fed ab ipfo jure determi-
natum, quae eflent bonsc fidei, quae ftrifti ju-
ris negotia, nec aliain ob caufam prsetor formu-
Ise addiderit, vel in ea praetermiferit, illud ex bo-
na fide, quam quia negotii ventilandi & a£tio-
nis ab initio editae natura id exigebat, dum jus
componebat in verba litis, id eft, formulam da-
bat pro varia litis conditione, unde & fubiatis
hifce formulis nihilominus inter negotia bonse
fidei & ftrifti juris esedem, quaeolim, differen-
tlx fecundum propriam negotii cujufque natu-
ram fuperfunt; ( vide Rsevardum trali. de prce-
judtciisItbr. i. cap. 5. Vinnium ad§. 28. Inflit.
de affion. num. 2. ) hinc etiam nulla confufio
fuit, fi mutata aftionis qualitate , ipfa quoque
prsetoris formuia ab initio propofita, propter fu-
pervenientem mutationem, adioni furrogatse ha-
beretur accommodata , & ita vel munita vel de-
ftituta ea formulae parte, quae erat concepta debo-
na fide. prout id actionis furrogatae qualitaspo-
ftulaflet. Eo fere modo, quo id etiam eveniret,
cum mutua litigantium voluntate poft litem con-
teftatam mutatio libelli aut aftionis fit , fic ut
de alia a&ione judex judicet: in quantutn tunc
non opus eft alia aitionis editione apud prseto-
retn, nec nova formula ; fed magis prior illa
formula prsetoris informatur, fingitur, cenfe-
tur accommodata negotio mutato , idque velut
tacita prsetoris voluntate. Et uti praetori non fit
injuria, dum judex ex litigantium voluntate re-
cedit a forinula, quia prsetori negotium eft diri-
mere lites, finemque hunc obtinet, cum liti-
gantes fponte recedunt opera judicis dati, D.
Noodt.de jurifdiffione. libr. 1. cap. 13. pag. 55.
ita quoque mutato libello ex unius aftoris volun-
tate , praetor obtinebit adhuc fuum finem , ut
nempe lites terminentur prout lex &jufiitia fiua-
fierit, inter eos, qui ad eum in jus venerunt;
fat jufta caufa apparente , cur hanc fententiam
perinde ratam habeat, ac fi ex formula ejus ju-
dicatum eflet. Et iicet libellus immutatus reo ite^
rum edendus fit j editio autem apud praetorem
fuerit facienda ; tamen libelli mutati editionem
rurfus apud prfftorem debuifle fieri , nufpiam
tradituin; nec probabile eft; cum nec nova opus
fuerit in jus vocatione , magifque fubmutatio li-
belli fuerit , & quafi continuata litis tradatio »
quam nova editio, omnibus in locum priorum
emendatorum furrogatis. Si quseras, cur ergo
in ftrifti juris negotiis judex datus nec exceptio-
nes nec compenfationes admittere potuerit, nifi
formula ad petitionem rei comprehenlas, fi pla-
ne novam aftionem formula non comprehenfam
admittere poffet & de ea judicare ? rationem ejus
ego non a formula praetoris petendam exiftimo s
fed ab ipfa negotiorum ftrifti juris natura; quam
talem efle cum jura voluerint , prsetor tantum
formulam fuain ftri&ain iis accommodavit, ne
alias confunderentur termini illi, quibus bonse
fidei negotia ab iis , quse ftri<5ti juris erant, per le-
ges fuerant feparata. Qualis confufio contra le-
geshaud metuenda fuit, eum loco adionis bo-
nae fidei alia ftridi juris, aut vice verfa, furroga-
batur, unaquaque aitione fuam, quam a jure
habebat, qualitatem retinente , & fecundum
eam judicanda. Parum quoque facit in contra-
rium. /. non potefi 23. ff. de judiciis. aliarn defi-
derans interpellationem. Non enim alia Jttrif-
confulti Pauli in ea mens eft, quam, nonvide-
ri in judicium deduda ea, quse litis conteftatio-
ne recentiora funt, feu quse poft litem demum
conteftatam cseperunt deberi; vel ut Javolenus
in.' /. non quemadmodum 35. ffi. eod. tit. de judiciii
ait; judicium nonpoffe in pendcntieffie velde his re-
bus , quee pofiea in obligationcm advcnturcc funt,
neque, antequam aUquid debeatur, judicium accipi
poffe. imo, ( ut ex ipfo Paulo Pauli fententia ma-
nifefta fiat) curn quaereretur , ad quodnam opus
aquse pluviae arcendse a&io pertineret , fuppo-
nens Paulus , illarn ad opus ante iitem contefta-
tam faftuin pertinere , de eo opcre quod pofi li-
tem contefiatam faffum efi , novo judicio agendum
ejfie refpondit. /. Antceus ait 14. §. ult. ffi. de aquct
& aquce pluv. arcendce. Vide varie hac in con-
troverfla fentientes Fachineum controv. libr. li.
cap. 91. & fieqq. ad finem libri. Argentreum ad
Confiuet. Britann.art. 2 66. verbo interruption. cap.
7. pag. mihi 2062 & fieqq. Donellum W /. 3.
C. deedendo. num. 17. 18. Bachovium tratt. de
aUiomh. difip. 1. thefi 44. Wiflembachium ctd
Pand. vol. 1. difiput. 8. thefi. 20. D. Huberuin,
adtit. Jnfiit.de attionibtts.num. 35. D. Gerard'.
Noodt traff. de Jurifdtffione libr. 1. cap. 13. pctg.
5 i.in finc & pag. fieqq.

l62

10. Mores hodiernos quod attinet, poftple-
nam litis conteftationem, feu poft duplicationem
interpofitam, non aliter mutatio libelli vel emen-
datio licita eft, quam fi vel adverfarius confen-
ferit , vel ad id impetrata fuerit in integrurrt
reftitutio , cum refufione iinpenfarum conveni-
enter interpretum vetuftiorum communi opi*

niora.

L I B. II. T 1 T. XIII.

-ocr page 179-

B E E E)

hioni. Sande derif. Friftc. libr. i. tit. 4. defin. 2.
Groenewegen ad 34. Inftit. de Affionibus.
Wiirembach ad Pand. d. part. 1. difip. 8. num.
zo.inftne. Carpzovius defin. forenfi part. 1.
ionftit. 11. deftn. 1. & multis feqq. Berlichius
part. 1. conclufi pracitc. 2 8. Neoiladius Curut
fiipr. dicifi. 69. Waflenaar Pratiic. fudic. cap.
2. num. 35. 36.^ Simon van Leeuwen cenfiur.
for. part. 2. libr. I. cap. 24. num. ult. Paulus
Voec. ad §. 35. Infiit. de athombns num. 2. ubi
plures cit. nec femel tantum, fed & fepius arbitrio
judicis, a:quitate ita fuadente, mutationem per-
mitti vide apud Menochium de arbitrar. jud. libr.
1. tafti 17 6. num. 3 "> • 3

11. Quod fi aftor non mutare libellum , fed
tantum obfcuritatem explicare defideret, mar
nerite libelli tenore intafto , nulla ob id impen-
dia adverfario reddenda funt, eo quod nihil no-
vi videturfaftum, nec perperam cxpta lis, ac in
omnem eventum obfcuritas intentionis ipfo jure
eam recipiat interpretationem , qua: aftori uti-
lior eli. I. fi quis in intentione 66. jf. de judiciis
arg. /. heredcs palam. 21. §. fi quid l. ff. quite-
fiam.fac. pcff. Berlichius d. part, 1. conclufi. 28.
• num. 27. Carpzovius. d. part. i; confiit. 11.
dcftn. 12. Interpretari autem tantum, non
emendare cenfetur, qui forte plura exprimit in-
dicia, vel locum & tempus commiflse injurias,
in aftione injurianim , aliudve fimile. Modefti-
nus Piftoris part. 4. qua:fi: 139. & quccfi, 155.,
Carpzovius d. loco. Uti & , qui agens ad imple-
mentum alicujus contractus , poftea ex fuo late-
.re oftert contra&us implementum , quod ab ini-
tio prxtermiferat oflexre. arg. I. fi rem 9. idt.ff.
de pignorat. att. Tyraquellus de retratt. gentilit.

1. gloff. 18. num. 13.

1 2. Neque in hifce , quse de mutando emen-
doque libello aut ejus interpretandi licentia di<5ta ,
quicquam immutabit , quod clauiulse qusedam
( quibus nimium a multis tribuitur ) libello peti-
tionis fubjuncta: fuerint, veluti falvojure addendi,
mutandi &c. eo quod mutandi vel emendandi po-
teftas non ab adftoris voluntate , fed a legis po-
teftate dependet, adeoque his additis non erit
aiftori permiffum, quod alias jure reprobatum
eft : & vice verfa, his oiniflis, non debet videri
denegatum , quod ei non invenitur legibus mo-
ribufve interdidum ; uti id obfervatum a Zoefio.
ad. Pand. h. t. num. 1. Gudelino de jure noviffi
libr. 4. cap. 5. verfic. tertium. pofi. med. Carpzo-
vio defin. for. part. I. confiit. 11. defin. 4. num. 4.
5. Ant. Matthseo de judiciis difp. 6. thefi 24.
25.29.

13. Claufulam vero falutarem ad judicem di-
re&am, & officii ejus implorationem ad fupplen-
da quse defunt continentem quod fpeftat; ei
quidem plures ab interpretibus adfcribuntur efte-
<Sus, veluti, quod omne remedium coinpetens ,
& ex narratis refultans, in judicium videatur de-
du&um , & ad ea, quse non funt exprefle peti-
ta, condemnatio refte fiat. Vultejus Jurifprud.

E N D Oi ijj

Roman. libr. 2. cap. 19. num. 3 3. Andr. Gayl liln
1. obficrvat 61. num. 11. 12. & obfierv. 151.
num. 21. Chriftinams ad Mccblimcnfes tit. 1.
art. 27. num. 3. Mynfingerus cent. 4. obfierv.
55. Brunemannus ad l. 30. ff, de paliis dotal.
num. 3. Sim. van Leeuwen cerifi for. part. 2.
Itbr. 1. cap. 24. num. 4. Ideoque inftituto judi-
cio petitorio & poflelforio , fi in conclufione
tantum fuerit fa£ta mentio petitorii, judex ta-
men pofllt vel fimul fua finire fententia judici-
um poffefforium & petitoriuin , vel folum pof-
feflorium , fi necdum fufficiens ad petitorium
finiendum probatio addudta fit: vel vice verfa
finire petitorium , fi litigantes in petitoi io verfen-
tur , & a6tor conclufionem de folo conceperit
judicio poffeflorio. Andr. Gayl libr. I. obficrv.
61. num, 12. NeoftadiuS Curice Holland. decif.
14. Sande decif.Fnfic. libr. 5. tit. 4. deftn. 1. in
fine. Menochius, in prieludiis derecuper. poffeff.
num, 16. Carpzovius dcfin. for. part. 2. ccnfiit.
7. defin. 9. Hartmannus Piftoris libr. 1. qucefi.
451. num. 24. &ficqq. Sed fi certiores fequamur
juris rationes , verius eft, hanc claufulam falu-
tarem tantum ut abundantein cautelam corifide- %
randam efle, nec inde majorem judici accedere
poteftatem fupplendi ea, quse defunt, quain
quse ex juris difpofitione ei data eft; cum & hic
non ab aftoris arbitrio , fed fola legis potefta-
te tota dependeat judicantis poteftas. Nec du-
bium , quin & prsetermiffa iftiufmodi claufula
fupplere fuo officio judex pofllt, qua: partium
advocatis defunt, jura fcil icet per eofdein tra-
<5tanda & alleganda, cuin ea, ut ut non allegata ,
debuerit judex novifle. tot. tit. Cod. ut quce dcfiuni
advccatis partium , judexfuppleat. ibique Pere-
fius & vulgo DD. Qua ratione litigatorem te-
merarium in litis expenfas jure coiidemnaverit ,
licet nec petitas fuerint, nec claufula ulla falutcf®
ris libello inferta; eo quod jus ipfum judici di-
<5tat ac injungit, pcenam temere litigantibus hanc
inponendam effe, ut vifti vi<5toribus calumniofe
litis impenfas refundant, nec impunitain effe debe-
re calumniam , Iicet nullain ejus pcenam adverfa-
rius perfequatur; quippe cujus inalitiam coerce-
ri, privatim & publice non paruin videtur in-
tereffe. I,propcrandum 13. §. five autem alterutra
6. l.fiancimus 15:. C. dejudiciis §. 1. Infiit. depccna
temerc litig. I. eum qucm temere 79. ff. de judiciis.
Wiffembach add. I.properandum 13■ §.6.inpr. C.
dejudiciis. At ex adverlo , ut ea, quse fa<5ti furit,
in libello prsetermiffa, fuppleret judex , utcunque
falutari claufula ad id ejus fuiffet imploratum offi-
cium, non patitur juftitise totio; ne patrocinari
potius videatur, quam cognofcere, & ita advo-
cati fimul judicifque inunere eadem in lite con-
tra jura fungatur. Anton. Faber. C. d. libr. 2.
tit. q.defin. 1. Perezius d. tit. Cod. utqucede-
fiunt advoc. partium. jud.fuppleat. confer tit. de
judiciis,ubi plurade officio judicis tum nobili tum
tnercenario.

14. Quatnvis autem reus plures exceptiones
X l fimul

-ocr page 180-

164 L I E. II.

iimul poflit eadem fcriptura proponere , /. is qui
fljcit 5. /. nemo 8 .ff. de exeeption. §. qui autem 16.
Jnfiit. de excufi. tut. plures tamen adtiones uno
libeilo cumulari nequeunt. I. cum fidrm 76. §. pen.
fifi. de legatis 2. I. qui fiervum 3 4. ff. de oblig. &
att. I fingulk 6. ff. deexcept. reijudicat. quia fa-
vorabiliores rei quam aftoris partes funt. /. fiavo-
rabiiiore 125. ff. deverbor. fignifi. Wiflembach
«id Pand. difip. 8. num. 19. nili incertum fit,
qua a&ione iit agendum ; veluti, fiverus he-
res dubius fit , an hereditarise rei pofleflor eam
pro herede vei pro pofleifore poflideat, an ut
iegatarius : quippe quo cafu cum hereditatis pe-
titione conjungere poteft: interdiftum quod ie-
gatorum; utaiterutrius effeftum obtineat. Quo-
ties eniin iucertum eft, qus potius a£tio teneat,
duas di&amus, proteftati, ex altera nos velle
confcqui quod nos cOntingit. /. I. quia autem
q.ff. quod legatorum. Andr. Gayl hbr. 1. obfierv.

62. num. 4. 5. Utinecaftor, pendente petito-
rio , prohibetur experiri judicio poifeflorio ,
apud eundem judicem , alio oblato circa poflef-
ftonem iibeilo. /. naturaliter 12. §. i.ff. de acquir.

• vciamitt. poffeff. I. cum.fiundum 1 8. §. tdt. jfi. dc
vi & viarmata. ex ratione , quas eftin /. is qui
24.ff.de rei vindic. confer Vinnium illufir. qutefi.
libr. 2. cap. 3 9. Sed ufu hodierno invaluit, plu-
res uno libelio a&iones cumuiari pofle , ex juris
Canonici difpcfitione, quoties ex diverfis caufis
ad diverfa tendentibus agitur. c. cum dilettus 6.
extra. de caufiapoffeff. &propriet. DD.ad /. edita
3. C. b. t. & ad l. fiidem cum eodem 11 .ff. deju-
rifiditt. &, fiforte actionum nomina libelioex-
preira non fuerint, tamen tot efle aftiones,
quot funt fa£ta diverfa cnarrata a£tiones diverfas
producentia ; ac , licet naturaliter unus iit libel-
Ips , civiiiter tamen tot videri , quot aftiones
lcriptura una funt comprehenfa:; eo modo, quo
pro rerum in ftipulationem dedu£tarum numero
totidem feparatse videntur lnterpofita: ftipulatio-
nes. §. quotiens 18. Jnfiit. deinutil.fiipulat. l.fici-
rcdebemus 29. ff. de verb. obligat. jun£t. L etiamfi
patrc 29. §. ex caufia i.ff. de minorib. 2 5. annvs.
Andr. Gayl libr. 1. obfierv. 63. num. 3. & Jeqq.
Ita judicium poifeflorium adipifcenda: vel recu-
perandse , ( non item retinenda; pofleflionis,
ob repugnantem ipfius rei naturam ) cum peti-
torio cumuiari pofle tradit Gayl d. libr. 1. obfierv.

63. num. 10. Neoftadius Cur. fiupr. decifi. 1 27.
Curicc Holland. decifi 14. Wiflenbach adPand.
vol. 2. difiput. 19. thefi. 18. Henr. Kinfchot refip.
1. num. 11. & a£tiqpem injuriarum cum a£tio-
ne iegis Aquiiise. Gayl d. obfierv. 63. num. 9.
Mynnngerus cent. 1. obfierv. 25. Speckhan ccnt.
1. qucefi. 66. num. 4. 5. A£tionem quoqueper-
fonaiem cum hypothecaria , quoties debitor pig-
noratse rei pofleflor eft. Guido Pape decifi. 108.
Anton. Faber Cod.libr. 8. tit. 6. defin. 22. Spec-
han cent. 1. qucefl. 66. num. 8. Mynfingerus d.
cent. 1. obfierv. 58. Chnftineus ad M^chlinienfi.
tit. 13. art. 19. nttm. 7. Imbertus Inflit.fiorenfi.

T I T. XIII.

libr. 1. cap. 1. in pr. gloff. 1. etiafn quandoque
a£tionem civilem cum criminali, de quo Fachi-
neus controverfi. libr. 9. cap. 2. Cavendum ta-
men , ne tales cuinulentur , qua: fibi invicem
contrarisc funt, quarumque una fubvertit alte-
ram , aut in quarum una fententia abfolutoria pe-
rimeret alteram. Andr. Gayl libr. 1. obficrv. 62.
num. 5. Speckhan cent. 1. qtfcft. 66. num. 10.
& fieqq. Sim. van Leeuwen ccnfi. fior. part. 2..
libr. 1. cap. 24. num. 10. adeoque nec conjun-
genda petitio hereditatis ex teftamento , cum ea,
quse ab inteftato eft; ut dicetur tit. de petit. he-
redit. nec injuriarum a£tio cum a£tione ex 1. diffa-
mari, cum altera petatur, ut reus emendet ac
reparet injuriam , altera, ut aftionem intra cer-
tum tempus inftituat, autalioquin fileat; quar
quam non poflint fimul fubfiftere , fponte patet,
Vide Carpzovium defin. fior. part. 4. coitfiit. 42.
defin. 15. Non etiam cumuiands plures a£tio-
nes ex eadem caufa & ad idem tendentes , veluti
a£tio ex teftamento & rei vindieatio ad confe-
quendam eandem rem legatam ; eo quod altera
intentata alteram perimit. I. cuvi filius~j6. §. pen.
ff de lcgatis 2. Nec plures actiones contra diver-
fos ex diverfis caufis debitores, cum non poifit
non eo modo oriri confufio; fecus , fi ex eadem
caula fimul debitores fint. Carpzovius defin. fio-
renfi.part. i.confiit. 2. defin. 6.

15. In iibello , in criminalibus edendo , no-
men accufatoris & accufati, deli£tum, ejufque
commifli annum, menfem , comprehendi necefle
eft , /. libellorum 3. ff.deaccujation. adde Zange-
rurn de exceptionib. part. 2. cap. 14. num. 29. &
fieqq. Sim, van Leeuwen ccnfi fior. part. 2. libr. 2.
cap. II. Diei vero exprefllo haud neceflaria,
nifi reus id poftulet, ut die addito fuam a crimi-
nis commifli loco abfentiam , indeque innocen-
tiam , & accufationis falfitatem , pofiet doce-
re. d. 1.3. l.pcn. Cod. dc accufiat. arg. §.12. Infiit.
deinutil. flipulat. Andr. Gayl///>>•. 1. obfierv. 64.
num. 11. Julius Clarus fient. iibr. 5. §. fin.
qucefl. 12. num. 13. Wefembecius paratitl Pand.
tit. de accufiationib. num. 12. fiere in mcd. Zange-
rus de exceptionibus. part. 2. cap. 14. num. 35.
&fieqq.

16. Prsctor a£tionem etiam inftrumentorum
editio frequens eft , qu£ materia ut paulo altius
repetatur , confiderandum , eorum editionem
aut per a£torenr reo fieri , aut per reum a£tori,
aut per tertium eumque vel privatum, vel mu-
nere publico fungentem, alterutri , five a£tori,
five reo, cujus intereft edi. A£tor quidem reo
etiam ante Jitem conteftatam edere tenetur inftru-
menta omnia , quibus ad fu;c intentionis proba-
tionem ufurus eft ; ut ita reus, infpe£tis illis,
fecurius deliberet,an cedendum an contendendum
fit. /. 1. §. edenda 3. ff h. t. I. pen. & uit. C. h. t.
ordonmntie van fufiitie binnen de fieden en ten
platten lande van Holland. 1. Jprii. 1580. art.
1. Jnfiruttio Curice Iiolland. art. 58. .Proinde fi
vel mentio tantum inftrumenti alicujus in libello

fa£ta

-ocr page 181-

D E E D

fafta fit, vel in inftrumento jam edito inftrumen-
ti alterius commemoratio occurrat, refte editio-
nem ejus petit reus, antequam fefe refponfioni &
contradidioni accingat. autb.fi quis in aliquo. C.
h. t. de edendo. Cravetta cqnfil. 112. num. 15.
Guido Pape decifi 116. Rebuffus ad confiit. reg.
lom. 2. traft. de literis dilatoriis art. 3. glojfi. unic.
num. 13 - Neque intereft, utrum m conventione,
an vero in reconventione aftor iit, cum & in
reconventione non tantum inftru&us venire de-
beat aftor, fed & reo reconvento tribuenda fit
deliberandi poteftas ; qua? deliberatio inftitui
non poteft inftrumentis non editis. Refponfa
JCtor. Holland. part. 2. confil. x 09. Ant. Faber
Cod. libr. 2. tit. i.defin. 6. Quod fi aitione fibi
cefla experiatur ador, ad omnia illa reo edenda
obftriftus eft, qux per cedentem , ii ipfe egif-
,fet, fuiflent edenda; five fit liber rationum mer-
catura: cedentis, iive aliud quid , quod a<Stio-
nis intentandse fundamentum eft ; tum , ne
alioquin per aftionis ceifionem deterior red-
• dita videretur rei conventi caufa. arg. /. ex qua
perfiona 149. ffi. de regul. juris. I. fiervum quoqite
.3 3, §. ait.prcetor 3. & § §. fieqq. I. pater filio 70.
ffi.deprocurator. tum etiam , quiaaftionibusman-
datis , mandatarius exemplo creditoris roandan-
tis , perfecutionem habet, /. ex nominis 8. C. de
bered. vel a£t. vend. & eo jure uti debet, quo
is , cujus perfona fungitur. /. emtori. 5. C.de he-
red. vel ali. vetld. Prsefertim, cum in ceifionarii
fit poftulate ceden^Sn legitimis adigere juris re-
mediis, ad omnia illa tum prasftanda tum exhi-
benda, quae ad ceflam refpiciunt adtionem. arg.
/. emtori 6. ff. de hered. vel att. vettd. Ant. Faber
Cod. libr. 2. tit. 1. defin. 17.

17. Non tamen ador reo edere tenetur no-
mina teftium , quorurn depoiitione fuarn inten-
tionem adftruiturus eft; ne ab adveriario, cor-
rumpantur forte, antequain produdti funt; qua-
iis corruptionis metus in inftrumentis edendis
nequaquam fubeft. arg. /. non ex omnibus 3 9. in
fine princ. ffi. de receptis arbitr. Sed nec inftru-
menta illa, quibus ad firmandam adtionem in-
-ftitutam ufurus non cft ; etiamfi illa reo ad ex-
ceptionem probandam profutura eifent: neque
enim cuiquam imponendumfuit, ut contra pro-
pria laboraret commoda, aut arma fuo.fuppedi-
taret adverfario, quibus ipfe juguletur. d. I. 1. §,
edettda 3. ffi. h. t. nifi illud, cujus exhibitionem
reus petit, rei ipfius proprium fit, aut aftori
ac reo commune inftrumentum : nihil enim ma-
gis sequum eft, quam id quod meum eft mihi
edi: arg. /. prxtor ait 4. §. hujtts 1. fifi.h. t. l.pen.
C.h.t. Cui confequens eft, ut & mercator, qui
infuum librum retulit rationes accepti & expen-
fi, debiti &folutionis, reo convento ac petenti
edere teneatur integras crediti debitique rationes,
ut ita reus inde probare poflit , quantum folu-
tum fit. /. non eft novum 5.1.6. C. h. t. five cre-
ditor ex rationibus illis agat, five ex chirographo
quod de credito mercatorio conceptum eft: cum

E N D O. ig^

utique rationes illse videanturutrique coinmunes,
& seque in debitoris ac creditoris utilitatem con-
fcriptse , quippe creditorem quidem concernen-
tes , quatenus expenfa continent; debitorem ve-
ro quatenus accepta feu loluta. arg. /. fi quis ex
6. §. rationem 3. ff.h. t. Anton. Faber Cod. libr.
2. tit. 1. defitt. 16. Brunemannus ad d. I. 5. C. h. t.
De csetero nimiurn evagari puto interpretes, qui
a<5tori neceflitatein imponunt edendi reo non ra-
tiones tantuin, fed & alia omnis generis mftru-
menta, five communia fint five non, fi modo
ad exceptionis confirmationem prodeile reo poi-
fint, licetillis actor ipfe ufurus non fit. Decjui-
bus vide Berlichium part. 1. conclufiotte 45. quod
& fieri folere , teftatur Ant. Faber Cod. libr. 2.
tit. 1. defi. 6. in pr.

18. Reusquoque ex adverfo edere aitori te-
netur inftrumenta fibi cum aftore communia,
multoque magis ea, qua: a£toris funt propria.
arg. l.prcetor ait. 4. §. hujus 1. l.fiquis 6. §. unde
apparef). jf. h. t. arg. /. pen. C. h. t. Ant. Faber
Cod. libr. 2. tit. 1. defin. 6. in not. num. 13. cum-
que rationes ab illis, qui aliena gerunt negotia,
noninpropriain, fed potiflimum ineorum, quo-
rum negotia curant, utilitatem confcribantur;
nonmirum, fi aftione tutelse aliave fimili con-
venti, rationes edere teneantur, fecundum quas
aftori condemnentur.. /. Lucius Titius 46. §. tu-
telce^.ff. de admin. &peric. tut. I. quccdam 9-ff.
h.t. Non tamen ea, quse ipfius rei propria funt,
ante litein conteftatam per $eum edenda ,
veluti rationes rei, ut ex illis aftio moveretur;
non enim oportet originem petitionis ex inftru-
mentis ejus, qui convenitur , fundari. /. ult. in
fine C. h. t. & nimis grave eflet, urgeri reum ad
exhibitionem eorum, per qux fibi negotium fiat.
/. nimis gravc 7. C. de tcfiibus. fic ut & caluin-
niari dicatur , qui petit ab adverfario rationer, iibi
edi, fua magnopere intereile contendens. /. ult.
ff. ad exhibendum. nifi judex caufa cognita aliud
decreverit. /. 1. C. b. t. autnifi fifcus aftor fit, cui
ex privilegio reus inftrumenta ad intentionem
probandam edere compeilendus eft, cjuoties non
criminale fed civile negotiuin vertitur. /. ex qui-
bufidatn 2. §.ttem 2. ff.dcjurefifici. Nec aliud vult
l.fienatus 3.. ff. h.t. quippe quse, dum delatoris
mentionem facit , non ad criminum delationes
pertinet, fed ad eas quibus deferebantur ac
denunc' ibantur fifco hereditates vacantes , va-
cantia jona, & alia plura per fifci adminiftrato-
rem occupanda; quo modo inter ea fifco nun-
ciata, & necduin nunciataieu delata, jus noftrum
nonuno diftinguereloco , notum eft. §. res fifici
9.1nfiit. de^ufucapion. t. 1. §. Divus 2. ff. de jure
fifici. eftque hsec delatoris fignificatio in tit. Cod.
dedelatoribus.qm fubjundus titulo prsecedentWe bo-
nis vacantibus. Uti & in l. 3. d. tit. & l. delator.
44. ff. dejurefifci. Bronchorft enantioph. cent. 2.
ajfiert. 94. Menochius de arbitrar. jud. libr. 2.
cent. 5. cafii/\9<). num. 40. & fieqq. Fuit autein
majorum noftrorum tempore jus illud fifci ufque

X 3 acleo

-ocr page 182-

adeo in Hollandia extenfum , ut, fi fifcus feu
camera rationum litem haberet fibi cum privatis
de juribus fifcalibus feu dominicis intereedentemj
admitteretur jure fingulari ad infpe&ionem eo-
rum, qua» ab adverfa parte edita judici, adver-
fario haud erant ex praxi vulgata communicanda,
vulgo fecrete Jlucken. Sed poftea id refcripto or-
dinum interdi&um fuit, conftitutumque , ca^
meram rationum quantum ad hujufmodi a&a ju-
dici per adverfarium oblata eodem debere cum
privatis jure uti. Rcfcnptum OrdinumHollcind 19.
Janudrii 155?3. •vol. i.placitor.pag. 1441. infinc.
Quiatamen reus excipiendo aclor fit. /. 1. fft de
exception. ideo edere adtori tenetut inftrumenta
illa, quibus ad exceptionem probandam ufurus
eft ; fed non nifi poft litem conteftatam, quoties
iplam aftoris intentionem putat in dubium vo-
candam efle: tunc enim, habita exceptionis con-
teftarione, ita dernum huic Jocum efle , inon-
ftrari cortvenit, fl intentionem fecundum afle-
verationem fuam petitor probaverit. /. fi quidem
9. C. de exception. quo non impleto, obtineret
qui convenitur , etfl nihil ipfe prarftet. /.
tjui accufiare 4. C. h. t. Quod & ufu fervari tra-
ditum. Refponf. Jurifc. Holland. part. 2. confil.
98. Quinimo, ubi mos viget y a&oremede-
re debere reo inftrumenta , quibus fuam reus
exceptionem firmet, ratio fimilitudinis fuadere
videtur, aftori quoque per reum ea efle eden-
da, per quse fuam aftor replicationem probare
contendit; cun^non magis a£tor eo teinpore,
quo litem movere cxpit, aut certus eife potuerit
de exceptione rei , aut ad^replicandum inftru-
ftus, quam ad excipiendum ipfe reus : ut pro-
inde, fi favor rei editionem ei fieri debere diftet,
etiam aftoris replicantis, & ita ad exceptionein
cxcipientis, favor non rninor fnnile ei jus edi-
tionis poftulandse cenferi debeat indulgere : ne-
que enim ea ratione videri poteft a£tor originem
petitionis ex inftrumentis ejus, qui convenitur,
fundare contra /. ult. C. h. t. fed magis fa&am
fiiflicientein intentionis probationem, adverfus
iniqua ac vana rei eftiigia tueri ac confervare.
Henricus Kinfchot. refponfi. 3 6. num. 3. Meno-
chius de arbitrar. jud. libr. 2. ccnt. 5. cafu 499.
num. 83. 84. Bronchorft enantioph. ccnt. 2. afi-
ficrt. 94. Berhchiuspart. 1. conclufi.prailicab. 45.
num. 49. Brunemannus ad l. ult. C. h. t.circa fin.
Adde Bachovium ad Treutler. vol. 2. difj). 6. th.
4. lit. a verfi ne tum quidem. Quod & quibuf-
dam in calibus jure Romano probatum eft ; fi
enim legatario legatum petente , heres Falcidise
iegis beneficium per exceptionem proponat, re-
&e legatarius fibi editionem fieri ^efiderat in-
ftrumentorum omnium , ex quibus patrimonii
quantitas poteft doceri, quo fuam probet repli-
cationem de fufficiente hereditatis ad integri le-
gati folutionem menfura. /. pcn. tdt.fi. ad leg.
Falcid. aut fi teftator legaverit, quod ex here-
ditate Titii ad eum pervenit, legatarius , here-
de quantitatem minorem pervenifle excipiente,
jure poftulat, fibi exhiberi tabulas illas , in qiiai
teftator retulit quod ex ea receptum eft heredi-
tate. /. qui concubinam 29. §. cttm ita lcgatum 24
jfi. de legatis3. Idemque eftincafu L prtediisyii
§. Titio 3. jf. de legatis Plura de inftrumentis
a&ori per reum edendis , ex .communibus DD.
opiniortibus qui cumulata cupit, adeat Meno-
chium de arbitrar. jud. libr.2. cent. 5. cafiu 499.
Berlichium conclufi. praffic. part. 1. conclufi.
num. 23. & midt. fieqq. Hahnium in notis ad We-
fiembeciiparat. h. t. num. 12.

i s.

19. Quoties autem de inftrumentorum editione
quseftio elt, non totum eft edendum inftru-
mentum , fi plura capita de feparatis traftantia
comprehendat , multoque minus integrum ra-
tionum volumen, totufve liber mercatorius ac-
cepti omnis expenfique defcriptionem habens',
fed magis ea fola pars , folumve caput illud ,
quod ad dedudtam in judicium controverfiam
ejufque adftrudionem fpe&at , una cuin ratio-
num aut inftrumenti capite feu principio , fine
cujus infpe£tione ese , qus eduntur partes , in--
telligi non poflent; quo fenfu rationeS a capite
edendas effie, jurifconfultus admonuit l.fenatus 3.
L argentariusio. §. edi autem 2. ffi. h. t. Plane fi
de unico tantum negotio inftrumentum aut ra-
tiones confcriptse fint, vel omnia rationibus in-
ftrumentifve contenta in judicium forte generale
dedudta, dubium non eft , quin integrse
fcripturse editio facienda fit. /. 1. §. edere non vi-
detur 4. ffi. h. t. I. Lucius Tititts 46. §. tutelce 5.
ffi. de admin. & peric. tutor. Quemadmodum Sc
ipfi judici, itaex cauia jubenti, totum edendum
effe vcdumen totumve inftrumentum, ex pra-
xi quotidiana tradit Andr. Gayl. libr. 1. obferv.
106. num. 10.

20. Infuper in adtoris reive , aut ofnninQ
ejus , cujus intereft, utilitatem tertius editio-
nem inftrumentorum aut rationum penes fe exi-
ftentium facere jubetur : quid enim , fl tertius
inftrumentum meum rationefve meas poflideat?
utique a:quitas exhibitionem milii fierf debere
diftat, /. in. hac affione 3. §. interdumpemdt. jfi.
ad exhib. tot. tit. ffi. de tabul. exhib. de quo ple-
nius ad d. tit. Adeo ut & ipfe fifcus communia
fibi cum privato inftrumenta edere ifti privato
teneatur. l.pen. C.h.t. dummodo is, cui ea e-
duntur, caveat, fe contra fifcum iifdem non
ufurum; aut , fi ufus fuerit, cauia cafurum.
Nec mirum , fifcum non edere ita, ut fibi no-
ceat, cuin nec ullus alius debeat adverfus fifcum
a<5ta edere vel inftrumenta. /. in firaudem 45. §.
neque 5. §. ipfie autcm 6. ffi. dejure fifci. Sane,
ut quis fuas proprias ac privatas rationes tertio ad
litem cum alio inftruendam ederetenererur, jura
non di&itant: licet enim unufquifque invitus in
caufa tertii ad perhibendum de veritate teftimo-
nium compelli poflit, ut dicetur tit. de teftibus-,
id tamen ad inftrumenta edenda non invenitur
porredum , (vide tamen Schurpfium. cettt. 2.
confil. 85. ) prjefertim fi > quod nunc plenius

traden-

i66

II. T I T, XIV.

-ocr page 183-

todenilum, confideremus, conftitUtum nomina-
dm fuifle edifto prstorio , ut editionem faciant
argentarii, feu numtnularii, qui & colleftarii,
colledores, coaftores, dicti. Gotofredus ad. 1.16.
C. de reb. credit. quorum officium aliquo modo
publicum erat, aut faltem publicam habebat cau-
fam. /. argentarks, xo. §.idem i.ff.h.t. & menfa
publicam fidem. /.fi ventri 24. in bonis i.ff.
de reb. autior. jud. poffid. necin fcemininum , fed
folurn viriletn cadebat fexum. /. pcn.ff. h. t. licet
& fervos potuiffe argentariatn facere Ulpianus
notet. /. ait. prcetor 4. §. fidfii-ff.h. t. Per hos
etenim uti multa alia, adhunc titulum non ita per-
tinentia, tractabantur, quse plene congefta vide
apud Cujacium. adl. ^-ff. depatfis.&t libr. 10.
obfierv. 14. Speckhan ccnt. 1. qitcefi, 68. Ant.
Matthseum de aufiion. libr. 1. cap. 2. num 7. 8. 9.
& cap. 3. num. 2. ita quoque , tanquam per ma-
xime peritos , contraftuutn fuorum conditiones,
pecuniarutn & negotiorum fuorum rationes, fo-
lutiones, expenfiones, & alia confici ac confcribi
curarunt plerique Romani, fic ut prazcipuum eo-
rum minifteriutn & opera fuerit , actus fui
rationes diligenter conficere. /. argcntarius
10. §.ideo i.jf, h. t. & hac in partehorum offi-
ciutn non longe recefferit ab eo , quod hodie eft
notariorum noftrorum feu tabellionum; ideoque
ea, quas de argentariis diftant Rotnanse leges, ex-
tendi ad eofdetn haud inepte queant, uti & ad
graphiarios, fecretarios, & fimiles judicibus additos
justa jus canonicum. cap. quoniam 11. extra.de
probation. ut cutn aliis notat Ant. Matthams de
judlciis difip. 6. th. 41. Groenewegen ad. /. 10.
jf. h. t. Nec intereft, eo tempore , quo editio
petitur, argentariam exerceant, an exercere de-
fierint. /. prcetor 4. §. etiam 4. jf. h.t. Quid,
quod & heredes argentariorum edere oporteat,
ftve ejufdem cum defundto profeifionis fint, five
non; narn cum in locum & jus argentarii fucce-
dant , partibus ejus fungi debent./. qucedam 9.
§. nihili.l.fi quis 6. cogentur i. jf.h.t. non item
legatarii aliique particulares fucceffores , nifi
poffideant. d. I. 9. §.jf. 1. h. t. Sed cum apud nos
acta tabellionum poft ipforum obitum ad archiva
publica deferri oporteat, fi id fadum fuerit, edi-
tionem facient illi, quibus cura inftrumentorum
talium ac cuftodia publice demandata eft; aut, fi
graphiarii aliique fimiles ea confcripferint, fuc-
ceflores in officio. Groenewegen. d. loco. Quod
fi plures fuiflent argentarii , aut plures unius
heredes, omnes edere debuerunt, autuniusedi-
fcioni fubfcribere. d.l. 6. §. i.jf. h.t.

21. Edends vero per argentarios rationes
non promifcue omnibus defiderantibus, fed illis
tantum, qui fua intereffe jurejurando calumnias
interpofito profitentur; ne forte vel fupervacuas
rationes, vel quas habent , edi fibi poftulent,
argentarii vexandi caula.l. fiquis 6. §. exigitur 2.
I. qucedam 9. §. cceterum penult. ff. h. t. Sed uti
moribuspaffim jusjurandum hoc non amplius per
«os, qui a tabellionibus inftrumentorum petunt
editionem, prsftari confuevih Wefembecius
paratit. Paridett.h.t. num. 13. in pt. Berlichius
part. 1. conclufi 45. num. 4. 5. ita nec promifcue ne-
que temere tabelliones, graphiarii, aliseque fitniles
perfona? publicae petentibus inftrumenta edunt
apud fe confeita; fed detitum illis, quar mart-
darunt inftrumenti confectionem, aut fucceffo-
ribus eorum, aut quorutn alias ex honefta & ju-
fta caula evidenter intereffe apparet; rettius alio-
quin ac confultius in dubio fa£turi, fi expecfcnt
decretum judicis, cauta cognita interponendum.
arg. /. 1.2. C. h. t. Wefetnbecius. Paratitl. Pand,
h.t.num. 11. Andr. Gayl libr. 1. ohfierv. 106.
in pr. Hieron. Schurpfius cent. 2. confil, 85.
Refponf. Jurifconf. Hoil.part. 4. confil. II. &
12. Sim. van Leeuwen cenf.for.part. z.libr.i.
cap. 8. num. 4. & 6. Etenim ne judicis quidern
in poteftate eft, pro arbitrio & promifcue inftru-
mentorum omnium editionem decernere: quid
enim fi quis alterius etiamnutn vivi teftamentum
fibi edi defideret fine teftatoris voluntate?
quid fi is , contra quem teftes depofuerunt,
fibi poftulet copiam fieri defcribendi infpiciendi-
ve depofitiones eorum, antequam ex juris difpofi-
tione aut confuetudine fori publicatio teftitnonio-
rum facienda eft ? certe non vivi tantum tefta-
mentum tertio exhibendum non effe refponfum
eft, l.i. §.penult.ff'. de tabuiis exhibend. I. tabu-
larum 2. §. fi dubitetur 4. ff. tefiam. quemadm.
aper.infipic. & dcficrib. fed & qui vivitabulas te-
ftamentarias aperuerit , recitaverit, relignave-
rit, in legem Comeliam de falfis incidere. /. 1.
§. is qui aperuerit j.jf. adleg. Cornel. de fialfis. I.
fi qttis aliquitl 3 8. §. qui vivi 7. depoenis. Paulus
recept. fient.libr. 5. tit. 25. §. 6. Et fruftra tum
jure Romano , tutn ufu hodierno , publicationi
teftimoniorum locus demum elfet poft ulteriorem
produftionis renunciationem, propter metum
imminentis alioquin fubornationis ac falfitatis,
fi quovis tempore teftimoniorum per tabellionetn
edendorum decretum jure poflet a judice interpo-
ni. d. refponf. JCtor. Holl. part. 4. confil. 12. in
fine.

D E

.22. De cxcero non intereft, utrurn is , qui
editionem ab argentario poftulat, editis utivelit
contra tertium , an contra ipfum argentarium,
dum ei cum argentario lis intercedit. /. argenta-
rius 1 o.pr.ff. h. t. cum enim fingulorum rationes
argentariiconficerent, arquumfuit, utid, quod
alterius caufa confecerant, tanquam quodammo-
do proprium ejus inftrumentutn, eidem exhibe-
rent. /. prcetotait. 4. §. i.jf.h.t.

23 . Non tamen argentario ipfi heredive ejus
rationes fuas proprise edendce funt, cum ipfe in-
ftrumento profeffionis fuse inftrufius efte poifit,
& abfurdum fit eum petere, ut edatur fibt, qui
in ea ipfe caufa eft, ut edere teneatur. Sed nec
ei, cui femel edit'10 fadta, iterato edendum ; cum
editione prima videatur ei abunde confultum,
Ex caufa tamen tum argentario ipfi, tum heredi
ejus, ut & ei cui femel fadta, editionem fieri pra--

tor

& £> B M n o»

-ocr page 184-

tor jubet. Quid enim, fi naufragio , ruina,
Inccndio, aliove cafu fimili, fe fuas aut fibi edi-
tas rationes perdidifle, aut in longinquo habere,
probet ? quid fi. editio prima minus plene mi-
siufque legitime fa<5la appareat? /. (i quis 6. §.
prator ait 8. 9. 1 o. /. q.pr. & §. 1. ff. h. t. Nec
fine fundamento hinc cx rationis fimilitudine
concluferis, regulariter quidern illis in cafibus ,
sn quibus propter contraftum ultro citroque ob-
ligatorium, velut emtionis venditionis, locatio-
nis condudionis, focietatis, quifque contra-
hentium inftrumentum conventionis babet, alteri
per alterum non oportere illud edi: fi tamen al-
teruterillud amiflum conqueratur, refte eurnab
altero editionem & defcriptionis folennis licentiam
«xpetere. Papon libr. 9. tit. 8. arrefl. 7. Henr.
Kinfchot refponf. 3 6. num. 1.

24. Facienda autem per argentarium edltio
In illo loco , in quo argentariam exercuit; non
alibi, nififumtibus petentis & diiatione ad perfe-
lendum indulta: adeo ut, fi in alia provincia ar-
gentariam exercuerk , in alia rationes habeat,
«dere tamen teneatur ibi, ubi eam exercuit; cum
3hoc ipfo deliquifle cenfendus fit, qiiod alio in-
ftrumentum tranftulerit. /. prcetor ait 4. ult.l.
5.1.6. pr. jf. h. t. Ht rationes quidem edendje
cum die & confule, alia vero inftrumenta, feu ma-
gis exemplaexauthenticis defcripta, fine die &
conlule, quo fcripta funt. /. 1. §. editiones 2. l.prce-
torait. 4.pr.ff. h. 1.1. tabularum 2. §. diem6.ff. te-
fiam. quemadm. aper. infpic. & defcrib. Quod enim
rationibus dies addendus fuerit , id inde eft,
<quod duabus rationes paginis conftentaccepti
ainS expenfi altera , quarum collatio in ponendo
pari caicuio inutilis eft, j(i omittas diem & confu-
lem: inftrumenta vero, quaj reo a£torem edere
ante litem conteftatam prxtor jubet, fatis ufui
efle reo videbantur , etiam non adjefto die:
praterquam quod & metuendum fuerit, ne ex
<diei adjeftione quid falfitatis excogitetur, praiato
die. d. I. 1. §. 2.ff.h.t. Cujacius. Itbr. 10. ab-
ferv. 14. in pr. Sed, cum non expreflb inftru-
snenti edendi die edens ipfe facile poflit falliim
xnachinari, & ex diei adjeftione reus de verita-
te vel falfitate eorum, quas inftrumento cauta,
reftius cogitare queat. arg. §. 12. Jnftit. deinu-
til. ftipukt. 1.14. C. de contrah. & committ. ftipul.
hinc inftrumentorum aliorum seque ac ratio-
num editionem cum die & confule nunc fieri
audtor eft Groenewegen ad d.l.i. §-ff. 2 .h. t.
adde Berlichium part. concluf. 45. num. 27. &
feqq. Eftque in univerfum illud obfervandum,
Ipe&andam efle confuetudinem illius loci, in quo
editio facienda eft, fi de editionis forma modo-
que controverfia fit ? arg. /. tcftamenti 2. C quem-
ad. teftam aper. infpic. & defcril. adde quse «Ti<ftd
de ftatutis. num. 13.^ feqq.

i6S

25. Cseterum, utiremediis ordinariis , puta
ttitelje , mandati, pro focio, ad rationum red-
ditionem editionemque adiguntur tutores, pro-
curatores, focii, ita a&ione in fadum prastoris
edido introdufta argentarii aliique his fimiles
condemnandi, iii editionem fecerint, ad id
quod intereft; , ififpedto tempore, quo prastor
editionem fieri decreverat, etiamfi pofteavelpluris
vel minoris caepiifet interefle. /. fi quis 6. §. ex hoc 4?
/. tibi cxigitur 8. §. 1. /. argentatius 10. ult. jfi
h.t. Cujacius d. libr. 10. cbfierv. 14. IJt tamen
non aliter locum habeat perfecutio ejus quod in-
tereft , quam fi dolo malo , aut culpa dolo pro-
xima faftum fuerit, quo minus juflai prstoris
de edendo fit paritum ; five nullo modo editio
fubfecuta fit, five malitiofe fadta. /. ubi exigetur
S.ff. h. t. Cui confequens eft , ut abfolvendus
fit, k quo editio petita , quoties jurejurando
declaifat, fe rationes petitas aut inftrumenta ne-
que poflidere neque defiifle dolo poflidere ; fi ad-
verfarius in contrarium nihil probet. arg. /. prtetor
ait 4. §.fedfifiervus 3./. quadam 9. §. nihil in~
tereft. i.ff.h. 1.1. ult. in med. Cod. de fide inftru-
ment. Carpzovius defin. fiorenfi. part. 1. conftit.
17. defin. 28. Ant. Thefaurus decifi. 171. Ber-
lichius part. 1. concluf. 45. nttm. 3. Bruneman-
nus ad d. I. ult. C. de fide inftrument. Plane, fl
vel lite pendente, vel brevi ante, quis pofleflionem
fe habuifle confiteatur aut convincatur , abfol»
vendus non foret, etfi fe fine dolo amififle ju-
rato declarare paratus fit, nifi manifefte fatis ip-
fum illum cafum doeeat, quo amiflio contigit j
alioquin oblata jurisjurandi prseftatio non iibera-
bit eum , quo minus ad id quod interefi:, jureju-
rando in litem ab adverfario jeftimandum, aut fal-
tem arbitrio judicis moderandum , dasnnetur;
prarfertim, cum inftrumenta fuijuris, id eft3
propria, & in quae jus habet editionis petitor«,
exhiberi cupit. /. non ignorahit 4. C. ad exhtben-
dum. l.pen. ff. de in litem jurando. arg. l.Ji credi-
tor 5. C. de pignorat. att. Refponf. JCtor. Hol-
land. part. 3. vol. 2. eonfil. 3 3 $. revera 235.

26. Datur autem hsec in faftum aftio non
ipfi tantum, cui editio facienda erat, fed & he-
redi ejus, non tamen ultra annum, nec in heredem,
nifi ex proprio fafto; l. ult.ff. h. t. quafi ex deli-
fto quodam & dolo nata, exemplo aftionis in fa-
ftum advcrfus menforem ob renunciatam falfam
menfuram; & adverfus eum, qui alienarionem ju-
dicii mutandi caulafecit. l.fiduobus 3. ^.pen.ff. fit
menfiorfalf. mod. dixerit. I. item fi res 4. uk»
l. 5.6. j.ff. dealienat. jud. mut. wfia*

L i ». II. T i tT XIII.

TITU*

u

-ocr page 185-

A C

269

D

T I-T7XL V S XIV.
De pa£tis.
Summaria.

1. Quulfitpaftim, qiiibus apollicitatione & cort-
trdlu drjlet.

2. Pattum nttdttm , etfi geminatum , non parit
• affionem.

3. Pattum nudum liberatoritm non ipfo jure,
fed ope cxceptionis tollit ciiiilem obligationem,
(xceptis quibufdam Cafibtis. Et quidjuris, fi
quispatfo promiferit, fe libcraturum futtm de-
bitorem, ncc tamen liberet ?

4- Quifnt ejfetfuspatfi nudi obligatorii ?

5. De patfis legitimis ciiiilibus atit pratoriis; &
patfis adjetfis, «Vw contratfuum accidentia,
naturam ordinariath, filbftantiam.

6. Patfttm in contincnti adjetfum bonte Jidci con-
tratfui parit atfidttem ; & qualem ?

7. Expatfocontratfuijlritfijuris adjetfo atfio non
datur. Scnfus 1. 27. §. 6. ff. de paetis. L 40.

ff. de reb. cred.

8. De patfis contratfui bonz fidei cx inter-
val/o appofitis tum adjicientibiis , ttlm detra-
bentibus.

9. Hodie ex nudo patfo atfio datur.

jo. Patfa vel publica vcl privata fiunt; ubi de
fcederibus &c. Patfa bofiibtts, rebellibus, latro-
nibus , bcereticis, fervanda efifie.

11. Quidfint patfa realia , & an quis nominatim
uni hercdipacificipofjitpatfo libcratorio aut obliga-
tOrio? anttnum ultrapartem hereditariamgravare.

12. Anpatfum fidejvjfiorisprofit reo principati aut
confidejujfioribus ? & an altcri qnis pacificipofi-
fit, tum Romano tum hodiemojure.

13. Quid fit perfionale patfum , quibus profit ?

14. An patfum perfionate profitfidejujfori ? man-
datori quidem , at non fidejujfori contra debito-
rcm principa/em atfiotieiri a cfeditore debcre cedi.
Jn dubio patfum reale magis prcefumi , quam
perfionale.

15. Patforum tacitorum exempla ; in illatis in
prcedium urbanum , folutisin antercjfum ufiuris,
creditoribus cmtorem hcreditatis fiponte judicium
fuficipientcm Convenientibus , licet is Jolvendo
nonfit, in redditionepignoris , vel chirographi.
Quidjuris , fi ex duobtts ejufidem debiti chirogra-
phis unum reddatur ? Quis probct, fi creditor
negct, fie rcddidijfie chirographum, quod debitor
tenet ?

16. Non valent patfaturpia , fiolida, impofifi-
bilia, addelinquenduminvitantia; necdefiutu-
ra Juccefifione tertii Certi viventis ? nec , ut
pactficentium imus alteri fiuccedat, vet fibi mu-
tuo ultimus fiuperjles. Quid fi tertius conficnfierit
in patfionem de fiua fiuccefifione, nec poftea mu~
tet? Quidfi alteri quis promifierit, fie eum in-
ftituturum , ei legaturum , ncc poftea fiaciat ?
quid ft titulo donationis , executione in mortem
dilala ? de patfis illuftrium familiarttm fticcef-
fioriis , remffifive.

17. Valent tamcn de fiuccejfione tertii incerti , fied
jam defuntfi, (i dubius fit fidcicommiffi fufpenfi
eventus.

18. Nonva/ent patfainter clientem &patronum
de quota litis. Nec, ut demum obtenta vitfo-
ria advocatus falarium petat. An advocato vel
procuratori, pendeitte lite, legari donari pofifit ?

12. An patfa fiubfifiant inter medicum & cegro-
tum ?

20. Nonvalent ea, quibus dominus fibidere fiua,
arbitrium adimit, ne qutd in re fiua faciat, fi
alteriils non interfit. An patfa rem afficiant ?

21. Anvaleat patfum inter duos , ut, uter prior
matrimonium contraxerit, a/teri pecuniam aut
pcenamprceftet ?

22. Nemopacifcendo nocere alteri potefi ; ne dc-
bitor quidemprincipatis fiuo fidejujfori.

23. Si majorpars creditorum cum debitorepacifica-
tur in parterii dcbiti, id reliquis non nocet, nec
tutor fibi abcfi , fi pupil/i nomine cum majore
creditorum parte patfus in partem fit, quo mi-
nits ipfic fiolidum petat. fus fingulare Ze/an-
dorum.

24. Patfum majorispartis creditorum jiocet mino-
ri, fi beres debitoris obcerati adire nolit , nifi
patfione inpartem fiatfa,

25. Quo cafiu etiam tutor pupitti heredis nomine
pacifcens eadem parte debet contentus ejfe , fi
creditor fit.

16. Nec hoc jus mutatum aut moribus abroga-.
tum , poft indutfum beneficium inventani.

27. Idem cft, fi debitor obceratus vivat quidem ,
fied latitet , nec ufipiam bona appareant; neC
fiftere fie ve/it, nifi poft patfum in partem.

28. An patfrn in partem cum debitore , petere
poffitpartem , quam remifit, fi debitor ad me-
tioremfiortunam redeat ? An non fia/tcm partem
remiftam petere pojfit a fidejujfore dcbitoris ?

29. An in hifce patfis creditorum cum debitore
latitante vet herede ejus connumerandi fint cre-
ditorcs hypothecarit, aut chirographarii privi-
legiati ? & an illis noceaturpatfo tali ?

30. Chirograpbariis fimplicibus fimi/es hodie fiunt,
qui nudam mobi/iuma fie non pojfiejforttm hypo-
thecam habent.

H

1. Pa&urrt

-ocr page 186-

170 L I D.

Aftum a pollicitatione diftat,
quod pollicitatio folius offeren-
tis promiffio fit; pa&um vero
duorum pluriumve in idem pla-
citum confenfus atque conven-
tio , de re danda , facienda,
Vel prseftanda, cui tamen non fubeft obligandi
caufa ex fe & fua natura, In quo poftremo pa-
ftumdiverfum eft a contraftibus, qui conven-
tionesfunt ex fe &fua natura actionem parientes.

1.paffum 3. f depoltiatationib. I. 1, §. 2. 3 .jf. h.
t. an autem paftum an contracius fit initus, non
tam ex verbis, quam potius ex mente conve-
nientium colligendum eft ; qui, fi verba ftipu-
lationi adaptata adhibuerint animo pacifcendi,
paftum erit. I. jurifgentium 7. quod fere 12.
f.b.t.

2. Pa£lum aliud nudum eft, aliud non nu-
dum , quod & veftitum DD. appellant. confer
Vinnium de pattto. cap. 5. Nudum dicitur,
quod in nudis & hmplicibus conventionis termi-
nis conliftit, folam naturalem pariens obligatio-
nem, non a&ionem ; ne nimium reftringeretur
oris libertas, & imprudentiores fsepe verborum
temere prolatorum laqueis caperentur. l.jurifgen-
tium y.pr. & §. fedcum 4. f. h. t. I. legem 10.
C. h. t. l. fitibi 27. C.delocato Paulus ficnt. libr.

2. cap. 14. Hinc neque ex geminato pa&o adtio
nafcitur , cum geminati nulla vis fit, nifi idlege
eautum fuerit; neque ex pafto, quod jureju-
rando firmatum eft ; cum jusjurandum fequi fo-
leat naturam aftus cui apponitur , ex genera-
libus principiis. Nec hifce refragatur, quod ex
pafto naturalis obligatio nafcitur, & ex naturali
obligatione aftio. I. naturales lo.f.de oblig. &
atfion. l.fidejufor. 16. §. naturales 4. f. de fide-
juffor. latius enim in d. II. accipitur naturalis ob-
ligatio , fic ut & eam comprehendat , quse fi-
mul cum civifi obligatione conjuncta eft ; quo
modo & liberi naturales dicuntur qui tamen fi-
mul legitimi funt , ex juftis nuptiis procreati,
pr. gr§. 2. Infiit. de adoption. eftque indd. 11.
animus jurifconfuiti, explicare, exquibus indi-
ciis coiligi poffit, naturalem fubeffe obligatio-
nem; duplex autem conftituit fignum , primo
quidem , ii adlio aliqua ex negotio nafcatur;
quocafu civilis quidem fubeft obligatio , fedta-
men & evidens eft , eo cafu naturalem fubeffe :
fecundo, fi exceptio &retentio foluticompetat,
quo cafu naturalis tantum eft obligatio ; quippe
cujus hic in genere efte6tus eft, quod condi-
ctionem indebiti faciat ceflare. I. naturaliter 13.
I. fi quod dominus 54. f de condi£t. indeb. Nec
inagis urget, /. nuda 5. C. de contrah. & committ.
fiipul. ubi ex pafto litis conteftatio fa&a, adeo-
que aftio ex pafto nata, proponitur. Etenim,
an paftum illud nudurn fuerit, an adje&um bo-
na: fidei negotio , aut a iege vel prastore fir-
matum, non illic exprimitur: ut proinde fecun-
dum aliasleges intelligi commode queat de paftio-
ne, non nuda, fed tali, qua; fecundum generalia
juris prsecepta poteft aftionem producere. Mi*
nus denique in contrarium facit. I. dedi tibi 3. §<
quin imo 4. f de condict. caufi. dat eo quod ibi
non dicitur patfo placuife ut daretur, longe mi-
nus nudo id placuife patto ? fed potius piacuife
eoplaciti getiere, quod ad contraftus pertinet;
cum fubneftatur , adtionem competere , qua
ex hoc contraffu ftipulatione fcilicet certx quanti-
tatis naficitur, id efi , conditfionem. adde tit. de
conditt. caufit data.

3. Interim pa&um nudum vires has habet ,
ut, fi liberatorium fit, obligationein naturaletn
prsecedentem ipfo jure, civilem ope exceptio-
nis, tollat. §.pnetcrea 3. Infiit.de exception. I,
Stichum aut Pamphilum 95. §. naturalis 4. f. de
fiolution. eo excepto, quod qu$dam a lege adjuta
padta ipfb jure perimunt obligationes civiles. /,.
legitima 6. f. h. t. atque ita & injuriarum, &
furti adtio, ipfo jure per padtum extinguitur. /. fi
tibiij. §. quccdam 1. f.h. t. nec non a£tio hy-
pothecaria ex pafto hypothecse nata ; quippe
qua; ut ex padto nafcebatur, fic naturale erat,
eam quoque pado contrario ne res hjpothecce ef*
fict obligata tolli. Id quod volunt hnpp. in /. ma-
jor 23X.depignoribtis , dum ajunti majorem an-
nis 2 5. perfequinon poffe pignoris conventionem
remiftam, iicet folo pa£to ; quippe quod mu-
nitum jurifdidtione, id eft edidto practoris, ut
notat Gotofredus add. I. legifque hujus fenfum
reddidit apertiorem D. Noodt probabit. tibr. 2«
cap. 8. num. 1. deleto commate , feu diftinftione
poft verbum pattum. Aliter quam ftatuendum
foret , fi paitum non de hypotheca, fed ipfo
principali debito, conceptum effet, ne petatur j
tunc enim, uti principale debitum non nifi ope
exceptionis extinguebatur, accefforia quoque
hypothecse obligatio , principalem imitata, &
tantum propter ceffationem principalis obligatio-
nis ipfa quoque ceffans, non nifi exeeptione vi-
debatur perimenda. l.fitibi 17. §. depignore 2..
f. h. t. ita enim in aliis quoque cafibus, licet re-
gulariter paftum pa£to ipfo jure tolleretur. d. I.
9 5. §. 4. ffi. defiolution. tamen fi prxcedente civi-
li & efficaci obligatione, padturn de non petendo
fit interpofitum , iterumque pcftea , ut petere
liceat, pa&um prius per pofterius non ipfo ju-
re fed replicationis ope enervabitur. /. fi unus 27.
§. pattus ne peteret 2. f.h. t. Rsvardus accura-
te 2. variorum. cap. 6. Quod fi quis pafto pro-
miferit, fe debitorem fuum ab obligatione libera-
turum, neque tamen poftea re ipla paftuin de
non petendo interponat; jure Romano ad libera-
tionem agi nequit, quia ex pa£to nudo ad fadi
implementum adtio non competit. /. intra iltum
4.1 .f.h. t. arg. /. 38.f V. O. &quamvis jure
hodierno padtis nudis eadem, quje ftipulationibus,
efficacia tributa fit, adeoque hoc cafu debito-
ri contra creditorem, ad liberationem faciendatn
a£tio prodita; tamen in hac fa£ti fpecie ad eam
confugere fupervacaneuin fuerit. Cutn &^ine
ulla aCtione perinde res habenda lit, acfi paftum

dc

II. T I T. XIV.

-ocr page 187-

de non petendo fuiflet interpofitum , & liberatio
facta ; ii enim debitor ex padto priore de liberan-
do ad ipfam contenderet Hberationem, aut alio-
quin (utfitin fa£ti obligationibus) ad id quod
intereft prius pactum non fuifle impletum, illud
quod intereft in nullo alio pofiet confiftere,
quam in eo , ut debitor ab obiigatione iiber ef-
fet. Quemadmodum ergo is, cui liberatio legata
eft, iicet aftionem ex teftamento habeat, com-
modiflimefe adverfus heredem agentem exceptio-
ne tuetur. l.liberatmem 3. §• nunc. 3.1. quodtnibi
12. jf.de liberat. legat. I. fi credttoris 17. C. defi-
deicommiffis. ita & hic juxta d. I. 41b. t. Abr.
a "W efel de contmb. bon. fiocieu traci. 2. cap. 6.
num. 25.

4. Quod fi obligatorium padtum nudum fit
interpofitum , non contemnendos ( fi adtionis
productionem excipias ) jure civili efteftus for-
titur : novari enim & in conftitutum deduci, &
compenfari, & fidejuflores ac pignora admitte-
re poteft inde nata naturalis obligatio , impedit-
que foluti condidionem; ut fuis hsec locis tra-
danda latius.

5. Pa<5ta non nuda obligatoria funt, qdibus
ultra fimplices fines conventionis vis aliqua ci-
viliter & eificaciter obligandi extrinfecus accedit.
Idque vel a jure prsetorio, quod in hypotheca &
conftituto contingit.tibi 17. §. de pignore 2.
ff. b. t. I. I. jf.de confiit. pecun. vel a jure civili,
velutiin pafto donationis. I. fiquis argentum 35.
C. de donation. dotis. /. pen. C. de dotis promijf.
ufurarum civitati vel argentario , vel ex trajedi-
■tia pecunia , vel ex fpeciebus, velut oleo fru-
irsento mutuo datis, debitarum./. ctiam 30.jf.de
ufiuris. I. frumenti 12./. olei 2 3. C. cod. tit. I. peri-
tull 5. §. ult. ff.de nautic. fcenore nov. 135. cap. 5.
cujus generis padta legitima: conventiones appel-
lancur. l.legitima6. ff.b. t. vel denique, quiaacce-
dunt contradtui.Uttamennequeomniapadacon-
tra&ibus redte adjiciantur, neque omnia re<5te ad-
jefta aftionem pariant. Aut enim tantum interpo-
nuntur de iis, quse contra&ibus adeife , & ab
illis abefle poflunt, acvulgo accidentalia dicun-
tur ; neque dubium quin iftapro contrahentium
arbitrio addita fuftineantur. Aut de iis concipi-
untur , quibus receditur ab ordinaria contra-
ituum natura; ac nec eo cafu fua carebunt fir-
mitate , manente in cseteris propria contraftus
natura, quam ajure habet. Qua ratione gratuitum
quidem eft & mandatum & depofituin: fed fi
id aftum fit, ut remunerandi gratia honorarium
mandatario pra:ftetur , locus erit exaftioni ho-
norarii, & tamen in carteris erit mandati a6tio.
I. firemunerandi 6. inpr. I. j.ff. mandati, junft. §.
ult. lnfiit. eod. tit. & , fi notiflimos depofiti tenni-
nos egrefli fint deponentes ac depofitarii, dum id
cgemnt, ut depofitarius , nummis depofitis,
tantundem redderet, cum medii temporis ufu-
ris , lex contraftus feu pa<5tum fervandum erit,
fervata in reliquis communi circa depofitum ju-
ris difpofitione. /. Lucius 24. ff. depofiti. Aut
denique adjiciuntur ita, ut ipfam contra<5tuum
fubvertant fubftantiam ; eoque cafu generali non
poteftdefinitione tradi, quid juris fit: quando-
que enim totuiji vitiatur negotium perinde, acfi
nihil geftum eifet, dum forte impoflibilia pa<5to
comprehenfa funt. /. non fiohm 31. ff. de oblig. &
attion. quandoque , valente principali negotio ,
irritum eft & inutile pa<5tum adje<5tuin, impune
negligendum ; veluti, fi idin depofito aut pre-
cario a<5tum fuerit, ne intra certum tempus rem
depofitam precariove conceflam repetere liceat.
/. 1. fi depofuero ^. 46. ff.depojiti.l. cum pre-
cario 12.ff.deprccario. quandoque ipfum immu-
taturprincipale negotium, fic ut ex vipa<5ti con-
tra fubftantiam adjefti tranfeat in aliain negotii
fpeciem ; quod fit in emtione inita cum pafto
de pretio non folvendo , quo cafu donatio eife
creditur. arg. /. ult.ff. pro donato. jun<5t. /. cumitt
venditione 36A.fiquisdonationis 3%-ff. decontrah.
emt. uti & in donatione mortis caufa cum pa-
<5to , ut nullo cafu revocetur : quippe qua* ex ta-
li adje<5tione perinde habenda eft, ac alia qusevis
intervivos donatio. /. ubi ita donatur 27. ff. dc
mortiscaufa donat.

D E P A

6. Pofita autem pa<5torum adje<5torum vali-
ditate, noh ideo protinus etiam ponenda a<5tio-
nis producenda: vis ; fed demuin, fi bonse fidei
negotiis in continenti adjecita fuerint; quo cafu
& formare dicuntur a<5tionem , & ex iis a<5tio
competere. /. Jurisgentium 7. §. quin imo 5. ff.
h. 1.1. in bonte fidei 13 .C.h.t. non eo quidem fen-
fu , quod nova qua'piam & nominata a<5tio inde
defcenderet; fed magis , quod ex ipfo contra-
<5tu a<5tio nata, qus ex propria contra<5tus natu-
ra non erat comparata ad id petendum , quod
pa<5to placuit, nunc ab ipfo pafto formam acci-
piat, & idonea efficiatur ad ea quoque perfe-
quenda , qua: pa<5to a<5ta. Fundum concipe
venditum confini ea lege, ut venditori per fun-
dum venditum emtor fervitutein conftituat ad
fundum alterum conterminum venditoris pro-
prium : venditi quidem a<5tio, in fe fpeftata, ad
id inventa eft , ut pretium cum ufuris ex mora
venditor obtineat; non vero , ut fervitutis con-
ftitutionem confequatur; fed quia id pa<5to in
continenti appofito a<5tum eft, ex emto a<5tio
ad impetrandam quoque fervitutis impofitionem
jure movebitur. Idemque de cseteris fimilibus
jus eft. quijundum 7$.ff.de contrab. emt.

7.. Quod fi ftricti juris negotio pa<5tum in con-
tinenti aut ex intervallo appofitum fuerit, ad
a<5tionem producendam , eainve formandam,
inefficax eft. Hinc fi mutuo datis decem, pa-
<5tum fit, ut undecim reddantur, vel decem curn
ufuris; neque undecim peti poflunt, neque
ufurse pa<5to comprehenfa:, fed fola decem. /. ro-
gafii 11. §. fitibi i.ff de reb. creditis, /. quamvis
3X.de ufiuris. arg. /. in bonce 13 .C.h.t. Nec
in contrarium movere debet, quod pa<5ta dicun-
tur inefle ftipulationi./. lctia 40. ff. de reb. credi-
tis. /. item 4. §. ult. ff. h. t. pa<5ta enim dupliciter
Y 2 dicun-

G T I S

-ocr page 188-

tjz L I B. II.

dicunrur ineffe contradui , puta vel ex parte
a6toris, vel ex parte rei; unde & in l. Jurif-
gentiumj. §. quinimoj.ff. h. t. cumdixiffet,patta
conventa inejje bom fideijudiciis, fubjungit, fed
hoc ita accipiendum effe , ut li quidem ex con-
tinenti fubfecuta fint, etiam exparte attoris infint;
jnnuens eo ipfo, ea quoque inefle polie ex par-
te rei, fic ut non attionem pariant, fed excep-
tionem tantum, reo profuturam. Dum ergo
in d. I. 40. & d. I. 4. padta dicuntur ineffe fti-
pulationi, id accipiendum eft, ut infintex parte
rei : quod & di&at ipfa padtorum in utraque lege
propofitorum natura, cum utraque non obiiga-
toria fint , fed liberatoria , non in utilitatem cre-
ditoris, fed fublevandi debitoris gratia , interpo-
fita, ne fcilicet iiie adigatur ad fortem redden-
dain , donec ufuras foivit. d. I. 4. vel ne firnul &
fernel ad totius fortis reftitutionem compellatur
ut ab initio promiferat, fed annua biina trima
die. d. I. 40. fic ut utroque in cafu ne inveniri
quidem poflint termini habiles aitionis ex pafto
producenda?. Neque turbfht verba in med, d. I.
40. &fi ( ut ille putabat ) ad exceptionem tantim
■prodejjet pattum, ( quamvis fententia diverfa ob-
tinuerit) tamen ufiurarum obligatio ipfo jure non
committetur &c, non enim inde fequitur, aftio-
nem ex pa£to dari, cum termini habiies aftio-
his expa£to in d. I. 40. non inveniantur, ut di-
Itum : fed magis eo pertinent, quod videatur
fuifle diflenfus jCtorum ; quorum aiii crede-
bant, pafta hujufmodiliberatoria, ftipuiationi &
mutuo adje&a, non impedire obligationem ipfo
jure, fed ope exceptionis; alii contra ipfo jure ob-
ligationem tali pa&o adjecto putabant diminu-
tam : quo modo in d. 1.11. §. 1 .fifi. de reb. creditis
Ulpianus tradidit , fi tibi dedero decem, fic ut
novem reddas, non amplius te ipfio jure debere,
quam novem. Vel etiam, vult Jurifconfultus in
d. I. 40. licet hoc aliis in cafibus verum eflet,
quod quis ex pa<5to non ipfo jure tutus effet,
fed ope exceptionis , tamen in fafti fpecie iliic
propofita debitorem ab obligatione ufurarum ip-
fo jure tutum fore, & obligationem ufiurarum ipfio
jure non committi; quia prseftandarum ufurarum
caufa deeft, mora fcilicet , non emm inquit,
in mora efil is , a quo pecunia propter exceptionem
peti non potefi; & ita abfurdum effet, obiigatio-
nem fine ulla obligationis cauia nafci; abfurdius,
exceptione reum fe tueri, qui nulla potuit aft'10-
ne ad ufuras conveniri, dum exceptio adionem
fummo faltem jure eflicacem prserequirit; adtio
obiigationem , obligatio ad ufuras inoram ; quse
nuiia hic fuit ob datam pafto pofteriore foiutio-
nis dilationem. Minus obftat., I. fi unm 27. §.
fiedfi fiipulatus 6. ff. h. t. non enim illic ex pafto
interpoiito efticaciter de Sticho agitur , fed ex
ftipulatione. Quod ut apertius conftet, confi-
derandum, in toto §. 6. nonde obligatorio tradta-
ri pafto , fed liberatorio , quo vel in totum vel
pro parte tolleretur obligatio ex ftipulatu ad Sti-
thum aut deccm nata. In totum qiiidem, fipa-

T I T. XIV.

£tum limpliciter intercefliffet, ne deccmpetantur }
exceptionem enim pa<5ti in totum obftiturairt
agenti ad Stichuin aut decem; quia , ut fiolutio-
ne& petitione & acceptilatione unius rei tota obli-
gatio jolveretur; ita patto quoque convento de uni
re non petenda interpofito, tota obligatiofiummove-
tur. l;ro parte vero, fi id a<5tum eiiet, ne decem
ficd Stichus prcefietur , quia hoc cafu pa<5tum li-
beratorium limitatum fuit ad decem, & nomina-
tim cautum, ne ad petitionem Stichi impediendam
vires extenderet; ideoque fubjungitur pojfie efifi-
caciter de Sticho agi, nulla exceptione opponenda ,
quippe quse opponi quidem potuiffet, fi decem
petita fuiflent, at non Sticho petito , cujus in-
tuitu obligatio ex ftipulatu per pa<5tum ita fub-
fecutum non fuerat enervata & hoc ipfum cft,
quod a Pauio audtore d. I. 27. tractatur in /. fi
emtio 4.Jfi. de reficind. vend. dum ait, fii emtiocon-
tratta fiit, togce puta aut lancis , & pattus fit ven-
ditor,nc aiterutrius emtiomaneat, puto refiolvi ob-
ligationem hujus rei nomine duntaxat. Etenim ver-
ba illa ne alterutrius emtio maneat non funt ipfa
verba pa<5ti interpofiti, feu pa<5ti formulam ne-
qua^uam conftituunt 5 cum illud ea ratione ob-
fcurum prorfus & ineptum eftet, nec conftaret ,
quae res ex alternativis effet exemta obligadoni: fed
potius prsfupponunt verba alia apta ad id effi-
ciendum , ne alterutrius emtio maneat. quse vero
fit iftaiocutio, qua: formuia, quaid fiat, ex d,
/.27. §. 6. coliigendum; videiicet , cum non
fimpliciter pa<5tum eft ne toga petatur; fed cum
plenius id a<5tum ne togafied lanx pctatur, vel ne
togce fiediancis emtio fit: qua explicatione adhibi-
ta nuiius inter d.l. & /. 27. §. 6. diflenius eft.
Liberatorii vero hujus pa<5ti, quo id a<5tum ne
decem fed Stichus prseftetur, eifedtus atque uti-
iitas potiflimum in eo eft , quoddebitorintereun-
te Sticho , qui folus in obligatione remanferat ,
in toturn iiberetur ; non iiberandus , fi adhuc
alternatim obiigatio ad decem aut Stichum man-
fiflet, quippe quo cafu non unius , fed demum
utriufque rei interitus eum reddidiflet immu-
nem a prarftandi neceflitate. /. arbitraria 2, §.
Sccevola 3 .ffi. de eo quodcerto loco. /. cum is 32. pr.
Jfi.de conditt. indeb. i.fiin emtione 34. §. pen.fifi.
de contrah. emt. Sic nec opinioni huc adveria-
tur, qnodloci adjectio facta in mutuo , in fti-
puiatione , in legato, veiut paftio contraftui
appofita videri pofiet formare a<5tionem de eo
quod certo loco , juxta. /. fi hceres 5 . /. 6. /. 7,
§. 1 .Jfi. de eo quod certo loco. tanturn enim abeft,
ut eam formet, ut, fi certiorem rationem fe-
quamur , potius contra pa<5tionem ex cqui-
rate prsctoria detur a<5tio de eo quod certo lo-
co : narn cum a<5tor reum aiio in loco extra
adje<5tum conveniens, fummo jure repelli pof-
fet exceptione ilia , quod non debito loco pe-
teret, atque adeo loci adje<5tio prodeflet reo ad
excipiendum, prsetor, hanc exceptionem , ex
fummo jurereo datam, conquiefcere juflit,a<5tio-
ne arbiu aria alibi permifla. /« 1 .jfi, de eo quod certo

-ocr page 189-

P A C T

D

S.

m

hco', Similiter ex eo , qnod padlo prorogatio
jurifdidionis fiat , ac inde poteftas alium apud
judicem intentandi a&ionem nafcatur, juxta
1. pen. C. de pa£tis , non recte concluferis, aftio-
nern ex pacto formari: cum utique nullam inde
formain novam a6tio acquirat, aut ullam patiatur
mutationem ; dum neque plus neque minus ne-
que aliud a<5tor petit aut confequitur apud judi-
cem ex prorogatione competentem , quam con-
fecuturus eftet, ft apud euin egiifet, qui fine
prorogatione competens eft; qualis tamen muta-
tio requiritur , ut a&io formari dicatur, feu for-
mam novam a pafto accipere. Leviora denique
funt quae ex /. debitori tuo 7. l.petens 27 C.h. t. /.
cum resplio 22. C dedonation. /. 7. §. %.ff. dedolo
petuntur argumenta, cum partim agant de a<5tio-
nibus ex ftipulatione , qux pa<5ti confirmandi
caufa erat appofita , natis ; partim de pa<5tis qus
datione vel fa<5to fubfecuto tranfiverant in contra-
<5tus innominati naturam , & ita doli aut prse-
fcriptis verbis aftiones producebant. Confer Vin-
niuin de paffis cap. 1 o.

8. Quod fi non ftri<5ti juris fed bonsefidei ne-
gotiis pa&a ex intervallo demum accedant; vi-
dendum , an adjicientia fint, an detrahentia.
■Adjicientia dicuntur, qus non de fubftantiali-
bus alicujus contraftus, fed de adminiculis ejus
interponuntur, veluti , de arrhis, cautionibus,
evi<5tionibus praeftandis. Detrahentia funt, quse
ex iis, qux ad ipfam contraftus fubftantiam per-
tinent, quid mutant, & faciunt, ut a priori
contra<5tu videatur pro parte receftum, ac novus
celebratus. I. patta conventa 72. ff.de contrah.
tmt. l.jurifgentium 7. §. adeo autem. 6. ff.h, t. Et
detrahenfia quidem pa<5ta actionein formant,
cum videantur novum facere contradtum, priore
fubbto. Adjicientia vero nec infunt ex parte a<5to-
ris, nec adionem formant, fed tantum pariunt
exceptionem dd. II. confer Rarvardum. libr. 2. va-
tior. cap. 1. pag. mihi 540. & feqq.

9. Cseterum fi non hac circa pa<5ta , actionem
formantia aut non formantia , diftin<5tiones ne-
ceflarise prorfus eftent, ad Romani juris genui-
num intellec5tum , legumque fine hoc prsecogni-
to partim obfcurarum , partim iniquitatem re-
dolentium, explicationem; potuiftentfanequan-
tum ad fori ufum attinet filentio involvi, eo quod
nunc tralatitium prorfus eft , & palfim recep-
tum , ex padtis nudis, ferio ac deliberato animo
intcrpofitis , aeque ac ex contra<5tibus, a<5tionem
nafci, multoque magis , fi contra&ibusfivebona:
fidei five ftridi juris adje<5ta fint; five in conti-
nenti, five ex intervallo id ipfum contigerit. Ja-
cobus Coren obferv. 13 . num. 8. 9. 10. Lamb.
Gorisadverfar.traft. i.cap.^. nnm.20.11. Gu-
delinus de jure noviff. libr. 3. cap. "). circa ftnem.
Grotiusmanud.adjurifprudJiolland.libr. 3.cap. 1.
tirca finem Wefel de connub.focietate tratf. 2 .cap.
6. num. 25. Groenewegen ad. /. 10. C, h. t. Pa-
rens p. m. Paulus Voet ad pr. Infiit. de obligat.
ttum, 5, Vinnius trdi. de patiis. cap, 7. idquod
non tam juri canonico tribuendum, quippe quo
non plus dicitur, quam jure civili di<5tum fue-
rat, pa<5ta nempe fervanda»efte , &graveeffe
fidein falli ,• confer. c. 1. extra de pattis. cum»
/. 7. §.7-ff. h. t. i. 1. ff. de confi. pecun. Fachi-
neum libr. 2. controverf. cap. 100. quam po-
tius , quod gentes plerseque bonam fidem & nu-
dam jurifgentium fimplicitatem in fervandis iis,
quse placuilfent, prseferendam cenfuerint nimiis
Romani juris fubtilitatibus, nimis anxie inter pa-
<5ta & ftipulationes diftinguentibus, ac prope fyl~
labarum aucupia inftituentibus , fic ut verbis»
nonrebusjurailla fcripta juraffis, Lapfus ergo eft
Simon van Leeuwen , cenfura.patte 1. libr. 4. c»
2. num. 2. afferensid in praxi quoque receptum
effe, quod ex nudo pa<5to a<5tio non detur: rnani-
fefta erroris caufa in eo hserente , quod perperani
pa<5ta nuda confundit cum ea conventione vel cau4»
tione, quse expreffam non habet debiti caufam.
Verum quidem eft, aut exprimiautprobari faltem
oportere caufam debiti, ut exactio fiat ejus quod
dicitur deberi; fedid ad quseftionem, an ex pa<5to
nudo a<5tio detur, haud pertinet; neque du-
bium, quin quifque pacto nudo poifit promitte-
re , fe fidejuffurum pro alio , aut pignus datu-
rum, fe mutuum numeraturum , commodato
conceffurum, & quae hujus generis funt plura
alia ; ex qua promiffione tanquam nudo pa<5to ,
ut certum eftjure Romano agi nonpotuilfe, ita
quoque non ambigendum, quin hodieseque in-
de ac ex ftipulatu a<5tio re<5te intentetur.

1 o. Pmer primatn pa<5torum divifionem in
nuda & non nuda, eft & alia , qua qusedam pu-
blica funt, quaedam privata. Hsec, quse de rebus
ac negotiis privatorum ineuntur. Illa, quaede
publicis interponuntur negotiis; ut puta, cum bel-
li duces inter fe pacifcuntur de induciis , de pace.
/. conventionum 5. ff. h. t. qualia ducum pa<5ta
fponfiones appellatse; nec tenebant, nifi a po-
pulo probatse, & ex eo tempore incipiebant fce-
dera dici. Sed de pa<5tionibus , fponfionibus ,
fcederibus, ac triplici fcederum fpecie plurima ex
antiquitatecongeftavideapud Carolum Sigonium.
de antiquojure Jtaita libr. 1. cap, 1. Ubicunque au-
tem talia pa<5ta publica funt interpofita , non tan-
tum fervanda, fi cum aliis populis liberis inita fue-
rint; fed & , fi cum rebellibus, latronibus, hse-
reticis , piratis: eo quod hi omnes juris gentium
ac natura? communionem habent qua homines ,
atque adeo tales, quibus ex rationis di<5tamine
fervand a fides femel data, VideVinnium. traft.
de pattis. cap. 3.

11. Adhax pa<5ta alia inrem funt feu realia, alia
in perfonam feu perfonalia. l.jurijgentium 7.§.pa-
ttorum 8 .ff. h. t. Realia dicuntur, quse profunt
heredibus & fidejufforibus. /. & heredi 21. §.
ult. I. uk.ff. h. 1.1. exceptionesj. §. 1 .ff. de excep-
tionibus. imoutunufquifque heredibus omnibus in
univerfum pacifci poteft, ita & uni ex pluribuS
harredibus prodefte pa<5to liberatorio jura finunt.
/. avus 33. ff. h. t. etiam obligatorio pa<5to obli-
Y 3 gatio-

-ocr page 190-

l i; II. T i T. XIV.

174

gationem uni acquirere , fi ea in faciendo, non
item fi in dando , confiftat; exemplo ftipulatio-
num, de quibus Venulejus dixit, cumquidfie-
ri ftipulemur , etiam unius heredis perfonam re-
£te comprehendi; at cum dari ftipulamur, non
poiie nos id uni ex heredibus acquirere. /. conti-
nuus 137, §. ult.ff, de verb. obltgat. Gomezius
Dariar. rcfolut. tom. z.cap. 11. num. 15.. Sed
cum hodie quifque alteri etiam plane extraneo
pacifci poffit & ftipulari, ratio non fupereft, cur
non & uni heredi dari pacifcatur. Gomefius. d. |
num. I 5. in mcd. Plane per paftionem nemo id
agere poteft , ut unus ex pluribus heredibus,
fibi fucceifuris, in folidum dare teneretur : legi-
bus fcilicet magis acquifitioni aut liberationi here-
dum , quam eorum obligationi faventibus. /. fi
quis ita j6. §. i.ff. de verb. oblig. Lamb. Goris
adverfar. tratt. 3. cap. 3. num. 3. & feqq. Mse-
vius de arreflis. cap. 8. num. 57. & feqq. Porro
non impeditquo minus paftum reale iit, quod
in pa£to certae perfonse mcntio inveniatur: utrum
enim in rem an in perfonam paftum faitum iit,
a:c}ue ex mente ac ex verbis convenientium aefti-
mandum eft, plerumque enim perfona pa&o in-
feritur , non ut perfonale pa6tum fiat , fed ut
demonftretur , cum quo pa&um fa£tum fit. d.
i.j. §.8.ff.b.t. exempla funt in /. talepattum 40.
ff. b. t. l.fi ncceffiams 8. §. pen. Jfi de pign.
affione.

12. Non tamen vice veria fidejuiforum pa&a,
ut ut generaliter concepta de non petendo , pro-
funt reo principali , neque cseteris confidejuflo-
ribus, eo quod pacifcentis non intereft , ab his
non peti. I. fidejuffioris 23 .ffi. b. t. arg. /. bceredem
i.ffi. de liberat. legata. nili nominatim id pa<5to
comprehenfum eflet, ut & confidejufloribus &
reo prodeifet; quo cafu doli exceptio hifce ad-
verfus agentem opitularetur. I. idcm induobus 25.

ult. I. 26. ff. h. t. arg, /. in duobus 28. §. quod
reus 1. ffi.de jurejurand. idemque obtinet, fi quis
in rem fuam fldejuffiflet, veluti pro fuo procu-
ratore; vei focius pro focio in re ad focietatem
ipettante; cum horum peculiariter interfit, reum
prmcipalem exceptione juvari. Vinnius de patfis.
cap. 16. num. 8. in fine. Ex quo fundamento
etiam pa£tum unius correi vel argentarii prodeft
cseteris correis debendi vel argentariis, fi focii
fint. l.fiedfi fidejuffior. 24. /. 25. ffi. b. t. Cum
alioquin in paftis xque ac in ftipulationibus rece-
,ptum fit, unumquemque fibi & non alteri pacif-
ci, d. I.fidejuffioris 23. ffi. h.t. ufque adeo, ut fi
quis pa6tus flt ne afie neque a Tito petatur , illud
pa6tum ne profuturum quidein fit Titio, licet
pacifcenti heres extiterit ; quia quod ab initio
inutile erat, ex poft fa£to confirmari nequit. /. fi
tibi 17. §.fipattus fim. 4* ff> b. t. ut tamen filius-
familias pro fuo patre re£te pacifcatur. d. t. 17. §.
ult. I. 18.1. 19. fifi. h. t. & pater pro fuo filio in
poteftate retento ; ita faltem ut doli exceptio fi-
lio fit profutura./. <fX hccredi 21. §. nos autem 2.
ffi, h. t. etiam pro filio emancipato, quoties eum

paterconfideravitutfuturumfibi heredem./. aviti
33 .ffi. h. t. non itein , fi ei non qua hcredi, fed
qua extraneo fuiifet pa£tus, licet, poftea heres
extitiflet d. I. 17. §. 4.ffi. h. t. plura de non pacif-
cendo pro alio, vide apud Vinnium de pattis. cap.
15. Caeterum fupervacux videri merito nunc
poflimt hae fcrupulofc diftin£tiones, quatenus
nunc quifque alteri ftipuiari ac pacifci poteft, ut
di6tum , & longaDD. ferie docet Groenevvegert.
ad. §. attcri 19. lnfiitut. de inutilib. fiipul.

13. Perfonalia pa6ta appellantur, quse foli
pacifcenti profunt, non heredibus , multoque
minus emtoribus, donatariis, legatariis, aliifque
fimilibus fucceftoribus particularibus. d. t.jurifi
gentium 7. §. pattorum 8. t.fi tibi 17. §. fi quis 3.
/. idemin duobus 25. §. 1. ffi. h.t. Quibusnon
contradicit Paulus ind.t.fi tibi 17. §.pattumj.
ffi. b. t. quamvis enim dicat, pa£tum venditoris
prodeife emtori , non tantum fi in rem confti-
tuatur , fied & fiin perfionam conceptum fit; noit
tamen inde fequitur, perfonale pa6tum vendito-
ris in emtorem quoque vaiere: eo quod pa£tum
inperfonam conceptum cum padoperfonali haud
confundendum; cum poffit in perfonam con-
cepturn eife, non ut perfonale fiat , fed ut
demonftretur, quocum pa6tum fa6tum fit. l.ju-'
risgentium 7. §. pattorum 8 .ff.h. t.

14. Sed nec fidejufloribus profunt hsec per-«
fonalia. /. nifi hoc attum 22 .ffi.h.t. fi modo hi ex
jure novo fuo renunciaverint ordinis beneficio ;
idenimfinon egerint, ex accidentiipfisquoque
prodeflet pa6tio, dum fibi creditor pafto ademit
debitoris principaiis excutiendi poteflatem; nec
tamen fidejuflorem efficaciter convenire poteft ,
nifi excuifo prius principali debitore ; alioqum
ordinis exceptione excludendus. Vinnius de pa,-
ttis cap. 13. num. 4. 5. Nec eft, quod quisexi-
ftimet, creditori per leges liberum nonefle , ut
paftum de non petendo fic iniret cum debitore ,
ne illud fidejuflori quoque prodeifet; quia eo
ipfo creditor efficeret, ne pofletampliusa6tio-
nesefficacesfidejuflori contraprincipafem cedere
debitorein; ad quarum tamen ceffionem obftri-
6tus eft , antequam folutionem a fidejuflore
confequatur. arg. /. Stichum 95. §.pen.ffi. defio-
lutionib. Conflderandum enim , mandatori qui-
dem per mandatarium actiones ex scquo & bono
cedendas effe, licet id ab initio a6tum non fit j
quia flne ceffione mandans contra debitorem,
cui credi mandavit, non eflet habiturus a6tio-
nem : quippe cum quo neque contraxit, neque
quafi contraxit, nec folutione fua debitorem ipfo
jure liberavit, quippe fuum magis quam debito-
ris negotium gerens. t.fiquis aticrn 27. §. idt. I.
2%.ff. mandati. &de hifce mandatoribus ac man-
datariis agit. /. 9?. §. pen. Fidejuffori quoque
a£tiones quidem cedi debere contra confidejuflo-
res , oppofito ad id cedendarum a£tionum bene-
ficio ; • cum fine a6tionum ceffione hic quoque
nullum elfet contra confidejuffores regreffum ha-
biturus. I. fidejuffbribns ij.jfi.de fidejuffior. Nou

autem

-ocr page 191-

I

D

auteirt imponi nfeceflitatem creditori > ut contra
principalem debitorem aiftiones cedat; quia ne-
que id ab initio actum , & itipulatio inter credi-
torem ac ficlejuilorem intercedens ftridti juris eft ,
neque hic ulla fubeft neceflitatis ratio, cuin fi-
dejuffori abunde fine aftionum ceflione conful-
tum iit de indetnnitate, dum vel mandati vel ne-
gotiorum geftorum a&ione a debitore principali
recuperat folutum. §. fi qttid autem 6. Inftit. de
ftdejuffotib. I. ex mndato 20. §. 1. ff. mandati.
Pacius enantiopb. cent. 1. num. 95. Cseterum,
quod fidejuflori reda Tia prodeile nequit, am-
bagibus tamen adhibitis utile efle poteft ; dum
fidejuflor a creditore conventus , & principali de-
bitore defiderat, ut ipfe vel proprio vel procu-
ratorio nomine judicium fufcipiat, atque ita per-
fbnaii exceptione pacti fe tueatur. I, idemque 1 o.

pcn.ff. mandati. nifi fidejuflbrem donandi ani-
mo intercefliife conftaret , vei alio quocunque
modo fic obligatum, utcontra debitorem princi-
palem regreilu Careat. arg. /. f; qtti-s reum $./f
deliberat. legata. Zoeiius ad tit.fi. de exceptioni-
lus. num. 231 Brunemannus add. I. 10.fi. man-
dati num. 15. & feqq. Qualem defenlionem fi
reus principalis fubire detretlet, eft , quod fibi
iinputet , fi k fidejuflore ad folvendum adaCto
conventus ad reftitutionem foiuti, non fentiat
efte&u infpedo uliam pa<5ti conventi utilitatem.
Secus quam obtineret, fi non ex pafto , fed ex
legato creditoris, liberationem debitori fpecialiter
legantis , folus debitor principalis tutus eftet;
tunc enim , fi creditoris heres fidejuiforem con-
veniifet, & ab eo quaqua ratione debitum eflet
confecutus, teneretur adtione ex teftamento,
ne alias i.nutile fit legatum, pereatque libera-
iitas ex defunfti voluntate quseiita. /. b<eredem 2.
i. fi quis reum 5. fi.de liberat. legat. Quod fi in-
certum iit, an reale an perfonale pa£tum inter-
ceflerit; in dubio reale magis illudpra;fumendum
eft , cum quifquenon fibi tantum , fed & here-
dibus contrahere credatur ac pacifci. /. ftpaffum
9. ff. de probation. I. veteris 13. C. de contrab. &
committ. ftipul. /. ftipulatio ifta 38 ■ fi. de verb.
obligat. arg. l. jurifgentium 7. §. patforum 8. fi. h.
t. Lambi Goris advcrf. traff. 3. cap. 2. num. 11.
12. Coftalius adl.y.§.8.fi. de patfis. Meno-
chius libr. 3 .prcefumt. 47.

15. Non contemnenda quoque pa6torum di-
vifio eft in exprefla, qua: per fe fatis nota ; &
tacita , qua: ex prsefumtionibus & indiciis colli-
guntur. Qua ratione , inVefta & illata fuppel-
ledile in prxdium urbanum , tacita pa£tione hoc
adum creditur, ut pro peniionibus hypothecx
obligata iit. /. itcm 4.fi. b. t. vide tit. in qtiib. cauf.
pign. tac. contrab. & acceptis a debitore in futu-
rum bienni aut alterius temporis ufuris , tacita
inducitur conventio de forte toto illotempore non
repetenda. /. qm m futurum 1j.fi. h. 1.1. palam
1. §. non male 6. ff. de doli mali & met. except.
Similiter, fi heres vendiderit hereditatem, licet
non obftante ea venditione conveniri poffit per

p

C t I

creditores hereditarios, tartien, fi illi emtorem
inceperint convenire, & is aciiones intentatas
iponte fufceperit, ex eo tacitum paftum nafci-
tur , ne creditores a venditore deinceps petant.
I. pofl venditionem 2. C. h. t-. Groenewegen ad
d.1.2. qui tamen cum aliis in eo fallitur , quod
putat, padum illud tacitum non baberelocum >
ii creditor agere inceperit cum emtore , quem
ignorabat folvendo non eife. Neque enim pau^
pertas alicujuS impedimento eft , quo minuS
quis fequatur fidem ejus ; nec ignorantia excu-
fat , cum nemo ignarus efle debeat conditionis
ejus, quocum contrahit, cujufque fidem ex li-
bera voluntate fine ulla necelfitate fecutus eft. />
qui cum alw 1 cj.fi. de regui. jur. fic enim, qui,
cum poifet impetrare feparationem bonorum de-
fun£ti a bonis heredis, fecutus eft heredis fi-
dem, qUem folvendo efle credebat, amplius fe-
parationem petere prohibetur, quia eleCtione
iibi prsejudicavit, iibique imputare debet. /. I«
§. iliudfciendum 1 o. 11. & §.ftquispignus 15 ,fi.
de fcparationibus. fuadentque hanc ipfam fenten-
tiam ea , qua: de delcgatione debitoris inopis,
deque adtione adverfus minus idoneum vendita,
alibi traduntur, fufficere fcilicet quod vendens
aut delegans debitorem eum prseftiterit; de caete-
ro ut locupletem pra:ftaret , non teneri. Non
minus in redditione tum pignoris turn chirogra-
phi tacita padtio inclufa eft; pignore enim red-4
dito, licetnon credatur hocaftum, neprincipale
petatur debitum nifi aliud probetur; tamen ne
res amplius pignori pro debito obligata maneat „
videtur conventum. /. cum ex cattfa 9. C. de remif-
ftone pignor. I. 1. §. i.fi. de itberatione lcgata. L
poftquam 3 .fi.b. t. Ipfa vero cautione, feu cbi-
rographo debiti reftituto, placuit id videri tacite
convertifle, ne debitum petatur, neve pignoris per-
fecutio fit. /. Labeo 2. §. 1. junU. l.fttibi 17. §.
dcpignore 2. fi.h. 1.1. liherationem 3. §. fulianuS
i.fi.dc liberat. legat. I. credttricem 7. C. de remtff
pignoris. I. qui chirographum 5 9. fi.de lcgatis 3.
arg. l.ft chirographum 24.fi.de probationibus. Si
tamen, debitore chirographum tenente, acfibi
redditum aflerente, creditor fe illud reddidifle ne-
get , atque adeo nec debitum remififle ; debi-»
tori, tanquaffi id affirmanti, & taciti pafti ex-
ceptionem alleganti, probandi onus videtur im-
ponenduln. arg. I. 1. fi.de exception. I. afieveratio
1 o. C. de non num> pec. prsecipue cum nemo pra:-*
fumatur in dubio velle fuum ja<5tare ; Neofta-
dius curice fiupr. decif 88. verfi. his viaffimi
Quod fi plura chirographa eodem de debito con-»
fcripta ac creditori data fuerint, uno reftituto ,
non videtur induci pa<5tuin de non petendo;
cum ex cseteris adhuc debitum conftare poffit j
ftc ut debitori incumbat probatio , ea mente
unum effe redditum , ut & caeterorum chirogra-
phorum vis evanefceret. arg. /. ult. fi, de his quce
in teflam. delentur. Cui accedit, quod debiti re-
miflio donationem continet, quse in dubio liaud
prsefumenda , cum donare fit perdere, & nemo

creda-

-ocr page 192-

credatur facile fuum velle jadare, quoties aiteri
potcit prsefumtioni locus elfe. arg. /. filiusfami-
iias 7. jf. He donationibus. junft. /. cum de indebito
25. ffi. de probation. vide Auguftin, Barbofam.
axiomat. juris firequent. 112. verbo , .jathxre. uti
hic longe magis praefumendum eft, creditorem
tabulam unam fuo reddidifte debitori, quod do-
mi penes fe aliam retinens inteiiigeret , abunde
fe fuarn ilide pofte probare intentionem. Vinnius
«lepaffis cap. 12. num. 13. infine, & num. fieqq.
Sed & , fi chirographo uno plures obiigatos con-
cipias, chirographi redditio uni facta, eum qui-
dein , at non cceteros pa£to Iiberat; idque non
modo ex Roinani juris principiis , quibus unus
alteri * uti exprefle, ita & tacite pacifci nequit.
arg. l.fitibi 17. §. fipaffus 4. jfi. h. t. Vinnius
d.cap. 12. num. 13. & cap. 16. num. 8. fed &
hodierno jure ; quo , etil quis alteri ftipulari
aut pacifci non prohibeatur , ut ante didum,
tamen in dubio 11011 aiteri, fed fibi pa£tus cre-
ditur , fuumque potius , qrtam alienum voluifle
negotium gerere ; maxime, fi ejus, cui reddi-
tum eft chirographuin , haud interfit , alteri
contingere liberationem.

16. Deduci poflunt in pactiortem negotia
qujevis honefta & poflibilia ; non juri publico
contraria, cpseve ad publicam fpedtarent ktiio-
nem. /. jurifigentium 7. §.fipacificar 14. l.juspu-
hlicum 38. jf. h. t. dixi tit. dejufiit. & jure. non
impofllbilia ; rtec ftolida atque inepta , veluti,
pretiofas veftes, ornamenta alia, fepulchro fecum
inferri. arg. l.fiervo alieno 113. §. ult.jf. de iegatis
1. /. ult. §. ult.ff. de auro argento. &c. legatis. Nec
turpia aut probrofa , in bonos mores incurren-
tia , aut invitantia ad delinquendurti; cum hsec
omnia civiliter impofllbilia cenfeantur. /. ult. C.
h. tit. arg. /. filius 15. ff~.de condit. inflitution.
qualia funt, quibus id agitur, ne dolus in futu-
rum prseftetur ; vel deli£tis futuris conciliatur
impunitas. /. fi unus 27. illud nulla 3. & fif.
h. t.l.fia rco 7 o. §. ult.fifi. de fidejujficr. uti &
concepta de futura fucceflione tertii certi etiam-
num viventis , tanquam continentia votum cap-
tanda; mortis, & eventus triftiflimi ac periculofi
plena ; adimentia teftandi facuitatem ; aut fal-
tem turpem continentia feftinationem ac follici-
tudinem de aliena hereditate. Unde nec ei^ de
cujus etiamnum viventis hereditate pa£tio fa£ta,
liberam adimunt diminuuntve teftandi faculta-
tern , etiamfi pa£tis hujufmodi fuum ipfe confen-
fum accommodaffet. /. paffum quod dotali 15. /.
tdt. C. h. t. neque ullum jus pacifcentibus tri-
buunt , fed magis eos, fi id egerint ignorante
eo, de cujus hereditate aftum fuit , reddunt
hereditate indignos. /. aufiertur 2. §. ult. ffi. dehis
qtiib. utindign. I. dotlari 29. §. uit. I. 30.ffi. dedo-
nation. Quemadmodum nec pacifcentibus jus
tribuit conventio, qua duo inter fe pacifcuntur ,
utis, qui fupervixerit, alterius rebus potiretur,
nifi irtter milites aflum eftet. /. licet. inter 19. C.
k.\t. Idemque eft, fi non reciproce ied unus tan-
tum pacifeatur, ut ei, cum quo pacifcitur, fuc»-
cedat, ipie nullam vicifliin alteri faciens fuccef-
fionis fpcm. /. hereditas 5. C.depaffis conventis.

I

176

1. paCium quod 15. C. h. t. aut li quis renunciet
alterius hcreditati. /. patfum doiali 3. C. de colla-
tion. licet enim tunc concurrat confenfus ejus, de
cujus hereditate agitur , tamen quia hcreditas
nec teftamento nec lege led pado lolo defertur ,
aut adimitur; non valet. d.l. 5. C. de pactis con-
vcntis. Si tamen inter duos paftione de heredi-
tate tertii interpofita , tertius in earn confenfifle
probetur , neque poftea fuam mutaverit volun-
tatem , magis eft ut rata fit futura inter pacif-
centes conventio. /. ult. in finc C. h. t. Ant. Fa-
ber Cod. libr. 2. tit. 3. defin. 10. Everhardus
confil. 48. pofi. med. Carpzovius defin. fior.part,

2. cotifiit. 3 5. defi. 19. Hartmannus Piftoris libr.
4. qtuefi. 1. num. 29. Et quamvis nunc ha£te-
nus ab ilia juris Romani difpofitione ubique re-
ceflum videatur, quod pattis dotalibus defutu-
ra fucceflione conjugum inter fe, ut 8c conju-
gum in bona tertii, vel tertii in bona conjugum,
jure traftetur; ut plenius tit. depaCits dotalibusi
tamen extra pa£ta dotalia, & ea quae heredita-
tis divifionibus ex uiu Hoilandise adjiciuntur *
( de quibus tit. fiamil. ercific. ) etiamnum repro-
batse manent apud nos convenienter juri Roma-
no fuperius propofito concepta; de tertii certi vel
ipforum pacifcentium hereditate conventiones;
ita faltem , ut efte£tum haud fortiantur; five re-
nunciationem fuccelfionis corttineant. Abrah.
Wefel de Connub. bonor. fociet. tratt. 2. cap. 6.
num. 15. 16. five hereditatem deferant. Quara-
tione, cum inter fecundum tertiumque fratrem,
vivo primogenito ac feudum habente , pa£tmn
intercefliiret, ut alter poft obitum primogeniti
feudum haberet, aiter milie aureos velut dimi-
diatum praedii feudalis pretium perciperet, judi-
catum fuit, fecundo genitum ut fuccefforem feu-
dalem, mortuo primogenito , iiiud habiturum
jure pra?cipui, nec ad mille aureos fratri teneri,
non impofita pcena indignitatis, licet hanc etiam-
num nonnulii admittant juxta d. I. ult. C. h. t.
Neoftadius Curice fupr. decifi. 112. refiponfi. ^jCto-
rum.Hoil. part. 2. confil. 288. quod occurrit pag<
377, tkpart. 4. confil. 30. Etfi quis alteri poi-
licitatione vel pa£to promiferit, fe ei hereditatem
fuam aut Iegatum reli£turum, nec tamen poftea
promiflis fteterit, nulla ex pa£to a£tio eompetet
five ad confequendam hereditatem aut legatum ,
five ad id quod intereft adverfus defun£ti here-
des. Carpzovius defin.fiormfi.part. 3. confirt.
dcfin. 22. Sint tamen, qui contendunt , reci-
procas conventiones inter fratres aliofque, ut ul-
timo fuperftites primis morientibus fuccedant,
fuftineri pofle, fi concipiantur non velut pa£ta
hereditatem in futurum delatura poft obitum ,
fed velut dortationes inter vivos firm x & irrevo-
cabiles, quarum fola executio & impleinentum
ad mortem ufque fufpenfum manet: quorum ta-
men opinionem ut verbis magis ludentein , quam

ratio-

Lll II. t l t. XIV;

————

-ocr page 193-

f> A C T I s. lyj

per clientem in advocatum proCuratorem aliumve
limilem litis adminiftrum collatam,fivedonatione
fivelegato , ipfo jure nullam efle , tanquam ex-
tortam inagis metu litis perperam adminiftrandar,
quam a voluntate libera profedam, & repugnan-
tetn prohibitioni , qu3e eft in /. quifquis 6. §.
prceterea 2. C. depofiulando. Charondas libr. 7.
refip. 166. aliique apud Welel ad novell. confiit.
Vltrajett. art. 15. num. 11. Sed cum in dubio
quifque bonus credatur; neque metus in libera-
litatibus ultimifque elogiis aut contraftibus pra:-
fumatur, verum probandus fit tanquam deli-
ctum. arg. /. ad invidiam 6. I. mctum 9. C. de his
qua vi metufve cattfa. Menochius libr. 3. prce-
Jitmt. 4. num. 4. & libr. 4. prafiumt. 11. num. 1.
2. neque adeo patronoruni penuria laborent
nunc tribunalia, ut a patrono caufam defertum
iri jure cliens metuat , poffitque facile, finiftri
quid fufpicatus, eo derelidto, alteri minus fuf-
pe<5to committere fuse litis tutelam; non aliter
horum opinio probanda videtur, quam fi provi-
do judici ac circuinfpe<5to fufficientia ex variis
circumftantiis obvia fuerint indicia circumventio-
nis, & extortse liberalitatis figna. Quis enim
iverit inficias, ipfo litis tempore infinitas inter-
cedere pofle donationis legative a cliente in patro-
num conferendi caufas , nullam habentes cum
lite continentiam autcommuniotian ? nequeob-
ftant verbageneraliora m d. I. 6. §.2. C.depofiu-
landoj cjuaJi omnis conventio interdifta eJfet,
cumpotiusim, convenienter aliis legibus fupra
addu<5tis , accipienda fint de iftis conventioni-
bus , qua: malo more de quota litis, aut palma-
rio pendente lite, aut probrofa litis redemtione ,
vetita; erant celebrari. vide Claude Henry receul.
des arrefts tom. 2. libr. 4. quaft. 5,5. Abr. We-
fel ad. d. art. 15. novell. decifi Ultrajett. num.
13.14.

19. Similiter pa<5tum omne inter medicum
chirurgum aut Pharmacopolam & segrotum,
quo commodum hifce cum argri aut laborantis
ja<5tura ejfet acceffiirum , improbatutn putant,
fi curatione durante fit interpofitum. Sed neque
id leges , neque ratio didat; non utique Ulpia-
nus in /. fi medicus 3. ff. de extraordin. cogni-
tion. utpote qui non aliud indigitat, quam re-
fcindendum efie contraftum, quetn medicus re
ipfa medicamentis adverfis adhibitis extorferat.
quem & fi non medicus, fed quifquis alius labo-
ranti intuliffet, comparatum fuiffet vulgatum
reftitutionis remedium ex caufa metus. Si medi-
cus inquit, cui curandos fiuos oculos, qui eis iabo-
rabat, commiferat, periculum amittendorum eo-
rum per adverfa medicamenta inferendo, compttlit,
ut ei pojfeffiones fiuas contrafidem bonamcegerven-
deret, incivile fattum pnsfies provincice coerceat,
remque refiitui jubeat; atque adeo nihil prseftan-
duinjuxta illud Martialis. libr. 11. epigr. 59.
Quid fime tonfior cum ftritta novaculafiupra efi,

Tunc libertatem diuitiafque roget
Promittam: nec enim rogat illo tempore tonfior;

Z hatro

D E

ratione fubnixam , inerito improbat Peclcius de
. teftamentis conjug. libr. i. cap. 8. num. 4. Fachi-
neus libr. 5. controvcrf. cap. 85. vide Andr. Gayl
Hbr. 2. obfcrv. 126. & plures alios allegatos apud
Sande decif.Frific. libr. 4. tit. 5. defin. 19. tjuiefi. 1.
prolixe Hartmannum Piftoris libr. 4. quccfi. 2. 3.
Quemadmodum & de fucteffione ratione certa-
rum rerum fingularium fuftineri pacta illuftrium
familiarum prolixe exfequitur. Andr. Gayl d. libr.
3. obfierv. 127. Peckius d. libr. 1. cap. 8. num. 5.
& totam hanc de pa&is fuper hereditate viven-
tis acquirenda vel omittenda materiam pleniffime
traftat Hartmann. Piftoris libr. 4. quaft. 1.2. &
mdtis fieqq. Abrah. Wefei de connub. bonotum
iommun. traff. 2. cap. 6. Zoefius ad Pand. h. t.
n. 21. ad n. 54. Vinnius de paltis. cap. 19.

17. Sed difta ha&enus non impediunt, quo
minus de heieditate tertii incerti , ut ut viven-
tis, ineatur conventio : focietatem enim univer-
•forum bonorum contrahere conceflum eft; in

quam tainen futuras hereditateS, quomodocun-
que fociorutn uni obvenientes , contineri con-
ftat. §. manct. 4. bifiit. de focictate. I. ea vero
3- §• l-ff' Pr0 foci°• Qyeinadmodum nec veti-
tum, fed quotidianum , de hereditate jam defun-
£ti pacifci, quoties eam ex caula fideicomtniffi
ex conditione fufpenfi , reftitui defun&us prsece-
pit, ita ut mediante paftione fideicommiffarius
remittat fufpenfatn ex conditione, adeoque inCer-
tam, fucceffionis fpem. /. I. /. cum proponas 16.
C. h. t. cum ea ratione nullum inducatur novum
votum captandse rnortis , fed magis removeatur
illud , quod ex fideicommiffi fufpenfo jure vi-
deri poterat haftenus fubfuiffe. I. fideicommitfo 11.
C. de tranfatlionib.

18. Turpibus infuper conventionibus adnu-
meratum , quoties de quota litis cum cliente pa-
cifcitur caufarum patronus. Licet enim de Jite
dubia. inter aftoretn reumque tranfaftio permiifa
fit: eo quod ita diflidio finis imponitur, & a
jurgio recedttur; tamen, cum turpes litium alie-
narum redemtiones odiofse cenfeantur, ac repre-
hendends. /. litium 15. C. dcprocuratoribus l.fi
remunerandi 6. §. ult. I. 7. mandati. & pa<5to de
quota litis inter clientem & advocatutn lis non
fopiatur, fed potius ob lucelli majoris fpem me-
rito metuatur calumniandi licentia, & caufis
etiam iniquiffimis iniquior defenfor; optimo ju-
-re talis emolumenti futuri focietas, velut malo

more contrafta , reprobata fuit, /. 1. §. fi cui
tautum 12 .ff.de extraord. cogmtionibus l. fumtus
53-jff.h. t.l. quifquis 6. §. prceterea 2. C. depo-
ftulando. juffique nuncadvocati folenni fefe jure-
jurando adftringere , de pa&is talibus haud in-
eundis. InfirvM. Cur. Holl. art. 71. tnftrutt. curice
Brabantina art. 288. Curite Flandrica art. 154.
fed & peculiariter in Hollandia interdiciuiriipfis,
ne id agant cum clientibus , ut obtenta demum
viftoria falariutn petant. Inftrutt. Curia Holland.
art. 81. infine. Quin imo, nondefunt plures,
quibus placuit, liberalitatem omnem fervente lite

-ocr page 194-

L i b. II. ti t. XIV.

Latro rogat, res eft mperiofa timor.

Sed fuerit curva cum tuta novacula theca,
Frangam tenfori crura manuftque fimid.
Ubi ergo nulla talis malitiae deteftanda- probatio
eft, non magis hic , quam fuperiori cafu in ad-
vocato , praefumi debet ; ratumque manebit
quod fide bona inter eos contraftum eft. Cscte-
rum, uti verbis , ex pracipiti calore five irse
five afteftionis alteriys prolatis , nulla vis eft,
nifi deinceps perfeverantia mentis apparuerit.
arg. L quicquid 48; ffi. de regul.juris L divortium
3.ff:dedivortiis. & temere ja&atis neque ultima
elogia creduntur ordinata , neque obligationes
ad ea, quje per ja&antiam prolata , contraftse.

1. Infiit. demilitari tefiam. I. fciendum 19.pr.
& ea autem ffi.de cedilit. edibto. ita quoque
verum eft, nullam videri contra&am obiigatio-
nem , quoties aegri angore prefli fuis Efculapiis ,
id ipfum ne poftulantibus quidem , multoque
minus per metum extorquentibus, amplas in ca~
fum, quo convaluerint, offerunt pollicitationes,
quas haud oblaturi fuiflent, fi ferio perpendif-
fent, non a iola arte medica valetudini3 depen-
dere reftitutionein , nec penes eos vitse necifque
arbitrium efle, Et hoc unum eft, quod impp.
refcripferunt, fiefie pati, medicos accipere ea, quce
fiani ofifertmt pro ohfieqitiis, non ea, quce pcricli-
tantes pro fialute promittunt. I. archiatri 9. C. de
profieffiorih. & medicis. Quse fententia moribus
hodiernis tanto magis conveniens efl:, quo ho-
neftioris plane Joci nunc noftrates funt medici,
quam olirn Romani, faepe fervi, fcepe viliffimi,
rapinaruin , direptionum, concuflionum , fcele-
rumque fim.ilium infamia laborantes, & ob id non
ab omni timoris inferendi fufpicione immunes.
Matth. de Affli&is decif. 123. Marta digefta fti-
ns novijfi. tom. 3. tit. obhgatio. nnm. 12. Confer
Fachineum controv. Ubr. 2. cap. 25. Pinellum
ad L 2. C. de refcind. vend. part. 2. cap. 2. num.
32. 33. Rebuftum ad conftit. reg. tom, 2. traff.
de reficiffi. art. unic. glojfi. 15. num. 44. Claude
Henry. d. tom. 2. libr. 4. qucefi. 55. Charondsm
libr. 7. refiponfio 19. infine. Zoefium ad Pand.
h. t. num. 20. Abr. a Wefel ad novellas confiit.
Ultrajett. art. 15. num. 10.

20. InutiJia quoque pa<5ta , quibus dominus
fibi de re fua arbitrium ac moderamem adimit,
quoties inde nulla ad alterum utilitas pervenit;
cum eniin paftum res non afficiat, fed perfonam
obftringat ad fidem fervandam , eo promiffis non
ftante, nulla jure llomano ad id quod intereft
aftio dari poffet, & fi maxime ex pafto detur
nunc aftio, ei locus effe haud poterit , cum
nullius interfit. Eoque fenfu veruin eft , nemi-
nem pacifcendo efficere pofte , ne fibi locum
iuum dedicare liceat; aut, ne flbi in fuo mor-
tuum fepelire liceat; aut ne vicino invito prse-
diuin alienet. L yen. ffi. h. t. arg. / filiusfamdias
114. §. Divi Severus 14.ffi. delegatis I. Sedfi
pacifcentis intereffe ponas, & paftum tale adje-
ftum ex jure Romano bonaefidei contraftui, ve-
lut emtioni, fervandum efle , verius eft, iici£
de eo olim dubitatum fuerit. /. ult. C. de pattvs in-
tcr cmt. & vendit. I. qm Romce 122. §. cohcredei
3. ffi. de vcrbor. obligat. arg. d. I. 114, §. 14. jfi.
legat. 1. non , quod contra paftum gefta ipfo
jure nulla forent, aUt rem ipfam afficerent, nifii
tale paftum ex ufu harum regionum appofitum
& expreflum effet in folenni prsedii traditione co-
ram lege loci facienda, aut nifi paftum apponens
refervaverit fibi jus aliquod in ipfa re, velut, di*
rcfti dcminii, dutn in emphyteufin concedit.
Annaeus Robertus rer. judicat. libr. 3. cap. 14.
fed quod vel ad id , quod intereft, vel ad pce-
nam , ( fi quae conventioni adjefta frt) perfo-
nalis aftio pacifcenti danda foret. d. I. idt. C. de
pattis inter cmt. & vend. d. I. 122. §. 3. & l. fi
ita quis 135. §. pen. jfi. de verbor. obligation.
Andr. Gayl libr. 2. obfierv. 16. mtm. 5.6: Joh. a
Sande dcprobibita alicnationepart. 4. fieu ult. cap.
1. Louet en fies anefts. lit. S. art. 9. des fubftitu-
tions contrattuelles.

2\. Improbata denique videntur pafta ma-
trimonioruin libertati contraria , veluti, cum
duo inter fe pacifcuntur, ut uter prior matrimo-
nium iniverit, alteri det certam pecuniae quan-
titatem ; cum matrimonia debeant effe libera, ac
contra honeftateln & bonos mores fit, ea vinculo
pcense conftringi. /. titia ii^.ffi. de verb. Obligat.
I. libera 2. C.de inutil. Jiipulat. etiamfi additum
non fuerit, poena; nomine id ipfurn praftari;
cum in omnem eventum promiflio dandi, re-
fpeftu ejus, qui nuptias contraxerit, in pccnam
refoivatur, & non nifi verborum conceptione a
poena diftet, imo pcenalis conditio fit, fi finem
fcopum & intentionem pacifcentium fpeftes, ex
quorum mente dijudicandum , an conditio an
pcena fit. arg. /. ult. ffi. de his quce pcence caufi. re-
linq. Nec refragatur, quod donari, quod lega-
ri, quod inftitutio fieri poffit fub -conditione
viduitatis. novell. 22. cap. 43. de quo nos la-
tius. tit. de condition. inftituticnum. neque eniin
jftac ratione matrimonia pcenae aut damni com-
minatione impedita videri poffunt, fed potius
legati inftitutionifve pramio ad viduitatem quis
invitari. Et ut aliud eft , eligendi matrimonii
pcenae metu libertatem auferri, aliud , ad matri-
monium certa lege invitari. /. Titio centum 71. §.
Titio centum 1. jfi. de condit. & dcmcnfirat. ita
quoque aliud , pcena: metu a matrimonio abfter-
reri, aliud liberaiitate ad continentiam & matri-
monii negleftum moveri. Yide refp. JCtor. Holl.
part. 5. confil. 23.

22. Porro , ut quifquefibi, non alteri, pa-
cifcendo prodeft, fecundum ante difta , ita fibi
quoque foli, non aliis nocef: ne ilhsquidem in
cafibus, quibus vel. Romano vel hodierno jure
poffet aliis prodeffe ; eO quod naturali rationi
conveniens eft , conditionem quidem noftram
per alios meliorem fieri, non vero deteriorem , &
fuum cuique faftum paftumque, non alteri, no-
cere. /. non debet. 74. ffi. de regul. juris. I. fi ttnus

27. §„

-ocr page 195-

D E

§7$ue 4, in fine-. ffi. h. 1.1. iebiwum 2 5.
t h. t. Hinc licet principalis debitoris pafto de
non petendo liberetur quoqufe fidejuilor ejus;
tamen , fi debitor rurfus deinde pacifcatur cum
creditore, ut petere liccat , pofteriore paftione
folus debitor, non item fidejuflbr, obftriftus erit.
I ult. ffi. h. t. nec huic obloquitur Paulus in l fi
iinus 27. patius 2.ff. h. t. utpote cujus non
alia eft fententia, quam quod , qua ratione de-
bitor pofteriore pa£to , ut petatur , elficere po-
terat, ne prius pa&um de nixn petendo interpofi-
tum firmitatemretineret, eadem quoque ratione
lidejuflores , qui pafti erant de non petendo,
facere poffint pofteriore pado , ne fibi fuum
prius pa&um profit. Nifi emm fic Pauli verba
acceperis , non eadem fed diverfiflima ratio
eifet, qua quis fibi, & qua alteri pacifcendo no-
ceret.

23. Ufque adeo auteni verum eft, alterum al-
teri pacifcendo nocere haud polle , ut nec aliud
regulariter ftatuendum fit, cum depncto majoris
partis creditorum , debiti portionem remittente,
quxftio eft: cum enim id, quod omnes & fingu-
los concernk ut fingulos , a fingulis quoque
probandum fit. arg. /. per fiundum 11. ffi. dejervi-
tut.prced. rufiic. & hic de rei feu juris cuique pri-
vatim competentis amiflione qusftio fit, ac quif-
que rei fuae, nullus vero aliense, moderator ac ar-
biter credatur, indeque fuo quidem, at non alte-
rius juri renunciare pofiit, & de fuo non alieiio ii-
beralisefle, cavendum denique anteomnia, ne
Conventio in alia re fada , vel cum alia perfona ,
inaliare aliave perfona noceat. d. I. unus 27.

4. in fine ffi. h. t. iniquum effet, ut, quam debiti
quantitatem major creditorum pars five commi-
ferationis five affeftionis ratione permota remi-
fiffet, eaiidemminorquoque reluftans crederetur
remififfe. Piacitum Caroh 5. x 9. Maji 1544. art.
35. Jacobus Corenconfiil. 8. Groenewegen ad L

5.jfi. depaffis. refponf. Jurifc. Hoi\tpart. 1. confiL
218. Scpart. 3.V01.1. confii, 166.pofi med. Henr.
Kinfchot de reficript gratice traci. 4. de fiolut. induc.
tap. 8. nurtt. 5. quibus confequens fuit, ut, fi
iutor pupilli obasrati nomine cum plerifque pupilli
creditoribus in partem padus fuerit,non teneatur
eadem parte ipfe contentus effe : ne officium ne-
ceflarium ei damnofum fit; dum forte ipfe alio
( quod ajunt ) loco pofitus, rogantibus tutori-
bus noluiflet portione tali cum iis decidere.
Groenewegen. ad. I. cum hereditas 59. ff.de ad-
jnin. tutor. Zelandis tamen placuit, ut, quo-
ties debitor fine dolo fuo moie a'ris aiieni preffus
fuerit , liceateicum creditoribus fuis in partem
itapaCifci, ut, fi tres partes quartae creditorum
quibus dux partes tertia: a:ris alitfni debehtur,
vei duse partes tertia: creditorum, quibus tres
partes quartse debentur , confentiant, ha:c eo
ufque prsevalens pars major creditorum & crediti
ad fe trahat minorem, &abomnibus, modo le-
gitimo vocatis , remifla cenfeatur debiti pars ;
pcenis ttoen in colludentes ftatutis. placit. Or-
d T

P A

din, Zeiand. 11;
40 -j.&feqq.

24. Quod fi defundto debitore , heres adire
hereditatem detre<5tet, nifi remifla quadam de-
biti parte, fi quidem pars major in certa: quan-
titatis reiniflionem confenferit, minorpars fequi
debebit partis majoris confenfum. Nifi enim hoc
cafu pars major ad fe traheret partem minoretn *
eflet in poteftate pauciorum, quorum minus in-
tereft, piuribus, quorum magis intereft $ ho-
cere, in quantum herede hereditatem repudian-
te, ipfa pars major defraudaretur poteftate con-
veniendi debitorem fuuih , propter pauciorum
imprudentetn fxpe diflenfum, quibus heres in fo-
lidum obftringendus ab aditione abfterreretun
Curn ex adverfo in cafu prsecedente nullum ma-
jori parti per partis minoris diffenfum inferatur prx-
judicium. Nec probabilem hic nobis objeceris coi-
lufionis aut temerarise remiflionis fufpicionem ;
tum quia nemo pta'fumendus eft velle jadare
fuum ; tum quia quifque bonus & extra fraudem
collufionis cenfendus eft, donec contrarium pro-
batum fuerit: neque facile credendum, tnajorem
partern fine fuo commodo in pauciorutn necetn
coliufuram: cumque aut parti minori per majoretn,-
aut majori per minorem, Isefio inferenda eflet ( liJ
cet k majore parte lsefio magis abefle prsefumatur
ut di£tum) fatius adhuc fuent, voluntate majoris
partis isedi partem minorem , quam contra. Et
de hoc cafu tradtat. /. juris gentium 7. §. fi anti
aditam lj„ & fieqq. & L 8. /. 9. 10. ffi, h, t.
Matth. de Affliais decifi. 288. Coftalius ad d.
II. Jacobus Coren d. confil. 8. Ant. Matthseus
de auttionibus libr. 1. cap. 7. num. 2. refponfa
JCtor. Holl. part. 3. vol. 1. confil. 166. in meL
tkpart. li confit. 218.

25i Pofitis vero hifce de hereditate adhuc
adeunda terminis , non dubium videtur, quiti
& tutor pupilli nomine hsefitans , an ob seris alie-
nimolem hereditas pupillo delata adeunda effet*
nec ne , eaque de caufa cuin majore creditorum
parte in partein debiti pacifcens , eadetn parte
teneatur contentus effe; tuin quia hoc cafu rni-
nori parti diffentienti prsejudicavit, adeoque &
fibi, fi maxime diffentire vellet; tum quia non
a:quum , ut qui alios invitos ob majorem credi-
torum partetn confentientetn ad portionein vo-
caverat, eadem non eifet parte contentus 5 &
jus aliud in aliis quam in fe ipfo ftatueret. L cuni
bereditas 59. ff. de adminifir. tut. I. cum in eo^
jf. h. t.

26. Nec eft, quod quisexiftimet cum Henfj
Kinfchot. de refcript. gratite. trad. 4; defoiut. in~
duciis. cap. 8- num. 5. in med. jure novo Juftinea-
neo, hodieque , ex quo heres inventario con-«
fefto fine darnni metu hereditatem adire poteft ,
ceffare in herede difpofitionem d. I. 7. §. 17*
& fieqq.&L 8. 9. 10. ffi. h. t. nec amplius re-
miflionem partis, in prsjudicium diflentientium
minore numero, fieripofle, Quamvis enim he-=
res quidem ex inventario extra damnum hsereat
Z 2 nori

tl '
Dei. ii?49. voL 1. pUtit. pag.

-ocr page 196-

Lu. II. T i t. XIV.

fingatur aflenfus , idque in debitotis & credilb^
rum reliquoruin favorem ; non ltern fidejufto-
ris; ratio nulla fubeft , cur ei In foiiduin contra
fidejuftorem actio haud foret indulgenda. Ut
tamen vel ex poft fa£to confenfifle cenfeatur, fi
heredem in eam partem convenerit, quse vi pa-
fti in debito remanfit. Neque ea res debitori
fraudi efle poteft, cum is a fidejufloribus iii foli-
dum conventus, nihil ultra partem, in quam pa-
fturn cum majore parte conceptum eft , eis fit
reftituturus. Quem puto fenfum efle l.flprcece-
dente 58. §. 1 .jf. mandati. Berlichius aurear. de-
cif.part. 2. decif. 235. num. 15. 16,17. Straccha
de decottoribus.p. 6. num. 15. Brunemannus ad
d.l. 8. &io.jf. h. t.num. 18.

29. Major autem pars debitorum in hac pa-r
ftione non ex numero perfonarum, fed mole
debiti seftimanda eft. /. majorem 8. /. 9. ff. h. t.
neque etiam alia hic veniunt debita conlideran-
da , quam quse invito creditore poflent ex nrajo-
re creditorum confenfu diininui, quarque ejufdem
funt naturse , ut ex fola debiti mole pars major
ad fe trahat minorem : atque adeo hypotheca-
riorum creditorum voiuntas haud expioranda;
eo quod his jus hypotheca: non potuit fimpli-
cium chirographariorum conventione toili. d. l.ft
prcecedente 58. §. 1 .jf. mandati. I. refcriptum 10.
jf. h. t. Henric. Kinfchot de refcript.gratice traci.
4. cap. 8. num. 4. Anton. Matth^us parcem 7.
71.16. Brunemannus add. I. 8. & 1 o. ff. h. u
num. 8. & feqq. De chirographariis tamen
privilegiatis an idem dicendum fit , dubiuin
redditur contrariis Uipiani & Pauli refponfis,
quorum ilie cenfet , omnibus hypothecam
non habentibus pa£tum majoris partis no-
cere , adeoque & chirographariis privilegia-
tis, & ipfi fifco in caufis iliis , quibus ei fo-
lum fine pignore priviiegiumqusefitum eft. d. t.
refcriptum 10. ff, h. t. hic contra iniquum ait,
ipfis adimi priviiegium, sequeac injuftum foret
pignus tolli. d. I. flprcecedefite 5 8. §. 1 .ff. manda-
ti. Cujacius Pauium ex ratione juris, Uipianum
vero ex refcripto D. Pii, quseftionem decidere
arbitratur, nec novum efle, ut refcripta ratio-
ni juris adverfentur. Cujacius ad. d. I. 1 o. h. t.
quod hoc certe in cafu haud improbabile, ubi
princeps principaliter defuo feu fifcijurereniitte-
bat, & ea occafione fimul privilegiatos creditores
addit, quos noluit tunc meliorisefle conditionis,
quam fifcum. aliter Pacius enant. cent. 1. num. 89.
Vinnius depaftis. cap. 17. num. 6. & 8. Pauli
fane fententiam, veiut rationi magis congruam,
amplexi Zelandise ordines piacito luo. 11. Dec.
1649. art. 3. vol. 1. placit. pag. 409. neque
enim sequum erat, ut majore numero confen-
tientes duriorem aliis inferrent conditionem quam
fibi, aut ut fua voluntate alios fuis privarent be-
neficiis & prserogativis a lege datis. adde Berli-
chiuinpart. i.decif. 23(5- 237. 241. 242.

30. Illud ex ufu hodierno dubio caret , cre-
ditori, cui res mobiles tantum hypothecar obiigata:

fimt,'

non tainen ideo creditores , qui diftractis rebus
hereditariis viliori forte pretio tunc venaiibus, &
rnajore fumtu fequeftrandis tra&andifque, ionge
minus confecuturi eftent ; quam fi heredi ipfi
diftraftionem tempeftivam reiiquamqiae curatio-
nem fine ullo impendio gravioce permittant. Sic
ut creditorum intuitu etiamnum miiitet eadem
ratio; neque sequum fit, apaucioribusdiifiden-
tibus , quorum minus intereft, & intempeftivum
rigorem duritiemque exercentibus , dependere ,
ut minus confequantur reiiqui majoris quantitatis
creditores. Quo pertinet Prsfatio d. pUciti ordin.
Zeland. ii.Decemb. 1649. & ipfa Kinfchoti ex-
ceptio, tunc noftram fententiam admittentis d.
loco cum ob temporum difficultates immobilia
viliflimi funt pretii ; quce ratio in mobilibus,
maxime mercatorum rebus venalibus fui predum
quotidie variantibus , jeque miiitat. Nedicam,
heredes non raro , prsecipue iiberos, ut defun-
6ti confulant honori, etiamfuo cum detrimento
hereditatem adituros, fi modico damno fuo pol-
fint cum creditoribus de debito decidere ; ne bo-
ftis defuntti nomine venditis, ipfe ignominiam
poft fuafata incurrat. arg. 1. Jnflit. quib. ex
caufl. manum. non hcet,

17, Qus de herede aditionem detre&allte ,
fi non pars debiti remittatur , di£ta haftenus,
ex rationis funilitudine extenfa quoque per inter-
pretes ad eos, qui ob a?s alienum fugitivi atque
latitantes, indeque conveiitu difficiies, fui co-
piam facere & fe fiftere detre&ant, nifi vocatis 1
Sn partem creditoribus , neque bona ipforum,
quae majoris momenti eflent, ufpiam apparent.
Jacobus Coren diB. confll. 8. num. 24. & fleqq.
Matth. de Affliitis decifl. 288. Simon van Leeu-
wen cenf. foreiifl. part.i. libr. 4. cap. 45. num. 6.
Refponf. JCtor. Holl. part. 3. vol. 1. confll. 166.
in med,

28. Cum autem paftio in psrtem contineat
remiflionem debiti , neque remittentibus jura
& adtiones fuas iterum concedi debeat ad eas re-
greflus, /. quceritur 14. §. [i venditor 9. ff. de
adilit. editt. Ifl maritus 15. §. fl negaverint 5. jf.
etdleg. ful.de adulter. arg. /. 1. §. qui femet. 6.
jf. de fucceff. ediffo. improbata denique fit benefa-
ftorum & commiferationis psenitentia; re&ius
dixerimus , conveniri deinceps amplius non pof-
fe debitorem in id quod reiniflum eft, etiamfi ad
kutiorem fortunam redierit; ut ut haud negan-
dum fit, quin a:quitatisratio eUm auftis opibus ad
id fponte deberet movere,- Molierus Semeflr.
libr. 4. cap. 6. nunt. ult, Brunemannus ad l. 8.
& jo.jf. h. t. num, 16. 17. Et ex eo fundamen-
to eft, quod creditoribus in partem debiti cum
debitore pacifcentibus ne in fidejuflorem qui-
dem debitoris ultra eam partem adtio danda eft,
veiutexftin£ta haderius obligatione principali, ni-
fi creditor is effet, qui minori parti iefe junxerat,
atque ita diflenferat; aut abfens fuerat ; quo
cafu cum non poflit dici naturaliter confenfifle in
• jreiniflionein, fed tantum quadam iiiterpretatione

-ocr page 197-

De TkANSACttdNlBU^

iBi

funt 5 frc ut iis creditor ndn incumbat , eafve
poffideat, seque prsejudicari per pafium majoris
partis , ac quibuTvis aliis chirographariis fimpli-
cibus minore numero diflentientibus ; eo quod
eftechi juris tales inter fe haud diftant; trec mo-
bilia fequelain habent. Ant, Matthaeus paramik
7. num. 16.

TITVLVS XV.
De Tranfadionibus.

summaria.

i. Quid fit mnfaftio. An pattnm an contratfus ?
fit pure vel fub conditione, tn , & extrajudi-
cium. Anprobetur, fiinflrumento ficriptum fit,
tranfaihm ejfe , nec exprejfitm , tjuid utrim-
que datum aut promijfum vel retentum fit ?
3. An retfe tranfigant tutores fyndici adminifirato-
res civitatis, magifiri collegiorum ? & an de~
creto cpus, fi de immobiiibns ttanfigant tu-
tcres ?

3. An procurator ?

4. Anpater de botm jilii; c?' an fine decreto ?
T. Anbodic maritus de bonts uxorts ? &

6. An unus ex confortibus ejufdcm iitis, ihvitis
reliquis, pendente lite ?

7. An & quo ufque vafailus de feudo f

8. An fidmarius de rebus fub conditionerefiituen-
dis, in prajudiciumfideicommijfarii ?

«?. Quid juris fi fiduciarius cum ftdeicommijfario
tranfigat de dubio fidcicommijfo, & an beredes
tranfigehtium tranfatfwni ifiifiare debeant ?
2 o. Tranfigitur de rebus dubiis; etiam de fiatus
quctfiionibus, libertate, ingenuitate, jurefami-
lite.

11. Anpofi rem judicatam, aut pendente lite de
in integrum refiitutione ? & quid moribus ?

12. An de reliffis ultima voluntate tranfigi pofifit,
non infpeffis tabulis tcfiamenti ? illufiratur 1.16.
decondit. & demonftr.

13. An infpeffioni buic renunciari poffit ? quid fi
aliunde certi fint tranfigentes de defuntti volun-
tate ? qurd, fi nuncupativum ftt tefiamentum ?
an gratis pacifci ante mfipeiiioncm ?

14. An de alimentis prateritis autfuturis ex con-
traffu vel tefiamento debitis ? an gratispacifici de
iis ? quid mortbus ? quid fiub ahmentis in tran-
faffione contineatur ?

15. An de matrimonialibus caufis ac fponfalibus ?

16. An & quatenus de futuris velpratctitis delittis
tranfigere iicitum fuerit ?

Ranfaciio eft fuper re dubia
aut lite incerta conventio non
gratuita, aliquo dato , reten-
to, vel promiifo. I. tranfaffio
38. C. b. t. Et quemadmo-
dum donatio padto perfici poteft, vel ftipula-
tione , vel denique traditione ; ita quoque fe-
fe res habet in tranfa&ione, quse proinde paftis

17. J)epullicis criminibus non Capttalibus tranfi
gcre non licet, excepto crimine fialfi.

18. De capitalibus pocttam fianguis irrogantibus
ttanfigere licet, exccpto adulteriot. An in adul-
terio olim quilibet accufare potuerint ? an tem~
pore 1. 18. C. h. t. capitalefuerit boccrimen ?
angratis licuerit de eo pacifci.

ip. Tranfattio de iapitalibus tion reotantum, fied
& attorilicita efi, & utrique tam anie, quam
pofi litem contefiatam.
2 o. Moribusprivati de quibufivis crimihibus rc&e
tranfigunt; fied non impediunt publicam accufia-
tionem. De quibus criminibus accufiantes cfficii
tatione tranfigere pofifint ? an reus cum bis aul
cum ptivatis tranfigens infamis fit, aut pro con-
feffo vel convitto babcndus ?

21. Quis cjfeflus tranfattionis firittam tecipit
interprctationcm , ncc egrediiur rem , de qud
tranfiaUum; quod exemplis docetur. An renun-
ciajje videantur fideicommijfo conditionali, fi
mutuo fidcicommijfo gravati inter fie beredtta-
tem dividant, & promittant , fie adverfius di-
vifionem hon venturos ? & quidjuris , Ji fidei-
commijfum putum fuerit tempore divifionis.

22. Tranfiatlio non nocet aliis quam tranfigenti-
bus, per unum cobctcdem fiitia non obefi c<ste-
ris; inter tcfiamentarium & legitimum bercdent
fatia non obefi legatariis, nec creditoribus, quo
minusilliab altero folidumpetant, prout proba-
vcrint tefiamcntum valere , aut mfirmum efi-
fie. Rctie tamen etiam contrafingulos aguntprd
parte, qtae fingtdis cefifit ex tranfattione ; cott-
ciliatur 1. 3. cum. 1. 14. ff. h. t.

23. Tranfiatfio tion refcinditur ob infirtmentano-
viter reperta ; nec , fi doceatur nullam fttijje
caufiam tranfigendi. Ob dolum tamen, aut mani-
ficfiam calumniam , aut fuprcjfa infirumcnta,
velfalfia.

24. An propter enormem lccfioncm.

t ■>

quandoque annumeranda , fi nudo confenfu
fiat; quandoque ftipulationi, fi ihtervenerit ver»
borum folennitas ; aliquando contradtibus inno-
minatis, fi datione vel fafto confinnatum fit,
quod fuerat fimplici de re dubia conventione de-
cifum. /. attione 4. /. cum mora 6. I. ut refponfim
15./. cumproponas 17. C. b. t. Quamvis obli-
tiuin fopitarum favorem a tali contradtu innomi-

Z 3 nat6i

-ocr page 198-

jS i L i B, IL

nato recedere ex paenitentia non liceat. I. quam-
ifis 35?. C. h. t. arg. /. in fumma65. i.ff. de
conditf. indeb. cum caufas femel tranfa&ionibus
legitimis finitas ne imperiali quidem refcripto
oporteat refufcitari. /. caufas 16. C. h. t. Potell:
autefn vel pure fieri, vel fub conditione. l.fifuper
5?. C. h. t. Nec refert, in judicio & apud a£fo
interponatur, an extra judicium ; fcriptura in-
terveniente, an fine fcripto , fi modo probatio-
nem habeat. I. five apudi%. C. b. t. arg. I. in re
4. infine ffi. de fide infimm. Ut tamen fufficiens
non videatur tranfaftionis probatio , fi inftru-
mento , licet publico, fcriptum inveniatur, tran-
fa&Um efie , fi de csetero expreffum noft fit,
quid & quantum utrimque datum retentum vel
promiffum fit : eo quod inutilis eft tranfaftio
omnis , in qua non aliquid datum retentum,
prOiniffumve probatur./. tranfiailw, 38. C. h. t.
Andr. Gayl libr. 2. obfiervat. 71. num. 3. &

fiqq-

2. Ttanfigere poffunt otnnes nort prohibiti,
adeoque etiain tutores , fyndici , adminiftrato-
res civitatum , magiftri focietatum , aliique fimi-
les, pro pupillis civitatibus ac focietatibus ; fi
modo jus liquidum haud ambitiofe remittant,
eo qUod hi omnes conftituti funt, non ut pu-
pilloruin civitatuihque bona perdant, ac diffi-
pent, aut gratia fua noceaiit; fed inagis ut utilita-
tem procurent. /. Lucius 46. §. idt.ffi. de admin.
& peric. tut. I. non omni 16. Cod. eod. I. ambitiofia
Af. ffi. dedeCret. ab ordine faciendis. I. 14. ffi. de pa-
ffis. l.prafies 12. C. h. 1.1. fi pignore 54. §. tdt. I.
interdiim 56. §. qui tutelam 4. ffi. de fiurtis. Ty-
raquellus adl.fi unquam 8. C. de revoc, donat.
in Verbis donatione largitus num. 196. Montanus
detutelis cap. 33. Hum. 239. & multis fieqq. &
num. 289. 290. 291. Vinnniusde tranfaffioni-
luscap. 3. 7. 8. 9. llefponf. Jurifc. Holl. part.
2. confil. 201. Licet enim defenfori municipum ,
vel cujufvis corporis, permiffum non fit jusju-
randum deferre , nifi fuper hoc mahdatuin ha-
beat. I. jusjurandum 34. §. defienfor. I. ffi. dejurc-
jurand. tamen inde impedita videri non poteft
tranfigendi licentia in caula dubia; cum eniin ex
jurisjurandi delatione immineat juris totius amif-
fio , fi adverfarius delatum praeftet; ex tranfa-
ftione vero femper aliquid tranfigenti fuperfit;
non mirum, facilius tranfaftionem , quam jurif-
jurandi deferendi poteftatem , defenfori legibus
fuiffe permiffaitu Ne dicam, defenfore excepto,
nec tutores nec curatores aliofque fimiles jurisju-
randi delationem dubiis ih pupillorum caufis fa-
cere prohiberi. I. jusjurandum 17. §. fit tutor 2.
I. iutor 3 5. pr-jfi- de jurejur. Si tamen de re im-
mobili minorum aliorumque fimilium , vel de re
mobili tali , qU£ fine decreto nequit alienari,
quceftio fit; totiesad tranfaftionem decreto opus
erit, quoties tutor vi tranfa&ionis vel rem liti-
giofam immobilem , quam tenebat, cedit adver-
fario , aliquo viciffim acCepto; vel rem immo-
bilem pupilli non litigiofam dat adverfarie, ut is

T 1 t. XV.

a lite fuper re alia difcedat. I non fibjum 4. C d<z
prced. & aliis reb. minor. fitne. decr. non alienand.
Aliter , quam obtmeret, fi id tranfadtione agere-
tur i ut res immobilis penes minorem maneret >
ac is viciffim id daret , ad cujus alienationem
decreto haud opus i aut fi res immobilis Iitigiofa
non per pupillum fed ejus adverfarium poiiefta
fit, & tunc ex tranfa&ione penes eundem pof«
iellorem remaneat ; eo quod priori in cafu res
immobilis non alienatur; & pofteriore non po-
teft videri alienata, cum in dubio pro poffiden-
tis dominio praefumatur. Montanus de tutelis
cap. 33. n. 239. & mult. fieqq. Gomezius var.
refiolut. tom. 2. cap. 14. niim. 15. Mehochius
de arbitr. jud. libr. 2. Cafiu 171. num. 74. Pinel-
lus part. 3. /. 1. C. de bonis maternis num. 45.
Brunemannus adl. 3. & ll.fieqq. C. de prtediis &
aliis reb. minor. num. 2. Hugo Grotius manudutt.
ad jurifiprud. Holland.tibr. 3. cap. 4. iium. 7.

3. Procuratorem quod attinet , non aliter is
refte tranfigit, quam li vel fpeciale ad id man-
datum habeat , vel in rem fuam conftitutus ,
vel generaii inandato cmn libera adminiftratione
inftrudtus fit: naln & jusjurandum per tales jure
deferri conftat. /. jusjurandum 17. §. ult. ffi. de
jurejtir. jundt. /. 2. jfi. eod. tit. alius vero procura-
tor , five ad agendum datus fit, five generali
mandato fine libera adminiftratione conftitutus ,
fi tranfegerit, rata non foret habehda tranfaftio.
/. tranfatfionis piacitum 7. C.h. t. l.mandato gene-
rali6o.ffi. deproiuratOr. arg. I. aliasautem 1 S.jf.
de jurejurando. Ant. Faber Cod. libr. 2. tit. 4.
defin. 7. Bronchorft enantioph. cent. 1. ajfiert 51.
Hugo Grotius manuduEl. adfimfprud. Holl. libr.
3. Cap. 4. num. 3. 4. 5. 6. Et his procuratoribus
generalibus libera adminiftratione carentibus an-
nutnerahdi procuratores Cafaris, de quibus.
/. i.§. i.ffi. de offi. procurat. Ctefiar. /. niilli 13.
f-h.t. v

4. Pater quoque,Iicet derebus fui filii eman-
cipati fine ipfius confenfu tranfigendo , nullum
filio generet praejudicium. /. de re 10. h. t. idem-
que de filiifainilias caftrenfi vef quafi caftrenfi pe-
culio juris fit, quippe qUorum intuitu pro patrefa-
milias habetur. arg. /. imperatores 3. in pr.ffi.h. t.
jun£t. /. ufique 2. ffi. adScnatufic. Maccdon. de bo-
hiS tamen advehtitiis fui filiifamilias re£te tranfi-
git, cOnfentiente filio , fi praefens & rnajor fit.
arg. /. ult. §. 3. & 4. C. dcbon. qncc libcris. Sande
decifi. Frific. iibr. 2. tit. 7. defi 4. Vinnius dc tran-
fiatiion. cap. 3. num. 23. Nec decreto opus, fi de
immobilibus adventitiis quaeftio fit; tum quia i d
nufpiam leges requirunt; tuin quia olim de ad-
ventitiis, ut de propriis , liberaih difponendi
facultatem habuit ; ac dehique diverfa patris ,
cujus confilium liberis optimum creditur , quam
tutorum ratio fit. Vinnius d. loco.

5. Cum vero maritus uXoris tutor fit, & Ia-
xiorem , quam tutores , imo in plerifque sequa-
lein cum patre , liberos in poteftate habente,
au£toritatem habeat, in quantum neque cautio-

nem

-ocr page 199-

D e Transac

ne'm interponere, neque rationes reddere tenetur;^
quibus & pater adventitii peculii intuitui mmunis
erat. d. I. ult. §. 4. C. de bon. quet liberis-. hinc du-
bium, an de rebus uxoris prsefertim immobili-
bus poilit tranfigere ? Decreto quidem haud opus
effe, verius eft ; ac in Hollandia nec uxoris Con-
fenfus requiritur ; eo quod hi"c tam ampla rnarita-
lis poteftas eft , ut & invita muliere res ejus ma-
ritus fuo poflit arbitratu alienare; Cui confe-
quens eft , ut longe magis in cafu dubio tranfi-
gendi facultas ipfi tribuenda fit. IUis vero in lo-
cis, in quibus marito alienahd® rei Uxorise pote-
ftas fine uxoris voluntate denegata eft, velut Ul-
trajedi id in marito improle receptum , fub alie-
natione prohibita etiam tranfaftionem contineri,
crudius aflertum invenio a Rodenburgio tratt. de
jure eonjug. tit. 2. cap. 3. Hum. 16. cum reftius
eandem , quam fupra in tutoribus diftin£tio-
nem adhibui, huc quoque traduxeris ; ut, fi
quidein res immobilis vi tranfa£tionis non rece-
dat ab uxoris dominio , fed tantum pecunice
quantitas adverfario detur , quo a lite difcedatur,
ac redimatur adverfarii vexa j confenfu uxbris
opus non fit, cuffi verurn lit, nihil immobile in
aliuin iftac ratione transferri; Sin ex adverfo id
agatur, ut res immobilis adverfario cedatur ,
accepta pecunix certx quantitate , tum de-
muin confenfus quoque mulieris in tranfi-
gendo exquiratur ; cum tum demum vere
rei iinmobilis alienatio contingat. Fruftra cer-
te in contrariuffi adducitur. /. 1. §. at jitran-
fegit 9. ff. fi quid in fraudem patroni. quippe
qua: de tranfa£tione liberti in fraudem patro-
ni adeoque animo dolofo fadta, tradat; cum
alienatio inter vivos bona fide fa£ta per liber-
turn rata moneat. /. 1. §. 1. jf. d. tit. & praeterea
non immobilia tantum , fed & mobilia, libertus
in fiaudem patroni alienare fit prohibitus : ut
longe aliain noftra qujeftioheratiofit;

6. Quod ii plures ejufdem litis confortes fimul
Jitem conteftati fuerint , pendente ea , tranfa-
£tionem caeteris invitis aut ignorantibus per
unum fociorum fieri poife negat Berlichius; decif
132. Sed nulla probabili ratione du£tus s fociuin
namque invitis caeteris de fua parte pro arbitrio
ftatuere pofle, five alienando in extraneos , five
oppignorando , liberumque fuae partis habere
moderamen, manifeftum eit ex. /. dudtm. pen.
C.decontrab. cmtione l. falfo 3. C. decommun. rer.
alienat. L jurisgentium 7. §. adeo autem 6. in fine
ff. de pattis l. 1. C. eommuni divid. ut multo magis
tranfadione interveniente, tanquam favorabili
& litibus fopiendis inferviehte , id videri debeat
licere. Nec re£te prxfidium in eo quaeritur ,
quod judicio quafi contrahatur , a quo quafi
contradu invito altero alterum recedere jura haud
paterentur. /. Iket 3. §. idem jcnbit 11. jf. de pe-
Culio. jun£t. l.ficut. 5. C. de oblig. & attion. licet
enim inter a£torem reumque judicio quafi con-
trahi facile conceiferim; de quo &</./. 3. §. 1 j.
tamen inter plures litis ejufdem confortes, litem

t I O N i B U S. l8j

fimui conteftantes , non magis qUafi contraftum
jura fingunt, quam inter confidejuifores piures >
fiinul pro eodem debitore apud eundem interce-
dentes ereditorem. Ineptiflime vero pro fenten-
tia adverfa captantur verba iegis alienationes 13.
ff. familue ercifcundce, di£tantia , interdittas ejfe
pojl judicium atceptum alienationes; cum non
aliuci hiice voluerit Papinianus, quam quod j
pendente fainiliae ercifcUndx vei communi divi-
dundo judicio inter coheredes confortefve , nul-
lus horuin invitis cxteris in extraneum fuam pof-
fit partem transferre, convenienter legi primse
C. communi divid; Quale diviforium judicium
cum non fit, ubi plures fimui ex uno latere ad-
verfusalios in. lite fubfiftunt; regulx ftandum ,
qua quifque fuce partis alienandae gaudet pote-
ftate.

7. De Vafallo , ah fine domini dire£ti confen-
fu de re feudali re£te tranfigat, qua'ftio eft. II-
lum id pofie bona fide , docent confuetudines
feudales libr. 2. tit. 26. §. 5. verf. ft vafallus de
beneficio. & tit. 43. adeo ut, feudo poftmodum
aperto , dominus rataih habere teneatur talem
tranfa£tionfem. d. U. Quod non tahtum tunc ve-
rum eft, cum feudum ex tranfa£tione penes va-
falluffi poifeflorem manet; fed Sc cuin , accepta
pecunia, is qui haftenus feudum poifeditj id
fuo concedit adveffario i non eniin alioquin re£td
feudifta dixiflet, id quodvafallus tranfattionis no-
mine accepijfet, feudumnonfore. d. libr. 2. tit. 26.
§. 5. verf. fivafallus debeneficio. abfurduin quip-
pfc fuerit, ut de feudo tranfigens fimul & feudum
retineret, & praeter feudum tranfa£tionis nomine
aliud ihfuper a fuo caperet adverfario. Peregri-
nus de fideicommiffis. art. 52. nuht. 88. Roien-
thalfynopfifeudalicap. 9. concluf 21. nnm. 2. 3.
& feqq. Schraderus de fetidis cap. 8. num. 44.
Vinnius^e tranfattion. cap. 3. num. ult. licet fre-
quentius antiquioribus placuerit interpretibus, va-
falluin fine doffiini confenfu non pofle de feudo
fic tranfigere, utillud abeo recedat. Ju!. Clarus.
§. feudum quceft 3 8. Ritterhufius de feudis libr.
2. cap. 2. num. 17. Illud fane expeditum arbi-
tror , vafallum cuffi extraneo tranfigentem eifi-
cere non pofle , ut res penes eum, apud quem
ex tranfa£iione conftituitur , non ut feudalis fecl
ut allodialis & libera haberetur; cum eO inodo
non principaliter de fuo , fed domini dire£ti jure,
cHre£to fcilicet doffiinio, eftet tranfa£turus : fed
magis necefle, ut falvo dire£to dominio, de fo-
lo utili, adtoque jure fuo proprio dubio j vaial-
lus aliquo dato retento vel accepto cuin adveria-
rio decidat: quo cafu non adeomultum intereft
quem dominus dire£tus fibi vafallum habeat.
Neoftadius. Curice tiolland. decifi jt

8. Similis fere de fiduciario herede dubitatio
eft , an fuper rebus ex fideicomiifo reftituendis,
pendente fideicoinmifli conditione, fic poifit
tranfigere fine confenfu fideicommiflarii, ut ipfi
fideicommiflario poft conditionis exiftentiam fa-
£tamque reftitutionem tranfa£tio illa eflet noci-

tura?

-ocr page 200-

tura? Quod quidem rationi juris videtur con-
veniens : fi modo jus plane dubium fuerit, nec
inaia fides fiduciarii aut juris manifefti remiflio
appareat. Si enim id liceat tutoribus, curatoribus,
aliifque rerum alienarum adminiftratoribus , ut
dominis noceant , juxta ante didfa; rnulto ma-
gis iicere debet fiduciario , quippe non admini-
ftratori tantum in aiienam utilitatem, fed&in
propriain fruftuum intuitu , imo interim do-
initio retum hereditariarum. Neque obfcure haec
fenteritia coliigi poteft ex l. ult. ffi. h. t. in qua ,
dum dicitur tranfaftionein poft reftitutionem he-
i-editatis inter debitorem hereditarium ac fiducia-
rium hetedem interpofitam non nocere fideicom-
iniflario , nifi debitor reftitutionis fa<5tae ignarus
fuerit; fatis innuitur a contrario, nondum reftitu-
tione fa£ta tranfaftionem boria fide iriterpofitam
ratam fore. Eo modo * quo & lis ante reftitutio-
riein fiduciario mota nocet fideicommiifario,
non iterri ea , qua: poft reftitutionem deinum
ca'pta eft./. fipatrom 55. §.ult. juntt. I. fatta63.

fi beres 2 .ff. ad SConf. Trebell. Nec minus id
evincit a compromiflo defumtum argumentum ,
quippe cui per fiduciarium fa<5to dum ftare tene-
tur fideicommiflarius. /. cum bereditm 36. jf. ad
SConf. Trebell. ratio non eft , cur non & tranfa-
ftionem haberet ratam. Maxime, cum facilius
tranfactio, quam compromiflum, fuftineatur.
arg. /. fratris 1 o. C. h. t. jun£t. /. non diflinguemus
32. §.deliberali 7. ff. de receptis. Et quamvis ve-
Tuin fit, rem inter alios a£tam aliis plerumque
haud nocere. /. fepe 63. jf. dere judic. /. impera-
tores 3. ff. h. t. quia tamen pendente fideicom-
mifll conditione incertum eft an unquam ad
fideicommiflarium ex cauia fideicommifli quid
perventurum fit ,■ dum hic ante fiduciarium mo-
ri," aut alia ratione deficere poteft ; fruftra vide-
•retur exquiri ac adhiberi in tranfa<5tione confen-
" fus ejus, qui non nifi lubriea ac incerta acquiren-
di fideicommifli fpe interim fe alit. Multoque
'magis id obtinebit, ubi non certx perfona:, ied
generaliter iis, quitempore exiftentis diei velcon-
'ditionis proxiiniores futuri funt, reli<5tum inve-
nitur fideicommiflum. Atque ita in aliis quoque
juris partibus videmus, illos, qui jus in re habent,
licet temporarium, aliis potuiflc fuo fafto no-
cere, itidem jus in re, etiam pracfens , habenti-
bus. Creditor certe, hypothecarius cui per unum
'dominorum pars fundi pro indivifo pignori data
eft , fi ab alio ad divifionem' provocatus fit, li-
citatione bona fide vincere poteft alterum vilius
"licitantem , aut vinci, adeoque vel totius fun-
'di dominiuin debitori etiam invito acquiret, aut
partem debitoris eodem rcpugnante in alterum
partis alterius dominum eft tranflaturus ; etiamfi
voluntarius a<5tus fit, licitatione vincere vel vin-
ci, acnon multum a tranfa<5tione diftet.l.com-
muni dmdundo 7. §. f debitor 13. ff. communi
divid. Ut ergo creditor debitori, licet doinino ad
quem res foluto debito reverfura eft, nocere po-
teft; ita non video,curnon pari & majori ratio-
ne fiduciarius bona fide tranfigendo polfet fidei-
commiflario jus facere. Accedit his; quod pen-
dente fideicommifli conditione fa£tse a fidUCiario
in rem fideicommiflariam bona fide impenfe per
fideicommiilarium ratse habenda? funt, ac fidu-
ciario reftituendar. /. qui exceptioncm 40. §. fi
pars 1 j.ff. de conditt. indeb. uti & creditoribiis fa-
£tas promiffiones & folutiones, ficutalienari quo-
qvte pofllnt hereditaria; res , fideicommiflo non
obftante, ad alieni jeris folutionem. /. filiusfani.
114. §. Divi iq.jf. delegat. 1. /. cum hareditas
3 6.jf. SConfi. Trebell. quodque folus fiduciarius ,
&nullo modofideicommilfarius, pendente fidei-
commifli conditione, adeoque ante reftitutio-
nem, de negotiis hereditariis agere in judicio ac
conveniri poteft , ac denunciationes, qua: per
viduam gravidam poft mariti obitumfiunt iliis,
quorum intereft , folis fiduciariis, non item fi-
deicommiifariis, faciendse funt; quamvis fidei-
commiflariorum interfit , non riafci aut fubftitui
partum , hereditatem fiduciariis pariter ac fidei-
commiflariis interverfurum. /. 1. '§. denunciari
iq.fifi. de ventre. infipic. deriique etiam in fiducia-
rium lata fententia fideicommiflario nocitura eft ,
liifi culpa fiduciarii condemnatio interveniflet.
arg. /. ex contrattu 44. ffi. de re judic. five de re
fingulari , five de tota hereditate fiduciario lis
ante reftitutionem mota eftet. /. fipatrom 55.
§. ult. ff. adSenatufic. Trebell. idque, ne alioquin
dominia rerum in incerto eflent, incerta-que re-
rum judicatarum auftoritates; ut plenius exfequi-
tur Peregrinus de fideicommififis art. 53. nnm. 49j
& Jeqq. Si ergo& folutione, & impeniu bona fi-
de fa£ta, & lite bona fide agitata, & denunciatione
fibi fa£ta, fiduciarius fideicommiflario nocere poi-
fit; non eft , cur non & tranfigendo bona fide
fine gratia aut fordibus eidem poflet praejudicare:
prarfertim , fi meininerimus , tranfa£tionem
a;que, ac rem judicatam , ad lites finiendas com-
paratam effe, nec minorem ejus , quam rei ju-
dicatx, au£toritatem. /. 2 .fifi. de jurejurando ; &
ita fentit Corafius Mifcell. libr. 2. cap. 19. num.
10. Peregrinus de fideicommififis art. 5 2. num.
88. Nec hifce refragatur , quod, licetlata in
emtorem fententia in materia evi£tionis au£tori
noceat, & emtori in au£torem regreflum det;
tranfa£tio tamen & compromiffum auftori haud
nociturum fit. Lfidittum 5 6, §. fi compromifiero 1.
fifi. de evitfionibus. jun£t. I. fi cum qucejlio 17. C.
eod. tit. Et fententia in teftamenti inofficiofi
quadtione adverfus inftitutum data legatariis no-
ceat; quibus tamen tranfaftio inter inftitutum &
heredem legitimum interpofita nullum prsejudi-
cium eft allatura. I. fifiufipeCla 2p.pr. & §. quam-
vis 2. jfi. inof. tefiam. I. afiententta fieqq.

I;

jj

f

——-

Lfiperlufiorio xq.fifi. de appellat, 1. imperatores 3. pr.
ff. h. t. Etenim quod attinet emtorem tranfigen-
non poterat non ternere videri fa£ta per

f
tem

eurn tranfaftio fine voluntate au£toris,non tantuiri
principaliter periclitantis ac de evi£tione obftri-
£ti, fed re£tius probabiliter defenfioues rei vendi-

----

I B; II. T I T. XV.

ta:

-ocr page 201-

d e tRANSA

fce fcientis; cui etiam propterea, ut liti mota:
aflifteret, denunciandum fuit; cum ex adverfo
seque & magis fideicommiflario, quam fiducia-
rio , ignota dubiaque fint jura defundi, & ip-
fius fucceffionis; . ac fiduciarii magis , quam fi-
deicommiflarii interfit, cui & propterea denun-
ciandum efie, dictum eft. /. i. i \-ff- de infpic.
•vcntre. Quod vero fpectat tranfadtionem fuper
inofliciofo teftamento, nonmirum, eamneque
legatariis obeffe neque libertatibus: cum enirn
teftamentum inofliciofum non ipfo jure nullum
fit, fed vires retineat, donec judiciali fuerit re-
fciflum fententia , & inftitutuS femel ex tefta-
mento tali hereditatem adeundo femet obftrinxe-
rit ad legatorum implementum , non potuit tran-
figendo fefe ifti oneri in totuin tel pro parte fub-
ducere , dum certo conftat, quid ab initio le-
gati nomine debitum fuerit, quoties legatarii va-
liditatem teftamenti probare parati funt. Eftque
jus legatariorum diftindum plane a jure heredis
de inofliciofo tranfigentis , quippe qui nullam
fibi vindicant hereditatis partem, fed ex titulo
iingulari res fingulares : cuny ex adverfo jus fi-
deicommiifarii plane idem fit /um jure fiduciarii,
ac fimpliciter onera omnia ac commoda a fiducia-
rio in fideicommiifarium tranfeant, quantacun-
que fuerint, fic ut difputetur vulgo , an gra-
vanti an gravato fuccedatur ex fideicomtnilfo :
ut proinde fiduciarius de fuo jure tranfigens, non
poifit non videri tranfegifle iiinul de jure fidei-
commiflarii, jus fuum omne ex jure , quod fi-
duciario competebat, habentis ac metientis. Pru-
dentius interim & tutius heres fiduciarius ple-
rumque fecerit, ii ab omni abftinuerit tranfaftio-
ne, omnefque controverfias fecundum juris ri-
gorem judiciali patiatur fententia decidi : quatn-
vis nec inficias eundum fit, durum efle , quod
fiduciarius debeat litigando fefe exponere metui
amittendi totum , fi fuccumbat , cum potuiflet
tranfigendo partem retinere. Prsefertim cum &
in jure tranfadtiones commendentur , ac non vi-
tuperanda dicatur verecunda cogitatio ejus , qui
lites execratur. /. itcm ft 4. itemque 1 .ff.de
alienat.jud. mut. caufa fatfa.

9. Et ha-c quidem ita , fi fiduciarius cum
aliis, hereditatem vindicantibus aut rern fingu-
larem, aut cum creditoribus vel debitoribus he-
reditariis, de dubio tranfegerit fuo vel defun<5ti
jure. Sed fi inter fiduciariuin ac fideicommifla-
rium fup er ipfo fideicommiflo , quod vel ex in-
certo eventu , Vel ex obfcuris fideicommittentis
verbis eit dubium , tranfaftio interceflerit, non
dubium , quin & tranfigentibus noceat, & eo-
rum heredibus, quippeYa&um defun&i prsefta-
re obftridis. /. 1. /. cum proponas 16. C. de pattis.
I. de fideuommiffo 11. C. de tranfiatiion. arg. /. cum
a matre 14. C. de rci vind. I. iienditriei 3. C. de reb.
dlienis non alienand. I. five pojjefifio 14. C. de evi-
Hion. I. ex qtta pcrfonl 149. ffi. de regul. juris l.
Seja fiundos 7 3. ff. de evitton. mutato jure veteri,
ex quo tranfa&io fuper fideicommiflo reciproco

c t i 0 n r b u s. i8f

reprobata fuit, tefte Paulo recept. fient. libr. 4;
tit. 1. §. 13. Nec refert, heredum in tranfigendo
mentio fa£ta fuerit, annon, cum in dubioquif-
que non fibi tantum fed & heredibus fuis creda-
tur padtus. l.fi pattum y.ff. deprobation. Pere-
grinus de fidetcommtjf. art. 5 2. num. 96. 97. Pla-
ne, fi quis tranfigentis hereditatem refpuendam
cenfuerit; vel etiam adhibito inventarii beneficio
adiverit, nullum videtur pafiurus ex tranfadio-
ne prsejudicuin; cum non adiens rede venire
poifit contra defunfti faftuin. arg. /. cum a matre
14. C. de reivindic. I. five pojficfifio 14. C. evittton.
/. venditrici 3. C. dcreb. alicn. non alicnand. tk cutn
inventario hereditatem fufcipiens oinnia fua jura
fic integra eonfervet, ac fi hereditatem non adi-
viilet, ut latius ttt.de jure delibcrandt. Peregri-
nus d. art. 5 2. num. 97.

10. Tranfigi poteft de rebus dubiis, id eft,
de quibus jus eit dubium , dubiufque eventus ;
five ex incerto conditionis etiamnum pendentis,
licet tunc nulla lis fit autmetuatur, velutinter
fiduciarium <k fideicoinmiflariuin de fideicom-
, miflo conditionali, fecundum jam di<5ta. /. 11.
C. h. t. five ei dubia incertaque litis inotae aut
movendse viftoria. /. cum te proponas 2. C. h. t,
etiamfi forteres, fuper qua traniigitur, natura-
liter certa fit; in quatitum non de generalibus
tantum negotiis , velut hereditate , rationuin
redditione , funilibufque, tranfigi poteft. /. 2.
3. 4. 5. 6. C. h. t. fed & dere certa fingulari,
puta fundo Corneliano, debito aureorum cen-
tum , & aliis. l.fi de certa re 3 1. C. h. t. nec du-
bium mihi, quin & de ipfa ftatus qua;ftionc >
adeoque libertatis ingenuitatis aut familise jure ,
recie tranfigatur. /. ult. C. h. t. arg. /. eum qui 3 o„
§. fi libcrtus 4. jfi. dejurejurando junft. /. 2. eod.
licet etiim prtvata paftione nec vere fervus liber
fieri poflit, nec vere liber in fervilem transferri
conditionein , /. tranfiattione 16. C. h. t. l.fivo-
kns 6.1. liberos 1 o. C. de liberali caufid. quo minus
tamen tranfigentium intuitu pro libero aut fervo
habeatur, nihil vetat ; tranfadtione intier folos
tranfigentes, non vero aliorum intuitu, operan-
te. Vinnius de tranfiattion. cap. 4. num. 11.

11. De rebus certis non redte tranfigitur,
adeoque nec poft fententiain , quoties illa in rein
judicatam tranfivit, ficuthaud amplius fuperfit
appellandi facultas , aut reftitutio adverfus rent
judicatam necdum petita fit. Nam fi appellatio
adhuc interponi poflit , aut negetur judicatuin
efle , aut reftitutionis adverfus rem judicatain
impetrandse metus fubfit dum ea jam petita eft ,
tanquam de dubio etiamnutn negotio re£te tran-
figitur. /. & pofi 7. /. pofl rem 11. ff b.t.l.fi
caufia 32. C. h. t. adde Vinnium de tranfinttion.
cap. num. 5. 6.-j. 8. 9. Sed quemadmoduin
de jure Romano tranfa£tio fuper re judicata fir-
mabatur, quoties mediante Aquiliana ftipulatio-
ne, & acceptilatione fubfecuta, jus ex re judi-
cata qusefituin ipfo jure perimebatur. d. l.fi caufia,
32. C. h.t. & gratuitum probabatur fuper reju-

A a dica-

-ocr page 202-

186 L i B. II.

dicata pa&um, tanquam liberatorium , & dona-
tionis caufa conceptum. /. jurifgentium 7. §• fi
pacifcar. 13 .ff. depaftis. Paulus recept.fent. libr.
I. tit. 1. §. ult. ita quoque moribus receptum eft,

tranfadiones fuper negotio, ex re judicata certo,
ratas elle. Groenewegen. ad l. 7. §. I. ff. h. t.
num. 2. Nec dubium, quin, fidejuffore jam
condemnato, reus principalis necdum condemna-
tus tranfigere valeat, ita utnon principali tan-
tum , fed & fidejuffori condemnato, tranfaftio,
tanquam in rem concepta paftio, fit profutura.
/. &pofij. §.i.f. h. t.

12. De relidis teftamento, & in univerfum
de controverfiis, quae ex teftamento proficifcun-
tur, nequetranfigi neque exquiri veritas aliter
poteft, quam infpe&is cognitifque verbis tefta-
menti. /. dehis 6.f. h. t. Nec alius videturfen-
fustribui pofle verbis. d. I. quafr Gajus JCtus
in libr, I7.adedi£tum , unde depromta eft d. /.
6. non de tranfaftionibus fed teftamentis traftaf-
fet, nam licet hoc haud improbabile fit ex va-
riarum legum infcriptione, debiiior, tamen eft ar-
gumentatio, qua concluderetur, nonaliamer-
go taii in libro quasftionem fuiffe ventilatam.
Quis enim nefcit, innumeris prope in locis per
modum rationis, vel obje&ionis, vel exempli,
materias tradtari ab ea , qua: ex profeffo excuti-
tur, alienas prorfus , ft in fe fpe&atae fuerint.
Ne longius abeam , hic ipfe Gaji locus cum aliis
collatus abunde id docet : cum enim Gajus d.
libr. 17.de teftamentis agens in rationem inqui-
reret, cur tabula: teftamenti aperiri, infpici ac de-
fcribi deberent, hanc ipfam fuppeditat, qua: eft
in /. 6. f. h. t. poftquam in principio verba edifti
exhibuerat, quibus praetor fe teftamenti infpi-
ciendi defcribendique poteftatem facturum polli-
cebatur, mox in /. 1. §. 1. f. teflam. quemad-
tnod. aper. infpic. & defcrib. fubjungit; ratio hu-
jus editti manifcfla cfl, neque enim flnejudice tran-
figi, neque apudjudicem exquiri •veritas de his con-
trovcrfih, qucc ex tcflamento proficifcuntur, altter
jiotefl , quam infpettis cognitifque verbis tcflameti-
ti. rernovens ita omnem tranfaitionem, five fine
judice & extra judicium , five apud judicem ,
controverfia tranfadione decideretur , fi non ef-
fent prius infpedtffi teftamenti tabula- : meraque
eft tferborum captio, fi dicas, velie Gajum in
hifce verbis , nullam poffe de controverliis ex
teftamentoproficifcentibus tranfadtionem fierifi-
ne judice; cum id nulla lege cauturn fit, & tum
in judicio tutn extra judiciuin, feu , apud affa
Refforis provincice vel fine attis , redte tranfigi
receptum fuerit. /. flve apud 2 8. C. h. t. adde Ant.
Fabri Rationalia ad d. I. 6. ff. h. t. Et ex hifce
ipfutn quoque Gajum illuftrari poffe cenfeo ,
dum in /. in his 16, ff.de condit. & demonflrat.
(quseeftex eodem libr. 17. ad ediftum ) ait,
in his quce extra teflamcntum incurrerent, pofe res
ex bono & cequo interpretationem capere ; ea vero,
quce ex ipfo teflamento orirentur, ttecefe efe fecun-
dum fcripti juris rationcm expediri. Quod enitn

T 1 t. X V.

controverftse, tum ex teftamento , tum aliunde
defcendentes, per judicem fecundum fcripti ju-
ris rationem feu leges decidi deberent, id omni
dubio carebat: ac proinde hanc ejus in hifce puto
fententiam efle, quod peculiari jure controver-
fiae ex teftamento orientes expediri, tranfigi s
finiri non potuerint, nifi fecundum fcripti juris
rationem, feu, nifi fecundum juris praefcriptum
infpedtis prius cognitifque verbis teftamenti; ne
alioquin temere nimis ac inconfiderate fperne-
rentur defundtorum liberalitates, vota, ac ex-
pe&ationem honoratorum fubinde fuperantes;
& fuprema elogia fubverterentur ; quae exitum
habere, & teftatorum privatim, & publice quo-
queintereft. /. velnegare j.ff. teflam. quemadtn.
aper. infpic. & defcrib. pr. Inflit. ad lcg. Falcid,
Quibus accedit, quod ex jurejurando delato ac
pnrftito fuper his, quae tefiamento dicebantur re-
iicta, nullum jus fibi jurans metiri poffit, fi po-
ftea infpeftis teftamenti tabulis nihil relictum con-
ftet; licet alioquin de perjurio non foleat quaeri.
l.ult. C. de reb. cred. & jurejur. Neque fufficiens
difterentiae ratio fuppetic,cur aiiud in tranfadione,
quam jurisjurandi prceftatione fervaretur; cum
jusjurandurn vicem tranfa&ionis ac decifionis ob-
tineat, imo jurejurando tranfigatur. I. 2. /. ad-
monendi 31. ff de jurejurando. Atque his funda-
mentis nititur, quodwz/. imperatores 3. §. 1. f
h. t. decifum eft , tranfadione propter fldeicom-
miffum fadta , ac repertis poftea codicillis, ex
quibus apparebat majorem ex fideicommiffi cau-
fa quantitatem deberi, id quod minus ex tranfa-
dtione fideicommiffarius adeptus eft, confequi
eum poffe. Quamvis enim apertum & infpe£tutn
effet teftamentum , atque inde quis forte conclu-
dendum putaflet, juris interpretatione codicillos
quoque velut teftamenti acceflorios , pro aper-
tis ac infpedtis habendos fuiffe, & fequi jus tefta-
menti juxta. t. ab inteflato 16. in fine & l. 18.ff.
de jure codicill, l. pen. ff. teflam. quemadm. aper.
infp. & defcrib. re&ius tamen viiumfuit, etiam
ipfos codicillos, quibus erat exprelfa fideicom-
miffi quantitas, debuiffe infpici; quod cum in
cafu d. I. 3. §. 1. non effet fadum, tranfadio
nuliuin fideicommiflo pariebat prsejudicium. Sci-
licet, ut inciviie eft, nifi tota lege perfpedta,
una aliqua particula ejus propofita , judicare
vel refpondere. l.incivile 24. ff. de legibus, ita
quoque , non infpedis cognitifque omnibus vo-
luntatis fuprema» (legis inftar fefe habentis juxta
novett. 22. cap. 2. ) partibus, judicare aut tran-
figere reprobatum. Atque ita obfervari, teftes
funt. Peregrinus de fideicommiffis art. 52. num.
77. Sande dccifi Frific.Hbr. 4. tit. 5. defin. 15.
ante med. Ant. Faber Cod. tibr. 2. tit. 4. defin. 1.
Andr. Gayl tibr. 2. obfierv. 139. num. 10. Chri-
ftinseus vot. 1. dccifi 84. num. 12. &ficqq. Hugo
Grotius manudut7. ad Jurifiprud. Hottand. tibr. 3.
cap. 4. ttum. 9. Vinnius de tranfaffion. cap. 5.
Refponf JCtor. Holl. part. 3. vot. 2. confit. 14.
num. 3.4. nec adverfatur /. Lucius Titius 78. §.

uk.

-ocr page 203-

De transa

ult.ff, A(l Soutufccnfiilt. Trcbell. quippe qua: non
de repertis poftea codicillis agit, fed de inftru-
mentis illis, ex quibus apparebat major quantitas
patrimonii; cum ex codicillis voluntas quidem i
at non fubftantire quantitas, colligenda fit. Mul-
to minus obeft. t. uon efiferendtis n.ff.b.t. cum
aliud fit, de fiolo eo cogitajfe, quod prima tejla-
menti parte , at nm ctiam , quod pofieriore lega-
tumfit, aliud vero priorem tantum partem in-
fpexifte : nam & qui totum infpexit, '& gene-
raliter tranfegit de reli<5tis teftamento, prsetende-
re quidem potuit, fe de reliftis priore parte tan-
tum cogitafle : fed & talem ferendum non ejfe ,
cum indignatione jurifconfultus teftatur ; cum
tamen fatis probabilis fuiifet ignorantia , nec
cum indignatione rejicienda , fi nihil pra:ter
partein priorem fuiflet infpe&um.

13. Nec refte quifquam in tranfigendo huic
tabularum infpectioni renunciat ; cum iuo qui-
dem favori unumquemque renunciare leges fi-
nant; at non juritertii, jurive publico ; quod
ihic contingeret, dum mfpeCtionem requiri di-
ximus , ne temere fubverteretur teftatoris ju-
diciurn neve teftamenta defunftorum occultaren-
tur, quae exitum habere , teftatoris & publice
intereft. d.l. 5. ff. tcfiam. quemadm. apcr. infipic.
& defcrib. d. pr. Inftit. de lege Falcid. Peregrinus
de fideicommififis d. art. 52. num. 78. Sande d. hbr.
4. tit. 5. defin. 1 5. ante med. Andr. Gayl d. libr. 2.
cbfierv.139. ntm. 10. Chriftinceus d. vol. 1. decifi.
84. num. 13. 14. Yinnius de tranfact. cap. 5.
iium. 7. &fieqq. Si tamen fiiie infpe&ione volun-
tas teftatoris aliunde tranfigentibus cei to innotue-
rit, fubfifteret tranfadtio ;cum is, quinonigno-
rat, fed jam certus eft, non amplius videatur cer-
tiorandus. arg. /. 1. in finejf. de attion. cmti. Ant.
faber Cod. libr. 2. tit. 4. defin. 1. Hinc & fi nuncu-
padvum fuerit conditum teftaihentum , quia ta-
bularum infpectio fieri non poteft , {iiifecerit, au-
ditis teftibus cognitam perfpe<5banque tranfigen-
tibus fuille defuncti voliintatein. Yinnius detran-
fafi. cap. 5. num. 6. Non etiam vetitum videtur
ante infpedas tabulas pa&um gratuitum , aut
limplex renunciatio feu repudiatio reliftorum :
eo quod jus lingulare, in tranfacfione induftum,
ad confequentias trahendum non eft , .& vu!go
cuique licetjus fuum remittere. Vinnius de pa-
(iis cap. 18. hum. 6. & de tranfattioh. cap. 5.
num. ult.

14. Alimenta quod fpe<5Iat, fi quidem ea ex
contradu debita fint, nihil impedit, quo mi-
nus mutua tranfaftione abfque prstoris decreto
tollantur , uti mutuo confenfu introdu<5ta fuit
obligatio ad ea praftanda: neque enim hoc cafu
quifquam alieho, fed fuo tantum, juri renun-
ciat ; & naturale eft unumquodque eo genere
diflolvi quo colligatum eft. /. cwn bi 8.%.bcec ora-
iio 2. jf. b. 1.1. mbil tamhaturate 3 5. jf. dc regul.
juris. Sin ultima voluntate relitta fuerint, fi qui-
dem morain iis prseftandis intercefterit, fic ut in
pra-tcritum , biennii forte vel alterius tcmporis

ctlonibus. 187

jam tranfafti, alimenta fint debita , nec tunc ad
trantadlionem videtur decreto opus ; eo quod
harc alimentorum naturam habere defierunt, &
fimplicis legati induerunt conditionem, adeoque
nec alimentoruin jure cenferi debent; non eniiji
quifquam in prceteritum vivit aut alendus eft.
/. de alimentis 8. C. b. t. Si verb in futurum pra-
ftanda veniant ex teftamento, vel ( quod hic
idern) ex codicillis, vel mortis caula donatione j
vel mortis caufa capione , traniaciio non aliter
firmitatem habitura eft, quam fi prstoris decre-
tum acceflerit; ne iii, quibus aliinenta relicta ,
nimifi temere tranfigant, &lucri prarfentis illecebra
invitati, modico contenti fint, atque ita pia
ac provida teftatoris , alimoniam concedentis,
voluntas fubvertatur.d.Lcum hi 8. pr. & §. bccc
oratio z. ff. h. t. idemque eft , fi modicus ufusfru-
<5tus alimentorum vice reliftus fit. d. I. 8. §.fi iri
annos z^.jf. b. t. Confiderandum enim , paren-
tes, aiiofque , qui liberis aut cognatis in luxum
pronis ccmmittere proprietatem rerum non audc-
bant, ne, his prodigalitate brevi diffipatis, efurien-
dum eflet, annua aut menftrua aut diurna tefta-
mento alimehta prudenter conceffifle. Et hinc h
Martiale patrem epigrammate notatuin puto i
quod filio quidem Philoinufo menftrua imo diur-
na vivus diftribuilfet, fed moriens eUndern in-
ftituiflet ex afle heredem ; illam enim inftitutio-
nem ei, cuncta perdituro , non profuturam, fed
magis exheredationem videri. Hanc certe Mar-
tiali» puta mentem , licet vulgo cjus interpretei
alio fenfu accipiant, acumen verumhaud obfer-
vantes. Sic ille libr. 3. cpigr. jo.

Confiituit, Philomufie, patcr tibi millia bind
Menfirua, pcrque cmnes prcefiitit itla dieS

Luxuriam prcmeret cum crafiina fiemper agefias
Et vitiis efficnt danda diurna tuis.

Idem te moricns heredem ex atfe reliquit ?
Exheredavit te , Phitomufie, patcr.
Quod fi alendus tranfigendo non perimat aut
diminuat obligationein ad alimenta , fed magis
conditionem luam reddat meliorein aut faltem
non deteriorem, fubfiftet & fine decreto tranfa-
<5tio ; cuni id tinum, ne per tranfadionem ali-
menta interciperentur, fua D. Marcus oratione
intenderit. Vide d. I. cumbitt. §. camtranfaciio-
nem 6. & §. pen. & ult.jf. h. t. confer Vinnium
de tranfafl. cap. 6. Quid quod nec gratis quis
prohibetur de iis pacifci; cum ita cel(et prohi-
bitionis ratio, nec adeo facile quis jus luum prse-
fumatur gratis remifturus, quam quidem prjefen-
tis, utut modicae pecunia:, oblata prseftationc.
Cui accedit, quod liberum Cuique eft , ex ge-
neralibus juris fundameritis , relidta fibi legata
non acceptare , quodque id ipfum nonnunquam
fuadet aut relinqueridi modus, aut legati tenui-
tas , aut alise id genus caufae, ad repudiandum
impellentes. Quid enim fi velut egeno , qui
opulcntus eft, quantitatis exiguse annua ihen-
ftruave alimentorum nomine data concipias; qu^
non fine opprobrio adinittat honoratus ? Donel-'
Aa 2 lus"

-ocr page 204-

iSS L I B. II. T

ks ddl. 7. fieupdtius 8. C. h. t. num. 1. Vinnius
de pdftif cap. 18. num. 7. & de tranfafi. cap. 6.
num.idt. iit quamvis nonnulhs piaceat, unum-
quemque de alimentis ex quacunque cauia debi-
tis nunc pofte tratiftgere. Zypeus notit. jur. Belg.
hbr. 1. tit. de tranfatfionibus verf. non potejl. Tu-
tius tamen aliis vifum, a jure Romano hac in
parte non recedi; dummodo meminerimus,
non prsecife defiderari, ut tranfactionem antece-
dat decretum; fed fuftxcere , quod vei ratihabi-
tione magiftratus firmetur; quod ii & iiia defi-
ciat , appareatque in liecem pauperum tranfa-
ftionem fuifle interpofitam, fic ut, remifla ali-
mentorum prarftatione , tranfigens reliquis ex
publico alendis affociandus eflet, refcindi tran-
fa£tionem ratiodi&at. Grotius manudutt. adju-
rifprud. licll. libr. 3. cap. 4. num. 9. Groenewe-
gen ad l, 8. C. b. t. Refponfa JCtor. Holl. part.
3. vol. 1. confil. 144. circafin. Quotics autein
licite fuper alimentis futuris tranfa&io interponi-
tur , per quam vel diminuitur vel tollitur aci aii-
menta obligatio, ftriftam iila recipit interpreta-
tionem; fic utnec veftitus nec habitationis fed
tantum cibariorum praftatio in dubio cenfeatur
peremta. I. cum bi 8. §. qui tranfigit. 12. ffi. h.t.
licct in legato, quo alimentarelinquuntur, & ita
introducitur ad ea obligatio, veftitum quoque &
habitationem comprehendi refponfum fit. /. legd-
tis 6.1. uit.ff• de aiiment. vel cibar. legat. ita fciii-
cet fuadente maximo alimentorum favore , ut &
pienius ac faciiius introducatur, & diificilius par-
ciulque refolvatur praftandi neceflitas femei
nala.

15. De caufis quoque matrimonialibus tran-
fa&ionem pro matrimonio quidem, at nori con-
tra iilud, iic ut impediretur aut refoiverctur, in-
terponi pofle , ex juris Canonici principiis tra-
dunt intcrpretes. arg. c. fin. extra. de tranfattione
Andr. Gayl.libr. 2. obficrv. 94. nlim. 14. Vin-
iiius de tranfatf. cap. 4. num. 12. Nec dubium ,
quin & nunc privatis paftionibus fruftra tentetur
matrimonii Jemei re£te contradti, tanquam vin-
culi privatim individui, diremtio. Sed quo ini-
nus in cafu dubio futuri matrimonii incerta fpes,
ex dubiis quarfita fponfaiibus , mediante tranfa-
ftione, aliquo dato diifoivatur, acevanefcat, ut
jure non inhibitum , ita penes nos quotidianum
eft.

16. Non etiam iicita de futuris deliftis aut do-
lo futuro traniactio; quippe ad delinquenduin
invitans arg. /. fi unus 27. pafta quce 4. ff. de
pafiis l.fi arco 70. §. ult. in fine ff. de fidejuffori-
hus. De prasteritis vero privatis deiiftis eatenus
permifta eft , ut pecuniaricc pcence toilatur obii-
gatio. /. fipignore 54. §. ult. /, interdum 56. §,
ijui tutelam 4.. ff. defiurtis. non item , ut & infa-
mia evitaretur. /. athletas 4. §. ult. I. $.1.6. §. 3.
ff. de his qui not. infiam. §.pen. Infiit. de pcena te-
rtierc iitig. cum enim pcena pecuniaria ex deiifto
privato appiicetur aftori; conveniens erat, il-
lum llio juri privato per tranfaftionem renuncia-

i T, XV, '

re pofle : quod non ita eft ih infamia, qtiippe
qus pubiicis annumerata pcenis , ob Isefioneni
publico illatam per deli&um, non poterat a priva-
torum arbitrio ac tranfaftione pendere. Nifi ta-
men quis audore prxtore tranfegifiet, autgra-
tuitaminterpofuifletpaftioncm. I.fiurti6. §. pa-
ftufive 3. ff. de his qui not. infiam. aut delictum
privatum tale fit, exquo nec damnatos infamia
fequitur , veiuti ex iege Aquilia : cum enim non
alia de caufa infames fint de deli&is tranfigentes 3
quam quia hoc ipfo crimen videntur confitcri.
d. I. 4. §. ult.juntt. t. 5. ffi. de his qui not. infiam.
confeifus autem pro judicato eft. /. 1. ff. de con-
fefifis.l.pofi rem. $6. ff.de re judicata, confequens
fuit , infamem eife non debere ex ccnfcilione ,
qui nec ex judicato infamis fit.

17. De publicis quoque criminibus iion capi*
talibus traniigere vetitum , fub pcena convifti.
/. tranfigere 18. C. h. 1.1. ult.ff. deprcevdricatm.
excepto falfi crimine i nam quamvis verum fit,
eos , qui dc non capitaiibus tranfaftionem in-
eunt , eo ipfo in falfi crimen polle incidere,
exemplo eorum, qui ob dicendum vel non di-
cendum teftimonium pecuniain acceperurit. /. 1.
§. 1. 2. ff. adleg. Corncl, de fialfis. non tamen ca
eft fententia legis 18. C. h. t. quando di&at, de
aliis criminibus , qua? fanguinis poenam non in-
gerunt, tranfigere non licere, citra fialfi accufiatio-
nem: fed inagis iliic citra a;quipoliet vocukc prrt-
ter , adeoque exceptionem reftri£tionemque re-
gulse inducit. Ut ut enim frequentius fuerit,
citra pro fine accipi, quia tamen etiain pro prce-
ter vox citra ufurpata invenitur in /. ult. ff. de Ca-
lumniator l. un. §. accedit 13. in fine C, de rei uxor,
attione. & in dubio ea vocis interpretatio adhiben-
da eft , qua: vitio caret, & rei gerenda: aptior
eft. /. in ambigua 19. ff. de legibus. I. quoticns idem
67. ff. R. I. non aliud in d. I. 18. denotari quam
prceter , dicendum eft. Nam & aliunde confrat,
de falfi crimine licitam fuifle tranfaftionem. /. ipfie
fignificds 7. C. dd leg. Comct. defialfis. vanumque
effugium eft , in d. I. 7. traniaftioncm non ipfo
de crimine, fed tantum de privata lscfione per
falfi crimen illata fuiffe interpofitam ; convenien-
ter iis, qux occurrunt. in t.de fide 16. C. eod.
tit. de fialfis l. pen. C. h. t. Id enim fi verum effer,
non fuillet per tranfaftionem in d.l. 7. propofi-
tam impedita criminalis de falfo accufatio, quse
tamcn in d. I. 7. denegatur tranfigenti. Quod
enim civilis adio de fallo , atque fubfecuta ad
eam e£ fententia vel tranfaftione decifio , non
impediat ullo modo criminalem falfi accufatio-
nem , manifeftumeft ex. d. I. defide 16. C. ad
leg. Corn. defiaifis l. unic. in fine C. quando civilis
aftio crimina/i prcejudicet. Pra?ter quse omnein
infuper harfitationcm videntur eximere libri.
Bafilicwh , ubi iibr. 11. tit, 2. /. 35. hsec legun-
tur Latine reddita. Jn aliis vero , quce fiangui-
nis pcendm non irrogant, tranfigere non licet, c*-
cepto fialfi criminc : nam de faffi crimine , tametfi
pccnam fianguinis non irrogat, tranfigere licet. Ne-
,-ft- que,

-ocr page 205-

D e TranSaction ibus.

que, ut hoc addam, ratione caret illa de falfo
tranligendi licentia ; nam iicet poena fangui-
nis hominibus liberis non fuerit regulariter irro-
ganda ; in fervis tamen ultimum lupplicium ex
faiil crimine obtinuit./. i. §. ult. ff. adleg. Com.
ie fdfis. cum vero nemo de fuo itatu ita certus
eiie potuerit , pofita pra-fertim non rara apud
llomanos partuum fuppofitione, infantum fervi-
iium plagio, recens natorum expofitione, & ii-
milibus ; atque adeo fieri potuerit, ut liberum
fe credens,pro libero fe gerens , probata dein fer-
vili conditione , ferviii fuiifet afficiendus fuppli-
cio ; probabiie eft, & tranfadionem de falfo ea de
cauiafuifle exceptam. Juvatquenon parum hanc
rationem , quod Vinnius & alii ilatuunt, etiam
in extraordinariis criminibus , in quibus judex
fecundum rigofem poilet ad ultimum ufque fup-
plicium procedere , tranfa&ionem ob imminens
incertum fanguinis feu mortis naturalis periculum
impunitam eiie. Vinnius de tranfaft. cap. 7. num.
16. confer Cujacium. libr. 6. obferv. 11. Fachi-
lieutn. Controv. Itbr. 1. cap. 9. & diflentien-
tem Vinnium. de tranfaft. cap. 7. num. 30. &

fm-

18. De capitalibus faiie criminibus poenam fan-
guinif), non mortem civilem, irrogantibus ,tranf-
a£tio permiila fuit: vifum namqiie, ignofcendum
efleei, quifanguinem fuum qualiter qualiterre-
demtum voluit. d. I. tranfigere 18. C. h. 1.1. ult.
ff. de prccvarkatione. jund. /. 1. ff. de bon. eor.
qui ante fent.' mortem fibi conficiv. Sed tamen &
hic exceptio eft in raptus crimine, quatenus pa-
rentes , (non item alii) cum raptore tranii-
gere vetantur. arg* nov. 143. 150. Vinnius. de
tranfiici. cap. 7. num. 19. pr&cipue vero in adul-
terio. d. I. 18. C. h. t. neque enim verba ilia e.v-
cepto adukerio fpuria exiftimo , ac ex textu exi-
menda, tum quia in /. de Crimine 1 o. C. ad leg.
fjul. de adultcr. nominatim vetita de adulterio tran-
faftio : tuin quia in libris Bafilicwn femel iterum-
que hsec de adulterio exceptio repetita eft,* fic
enim libr. 11. tit. 2. I. 35. verba habent. in his
quidem criminibus, qute fianguinis pcenam ingerunt
tranfigere licet, excepto adulterio. & mox. brcviter
igitur ex h<ic confiitutione hanc reguUm fiatuito.
De criminibus , quce pcenam fianguinis mfermit,
rettc tranfigtmus , excepto crimine adulieriu Ratio
exceptionis eft, quod in ienocinii crimen incidat
de eo tranfigens. /. is cujus ope 14./. ad leg. Jul.
de adultcr. & cum paucse tantum periona- ad hujus
criminis accufationem admiifae iint. /. quamvis 30.
C. adleg. Jttl. de adulter. iis per tranfaftionem fi-
ientibus, iacile crimen fcediifimum maneret im-
punitum. Prsterquam quod hifce paucis propin-
quis , ad accufandum admittendis, ac prsecipue
marito, quem genialis tori vindicem efle oporteret,
non poteft non turpiifimum eiie, vindidam op-
probii domeftici pecuniario commodo poftpone-
re. arg.l.miles 11. §.focer. 3./. adleg. Jul.de
adulteriis. Nec eft, quod quis rationem ab eo de-
fumtam , quod pauci tantumin hoc crimine ac-

M.

cufant, carpendam putet , quafi tahtum ex re-
centiori lege Cohftantini deprompta, non po-
tuiilet anteriores imperatores Diccletianum &
Maximianum , audores d. /. 18. movifte, ut
adulterium exciperent, eotempore, quo adhuc
omnibus patebat, tahquam puhiica, adulteriiac-
cufatio. Etenim nec id , quod pauci tantum
adulteni accufant, a Conftantino primitus indu-
ctum puto. Quin potius & antea hoc cfimen non
nifiabillis, quoruin intererat, vindicatum fuif-
fe verius eft ; quemadihodum eniin jam oiim Mo-
deftini Jurifconfulti a;vo, adeoque dudum ante
Dioclet. Et Maximianum , dc partu fuppoiito
foli accufabaht parentcs , aUt hi ad quos ea reS
pertincbat, non quiiibet ex populo. /. legc Come-
lia 30. §. 1 .ff.adleg. Cornel. de ficariis. ne faliis
extraneorum contumeliis jura familise deforma-
rentur: ita nec promifcue extraneos eandetn ob
rationem fuifle admiflos patet ex l. 2. §. ult. I. 4.
§. cxtraneis 1. I. confiantc 2 6. ff. ad leg. jul. di
adult. dum Ulpianus extraneorum mentionem
faciens non fimpliciter omnes admittit, fed eos ,
qui poft patrem & marituin accufare adulterii
poflunt ,• dumait; fed & quotiens alti, qtti' pofi
maritum & patret^i acCufare poffunt, ad accttfian-
dftmprofiliunt, &c. itetn, extraneis autem , qui
acc/tjarc pojfiunt, acct/Jandi facultas pojl maritum
& partem conceditur & ab eo, qui extra maritttni
ad accufiandim admittitur , confiante matrimonio
accufiari mulier non potefi; prchatam, enim d tna-
rito uxorem , & quieficens tnatrimonium non dcbct
alius turbare alque inquietare, rilfi prius lenocinii
maritum acmfiavcrit. Qua ratione etiatn pafliin in
legibus per extraneos denotantur illi, quibusextra
maritum & patrem jus actufandi in crimine adul-
terii per leges conceifum eft. Eoque ftnfu mari-
tu.m vei jure inariti veljttre extranei accufare, ]c-
ges habent. /. 1. §. 1. /. 13./'?-. & §. 4. /. 15. §.
5. ff.ad leg. Jul. de adulter. Neque tainen refte
quis inde collegerit , omnes ergo extraneos ac-
cufare pofle; nain & poft d. I. 3 o. perfonas certas
ad accufanduin in hoc crimine idoneas enarran-
tem, Itnperatofes Theodofius, Arcadius & Ho-
norius eandern diftinttionein , utrum maritus
jure maritt, an jttre extranei ad accufandUm pro^
cederet, agnOverunt, etfi juris certi eflet, non
quofvis extraneos audiendos efle. /. adultcrii 33.
C. ad lcg. Jul. de adulter. Non aliud ergo, ut
paUcis dicam, debemus Conftatitihi conftitu-
tioni, qua: eft in d. /. 30. quam qtiod accuratam
habeamus perfoharum illarum enumerationem ,
extra quas nullse alice accufare potefant; cutn Ul-
piahi verbis tahtum fimpliciter, iine fpecifica
perfonarum enarratione, ihoneremur, non om-
nes, fed qubfdam, ad accufationem adulterii in-
ftituendam potUifle pfofiiife. Difticultas quidem
noh levis in eo hxret, qtiod multi contendunt
adulterii pcenam tempore audorum d.l. 18. C.
h. t. non fuiife capitalem , fed demum poftea h
Conftantino talein fi£tam. /. quatnvis 30. §.1.
C. ad leg. Jul. de adult. ideoque Cohftantino ad-

A a 3 fcribi

-ocr page 206-

fcribi in noveH. 134. tdp.io. Sed non erraturos au-
tumem, qui gladiifupplicium a Conftantino non
primitus indildum, ied renovatum cenfent ; ne-
que eniin probabile mihi fit, tam paucis verbis
in d. I. 3 o. occurrentibus, fine prasfatione aut
ratione addita , tam infignem a Conftantino
mutationem fuiffe faftam , cum in levioribus
mutandi juris rationem paffim inveniamus adje-
ctam , aut faltem juris mutandi mentionem ,
quorum tamen neutrum in d. 1.3 o. apparet, Nec
novum eft in noftro jure, ea , quse per im-
peratorem aliquem non ftatuta primitus fed reno-
vata funt, eidem velut audtons tribui: qua ra-
tione divifionis beneficium fidejufforibus ab Ha-
drianoindultum juxta §.4. Inft. de fidejujjorib.
fuccefforiejusD. Pio adfcribitur in l. jitejilamento
49. §. 1. vt fin. Jfi. de fidejujfior. Ut proinde nec
mirumfit, Conftantino in d. nov. 134. c. 10.
quoque pcenam adfcribi renovatam magis quam
introduftam; prsefertim, fi confideres etiam alias
ipfam legis Julise poenam, quse fsepe, quafi lege
prope dormiente, vix in adulteria decernebatur ,
fuiife renovatamnotante illud Juvenale fiatjr.
3. verfi 29»

Qualu erat Tragico nuper pollutus adulter
Concubitu, qui tunc lcges revocavit amaras
Omnibus, atque ipfiis Marti Venerique timendas.
Et licet deftituti multis Impp. conftitutionibus ,
priinum nequeamus defignare exafperatae in adul-
teros poense au&orem, conftat tamen, Alexan
dri 1'mperatOris temporibus, adeoque ante d. I.
18. fupplicium capitale debuifle infligi. I. cafiita-
ti 9. C. adleg. Jul. de adult. Nec fpuria , aut Tri-
boniani efle verba pofteriora iftius legis nonse,
vel iude patet, quod & Apulejus & Arnobius,
qui ante Conftantinum vixerunt , capitalis in
adulteros meminerunt pccnse. Vide Rsevardum.
libr. 4. varior. cap. 6. in fine. Jacob. Gotofre-
cluin ad 1. 4. Cod. Theod. quorum appell. non re~
cip. Per eam autempcenam capitalem non depor-
tationem , ( ut vult Jac. Gotofredus d. loco,
putans verba quce fiangumis ptenam non ingerunt,
in d. 1. 18. Triboniani magis, quam imperato-
ruinefle). fedultimum fupplicium feu fanguinis
pccnam oportere intelligi, ex eo colligi poteft ,
quod aliis in legibus nulpiam deportationis poena
muiieribus adulteris invenitur difta; fed relega-
tionis fecundum ipfam legem Juliain, vel ultimi
fupplicii fecundum leges alias : fic ut hic locum
invenire nequeat, per capitalem pcenam in du-
bio non naturalem, fed civilem mortem videri
defignatam ; quippe quod demum verum eft,
fi vel aliis in legibus deportatio proponatur, vel
nihil certi alibi definitum fit; non vero, ubi no-
minatim ultimi fupplicii vel pcense fanguinis men-
tio eft. Nec repugnat, quod Marcianus depor-
tationis meminitinl.fiquis viduam %.Jf\ de quce-
ftionibus. cum ibi deportatio non ob adultenum,
fed ob inceftum cum vidua vel nupta, dicatur in-
fligenda. Quod vero in concurrente tunc adul-
terii crimine non ultimumfupplicium, fed levior

190

L I B. II. T I T. XV.

pcena propohitur, id nb.n ex rigore juris jana
exafperati , fed ex remiflione legis afperioris,
quali dormientis, a Marciano faftum puto: eo
modo , quo & in d. I. 9. C. de adulteriis , mulier
capitalem pcenam evafiffe concipitur , ipfo im-
peratore fic fatis agnofcente legis feverioris ne-
gleftum. Quo modo etiam mulierem iri adul-
terio deprehenfam Ulpianus fententiS judicis ni-
hilominus abfolutain ponit. /. palam 43. §. pen.
jfi. de ritu nupt. Atque hsec circa Marciani r£-
fponfum eo magis probabilia funt, quii riovum
ipfi non fuit, ut pcenam proponeret, non ex le-
ge irrogandam , fed aliam ufu frequentatam , li-
cet Jurifconfulti alii Marciano cosetanei legitimse
pcense mentionem haberent. Ita namque legis
Julise de facrilegiis & peculatu poena eft aqhse 6c
ignis interdidio, incujus locum deinde fuccef-
fit deportatio, tefte Ulpiano. /. peculatm pcend
3 .Jfi. adleg. Jul. pecul. & facrilegos capite puniri
audor eft Paulus. /. fiacrilegi 9. Jfi. eod. tit. quin
& Marcianus ipfe facrilegii convidum in infulairl
deportatum narrat; & poenS legis Julia? de pecu-
latu teneri ait. /. lege Juiia 4. §. 1. /. hac lege 10.
§. 1. infin. ffi. eod. tit. Et tamen idem Marcia-
nus in d. 1.4. §. mandatis 2. Jfi. eod. tit. aflerit,
mandatis principum ad proconfules praefidefque
provinciarum fuifle cautum , ut fiacrilcgi extra
ordinem digna pcena pletterentur; non exlege Ju-
lia , fed mandatis principum, ad ufum ac praxiit
puniendi facrilegos accommodatis : quam pra-
xin licet non ignoraret Ulpianus & Paulus, legis
tamen Julise poenam propofuerunt: Marcianus
contra, etfl fciebat pcenam legis Julis, extraor-
dinariam tamen propofuit i ufu admiflam. Ne-
que fufficiet eftugium , a Marciano moneri in
d. I. 4. §.2. extraordinem facrilegis imponi pce-
nam , a legitima diverfam : at in d. I. 5. ff.de
qucefiion. nihil tale ab eo adnotari. Non enim
ideo fequitur, eam extraordinariam non fuifle ,
omifla tali aperta admonitione : cum Paulus fa-
crilegos (quorum eadem, quse peculatus , pce-
na erat, d. 1.4.pr. & §. 1 .jfi. ad leg. Jut.pecul. )
capite puniendos dicat. l.fiacrilegi 9. ff. eod. tit. &
tamenidem Paulus , libr. 5. fcttt. tit. 27. ac poft
eum ModefiinUs, in 1. pen.ff.ecd. tit. fcribant, pe-
culatus reos in quadruplum damnandos efle; rion
adjicientes';, hanc quadrupli pconam non ex lege
Julia peculatus , fed ex more tunc ufitato fuiffe
illatam, atque adeo crimen hoc nirnia punien-
tium remiffione in non capitaledegeneraffe. Quid
ni ergo fatius fuerit, in re obfcura Marciani quo-
que refponfuin circa adulterii & iriceftus poenam
depraxi illius temporis& negleda perdefuetudi-
nem ordinaria ac legitima coercitione intelligi
potius, dum id adjuvatur ipfo Alexandri refcrip-
to in d. I. 9. C. ad leg. Jul. de adult. quatn fine
au&ore, fine .lege certa , fine codicum fide,
duplici legi tam notabilem inferre medelam chi-
rurgicain , deletis in d. I. 18. verbis , excepto
adulterio ; itern , quce fianguinis pcenam non inge-
ritnt, ac reje&a tota penodo d. legis 9. fi quocrm-

-ocr page 207-

D E T R A N S A C

qui moclo pferuvn capkalcm evafcrit. Idemque ju-
dicium eito de. /. Claudm 13. jf. de his qnib. ut
indignis, ejus fciiicet difpofitionem locum habuif-
fe, quando lecundum Alexandri refcriptum
adulterio poliuti quocunque xnodo pccnatn eva-
fiflent capitalem. Nec magis firtnum prseftdium
adverfx lententise patronis eft in Pauii, Alexan-
dro itidem co^tanei, loco , qui eft in /. ex eo
l2.jf.de tcftibm. Confiderandum enitn, Pau-
lum non ab uf,t fui temporis , aut jure circa adul-
terii pcenam tunc fancito, fed ex ipfis legis Juliae,
( folatn relegationem irrogantis ) verbis, argu-
mentuin petere. Prohibebat fcilicet lex'Julia ,
adulterii damnatatn , & ita relegatam , teftimo-
niuin dicere; indeque concluditur, mulieres
alias ateftimonio in judiciis perhibendo non efte
repellendas. Vide varie de adulterio fentientes
Cujacium, libr. 7. obferv. 11. Jacobum Gotofre-
dum ad l. 4. Cod. Theodof. de appell. non recipiend.
Vinnium. dc tranfatt. cap. 7. num. 17. 18. Cx-
terum gratis de adulterio perpetrato pacifci, lion
puto prohibitutn, neque legetn ea ratione oftendi,
quod proximi, quibus folis accufandi jus erat,
exorari fefe pafli, injuriam remiferint. /. exlege 2.

cceterum 3. I. ft maritus 15. §._// negavctint 5.
I. maritizg. §. qucefium ^.ff. adleg. Jul. de adulter.

19. Porro extra caufarn adulterii tranfadio
tutn reo , tutn adori impune licuit , lege 18.
non diftinguente: fic ut neque reus pro confeifo
aut convicto inde fuerit habitus , neque a&or
in Senatufcoiifulti Turpilliani pcenam inciderit:
quippe in quam non incidit, qui principe vel
lege pennittente defiftit. /. deflltijfe 13. ff. ad
Senatufc. Turpil. Neque interefle puto , an an-
te an vero poft litem conteftatam intercedat tranf-
adtio: narn neque diftinctio in lege fit, neque
poft accufationem caeptam minor , fed eadem
& major fanguinis redimendi ratio militat , peri-
culo tunc proprius reum urgente, ipfoque etiam
accufatore ad pamain talionis per infcriptionem
devincto. Et quamvis verum fit, ahte cseptam
accufationetn non periclitari accufatorem, quip-
pe cui liberum eft accufare vel non accufare,
juxta tit. C. ut. nemo invitus agere vel accufare tc-
neatur ( quo fundamento Vinnius tratifattionem
ei, qui necdum accufare csepit, non impunitatn
putat) tamen ne tranfigendi licentia , reo ex
commiferatione data, redderetur inutilis, fi fu-
turus accufator pcense metu a tranfadione abfter-
feretur ( uti & ipfe Vinnius argumentatur de
tranfadionepoft carptam accufationemfacienda;)
magis eft, ut & ante critnen motum tranfigens
accufator futurus , extra pcense formidinem con-
ftitui debuerit. Vide Vinnium de tranfatt. cap. 7.
num, 3. & feqq. Nec huic tranfigendi licentise
adverfatur, quod accufator in crimen concuffio-
nis videretur incidere; turpemque dicatur capta-
requzeftum, qui nummos acceptat ob non ac-
cufandum. 1.2. ff.de concuffion. I. qui accufare 8.
circa fn. ff. de accufation. diftat enitn plurimum a
traniadione, fuper dubio crimine interponenda,

TlONlBUSi I^t.

fordida concuflio, manifeftatn contitiens, calutn-
niam , ac criminis non perpetrati comminatio-
nem adverfus infontem i llla vetita eft , hsec ve-
ro neutiquam interdida. /. 1. §. fed & 3. Jfi
de calumtuator. Multo minusrepugnat, quod hac
ratione crimina manfura eflent occullata & im-
punita , curn tamen peccata nocentium nota
efle & puniri oporteat expediatque. /. eum qui
\ Jf.de injuriis. l.ftdrcb 70. §. ult.ff. de fidejuff.
I. itavulneratus 5 1. §. 2. ff.ad leg. Jquil. Nori
enim tranfadione per unum interpolita, judicis
ulterior pleniorque ex officio in crimen facienda
inquifitio abfcifla vel impedita eft, neque pri-
vati reliqui ab accufatione exclufi funt. arg. /. qui
ccetu 5. §. uh. ff. ad leg. Jul. de vi public. /. fi quis
fervus 3. C.proquib. caufts fervi proprcemio hbcr-
tat. Et licet reo, per fententiam ab accufationef
abfoluto, coinpetat rei judicatse exceptio non tan-
tum adverfus accufatorem, fed & quemvis aliutn
iterato eadem ex caufa volentem accufare; l. ft
cuicrimen 7. §. iifdem 2. ff. de accufat. ac non mi-
norem auftoritatem tratifadio habeat, quatn reS
judicata./. 2.ff. de jurejurando. tamen in crimi-
num materia scque, ac civilibus in caufis} tranf-
adtio inter folos tranfigentes jus facere poteft; eo
quod tianfigens, ac ex tranfa&ione non publicc*
led libi foli, pacifcens aliquam pecunise quantita-
tem , ut ab accufatione defiftat, non ita totuin
videri poteft populum reprsefentare , quam qui-
dem accufationem publicain folennem ad finem
perducens ad paira1 publicse irrogationem, at-
que ita nihil fibi acquirens; tranfadione quippe
privatis, accufatione vero publicis magis negotiis
accenfenda. Nec obeft , quod jusjurandum in
adione populari interpofitum profit reo adverfus
omnes alios dein adione populari agere defide-
rantes,perindeac fi fententiaabfolutuseffet; tran-
fadio autern & jusjurandum pari ambulent paffu»
/. eum qui 3 o. §. in popularibus 3 .ff. dejutejurand.
juntf. I. 2. ff. eod. tit. quod enim tbi jusjurandum
bona fide exadum adverfus omnes tutum reddit
reutn jurantem , id inde eft, quia, fi unus oc-
cupaverit adionem popularem , omnibus aliis
prseripuit jus agendi & perfequehdi pcenam pri-
vatis ex populari a&ione applicandam ; folufque
incepit, exclufisomnibus aliis privatis, creditor
efle. arg. /. utfi cui 12. ff.dc vcrb.ftgnif. quafi
confumta publica adione. d.l. 3 o. §. 3. dejurejut.

20. Et hsec quidem ita ex Romani juris prse-
ceptis obtinent. I fodiernis vero moribus invaluit,
nulla diftindione adbibita, five publicum five
privatum critnen fit, five capitale five non capi-
tale, la'fum aut lsefi heredes, liberos , uxorem ,
( de quibus latius tit. ad leg. Cornel. de ficariis )
tranfigere pofle cum lsedente, in quantuin ex ta-
li Isefione civilis adio ad indeinnitatem , aut id
quod intereft , poftet competere, Grotius ma-
nuduff. adjurifprtid. Holl. libt. 3. Cap. 4. num. 1 o,
Groenewegen adl. 1 8. C. h. t. D. Joh. a Someren,
dejure novercarum cap.i 5. num. 7. Ant. Matthscus
de criminibus. hbr. 48. tit. 20. cap. 4. nttm. 12.

adeo

-ocr page 208-

Iij2 L I B. II.

adeo ut nec marito proKibitum fit de adulterio
Uxoris fuse , cujus ab initio ignarus fuit, .tran-
figere, flve cum uxore, five cum ipfo adultero,
fine lenocinii vitio. Carpzovius pratt. crimindi
part. 2. quccfi. 71. num. 31. & feqq. Petrus Hei-
gius part. 2. qucejl. 29. num. 79. & feqq. Sed
uti inter folos tranfigentes jus facit, ita non po-
tefl iilis, quibus pubiica accufatio nunc ex re-
gionis cujufque more demandata eft, quibufque
iolis ad exclufionem privatorum jus accufandi
competit , prsejudicare , quominus folenni ad
judicem delatione legitimas aut arbitrarias perfe-
quantur criminum pccnas. Quibus licet apud
nos fuperiori feculo interdiftum fuerit, ne de ul-
lis criminibus tranfadtio fieret , tum quia fiepe
innocentes ea ratione conculfionibus reddebantur
obnoxii, tum quia opulentiores ad crimina in-
vitabantur; -quippe acre folo per tranfa&ionem ,
non pelle, Iuenda.. Ordon. op de criminele Jufiitie
van l\on. Philippus, anno 1570. art. 13. vol. 2.
placit. Hol.pag. 1014. poftea tamen deievioribus
tranfadiones cseperunt pnxtoribus fimilibufque
permitti; uti & de pluribus gravioribus ex con-
fenfu principis, aut camerse rationum principem
reprsefentantis, tranfadtio jurc fit, pracfertim ubi
id , quod objicitur, magnaquidem prsefumtione
jUvatur, fed non evidenti fatis ac luce meridiana
clariore probatione. Merula praxi libr. 4. tit. 14.
cap. 2. num. 5. Groenewegen add. I. 18. C. h. t.
Walfenaar praff.jud. cap. 30. num. 52. 53. 54.
Ant. Mattharus cle criminib. libr. 48. tit. 20. cap. 4.
num. 12. Excepto crimine ftupri violenti, ra-
ptus, faifi , blafphemis, & aliis enumeratis in
inftrutt. Curice Hotlandicce art. 9. Nec tamen ideo,
fi quis de gravioribus non jure tranfegerit cum
publicis accufatoribus, five de quibufcunque cum
privatis lcefis , habendus videtur pro confeflo ,
fed magis, accufatione poft. tranfa£tionem publi-
ce inftituta, legitimis eft convincendus probatio-
nibus. Si enim de levioribus hodie tranfigere li-
ceat, non peccatutique aut convifti confeffique
pama puniendus, qui lege permittente tranfigit.
Et quod talis quantum ad irrogandam infamia.'
notam jure Romano pro confello fuerit habitus.
/. 4. ult, l. *).ff. de his quinot. infam. id ufum
hodiehaudinvenit, dumnulla nunc ipfo jure in-
famia irrogatur citra condemnatoriam judicis fen-
tentiam, ut di&um tit. dehis qui not. infam. Et fi
graviflimaponas crimina, de quibus, in d. art.9.
Inftruitionis recenfitis, tranfigere vetitum, ta-
men de hifce non tam ex fceleris confcientia,
quam potius ob incertum ipfis etiam inlontibus
quandoque ex aliena caluinnia imminens mortis
periculum, tranfa£tum videri poteft; & quia pro-
hibitioni non invenitur appofita in contravenien-
tes convifti confeflique poena, propiuseft ut exi-
ftimemus , non mutatat in eo Romani juris dif-
pofitioni, quod tranfigentes de capitalibus nequa-
quam pro convictis habet, ftandum efte. /. tilt.Jf.
de prcevaricatione. Anton. Faber Cod. libr. 2. tit. 3 6.
deftn- 2. in med. Mynfingerus cent. 6. obferv. 32.

T 1 t. XV.

21. Efteftus tranfaftionls eft, quodlitemdi-
rimat, habeatque vim rei judicat® ,ac jurisjuran-
di inter tranfigentes. 1.2. Jf. jurejurando. Ut ta-
men ftridtam recipiat interpretationem , fic ut
non excedat negotia ac caulas , de quibus nomi-
natim conceptaeft,nec quantitatem pecuniariam
de qua difputatum fuit. Unde licet de debito ,
de refiduis in univerfum , fine quantitatis litigiofe
dubiseve defignatione, tranfigi poflit, atque ea
ratione tota quarftio fopiatur; tamen II de milie
aureis velut refiduis aut debitis cum tutore, aut
alio fimili adminiftratore, vel cum debitore, tran-
fa£tum fuerit, ac poftea major probetur refidui
debitive quantitas , petitio ejus, quod mille au-
reos excedit, non cenfetur tali tranladione per-
emta. /. qui cum tutoribus 9. §. tranfatfio 1. & 3. Jf.
h. 1.1. age 3. C. h. t. Et fi de hereditate inter fratres
aliofve tranfaftio interpofita fit, quafi omnibUs
hereditariis rebus inter eos divifis , ac poftea
quadam per unum fubdufta appareat, a£tio de
Iubdu£tis fupereffe creditur, cuin de fubdu£tis ne
cogitatum quidem fuerit, & de non cogitatis non
poffit videri tranfa£tum. /. tresfratres 3 <> .ff. de pa-
ffis. Vide Grotium manuduU. ad Jurifprud.
Holl. libr. 3. cap. 4.nura. 13. Reiponf. Jurifc.
Holl.part. 1. confil. 229. & part. 3. vol. x.conftl.
3 1. Sande deciffriftc. libr. 4. tit. 5. def. 15. poft
med. Multoque minus ad negotia futura , de
quibushaud cogitatum, fefe tranfadionis efficacia
poteft extendere. Brunemannus & vuigo DD. ad
d. l-9.Jf. h.t. Ex eadem ftrifta: interpretatio-
nis ratione eft, quod, fi inter vuinerantem vul-
neratumque, aut injuriam inferentem mediante
tranfa£tione reconciliatio intervenerit , faivam
nihilominus fore ad impenfas & id quod intereft
a£tionem, nifi pleniflima effet fa£ta remiffio,
tradat Chriftinajus ad Mechtinienf tit. 2. art. 31.
num. 11. Menochius libr. 3. prcsfumt. 114. Jul.
Clarus recept. fent. libr, 5. i. fin. quccft. 58. num.
3 8 Mynfingerus cent. 4. obferv. 1 o. Quodque
non facile de negotio tranfa£tum prafumi debeat;
ac proinde, fi inter plures fratres coheredes , &
mutuo fideicommiflo gravatos, divrfio heredita-
tis fa£ta fit, pactumque divifioni additum, bo-
na cujufque forepropria, & neminem divifioni
contraventurum , fideicomifli tamen incerti fpes
non videatur ifta tranfa£tione fublata ; maxime ,
cum longe aliud fit dividere , aiiud renunciare
fideicommiffo. l.ftcumpaterjj. §. hereditatem 18.
ff. delegatis 2. arg. l.ftunus 27.patfaq. infine.
ff. depatfis. nifi verba paftorum ac claufularum
adeo generaliter concepta fuerint, ut fine calum-
nia, & falva re£ti fermonis ratione , reftringi
nequeant ad folam divifionem. Neoftadius cu-
rice fiupr. decifi 43. Andr. Gayl libr. 2 .obfi, 139.
num, 1. &fieqq. Anton. Faber Cod. libr. 3. tit. 2 5.
defin. I. Fachinarus libr. 5. controv. cap. 20. Sande
decifi. Frifiic. Itbr. 4. tit. 5. defin. 14. Menochius
libr. 3. prcefiumt. 115. num. 9. <£jfieqq. Wamefius
tom- 6. confil. 82. num. 24. & 30. Fufarius de
fiubftitut. quceft. 587. Chriftinseus vol. 2. decifi.

180.

-ocr page 209-

j go. mm. 8. &feqq- M"a(Tenaarpract.ju&c. cap.
11. nutn. 62. Brunemannus adl, 11. C. dc tranf-
aftion. & ad /. 16. C. dcpaftis. Vinnius dc tranf-
aff. cap. 8. num. 19. 20. Nec adverfatur hifce
refpcnfum Scarvolx inl. qid Roma 122. §. ult.
ff. de vcrb. cbligat. quippe qui illic non definit
qusftionem, utrum diviilone & claufula pcenali
addita fuper fideicommiflo cenfeatur tranfadum,
nec ne; utinec illud, an bene an perperain judi-
catum fuerit , etiain de fideicoinmiiTo videri
tranfaftum. Sed pctius id unice qua:fitum
eft, an poena in cafum , quo quis dividentium
fratrum contra divifionem faceret, promiifa,
fecundumea Cjuae proponcbantur, efletcomrnif-
fa : ac eam commiflain efie refpondetur ; opti-
ma ratione: narn , cum judicatum eflet fecun-
dum narrata in lege , fideicommiifi petitionem
divifione extin&am fuiife , & res judicata , five
jure five injuria interpofita, habeatur pro veri-
tate , non poterat 11011 videri contra divifionem
feciile frater fideicommiflum petens ; & quia in
cafum contraventionis pcena promifla erat, con-
traventione per rem judicatam apparente , necef-
fario pccnam commiflam fuifle reijjondendum
fuit. Vinnius d. num. 19. Si tamen duo, in-
fpedis plene teftamenti tabulis, inter fe dividant
res fideicommiffarias eo tcmpore, quo purificata
jam crat fideicommiifi conditio , ipfis illucl haud
ignorantibus, non alia quam tranfaftionis de fi-
deicommiflo ac remiifionis conjeftura capi pofiet.
Eoque facit, quod folus ignoranter emens rem
fibi pure legatam , etiainnuin rei legata» perfecu-
tionem habet, aut fahein pretii ; non item, fi
fciens comparalfet. arg. t. hujufmcdi 84. §. fi fer-
•vum ").ff. de legatis 1. jun£t. l.fua rei 16. jf. dc
lcgatis 1. junft. /. fua rei 16. jf. de contrah. cmt.
fi enim fcienter emens rem libi pure legatam,
prajudicet legato fuo ; quid ni & fideicommiifo
puro noceat divifio per non ignarum juris fui fa-
cta? Menochius libr. 3. prafumt. 115. num. 3.
&feqq.

2 2. Sed ut tranfa&io non exxedit negotia de
quibus concepta eft, ita nec aliis nocet quam ip-
fis tranfigentibus, ex vulgato axiomate, remin-
ter alios a<5tam aliis nec prodefle , nec nocere ,
1.63. ff. de re judicat. tot. tit. Cod. inter alios atfa
vcl judicata aliis non nocerc l. fi unui 27. §. patfa
4. in finejf. depattis. l.imperatorcs ^.ff.h.t. Quo
fundamento refponfum, tranfa&ionem unius fo-
cii vel coheredis non praejudicare csetcris , eam
non inandantibus ratamve habentibus; nec tran-
figentem, fi de rato noncaverit, ultra fuam par-
tein tranfaftioni ftare cogendum, nec ad id quod
intereft, reliquosnon ftitifle, obftringi, fedtan-
tum ad impenfas, fi quas tranfa&ionis iftius in-
tuitu appareat erogatas. Refponf.JCtor. Holl.part.
2. covfil. 42. Et, fi inter teftamento inftitutum
ac legitimum heredem contentio fit de validitate
tefl amenti, five illud inofficiofum, five non jure
faftum, five falfum dicatur, aut alio quocunque
liiodo taborare ac inutile effe , & tranfadione ab
illa difcedatur controverfia, fic ut vi tranfa&iohis
partem hereditatis habeat teftamento fcriptus ,
partem legitimus; tranfadtione tali Iegatariis non
prajudicatur , quo minus aftionem pro legatis
confequendis in foliduin adverfus inftitutum te-
ftamento inftituant; fi inodo teftainentum fub-
ftitifle probent. Neque enim omnis aditio per
inftitutuin fa<5ta eum oneri legatorum reddit ad
retinet abnoxium; fed ea demum , quse ex te-
ftamento , invitis aliis exituin habere valente,
contingit: nealioquin & ex falfis, & ex inoffi-
ciofis, & ex ruptis, aut ipfo jure nullis tabulis
adeuntem dicamus obftri<5tum, contra jura, le-
gatorum condi&ionem ut non debitorum con-
cedentia. I. fi quisficfolverit 2. 1. /. 3. 4. /. eX.
his omnibus 54.ff.de conditt. iv.deb. Et lroc efl:
quod volunt Impcratores in /. imperatores 3. ff.
h. t. dum pro regula prxmittentes, privatispa-
tticnibus non ladijus caterorum, fhbjiciiint hanc
de legatariis fafti fpeciem. Nifi enim teftamen-
tum fubiiftere probetur, alio id ipfum eunte in-
ficias, non potuiflet difputari, an jus legataric-
rum lacdi poffet, quod nunqUam fuerat ipfi qus-
fitum; cum non entis nulla: fint affediones: &
hinc quoque in /. fi fufpeCta 29. §. quamvis 2. ff.
inofficiofo tcflam. dicitur, non obftante tranfa-
<5tione, teftamentum in fuojure manere, ac idco
legata a<p libertates falvas effe. Quo ipfo fuppo-
nitur, jure debuiffe valere, cum inepte dicatur
in fuo jure manere, quod nuilquain fuit re<5te
conditum. Eaque ratio eft, quod inpr. d. /. 29.
permittitur legatariis , collufiohem metuentibus,
in lite de inofficiofo adeffe, & voluntatem defun-
<5ti propter fua legata tueri, monftrando , nihil
fuiffe contra pietatis oflicia peccatum, quin &
appellare datum eft , fi inftitutus fuccumbat. /.
afcntcntia 5. §. i.&feqq. t. ft pertuforio 14. ff.
de appcllat. imo fi heres inftitutus fponte cefferit
querelam moventi, eique non refponderit, at-
que ita teftamentum pronunciatum fuerit inoffi-
ciofum, libertates tamen competere , & peti
poffe legata, refponfum eft. /. qui repudiantis 17.
§. i.ff. deinojf. tefl. fi fcilicet legatarii teftamen-
tum ab inofficiofl macula purgar» queant; cum
fieri poflet, utinftitutus non refponderet, quod
temere nollet litigatum ire, dum certus erat,
contra pietatis officia peccatum effe. Et fane, fi
hanc a legatariis in fpecie d.l. 3. probationem non
exegeris, eo deveniendum erit, ut tranfadtio-
ne privatorum firmum fiat aut maneat teftaineh-
tum, quod vel ab initio inutile erat, vel debue-
rat refcindi; utque padum alterius alteri fa?pe
nullum jus habenti profit; cuin utique contro-
verfia de teftamenti valore non minus contra
fcriptum quam pro fcripto herede potuiffet defi-
niri, fi non tranfa<5tum fuiflet, fcd ad ffntentiam
ufque in lite perfeveratum. Cscterum, ut tranf-
adtio non nocet legatariis fecundum jatn di£ta;
ita quoque nec creditcribus hereditariis impedi-
mento eft , quominus in folidum experiantur
adverfus inflitutum, fi modo probavcrint validi-

D E

B b tatem

93

transactionibu s.

-ocr page 210-

2 o 2 L i b. III. T i t. XV.

tatem teftamenti; ant e contrario , adverfus le-
gitimum , ii modo manifeftam docuerint tefta-
inenti infinnitatem; ne alioquin coliuiionibus
fraudibufque via patefiat, per quas paupertinus
legitimus , fabricata tranfaftione , fubintraret
in bereditatis & onerum partem; aut vice verfa
legitimus fublevaretur , in partem cum teftamen-
tario fubornato hercde pacifcens. Militatque hic
eadem quoe in iegatariis ratio , privatorum fciii-
cet paitionibus la'di non debere jus cseterorum ,
& cum alia perfona conventionem initam ad alte-
rius perfonx detrimentum haud efieporrigendam.
d. I. imperatores 3. Jf. h. t. l.jiunus 27. §. paffa 4.
in finc jf. de patlis. Neque exiftimandum ,
Scsevolam iibi fuoque ratiocinio in d.l. 3. propo-
iito contrarium eile in iis, quae in l. controver/ia
14. jf. b. t. circa creditores fcripfit: non enim
illic creditoribus hanc de jure imponit neceffita-
tem , ut partim contra inftitutum partiin contra
legitimum heredem fuas cogerentur actiones in-
ftituere, pro ea nempe parte , quam ex heredi-
tate quifque ex tranfadione percepiftet; fed tan-
tum refpondet ad iliam quaiftionem , qnem, po-
fita tali tranfaftione creditores bereditarii cottveni-
repojjint. Ut autem viis mediifque pluribus cre-
ditores fuum confequi, non novum erat; ita &
Scavola, non negans, vel teftamentarium vel
iegitimum heredem, probatis proban^is, fe-
cundum ante dicta poiie in folidum conveniri,
exiftimavit, jurequoque faduros creditores, fi
& teftamentarium & legitimum heredem pro par-
te hereditatis in tranfactione expreila, & cui-
cjue delata , convenirent; ita enim illud conve-
niendus ejl pro conveniri potefi accipiendum eile ,
tum quseftio propofita , turn rationes fuperius
addu6t£e evincunt, tum denique adeo ufitata
jurifconfultis ac probatis audoribus hsec ioquendi
ratio ut probatione non indigeat. Nititur autem
hsec Scxvolae fententia incerto fiucccfifionisjure. A-
divit fcilicet inftitutus ex teftamento ; adivit &
. legitimus; & uterque fibi jus fuccedendi defen-
dit ; fed quia non conftabat, uter meliore gau-
deret jure , rnerito fuccefifionis inccrtum a Sczvo-
la allegatuin eit Cumque lis illa dubia prorfus
tranfadione compofita eilet, nulla profedto vei
iniquitas fuberat vel abfurditas , unumquem-
que pro ea parte , quam vi trania£tionis habebat
cx hereditate , conveniri: Nam cum & inftitu-
tus, dum totam ex teftamento fervare non potuit,
partem, quantam potuit maximam, tranfa&io-
tie fervaverit; & legitimusviciflim velut lege de-
latam, cutn totam retinere non poflet, parte
tamen nialuerit contentus eife, quatn litigare;
quae obfecro injuria eft, fi quifque in folidum
captans hereditatein,onerapro ea parte fubireco-
gatur ,pr<t qua ,dum plus habere nequit, ex tranf-
adtione heres & eile voluit, & potuitmanere, utili
tamen p^tius, quam diretta a<5tione ob incertum
fuccelfionis conveniendus: cum enim incertum
eflet, an legitimus partem accepiilet a teftamen-
tario, tanquam vero herede, an contra tefta-
mentarius a legitimo, ac is, qUi vere heres nori
eft , fed venditione tran fa&ione aliove modo he-
reditatis partem a vero herede eft confecutus,
non direftis fed utilibus aftionibus conveniendus
fit i merito fucceflionis incertum eftecit, ut uti-
libus magis qUam dire&is adtionibus uterque fue-
ritad folutionem adigendus. d. I. 14. Et quamvis
emtor hereditatis invitus utiles aftiones heredita-
rias contra fe motas excipere non teneatur. I. ratio
juris 2. G de bered. vel afi. vcnd. aliud tamen eft
in quaeftione prsefente , in qua, dum uterque
voluit vere heres efle, etiam ut talis, ex fua vo-
luntate , a&ioncs pati invitus cogitur; iterum
ob incertum fucceffionis. Neque eft , quod quis
exiftimet, ita fore, utpadtis deferatur hereditas t
nam cum dubium eflet fuccedendi jus , ex pa<5to
neuter, fed ex lege alter, aliter ex teftamento fe iie-
redein profitetur. Et licet jus noftruin non patia-
tur, in paganis eundem teftatum fimul & intefta-
tum decedere. t.-j.Jf. de regul.juris. id tamen initio
tantum infpefto obtinere conftat; caeterum no-
vum non effe, ut ex poft fadto quis pro parte te-
ftatus pro parte inteftatus fit, utque pars heredi-
tatis in teftamento remaneat, pars altera legitimo
cedat heredi, & ipfe tanquam iegitimus in ea
confideretur , manifeftum eft ex l. nam ctfi 1 5.
infinejf. deinojf. tefiam. fruftraque quisfuerit,
in d.l. 15. id non tranfaftione fed fententia con-
tigiffe excipiens; cum tranfadtio majorem quam
res judicata auftoritatemhabeat. /. 2 .fij.dejurejur.
I. nonminorcm 20. C. h.t. &non magis fenten-
tia, quam padio vel tranfadione hereditas de-
feratur : fed uti in d. I. 15. partim teftamento
partim lege delatain efle iiereclitatem pronuncia-
tum fuit , ita in cafu noftro id tranfaftione de-
claratum. Neque in aliis quoque juris partibus
id infolitum , ut quse inter fe pugnant, in ea-
dem tamen perfona ob incertitudinem confi-
ftant, ut puta libertas & fervitus, inquantum
pro parte liber pronunciatus pro parte fervus s
fui ipfius psrtem pretio redimere a domino cotn-
pellitur. /. duohus 30.jfi.de liherali caufia. Tanto-
que rnagis haec moribus hodiernis fententia con-
venit, quod illa ex naturali pugna teftati & in-
teftati depromta haefitandi ratio prorfus ceflat*
unicuique indulta pro parte inteftato moriendi
libertate. Nec dubitaverim, hxc, quse de credi-
toribus, utrumque tranfigentium pro parte con-
venire valentibus, dicta funt, ad legatarios quo-
queexjuris noviffimi principiis producere : licet
enim in /. impcratores 3. jf. h. t. infiuatur, eos
fcriptum debere heredem convenire; tamen icl
ex veteris tantum juris profiuxit fundamentis ,
quibus , cum legata non nifi teftamento dari,
nequaquainab inteftato deberi polfent, non alius
quam teftamento fcriptus ad folvendateftamento
relifta compelli poterat; non ille , qui heredi-
tatis partem heredis legitiini titulo obtinebat ac
jure, unde& dicitur, eos quicquid ex tcflamenta
pettint, fcriptum hercdcm dehere convenire. Sed

non tantum ab inteftato legata

relin-

ex quo placuit,

-ocr page 211-

;

rdinqui poflfe ; fed & ex teftamento data, here-
de iiiftituto repudiante, per heredes legitimos
prseftanda efte. novelL x. cap. i. 2. nulla ampli-
us ratio fupereft, cur a creditoribus legatarii fe-
parandi forent, pari cum creditoribus jure per-
lecutionem contra legitimum ac teftamentarium
heredem poft tranfa&ioncm habituri; maxime
cum & ipii ex quaii contraftu , aditione heredi-
tatis, tam fcripti quam legitimi heredis credito-
res pro legati prseftatione fiant.

23. Eft & alius tranfactionis effedus , quod
htium fopitarum favore tantam firmitatem ha-
beat, ut neque imperiali refcripto refufcitandas
fint caufje ita finitar. I. caufat 16. C. h. t. t. Ne-
que propter inftrumenta noviter reperta retracta-
ri debeant, quse tranfa&ione placuerunt. I. fub
prcctextu 19. /. 29. C. h. t. cum nec res judicatce ex
ea caufa infirmands fint. /. fub fpecie 4. C. de re
judic. Peregrinus de fideicommiffis art. 5 2. num.
99. 100. Ant. Faber Cod. hbr. 2. tit. 4. deftn. 1 3 .
Sc tit. 21. dcfin. 2. Hugo Grotius manudufi, ad
jurifprnd. lioll. libr. 3. cap. 4. tium. ult. Rade-
lantius Curicc Ultrajett. dccif. loi.mnn. 4. & feqq.
adde Sfortiam Oddum de rcfiitutione part. 2.
quccft.73. Nec exeo, quod poftea probatur,
nullam tranfigendi fubfuilie caufam , & indebi-
tum fuiffe , de quo tranfactum eft ; quia, cum
lis fuerit vel imminuerit, hoc ipfum , quod a
lite difceditur , caufavidetur effe. I. in fumrna 65.
§. & quidem 1. ff. detranfatt. I. nec intentio 23.
C. h. t. arg. l.ftcitra 2. C. ds conditt. indeh. l. fi non
6 C. dejuris & fatti ignor. l.fi tranfiaClionis 11.
C. de non numerat. pecun. Si tamen doluin adver-
farii in tranfigendo intervenifie , quaqua ratione
five novis inftrumentis five alio probandi modo
doceatur , vel lnftrumentorum fuppreffio per ad-
verfarium fada fit, vel manifefta calumnia, vel
juftus mecus , vel exfalfis inftrumentis tranfaftio
celebrataappareat, vel intervenerit error calculi,
refciifione tranfa&ionis averti lcefionem ab eo,
qui circumventus eft, aequitas poftulat, nifi fuper
ipfo calculi errore trartia£tum fit. I. qui cum tutori-
bus9. §, quiper fallaciam 2.ff.h.t.l infiumma

§. & quidem 1 .jf.de condtSi. indeb. I. affione
4. I. interpofitas 13. l.fiub prcetextu 19. /. pen. C.
h. 1.1. utiic. C. de errore calculi. idqtie ne alias for-
didis faveretur concuffionibus, jure interdidis.
/. 1. §. 3. jf. de calumniatcribus. Papon libr. 16.
tit. 3. in appendice arreft 3. Ant. Faber Cod. d.
iibr. 2. tit. 4. defin. 13. Hugo Grotius, inter Re-
fponf. |Ctor. Holland. part. 3. vol. 2. confitl. 304.
revera 204. num. 1 2. Peregrinus de fideicommtfi-
fis art. 52 .num. 101. Stockmans curice Brabant.
dccifi. 137.

24. Quod fi , nullo concurrente adverfarii
dolo aut calumnia , lsefio tamen enormis ultra
diinidium ex tranfadione contigerit; ob eam fo-
lam refcindi tranfafiionem jus noftrum haudpa-
titur: adeo ut nec probata quidem quadruplo
majore debiti quantitate , tranfactio infirmanda
fit. /. Lucius 1 itius 78. §. uit.ff. ad Senatuficonfi.

Trebcll. imo nec probato quideni, rtulltlm tjm-
nino debituin tranfactionis tempore fubfuifie;
cum utique femper fufficiens fubfit caufa datio-
nis, ut nempe in pofterum a lite difcedatur at t
abftineatur, fecundum ante di£ta /.23. C. h. t.
I. infiumma 65. §. & qttidem. i.ff. deconditf. in-
deb. Quo etiain fundainento denegata indebiti fo-
luti repetitio ex caufis illis, in quibus ex inficiati-
one lis crefcebat in duplum j in quantum con-
ventus, prseftando fimplum , de imminente
alioquirt ob inficiationem prScftatione dupli vide-
tur tranfegiffe. §. ult. Jrtfi. de obligat. ex quafi con-
trattu. Accedit, quod , cum tranfaftionis tem-
pore negotium requiratur dubium , neque de
certis tranfadtio fubfiftat, dici fatis apte rtequit,
quid eo tempore fimplum fuerit, incerto Jitis
eventu rtullam seftimationem certam admittente 1
ut yproinde tunc ultra dimidium quoque lxfio
baud reCte concipiatur ; quod tamen omnino
neceffe % ut refciifioni ob enormem la'fionem lo-
cus fiati i.fivoluntate. 8. in ftne Cod. dc rcfcind.
vendit. Poftremo , cum neque jusjutandum ne-
que fententia ob folam lafionem refcindatur , nec
in tranfadtione id admittendum fuerit, cujus non
minor fed a^qualis cum jurejurando ac re judica-
ta vis eft. /. non erit 5. §. dato 2. ff. de jurejur.
§. 11. /;?//. de aftion. /. res judicatcc 2. Cod.de
re judicata. jun£t. l.z.ff. dejurejur. I. non minorcni
2 o. C. h. t. L I. C. de conditi. indeb. Peregrinus
defideicommififis art. 5 2. num. 102. Radelantius
Curice Ultrajetfince decifi. 102. num. 13.14. Andiv
Gayl libr. 2. obfierv. 70. Tyraquellus dc retraff.
gentii. §. 2^.gloff. unic. num. 4. Ant. Faber Cod.
libr. 2. tit. 21. defin. 4. Ant. Matthams de obh-
gationibus difp. 6. thefi 19. Stockmans, Curice
Brabantincc dccifi. 137. Vinnius illuftt. quceftion.
libr. 1. eap. 57. & dc tranfafiion. cap. 8. num. 11.
12. 13. Fruftra in contrarium annitente Fachi-
neo. libr. 2. controvcrfi. cap. 26. Carpzovio de-
fin. Forcnfi.part. 2. confiit. 34. defi 4. Berlichio
part.2. conclu.fi42. nmn. 3. & fieqq. aliifqueibidem
cit. Non enim ullum pro horum opinione prse-
lidium eft in l.fifuperfiite 5, C. de dolo. quippe
qua de refciffione, non ob enormem lsefionem ,
fed ex dolo patris contingentem, agit; quod &
titulus , fub quo d. I. J. continetur, probabile'
facit; & martifefte evincunt verba legis , doli
a£tionem denegantia non ob id , quod dolus de-
fuiffet, fed magis propter paternam verecundi-
am , qua:, dolo maxime manifefto , non patie-
batur , famofam doliaftionein a filia in parentem
dolofum intentari ; fed ejus loco temperatam
verbis in fa£tum a£tionem. d. I. 5. jun£t. /. nott
debet n. §. i.ff. de dolo. Neque juvat, quod
la:fio ipfa in fe dolum contineat. l.fi quts mancipiis
17. §. proculus 4. ff. de inftit. afiione. eo quod
dolus ille non ex propofito ftuit, fed tantum ex
re, ut vulgo loqunturi neque in omnibus, neC
quantumadomnisgeneris negotia, fed in quibuf-
dam tantum lsefionis & doli ex propofitocompa-
ratio Btini.fiquis cumaUter 36. jf. deverbor. ob-

B b 2 lcmt.

D e transactionlbug.

I

-ocr page 212-

—-———... .................

196 Lib. II. Tit. XV. De

legap. Quod fi , tranfadione interpofita , aite-
ruter earn fervare nolit, fi quidein ea nudo pa-
6to celebrata fit, fola inde exceptio de jure Ro-
mano competere poterat; at moribus juxta prin-
cipia fuperiori titulo de paftis tradita , aftio non
inagis deneganda foret, quam fi ex jurir> civiiis
praecep.tis vel ftipulatione, vel datione , adeoque
innominato contradu, firmata eftet: quo cafu
ex ftipulatu vel pra'fcriptis verbis aftioncm dari
notum eft. /. cum mota 6. I. cum proponas 17. /.
five apud 28 .l.fi pro fiundo 3 3. C. h. t. Et fi qui-
dem jurejurando rnunita, varie infuper coerce-
tur , qui, cummajorennis eflet, juratae noluerit
tranfadioni ftare. l.fiquis major 41. C. h. t. Sin
pcenae adjeftione, pcenam a refra&ario, tranfa-
jdtionis placita fervare detreftante adverfarius exi-
gere poteft, aut tranfadionis, nomine data repe-
tere ; atque ita totam ex integro caufam agere,
acfi nulla fuiftet paftio fafta: /. fi diverfia 14.
J.promififis 37. /. 40. C. h. t. Si fimul jurisjurandi
religione ac pcenali ftipulatione; pcenam rcde

transactionibus.

petit & fimul tranfadlionis implementum confe*
qui poteft , odio perjurii. /. fi quis vujor 41. C.
h. t. quod & obtinet, li non juratse tranfaftions
pcenje ftipulatio ftc adjefta ftt, ut ,fi contraplaci-
ta quis vencrit, rato manente patfo pcena pra:fte-
tur.l.pen. jf. h. t. confer Vinnium. detranfaftion,
cap. 2. Ad hocvero tranfaftionis implementum
totis triginta annis contendi poteft, ex quo tran-
faftio fuit interpofita; cum ex generalibus juris
fundamentis aftiones inde nata?, tanquam perfo-
nales, non nifi annorum triginta prxfcriptione
intereant. /. ficut 3. Cod. de prceficript. 30. vcl 40,
annorum. Refponf. JCtor. Holl. part. 2. confil.
266. Ut tamen eledione femel fada videatur
fibi prajudicare , fic ut , cxpta ad hnplemen-
tum adione, non amplius pcens peifecutionem
aut a tranlaftione refiliendi poteftatem habeat ;
& vice verfa. /. uhi patium 40. in verhis; ante
cognitionem caufe. C. h. t. arg. /. pofi diem 7. ff.
de lege commififiaria. Marta digefi.jur. novijfitom. 3.
tit. tranfiattio. cap. 3 2.

i

LIBER

---- --- .

--------"

-ocr page 213-

*9/

i, Poftukt quis Delpro fe-, eum olim itt Citriu
Hollandue; wel pro ttlio. Advocatmim lattda-
bilc , mbile , offictttm non prajudicttt nobi-
litati.

•2, $ui in itniverfim pofiulare prohibiti fint; an
alibipofiular-e pofifit, cm uno in loco advocatio-
fiibus intcrMium efl ? an, & quandoreligionis
diverfitas aliqucm adpofitdandum fiacint inhabi-
lem ? Quid fi nec adverfianus nec judex prtjhibi-
tos repuierk ? Quid fineceffiariofiungatur officio ,
tutclce mt finttli ?

3. Qtti prohibeantur m certis quibttfidam caufis po-
JluUre, tum civili, tttm hodierno jtere.

4. An qtds pofifit , cegmtts prius dientis unim
■argumentis, caufiam ejm dcficr-ere, & advcrfie
parti adejfie ?

5. Qute f)Ttufitp&fluUnlmm tontvtt-cdiffum.

6. Advocatis falaria dcbita , etiam non protnijfia.
Non tamcn pro iis confcquendis licita retentio in-
flrumetitorum, (ficcus pro tmpcnfis ) neccom-

Oftulare dicuntur, qui fuuin
vel amici defiderium exponunt,
vel alterius deiiderio contradi-
cunt, apud eum , qui jurifdi-
ftioni praeft. I. 1. pofluiare
i.jfi. h. t. etiam aliquando apud
judices pedaneos , fed improprie /. 1. remo-
<vet. 6. ffi. h. t. Poftulat ergo quis vel pro fe
vel pro alio. Pro fe poftulare uti jus Romanum
permifit , ita quoque quondam in Hollandia:
curia id fingulis licuilfe , conftat ex magnopri-
vilegio Maria: Burgundicae Hollandis concefto.
14. Martii 1476, Placit. vol. 2. pag. 661. in
mcd. Qui pro alio poftulant, advocati y caufa-
rum patroni, aut oratores appellati , litiganti-
bus adeffie dicuntur, uti magiftratus juri dicundo
prcecjfie; notante Briftonio. antiqutt iibr. 1. cap.
20. & laudabile ac vitse hominum neceflarium
ofEciuin obeur.t , prsemiis principalibus ac pri-
vilegiis ob id lemunerandi. Vide/. Uudabtle 4. &
tot. tit. Cod. de advoccit. divcrfi. judicum. & tot. tit.
C. de advocat. diverfi judiciorum. Sunt enim hi
juxta conftitutionem imperatorum Leonis & An-
themii, qui dt/m dirimunt ambiguafata caufarum,
fiuceque defiettfionis viribus in rebus fiepe publicis
ac privatis lapfia erigunt, fatigata reparant; non
fnittus provident humano generi , quam fi prccliis
atque vidneribus patriam parentcfique fialvarent.
Necenim (inquiunt) fiolos imperio nofiro milita-
re credimus Hios, qui gUdiis cljpeis & thorav.bus
mkmtur, fied etiam advocatos ! militant namqtte

petitprivilegiumprceUtioms. Anpetipofl bicn-
nium a htefinita, ?

7. An debitttm fiiUrium, fi quis in caufia fibi cum
alio commttni poflulet , vel iti fiua vel proximi
agnati, cui gratis adeffict; fii vincat & vtfius
vifton in expettfias damnctur ?

8. An attnuo fiklario confiittcto , & advocato in
mcclio anni moricnte, heredcs ejtts integri faUrii
peritionem habeant; & quidmoribus ?

9. Advocati quo modo & quando prccflent jusjti-
randum calumnice ?

10. Qmdjuris, fi dolo , vel errorejuris aut ftt&i
advoccttus perdiderit clientis caufiam ? quo ufique
clienti iiceat corrigere errorcm.

11. Advocatum non habettti dandus efl a magiflra-
tu ; qm & jnrc Romano curabdt, ut utrimque
ejfiet cequaperitorum acies. Quidmoribus ?

12. Vetitum hoclie captare patrocinia per paflutn de,
fiaUrionon ntfipofi viciortam petcndo.

tdufiarum patroni, qui gloriofie vocis tonfifi mutti-
mine, laborantium fpem, vitam, & pojieros de-
fendunt. I. advocati 14. C. de advoc. divcrfi. judicio-
rum. Faceflat ergo imprudcntior quorundam
fententia , exiftiinantium nobilitati, virtute
majorum partje, prsejudicare honorificum adeo
advocationis munus, nec honefte fatis eodem in
atrio oftentari fumofas majorum iinagines 8c
ftantes in curribus TEmilianos , fimulque nume-
rofam confiftere interrogantium de jure clienturrt
turbam. Perinde ac fl dedecori eflet, avita at-
que paterna imitari exempla , ac non belli tantum
ied & togse artibus ad illud graffari laudis culmen,
unde fsepius natalium illuftriuin fplendorem ad
pofteros fuos derivaverunt majores :' aut quafi
vitio Vertendum eflet, fi quis non alienis tantum ,
fed & propriis vellet meritis inclarefcere. Aliud
profe&o prifcis vifuinRomanis, aliud ftatuidebe-
re jubet virorum maximorum depradicatum tan-
topere , ac encomiis ornatum a rei Romanse
fcriptoribus, ftudium huic arti impenfum; aliud
diftat illa ufque adeo decantata Mucii exprobra-
tio Servio fa&a, turpe cjfie patricio & nobili & cau-
fias Oratttijus in quo verfiatur ignorare. 1.2. §. Ser-
vius ^l-jf. de orig. juris. Quod fl laudabile ne-
mo negaverfc efle illorum inftitutum , qui am-
pliflimas ab afcendentibus conquifitas , & itl
fe tranfmiflas opes , adaugere diligenter allabo-
rant , non poteft non errare, quifquis indeco-
rum putaverit, impetratse majorum glorise pro-
priarn addere , prseclaris militise togatse faftis

B b 3 qux-

LIBER T E RTiU S,

t irv lw s i.

De poftulando.
S u MMAR! A.

-ocr page 214-

2 o 2 L i b. III. T i t. I.

/

quserendam. Vide Tyraquellum. de nohihtate
cap. 29. Zypeum notit. juris Belgici libr. 1. tit.
de pojlulando verfu, unde. & orationem meam de
ofHcio advocati, quondam Ultrajefti recitatam
pro inauguratione.

2. Poflulare potuerunt omnes non prohibiti.
Prohibiti vero in univerfum fuere fervi, mino-
res annis feptendecim : fuperantem namque illos
annos completos setatem prsetor moderatam ratus
eft ad procedendum in publicum ; unde & ea
a-tate vel paulo majore fertur Nerva fiiius publice
de jure refponiitaile. /. 1. §. initium 3. ff. h. t.
Pro aliis autem poftulare interdiftum , iniigniter
infamibus: muUeribus , ob fexus verecundiam,
prohibitioni huic caufam prsebente Carfania,
vel, ut Valerius Maximus , Afrania , fcemina
improbiftima ac inverecunde poftulante : csecis
quoqUe, tanquam qui infignia magiftratus vi-
dere nequeant ac revereri./. 1. §. fecundo !oco 5.
ff. h. t. qualia infignia fuerefafces , fecures, fel-
ia , prsctexta toga, ut pluribus Briifonius anti-
miit. libr. 3 . cap. 14. 15. Adhsccillis, qui, cum
caufarum patroni effent , pafti fuerunt cum
cliente de cjuota litis ; quibufve aliam ob caufam
foro interdictum fuit aut advocationi. /. 1. /. ft
quis 5. C. h. 1.1.6. 1. /. imperator 8. /. 9- ff. h.
t. /. 1. §. pen.ff. de offic. prcefetti urbi. Si cui ta-
men uno in loco, prseiidis unius decreto, ad-
vocationibus interdi£tum iit, alio in loco aut aiio
corain judice poftulare nonvetatur, linoncum
interdictione concurrat talis infamise nota , quse
eum & alibi asentem comitatur, fecundum ea
quse fequenti tit. tradentur. /. ex ea caufa 9. ff.
h. t. arg. /. relegatorum 7. §. interdicere 10. ff. de
mtcrdichs & relegatis. Harreticis quoque, nec
nonjudseis, Paganis, & univerfis aliis religio-
nis Cfiriftianse purioris myfteriis non imbutis, po-
ftulandi facultatem ademeruntlmperatores Chri-
tiiani. /. ult. C. h. t. Et quamvis penes nos in
apertofit, diftenfuin inter Chriftianos in funda-
mentalibus aliifve fidei capitibus neminem a fo-
ro excludere, aut patrocinii impartiendi adimere
facultatem , tamen fi cpis alibi ita refpondendi de
jure iicentiam adeptus fuerit, aut funnnis in Ju-
re honoribus clecoralus , ut fimul fe jurejurando
ad reiigionis pontificix obftrinxerit defenfionem,
nifi tali facramento renunciaverit, eoque folutus
fit, ad poftulandum admittendus non eft. Pla-
cito Ordin. Holland. 12. Martti. anno 1591.
15 9 y. vol. 1. placit. pag. 223. Cujus etiam de-
creti vigore quendam apud Hollandias curiam,
cuin admitti defideraffet, repulfam paftum , ac
repetitis demum in AcademiaUltraje£tina hono-
rum titulis , admiflum memini; ipfe huic rei in
ea univerfitate tunc temporis fuperftes. Et hi
quidem omnes repellendi funt , etiamfi pars ad-
verfa non intercederet eorum advocationi, fed
pateretur eofdem poftulare./. quos prohibet 7. jf
h. t. neque enirn in gratiarn adverfarii, fed magis
propter debitam judici reverentiam, propriam-
que indignitatem excluii funt, ne prxtoris audo-
ritas ineptis hominum fordidorum altercationibus
labefactetur. Si tameft neque adverfarius con-
tradixerit, neque judex removerit hos poftula-
re prohibitos, non erit inutile , fi quid eorum
fuerit patrocinio obtentum. arg. I. fiUusfamilias 8.
§. vetcrani 2. ff.deprocurator. /. ita demum 13. C.
de procurat. Quemadmodum etiam hi alias prohi-
biti, quoties neceftario funguntur oflicio , fine
edifti prsetorii offenfa ad poftulandum re£te acce-
dunt. /. puto autem 6. fif. h. t. qua ratione infi-
gniter infames, fi tutelain curamve admirliftrent,
pro his , quorum curam gerunt, audiri scquum
vifum. /. 1. §. removct 6. prope fin. ff. h. t.

3. Prseter hos funt & alii, qui a quibufdam li-
tibus patrocinio fuo juvandis exclufi funt. Sic
etenim neque liberti contra patronos poftulare
poffunt, ob debitam patronis reverentiam; nec
decuriones contra patriam fuam. I. qui neccffiario
2. C. de advocat. diverf.judicior.l. hi qui 10. §. 1»
ffi. h. t. nec fifcus aut refpublica vel potentiores
pro privatis. tot. tit. C. ne liccat potentioribuspa-
trorinium litigantibus prxfiare. tot. tit. C. ne fificus
vcl refipttbl. procurationem alicui patrocinii caujain
liteprajict. nec aflefiores, dum eo munere fun-
guntur, /. ult. C. de ajfiejfioribus. nec judices 111
caufa, in qua judicaturi funt. /. qtrifiquis 6. C. h. t.
adde InftrutStion. Cur. Holland. art. 231. Curise
fupremse. art. 13. Curise Ultrajeftina; tit. 1. van
prefident en raden. art. 11. Curia: Flandricse art.
3 5. Curise Brabant. art. 17. Refponfa JCtor.
Holland. part. 2. confil. 209. quod & ad pratores
urbanos ac paganicos, & tribunalium urbano-
ruin paganicorumque a£tuarios ac graphiarios ex-
tenfum. Placito Ordin. Holland. 1. Augufii 1603.
vol. 2.pag. 145 1. Quin tamen hi confilio fuo
adeffe ac patrocinari poflint caufis propriis, nec
non eorum , quibus tam ar£to fanguinis aut afR-
nitatis nexu jun£ti, ut a litibus eorum judicandis
abftinere jufli fint , non videtur dubitandum ,
ceffante prohibitionis ratione : quod & nomina-
tim permifit Inftru£tio Curia Brabantinar. d. art.
17. utiin caufis propriis, di£tum placitum Ord.
Holl. 1. Atigufii 1603. Et quamvis jus Roma-
num fifci advocato licentiam indulferit poftulan-
di pro liberis fuis, vel parentibus, vel pupillo fuo,
contra fifcurn. /. hiqui 1 o. ffi. h. t. vix tamen eft ,
ut id nunc in Hollandia ei liberuin fit, cum in
univerfum vetetur litigantibus ullis fuo patrocinio
adeffe. infirucl. Cttr. Holl. art. 18. Groenewegen
ad d. I. 1 o.ff. h. t. Denique ex edi£to prsetoris
infamia leviore notati pro extraneis poftulare no.11
potuerunt , fed tantum pro fe & cgnjun&is
perfonis , enumeratis in. /. 1. §• ult. I. 2.1. 3.
f. h. t

4. An autem is, qui prius uni parti operam
addixit, caufamque ejus ex argumentis cogno-
vit, eadein dereli£ta, tanquam jure non fufful-
ta, poflit adverfse parti, quafi juftiora foventi,
patrocinium prseftare , dubitatum eft. Qui id
licere arbitrantur , fapientis efle prsctendunt,
fuum in melius reformare confiliuin; candoris ef-

-ocr page 215-

£GS TULANDO.

D E

199

fe , fuam cum Papitiiaho fententiam mutare, &
in contrariam duci atque trahi fortioribus ratio-
num momentis juxta L fi venditor 6. §. 1. ffi.
de fiervis exportmdis. diilimulari fepe multa, fin-
gi aiia , narrationes inftitui ex mcndacibus com-
pofitas aiiegationibus per prius adeuntes, qua-
rum detefta falfitate , non pofllt non juftitia?
cultor ab adverfa ftare parte. Sic ipfum pra*to-
rem , quod interlocutione fua julfit vetuitve
prius , non raro deinceps revocare , & contraria
toliere fententia definxtiva. L quod jufifit 14.jfi. de
re judicata. denique refcriptum efle, nonprohi-
beri tutorem adsfle pupilio in negotio, in quo
advocatus contra patrem ejus fuifiet. /. ult.jfi. h. t.
Verum enim vero , uti iibens conceflerim, pru-
dentis efie, ut meiiora , qua: videt, probet,
deterioribusrepudiatis; ejufque neceflitatem cau-
farum patrono imponere folenne iliud , quod ab
eo prasftitUm, caiumnias jusjurandum , de iite ,
quam certamine procedente improbam deprehen-
derit & veritate jureque deftitutam, quantocius
derelinquenda. t. rem non novam 14. §. patrcni 1.
C. de judiciis. ita non fatis ex honore aut decore
advocati, imo nac extra lucri fordidi captati la-
bem, efle exiftimein, proditorio quodam more
parti adverfe operam navare ac forte clientis an-
terioris arcana detecta in ipfius exitium converte-
ie & oppreflionem. Prjefertiin , fi virorum alio-
rum difertilfimorum non defit copia, nec me-
tuendum fit, ne veritati aut juftitiae prxjudicium
cx negleda caufie juftioris tuitione generetur.
piane ii inagiftratus imperio accedente quis parti
adverfa: jubeatur adefle , haud dubium, quin
jam a prartore, neceifarium itidem munus obeun-
te , re<5te ad advocatuin , partes mutantem , ar-
gumentum produxeris. Idemque fuerit, fi non
iponte, fed tutorio aut curatorio nomine ad com-
moda minoris promovenda quis inceperit obftri-
ftus efle, juxta d. /. ult. ffi. h. t. Vide Zoefiuih
adPand. b. t. num. 15. Struvium ad Pand. b, t.
num. 10.

5. Quifquis vero contra edi£tum poftulaverit,
pcena pecuniaria extra ordinem coercetur. /. 1.

removet. 6. in fine fifi.h. t. Adde d. placitum
Ordin. Holland. 1. Augufii 1603. d. Inftrud.
Cur.Hoiiand. art. 231. Inftruit.Cur. fupremse.
art. 11.12. 13.

6. Pro patrocinio praftito nullum quidem olim
falarium praftandu m iuit caufarum oratoribus,
fed paulatiminvaluit navatam clienti operam ho-
iiorario remunerari, pro modo quidem iitis & ad-
vocati facundia & fori confuetudine in quo erant
afturi, fecundum juscivile: ita tamen ne in una-
quaque lite honorarium atque palmarium fimui
jundtum aureorum centum excederet quantita-
tem. /. 1. §. in honorarlis 1 o. & §.ficui 12.jfi.de
cxtraordin. cognit. At nunc magis pro rata laboris
impenfi, fecundum curiar cujufque prsefcriptum
ufumque inveteratum, taxatione judicum, fi de-
fideretur, deminuenda quantit&te. Nec intereft
promiflum fit nec ne ; cum & non promifli exa-
<5tio advocatis concefla fit, extraordinaria fcilicet
cognidone intercedente. /. Divus q.jf. de extraofd,
cognit. Ut tamen neque retentione inftrumeir-
torum iitis fibi confulere queant pro falario con-
fequendo , five advocati fuerint iive procurato-
res aiiique his fimiies, quorum hadenus par ra-
tio eft; Inftrudio Curise Hoiland. art. 80. Curias
fupremar art, 166. Ultrajeftins ttt. 4. van advo-
caten, art. 11. Brabantina: art. 22. Piandricas Hrt.
167. ( nifi quod pro impenfis faftis retentionem
veiint haud eile ctfcnegandam ex jure communi.
^rg. /. qua omnia 2 5. in fine & l. 26. fifi, dc procu-
ratorib. And.r. Gayl iibr. 2. obficrvat. 12. num. $.
Groenevvegen ad d.l. 25. & 26. jfi.h. t. & adt.
uit. C. commodati. ) ncque ullum jus pradationis
in bonis debitoris ante alios ejufdem creditoresfibi
eo nomine arrogare poflint, cum nufpiam id pri-
vilegii ipfis inveniatur a jure datum ; nec merce-
nariis famulis fint exsequandi. VideCarpzovium
defin. forenfi. part. 1. tit. 28. defin. 30. Hartman-
num Piftoris part. 1. qucefit. 8. num. ult. Berli-
chium part. 1. conclufi prafficab. 64. num. 76.
nec denique poft biennium (annus eft rn Inftruft,
Cur. Hoil. art. 82.) a lite, cui patrocinium aut
procurationem pra-iliterunt, finita aut interrupta
computandum ; nifi chirographo clientis , aut
alia legitima debiti iftius confeflione muniti finti
Etfi vix ufu fervetur ifta bicnnii prxfcriptio |
quantum ad falarii exa£tionem , utcunque edi«
<9:o perpetuo Caroii V. & curiaruin inftrudioni-
bus id manifefte cautuin fit; cdi£t, perpetuum
Car. V. 4. Offobris 1540. art. 16. Inftr. Cur„
fupr. art. 165. Cur. Ultrajeft. tit. 4. van advo-
caten. art. 10. Cur. Brabaht art. 27. & noveM
decifione Ordinum Ultrajedin. anni 1659.
14. Apritisart. 21. fuerit repetitum. Vide Abrah.
a Wefci comment. ad novellas Confiitutiones Ultra-
jettin. d. art. 21, num. 14. & multis fieqq.

7. Cjeterum non tantum falarii petendi jus
competit, fi quis alienis plane litibus patronus
adftiterit ; fed & fi in negotio fibi cum aiiis
communi fuam impenderit operam atque indu«
ftriam ; pro rata parte a carteris confecuturus co-
heredibus aut Confortibus, quod iili fuiflentex-
foiuturi, fi non coheres conforfve , fed extra-
neus, fiium fuiflet patrocinium impertitus. Ne-
que enim sequitas ulla aut ratio poftuiat, ut alie-
nis litibus ( quales etiam pro parte funt quad
nobis cum alio communes. arg. /. 1. §. qt/are 12.
fif. quando appeil. & intra qtne tempora. I. ficrvi
clcttione 5. §. 1. 2. jfi. de legdtis 1.) gratisquis
fuum accommodaret auxiiium, dum interim
propria curare impeditur. Boerius decifi. 21 o;
num. 4. Mynfihgerus ccnt. i.obfiervat. 2. num.
ult. Munnos de Efcobar de ratiocin. adminifirat;
cap. 27. hum. 52. Joh. Papon libr. 18. tit: 2.
arrefi. 15. in fine. Quin imo, fi quis advoCatus
iitem plane propriam ipfe traCtaverit, ac tandem
ei in expenias litis adverfarius condemnatus fue-
rit, nuiius dubitem , qhin fic fibi falarium ob
interpofitam in lite propria opevam jure compii-

tatu.i

-ocr page 216-

200 L i b. II I.

taturus fit, ac fi alienx canfx patrocinium prss-
fritiffet; non tantum propterea , quod , dum
propriis vacavit litibus, alienas negligere & di-
mittere debuerit, ac ita lucris inde fperatis care-
rc; unde datnni & e)usquod intereft computa-
tionem atque repetitionem conceperunt interpre-
tes : fed & vel maxime, ne alioquin ceflaret
magna ex parte pcena temere litigantibus ob ca-
lumniam imponenda. Et certe li juftum videa-
tur , etiam a victore conveniri victum, in ex-
penfas damnatum, ut isfalaria exfolvat advoca-
to vidtoris debita , etiamft ille ob amicitisc fan-®
guinifve vinculum , aut aliam quam probabilem
caufam, gratis victori patrocinium praftare vo-
luerit, atque adeo vi£tor nihil vere erogaverit.
Papon d. libr. i §: tit. 2. arrefl. 14. Coftalius ad
l jp.f. de judiciis. non animadverto, cur non
& hoc in caiu operse fuse honorarium advocatus
victor perfequereturj Quamvis in contrarium
inagis inclinent varii, nec facile advocato falaria
opera: , in propria caufa navata:, adjudicanda
cife arbitrentur. Andr. Gayl libr. 1. obfcrv.
151. mim. 16. & feqq. Mynfmgerus ccnt.
I. cbfcrv. 2. Papon d. libr. 18. tit. 2. arrejl.
15. in pr.

8, Quod ii annuum advocato falarium confti-
tutum fuerit, ipfe vero ante finem anni moria-
tur, non modo integri falarii annui jamfoluti re-
tentionem heredes ejushabent, quia per eum non
ftetit, quominus operam pra'ftaret./. 1. Di-
vus Severus 13 .Jf.de extraordin. cognit. I. qui ope-
ras yS.pr. & §. i.Jf. locati. fed & petitionem,
fi necdum fuerit exfoiutum : nam cum id ita in.
fifciadvocato cautum inveniatur. l.pcjlduos 15.

1. C. dc advccat. diverf. judicior. longe magis
inillis, qui privatis fuas operas in annum audi-
xerint, obtinere debet; ne alioquin fifcus, cui
multse prarogativse data , deterioris foret condi-
tionis , quam privati nullis jurium fingularium
commodis muniti. Quse an & ad ufus hodiernos
transferri queant, non immerito dubitaveris. llo-
mani quidem juris difpofitionem probant Myn-
fmgerus cent. 3. obferv. 8. Andr. Gayl tibr. 1.
cbjerv. 44. num. 12. 13. Berlichius concluf.pra-
tlic. part. 1. concluf. 9. num. 78. & fcqq. & alii
ibidem citati. Contra vero, non ultra, quam
pro rata temporis, quo advocatus vixerit, ho-
norarium heredibus ipfius deberi, contendunt
in Belgio & Gallia; quia & laboris & pecunis
pradlatio divifionem recipit. arg. /. Sejo j o. Jf.
de annuis legatis. Chriftineus vol. 5. dccif. 118.
num. 14. & feqq. Zypam.s notit. Jur. Belghihbr.
12. de dignitatibus verf. hcnorariwn. aliique apud
Groenewegen ad d. I. 15. C. de advocat. divcrf
judicior. Eoque facit, quod in maxime privilegia-
tis profeflorum ac concionatorum falariis , tan-
tum quadrantis illius , in quo obierunt, folutio
iieri foleat, ex notiflima praxi.

9. Intervenire poffunt advocati in omnibus
caufis five civilibus, five crlminalrbusj prafti-
to tamen prius jurejurando calumni®, quod li-

T 1 t. I.

cet in fingulis caufis interponendum fuerit apud
Romancs ex formula tradita in /. rcm ncn ncvam
14. §. patroni 1. C. dejudiciis §. ecceenim 1. In-
Jlit. de pxnatemere litigant. noftro tamen jure 111
initio iufceptse miiitiae togatae prasftari folitum,
fingulis deinceps annis Itato tempore renovan-
dum , fecundum formulas , quas videre licet in
Inftruftione Curise Hollandicx, art. 71. Ultra-
jeccinse. tit. 4. van advocatcn. art, 1. Brabantinse
art. 287. 288. Flandricse. art. 155. Exquo ju-
rejurando eft, ut caveant, ne litis iniquse patro-
cinium fufcipiant, aut fufceptum , apparente in-
juftitia, profequantur : neve in cauia jufta men-
aaciis utantur atque calumniis , aut inaledidtis
ultra , quam litium pofcit utilitas, inadverfarii
contumeliam aut palam aut fubdole debacchen-
tur, vel fordibus agant, vel de induftria lites tra-
hant ad turpe compendium fuum ftipemque de-
formem,fed omnem ad verse laudis augmenta viam
tentent, captent occafionem. I. quifquis 6. §. 1.
4. 5. C. h. t. adde Inftru£t. Curiae iuprema? art.
130. Hollandicserfmc. 72. 74. Curise Ultraje-
daivx tit. 4. van dcn advccatcn. art. 5, 6. Cu-
rise Brabant art. 293. Flandrica: art. 156, & ora-
tionem meam de officio advocati.

12. Quod fi manifefto dolo atque.malitia clien-
tis fui caufam advccati perdiderint aut prodide-
rint, non dubium , quin adione doli ad id quod
intereft conveniri poflint arg. /. confiii 47. fif, de
regul. juris. etiam velut ex prsevaricationis crimi-
ne extra ordinem puniri. /. 1. §. 1.1. prxvarica-
twnts 3. §. qucd.fi 2. ff-deprcevaricaticne. Parens
p. mem. PaulusVoet adprincip. bifiit. de cbligat.
ex quafideliclo. num. 3. in fine. Sed fi fola impe-
ritia , aut errore quodam, fivefa£ti, five juris,
ea fuaferint aut fecerint, quibus damtium clien-
ti fupervenit , vix eft, ut eo nomine eofdern
obftriftos fore ftatuamus, cum confilii non frau-
dulenti nulla obligatio fit'. d. I. 47. ff. de regul.ju-
ris. ac ne judices quidem per imperitiam male ju-
dicantes hodie terieantur laiis, ut alibi dicetur.
Interim error advocati ncn aliter clienti nocet,
quain fi ille prafens intra triduum eundem non
corrigat, aut cum abfuiflet, poft fententiam ac-
quiefcat. /. ult. C. de crrcre advccator. Quamvis
hoc triduo moribus noftris non fit adftricta erro-
ris revocandi poteftas; cum ante litem contefta-
tam quandocunque fieri poflit erroris emer.datio j
fed poft litis conteftationem reftitutione in inte-
grum ad id opus fit, nifi eodem die & fiante ro-
ta-> utloquuntur, corredtio fist. Groenewegen
adl. 2. & ult. C. de error. advocat.

11. Si quis vel propter adverfarii fui poten-
tiam, vel aliam ob caufam patrono careret, ei k
pnxtore vel prscfide ex ordine advocatorum a fli-
gnabatur, qui etiam invitus patrocinium teneba-
tur fufcipere; cum publicum fuerit hoc offici-
um : adeo ut ad magiftratus imperium id fufcipe-
re recufans, a poitulando deinceps fuerit repel-
lendus, nifi juftam haberet detreftandi caufam.
/. necquicquam §. 9. advocatos 5. ff. de offic.pro-

confi

-ocr page 217-

twfi & legdti, l. i. §. ait. prator 4. ff. h. 1.1. pro-
uidendum 7. C. h. t. Quod hodie vix aliter ufum
invenit, quam fi cui ob paupertatem gratis patro-
cinium praiftandum veniat. Quo cafu id vel ju-
hioribus, vel promifcue quibufvis arbitrio judicis,
pro varia loci cujufque confuetudine imponi folet.
Vide Inftrudt. Cur. Holland. art. 25. 78. Bra-
bant. art. 292* Flandricse art. 162. Ultrajed;.
tit. 4. van advocaten art. 16. Sed & providendum
fuit, ne hi, quos in foroaut meritum nobiliffimos
fecit, aut vetuftas , in una parte confifterent ;
atque ita aliam a rudibus ac tyronibus necefte fo-
ret fuftineri: ideoque is , qui jurifdidioni prse- .
eft , sequalem facere juflus eft eorum diftributio-
nem, ac exsequare partibus auxilium fingulorum,
■ne magis imperitia juniorum, quarn ex caufse in-
juftitia , cliens fuccumbat. d. I. 7. C. h. t. Sed vix
eft, ut hodie xqualis advocatorum acies utrimque
publica judicantium audloritate inftruatur; cum
fuo quifque pro arbitrio ex fat inagna caufidico-
rum copia patronos affumat: licet enim non plu-
res quam duos pro aftore , totideinque pro reo,
advocatos publico in auditorio perorare debere
HoJlandise curia decreverit; plures tamen in con-
filium adhibere nequaquam prohibituin. Simon
van Leeuwen cenfur. forenf.par.t. 2. libr. 1. cap. 7.
num. 2.3. Ut tainen propter minorem caufidi-
corum in Flandrica curia, quse Medioburgi eft,
numerum , cautum fit, ne quis plurium quam
duorum curise iftius advocatorum utatur conii-
lio; ne alias adverfario patrocinii impetrandi
occafio prseripiatur. Jnflrutt. Curia Flandriccc.
art. 166.

p

12. Uti autem boni caufarum patroni non
eft, fe litibus juftitia fubnixis fubducere : ita ex
adverfo abftinendum ei a fordida patrocinii prse-
ftandi captatione & ambitione: eaque de caufa
nec liberum ei litium patrocinia ea fuicipere
conditione, nepetat falarium niflpoft victoriam;
quamvis enim conventione ifta padlum de quo-
ta litis comprehenfum non fit, tamen eam tan-
quam a muneris hujus dignitate alienam i£pro-
bandam cenfuere majores. Inflrutf. Curice Hollan*
dicte art. 81. adde rif de pattii. num. 18.

2dt

OSTULANDO.

TITVLVS II.
De his qui notantur infamia.
Summaria.

1. Recenfentur plerique juris infamia laborantes.
An infames minores qucefius gratia in ficenam
prodeuntes ? an militia exautiorari ? An rele-
gati, fiufiigati, fiellionatus damnati ?

2. Damnati judicio tutclce , mandati , depofiti,
pro fiocio direffis ob dolum infiames fimt; raro, fi
judiciis contrariis. An & infiames damnati ob
latam culpam verfiutice aut negligentice ?

3. Qujdfit infiamia faffi ? quinam ea laborent An
qui bonis cejficrunt ? an concubince ? fipurii ?

4. Quisfiteffeihisinfiamice fatli ?

5. Evitatur infiamia graviore alia pccna impofita ;
fiententia in procuratorem fimilefique lata; fiatis-

Um libera poftulandi licentia
infamibus titulo fuperiore de-
negata fuerit , ordo poftula-
bat, utde infamia ipfa tradta-
tio inftitueretur: quse exifti-
mationi, dignitatis illscfse ftatui, moribus ac le-
gibus comprobato , oppofita , nihil aliud eft,
quam tefio exiftimationis. I. fifurti 8. C. h. t, l. 2,
C. de pccna jud. qui male judicavit jun£t. /. cogni-
tionem 5. §. exiflimatio 1. jfi.de extraorcl. cognition,
Et vel fa£ti vel juris eft. Infamia juris dicitur,
qua: ex turpi fa&o per jus notato irrogatur ; id-
que vel ipfo jure five civili five praetorio, Vel
judicis fententia ; ac variis contingit modis: fic
etenim jure infames funt, qui ienocinium exer-
cent, aut in judicio publico calumnise prseva-
fattione ante ficntentiam, quoties non nifi ex
fientcntia infligitur.

6. Quo\ modo per appellationcm infamia fiufipen-
datur ?

7. Evaneficit infiamia refiitutione pcr principent
aut fienatum , quandoque per prcetorem fatla :
lapfu etiam temporis , cum dtflintdione.

8. An in uno loco infamis cx fiententia ubique pro
tali habendus fit;

9. Nontamfiacile hodie infiamia irrogatur , quam
quidemjure Romano. Nec infames fiunt priva-
to fiurti vel injurice judicio damnati, licet ad pa-
hnodiam ; & alia ex moribus.

ricationifve cauta quid feoifle judicati funt, qui
bina fponfalia binafve nuptias eodem tempord
contradas habent, aut paifi funt, cuin jure po-
teftatis patrise potuiffent impedire; qui viduam
intra annuin luftus ducunt, aut earn ducenti
auftoritatem accommodant fcientes autjuris er-
rore. /. 1. /. liberorum 11. §. 1. & fieqq. I.12.
i^.fif.h.t. Adhsec damnati judicio publico.
/. mfamem 7. ffi. de public. judic. aut furti, in-
juriarum, vi bonofum raptorum, de dolo malo
fuo nomine. d. i. i. ffi. h. t. item expilatse heredi-
tatis. l.fite expilaffie 12. C. h.t. fepulchri violati,
l.i.ff. de fiepulchro violato. infuper in adulterio
deprehenfi, iicet fententia judicis abfoluti. /. pa-
iam qucefium 43. §. pen.ff. de ritu nupt. data pe-
cunia pacifcetites de delidis non capitalibus. /. 1.

C c /. at-

H

-ocr page 218-

2 o 2 L i b. III. T i t. II.

/. aihlctas 4. §. tdt. 7. 5. /. 6. ff. h. t. §.pen. Inflit.
de pcena. temere litigant. improbi feneratores.
/. improbum 20. C. h. t. judices perdolmnmale
judicantes./. 2. Cod. dc pcenajud. qui nialejudicav.
tutores libi filiitve fuis pupillas fuas matrimonio
jungentes. /. pcn. C. de interditt. matrim. interpu-
pillam & tutor. majorennes in fcenam aut certa-
men prodeuntes qusftus gratia.l-i.ff. h. t. adde
Ilcevarclum 3. •varior. cap. 11. a tranfattione jura-
ta receclentes. /. fi quis ntajor 41. C.de tranfattion.
Mir.ore plane a-tas in hifce ab infamia liberat 7.
pcn. C. h. t. arg. d.l. 41. licet enim minoribus ad-
verfus delictum fuum non detur reftitutio, &
eatenus ipfi setatis fuffragio in criminalibus non
juventur, neque excufentur. /. I. 2. Cod. fl ad
verflts deliffum.l. ft ex caufla 9. §. nunc videndum
2. ff. de minorih. 25. annis. quandoque tamen
propter lubricum judicii veniam indulgeri, ut
vel minuatur, vel in univerfum remittatur pcena,
tum ex ipfis illislegibus , tum aiiunde , manife-
ftum eft. /. qui contra 4. C. deinceflis nupt. l.fl
adukerium 3 8. §.fratres 4. ff. adleg. Jitl. de adul-
ter. Simili modo non notati, qui non lucri, fed
virtutis oftentanda: gratia in fcenam aut circum
prodeunt. /. athlctas 4. ff. h.t. Rarvardus 5. va-
riorum. cap. 14. pag 741. quive non ipfi decer-
tant, fed decertantibus inferviunt. d. I. q.ff. h. t.
inter quos ibi numerati & illi , qui agitatores
funt , quive equis aquam fpargunt ; id eft ,
equos curfu incalefcentes frigida perfundunt, quo
refocillati alacrius curfum repetGient, notante
Briffonio. Anttquit. lihr. 1. ctip. 10. Infames
prseterea, qui exauftorati funt detractis infigm-
bus militaribus, aut aliter igncminia: caufamiffi
militia. Vide /. 2. pr. §. 1. 2. & fcqq.ff.h. t.
quod fi tantum ob id rniffi fuerint, qucd mili-
tia: nomen clediffent , ut fe adverfario pretiofio-
res redderent, fori miiitaris obtentu, vel mune-
rum civiiium evitandorum caufa, eos infamia cb
* id non laborare traditum. /. qui cum uno 4. §. non
cmnis 8 ff. deremilitari. d. /. 2. §. 2. in flne. ff. h. t.
Relegati quoque ignominiam fubeunt , uti &
plebeji fuitibus cseii , quoties ea punitio excaufa
infamante irrogata eft ; nonitemfiex alia. /. co-
gnitionum 5. §. minuitur 2. ff. de extraordin. co-
gnition. juns5t. /. iffus iz.ff.h. t. Servi poft ma-
numiffionem ob atrocius crimen , veluti leno-
cinium , in fervitute commiffum. /. athletas 4.
§. Pomponius 3. ff. h. t. fecus, ii levius de-
Iictum fuit, dum forte qusftum corpore fecit
ancilla. /. pen.ff.h. t. Sed & ftellionatus dam-
nati infamiam fubeunt, quoties crimenillud cum
aiio concurrit negotio infaraante, veluti depofiti
vel tutelse judicio : contra vero , fi cum negotio
civili non infamante concurrat, veluti pignora-
titia a£tione aut alia fimili; qui concurfus patet
ex /. 1. §. ult. /. tutor. 16. §. 1. /. flquis inpigno-
re }6. pr. & §. 1 .ff.de pignorat aft. qua diftin-
£tionisopeconcilianda viderur.I.quidcrgo 13. §.
ith. ff. h. t. cum. I. i.ff. ftetlionatus, Ant. Mat-
thceus de criminih. Ubr. 48. tit, 18. cap. 3. num. 5.

2. Denique& illi infames fiuht, qui dire£i&
a£tione mandati, depofiti, tutela?, pro focia ,
ob dolum damnati funt; a judice, non arbitro ;
per definitivam, non interlocutoriam fenten-
tiam ,• expreifa condemnationis caufa. /. 1. /. quid
ergo 13. §. 5. & 6. jf. h. t. jun£t. /. hce entm4.
§.1.2. ff.de fufp. tntor. lion item fi adionibus
contrariis; eo quod in iis non tam de perfidia ,
quam de calculo & indemnitate, quxftio eft. /.
furtiaccipe 6, §. ult.ff. h. t. jun£t. /. ei apttdquem
5. ff. depoflti. Si tamen & in a£tione contraria
periidise quseftio tra£iaretur, non dubium, quin
• & tunc infamiii damnatum comitatura fit, velu-
ti, fi quis jufferitpro fe fidejuberi, indemnitate
promiila, ac deinde folutum a fidejuftore refti-
tuere detreftans, contrario mandati judicio fuc-
cumbat. d. I. furti accipe 6, §. mandati yff. h. t.
Damnationi tamen ob dolum sequiparandam effe
damnationem ob culpam latam m hifce quatuor
judiciis, quantum ad infamise notam attinet, ve-
rius eft ; eo quod paffim in jure noftro iatior cui-
pa dolo comparatur , effe£tu inipedo , eoque
fenfu dolus eife dicitur , idque in ipfis etiam ne-
gotiiis, in quibus damnato infamia irrogatur ex
dolo, quale eft depofitum ; licet natura fua do-
lus a lata culpa diftet, dum dolus adjundum ha-
bet la:dendi propofitum , culpa non item. /. qiwd
' Nerva 31. ff. depcflti. I. magna 22 6. ff.de verhor.
jignif. I. 1. §. i.ff. fimcnfor. Falfium mod. dixerit.
Neque in hac de infamia irroganda quxftione in-
tereife exiftimo inter latam culpam verfutise & la-
tam culpam negiigentise; quarum hax in eo con-
fiftit, quod quis ea negligat, quse nec minus di-
ligens paterfamilias fuiiiet negledurus; hcec vero
in eo, quod quis minorem curam rebus alienis,
quas fervare debebat, quam fuis adhibet, fic ut&
levis & leviffimx culpa: prseftationem quandoque
includat, in quantum quisin fuis rebus fummam
folitus adhibere cliligentiam , fraude non Caret, fi
in alienis modicam tantum feu mediam atque
adeo minorem diligentiam praftet , etiamfi ex
natura negotii ad folam latam , vel tantum ad la-
tam & levern culparn , teneri diceretur. d. I. quod
Nerva 32. ff. depofiti. I. in rehus ij.ff. de jure
dot. quo refpexifle puto Ulpianum in. /. quodfier-
vus 11. ff. depofitiy cumait, depofitarium fine
dolo omni reddcre debere, hoc efi, ut nec cttlpce qui-
dcmfiufipkiofit, ita culpam omnem fub dolo com-
ple£tens, quando fcilicet depofitarius in fuis di-
ligentiffimus eft. Quod enim ob latam quoque
culpam negligcntise infamia fequatur, ex eo ma-
nifeftum eft, quod errore juris lapfus , & ita fa-
ciens edi£to prstoris vetita, infamiam fubit: quem
tamen errorem juris non verfutias, fed merse &
manifefta: negligenti» adfcribendum eiie, nequa-
quam dubium. /. liberorum 11. §. ult. ff. h. t. Ne
dicam , ipfam latam culpam verfutiar non natura
iua,fed folo efte£tu, dolum efle; dum in dolo ple-
num apparet la:dendi propofitum; at in lata cul-
pa verfutia? neque plenurn eft propofitum, neque
animus malevolus ad nocendum dire£to inten-

tus;

-ocr page 219-

tus • fed & hxc ex negligentia originem habet,
acex fegnitie ejus, qui minorem rebus alienis
curam adhibet quam fuisi Nec adverfaturj quod
obfegnitiem, rufticitatem, inertiam, fimplici-
tatem, ineptiam, remotus infamis non fit. /. tu-
tor quoque 3. §. ult. jfi. de fufpett. tut. cum non
omnis fegnities, inertia, rufticitas, culpa iata fit;
ac lex re£te ad eam fegnitiem inertiam &c. re-
ftringatur , qu£ ad levem culpam pertinet, &
doionon comparatur.

3. Infamia fafti eft , qux oritur ex fafto ,
quod per jus notatum non eit, fed exiftimatio-
nem aiicujus onerat penes viros graves & hone-
ftos. /. honori 2. Jf. de obfequiis parent. & patron.
prceflandis. I. ob hceeverba 20.jf. h. 1.1. ea qttce 13.
C.h. 1.1. & filibidine 25. C. adleg. Jul.deadulter.
quatn ft quis improprie infamiam eife contendere
voluerit, non plane refragabimur ; dum eam ab
ipfo jure non proficifci aut infligi, in defcriptio-
ne monemus. Anton. Matthseus de criminibus
libr. 48. tit. 1 8. cap. 3. num. 2. tali vero infamia,
feu ignominice opprobrio iaborant, qui bonis cef-
ferunt. novelt. 135. cap. 1. a juris infamia licet
immunes l. debitores 11. C. h. t. ne alias benefi-
cium a jure datum in prarjudicium & laffionem
ejus, cui datum , ab ipfo jure contorqueretur,
& magis onerofum fierct , quam ipfe fquallor
carceris, a qua liberat obxratum cedentem : ut-
cunque cum aftus cujufdam humilis ac ignomi-
niofi folennitate, ex locorum quorundam ufu,
ceffio peragenda fuerit. Chriftineus ad Mecbli-
nienfi. tit. 21. art. 2. num. ii 2.3. Brunus de
tefifione bonorum qucefit. principati 6. num. 4. Pe-
trus Gregorius Tholofanus (yntagm. juris tibr. 22.
tap.il.num. $.6.13. Papon. tibr. 10. tit. 10.
ctrrefio 5. Groenewegen adt.6.jfi. de cefifionebo-
norum. Sic quoque fadi infamia laborare eos, qui
intemperata libidine, non liberas, fed ancillas
compreffille probatifuerint, de cxtero ab infa-
mia juris immunes, refcriptum eft /. & fi tibidine
25. C. adteg. Jut. de adulter. fed & infamia fa£ti
laborare concubinas , non vero fpurios, latius
traditum. tit.deinojfi.teflam.num. 10.

4. Eftedus hujus infamte eft, quod teftimo-
nio fidem minuat, /. tefiium 3. jf.de tefiibus. re-
pellat a dignitatibus. /. 2. C. de dignitat. I. infiamia
8- C. de decurionibus. I. milites 3. C. dere milit.
querelx inofficiofi locum faciat , ubi prxteritis
fratribus honeftis, perfonx inftitutse funt, in-
famia: vel turpitudinis vel levis notse macula af-
perfe. l.firatres 27/C deinojfi. tefl. uti ex adverfo
facit querelam ceflare, fi ipfe frater praeteritus
iftiufmodi turpitudine laboret. arg. /. in arenam
II./. fifitiam 19. C. de inojf. tefiam. Adde tit. de
inoff. tefl. TJt proinde infamia faiti privet qui-
dem infamem beneficiis, & a commodis variis
repellat, fed pcena proprie dida non mulftet:
lucra quidem fubinde impediat , damnis Vero
nequaquam madtet.

5. Evitatur infamia , fi alia pcena gravior per
fententiam imponatur; videtUr enim duriore

203

fententia cum reo tranfaftum de exiftimationi;
ejus. /. ordine i^.jf. admunicipat. l.quidergo 15L
§.pcena 7. jf.h.t. t. ad tempus %.jj. de decurion;
t. in fiervorum 1 o. §. ult. jfi. de poenis. I. fi Pofifido-
nium 4. C. h. t. quod fi non pcena gravior ultra
legem fed fola ordinaria delinquenti imponatur,
veluti dupli aut quadrupli in furti a&ione , non
poteft fua fententia judex efficere , ne injurise
aut furti damnatum infatnia fequatur. /. non pote-
rit 63. jf. defurtis. I. Divus Severos 40. jj. de in-
juriis. Ant. Matthseus de criminib. libr. 48. tit.
iZ.cap. 3. num. 12. & 15. Evitatur quoque,
fi non in ipfum fadti turpis auftorem , fed pro-
curatorem ejus, aut defenforem , aut tutorem i
aut heredem fententia feratur. / I. /. athletas 4.
§. ult. t. fiurti 6. §. flquis 2. jfi. h. t. vel offeratur
adtori debitum ante litem conteftatam, imo ante
fententiam; idque illis in judiciis, in quibus
infamia non nifi per fententiam infligitur , veluti
depofiti, tutela:, mandati, pro focio, cum ifta ra-
tionejudicia ®mnia abfolutoria fint. l.fireus 73»
jf.de procurator. jun<ft. §. ult. Infiiit. de perpetuis
& temporal. attion. fi enim ea caufa fit, ex qu&
& citra judicis fententiam ex paftione vel tranfa-
dione infamia oritur, veluti in privatis delidis
aliifque fiiiiilibus , oblatione debiti vel poenae pe-
titse non declinaret reus infamije notam. arg. d. h
4. §. ult. & l.^.jf.h. t.

6. Sulpenditur infamia, fi a fententia, per
quam ea irrogata eft , appellatym fit; adeo ut,
fubfecuta. condemnatione repetita, a tempore de*
muin confirmatse per judicem fuperiorem fen-
tentise , non retro, inter infames habendus fit;
eo quod provocationis remedio extinda fuit
fententise prioris pronunciatio. /. fiurti 6. §. fiedfi
fiurti 1. jfi. b. t. jund. /. i; §. ult. jf. ad Sena-
tufic. TurpilL

7. Tollitur vero quae jam irrogata fuerat, fi
quis adverfus eam fpecialiter a principe vel fena-
tu, quandoque & a praetore, reftitutus fit; nort
item, fi generalis tantum abolitio fuiflet concef-
fa. I. ult. C. degenerati abolit. I. 1. §. deinde 9. &
lo.jfi. depofiutando. t. generatis 7. C. de fientent.
pafijis & refiitut. Infuper Iapfo tempore, fi quis
ad tempus per judicis fententiam cuin infamiai
relegatus fit aut ordine motus ex caufa , natura
fua non infamante. /. 1. 2. C. de his qtd m exi/.
dati velab ord. moti fiunt. /. generaliter 3. §.fiedfii
i.jfi. dedecurion. vel cum natura fua infamaret,
duriore pccnaz iinpofito genere fuper infamia
futuri temporis videatur tranfadum./. ordine 15.
jfi. admunicipatem. I. adtempus •y.jf.de decurion.
Alioquin, fi ipfo jure infamia caufa; relegationis
aut motionis ab ordine cohereat; vel cum non
cohereret , minor quam per leges pcena fuerit
impofita; etiam lapfo tempore durabit infamia.
d.t. 1 <,. fif. ad munidpiat. d. l.^.jf. de decurion.
I. ad tempus 6. C. h. 1.1. qui cum uno 4, §. ad tem-
pus 4. jf. de re militari. Quamvis haec deftin-
dio ad edidurn de poftulando non pertineat,
quatenus lapfo tempore quilibet fine diftindione

Cc 2 eau-

D E H \ S QU I NOTANTUR INF AMI A,

-ocr page 220-

T I T. III.

■v. 1

nunc funt ob dolum judicio tutela», mandati, de*
pofiti, aut pro focio, condemnati, Groenewe-
gen ad §. 2. Inftit. dc poena temere htig. Parens
meus Paulus Voet add. §. 2. num. 2. Simon van
Leeuwenccnfi.for.part. 2. libr. 1. cap. /\.num, 9.
nec ullum civile judicium flve ex contra&u, fl-
ve ex deli£to ad indemnitatem , mulclamve pe-
cuniariam, infamat, nifi id nominatim ftatuto ex-
preflum fit,veluti in veftigalium quorundamfrau-
datoribus, vel ob circumftantiarum atrocitatem
fententia fua judex infamiam nominatim cenfue-
rit inurendam: adeo ut & condemnato per adlio-
nem injuriaruin ad palinodiam fua in dubio fama
atque exiftimatio falva fit. Argentreus ad ccn-
fiuet. Britann. art. 1 ^y.gloffi. 1. in med. Zypeus
notit.juris Belgici libr. 1. tit. ex quib. caufis infamia
irrogatur. Groenewegen ad l. ult. C. qui & ad-
verfi quos in integr. refiitui non poffi. Leeuwen
cenfiura d.,pa'rt. 2. libr. 1. cap. 4. num. tdt. &
part. 2. libr. 2. cap. 15. num. 10. in med. Nec
mulier intra annum luftus nubens infamis eft, ut
latius dicetur tit. de ritu nuptiarum. Et generali-
ter hodie non tam ex caufa, quam genere pcenae,
infamiam inferri receptum eft, veluti fuftigatio-
ne , aut alia corporali pcena , relegatione, ad
carceres, ad triremes, ad ergaftula, ad metalla
& fimilia, damnatione. Groenewegen ad /. 22.
jfi. h. t. Leeuwen d. part. 2. libr. 1. cap. 4. num.
9. Itbr. 2. cap. 15. num. 10. 11. quales pcena:
cum in procuratorem delinquentis conftitui non
poflint, fed in ipfum debeant delinquentem de-
cerni, cafu quo proeuratorem in caulis crimina-
libus intervenire ufus admittit, confequens cft,
ut non magis hodie qui per procuratorem, quam
qui pro fe ipfi in judicio fubftiterint , infamiam
evitent. Zypeus notit. juris Be/gici. /ibr. 1. tit.
ex quib. caufi. infiam. irrogatur. Ant. Matthxus de
crimin. libr. 48. tit. 18. cap. 3. num. 9. plane fola
carceris detentio, five ob crimen contingat, fi-
ve ob civile debitum, five ad reum conftringen-
dumadfafti implementum , infamiam non inge-
rit; curn nec pcense loco tunc habeatur ; quippe
non tam ad, puniendos, quam potius ad conti-
nendos homines comparata. /. aut damnum 8»
§. fiolent. p.ffi. de pcenis.

T ITV L V S III.

De procuratoribus Sc defenforibus.

SUMMARIA.

i. Quis oUm, qnis deinde, qnis nwibus nojlris
procuratorum ufus fit ? multa cum advocatis ba-
bent communia, an eorummunus nobilitatiprce-
judicet ?

i. Qui procuratorem dent; an minores, de flatu
fuo litigantes, tutores , procuratores ante litem
conteftatam ? Quid moribus ?

3. An procurator, ad negotia gerenda datus, poffit

6.

dare procuratorcm ddlites ?
Quispofifit effie procurator ad lites ? dn infiamis,
miles, midicr ?

An moribus uxorfine mariti confienfiu confiitui
ab extrancopofifit procuratrix ad litem expedien-
dam, promovendam ?

Anminor 25. annispofifit ejfieprocurator ad li-
tes ; an & defenfor ?

7. Fir->

204. - L I B. III.

caufse, ex qua filentium aut exilium fuit irroga-
tum, poilulare poteft. I. imperator K.ff.h.t. id-
que non fecundum jus , fed ex conftitutionibus ,
in quantum fepe , conftitutiones aut benigue
aut ievere multa contra jus introduxerunt, do-
cente id Cujacio libr. 7. obferv. 19. nifi magis
placeat, verba d. I. generaliora reftringere ad ca-
fus illos , in quibus pcena graviore impofita fu-
per temporis futuri infamia tranfaftum eft, jux-
ta. d.l.ij.ff. admunicipal. d. I *>.ff. dedecurion.
d.l. 13. §.y.jf. h. t. aut cum Gotofredo in notis
ad d, l. 8. dicatur, verba illa, nec adhibctur &c.
non Papiniani efte, fed Triboniani, contra ma-
nifeftijuris rationem adje&a; dum fterinonpo-
teft , ut condnuata poft reditum infamia ex ip-
ia infamantis caufse natura, ad poftulandum ad-
mitteretur reverfus , repugnante in univerfum
prsetoris edifto.

8. Sed uti tempore , ita & loco infamiamcir-
cumfcribi, ratio di&at. Proinde uno in loco in-
famis declaratus non ubique , f®d tantum in
territorio ejus , qui fua fententia irrogavit infa-
miam, pro tali habendus eft; alibi iifdem gra-
vifurus juribus & ad eadern habilis, ad quae re-
liqui iftius regionis homines , nulla infamise af-
perfi rnacula, poftent afpirare. Et licet hic jus Ro-
manum irrogatae infamise eftectum ad omnes re-
giones porrigere videatur , ut nufpiam poftulan-
difacultas ob infamise notam fententia inuftam
infamato lit liberg. arg. /. ex ca caufia ffi. de po-
ftulando; tamen id ideo tantum obtinuille cer-
tum eft , quod plures plurium provinciarum
magiftratus uni omnes fubfuerint fupremo princi-
pi , qui toti imperio jus tale conftituere potuit,
& voluit: alioquin enim , deficiente illa pote-
ftate vel voluntate, ex jure communi extra ter-
ritorium quid ftatuenti impune non paretur. /. ult.
ffi. dejurifditt. & ab unius provincioe praefide po-
ftulare prohibitum in alia provincia impune po-
ftulare pofle Papinianus in d. I. 9. ff. depofiuland.
refpondit. Adde quae latius tradidi tit. de confti-
tut. principum. Parte altera de ftatutis.

9. Cseteruin parcius hanc de infamia mate-
riain tradlandam cenfui, quia & parciorem ejus
hodie ufum efle deprehendi : nam nec infames

-ocr page 221-

DE PROCURATORIBUS

7, Fim&iuY 'divifio, qua procumtor generalis vel

cumlibera, velfimpliciter confittuitur.
g. Quot modis quisfiat procurator in rem fimm ? in
, quibus difiet a fimpliciprocuratore ?
p. Confiituitur procurator mandato: quo modo il-
lud tumjtfre civili, tum moribns, interpona-
tur?

j o. Si confiet deejfie mandatum , procurator pro
aftore non admittendus. Si admijfius defiattofit,
an ratibabitione firmentur ,. qua per eum gefta ?

11. Conjuntfte perfiona an & quando pro conjun-
ttis agere pofifint fine mandato ?

12. Si conjiet tle mandato, non cavendum de rato;
fiecus [i de eo dubitetur.

13. Quisfierat impenfias litis, fiprocuratar cgerit
pro alio fine mandato, & fiuccubuerit ?

14. Jntervcnit procurator in caufis civilibus, nifi
jttdex defideret ipfius litigantis pnefientiam ; an
tunc defiungipojfit mittendo procuratorcm plenifi-
fimo mandato mfiruUum ? An , & quando
procurator in criminaltbus admitti poffit ? jQui-
bus in cafibus reus criminis abfiens damnari ?

15. Quidjure hodierno obtineatl a dccrcto citationis
in perfona ( ut loquuntur ) appellare non iicet.
Jn deliffis levioribus talis citatio aut pcrfona pre-
henfio non decernenda.

16. An in popularibus aflionibus procurator ad-
mittattir ?

17. An procurator etiam in caufia reconventionis
defcndere teneatur ? Domino nocere dolum &

I. Rocuratorum , qui aliena ne-

w li® Hv gotia mandato domini admini-.

^P Pl^rllr ^ratlt' v'x u^us iu judi-
$$j ^^^^ ciis uius fuit , dum quifque

fuo, nemo alieno potuit nomi-

ne experiri, paucis cafibus ex-

ceptis : fed cum & morbus, & stas, & neceifaria

peregrinatio, & forenfium negotiorum imperitia,

aliceque multx caufe fa;pe hominibus impedi-

mento effent , quo minus rem fuam ipfi exiequi

poifent, per procuratores & agere casperunt &;

aftiones excipere. pr. Jnft. de iis per quos agere

poffiumus. imo impofita fuit illuftribus neceffitas

procuratorem pro fe in judicio Conftituendi, ne

przfentia eorum & au&oritas liberam fuffragan-

di poteftatem adimat. I. quicunque 25. & auth.

hocjus C. h. t. & licet olim ex privilegio Marise

Burgundicse Hollandorum litigatitium arbitrio

relidum fuerit, an per fe an per procuratorem

in judicio fua tra6lare vellent, tamen fi nunc

noftros fpeftemus mores , non poteft quifquam

fuam in judicio caufam ipfe curare, fed neceffe

eft, ut in inferioribus judiciis per procuratorem •

fua expediat; in curiis fuperioribus in majoris

rnomenti caufis Advocati fimul & procuratoris j

in caufis vero levioribus , alterutrius opera uta-

tur ; ne magis ex negotiorumfo^enfium imperi-

tia , quam injuftitia fuse caufPfuccumbat. Jn-

ftruftte van kjejlnefitl{en anno 1579.21. Decembr.

*rt. 23. Merula prax. iibr. 4. tit, 36, cap. 1.

ET DEFENSORIBUiSi . 2bf

negligentiam procuratoris: ipfium tdmen atlimc
mandati indemnitatcm conficqui , quandoque
etiam in intcgrum reflituh

18. Anprocurator fiuccumbens appellare & appel-
lationem profiequi teneatur ? qmd moribus? an ad
agendum. datus tranfigcre ? .aut aliam aiitonem ,
qttam qua mandata , infiittiere ?

19. Procurator ad lites litis contcfiatione fit Iitis-
dominus , citatur , &c. An ante litem conte-
fiatam procurator rei invitus cogi pofifit, ut ii*
tem fiuficipiat ?

20. Jn procuratoremfertur fententia ; fiedin bonis
ejus executio non fit, exceptis paucis caftbus.

21. Morte procuratoris, vel mandantis, evanef-
cit procuratoris ofpcium. Quo modo ttinc moribus
mandatum novum interponendum fit ?

22. Cejfiat etiam renunciatione procuratoris ex
jufla canfia; maxime fi bona ejus, quem dcfen-
dtt, d creditoribus pofjideri cceperint.

23. An mandatum procuratori ad lites datnm re-
vocari pofifit invito procuratore ? quid moribus,
quibus procuratores non fiunt litis domini ? An,
fiinrem fiuam procurator fit ? Quidfifalfus fit
procurator ?

24. Ancredatur revotatum prius gcnerale manda-
tum., fidein fpeciale detur ad certum ncgotium $
quid fi mandet Mevio negotium, quodpriusTi-
tio mandaverat ?

25. Jn quibus dififerat defienfior a procuratore ?

num. 5. Groenewegen ad L 2 6. C. h. t. leeii-
wen cenfiurapart. 2. libr. 1. cap. 5. num. 2-. iii
med. ex qua eadem ratione & illud nunc obtinet *
quod non promifcue quilibet in procuratorem eli-
gi polfit, nec privatum fit hoc oflicium (uti
quidem apud Romanos ) led magis publicum j
ufque adeo , ut & certus in unoquoque tribunali
conftitutus inveniatur procuratorum ftili ac pra-
xios peritorum numerus , ad exempluin ejus
quod Romanis placuerat in advocatis , extra
qUos alii non admittuntur ad operain litigantibus
in judicio prseftandam» Qui etiam , licet digni-
tate ab advocatis diftent, in inultis tarnen eodem
cum illis cenfentur jure; in quantum in ingreffu
officii jusjurandum calumnise tenentur prseftare *
& fuperioribus in curiis renovare quotannis , in-
viti quoque ad procurationem praffandam cogi
poffunt, & falaria etiam non promiffa pro rnodo
litis & operse ex curise cujuique more ac prse-
fcripto exigere. Unde & qua tit. 1. de poftij-
lando circa falaria , & coadionem di£la funt j
huc quoque pertinent. Vide infirutt. Cur. J-Jol-
land. art. 71; 75.78. Andr. Gayl libr. 1. obfierv.
43. 44. Zyparum notit.jur. Bclgici Itbr. i.tit. de
procuratoribus. Chriftinaum ad Mechiinienfi tit-.

1. art. 47. Groenewegen ad 1. ] 7. C. h. t. & ad
tit. Jnfiit. de iis per quos agere pojfiumus parentein
p. mem. Paulum Voet add. tit. Jnfiit. num-. 2»
Leeuwen cenfiur. for. part. 2. tibr. 1. cap. 5. num.

2. dr.ii, Imo, ut advocati officium obiiffe?

C c 3 noii

-ocr page 222-

L I B. III. T I T. III.

206

non prxjudicat nobilitati, fecundum tradita in
tit. depoftuUndo ; ita nec nobilitatis jura extingui
per id , quod quis in tribunaiibus fuperioribus,
quafi principis confiftoriis, procuratoris mxinere
funftus fuerit, plures tradiderunt. Andr. Gayl
d.libr. i. obferv. 43. num. 6. 7. 8. Andr. Ty-
raqueilus de nobilitate eap. 30; num. 4. & feqq.
Zypseus notit.jur. Belgiei libr. 1. tit. depoftulando
verfu unde & boc. Chriftinams ad Mecblinienf
tit. r. art. 47. num. 4.

2. Procuratorem conftituere poteft quilibet,
frve paterfamilias, five filiusfamilias in caufis il-
lis , in quibus agere ipfe vel conveniri poteft.
I. filiusfamilias 8. pr. jfi. b. t. potuit etiam de fta-
tu fuo litigans, five in libertatis five in fervitutis
poffeflione fuiftet, idque quantum ad alias a£tio-
nes extra ftatus eontroverfiam intentandas aut
excipiendas. l.fiervum 3 3. eum vero 1 <jf. h. t.
non vero ad ventilandam ipfam ftatus contro-
verfiam fi fuiflet in pofleflione fervitutis; tunc
enim potius ei ad libertatem proclamandum fuit.
l.i.C. deajfertione tollenda. Minores &impube-
res, non nifi tutore vel curatore au&ore. /. neque
tutores 11. C. h. t. ut tamen obtenta per procu-
ratorem fine curatoris aut tutoris au&oritate con-
ftitutum viftoria rriinoribusprofuturafit. /. noneo
tninus 14. C. h. t. Tutores ipfos quod attinet, &
curatores, ipfofque etiam procuratores, ac firni-
les, cum hi ante litem conteftatam neqUe rerum
neque litis domini eflent, &tamen ad procurato-
rem conftituendum requireretur mandatum do-
mini. I. 1 ffi. h. t. etiain procutatoris dandi pote-
ftate caruerunt: poft litem plane conteftatain id
iis, utpote jam litis dominis ex conteftatione fa-
£tis, permiffum fuit. /. quod quis 8. /. ncque tutores
11./. nulla 23. C. h. t. fed noftris ac aliorum mo-
ribus tutores & curatores etiarn ante litem conte-
ftatam jure procuratorem in caufis pupillaribus
conftituere receptum, & quotidianum eft. Groe-
newegen add.l. 11. C. h. t. poft alios ibi citatos.
Idemque eft in procuratore ad lites dato : nam,
cum id in procuratoribus ad negotia extrajudi-
cialia receptum fuerit, ut alius lubftitui poflet.
i.procuratorem 1. §.fiquis 13 .fifi. mandat. & nuuc
per litis conteftationem nuiius procurator litis
dominus fiat, fed tantum minifter fit, nulla ratio
eft, cur non & ante litem conteftatam ei fub-
ftitutio permitteretur; etiamfi nulla fubftitutio-
nis faciendse poteftas inftrumento mandati com-
prehenfa fuerit; ut tamen tutius fit, eam man-
dandi facultatem mandati literis infertam efte.
Inftruft. Curiae Holl. art. 90. Curisc fupre-
mse. art. 12 6, Curise Ultrajeditise tit. van
procureurs. art. 4. Chriftinscus ad Mechlinienfi.
tit. 1. art. 25. num. 8. Simon van Leeuwen
cenfifior. part. 2. libr. j. cap. num. 7. licet in
Germania etiamnum magis convenienter juri
llomano obtineat, non niii lite conteftata pro-
curatorem pofte fubftituere , quoties non inve-
nitur nominatiin mandato daturn fubftituendi
jus. Berlichius decifi. 274. num. 6.7. 8. & fieqq.

3. Illud dubio non caret, an procurator, irH
ftrudus mandato ad negotia gerenda ac admini-
ftranda , poflit ad lites procuratorem conftitue-
re ? Decifionem hujus quseftionis ex man-
dati amplitudine vel anguftia depeodere exifti-
mo. Si enim adeo reftridta inveniatur procura-
toris ad negotia dati poteftas, ut ipfe admini-
ftrandi folum , rton vero Iitigandi & a<5tionis mo-
vendse facultatem habeat; fruftra fane fuerit,
plus juris in alium ex fubftitutione transferre de-
liderans, quam ipfe habet. arg. /. liberto 31. §.
pen.jfi. de negot. gefiis. Si vero liberior ei admi-
niftratio concefla fuerit, fic ut & eadem ipfi per-
mifla fint, qus dominus ex utilitate fuiflet faftu-
rus; nihil impedimenti eft, cur non & procura-
torem ad lites domini nornine movendas fubfti-
tuat; cum & ipfe pro domino iitigandi habeat
poteftatem, ex juris civilis & Canonici difpofi-
tione. /. procurator 58. jfi. h. t. I. nam & nocere
12 .ff~.de paffis. arg. /. creditor. 60. §. ult. jfi. man-
dati. cap. qui generaiiter 5. de procuratorib. in 6.
& fiftendi feu arreftandi jus tali competere pro-
curatori plenius probatum fit, tit. deinjus vocan-
do. Chriftinaeus ad Mechlinicnfi. tit. 1. artic. 25.
num. 7. 8. Argentrseus ad confiuet. Britann. airt.
97. not. 2. num. 1.

4. Conftitui procurator poteft quivisnon pro-
hibitus,five paterfamilias, fi ve filiusfamilias. l.fihus-
fiam. 8. in fineprincip. jfi. h. t. cap. generaliter 5. itt
med. de procurator. in 6, Cumque vel ad extra-
judicialia negotia procuratores dentur, (de qui-
bus alibi) vel ad lites, ad has conftitui nequit reus
criminis, nondumpurgata innocentia. /. reum 6.
C. h. t. Nec decurio. /. fi quis procurationem 34.
C. dedecur. nec miles , nifi ad communia fuinu-
meri negotia tractanda; quibus inoffenfa mili-
tari difciplina fuperefle poteft. /. qui ftipendia 9.
C. h. t. I. fiiiusfamilias 8. §. veterat1i2.fi'. h.t.
Nec infainis; ne novo quidem jure : quippe
quo fola jufta eft ceftare exceptio infamis procu-
ratoris , ne lis proteletur, infami interim perju-
dicem repellendo. §.ult. Jnftit. de exception. quod
& ufus fervat in illis faltem, qui publico munere
procuratorio funguntur. Zangerus de exception.
part. 2.cap.S.num.ioi. 102.103. Andr, Gay!
libr. 1. objerv. 43. num. 7. Necfcemina /. 2.jf.
de reg.juris. I. alienam 18. C. h. t. nifi in rem fuam.
/. quia abfiente 4. C. h. t. aut pro parentibus fuis
aetate aut morbo impeditis , nec quemquam ha-
bentibus , qui pro iis expsriatur. /. fceminas 41.
jf. h. t. Sande decifi. Frific. libr. 1. tit. 3. defin. 4.
non item pro liberis, eo quod hifce fatis per ty-
torem, jure ordinario petendum, profpici pof-
fit; at non ita ordinario j'ure parentibus. d. I. aiie-
natn 18. C.h.t. I. liberto 3 1. §. pen. jfi. de negot.
geftis. Cseterum uti ufu fori expeditiflimum eft,
nullam mulierem nullumque inilitem durante rni-
litia pofte foleni|if.|c ftato procuratorum judicia-
lium nuinero adilfibi; ita ex adverfo tlihil vetat,

Iquo minus & mulier & miles mandato generali
cum libera , etiam litium exereendarum licen-

tiam

-ocr page 223-

Dfi PR.OCURATOR.lBL

tiam continente, vel fpeciali ad rem certam judi-
cioperfequendam, inftruatur a domino ; dum-
modo ad ea quse publice in judicio peragenda
funt, vicaria procuratoris alicujus , in ordinem
auftoritate publica cooptati, opera utatur ; ut-
pote qua & quilibet alius mafculus uti tenetur.
Groenewegen ad. I. I8. C. h. t. adeo ut & uxo-
rem mariti fui mandantis procuratricem eo modo
ad lites efle poffe, in aperto fit. Rodenburch de
jure conjugum tit. 3. cap. 1. num. 3. Groenewe-
gen. d. loco.

5. An vero & maritata muiier fine viri con-
fenfu litium alienarum procurationem ex man-
dato extranei, cujus ea lis eft, fufcipere poflit,
fua non caret dubitandi ratiohe ; ii enim fanni-
nam viro junftam , & ex eo perpetuae mariti tu-
tek fubjedam, ut funpliciter minorennem con-
iideres, confequeiis fuerit, eam, licet fuo homine
lites fuftinere nequeat, fed vir pro ea , tamen pro
aliis id poile, exemplo minorum qui decimum &
feptimurn implerunt annum , ( ut mox dicetur )
& aliorum plurium , qui fuo nomine in judicio
ftare prohibiti , alieno tamen nomine id jure
agunt; flc ut exceptione procuratoria nequeant
per adverfarium mandantis repelli: quam etiam
iententiam hoc ratiocinii genere tuetur Tyra-
quellus de legibus eonnuhial. glojf. 5, num. 171.
& multis feqq. Chaflaneus ad confuetud. Bur~
gundicc ruhrica 4. §. I. in-verhis. contradtus inter
vivos. 7ium. 24. citati a Rodenburgio. traff. de
jure conjug. tit. 3. cap. 1. num. 2. Nec uilam
animadverto rationem probabilem , cur ab hac
fentehtia recedere voluerit Rodenburgius d. loco,
ductus argumentis vix fpeciem quandam, pon-
dus certe nullum habentibus. Nam ii innuptam,
fl viduam, ex alieno mandato ad litium fuffla-
mina & judiciorum profecutiones faciendas ha-
bilemdicas, necfexus verecundia; adverfari, ii
tales forenfem feftentur turbam , adeant, com-
peliant, litis promovendse ac finienda: caufa;
nec in viri dehoneftamentuin aut dedecus erit, fi
ifta quoque uxor , fe licet infcio, tra&et; cum
non aliam in nuptis , quam virginibus viduif-
que , obfervandam decentemque fexui verecun-
diam requirere Jiceat aut invenire, nec probro-
fum efle queat in nupta, quod verecundias con-
gruum in innupta habetur. Nam quod Con-
ftantinus in l. maritus 21. C. h. t. refcripfit, ma-
ritos pofle fine mandato pro fuis uxoribus in lite
fubfiftere; ne foemince litis pcrfequendce obtentu in
contumeliam matronalis pudoris irreverenter ir-
ruant, & conventibus virorum vcl judiciis inte-
rejfe cogantur. non eo mulieres repulfse funt; fed
fola maritis de pudicitia uxoris fuse forte formido-
iofis , data pcteftas fubflftendi pro ea in judicio ,
& ita efliciendi, ne ipfa cogatur judiciis interefle.
At, inftat ille, interefl mariti , non defraudari
uxoris opera, quam domeflicis illa rebus impendere
additta efl; id vero futurum , fl judicialia poilet
fine mariti confenfu negotia tra&are; familiaribus
negleftis. Verum quid qua:fo aliud inde, quam

J ET DEFEtiJJORIBUSi 20j

ut maritalis poteftatis jure vir, fi hahc aiiienorUiri
curam, ab uxore fufceptam, flbi gravem putet
atque damnofam , impediat id ipfum fuamque
domi uxorem contineat. Adverfarium faltem
ejus , qui mulieri hsec mandata dedit, tangere
nequit ea ratio , nec ei inde alferi jus aliquod re-
peliendi exceptione procuratoria, Jites protelante,
talem tnulierein , quamdiu vir ipfe, cujus folius
intereft, haud intercedit.

6. Minorem annis viginti quinque ; fi ino-
do annuin impleverit feptimum ac decimum *
non magis a procuratorio rnunere , quam a po-
ftulando arceri , vei inde conftat, quod olim ed
a:tate potuerit a domiho minore manumitti fervus
procuratoris habendi gratia. §. juflcs 5". Infltt.
quib. ex cauf. manumitt. non licet. I. fl colUttanctis
13.jf.de manumiffls vindttta. Nec eft, quod d. le-
ges de procuratore ad negotia intcrpreteris ; cunl
ita nulla fubeffet jufta caufa manumittendi, per
confilium ex di&amine legis TElise Sentise proban-
da: dutn sequefervosacliberos, iinpuberes aecjue
ac puberes , extrajudicialibus potuiife negotiis
prstrfici, ex inftitoribus tabernarum, & fervis
dominorum fuoruin a&oJibus atque dilpenfato-
ribus, in aperto eft. /. fed &fl 7. §. 1. & 2. I. 8.
jf. de inflitor. attione §. pcena 7. in fln.Infl. dc in-
juriis. I. Lttcius 24.jf. depofui. /. legato generaliter
37.ff.delegatisi. Nequemetuendum , fore, ut
judicia redderentur eluforia , fi forte minor annis
vigintis quinque, lite perperam adminiftrata, re-
ftitutionem impetraret: cum enim ex ea lite fivC
bene five male admin.iftrata nullumprocuratori,
fed tantuin ffiandanti, damnum immineat, durn
executio fententise non in procuratorem,fed ipfum
mandantcm dirigenda eft ; l.flfe non 4 .ff. de re
judic. vanus ille reftjtutionis metus eft, nulla mi-
noris lfffiohe apparente. Neque contradicit hifce
Jurifc. in /. cum mandatu 23 -jjf.de minorihus, durn
ait, lsedi quandoque pofie minorein procurato-
rem, fi fcilicet impenfas fervare nequeat ab eo, cu-
jus procurator fuit, & ideo quoque reftituendum
efle. Etenim primo c]uidem lex illa non de procu-
ratore ad lites,fed ad extrajudicialia negotia, debi-
ti forte folutionem , agit. Sed &, fi de judicia-
li acciperetur procuratore , non redderetur judi-
cium illa reftitutione eluforium ; cum minor
non veniret reftituendus contra fententiam, quse
non minori fed dotnino mandanti tantum obefle
poterat; veruffi potius contra mandatum fufcep-
tum, in cujus executione impenfas faciens lselus
erat, adeoque inagis adverfus fa&am a fe impen-
diorum folutioneim Et quamvis jus canonicum
minoresannis 2 5. a procuratorio repellat mune-
re quantum ad negotia judicialia. cap. quigenera-
liter 5. in flne de procurator. in 6. tamen id ufu
non fervari verius eft, dum etiam publico procu-
ratorum ordini non minus , quarn advocatorum
numero, adfcribi minores experientia teftatun '
Sande decif. Friflc. Hbr. 1. tit. 3. defln. 3. Nedi-
cam , hanc juris canonici difpofltionem non
aliunde, quam ex vetere communi interpretum

errore

-ocr page 224-

208 l i ti. ni.

efrrore fuam traxifle otiginem ; ut proinde nec
mirum fit, errore hoc circa juris Romani placita
rlunc magis illuftrata difcufto, etiam difplicuifle
in foro hoc Bonifacii refcriptum. Aliter tarnen fe-
fe res habet in defenforibus mandatO deftitutis;
quippe qui fuo cunda periculo tra£lantes in ju-
dicio, & fententiae executionem patientes d. I.
4. de rejudic. ejus debent aetatis effe, ut reftitutio
ex capite minorennitatis locum non inveniat,
adeoque majorennes; ne alioquin & ipfis & fl-
dejufloribus eorum per integrum reftitutionem
fuccurratur, atque ita irrita redderentur judicia.
/. minor $1. ff de minorib. 25. anms. I. exigendi
Il.C. b. t.

7. Eft autem procurator alius generalis, alius
fpecialis, qua: divifio ad eXtrajudicialia asque ac
ad judicialia negotia pertinet. Specialis dicitur,
qui ad certam caufam vel adum expediendum
datus eft. Generalis , cui omnia negotia geren-
dafunt demandata. Et hiciterum vel cum libera
adminijlratione conftituitur , vel fimpliciter,
non addita liberse adminiftrationis poteftate.
Cum libera quidern adminiftratione datus omnia
fere poteft, quae ipfe dominus, fic ut non mo-
do urgente neceflitate , fed & fuadente domini
mandantis utilitate, res domini alienare pofllt,
& in accipientem dominium transferre. /. crcditor
60. §. ult. jf.mandati. I. procurator jB. ff. h. t.
§. qua rationc 43. Injlit. de rerum divif. fola do-
nationis licentia ei denegata, cum donare potius
fit pcrderc quam adminijlrare. /. contrajuris 28. §.
ult.jf. de pattvs. I. filiusfamdias *].pr & §. 3. ffi.
de donation. At is, cui fimpiiciter res admini-
ftrandce mandatae funt, nec mobilia, nec immo-
bilia , nec fervos, fine fpeciali domini mandato
alienare poteft , exceptis folis fru&ibus- & aliis
rebus, quce facile corrumpi pollent. /. procurator
totorum Si.ffi.h. t. Fruftra adfubvcrtendam hanc
procuratorum divifioncm allegatur, eum , qui*
adminifirationem habet, alienare pofle. /, pen. §.
ficd&fi 3.jf- de divcrfi. tcmporal. prafcript. non
amplius poflc euin , cui libera admimfiratio con-
cefla eft. l.fi convcncrit 18. §. ult. I 1 y.ff. depig-
norat. aff. Confiderandum enim , in fervis ac
filiisfamilias, conceflionem adminifiratiorits circa
peculium, & libcrce adminifirationis , idem va-
luiife. I. naturaliter 13 .ffi.de condifi. indcb. junft.
d.l. 18. §. ult.ffi. depignorat. afi. nam , cum eo
jpfo, quo peculium iis conceflum erat, illud
Jimpliciter adininiftrare ipfo jure potuerint, ne-
cefleerat, ut, data per patrem dominumve ad
minifiratione, non alia quam libera adminifiratio
intelligeretur; ne alias illud tantum videretUr iplis
datum , quod & fine datione colnpetebat ipfo
jure. Qua? cuin aliter in procuratore fe habeant,
ab illis ad hunc non re£te argumentum flt,

8. Eft & procurator in rem fuam ; qui fci-
licet negotia expedit non ad mandantis fed pro-
priam utilitatem, /. fi fie non 4. ffi. de re judicata.
I. quia abfiente 4. C. h. 1.1, jusjurandum 17. §. ult.
ff. dejurcjur. five ei aftioncs mandat® feu celfe

t 1 t. lit

t

fint, quibus deinde tanquam aftor experiatur*
d. 1.4. C. h. t. tot. tit.ffi. & Cod. de hered. vcl att.
vendita. five fe pro reo liti obtulerit, & in fe
tranftulerit periculum judicii. d. I. 4. ffi. de reju-
dicata. I. fied &fi 2 <$. §. item fi rcm 17. in med.
verfi. quidtamcnffi. de petit. heredit. l.fi attor. 29.
ffi. h. 1.1. quia etiam 3. §. ult. ffi. de alienat. judicii.
imit. caufa. five denique conventus fidejuflor aut
conftitutor reum pnncipalem , pro quo inter-
ceffit , conftituat procuratorem , ut ab eo de-
fendatur ; cum & talis fuo periculo defendat.
/. licet 42. §. ca obligatio 2. ffi. h. t. I. idemque
1 o. §.generaliter 12. ffi. mandati. Ut tamen in-
ter hos nonnihil interfit; nam cum alius , me-
diante aftionis ceffione , in prioris , jus agendi
habentis, locum fubftituitur , id etiam invito
&prohibente debitore fieri poteft. /. nominis 3. C.
de hered. vel att. vendita. I, i.C. de novationibus.
At cum pro debitore alius fefe oflert in judicio
ex debitoris voluntate, non ut nudus defenfor
rei, fed ut talis, in quem redundaret onus Sc
executio condemnationis , fubdufto & Iiberato'
principali debitore; non nifi adoris confenfui
concurrente id fieri pofle verius eft , ne aiias mi-
nus idoneus pro idoneo obtradatur invito: ideo-
que, fi aftor malit dominum potius convenire,
quam eum , qui in rem fuam procurator eft , di-
cendum eft , id ei licere. Ita Ulpianus in d. t.fi
attor. 29. ffi. h. t. arg. /. ratio 2. C. de hered. vct
att. vendita. Quibus non obeft vulgata regula,
qua aftori nort debetlicere, quod ieo non per-
mittitur. /. non debet 41 .ff. de regul. juris. Fallit J
namque axioma illud illis in cafibus , quibus
alia debitoris quam creditoris ratio eft : quod hic
obtinet; cum debitor alium fuo locO inidoneum
fubftituendo, deteriorem reddere poflet credito-
ris conditionem : at debitor femper eodem mo-
do liberetur folvendo ante & poft ceffionem ,
nec ejus caufa deterior ceffione fiat. Cseterum
diftat procurator in rem fuam a fimplici procura-
tore , non in eo tantunx ; quod in rein fuam
conftitutus in judicio ad propriam fubfiftat uti-
litatem , &, fi reus fit, in eum detur judicati
adio. l.fife non 4. ffi. de rejudicata. fed &, quod
fumtu fuo proprio litem exerceat; cum ex adver-
fo fimplex procurator litiget ipfius domini man-
dantis impenfis. Ant. Matthseus de auttion. libr.
2. cap. 5. num. z^.in fine.

9. Ad conffatuendum procuratorem mandato
opus eft, eoque vel expreffo , per literas, autper
nuncium, aut apud afta praffidis & magiftratus
interpofito. Paulus recept. fient. libr. 1. tit. 3. vel
tacito ; quale tacitum mandatum licet non colli-
gaturexfolo filentio ejus , cuimandatur, /. fi-
liusfiamilias 8. §. invitus 1. jf. h. t. tamen ex fi-
lentio prsefentis & fua negotia geri fcientis inter-
ceffiffe prsefumitur; fic ut, cuicunque permife-
ris rem tuam agere aut defendere , is tuus pro-
curator intelligatur. §. procurator 1. Infiit. de iis
per quos agcrcpoffi. arg. I. fi remunerandi 6. §. fi
pajfius 2.1, quipatiiur i%-ff- mandati. l.fifidejufi-

-ocr page 225-

jor, 6. C. corf. tit. fed ufu invaluit, dubitationis
omnis tollendsc cauia, ut mandata procurato-
rum ad lites ihftrumcnto publico perfcripta
edantur , ftve coram tabellione & teftibus , five
{ ut Gelri & Xranfifuiarii & Brabantini requi-
runt,) apud ada confedto. Zypseus notit. jur.
Bclgm libr. i. tit. de procuratoribus circa princip.
Parens p. mem. Paulus Voet de flatutis fett. 10.
ntm. n. verf. hinc etiam & ad §. ult. Inflit. dc
iis pcr quos agerepojfutnus. num. ult. Sim. van
Leeuwen cenf. forenf. part. 2. libr. 1. cap. 5. nunt.
.8. quibus confequens eft, ut per teftes manda-
tum ad lites hodie non re&e probetur, ne, dum
teftium examine & dilationibus tempus abfumi-
tur, interim negotium principale proteletur.
Vide Mafcardum de probation. concluf 1014»
mandatum probetur nec ne, per tefles.

I o. Non ergo ad judicium quifquam tanquatn
procurator pro aftore admittendus eft , ii con-
ftet, eum mandato carere, etiamii de rato cau-
tionem obtulerit, quod & hodie obtinere tradit.
Groenewegen ad§. 3. biflit, dc fatifdation. iic
ut vel tacente adverfario , judex illud exigat,
&, ii falfus procurator inveniatur , eundem re-
pellat, nec controverfiam per eum tractari pa-
tiatur. I. licet. 24. C. h. t. etii enim in pcenam
contumaciter non caventis de damno infe<5to
conftitutum inveniatur, quod cavere detiredans
nequeat procuratori, cautionem pro alio exigen-
ti, procuratoriam opponere exCeptionem. /. inter
tjuos 39. §. aliettOi 3. ff. de damno infcBo. id ta-
men non impedit, quo minus judex ex officio
repellat eum,quem deprehenderit mandato carere.
Quod ft quis , cum mandato careret, ac de illo
conftaret mandati defectu, admiftus nihilominus
fuerit tanquatn pro a£tore procurator; ipfo jure
nullum eft, quicquid a falfo procuratore geftum
fuerit. d. I. licet 24. C. h. t. nec confirtnatur fen-
tentia ratihabitione ejus, proquolata; utpote
qui jus objiciendi fententia: nuilitatem , adverfa-
rio femel quarfitum , ratihabitione fua auferre ne-
quit. Licet enim ratihabitio fttnilis habeatur man-
dato , ac retrotrahatur prorfus & confirinet jam
gefta ; l. ult. Cod. ad Scnatufconf. Macedon. l. fem-
per qui 60. ff. dc reg. juris. non tamen id proce-
dit, fi per eam adimeretur tertio jus quariitum ;
fed demum , cum fibi foli quis fua prsejudicat
ratihabitione. Sic etenim , cum & bonorum pof
feflio pro altero petita eftet flne mahdato, rati-
liabitio interponi non potuit poft lapfum iftius
diei, intra quem fuerat bonoruin poflefliopeten-
da, non alia, ut opinor, de cauOi, quam quod
fequenti jam gradui poft iapfum diei ceperat lo-
cus efle, cui proinde quxfitum prxtoria: here-
ditatis petendse jus ratihabitione intempeftiva non
fuit tollendum. /. bonorum 24. ff. rem ratam ha-
heri. Plane, fi contra falfuin procuratorem lata
fuiiiet fententia, nihil obftaret, quo minus eam
dominus fua poflet ratihabitiorie conflrmare ;
cum ita fuo tantum juri renunciet: quam etiam
latihabitionem vel ex eo colligere iicuerit, ft a
fententia, contra falfum procuratoreih di>5t-i }'
dominus ad fuperius appellaverit tribunal. /. cwti
minor 3. §. ult. jf. Yetn ratam haberi. Quemad-
modum etiam pendente adhuc incerto litis everi-
tu ante fententiam dominus rata habere poteft &
falfo procuratore gefta ; dum necdum ulii jus eit
qusefitum , adeoque nec ratihabitione tunc in-
terpoiita quicquatn videri poflit adverfario adem-
tum. /. licct vcrum 5 <5. ff. de judiciis. Fachinseus
controverf lihr. 8. cap. 61. Myniingerus ccnt. 1.
obferv. 44. Ant. Faber Cod. libr. 2. tit. 8. depro-
curatoribus. dcftn. 1 o. num, 4. in notis. Berlichius
part. 1. concltif prattic. 14. num. izi. & multii
feqq. Andr. Gayl libr. 1. obfirv. 47. num, 3. qui
poitremus , licet ln Camera judicatum narret,
ratihabitionem omni in cafu poft fententiain de-
buifle admitti. d. 0bfi.4j.num. 5. debiliora tamen
ejus fundamenta eiie, ex fupra di<5tis coiligi po-
teft : nam etil qu3:dam iit negligentia ejus, qui
minus diligenter de mandato inquirens falfum
procuratorem adverfus fe in judicio fubfiftere
paiius eft; majortamen cum fit ipiiusfalfi pro-
curatoris culpa , abforbetur iila levior negligentia
per faiii procuratoris culpam majorem.

11. Conjunftis tamen perfonis hoc datuin
fuit, ut etiain fme mandato agere volentes pro
conjunda perfona admittantur s quales funt ii-
beri parentes, fratres, aflines, Iiberti. /. fied &
hcc 3 <).ff, h. 1.1. exigendi 12. C. h. t. l.fiquis apttd
3. §. fcd & fiforte 3. ff. judicatum fiolvi. lnftructio
Curise Brabant art. 325. Qiriftinseus adMechlim
tit. 11 art. 25:. num. 13. & fieqq. maritusprouxo-
re. /. maritus 21. C. h. t. I. ult. Cod. de paffis con-
ventis. confors quoque ejufdem litis pro c^teris
coniortibus , fi prius hi iitem conteftati fuerint ;
non vero ante litem conteftatam. /. 2. C. de confior-
tibus ejufidem litis. Dummodo hse perfonse de ra-
to cautionem interponant, d. I. 21. C. h. t. d. /.
2 .C.de confort. ejufdcm litis. l.fi antcm 8. jfi. de ne-
goiiisgefiis. excepto marito nomina uxoris para-
phernalia exigente , qui ne cautione quidem de
rato onerandus. d. I. ult. C. dc paEi. conventis. Modo
etiam in plerifque his cafibus voluntas ejus, pro
quo conjunfta perfona experiri vult , hon fit
contraria. I. Pomponius 40. §. ult. jf. h. t. Unde ,
licet maritus pro uxore recte agat ftne mandato ,
tamen, fi uxor negotium certum certamve liteiri
marito ffiandaverit, quia hoc ipfo tacite prohi-
buifte videtur , ne is alia tra&aret, ideo etiam id
folum exfequi debuit, quod procuratio emifla
pra'fcripfit.l.maritus 21. in fin. C. h. t. Modo
denique de ordinariis juris remediis & a<5tionibus
intentandis quarftio iit: nam ii extraordinarium
foret implorandum in integrum reftitutionis auxi-
liuffi, aliudve iimile , nulli prarter patrem pro
filio illud licet abfque mandato implorare , co-
gnatis caeteris & affinibus non aliter, quam con-
currente ipjfius reftituendi voluntate. /. patri 27.
jf. de minor 2 5. annis.

12. Qucd fi de mandato procuratori dato
conftet, fuperflua eft de rato cautio. /. 1. C. h. t.

D d l.fi

£)e i>ROCURATORIliUS ET DEFENSORIBUS

-ocr page 226-

aio L i b. III.

I. fipYOCWdtovm . ff. b. t. nifimandatum fuffi-
ciens non fit, dum forte generale eft, cum
fpeciale requireretur , velut in operis novi nun-
ciatione. /. depupillo 5. §. qui procurdtorio 18. /.
eum procurdtor 13. ff, de operis novi nunciatione.
Sed fi de mandato dubitetur, admittendus ita
demum fuit procurator , fi caverit de rato. /. I.
C. b. t. Atque ita, licet irt Hollandii vicinifque
locis non nifi mandato legitimo inftrufti procu-
ratores publici pro a&ore vel appellante litem in-
choare pofllnt; Inftruft. Curia? Holl. art, 52.
Curia: fuprems art. 169. reglement op de expe-
ditie van jujlitie voor de Uoogen Rade 7, fuhi
1658.^. 20. tamen , fi mandatum aliqua ex
parte defeftrt laborare deprehenderetur , veluti
non foleniiiter fed privata tantum epiftola com-
prehenfum, aliove quo modo imperfectum, ad-
mitti interim eos pro domino , iub cautione de
mandato pleniore ac legitimo exhibendo cum ra-
tihabitione adorum , teftatur Leeuwen cenfur.
forenf. part. 2. libr. t. cap. 5. num, 4.

13. Quibus autem in cafibus conjun&a: per-
fonae fine mandato admittuntur, fecundum 'jam
di£ta , vei publici procuratores deftituti mandato,
lefe fiftunt & a&ionem intentant aut appellatio-
nem profequuntur; fi quidem luccumbant, ac
in expenfas cortdemnerttur, ipfi ferunt; nec a
conjun<5tis perfonis , aliifve , pro quibus ege-
runt, repetendi jus habent, arbitraria infuper pes-
na coercendi, fi publico procuratoris munere
fungentes pro extraneis fefe ita obtulerint ad
agendum. arg. I. fife non 4.ff. de re judicata. in-
ftruft. Curise Holl. art. 52. Jacobus Coren ob-
fervat. 3.

14. Intervenire poteft procurator in omnibus
caufis civilibus , nifi circumftantia: exigant ip-
fius domini prsefentiam. l.in pecuniariis 26. C. b.
t. & hoc judex decernat: adeo ut , reo fe non
fiftente , judex iteratoeum citari jubens, carce-
ris comminationem addere pofllt in contumacise
cafuin ; ifuadente id non tam judicii & propofi-
tx a<5Honis qualitate, quam potius negleda ac
fpreta jus dicentis au&critate, cui omnimodo
parere oportuit; ut ait Ant. Faber Cod. libr. 2.
tit. 2. defin. 10. Joh. Papon libr. 24. tit. 3. arr.p.
Alphonfus de Azevedo adconjl. reg. Hifip.iibr.q.
tit. 3. leg. 15. num. 2. Quo tamen cafu defungi
videtur reus, fi plenifllmo mandato munitum mi-
ferit procuratorem, & ita inftru<5tum, ut prsden-
tiam mandantis fupplere queat, & ea agere, dice-
re, fateri, quar mandans , fi prsefens eflet: nifi
& tunc aliter ex caufa judex decernat. Jafon. ad
d. I. 26. C. h. t. num. 3.4.5. Barbofa incollcttaneis
Cod. ad d. I. 26. num. 5. Azevedo d. loco. In cau-
fis vero criminalibus non admittitur procurator.
I. pen. §. i.ffi. de publicis judiciis. I. 1. ff. an per
aiium caufce appell. reddi pofif. Paulus 5. fientent.
tit. 16. §. 11. nifi illuftris agataut conveniatur.

in fumma 10. lnfl.it. de injuriis. I. idt. C. de
injuriis. vel alleganda tantum fit jufta abfentisc
caula. /. abfetisreus Ji-ff. h. t, d. /. pcn. §. 1. ff.

T r T. 111.

j de public. judic, vel denique reus abfens condem-
nari poflit. /. fiervum quoque 33. §. publice 2.fft
h. t. in qua lege fine urgente ratione Cujacius
pro innocentiam fubftituit abfientiam, cum regulat
vera fit, ubicunque abfens damnari poteft, ibi
quemvis verba pro eo facientem & innocentiam
excufantem audiendum efle. Defendi vero poteft
abfens, & ita pro eo procurator intervenire, pri-
mo quidem, II lis cum ipfo reo prsefente conte-
ftata fuerit; ac de tempore iilo, quod litis con-
teftationem fequitur, accipienda eft regula ver-
bis paulo generalioribus tradita in /. rcos 3. C. de
accufiation. reos fcilicet capitaiium criminum abfien-
tes etiam per procuratorem defiendi pofife , ex judi-
ciorum publicorum lege; uti&quod traditum in
/. lcge Cornelia 4. §. idem 2. ffi. adleg. Comel. de
ficar. in abfentes, qui fipadones fecififent, tanquam
lege Cornelia tenerentur, pronunciandum efifie. Si
enim ab initio abfentes fuerint, ne accufari qui-
dem eos abfentes potuifle, refcriptum eft, ml.fi
quondam lyC.ad leg. Jul. de adidter. fed tantum
requiri debuifle patet ex /. i.& tot. tit.fif. de re-
quir. reis & abfient. damnand, &, fi maxime ab
initio prsefentes fuerint , & crimen contra eos
prsefentes inchoatum fit; eos quidcm abfentes in
numerum reorum referri pofle refcriptum fuit»
/. adulteram 13. C. ad leg. Jul. de adulteriis. fed
tamen & in numerum reorum jam relatos abfen-
tes defendi non potuifle, Papinianus refpondit-
/. miles 11. §. ea qucc i.ff. ad leg. Jul. de adulter.
Lite ergo demum conteftata, fi forte non carceri
fuerint inclufi rei, fed vel fidejufloribus commif-
fi, vel nudse fuse repromiflioni, procuratorum
ope eos defendi potuifle abfentes exiftimo. N e-
que quicquam adverfus hsec, & receptam d. I.
33. §.2. leftionem facit, quod illic dicitur in-
nocentia excufari , quafi nulla innocentisc , fed
abfentise excufatio fit. Etenim innocentiam ex-
cufare nihil aliud eft, quam pro innocentia rei
accufati verba faccre, ipfumque a criminis infi-
mulatione excufare , & ut innocentem tueri.
Neque infolitum prorfus Ulpiano eft , etiam du-
rioribus uti loquendi modis, quos jufta interpre-
tatione fi non adjuveris, vix ab ineptia Jurifcon-
fultum excufes : quid enim, obfecro , durum
eft, fi non illud , quod idem dixit; fidejufifipra
te, & fiolvi, mandati te fi condemnavero, fiamo-
fium fiacio. l.fiurti 6. §. mandati 5. infine.fif. de his
qui not. infiam. nam nec fidejuffor damnare pote-
rat, nec famofumfacere; judicis erat; fidejuf-
for petebat atque impetrabat damnationem , non
iple damnabat. Quse ideo tantum noto, ut pa-
teat, quam male ob duriorem loquendi rationem
ad emendandi remedia mox recurratur. De cse-
tero , non de fola abfentise excufatione, fed de
defenfione refpe<5tu criminis ipfius impa<5ti, UI-
pianum in d. /. 33. §. 2. tra&are , non una ratio-
ne evincitur: primo namque id ex praemilla in
d. §.2. in pr. regula , quodpubiice utilefit, ab-
fientes a quibuficunque defiendi, non inepte colligi-
tur ; quam generaliter conceptam , de defen-
t fione

-ocr page 227-

fione ratione litis principalis intelligi oportere,
pstet ex. /. cxigendi 12. C. b. t. §. fi vero reus 5.
Infi. defiatifidat. Sed & fecundo generalis affertid ,
(juoil & in eapitalibus defienfio detur , id fatis evin-
cit; cum fola abfentise excufatio non nifi impro-
prie defenfio fit, magifque ad defenfionis facien-
dx tendat dilationem. Quibus accedit pro recep-
ta leftione , quod Ulpianus in d. I. 3 3. §. 2.
provocat ad refcriptum imperatoris Alexandri Se-
Teri, fub quo floruit; quod in /. 3. C. de accu-
fationibus propofitum , nullam abfentise mentio-
nem habet, fed definit; rcos capitalium crimi-
num abfentes etiam pcr procuratorem defiendi, le-
gcs publicorum judiciorum permittunt. qux* verba
generaliora funt, quam ut ad nudam reftringe-
rentur abfentix excufationem. Denique id ipfum
refte ex Ulpiani reftrida petieris locutione in
d. I. 33. §. 2. non enim generaliter ait, femper
& omni cafu, pro reis abfentibus innocentiain
excufari poffe; fed cum limitatione , ubi quis
abficns damnari potefi : quse fupervacua prorfus
fuiffet, fi de fola abfentise excufatione definitio-
nem Ulpianus propofuiffet; quia & tunc , cum
necdum abfens dainnari poteft , cum necdum
lis eft conteftata, ac tantum requiritur reus ab-
fens gravioribus in criminibqs , abfentise jufta
ratio per alios allegari poteft, ut a contumacia
excufetur, &bona ob abfentiam in fifcum non
cogantur. Quo modo generaliter abfens reus
caufas abfentise per procuratorem reddere poteft.
I. abficns Ji.ffi. b. t. & licet fecundum Papinia-
num, in l. accufiatore 13. §. i.jfi. depublic. judi-
ciis, ad crimen judicii publici perfiequendumfirufira
procurator interveniat, multoque magis ad dcfien-
dendum (fcilicet ante litem conteitatam fecun-
dum ante expofita ) excufiationes tamcn abfientium
ex Senatufconfiulto judicibus allegantur; &, fiju-
ftam rationem babeant, fiententia dijfiertur ; non
ca, qua' condemnationem vel abfolutionem a
crimine compleditur , fed qua poftannumbona
abfcntium in fifcurn coguntur ex prsefcripto. I. 2.
& ult.jfi.de requirendis vel abfient. damnand. Ut
proinde aliud in innocentise defenfione , aliud
in exculationc abfentias fervetur , quarum illa
non nifi poft litem conteftatam, ex quo abfens
damnari poteft, in capitalibus admiffa eft ; hsec
vero & ante & poft litem conteftatam locum
invenit. d. 1.13. §. 1. junft. /. inter 10.jfi.de pu-
blic. judiciis. Sed & fecundo abfentes condemna-
ri, atque ita per procuratorem defendi poffunt,
fi pccna intra relegationem ex crimine imponen-
da fit, ut puta , infamia, pccuniaria pcena,
bonoruin omniurn aut partis publicatio. /. i.jfi.
m pcr alium cauficc appellat. reddi pofifint. Nec
huic contrarium eft , quod domino permiflum
dicitur pro fuo fervo ad beftias damnato provo-
care, & per procuratorem reddere provocationis
caufas. /. Lucius 1 S. fi. de appellation. cum id in
fervis criminis reis fingulare iit, quod per pro-
curatorem domini arque, ac per dominum, polfint
defendi. /. fiervus 11. jfi. de publicis judiciis. I. fi

non dcfiendantur 19. ff. de pcenis. I. fi cuidam 2. C.
de accufiattonibus. Cum autem in d.l. 1. ff. afi
per alium caiificc appellat. ambigua fitverborum il-»
lorum fententia, fied & fi ea caufia fit, ex qud
fiequi fiolct pcena ufque ad relegationem, non cpor-
tet per alium caufias agi; fied ipfium adeffe audttorio
dcbere ficicndtim efi , utrumne excludant an in-
cludant relegationis pocnam; pendere exiftimem
totam hujus dubii refolutionem ex eo, utrum
relegatio in abfentem conftitui poflit, nec ne. Et
quia duo relegationum genera eflc Ulpianus mo-
net in /. relcgatorum 7. ff. dc interdiflis & relega-
tis. alteram , qua in infulam quis relegatur, al-
teram, qua ei provinciis interdicitur, non etiain
infula aflignatur; non ineptum fuerit, in illa qui-
dem relegatione, qua ccrta afllgnatur infula,
procuratorem excludere, eo quod non magis
hasc , quam alia qua:vis corporalis aut capitalis
poena, in ablentem efticaciter decerni poteft : at
in ea, qua interdicitur fimpliciter provinciis*
procuratorem pro eo intervenire, nihil vetat ;
cum hoc relegationis genus arque, ac infamia
aut pcena pecuniaria, in abfentem decerni queat,
& executionem habere; quo cafu reum ipfum
ex neceflitate juris non debere auditorio adelfe j
docet d.l. I.

15. Neclongeab hifce Roinani juris princi-
l piis recedunt hodierni mores, quibus obtinuit,
procuratorem in caufis criminalibus non polfe
pro reo intervenire, nifi hoc fpecialiter a judice
fuerit impetratum; fed reus ipfe citatus ut cor-
pore prsefens fit, (gedaagde inperfioon ) etiam
fefe pra:fentem fiftere debet, donec neceffitatem
prsefentia: ei petenti judex remiferit. Ut tamen
prxfens ipfe Advocati opera aut procuratoris mi-
nifteriouti, ex judicis conceflione pofllt, dum
forte negotiorum forenfium imperitus eft. Et
harc ita, fi.de crimine criminaliter &extraordi-
nein accufatio fiat. Simon van Leeuwen ccnfiur*
fiorcnfipart. z. libr. 2. cap. 2. num. 3. 4. Ikfietjq.
Merula praxi libr. 4. tit. 3 6. cap. 1. num. 4. 5. 6<
Petrus Vromans tracl-. deforo competente. libr. 2.
cap. 4. nttm. 3. Waffenaar pratt. judic. cap. 2
num. 4. 6. 8. 9. 10. Adeo vero parenduin ifti
juffioni judicis, ipfius rei prsefentiam injungen-
tis, ut nec appellari a tali decreto in Hollandia
poffit, juxta inftructionem Curia: Holland. art.
217. Confiderandum interim, non ita facile a
judice concedendum eife illis, qui officii nomine
accufant & criminum pcenas pcrfequuntur, ut
extra ordinem accufationem moveant, fed de-
mum , fi convenienter Romano juri pcena cor-
poralis irroganda fit, vel ad carceres aut triremes
aut ergaftula condemnatio , probato crimine,
probabiliter eft fecutura. Narn fi pecuniaria aut
infamke, vel relegationis ( quse ntinc non ad
certum locum fit, fed proprie certorum locoruin
interdido eft ) pccna pledtendus veniret convi-
dtus confeflufvc reus, non nifi ordinario modo de
criinine agendum foret, neque tunc reus etiain
abfensprohibenduseft procuratoris auxilio fuain
Dd 1 cau-

2 I t

De procuratoribus et defensoribusi

-ocr page 228-

212

caufam tueri i fic ut & in perfona citatis liceat an-
te fiftenili diem petere licentiam fefe per procura-
torem defendendi , remiiia prseientise neceffi-
tate. VideWaffenaarprdhjtidic. d. cap. 27. num.
6. & 14. Leeuwen ccn/ur. d.part. 2. Itbr. 2.
cap. 2. num. 9. 10. Jul. Ciarus §.fin. qticejl. 28.
num. 1. tannacius quaft. 99. num. 66.6-j. Re-
fponfa JCtor. Holi. part. 3. vol. 1. confil. 180. &
part. 5. confil. 34. pag. mibi ni.inmed. & proli-
xiffime Menochius de arbitrar. judicum. cent. 1.
tap. 80. Et efl profefto, quod fubinde doleas
merito , non modo per inverecundas deliftorum
minimorum exaggerationes, ab iilis fadas & arte
conhftas, qui nomine publico accufahtibus a
confilio funt atqUe ininifterio, indeque fubfecu-
tas incarcerationis aut ih perfona citationis com-
minadones, viam pandi ad concuffioneS & hi-
mias ac miquas nec delifti ievitati fatis conve-
nientes pecuniarum extorfiones: fed & judices
ipfos quandoque nitnis faciies exiftere ih admit-
tendis hifce extra ordinem movendis accufationi-
bus, & vel appreheniione vei citatione perfonali
decernenda.

6. Pdpulares qiiod afctinet adirihes , in iis
pro reo quidem prdcuratorem jus Roiharium ad-
mifit ,• non vcro pro a&ore ; nam cuin in hoc
actionum genere ciiilibet ex popuio competat
agendi poteftas, nec minuS mandaftario quam
mandanti; non vifuih fuit, alieno honiirie ageh-
tem audiri, eui fuo 'proprio nomirie datum erat
a iege experiundi jus ; nifi is populari aftione
contendere cupiat , cujus privatim intereft;
tunc enim non quaft popularis, fed quaft priva-
tae actionis, procuratorein conftitui pofie re-
fponfum eft. /. licet in 42. /. non cogendum 45. §.
1. ffi. b. 1.1. qui populari 5. ffi. depopularib. attion.
& quia fufpecti tutoris poiiulatio quaii publica,
feu popularis eft. §. 3 . Inft. defufpett. tut. hinc
etiam non facile per procuratorem tutor ut fufpe-
£tus acccuiatur; niii conftet, ei a tutore inan-
datum nominatim. l.nonfolum 39. §.ult.jfi.h.t.

17. Ofticium prccuratoris eft, caufain domi-
ni diligenter expcdire , non tantum in conven-
tione, fed & in reconventione, ita ut reconven-
tionis intuitu teneatur de rato cavere. /. fiervum
quoque 33. §. aitprcetor 3. & 4. fif. h. t. etiamfi
procurator in rem fuarn fa&us iit, fecundum di-
ftinftiones in tit. de judiciis plenius propofitas.
Quod ft cliens dolo aut negligentia procuratoris
fui ad lites conftituti fuccubuerit, aut alias in
damno liseferit > quod potuiffet per exaftiorem
procuratoris diligentiam evitari, ad tafionis to-
tius reparationem quin domino condemhandus
fit, haud.videtur dubitandum: ita fcilicet exi-
gente ordinaria mandati, quo conftituitur, na-
tura. arg. /. aprocuratore 13,1. in re mandata 21.
C. mandati. reglement op de expeditie van jufiitie
voor den Hoogcn Rade 7. fuiii 1658. att. 37.
Mynfingerus centur. 5. obfierv. <> 3. Trentlerus
voi. 1. difip. 9, thefi. 12. Andr. Gayi Hbr. 1. ob-
ferv. 45. Neoftadius depattis antenuptial obfierv.

i.in notisverfi. patrohtinn Parcnsp. mem.Pau-
lus Voet adprincipi Inftit• de obiig. ex quafi delittd
num. 3. dolum etenirn procuratoris in iite man-
data cbinmiftum nocere domino, fi in ipfo hego-
tio mandato fai5tus fit, dum procurator manda-
ti fines non egrediebatur, certum eft; /. fiprocu-
rator. 1 o. C. h. t. Ut tamen domino per in inte-
grurn reftitutionem videatur fuccurrendum, ii
procurator foivendo rion fit: non tantum , cum
advcrfarii dolus & corrtiptio concurrit; quo ca-
fu & aftio & exceptio doli ijefo danda foret. /. fit
procuratorcm 8. §.fed&fii.jf. mandati.i.fipro-
curator 9. jf, de dolimali & met. excepu. fed &, ii
nullus adverfarii doius interceiferit ; quod no-
ftris prxfertim moribus admittendiim eft : nam
cmn hodie certi tantum , ac non ita multi pro-
curatores paffim conftituti fint, vix eft, ut liti-
ganti poffit ilnputari, quod talis proeuratoris pu-
blice probati opera ufus fit. Vide Neoftadium
d. ioco.

18. Succumbefts autem in Iite procurator ap-
peliare tenetur ab ihiqua fententia; at appella-
tionem profequi obligatus non eft. /. invitus 17.
C. h.t, ;irg./. dominus 9. l.fi attor 10. C. de ap-
peilation.cap. noninjufte 14. extra deprocuratori-
bus. nifi acf oirintnf caufam datus fit, quo cafu
& rationes appeliationis ac caufas reddere poteft.
arg. /. i.fifi. aii per diiiim cauficc appell. reddipojfi
Quamvis apud nos , muitafque geiites nunc fe-
re ftipervacua fit iila qua:ftio, ari appellationein
; teneatur profequi, dtim fingulis in tribunalibus
I certus eft conftitutus procuratorum numerus ,
extra quem nulii aiii, adeoque necin infcrioribus
admiffi judiciis , admitfuritur. Groenewegen
ad. i. confiitutio 27. C. h. t. quod & confenta-
neum eft conftitutioni Grarcae Zenonis, qua: efi:
lex. 27. C. h.t. unde & finituin cenfetur procura-
toris ofticium, seque ac judicis, poft latam fcn-
tentiam. Joh. Papon. Itbr. 6. tit. 4. arrefi. 7.
Ant. Thelfaurus decifi Pedemont 107, in addition,
adeo ut , ii maxime idcm in inferiore pariter ac
fuperiore judicio, tanquam procurator publice
conftitutus atque admiifus utrobique, caufam
agere poffit, novo tamen mandato ad caufam ap-
; peliationis agendam inftruendus fit; nifi ftatim al>
: initioappeliationis etiam faciendar & profequenda:
] lhandatum ei datum appareat. Ant. Thefiaurus de-
I cifi. Pedemont 202. hum.3 , Jac. Coren obfervat. 3 4.
1 num. 11. 30. &fieqq. Cui confequens eft, ut etiam
| ad litem in inferiore judicio tra6tandam procura-
tor datus, ibique fuccumbens, non poffit ad
appeliationem profequendam iri fuperiore audi-
[ torio alium conftituere , ad caufas illic agendas
' publice conftitutum; nifi ea poteftas nominatiin
i eftetmaridato data. /. 27. C.h. t. nam cum pofi:
fententiam finitum fit procuratoris ofticium *
juxtaante difta ; qui quxfo alium fuo fubftituet
loco ad expediendum iliud, cujus intuitu ipfe
nullo invenitur mandato inftruftus ? certe. ut
plus juris alteri per mandatum conferret, quam
ipfe ex domini mandato habet, juris noftri ratio

non

L i b. III. T i 1\ III.

-ocr page 229-

non patitur. Mantica de tacitis & mbig. convent.
Itbr. j.tit. 22. num. 21. Qua cccafione fcien-
dum quoque, ad agendum conftitutum prccu-
ratorem tranfigere non pofte. I. tranfattionis 7. C.
de tranfattion. nec aliam in judicium attionem
deducere, quam qua: mandato comprehenfa eft.
arg. /. maritus 21. in fine. C. h. t. nifi fti aftioni
mandatse tanquam accefforia coh^reat : qualis
eft ad exhibendum a&io , fi rei vindicatio man-
data fit; vel interdiftum de tabulis exhibendis ,
fi inandatum fit , ex teftamento legatum peti.
/. adrem 56.1. adlcgatum6i. ff. h. t.

19. Fitautem procurator jure Romano pro-
tinus a lite conteftata litis dominus, & ut talis
citatur./. procuratoribus 2 2.1, nulla dubitatio 23.
C b. t. Quod non ita eft in procuratoribus ad
tfcgotia extrajudicialia, ubi illa litis conteftatio
haud invenitur: nam cum per litis conteftatio-
nemquafi. contraheretur. /. licct 3. §. idcm fcri-
hit 11 -ff- depeculio, & per eam cum ipfo debi-
tore factam quxdam fieret novatio ; confequens
erat, ut procuratore interveniente & litem con-
teftante delegatio qusedam crederetur interceflif-
fe. /. delegare 11. §. 1. ff. de noyat. & delcgat. &
procurator aftoris quodammodo tanquam credi-
tor, procurator vero rei , tanquam debitor fur-
rogatus , atque ita litis dominus, intelligeretur.
Quin & ante litem conteftatam citari ac cogi pro-
curator ad lites poteft, ut litem fufcipiat, fi procu-
rator rei fit, ac de mandato ei per reum dato poffit
doceri, dum reus pro eo confentiente cautionem
judicatum folvi expofuit, nec juftacaufa fubeft ,
cur defenfionem declinet, veluti inimicitia. &c. /.
fdiusfam. 8. §. procuratorem 3 .ff. h. t. I. fi defun-
Ctus 15. jf. h. t. eo quod hoc in cafu procurator
non fiiit adftri£tus vinculo cautionis , quam ipfe
non praftitit, fed dominus pro eo. Quemadmo-
dum & ad defendendum precife cogi poteft is,
qui, cum tanquam conjunda perfona pro alio
aftionem inftituiflet, & derato caviifet, recon-
vcntionem «patitur ; nam cum illic femcl fefe liti
fponte ingeiferit, ac aitio mota ad finem perduci
nequeat fine defenfione in reconventione. /. fer-
vum 3 3. §.3. ff.h.t. non rnirum fuit , ipfum
omnino ad defenfionem fuifle compeilendum; &
deeoagit. l.fed & ha 35. §. idt. ff. h. t. quod
tamen ita accipiendum, fi omnino voluerit in-
tencatam pro alio a&ionem promovere ac ad fi-
ncm perducere : nam fi ipfam malit a6tionem
omittere , cogendus non foret ad defenfionem.
d.l. 35:. §. ult. verftc. nifi. jf. h. t. eo quod hax
fola procuratoris in reconventione non defenden-
tis pcena eft, quod aftio ei denegetur. /. mutus
43. §. ptsna 4. ff. h. t. Plane, fi procurator,
tantum ad rei defenfionem accedens, ipfe cau-
tionem judicatum folvi interpofuerit, ad litem
fufcipiendam haud compeilitur ; fed fuflicit,
cautionis eam committi daufulam, quse eft de
re boni viri arbitratu defendenda, & ita actionem
dari ex ftipulatu ad id , quod intereft ob rern non
dcfenfam. I non cogendum 45. ff. h. t. I. Titius

76. ff. h. t. licet hac de re diflenfus fuifle videa-
tur, ut colligi poteft, fi jungauir. /. mutus 43 .
§ . ult. & l. 44. ff. h. t. adde Pacium enant. ccnt.
2. num. .31 •

20. Infuperferenda fuit in procuratorem fen-
tentia , fi is litem fuiflet conteftatus, tanquam
inlitis dominum. /. 1. C. de fentent. & interlocuf.
licet executioni danda fuerit in bonis domini '1
nifi fe procurator in lite pro alio obtulerit , aut
ipfe judicatum folvi fatifdederit, aut in rem fuam
procurator fit conftitutus. l. fife non 4. fif. dc re
judicata. I. fiprocurator meus 28. /. Plautius ait
61. ff. h. t. aut denique litis occafione deliquerit,
atque ita fuerit ad posnam damnatus. arg. /. qui
proprio 46. §. item contra 5 .ff. h. t.

21. Ceifat procuratoris oflicium morte ejus,
fecundum ordinariam mandati naturam,. evanef-
cente fcilicet induftria, quse 111 procuratore ele£ta
eft. §. itemfi adhuc 10. Inflit. dc mandato. Adde
tit. mandati. eoque cafu nunc penes nos moris cft,'
ut citetur is, cujus procurator fato functus eft ,
ad id, ut aliurn conftituat defunfti loco, conve-
nienteriegi ultimse §. 1. C h. t. Merulapraxi civiL
libr. 4. tit. 8 3. cap. 6. num. 4. Groenewegen ad
l. ult. §.1, C.h. t. Similiter morte mandantis five
aftoris five rei, re integra, uti mandatum, ita &
procuratoris ofticium finitum creditur; non item,
fi res amplius integra nonfit. arg. d. §. 10. Inftit.
de mandato. Et hinc ab Ulpiano refponfum ,
compellendum efle procuratorem ad judicium ac-
cipiendum , fi defunftus fit dominus ante litem
conteftatam , poftquam judicatuin folvi flipu-
lationem pro fuo procuratore fciente nec contra"
dicente dediflet. /. fi defuntttts ij.ff.b. t. ac re-
fcriptum ab Imp. Juliano, procuratorem poft
caufam in judicio agitatam, id cft , casptam i
etiam poft exceifum ejus , qui agendam vel de-
fendendam litem mandaverat, pofle inchoatam
caufam jurgiumque finire. /. nulla dubitatio 23.
C. Irt. Uiutamen in his aliifque regionibus , at-
que ipfa Gerinania, receptum eft , ut mortuo
litigantium alterutro , citentiir heredes ejus ad
reaifumendam caufam in eo ftatu , in quo reli-
<5ta eft. Qua de re nos latius in tit. de judiciis
agemusi

22. Ceflat quoque per renunciationeiti pro-
curatoris juftas ob cauias fa<5tam, quales funt
inimicitise capitales inter mandantem ac procura-
torem, adverfa valetudo, peregrinatio necefla-
ria, abfentia reipublicse caufa. /. filtusfamilias 8.
§. ult. & ll.feqq. I. mutus 43. §. ult. I. 44. ff. h.
t. uti&, fi bona illius, quem defendit, a cre-
ditoribus jam fint poflefla. d. /. 43. §. ult. ff. h. t.
eoquodtunc per creditores miflos, aut curato-
rem bonis illis datum , omnia adminiftranda,
litefque exercendse funt. /. creditor 14. pr. & §. 1.
ff. de rebtis auttorit.jud. poffidendis. Secus, fi reus
quidem jam iblvendo efle defierit, fed necdum
paifus fit miflionem in pofleflionem bonorum,
ceflante tunc fuperiore ratione. De qua fa£ti
fpecie inteliigenda. I. Titiusj6. ff. h. t. Quod

D d 3 enim

215

De procuratoribus et defensoribus.

-ocr page 230-

214. L I B. III.

enim Facius enantioph. cent. 2. nttm. 46. opina-
tur, in d. I. 43.' §. ult.ff. h. t. narrari tantum La-
beonis fententiam fed per fubfequentem ^legem
45. reprobari, nequaquam probabile eft, cum
per d. I. 45. tantum in eo rejiciatur Labeonis
opinio, quod exiftimaret, procuratorem poft
fatifdationem quandoque cogi ad reum defenden-
dum ac judicium accipiendum ; cujus contra-
rium Paulus in d. /. 45. cum Sabino aflerens, ait
nullas pra:toris partes efle ad compellendum de-
fendere.

2 3. Revocationem mandati quod fpe&at;
invito quidem adverfario quin omni in parte ju-
dicii fleri poflit, & ita procuratoris oflicium eva-
nefcere , haud dubium: ut enim in conftituen-
do procuratore non requiritur adverfariiaflenfus ,
ita nec in eo removendo voluntas ejus exigenda
eft. arg. §. 1. Jnjlit. de iis per quos agere pojf.
An autem & invito procuratore id fieri poflit,
quaeftionis cft. Ante litem quidem conteftatam,
domino liberam poteftatem mutandi procurato-
rem concedit Paulus, fic ut vel alium conftituere,
vel ipfe judicium fufciperepoflit. lante litem 16.
ff. h. t. caufa tamen cognita , fi pro reo abfente
defenfor intervenerit, dum forte propter prsefti-
tam de judicato folvendo cautionem caepit ejusin-
terefle. /. is ctijus 64. ff. h, t. Poft litem vero
conteftatam neque domino neque heredi ejus id
licet, nifi jufta caufa fubflt: nam cum procurator
per litis conteftationem fadus fit litis dominus,
sequum vifum fuit, eum non temere ab illa depel-
li lite , & illud quasfitum quale quale litis domi-
nium eidem invito fine caufa auferri. l.procurato-
rihus 2 2. C. h. t, l. poft litem 1 -j.ff, h. t. caufe au-
tem jufta? quam plurimae recenfentur , puta,
capitales inimicitise , morbus , peregrinatio,
setas, ut & fi fufpeiStus fit procurator , adver-
fario jungatur affinitate, vel heres ei exiftat, vel
latitet, vel publico privatove judicio, aut majo-
re re fua diftringatur, & alise plures. Vide d.
I. 22. C. h. t. d. /. 17. §. ult. I. 18. 19.20. 21. .
12. 23. ff. h.t. dummodo dominus mandatum
ex caufis hifce revocans refundat procuratori im-
penfas in litem fa&as, quarum intuitu alioquin
conceffa procuratori a&orum retentio. /. qute om-
nia 2%.in ftne. l.26.ff. h. t. adde & tit. de poftti-
lando. Sed cum noftris mcribus procuratores non
tam domini litis fint , quam potius miniftri;
magis eft, ut in omni parte judicii manaatum
eis datum revocari poflit, etiamli nulla ex fupra-
di£tis caufis fubfit aut allegetur : ut poft alios tra-
dit Groenewegen adl. 22.23. £ b. NuJlo ta-
men modo licita mandati revocatio , fi quis in
rem fuam procurator datus fit. d. I. qtue omnia 25.
in fine. /. procuratore in rem 5 5. ffi. h. t. vel man-

T I T. III.

dans non omnia fudicii a procuratore transferre
velit, fed quscdam transferre , qusedam relin-'
quere ; cum jufte procurator hanc domini in-
conftantiam ( fic legendum ) recufet. /. in cattfie
cognitione 2 j.jf. h. t. Uti ex adverfo in omni parte
judicii fine ulla caufse redditione falfum procura-
torem juit dominus a Jite repellit. arg. /. licet 24.
C. h. t. imo, ut Ulpiani verbis utar , fi man--
datum ?ion eft, cnm neqtte in judictum quicquant
deduxerit, nec ea ccmprohafti, qua invito te atta
funt, tihi non prcejudicant; idccque tranfiatio ea-
rum litium 71071 efi tihi necejfiaria, ne alieno fafio
onereris. d. I. in cattfee 27 .Jfi. h. t.

24. Quod fi procuratori datum primo fuerit
mandatum generale , ac poftea aliud fpeciale de-
tur ad certurn aliquod negotium, certamve litem
tractandam, non eft exiftimandum , per illud fpe-
ciaJe fubfecutum mandatum videri revocatum
generale prius : neque enim mandatum fpeciale
fubvertitex fua natura mandatum generale , aut
vice verfa, fed fsepe generali fpeciale addendum
eft, dum in cafibus quibufdam mandatum gene-
rale non eft fufficiens, fed fpeciale requiritur.
Neque in dubio prafumenda eft voluntatis mu-
tatio , adeoque nec mandati confenfu initi revo-
catio; fic ut , qui voluntatem mutatam dicit,
probare hoc teneatur. /. eumqui 22.jf. de proha-
tionibus quod pluribus confirmat Auguftinus
Barbofa Axiomat. juris ufiu frequent. 230. 1>erbo
voluntas. n. 7. & in fpecie de procuratore Meno-
chius de preefimtio7iib. libr. 2.pnefumt 3 6. Ant.
Theflaurus decifi. 107. Mantica de tacit. & am-
higuis convent. libr. j.tit. 22. mtm. 43. Aliter,
quam judicandum foret, fi quis duobus diverfis
temporibus diverios duos conftituiflet procurato-
res : pofteriorem enim dando videtur prohibuif-
fe, ne prior uitra gerat, fimodo prior mandati
iftius pofterioris ignarus non fit. l.fi quis cum pro-
cttratorem 31. §. ult. jf. h. t. cap. non injufte. pcn
extra. deprocuratcr.

25. l)iftat autem a procurator* defcnfor;
quippe qui & fine mandato reum defendit, fi
modo prseftet cautionem judicatum foJvi: ne-
que enim quifquam alienx rei defenfor.idoneus
fine fatifdatione intelligitur. /. unic. C. de jatifidaftdo.
/. quiproprio46. §. qui alium 2. jf. h. t. §.jivero
5. Jnjlit. de fiatifidation. quandoque etiam cautio-
nem de rato , fi defenfor fit ejus , qui rei vindi-
catione conveniebatur. I. Pomponius40. §.fied&
is2.fi". h. t. Neque idoneus quifquam defenfor
eft fine mandato, nifi viginti quinque annis
major ; cum alias & ipfi & fidejuiforibus ejus
per in integrum reftitutionem fuccurri poifet,
atque ita cluforium reddi judicium,ut ante di-
dum. l.minor ti.jf.b. t.

TITV-

-ocr page 231-

QuOD CUJUSQUfi UNrvERSlTATrt NO&IINE ETC. 11 f

T ITV LV S IV.

Quod cujufque uoiverfitatis nomine vel contra eam agatur.

Summaria.

Quid fit univcrfitaA; in uno confervatur; djt-
rat in fucceffonbut; qui tenentur exfaftisprce-
decejjorum.

% Univerfitates habent patrimonium, cujus intui-
tu agunt , debent , conveniuntur , cavent,
cautionem petunt , ut privati; fi probata,
non, fi toleratce tantum , velut Judceorum ana-
haptijlarum &c.

3. Siuniverjitatis parti jus novce univerfitatis tri-
buatur, manet pro rata debitrix debiti ante fepa-
rationem contraffi.

4. An & quando Jingula univerjitatis membra, &
an in folidum Jingula conveniri pro debito uni-
verjitatis.

5;. Umverfitatis negotia in civilibus & criminali-

t. Ipl&J^gS Niverfitas alia rerum eft, ut
v\ grex , peculium , hereditas ;

imwra a'ia hominum, veluti collegium
^^^vy^^ licitum, municipium , civitas,
vicus, pagus. Quales homi-
num univeriitates licet non niii a pluribus inchoa-
ri poffint, /. Neratius 85. Jf. de verb. fignif. ta-
men fi ad unum caput redierint, etiam jus om-
nium membrorum in unurn cenfetur recidifle,
& ftat nomen univerfitatis. l.ficut 7. ult. Jf.
b. t. Quin & durare cenfenda efl:, etiamfi omnia
mutata fint mernbra ejus, aliaque in eorum lo-
cum furrogata ; quod eleganter ab Alfeno ad
ftrudum. /. proponcbatur 76. Jf.de judiciis. Qui-
bus confentaneum eft, ut & fuftedi collegio te-
neanturac executionem patiantur, quotiesprae-
deceifores collegii noinine condemnati funt.
Neoftadius Curice fupremce decifi 123. Anton.
laber. Cod. libr. 4. tit. 7. defin. 5. fere inpr.

i. Utuntur vero univcrfitates plerumque pri-
vatorum jure, ac privatorum loco habentur. /.
hona civitatis 15:,. /. 16. ff. de verbor. fignifi Ut
tamen patrimonium fuum proprium, arcam com-
»unem , res communes, ad reipublicse exem-
plurn dicantur habere. /. 1. §, 1. ffi. h. t. Hinc
& debere poflunt, & ipfis deberij ipfeque pri-
vatis actionibus, finium regundorum, familix
crcifcunda' , aliifque prope infinitis , & agere,
conveniri, & miffionem in bona communia
pati , fi non defendantur, cautiones quoque
pro renata exigere, vel exaftas praeftare. /. 1.

2.1. 7. /. 9. io.f. h. t. Non tamen hoc jus
ftandi in judicio, aut patrimonii poffidendi, ha-
bent univerfitates illa», qua: toleratx quidem,
at non probatje funt; quales Anabaptiftarum ,
& aliarum fe&arum , itemque Judseorum; qui-
bus & ideo, fi quid legatum fuerit , non de-
betur. l.i.C. de Judm. arg. /. wm fienatus 20.

btis traffantur per fyndicum, quivariis nomm*
bus defignatur. Uulitas ejus traditur.

6. Alius prceter fiyndicum pro univerfitate non
agit, quifique tamen. eam potefi fine mandata
defendere.

7. Quis creet fyndicum ? qui gaudeant fuffragii
jure ? qtiot debeant tempore creationis prccficn-
tes ejfe ? an pater fiito, aut vice verfia , an
quis fibi ad honores fujfragium dare poffit ?

8. Syndici fimiles procuratoribus, in agendo ,
defiendendo , cautionibus , revocatione, impcn-
fis recuperandis ; quas tamen non repctunt, fi
turpis mandati executores fuerint.

9. Quce hodiernorum fiyndicomm ofificia fint, &
qut eligi pofifint.

ff. de rebus dubiis iifque juris ac juftitiar admini-
ftrationem apud nos fuifle denegatam, cum fi-
bi relifta perfequi vellent, teftiseft Jacobus Co-
ren. obfievvat. 9. arg. tit. ff. de colleg. & corpor.
/. conventiada i$.C. deepifc. & cleric.

3. Quodfi pagorum plurium junftorum uni-
verfitas debitum contraxerit, & princeps dein
pagum aliquetti ab ifta feparans univerfitate,
eundem privilegio peculiaris feu novse univerfi-
tatis duxerit muniendum efte ; non tamen exi-
ftimandum erit, illam univerfitatis priftinse par-
tem, fic jure novo auftam feu feparatam, etiam
eo ipfo fubdudam efle oneri a:ris alieni, ante
contrafti, ac pro rata exfolvendi: neque enim
in injuriam alterius beneficia tribuere princeps
folet. /. nec avus 4. C. de emancipatione liberorum.
nec jus agendi pro rata adverfus eam univerfita-
tis priftinse partem , femel creditori quarfitum,
poteft adimere. ult. in med. Jnfiit. de his qui
fiuivel alienijuris fiunt. atqueita in nobili quadam
fafti fpecie judicatum commemorat Neoftadius
Curice fupremce decifi 1 o.

4. Interim, quod univerfitas debet, fingu-
los feu fingula ejus membra non debere, &
quod univerfitati debetur , fingulis non eflc
debitum , Ulpianus tradidit. /. ficut 7. quid
1. ff. h.t. Carpzovius defin. forenfi. part. 2. con-
fiit. 6. defin. 24. Grotius de jure belU ac pa-
cis. libr. 3. cap. 2. num. 1. Nifi univerfitas fe
ipfam & fingula membra nominatim pro debito
obligaverit : quo cafu etiam membra fingula pro
debito univerfitatis conveniri poflc receptum eft ,
fic ut & finguli cives, & fingulorum bona, pro
talis debiti folutione impetranda queant arrefio
feu detentione gravari. Chriftinseus ad Mecbli-
nienfiestit. 1. art. 43. in notis nttm. 1. Peckius
dejurefiftendi. cap. 4. num. 17. Refponfa JCtor.
Holland. part. 2. confil. 84. Groenevvegen ad d.

-ocr page 232-

ai6 ,otj s L i b. III.

1. -j. ff. h. i. Nec tantum pro virili portione,
ed & pro folido debito fmgulos eo cafu conveni-
ri pofle verius eft ; recuperaturos dein ab univer-
litate non modo id quod expenderunt, fed &
damni , quod ita paffi funt, seftimationem.
Peckius & Chriftinaus d. locis. Sententien van
dcn Hoogen en provincialen Rade decif.71. tum,
quod iniquum fuerit, in tot debitores diftringi
univerfitatis creditorem , & particularem ei ac
minutim fieri folutionem pro civiutn frequentio-
rum numero, qui ftmul & femel una nurnera-
tione univeriitati toti in creditum abiit. arg. /.
tutor. 41. §. Lucius 1 -ff-de ufuris. tum etiam,
quia in eo cafu , quo univerfitas iimpliciter de-
bitrix elt, nec finguli cives notninatim obligati
fuerunt, tamen pro rata parte frnguli quodam-
modo tenentur, in quantum pro rata finguli ob
univerfitatis fux anguftias ac inopiam conferre
debent , unde xs alienum exfolvatur. Quod
& naturali ratione du£tus Seneca jam olim ani-
madvertit, Ego , inquit, illinon tanquam propri-
im dcbcbo , fed quomodo unus e populo, non tan-
qttam pro me folvam, fed tanquampro patria con-
fcram , & finguii debebunt non tanquam pro-
prium, fcd tanquam publici partem libr. 6. de be-
neftais cap. 1 9. Si ergo ulterior acceiferit civium
Jinguloruin obligatio , ineptum eflet , non in
ainplius teneri fingulos, quam fi nulla talis ob-
ligandi formula fuiilet adjefta ; fruftra diffentien-
te Carpzovio , defin. forenf. part. 2. wiftit. 6.
deftn. 26. argumento l. reos promittendi 11. §.
ult. ff. de duobus reis conftituendts. Non enim ibi
de illis agitur , qui etiam colleftive (ut loquun-
tur) obligati erant, aut de creditore, qui folidi
debiti exigendi jus habebat; uti id eft in noftro
cafu, in quo , uti univerfitas in folidum debe-
bat, ita & fingula membra eodem modo obli-
gata fuiffe fecundum jam dida prsefumendum
fuit, nifi aliud adtum effet. Qux omnia ita
cbtinent, fi modo ejus auftoritatis fint qui no-
inine univerfitatis contraxerunt, ut & cives fin-
gulos ac bona eorum obligare potuerint; quod
uti extra dubium eft, fi membra fingula in fui
ac reruin fuaruin obligationein pro debito uni-
verfitatis nominatim confenferint; Zoefius tit.
ff. de rebus creditis num. 45 - Carpzovius dcfin. fo-
renf. part.2. conftit.6. dcfin. 25. ita folis univer-
fitatis adminiftratoribus illud jus denegandum
efle quoties de membrorum fingulorum aflenfu
non apparet, non line ratione contendit An-
dreas Gayl de arreftis mperii cap. 9. num. 8. eo
quod obligare perfonas fingulas , non refpicit
plerumque utilitatem publicam; neque princeps
tnec)ue magiftratus neque refpublica extra eam
in bonis fingularium perfonarum quicquam
juris habet , inultoque minus univerfitatum
adminiftratores. Nifi inveterata confuetudine,
.civibus haud contradicentibus , illam obligandi
poteftatem magiftratui univerfitatis acquifitam
fuiffe in aperto lit., Sedfi in civium fingulorum
pbligatione manifefta appareat utilitas publica, •

T 1 r. IV.

non dubiurn, quin princeps jure majeftatis fingu-
Iorum perfonas ac bona poffit pro univerfitatis
debito obnoxias reddere. Quo utilitatis funda-
mento hititur , quod pfo tributis civitati, vico,
pago , impofitis, ac fua die non folutis, cives
& incolas ac bona eorum detineri diftrahique
per Hollandiam fancitum eR.piacito Ordin. Holl.
ult. Martii 1588. cuin id jatnante decreto cofni-'
tis Lyceftr. Holl. Gulernatoris conftitutum eflet.
28. Martu 1 5 8(5. Adde tit. de reb. cred.

5. Ad caufas univerfitatis agendas conftitui
folitus fuit fyndicus univerfitatis./. item 6. §.ft
decuriones 1. in fine ff. h. t. i. munerum civiiium
18. §. dcfenfores 13. jf. de muncrib. tj honoribus.
qui & univerfitatis a&or./. nec civitatis 74. ff. de
procuratoribus. i. item 6. §. 2. 3 .jf. h. t. & ecdicus.*
l.fancinms 30. C. deepifcop. audient. & defenfor
appellator./. mumrtim civilium 18. §. defenfores
13 .ff. de muner. & honorib. & procurator unr-
verfitatis, prsecipue fi monafterii actor fit. nov.
123. cap. 27. quales etiam aprocrifarii di£ti.nov.
123. cap. 25. noveli. 6. cap. 2. & refponfarii. d*
nov. 123. cap. 42. nov. 133.^.5. Nec tantum
in civilibus , fed & criminalibus caufis interve-*
nit, quoties univerlitati crimen impingitur : li-
cet enim pro privatis in crimine non niii fub di-
ftindhonibus, titulo prcecedenti traditis, procu-
rator admittatur, tarnen, quia univerfitasfifta
tantum perfona eft , nec fe tueri poteft, ex ne-
ceffitate fyndicusfuit & in crimine pro ea audien-
dus. Wefembecius paratitl. ff. h. t. n. 6. Eft
ergo fyndicus, qui caufam univerfltatis agit aut
defendit ex mandato univerfitatis: quem ab
a£tore quandoque in eo feparant , quod a£tor
certse caufse , fyndicus univerfis negotiis tradtan-
dis, prsefuerit, arg. d. I. item 6. 1. 2. ff. h. f.
licet alio fenfu dicti fuerint apud Grsecos fyndici,
qui ad leges fuadendas a populo elefti erant, ut
docet Car. Sigonius de republica Atbenienftum.
libr. 4. cap. 6. ferc inprincip. Hos vero aftores
feu fyndicos copftitui, univerfitatis interfuit,
tum quia fupervacuum & inutiie vifum fuit <
plures a propriis -abftrahi negotiis, & communi
vacare caufe univerfitatis , cui traftandsc potuit
unusfufficere; adeo ut & oliin, cum nondum
iicebat alieno nomine in judicio experiri, tamen
pro univerfitate licuerit. pr. Inft.per qttasperfmas
agerepoff. tum quia univerfitas ipfa perfonse tan-
tum vicem gerans, uti naturalker confentire non
poterat. /. 1. §. 1. ff. delibcrtis univerfttatis > ita
nec naturaliter agere profsaut defendere, fic ut
adtoris feu fyndici interventu opus fuerit. arg. d.
/. 1. §. l.l. 1. ult.ff.de acquir. velamitt.poffeff.
tum denique , ne diffenfu perpetuo turbaren-
tur negotia univerfitatis , fi per omnia ejus mem-
bra tradtarentur; dum prona ad diffentiendum
eft hominum indoles, ac plerumque , quot
capita , tot fenfus variantes. arg. /. qttia poterat.
4. ff. ad Senatufconf. Trebcll.

6. Alius prseter attorem univerfitatis noinine
experiri nequit, fic ut aftionem moveret. /. nul-

liy

-ocr page 233-

Quod cujusqtje umivj

liy.ff. h. t. quamvis univerfitatem fine mandato
defendere unufquifque poifit, fi modo prseflet
cautionem judicatum iolvi; eo quod aiioquin
pra:tor agentes mitteret in pofleffionem bonorum
corporis illius, quod non defenditur , ac tandem
etiarn ea juberet venire. /. i. §• pcn. & ult. ff. h.
t. fic ut primo quidem mobiiia , dein immobi-
lia, achis quoque deficientibus, vel non fuffi-
cientibus , tandem ihcorporalia , jura, & cre-
dita univerfitatis, diftrahenda forent, eomodo,
quo id in privatis debitoribus conftitutum eft. /.
m civitates 3. f. h. 1.1. a Divo Pio 15. §. in ven-
tlitione 2 .ff. de rejudicata.

7. Creatur fyndicus vel a lege, dum lex mu-
nicipalis certum defignavit ordinem , ut, verbi
gratia vel feniores vel juriiores ex ordine decurio-
numtradent univerfitatis caufas. /. nulli 3. ff. h.
t. eo modo, qtio & in legationibiis obeundis ordo
pnefcriptus fuit. /. fciendum 4. §. ordine $.ff de
iegation. vel, lege ceflante, ab ordine decurio-
npin , fi talis ordo univerfitati prsefit. d. I. 3. ff.
h. t. alioquin a finguiis univerfitatis membris,
feu municipibus. arg. I. fi municipes 2. ff. h. t. vel
etiam ab eo, cui totus ordo aut lriunicipes de-
derunt eligendi poteftatein; cum & is videatur
ab univerfis eieftus , qui ab eo conftitutus eft,
cui ordo negotium eligendi demandavit. L item 6.
§./i decuriones 1. ff. h. t. cap. cum in veteri 52.
txtra de eletfione & elettipotefi. Qua autem for-
rria confcribendum fit inftrumentum mandati,
quo fyndicus conftituitur, qua:ve in co expri-
menda fint ac obfervanda , vide Wefembecium
paratitl.ff.h.t. num.q. Cssterum quoties aftor
conftituehdus eft , requifitum quidcm , ut om-
nes, quibus fuffragii jus competit, vocati fint.
arg. /. obfervare 2. C. de decurionibus. etiamfi vel
minorennes eifent, vel fcemina;, quoties con-
fuetudo his quoque indulfit fuffragandi potefta-
tem; alioquin curatores minorum ; fed necefla-
ria non fuit omniiim pracfentia, verum duas par-
tes tertias totius ordinis aclefte fuffecit, corinu-
merato etiam eo , qui ex decreto a£tor confti-
tuitur. l.nulii 3. /. 4. jf. h. 1.1. illa decreta 2. /.3.
jf. de dccretis ab ordine faciend. I. nominationem
46. C. de decurionibus. Uti nec omnes prsefentes
confehtire opus fuit, dum, quod major decrevit
praefentium pars, omnes cenfentur decreviffe ;
majore numero minorem ad fe trahente /. quod
vujor 19. jf. ad municipaiem. I. item fi unus 17.

ult. ff. de receptis , qui arbitr. recep. Atque
liic patris fuffragium filio, & vice verla, pro-
defle jura firiunt, licet filius in patris fui effet
poteftate, cum non quafi domeftica perfona ,
fed quafi decurio hoc faciat: nifi lex municipii
vel perpetua confuetudo prohibeat. /, illud 5.

Sed ut alicui fuum proprium prodef-
fet fuftragium ad honorem munufve impetran-
dum, neque in hoc fyndici munere decernendo,
neque in ulla alia honoris munerifve fpecie de-
mandanda , jusRomanum indulfit; quinpotius
difertis vetitum verbis, ne prator , neve prse-
rsitatjs nomine etc. » i f

fes, feipfum judicem fpecialem, aut tutorcm ,
clet. /. ult. ff. de offic. pratoris. L pnefies 5. .ff\ de
ofifitio prcefidis. L prcetor 4. fif. de tutor. & curati
dat. ab his. Ac fruftra lunt s qui in iis quidem
cafibus, quibus uni foii ele&io competit, futfra-
gium proprium inutile efte concedunt 5 dum dc
his agere vident allegatas leges J fed vim proprio
tribuunt fuftragio, quando a plurium confenfu
ele£tio depcndet. Ifta etenim diftiniftio cum
nulla inveniatur lege, vel legis argumento, fir-
mata ; recipienda non eft ; prsfertim * quia
utrobique non modo ingeftionis & ambitionis
impudentis veftigia apparent, fed & fufpicione
non caret ufcjue adeo publicum affedtare munus*
Nuliunr certe adjutorium fuffragio proprio Pau-
lus tribuit. in l.plane q.ffi. h. t. " Non enim eum,
quein decernent, numerandum ait, ut majore
fufiragantium numero ele£tus dici poflit fed
tantum ad :.d, ut duse partes tertia? dicantur
adfuifle ; quo numero non prafente , fruftra
fuiffet in fuffragia itum. Jure tamen Carionico
cum cautum eflet refcripto Innocentii tertii, in
pari fuflragiorum diflenfu illum , cui fufiragii jus
erat, fuo aflenfu eftlcere pofle, ut competitori
extraneo prceferatur. cap.cumin jure 33. extra de
dctiionc & elefiipotefiate , quid qusefo miruin ,
fi aliquando ex feptenario eleftorum numero Ma-
ximilianus II. & Ferdinandus II. fuo fuerint fuf-
fragio in imperatoriam evecti dignitatem ? quid
mirum , fi fub hujus juris pontificii au&oritate
multis in locis illa fuffragii proprii adeo adblan-
dientis licentia inveniatur ufu comprobata ?

8. Quia vero fyndicus in tradandis univer-
fitatis caufis fungi dicitur procuratoris partibus.'
/. item 6. §. uit. ffi. h. t. confequens fuit, ut tk.
in plerifque eadem in eo recepta dicamus , quar
in privatorum procuratoribus obtinere traclidi-
mus; prxfertim, cum privatoruin loco civita-
tes habeantur. /. eumqui veftigal 16. ffi. de ver-
bor. fignificat. Hinc, fi inidoneus fit, aut alia
fubfit jufta caufa , removcri poteft, revocafo
mandatoper eofdem , a quibus illud datum efts
de rato etiam cavet , fi de mandato dubitetur ;
defendere quoque cogitur univerfitatem, quo-
ties illa convenitur velreconvenitur; d. I. 6. §;
ult. ffi. h. t, & quamvis de rato cavere haud tenea-
tur, cum mandato inftrudtus eft ; tamen quin
judicatum folvi cautionem interponcre debeat, fi
deferifor exiftat , haud videtur dubitandum ;
cum in univerfum nemo, fecundum veterem re-
gulam, aliena: rci fine fatifdatione defenfor ido-
neus intelligatur. §. fi vcro reus 5. Infiit. de fia-
tifidation. Sed & , uti privatorum procurator
impenfas & damna repetere poteft, ita quoque
indemnes fervari fyndicos ratio diftat, fi quse de
fuo impenderint, quippe qua: in communem
univerfitatis erogata utilitatem , non fyndicum,
fed ipfam univerfitatem, quam is repraefentavit,
gravare debent; eo modo, quo id non tantum
in procuratoribus, fed & tutoribus, curatoribus,
aliifque fimilibus, fecundum vulgatiflima juris
r E e prin-

-ocr page 234-

■ 1 IUI""

■«J 1

ffi

S

III.» T I T. V.

L T 1

principia receptum eft. JacobusCoren obferv. 3.
num. 16. & feqq. Nift iliiciti mandati, ab uni-
veriitate interpofiti, executor fuerit: tunc enim,
uti univerfttas ipfa mandando delinquens punien-
daeft. /. metum autem 9. §. animadvertendum 1.
ff. quod metus caufa. arg. Lfi ufusfruttus 21. ff.
quib. mod. ufusfir. amitt. I. fiemper adverfius 15. §.
fi in fiepulchro 2. ff. quodvi aut clam. ita & fyn-
dicus mandatarius, quippe qui non debebat
illiciti mandati executor eife: nec , fi quam pse-
iiam ipfe fuftinuerit, regreifus ulius ei adverfus
univerfitatem de indemnitate dandus eft , etiamfi
illa ei indemnitatem promifiifet: tum, ne alio-
quin impunitatis fiducia ad delinquendum invi-
tetur contra juris diftamen ; tum quia manda-
tum rei turpis, contra bonos mores interpofitum,
non eft obiigatorium inter mandantem ac man-
datarium. §. illudquoque 7. Infiit. de mandato.
ac vulgo traditum eft, maleficiorum fidejuiforem
accipi non pofte. l.fia reo 70. §.ult. ff. de fide*
jufforihus.

9. Qualia vero hodiernorum fyndicorUm of-
ficia fint, magisnunc in politicis quam juridi-
cis civitatis negotiis traftandis explicandifque
confiftentia, aut ad fummum in falutaribus de
negotio univerfitatis litigiofo confiliis magiftratui
univerfitatis fuggerendis, ufu magis, quam cer-
tis regulis aut prxceptis difcendum eft; eo fo-
lummodo obfervando , quod vix hodie a£lor
pro univerfitate videatur audiendus, fi de ejus
mandato dubitetur, licet de rato cautionem in-
terponat. Groenewegen ad. /, 6. ff. h. t. quod-
que neceife non fit, fyndicum univerfitatis fuce
civem originarium efte, ut eligi poiiit; fed &
peregrinum conftitui poife, experientia tefte,
& adnotante Wefembecio in paratitl. ff. h. t.
num. 5.

=11

T ITV LV S V.

De negotiis geftis.
SUMMARIA.

I, Quid fit negotionm gefior ? utilitas ejus. Quo-
rum negotia geri pofifint, utinde competat atfio
negotiorum gefiormn.

i. Quidfit atlio direfta negotiomm gefiorum, cui
detur, contra quoS, etiam contra eos, qui gefi-
ferunt mahdato tertii, quique tertii negotia geri
■mandarunt.

3. Ad quid tendat hccc affio ? an & quales ufiuras
gefior prcefiet rationepecunice a debitoribus domi-
ni exattce ?

4. Gefior plcrumque prcefiat ctilpam leviffimam ;
quandoque tantum latam ac levem ; £5" quid
monbus obtineat.

5. Non tenetur de cafiu fortuito, ncc de periculo
nominis fipecuniam bene collocaverit; nifi infio-
lita gefierit; &paucis aliis in cafibus.

6. An & quattdo teneatur de non gefiis. Tenetur
ex>paratd abfientis pecunia fiolvcre abfientis credi-
toribus ac fibi ipfifi creditor fit; fi debitor abfien-
tis fit, afic ipfio debet exigere ; & quce pcena
fit, fi hcec negligat.

7. An gefior debitorcs abficntis judiao cogcrepofifit
adfiolvendum ? & quid operctur ejus intcrpclla-
latio extrajudicialis.

Egotiorum geftor eft , qui ab-
fentis vei ignorantis negotia ii-
ne mandato gerit. /. qtli fiervwn
41. ff. h. t. quandoque, licet
________improprie , procurator appel-

latus. /. fiquis offerenti 58 .ff.de fiolutiombus. ac

voluntarius procurator a Cicerone in Bruto. cap.

15. pag. miht 296. Et licet vulgo cuipx adnu-

8. Quid fit, quihul , & contra quos detur attio
contraria ? tenditin genere ad indemnitatem &
impenfias, earumqueufiuras. _

9. Impenfias repettt gefior, licet utiles effe defie-
rint. Quid fi plusjufio impenderit ? quid fi fiui
commodi caufid gejferit aliena ? explicaturA. 6.
§.4. ff.h.t.

1 o. Ceffat atfio contraria, fi initio infipeffo nttlld
utilitas domino acquiri potuerit; quod exeni-
plis docetur : nifi ratihabitio gefii fiecuta jtt.

11. Item fi inviti & prohibeHtis negotia gefia.
Qutd moribus ? fi alius fiuo fiumtu fuiffet gefiu-
rtis. Sipietatis intuitu ; quodexemplis illufira-
tur, atqueetiam limitatur.

12. Quid jurisfi quis negotia Titii gefferit, tan-
quam Mevii ? & quid fi Mevius gefia ratct
habuerit ? quid fi crediderit, fie ex ofificii neceffi-*
tate gercre, vel ex mandato, cum nulla neceffi-
tas aut mandatum fiuhefifet.

13. Quidjuris, fiquis aliend negotia gejferit tan-
quam fiua ?

14. An mandati, an magis negotiorum gefio-
rttm affio fit, fi dominus gefia rata hahuerit ?

meretur, immifcere fe rei ad fe non pertinenti.
/. culpa efi 3 6,ff. de reg. jttr. I. idemjuris 8. §. I.
Jf. ad leg. Aquil. culpa tamen non eft , fi quis
aliena gerat negotia in gratiam Sc utilitatem
non fuaffi, fed domini; ufque adeo, ut utili-
tatis cauia dicatur receptum efte , eos , quorurn
negotia gefta funt, etiam ignorantes obligari, ne
alioquin abfentium, qui fubita feftinatione coa-

ai,

-ocr page 235-

De n e g o t i

a? j nulli demandata negotiorum fuoruni admi-
niftratione peregre profefti effent , defereren-
tur negotia ; qux fane nemo euraturus effet, fi
deeo, quod impendiflfet, nullam habiturus eiTet
aftionem» §. i. Inft. de oblig. ex quafi contratf.
Ifi qtiis abfientis 5. ff. de obitg- & attion. Qua de
caufa etiam adio negotiorum geftorum non di-
redta tantum fed & contraria merito introdufta
fuit. §. i- Inft. de obligatiom ex qua.fi contrattu.
cujufcunque negotia gefta fuerint; etiam nec-
duin nati j fed adhuc in utero exiftentis. I. cum
pater 2$. ff.h.t. aut ab hoftibus capti. l.fiuccefi-
fior 12. /. atquin. 19. §■ ult. /. 20. ffi. h. t. aut
furiofi vel infantis. I. aitprxtor 3. &fifuriofi 5.

I.fipupilli 6. ff.h. 1.1. contra 2. C. h. t. l.furio-
fus 46. ff. deoblig. & citt. aut jam defun&i adeo-
que hereditatis jacentis./. ait prator 3. pr. & §.
bcec verba 6. l. fiucceffor 12. §. 1. /. nam & Servius

II. §. quinegotia i.ff. h. t.

2. Dire&a negotiorum geftorum aftio eft
perfonalis, bonse fidei. §. 28. Infi. de attion. ex
quaii contractu. §, 1. Itifiit. de oblig. ex quaficon-
trattu civilis; turn quia nufpiam a prartore in-
trodufta dicitur , tum quia nulla iri jure noftro
prsetoria occurrit aftio , quse bonar fidei fit,
qualis tamen eft hsec negotiorum geftorum.
Quamvis enim Ulpianus in /. 3. in pr. dicat,
prator ait &c. judicium eo nomine dabo. & hoc
ediftum neceffarium fuiffe. /. 1. ff. h. t. 11011 ta-
men inde fequitur, eam edi&o prsetorio origi-
nem debere i nam & eodemmodoin. /. i.pr.ff.
tommodati. idem Ulpianus dixit; ait prsetor ,
1quod quis commodajfe dicetur, de eo judicium da-
ho; nec tamen ulli dubium, quin commodati
actio civilis flt. /. in commodato 17., §. ficut. 3. ff.
commodati. Idemque de interceflionibus mulierum
Vellejano fertatufconfulto vetitis , & tamen edi-
£to perpetuo declaratis, obfervare licet ex. /. cum
adeas 19. C. de Senatufi. Vcll. Competit autem
domino, eujus negotia gefta funt, feu ei, cu-
jus intereft hoc judicio experiri. /. attio 47. pr. ff.
h.t. adverfus eum , qui fine mandato attoris ne-
.gotia ejus geifit; etiainfi mandatum alicujusex-
tranei, feu tertii, interceffilfet. Qua ratione,
ii quispecuniam vel aliam quandam rem ad me
perferendam ab alio acceperit, quia meuin nego-
tium geffit , negotiorum geftorum a&iomihi
adverfus eum competit. /. fipupilli 6. §. fi qim
pecuniam i.ff.h. t. Sed & adverfus eum, qui
aliena negotia geri mandavit, hsec actio datur.
I. nam & Servius 21. §. ult. ff. h. t. Nec refert,
cujus fexus fit, qui geffit; eo quod mulier ex-
trajudicialia negotia tradare poteft , eodem mo-
do , quo eam inftitorem effe obtinuit. /. aitprce-
tor 3. §. I. L liberto 31. §. pe>i. L heres viri 33.
ff. h. t. junct. Lfied etfi 7. §. 1. /. $.ff deinfiitor.
att. Pupillum quoque negotia aliena gerentem
poft conftitutionem D. Pii hac adione in id quod
locupletior faftus eft conveniri docet /. ait prce-
tor 3. §. Pupillus 3. ff. h. t. Si plures geflerint,
contra fingulos datur pro fua tanturn parte. /.

t s fe e s T i s; »10

cuM alicui 26. ff. h. I. arg. I. Lucius Titms
46. §. Sempmtti 1. ff. de adminifirat. & pcrici
tutor.

3. Tendit vero bxc a£tio ad id j ut geftor
reddat ratiories adminiftrationis. §. 1. Infl 1 de
oblig. ex quafi contrattu. arg. /. quiproprio 46. §.
procurator 4. ff. de procurator. & reftituat brnne
id, quod ad ipfum ex adminiftratione pervenit j
five fors fit , five ufura , aliudve lucrumt arg.
/. fi negotia 11. /. atquin. 19. §. pcn. ff, h. t. I.
idemquei o; § .fiprocurator 3. ff. maftdati. etiamfi
plus jufto, vel etiam id , quod indebitum erat »
proalio tanquam geftor accepiffetA.fi autem 8'-
§. itemfii 1. i.fiquis negotia 23. ff.h. t. lllud in-
fuper, quod culpa ejus fa£tum , quominus per-
veniret. Adhax ufuras gravifllinas , fi domini
pecunias in fuos ufus converterit. Quamvis enim
in bonse fidei judiciis ufurse regulariter non ma-
ximae , fed tantum ex more regionis , adeoque
vulgares, ob moram prseftari foleant; tamen id
hic jure fingulari obtinuit propter infignem ge-
ftoris, pecuniam dominicam fine ejus voluntate
poffidbntis , malitialn ac fraudem. /, qui fine ufiu-
ris ff. h. i. atque ita non obftat arguinentum
a procuratore defumtum, qui nummos man-
dantis in fuos convertens ufus j non maximas >
fed tantum vulgaresufuras prscftat. l.idemque 1 o.
§. fiprocurator 3. mandati. minus enim peccare
videtur procurator , qui, cum ab initio num-
mos ex mandato ac voluntate domini csepiflet
poffidere, eofdem deinceps iri fuos convertit
ufus, quam quidem geftor, qui fine voluntate
domini primitus pecuniam adeptus eft. arg4 d.
I. 3 8. in fine.ff. h. t. ubi & geftor tantum .ad ufu-
•ras vulgares tenetur, cuin pecunias, fibifine ufu-
ris creditas per eum, eujus negotia poft gerere
incipiebat, a fe lion exegiffet; eo quod fatis
eflet, ex non ufurario debito ufurarium facere»
Quemadmodum nec ultra vulgares eum teneri
sequum videtur, quoties rion clanculmn pecu-
niain in fuos convertit ufus , & latenter fibi pa-
ravit commodum, fed palam fibi adferiplit,
quafi ipfe fibi collocans fcenori dominicam pecu-
niam , ac fe ex mutua pecunia obligans domi-
no. arg.7. quoties 9. §. non tantum 7. /. non exi-
fiimo 54. ff. de admin. & peric. tuti Quod fi
pecunias exa£tas geftor famori collocaverit, non
modo ufuras, quas exegit, reftituere cogitur §
fed & nominum periculum ad eum fpeelat,
quoties aliqua in eo culpa deprehenditur, quod
rninus idoneo nummos crediderit. /. litis conte^
fiatio 37. §. i.ff. h. t. Sed fi neque foenori col-
locaverit , neque iri fuos converterit ufus j fed
otiofas habuerit pecunias; non nifi ad ordinarias
ufuras tenetur: d. I. atquin. 19. §. pcn. I. Itbcrtd
31, §. qui aliena 3-ff. h. t. nifi ea domini eon-
fuetudo fuerit, utpecunias penes fe haberet otn
ofas, quo cafu nec geftor, eafdem penes fe reJ
pofitas affervans, ufurarum nomine quicquam
prseftat. /. quifemiffes 13. §. ult. ff. de ufiuris. vel
nifi jufta caufa fubfuerit, propter quam geftor,

Ee 1 pcGU-*

-ocr page 236-

220 L i b, III.

pecunias exaftas fepofuerit; veluti, fi pericu-
Jum eratj ne prsedia in publicum cominitteren-
tur, ne pcena trajeftitise pecunise augeretur, aut
ex comproiniilo committeretur. /. debitor 13. ff.
h.t.

4. Culpam quod attinet; ieviflimam per eum
regulariter prseftandam effe, tum evidentes juris
phraflologise, tuin analogia di&at. Sic enim in
i.fi mater 24. C. de ujuris. dicitur omnem debere
diligentiam prefiare. Et in /. contratius quidam
1,3.fifi.de regul. juris , cum enarraflet Ulpianus
contradus varios, in quibusprasftanda eratpra:-
ter dolum latainque culpam etiam levis , velut
•emtionem , pignus , tutelam, & alia, fubjungit
tandem negofia gefia , additque verba hsecem-
phatica in bis quidem ( his fcilicet poftremo loco
pofltis negotiis geflis ) & diligentiam. Per quam
diligentiam non aliud defignare potuit , quam
culpse leviflimae abfentiam; cum de lata ac levi
jain ante egiffet. Ac , ne quis dubitet, idem ille
Ulpianus eodem utitur loquendi modo circa
commodatum, in quo leviffimam prseftari cul-
pam inter omnes conftat. Sic • enim in /. fi ut
certo. 5. §. nunc videndum 2. jfi. commodati,
fiedubi utriufiquc utilitas vertitur, nt in emto &c.
& dolus & culpa prafiatur. Commodatum autem
plerumque fiolam utilitatem continet ejtts, cui com-
modatur; & ideo verior efi Qujnti Mutii fiententia
exifiimantis, & culpam pnefiandam ejje & dtli-
gentiam. Ne dicam, Juftinianum quoque, fecu-
tum exeinplum Ulpiani, eadem de commodato
ac negotiorum geftione pronunciare quantum ad
culpae prseftationem : etenim , cum in §. 2.
in mcd. Infiit. quib. motl. re contrah. obligatio di-
xiffet, at is, qui utendum accepit, fiane quidem
exatfam diligentiam cufiodiendte rei prcefiare jube-
tur : nec Jttfficit ei tantam diligentiam adhibuijfe,
quantam in fiuis rebus adbibere fiolttus efl , fimo-
do alius dtligentior poterat eam rem cuflodire; deinde
in 1. Inflit. de obligationibus quce quafi ex con-
traftu* traftans denegotiis geftis , ait; & con-
tra ifie quoque tenetur, tit adminifirationis reddat
rationem; quo cafiu ad exaffififimam qttifique dili-
gentiam compellitur reddere rationem; nec fiufficit
talcm diligentiam adhibere , qualem fiuis rebus ad-
hibere fiolet, fimodo alius diligentior eo commodius
adminifiraturus ejfiet negotia. Et fane , fi man-
datarius de culpa leviffima conveniri poffit./.
dprocuratore 13. l.inre mandata 21. C. mandatt,
rationem non video , cur non & ille , qui ipon-
te fefe adminiftrationi alienorum negotiorum in-
geffit , de leviffima deberet culpa refpondere :
prsefertim , cum aliunde conftet, illos, qui ex
natura contra&us tantum de lata vel Ievi culpa
tenererttur, tainen, fi fe fponte obtulerint , ad
leviffimam obftringi. Depofltarius nihjl prater
dolum ac latamculpam prseftat. d. /. 23 .ff.de
rcgul.jur.d. /. 5. 2. ff. commodati. §.3. lnfl,
quib. mod. re contrdh. oblig. fed fi fe obtulerit de-
pofito, leviffiinam. /. 1. ficepe evetiit. 35. ff.
depofiti. Tutor de levi culpa communiter tenetur;

T i t. V.

de leviffima tamert, fi oblata fatifdatione foius
adminiflrationem fufcepit. /. qui injurice 53. §k
qtu alienis 3. ff. defiurtis. Quod autem non nifi
latse levifque culpse per geftorem prseftandse
mentio injicitur in /. tuton 20. C. h. t. hanc
noftram nequaquam fubvertit fententiam ; cum
haec lex non limitate loquens, fed tantum minus
dicens, ex aliis legibus plenius definientibus,
ac fupra allegatis, iiipplenda fit. Uti nec ean-
dem turbat refcriptum Impp. in l. quicquid 7. C.
arbitrium tutelce. nam nec illic ulla addita inveni-
tur particula taxativa, ut lociuuntur, excludens
culpse leviflhnse prseftationem : & fi maxime eam
fubaudiamus, fingulare quid eft in ea ne-gotio-
rum geftorum aftione, quse ob curse, etiam non
fponte fufceptse , fed vel invito delatse, adminir
ftrationem inovenda eft , & ex rationis paritate
cum aftione tutelse paffu pari vifa fuit incedere
debere , ejufdeinque cum ea effe poteftatis. Va-
na quoque ratiocinatio eft , exadta in negotiis
alienis gerendis culpae leviifimse pra?flatione,
futurum , ut negotia abfentium plerumque ne-
gligerentur , cum infigni publico privatoque in-
commodo. Idenim quam non verum fit , man-
dati contraftus abunde docet: in quo licet le-
viffima culpa prseftanda fit. d. /.13.^21. C.
mandati. non tainen defunt, qui ex mandato
aliena negotia fufcipiunt curanda ; amicitia illa ,
ex quamandatum origirtem trahit, mandatariuin
impellente ad ea ex mandato fufcipienda. arg.
./. 1. §. tilt. ff. mandati. quse proinde, deficien-
te mandato, etiam fponte amicus eadem officii
& amicitise ratione permotus, tra&abitlibenter;
invitatus per leges fiducia recuperandi erogata ,
juxta. d. §. 1. Infl. de oblig. cx quafi contrcMu ,
non autem impunitate negligentise committendse.
Quibus accedit, quodita, li non plerumque, at
faltem frequenter, cum hominibus comparatum
eft , ut quemadmodum plus de facultatibus fuis
fperant, quam in iis eft, ita quoque de indu-
ftria fua & in alienis gerendis diligcntia; quo fit,
ut non gravate ad abfentis amici negotia curanda
ftimulentur , proprise diligentise prsefumtione fi-
dentes. Sunt tamen cafus , quibus nihil prseter
dolum ac latam culpam a geftore prseftandum eft.
Puta fi accefferit ad negotia amici jam neglefta,
ac alioquin peritura, aut deteriora futura cum
domin] detrimento. /. aitprcetor 3. §. interdum 9.
ff. h. t. vel fi quis a prsetore executor aut curator
alieno negotio datus fuerit. d.l.3. §.fi executor. S.
ff. h. t. /. prcetor ait 9. §. efl prceterea $. ff. de
reb. aut. jud.pofifid. Denique geftoris fucceflo-
res, fi inchoata per defunftum negotia ad finem
perducant. arg. l.i. ff.defidejuffi.l. curatoris 17.
C. h. t. Quibus tam varie pro circumftantiarum
diverfltate in jure noftro definitis, non defunt,
qui hodie in univerfum arbitrio judicis relinquen-
dum arbitrantur, qualis in negotio unoquoque
gefto culpa prseftanda fit, pro varia ejus condi-
tione ac qualitate. Sim. van Leeuwen cenfi. part.
1. libr. 4. cap. 2 6. num. 3

J. De .

-ocr page 237-

De negqti

5. De cafu foftuito, uti plerumque nullus
ex natura contraftus vel quafi, ita nec geftor
ebftriftus eft. /. five hereditaria 2 2. fifi. h. t. Qua
ratione, ft geftor pecunia? dominicae adminiftra-
tionem habuerit, & eam fcenori coilocando no-
mina contraxerit, periculum nominum iiiorum
non prarftat, ubi fortuitis cafibus debitores ita
fortunas fuas amiferunt, ut defierint folvendo
effe , nec appareat negiigentia geftoris, quod
maturius creditum non repetierit, ut ante di6tum.
Llitii 37. §. i.fifi.h.t. Nifi tamen novum ne-
gotium, quod non erat folitus abfens dominus
facere, hic nomine cjus gerat, veluti fceneran-
do pecunias, quas dominus erat folitus habere
otiofas ; aut venaies novicios coemendo, vel
aliquam negotiationem ineundo : nam ft quod
damnum ex ea re fecutum fuerit, geftorem gra-
vabit: fi quod lucrum, proderit domino: ut
tamen, fi in quibufdam lucrum fa£tum fuerit,
in quibufdam damnum , abfens dominus iucruin
debeat cum damno penfare. I. fi negotia 11. fifi.
b.t. ( fecus quam eft in focietate. I. de illo 23.

1. & 11. fieqq-ffi. profiocio.) Sic & cafum prze-
ftat, fi pecuniam ex venditione prxdiorum,
aut a debitoribus abfentis exactam, non exfoive-
rit abfentis creditoribus, atque ita ea penes gefto-
rem repofita manens fine culpa ejus perierit.
I. dehitor meus 13. jfi. h. t. uti & , fi prsedonem
potius egerit quam geftorem, non domini con-
femplatione, fed fui lucri cauia , improbe ad
negotia gerenda accedens. l.fipupilli 6. §.fed &
fi quis 3-jf-h. t. arg. I. fidejuflor 32. verbis. non
etiam cafium , quia prcedo fidejujfior non videtur.
ff. h. t. & generaiiter , quoties non poteft domi-
nurn convenire aftione contraria , nifi quatenus
is locupletior fadtus eft. Erroneum autem eft ,
turn quoque de cafu fortuito geftorem teneri,
cunn id pa£to fpeciaii adum fuerit: repugnante
fcilicet geftionis hujus , quafi contra<5tum con-
ftituentis, natura , quo minus fine prascedente
domini maixdato tale padtum geftionis initio
conciperetur. Unde & vix dubitandum , quin
/. negotium 22. C. h. t. fugitiva fit, per incuriam
compilatorum iliic pofita, cum debuiffet ad ti-
tulum mandati eife tranftata; nifi malimus, il-
lam legem intelligere de pa<5to fpeciaii non ab
initio ied poft negotium jam geiium interpofito :
quemadmodum ita pa<5ti fpecialis men.tio eft
in negotiis geftis in. /. fied an ultro 10. pr.
ff. h. t.

6. Nec tantum conveniri poteft geftor pro-
pterea, qus geffit; fed & de non geftis, feu
negle<5tis , fi modo gerere debuerit. Gerere ve-
ro debuit & perficere ea, qux inchoavit: nova
ihchoare non tenetur; nam , ut ajunt Jmpp. in.
I. tutori 20. C. h. t. & iiidem prope verbis Papi-
nianus in. /. tutores 39. qui fie negotiis 2.ff.de
adminifir. & peric. tutor. huic propria voluntas fi-
nem adminifirationisfiacit; & fiatis ahundeque fiufi-
ficit, fi cuivetiu paucis amicilabore confiulatur. ad-
de. l.fed & cum 16. L nam & Semus "21. §.fi

i s g E S T 1 S. 221

vivo i.ff.h. t. Nifi alius ea inchoaturusfuiftet»
qui nunc, quod alium gerere videret, deftitit i
vel nifi fequens negotium negleftum priori per*
fe<5to fuerit connexum, fic ut alius vir diligens
lllud quoque fuiftet gefturus /. fi pupilli 6\ §. utt-
ff. h. t. vel denique geftor ab initio fic accefterit,
ut omnia gereret abfentis negotia. L fied & ciint
16. ff. h. t. Proinde , fi fuerit creditor ejus,
cujus gerit negotia, ac paratam habeat abfen-
tis pecuniam s non aliis tantum abfentis creditori*
bus, fed & fibi ipfi, folvere jubetur; tum Ut evi-
tet nummorum periculum ; tum ut interrumpat
ulteriorem ufurarum curfum. /. debitormeus 13 ,ff\
h. t. ]un<5t. /. divortio 3 5. §.illum i.ff.h. t. Idem-
que eft, fi redhibitoriam habeat aftionem vel ei
a<5tione teneatur, & velresredhibenda vel peCunia
reftituenda inveniatur in rebus abfentis. d.l. 35»
§. fied nec 2-ff.h. t. Et fi pecunise fuerit debitor ,
a fe quoque exigat neceife eft , fic ut a fe non
exigens non tantum efficiat, ut debitum non
ufurarium fiat ufurariuifi , nifi nominatim ei
ufur<e remiifar effent; d. I. 6. §. ult. I. divortio 3

ult. I. quifine ufiuris 3 S.ff. h. t. vel non folitus
fuerit dominus peeunias fuas fcenerare. arg. /. qui
fiennffes 13. §. 1. ff.de ufuris. fed & tempore vel
morte extin<5tum exigi nihilominus hac a£tione
poffit. l.fi autetn 8. /. atquin 19. ff. h. t. quafi jam
ex eo tempore, quo negotia geri ceperunt,
a<5tio tempore vel morte periens, transfufa eflet
in negotiorum geftorum a£tionem. Quae & in
marito poft divortium debitore dotis obtinent,
fi uxoris fuse negotia geflerit, & a fe ipfo dotem
non exegerit eo tempore, quo in folidum facere
poterat. /. divortio 3 5 .ff. h. t. Quin imo , fi ge-
ftor impruaens ab alio emerit rem abfentis, cujus
negotio curabat, ac eam abfentis efle ante im-»
pletam ufucapionem cognoverit; injunftum ei ,
ut aliquem fubjiciat, qui ab ipfo petat rem ab-
fentis nomine abfentis: ut ita & abfenti res fua
falva fit, & geftori a<5tio ex ftipulatu de evidio-
ne committatur. Nec videbitur dolum maluin
feciife in hac fubje<5tione, quia ideo hoc facere
debuit, ne teneretur negotiorum geftorum a<5tio-
ne. /. atquin 19. §. cum me 7,.ff. h. t. nec frau-
dein facere intelligitur, qui fraudem aut
damnum evitat & excludit. /. 77. §. 31. jf% de
legat. 2.

7. An autem ab aliis abfentis debitoribus exi-
gere poffit quod illi debent", dubio non caret,
Judiciali quidem interpellatione geftorem eos
non pofle efficaciter convenire, veriuseli; cum
neque debitor tuto alteri folvat quam creditori,
nec folvendo liberetur, fi creditor folutionein
ratam non habuerit. /. difpenfiatorcm 62. in fine
ff. de fiolution. Neque ullus, quem mandato
carere conftat, a<5tionis pro alio in judicio mo-
venda; facultatem habeat. /. fi pupilii 6. §, ult.
ff. h. 1.1. tutori 20. in fine C. h. t. I. naturalis 5. §,
fied fi facio 4. ff. de praficriptis verbis. nifi geftor
fuerit conjunfta perfona ejus , cujus res curat, aC
proinde fine mandato agendi poteftatem habeat,
Ee 1 nec

-ocr page 238-

T i T. h V.

nec admodum onerofum ei fuerit de rato cavere;
quo cafu non tantum poteft, fed & debet exi-
gere , fi fic ab initio acceflerit geftor, ut omnia
gereret abfentis negotia. /. fi autem is 8. ff. h. t.
jund. /. fied & hte 35.jf.de procurator. Sed hsec
non impediunt, quo minus quilibet etiam extra-
neus negotiorum geftor debitores abfentis extra-
judiciali denunciatione ad folvendum interpellet,
ad eum faltem effe&um , ut creditori videantur
debitores ex eo interpellationis tempore moram
fecifle, fubeantque vulgatas moratorum pcenas.
I. fiquisfiolutioni 24. §. ult. ff, de ufiuris. I. fi pu-
pilli 6. §. item quccritur 9/ff. h. t. Nec hoc cafu
per liberam perfonam acquiri videtur , fed offi-
cium itnpleri, ficuti , cum quis furtum mihi
facientem deprehendit, negotium meum agens,
manifefti furti .actionem mihi parat; item cum
procurator interpellaverit promifforem hominis,
perpetuam facit ftipulationem ; ut eleganter ra-
tiocinatur Paulus in d. I. 24. in fine ffi, de ufiuris.
Sed cum vix ulla hodie interpellationis extrajudi-
cialis utilitas pecuniaria fit, ut latius tit. de ufuris
monftrandum erit, nec conjunftse perfonsefine
mandato nunc ad agendum pro aliis admittantur,
ut monitum tit. de procuratoribus ; minorem
hsec quseftio noftris in foris ufum invenit, Adde
Groenewegen adl. S.ff.h. t.

8. Contraria negotiorum geftorum a£tio ge-
ftori competit , ejufque heredibus, adverfus
dominum, cujus abfentis aut ignorantis negotia
geftafunt; &, fi quidem pupilli fint gefta ne-
gotia, non in pupillum fed potius tutorem: nam
cum tutor ipfe ex officii neceffitate debueritgere-
re, geftum cenfetur tutorisnegotium, dum cu-
ratur id, quod pupilli dl.l.fipupUli 6. inpr. I. li-
tis conteflata 37. ff. h. t. nifi locupletior fadus
appareatlitis conteftatae tempore pupillus. /. cott-
tra 2. C. h. t. d. I. 6. ff. h. t. vel hereditaria fint
gefta negotia, cum poftea pupillus heres exi-
fteret, eo quod initium cujufque negotii gefti
fpedandum eft. /. nam & Servitts 21. §. 1. junft.
I. Pomponius 1 $.ff. h. t. Ad id ut indeinnis fer-
vetur, ac pra;ftetur , quod nomine geftionis
ei vel abeft vel abfuturum eft, ne officiutn ipfi
damnofum fit. 1.2. ff. h. t. Proinde, fi fe pro
domino abfente obljgaverit, aut bona fua, re-
£te petit, fe veJ rem fuain ab eo liberari nexu.
1.2. I. fi quis mandato 28. ff, h. t. arg. §. tuto-
res 2. in fine. Infiit. de obligat. ex quafi contratfu.
quandoque etiam, fibi adiones cedi. /. qui inju-
rice 53. §. qui alienis 3.ffi.de furtis. aut caveri
fibi de reftituendo eo, quod abfuturum eft ge-
ftionis intuitu. /.iibcrto 31. §. inter x.jf.h. t. arg.
I. fimandatu 45. §. 2 .jf. mandati. Prsccipue vero
comparata fuit hsec a&io, ut geftor neceflarias
& utiles impenfas recuperet (in.quibus utilibus
etiam eft fumtus honefte ad honores per gra-
dus pertinentes fadtus. /. qtice utiliter 45. ff. h. t.j
una cum ufuris , quas vel ipfe prseftitit nomi-
ne pecuniae, in ufum domini ab aliis mutuo ac-
cepta: erogatata:que , vel ex fua pecunia , in
utilitatefn dotnini expenfa, potuilfet perfcjpe-
re. I. 2. in fine. l. atqtiin. 19. §. pen. ffi. b. t.
I. ob negotinm 18. C. h. t. I. & in contmia 37.ffi.
de ufuris. Nec contrariutn probari poteft ex /. qtnd
ergo 3. plane 2. ff.de contraria tutelce. & titili. att.
quippecujus non alia mens eft, quamcompen-
fari debere ufuras pecunise , quam tutor in uflis
pupilli accepit mutuam, cum illis ufuris, quas
tUtor ex pecunia pupilli non fcenori coliocata ,
cum collocanda fuiifet, debuiflet percipere. Ho-
die tamen ad fumtuum erogatorum ufuras non h
tempore erogationis, fed demum litis contefta-
ts, cohdemnari eum , cujus negotia gefta funt,
communiter receptum eft. Groenewegen ad
l. 18. C. h. t. uti id vulgo in aliis quoque caufls
obtinere , dicetur tit. de ufuris,

221

9. Utrum vero adhuc duret erogatorufn uti-
litas , nec ne , nihil refert: fufficit enim, fi quis
utiliter geflerit, etfi efteftum non habuit nego-
tium: & ideo fi infulam fulfit, vel fervum agrum
curavit, etiamfi infula exufta fit, velfervus obi-
erit, aget nihilominus negotiorum geftorum, fi
modo ab initio utiliter erogatum fit: nam fi nec
ab initio apparuiflet ulla utilitas, deneganda foret
hsec a&io contraria : utut enim eventum non
fpeftamus , tamen utiliter faltem debet cseptum
elfe. l.fedanultro 10. §. i.ff. h.t. /. 10. C. h. t.
arg. /.quodfifiervus 3. §. unde retfe 7. & §. 8. l.fier-
dus in rem 17. ffi. de in rem verfo. Unde & fi
ultra, quam oportuerat, impenderit, id fo-
lum recuperat, quod erogare debuerat. I. fi quis
tiegotia 25 .ff.h.t. Sed nec illud praetereundum ,
eum , qui proprii commodi caufa alienis fefe im-
mifcuit negotiis, nonultra hac adione recupe-
rare , quam quatenus is , cujus negotia funt,
locupletior inde faftus fuerit, l. fi pupilli 6. §. fied
& fii. in fine ff. h. t. in cujus paragraphi tertil
fine utpro affionem, legendum credam rctentio-
ncm , quafi illic de male fidei poifeflore fermo
eflet, qui nullam pro impenfis rgpetendis aftio-
nem habet, induci nequeo : eo quod admiffi
tali emendatione non minor , quam fervata le-
dione vulgata, diffieultas eft. Etenim, fi ma-
Ise fidei pofteffor impenfas fecerit animo gerendi
negotia eorum, quorum res eft , ordinariam
habiturus eft actionem negotiorum geftorum,
non in id tantum, quatenus is, cujus res eft,
locupletior fadus fuerit, fed in folidum illud,
quod initio infpedto utiliter impenfum eft, fecun-
dum ordinariam iftius adionis naturam. Sin de-
fit^illudgerendinegotii alieni propofitum, impen-
fas neceffarias in folidum recuperare poteft; uti-
les neque in folidutn neque pro parte quatenus
inde dominus locupletior fadus eft , fed tantum
tollendi licentiam habet ex bono & sequo , qua-
tenus id fine rei ipfius Isefione fieri poteft : quod
aperte fatis ab Imp. Gordiano innuitur in. /. do-
mum 5. C. de rei vindicat. dutn inquit, ejttsautem,
quod impendit, rationem haberi non poffe , meri-
to refcriptttm efi : cttm malce fidei pojfiejfiores cjus
quod in rem alienam impenderunt, non eomn.ne-

gotium

-ocr page 239-

D E N E b O T 1

gotiiim gtventei qumim res efi , ritdlam habeant
ycpetitionem , nifi necejjarios fumtus fecerint; fm
uutem utiles , licentia eis permittitur fine Ufione
prioris fiatus rei eos auferre. Adeoque , fi in d. !
L 6. §. 3. h. t. ageretur de malse iidei poffefTore, ;
ille vei omnes impenfas retentione deberet recu-
perare , oafu quo effent neceilarise fecundum j
4.1. vel nullas , ac ne quidem, quatenus do- |
minusindelocupletior faftus eft, fi tantum ef- !
fent utiles. d. I. & eX diverfo 3 o. in fine In- 1
jflit. de rerum decifi. cum tamen in d. I. 6. §. 3. five
aftio five retentio generaliter dicatur dari in id, |
quo dominus locupletior fadus eft. Hsec cum
ita firit, propius eft, ut in d. I. 6. §. 3. nege-
mus agi de malae fidei pofteffore; fed potius de :
negotiorum geftore , qui non polfidebat rem :
alienam , fed tantum alterius negotia curabat,
traftabat , fiitiulato quidem gerendi propofito
in domini utilitatem , re ipfa autem lucri fui cau-
fa , in proprium commodum ufumque intenta
mente. Talis ergo ; uti non conveniebatur rei
vindicatione vel alia fimili in rem petitione, qua
rerum alienarum pofleffores ad reftitutionem adi-
gi folent, fed direfta negotiorum geftorum aftio-
ne, pro ut habet d. I. 6. §. 3. ita & cohtrariam
ei dari negotiorum geftorum actionem, sequum
erat: fed quia non omnia aderant geftiohis re-
quifita , dum non tommodo domini fiedfino lucro
fludebat, ideo quoque minus confequebatur, il-
lud fcilicet tantum, in quo domihus iocupletior
erat. Id faltem manifeftum eft, neque ih d. §.
3. neque in tota lege fexta , ullam ficri mentio-
nem poflefloris malse fidei; fed ejus qui improbe
fui htcri caufia ad negotia mea accefifijfe : negotia
tneagefififi* non mei conicmplatione ficd fiui lucri
caufia probatur. Neque novum eft , euin quo-
que, qui in ftaude eft , ac improbe facit, aftio-
nem habere ad indemnitatem , feu ad id , ut ex-
tra damnum fit. Sic enim furti quidem a&ionem
furi leges denegarunt, ne ex fua lucretur impro-
bitate. I. itaque 12. §. fed fiirti 1 .ff.de furtis.
commodati tarnen dederunt repetitionem. /. ita
ut 16. jfi. commodati.

1 o. Ceflat in univerfum hac aftio contraria;
fi nulla prorfus utiiitas initio ihfpefto potuerit
ad dominum pervehire: velut fi indebitum fol-
verit; vei pius quam debitum erat. l.fi quis ne-
gotia 25. jf. h. t. vel fi quis pecuniam prO debi-
tore folvit , cuni debitoris intereflet, eam non
folvi; forte ob jus retentionis aut fimiiem cau-
farn, /. cum pecuniam 43. ff. h. t. etfi crediderit,
fe id , quod domino utile eft, curare. d.l. 10. in
fine.ff. h. t. vel, fi voluptatis cauia tantum fum-
tus faftus fit. /. ex duobus 27. jf. h. 1.1. quod fi
fervus 3. ^.fedfimtitua ^.jf. dein rem veifio. nifi
tamen refpe&u rerum inutiliter, aut voluptatis
tantum cauia, aut etiam male geftarum, ratiha-
bitionem dominus interpofuerit ; impenfa enim
qualifcunque rata habita reddenda eft. /. Pompo-
nitts g.jf.h.t.

II. Ceifat quoque , fi quis inviti &prohi-

f-

ISGESTIS. 22^

bentis negotia geiferit; idque qiiantum ad erb-
gata poft prohibitionem fadam ; non item ratio-
ne eorum, quse necdiim fafta prohibitione ex-
penfa iunt. /. itlt. C. h. t. l.fi autem is 8. §; fulia-
ntts. 3. fif. h. t. Sed cum iniquum videatur al-
terum cum altCrius jaftura locupletiorem fieri;
magis iilud hodie videtur admittehdum , ut eate-
nus faltem repetitio concedatur , quatenus inde
dominus locupletior faftus eft; exemplo ejus»
qui, cum maise fidei pofleflor eifet , impenfas
fecit, ut alibi dicetur. Ita Poft Zypseum, Chri-
ftinSeum, aliofque Groenewegen adl. ult. C. h. t.
Adhsec denegatur , fi probetur , / alium de fuo
fumtus tales fuifle fafturum. /. contra 2. C. h. t.
vei fi pietatis intuitu, non animo repetfindi,
fumtus fecerit; quod in dubio prsefumendum
eft in matre iiberos alente, aut ttitores liberorum
fuorum fufpe&os poftulante, aut liberis tutorem
non habentibus petente. /. Nefemtius 34. /. is
qtii amicitia 44. ffi. h. t. I. 1. & 11. C. h. t. in
patre filio ftudiorum cauia fumtus fubminiftran-
te. /. quce pater 50. ff. famihce crcific. in maiito,
uxoris jEgrse ih curatioriem erogante. h qttod itt
itxorcm 13. C. h. t. Ut tamen repetitioni locus
fit, fi quis horum docere queat, fe ab initio noh
pietatis intuitu, fed repeteridi animo expendifle.
d. I. Nefienriius 3 4. itt fine ffi. h. t. aut impendia
illa faciens habeat adininiftratiohem rerum aii
eum, in cujus ufuin utilitatemque impendit*
pertinentium ; nam & tunc non de fuis ; fedl
ejus bonis, cujus gratia impendit, erogaife ccn-
fehdus eft. arg. /. ult. Jf. de petit. hered. Sande
decifi. Frific. libr. 2. tit. 8. defiri. 3. adde Carp-
zovium. defin. for. part. 2. confiit. 10. defin. 221
& fieqq. imo in dubio hunc repetendi animunt
in matre, fufpeftos iiberorum fuoruin tutores
poftulante , pr&'fumendum hodiernis moribus
eife, tradit poft alios Groenewegen ad d. /. 1.
C.h.t.

12. CarterUm, ut huic a6tioni locusfit, ne-
cefle non eit, ut prsccife habeat aniinum obli-
gandi illum , cujus negotium vere geftum eft ,
ied fufficit, quod ejus opinionis ac voluntatis
fuerit, ut aliena hegotia gerat i quid enim, fi fe
Titii negotia gerere arbitretur, cum ea non Titii
fed Msevii eflent ? adverfus Msevium hbc cafu ef-
ficaciter agi refponfum eft. /. item fi 5. §. 1. /. fi
pupilli 6. \.fi Titii 8. ff. h. t. arg. /. 2p. ffi. comm.
divid. I. qttce utiliter 45. §. ult. jf. h. t. quin & ad-
verfus ipfum Titium , fi is id, quod geftum eft*
ratum habuerit: facit hamqUe ratihabitio nego-
tium ejUsf, cujus illud ab initio non etat, fed per
errorem contemplatione ipfius geftum fuit. l.fi
pupilli 6. §. item quceritur 9. & §. 10. Jf. h. t.
qUiTitius & ipfe poft ratihabitionem viciflim ei,
cujus negotihm Vere erat , fic tenebitur hac
aftione, acfi ipfe geftiflet. arg. /. ait prcetor 3. §*
ult. i. nam. & 21. §. ult.jfi. h. t. Quod fi fe ex
officii neceifitate crediderit ad gerendum nego-
tium obftriftum ei , curn nulla talis fubeflfet
neceflitas , adhuc L:_;c a£tioni locum fore pla-

cuit.

-ocr page 240-

cuit. /. ait prxtor .3. hac attione 10. /. atquin
19. (). ft libero 2. ff. h. 1.1. curatorem 6. C. h. t.
Denique, fi exiftimem errore lapfus, mandatam
mihi fuifte geftionem , cum mandatum deeffet,
etiam tunc ad hanc negotiorum geftorum aftio-
nem confugiendum ejfe, juris noftri audtores
tradiderunt. /. item fi 5 '. ffi h. t. Adde /. fidejujfior.
32 .ff. h. t.

13. Magis illud controverfum eft, an a£Ko
lisc danda fit, fi quis aliena negotia gefferit,
tanquam fua: veiuti, h fe heredem putans, jes
alienum hereditarium hereditariis luo nomine ex-
folvat creditoribus. Hoc tamen cafu potius eft,
ut ei condictio indebiti adverfus creditorem de-
tur, quatn negotiorum geftorum adio adverfus
heredem ; eo quod ifta folutione verus heres ,
aut in genere verus debitor , liberatus non fuit.
I. cum qui* fibi 3 8. §. depeculio 2.ff.de folutioni-
bus. l.fipcence 19. §. quamvis i.ff. deconditt. in-
deb. Nec his adverlatur, quod Africanus hoc
cafu negotiorum geftorum aftionem videtur con-
cedere , ratione addita, quod debitor ea folu-
tione liberatus fit. /. uk.fif. h. t. quodque poffef-
fori hereditatis, ad reftitutionem hereditatis
damnato, conceffa fuerit deducendi foluti licen-
tia. /. 4. /. 5. C. depetit. hereditat. Commode nam-
que (ut Africanum cum fe ipfo & refcriptis
conciliemus ) d. /. ult. ut ut fimpliciter loquen-
tem , acceperimus de hereditatis pofleftore ,
qui xs alienum non fuo proprio, fed hereditario
nomine folvit. Cum ex adverfo in. d. I. 38.- §. 2.
ffi. de fiolutiontbus, de eo tra&et hereditatis poffef-
fore, qui 11011 alieno, fed fiuo nomine indebitam
pecuniam folvit, ut verba legis habent. Vide Cu-
jacium ad Africantmi. traB. 7. ad d. I. 38. §. 2.
ff . de fiolution. & trattatu 8. ad d. I. idt. ff. h. t.

Ant. Fabrum rationaU ad /. ult. h. t. Donej^
lum comment. jur. civilis libr. 14. cap. 13.

14. Quodfi dominus id, quod nomine ip-
fius geftum eft, ratum habuerit, adhuc fuperef-
fe negotiorum geftorum aftionem poft ratihabir
tionem , auctor eft Imperator in /. fipccuniam
9. C. h. t. & Scaevola in l. Pomponius y.ff. h. t.
quafl ratihabitione tali nihil adtum fuillet , nce
intereflet, utrum rata haberentur gefta , nec ne.
l.fiis qui ^o.ff. mandati. I. fi pupilli 6. §. fied fi
ego 6. ffi. h. t. Contra, mandati adioni tunc
locum fore , quia ratihabitio mandato princi-
pa!i comparatur ac prorfus rettohahitur , ar-
guit /. fiemper qui non prohibet 60. ff. de re-
gul. juris. I. ult. C. ad Senatufconfult. Mace-
don. I. licet verum 5 6. ff. de judxcns. Quicquid
hic Pacio. cnant. cent. 2. nunu 53. aliifque plar
cuerit; videndum ego arbitror qua mente rati- '
habitio interpofita flt. Si enim eo animo, ut in
mandatum abiret negotiorum geftio, a£tio inan-
dati haud deneganda foret: at, fi illud defuerit
propofitum , non aliud competeret, quam ,
quod ab initio natum fuit, negotiorum geftorum
judicium. Quomodo & in aliis ex mente agen-
tium dijudicari debere , quale intercefferit nego-
tium, colligi poteft ex traditis ab Ulpiano in
/. juris gentium 7. §. quodfiere 12. ff. de pattis.
qui in quaeftione dubia & noftrse nonmultum
diflimiii, an padum , an vero ftipulatio crede-
retur intercefliffe, ait ; quodfiere noviffima par-
te pattorum ita folet infieri rogavit Titius, fpo-
pondit Msevius; hcec verba non tantum paffionis
loco accipiuntur , fied ctiam fiipulationis; ideoque
ex fiipulatu naficitur aciio : nifi contrarium fipecia-
liter approbctur , quo non animo fiipulantium hoc
faffum efl , fied tantum pacificentium.

TITVLVS VI.
De calumniatoribus.

Summaria.

1. Qutdfit calumniator, quid aflio in faftum dc

calumniatoribus, & ad quid tcndat.
1. Qmbus competat, quibusnon.

3. Contra quos detur ? non contra eos, qui pe-
cuniam dederunt, ut alteri lis moveretur.

4. Quid jusjurandum calumnice ? qui id prccflcnt
& quo modo ? qutc pcena recufiantium.

5. Nec a judice ncc ab advcrfario rcmitti potefi.
Anjudicium fit nullum, fi illud exattum non fit,

*

Alumniator in criminalibus eft,
qui falfa crimina fcienter in-
tendit. /. 1. §. 1 .ffi.adSena-
tuficonfi. Turpill. in civilibus
omnis ilie, qui per fraudem
alteri litem iniquam facit, five agendo five ex-
cipiendo. Sed hoc in titulo ftridtiore fcnfu ca-
& ita nec ptcefiitum ?

6. Jurant & advocati de calumnia; & proctt-
ratores.

7. De vetere duplici aflione calumnue.

8. Quomodohodie calumnia coerceatur. Quce dim
apud Romanos, quce in Hollandia feculis fittpe-
rioribns fuerint fponfiones in lite.

9. Si appellans ex partc fiuccumbat; an & quo
ufique ad calumnice pcenam teneatur ?

lumniator dieitur, qui pecuniam aut rem aliam
accepit, ut, vel ne , litem per calumniam mo-
veret. Idemque eft, fi pecuniam quidem non
acceperit, fed obligatione quadam libcratus fit,
vel gratuita pecunia ei utenda data , aut minoris
res vendita vel locata. Necrefertantelitem con-*
teftatam , an vero litependente acceperit. /. 1.

§. 2.

-ocr page 241-

D E r c A L U M N

k. t. nec utrum ei datum fit, an ipfe
alteri dari juflerit , vel acceptum fuo nomine ra-
tum habuerit : gencraliter enim ii quid ornnino
coinpendii feniit, calumniator efl. /. i. §>' ult.
1.2. I. 3 . ff. b. t. Denique nec interefl:, imple-
verit iilud , ob quod faciendum vel non facien-
dum acccpit pccuniam, an non; cum ipfa pecu-
nlse calumniofa perceptio deiidum ponat. d. I.3.
§. 1. ff. b. t. cujus coercendi gratia comparata
fuit adio prxtoria in fafturn de calumniatoribus,
intra annum in quadruplum , poft annum in
fimplum acceptse pecunia;; nifi tales fmt termi-
ni, ut data condici pofllnt, quo cafu necelfe
non eft, poft annum in fimplum hanc dari adio-
nem. l.i.l. in beredem 5. §. l.ff. b. t. computa-
tur autem hic annus a tempre quidem dationiss
fi quis dederit ne fibi lis moveretur; a tempore
vero fcientia', fi dederit aiius. /. itnnus 6. ff.b. t.
jSlec quadruplum mere pccnale eft , fed ineft ei
ipfa res , feu id quod datum eft. d.l. 5. i.ff.
1). t. nifi quis dederit, ne alteri lis moveatur;
tunc enim &is, quidcdit, repeteredata poteft,
& infuper ei, propter quern datum ne caiumnia
ei fiat, in quadruplum adio falva eft. /. fi quis
tib alio j.ff. h. t.

2. Competit haec a/5tio ei , cui calum-
niarn iis movenda erat; ut & illi, qui dedit ne
fibi lis moveretur : adeo ut, fi quis & a te pecu-
niam accepit , ut negotium mihi faceret, & a
rne, ne mihi faceret, duobus mihi judiciis de
calumnia obftriftus fit. /, & generatiter 2. §.. ult.
ff. h. t. Non tainen ei datur, qui dedit, ut al-
tcri calumnia fieret; quippe qui ne data quidem
condicere pziteft, cum turpiter fecerit. d. I. 3. §.
ult. ff. h. t. uti nec ei , qui quid dedit, ne tertio
lis moveretur; quippe qui folam habet datorum >
repetitionem. l. fi quis ab alio 7.ff-h. t. nec deni-
que heredibus ; cum exempio adtionis injuria-
rum meram ultionis perfecutionem contineat: ut
tamen datorum condidio heredibus deneganda
nonfit; quoties defunctus dedit. /. hcee affio 4.
ff. h. t.

3. Intentanda autem adverfus eos , qui pe-
cuniam acceperunt, ut vel ne alten calumniam
facerent, ut ante diftum. Non tamen contra
lieredes eoruin, nifi quatenus ad eos pervenit:
ut enim ex delidtis defun<5torum heredes teneri
noluit Roinani juris difpofitio , ita nec lucrari
quicquam permifit; fcd potius turpia lucra he-
redibus extorqueri juflit, licet crimina morte ex-
tinguerentur. /. in heredem 5. pr. ff. h. t. Sic nec
hac a<5tione conveniri poteft parens aut patro-
nus. /. parens 5. jf.de obfiequtis parent. & patron.
prcefi. necis, quidedit, ut alteri lis moveretur:
quamvis enim ipfe videatur movifle litem , qui
mandat alteri caiumniam, & ob id ei pecuniam
fubminiftrat; tamen quia deii<5tum hac a<5tione
coercendum non in lite per calumniam rnota, fed
tantum calumniofa pecunije vel commodi alte-
rius perceptione confiftit, etiamfi negotium fa-
ftum non fit. 4,1.i.ff. h. t. is quidem, qui

t a T ork i ii tr 3. i iij

pecuniam dedit, amittit eam in pocnaih malida? *
ied huic in quadruplum judicio non fubjicitur.

4. Caeterum , quo magis in univerfum omnis
calumnia a judiciis abeflet, ac reprimeretur te-
meritas litigantium, indu<5tum fuit , ut in in-
greflu litis jusjurandum calumhise interponatur;
quod non veritatis fed credulitatis eft , de bona
fide litigantis conceptum; actore quidem ex ani-
mi fui fcientia ac fcntentia jurante , fie non ea-
lumnice eaufia litem intendere; reo vero, fie non
calumnice caufid adinficias ire. t. 2. §. 2. C. dejure->
jurando propter calumniam dando. I. inter 44. §.
qui fiamiiice 4, ff. familice ercifcWndce. conjun<5ta
tam rei quam a<5toris formuia in utroque litigan-
te, quoties in judiciis duplicibus, veluti fami-
lije ercifcunda: ac fimilibus, a<5tores fimul & rei
funt. d. I. 44. §. 4. fi~. famil. ercific. tutoribus
etiam ac curatoribus non aliter ad lites pro pu-»
piilo admittendis , quam fi hoc jusjurandum in-j
terpofuerint. /. 2. 2. C. de jurejur. propt. caL
Quod fi id a<5tor fubire noluerit, quafi impro-
bus litigator, ab inftituta cadit a6tione, h limine
judicii depellenduseft. d. I. 2» §. quodfiaffor. 6. C.
jur. propt. cal. danclo. fin reus recuiet, pro con-
feflo habetur. d.l. 2. §.7. C.eod.tit. Nec ulii
ha'c jurandi neceflitas jure novo remifla efh »o->
vett. 49. cap. 3. quamvis jure veteri parentes
ac patroni iinmunes fuerint. /. de die 8. § .jubetur
ff.qui fiat.fd.cog. L fipatronus 16. ff. de jureju-
rando. I. quibona fide 13. §. penult. ff. de damnd
hifetto. Quarum legum curn manifeftus fenfus
fit, & le<5tio conftans, merito in /. jusjurandum
34. 4. ff.de jurejurando. pro neque patronone-
que parcntibuss\egendum efte , ceque patrono at^
quc parentibus^ ab aliis jam obfervatum eft. Uti
& immunes fuerunt clerici, quippe qui in uni-
verfum jurare prohibiti. /. cum clericis 25. §. ij
C. de epific. & cteric. & jure feudali nec dominus
a vafailo, nec vafallus a domino hoc jusjuran-
dum exigere poteft. libr. 2. fieud. tit. 3 3. §. 1.

5. Etquamvis jusjurandum veritatis adverfa-
rius adverfario, ac tcfti adverfus fe produ<5to , ie-
mittere poflit, eo quod ifta ratione fuo tantum
juri renunciat , & quafi caufam adverfario do-1
nat; hoc tamen caiumnije facramentum nec h
parte adverfa, necajudice remitti poteft; cum
non privati cujufque fed publicam concernat
utilitatem , ne litibus iniquis, ac per calumniain
confi<5tis, perftreperent tribunalia, fed & iites
diminuerentur & calumniatores. /. 2. §. fied quict
4. & §. fic enim 8. C. de jurejur. propter catumn.
dando. Si tamen hoc calumnise jusjuranduin ,
cum exigi deberet, ne(Jue per judicem neque
per adverfarium exadum fuerit, iion ideo judn
cium ipfo jure nuilum erit, aut fententia invali-
da. arg. Lfilimfamilias 8. §. veterani 2. ff.depro-
curator. quod & jure Canonico nominatim cau-
tum. cap. 1. in med. de jurejurand. cahimnice in 6,
Ferezius tit. C. de jurejur. propter catumn. datido
num. 9. Rittershufius ad novetl. part. a. cap. 1<?.
nunu 15. Andr. Gayl lib. 1. obfierv. 85' num. 2,

Ff C%-

-ocr page 242-

LlB. III. TlT, VI. D£ calumniatoribus,

6. Cxterum non ipfi tantum litigantes hoc
j usjurandum interponere jubentur , fed & ad-
vocati ipforum , ut diftum tit. de pojlrditndo.
Procuratores quod attinet, quamvis id non ge-
neraliter aut diferte in jure civili cautum invenia-
tur , ut de calumnia jurent; quia tamcn & tu-
toribus & advocatis impofita fuit hxc jurandi
neceffitas, nulla, ratio efl, cur non & procura-
tores ad id adafti fuiffient; pra-fertim, cum ipfl
fierent litis domini,: hujufque rei argumentum
efTe arbitror, quod, fi quis procuratorio nomi-
necautionem de damno infefto exigeret, jurare
debuerit, non xalumnice caufa id eum, cujus no-
tnine cautum poftulat, fuifte poftulatumm. I. qui
hona 13. §. ft alieno 13. jf. de damno infdt.
Quicquid fuerit feeundum jus Romanum ; jure
faltem Canoriico injunftum ipfis, ut non tantum
nomihe domihi , fed & fuo , hoc jusjurandum
interponant. cap. 2. in med. dejuramento calum-
nice in 6. Perezius d. tit. C. de jurejur. propt. ca-
tmnn. dando num. f. Andr, Gayl libr. 1. obferv.
88.inpr. quem de hoc jurejurando exufu fori
pluratraftantem vide d. libr. 1. obferv. 83. &
feqq. ufque acl obfervat. 91. Et cum noflris ac
aiiorum moribus aque publicum fit procuratoris
quam advocati officium , etiam in ingreffu mu-
nerisjusjurandum calumnise prseftare compellun-
tur, annuatim deinceps ftato tempore repeten-
dum. Inftrud. Curiae Holl. art. 71. CuriseUl-
trajeft. tit. 5. van Procureurs art. 1. Brabant.
art. 287. 288. jundt. art. 322. 3 23. Flandria;

art. 153- *54- J55-

7. Fuit infuper jure Romano nota a£tio de
calumnia, ei accommodata, cui quaftio fervi-
tutis improbe mota erat, ad pcenam arbitrariam
ufque ad exilium. I. cui neceffttas 39. §. 1. ff- de
iiberali caufa. l.ft tibi 31. C. eod. tit. Fuit & ve-
tus a£tio calumnice adverfus adtores in decimam
litis partem; quas poftea abrogata, §. 1. Inft. de
pcena tcmer. litig. I. 2. §. ftc enim 8. C. dejurejur.
propt. caiumn. dando. jure tamen noviffimo ex
parte redu£ta eft. nov. 112. cap. 2.

8. Hodie autern in Hollandia vix ufus eft ju-
risjurandi calumnia per ipfum adorem aut reum
prarftandi ante litem conteftatam. Sed cum ad
interrogata pendente lite refpondere jubentur li-
tigantes , huic jurijurando locus eft; qul de re
latius ad tit. de interrog. in jure faciend. De caete-
ro tenieritas ac calumnia litigantium hodie ple-
niihqUe coercetur damnatione in expcnfas litis ]
de qua tit. de rejudicata dicetur: adhsec muldtis
in unoquoque foro conftitutis adverfus eos , qui
temere appellationem a fententiis judicum infe-
riorum, aut reductionem ab arbitrorum defini-
tione petierint, aut refonnationenl, aut revifio-
nein, aut reauditionem, (fit venia verbis in fo-
ro receptis) aut reftitutionem , autinandata poe-
halia contra executionem fententia-, aut alia'; de
quibus noviffime placitum ordimiin Hollandia*
Zelandiaque vulgo, nader provifioneel accoord tuf-
Jchen IIoltand en 'Lecland. 11. Junii 1674. art. 3 6.
& J"cqq. ufqtle ad art. 46. Adde Inftruft. Curise
Ukrajeft. tit.van appet. art. 2. 3. & tit. van re-
vifte art. 1. Placitum ordin. general. 24. Mdji,
1680. Quale gehus mulftandi eos, qui temere
ad fuperiorem judicem provocaverint, etiaman-
tiquitus placuilfe Romanis , docet Brilfonius an-
tiquit. hbr. 2. cap. 18. nec longe hinc abeunt de-
pofitiones antiqusepecuniarum inprima lite, ac
interpofitsc in appellatione fponfiones, fecun-
dum quas vidtus amiffione depofitarum pecuhia-
rum muldabatur. De quibus Ravardus tibr. 5.
varior. cap. 1 o. Quales fponfiones inter a&orern
& reum, pecunia depofita , etiam in Hollandia
feculis fuperioribus probatas fuiffe, fic ut eafdem
recufans five actor five reus in lite fuccumberet,
& fponfione facta fuccumbens pecuniam fpon-
fione depofitam amitteret, docet Grotius manu-
du£t. adjurifprud. Hott. tibr. 3. cap. 3. num. 115.
116.

9. Quod fi appellahs a fententia variis con-
ftante capitibus, innonnullis vincat, fuccumbat
in aliis; arbitrio judicis vidctur definiendum, an,
& quatenus appellationis temerarise mul&a cef*
fare debeat; quod & habet Inftruft. Curia fu-
prerna art. 221. Curia Uitrajeft. tit.vanappel.
art. 9. Uti ex adverfo, fi enormis & continuata
appareat litigantis calumnia, judex extra ordina-
riam calumnia poenam imponere poteft. arg. /.
pen.ff. h. t. quod & cautum Inftruft. Holland.
art. 213. Ultrajeft. tit. van appet. art. 2. in ftne. at-
que ita temerarium quempiam litigatorein ob in-
fignem calumniam prater ordinariam frivolse ap-
pellationis mul£tam in trecentos florenos, in or-
namentum fubfelliorum auditorii publici erogan-
dos, fuiffe condemnatum , teftis eft Neofta-
dius Cur. fupremce decif. 88. in ftne.

-ocr page 243-

LtBiER Q.tJAiR.TUS.

TI T V L V S I.
»

De in integrum reftitutionibusii

SuMMARlA.

I . Qudttici gqukitte nhatur refiitutio ? quid fit,
& quot modis itnpetretur.

2. Cujtts jurifidiffionis fit refiitutio, quijureRo-
tnano poffint refiituere, non tninor tnagifiratus
tontra fiententiam fiuperioris ; quifique tamen
tontra fiuam.

3- Qbs jure hodierno refiituat, ubi de tnciden-
tibus itt lite qucefiio efi ?

'4. Quis, ubi adverfits negotia principalia > con-
tratfus, aditiones beredhatum, & fimiiia, re-
Jlitutio fiacietula fit ? An judices Univerfitatis
Leydenfis ?

5. Nonfitpremos , fittl ordinarios judices, cogno-
ficere dc jufiitia rtfiitutionis ex mandato fupre-
tnorum, & confirmarc refiitutionem.

C. Qmd agettdum , fi qttis refiitui vclit adverfius
negotium, quod non apud judiceS, fied arbitros
xomprotniffarios vcntilatur.

7. Quis cc*featur jttdex competens , ad id, ut ei
examen caufice refiitutionis ac confirmatio com-
mittatur? five adverfius fummojurc valida, five
adverfius ipfiojure nitlla, reftitutio petatur.

8. Sicontra fiententiam refiitutio petatur, an exa-
mcn committi poffit ipfijudici, qui fiententiam
tulit ? an&ci, quijudicante fiuperior eft?

9> Quipetere pofifint refiitutionem ? an procura-
tores, & qttalc in iis rcquiratur mandatum ? att
pcrfonee conjunftce fine mandato ? ati fyndici,
bonorum curatores, tutores &c.

10. Petitur contra lccdentes, quandoque & con-'
tra tertios pojfejforcs ? An contra hcredes, re-
iniffive.

11. Non datur refiitutio , fii tantutti tnodica fit
lcefio. Quce gravior cenfenda fit lcefio, arhitrio
judicis comtnittendum.

12. Non datur, fi alia ordinaria remedia fiuper-
fint; tiifi remedium ordinarium & extraordi-
narium, non infamans , adverfitS eundem com-
petat, vel rcfiitutio pinguior fit.

13. Nott etiam , fiquis ipfio jtire tutus fit; nifi
ex abundanti, fiecundum mores.

34. An itemm petere pofifit, qui fiemel repidfiam
ejl paffius , ex eadem cauja ? an ex alia ? an
fi caufice prions pleniores cceperit habere proha-
tiones ?

15. An contra parentes & patronos detur reftitu-
tio ? qttid tnoribus ?

16. Intra quadriennium petenda reftitutio , exce-
ptis. quibufidam cafibus, quibus hrevius antlon-
gms temptif ajure prcefinitum eft.

17. An facultos petendce reftitutionis dttret qua:>
dricnnio, ft atiio extittfla, contra quam refti-
tutio petitur, hrcviori tempore duret, vel pauci
tantum dies ad agendum fiupcrfueriut antc na~
tum agendi impedimcntum ?

18. Currit quadriennium, iicet ahfiensfit is, con-
tra qucm refiitutio petcnda, fi tnodo procurato-
rem vel deficnfiorcm reliquerit.

19. Ex qtto tempore quadriennium computattduni
fit in fingulis reftitutionum caufts ? & an igtto-
rantibus id tempus cttrrat ?

20. Quid moribtts obfervetur cirta tempora peten-
d<c reftittitionis; ctiam, ctttn eapctitur adver-
fius negotia ipfo jure nultd.

21. Quis ftt effettus refiitutionis ? prohatur, non
effe judicium duplcx, refcindens & reficijforium>
qualifcunque fuerit caufa reftitutionis.

22. Refiitticndi cttm rc etiam fimCtus. Et vicifi-

. fim is, contra qttem refiitutio fit, indemnis fer-

vandvs eft; qua occajione de recuperandis im-
penfis, redintegrandis aftiombus , & quates
aftiones ei, contra quem refiitutio fit, rion re-
dintegrentur ? an refiitutione aclverfius emtioneni
pro parte impctrnta, adverfaritts d tota pofifit
emtione recedere ?

23. An impctrata refiitutione adverfius fentetl-
tiam, ea quoquc infirma fit, quatenus damnd-
fia fiuit ci, contra quetn refiitutio faffa efl ?

24. Rcfiitutio fafta ftriftam recipit interprctatiri-
ncm. An minor, qui mutui acccpti nomirie
ufiuras fiolverat , adverfus mutuum refiitutus
ufiirai jbtutas tepctcre pofifit, fi in rcfiitutione
mentio ufiurarum fafta ncn fit ?

25. Anpenderite petitionereftitiitioriis, fetitentia
vcl negotium, contra quod ea petitur, executioni
dari poffit; & quid moribus ohtineat.

16, Quxtt fint juftce caufie refiitutionis ? & quid,
fi plures in earidem perfionam & rem concttt
rant ?

27. Nemo invilus tenetur peterc refiitutibncm, i
petitione ccepta petefi dcfifi crc , & jam itnpc-

. tratce rcnunctare; quo cafiu ncc adverfiarim fieri-
tiet ejfeftum refiitutionis, qttce ei cx cottfequeri-
tia profiiiijfet.

28. Ubi de negotiis traftetur, in quibus dubium,
an majorennibus fubvcnicndum fit.

19. Cujits loci fiatuta fint objervanda in refiitu-
tione concedendd vcl dcttcganda , pcr difiin-
ttiones varias explicatttr.

Mr

F f i

i

-ocr page 244-

228 L i b. IV.

I. ^g^fclf^-^ Eftitutio in integrum nulla

vl ilP III C^et commen(^a"one CUm ^

^la ireK^li^ ipfam ex a;quitate fua fatis

||j jli&w commendet. /. i. ff. b. t. nifi
enim naturalis fubiit ac appa-
teat sequitas, quse fuadeatconcedi reftitutionem,
& iniquam faciat adverfarii caufarn , deneganda
foret. Et licet reftitutionis beneficium prseter
juris civilis in naturali ratione fundati particu-
iares reguias, per quas ad generalem sequitatis
normam pervenitur , videatur indulgeri, ita ut
inde etiam extraordinarium appelletur remedium:
quia tamen negotii gefti qusedam adjunfta &
circumftantiae efticiebant , ut illarum reguiarum
particularium arquitas ceftaret, nihilque fuper-
eftet praster jus ftridum , rigidum , atque du-
rum, ex foia sequitate generali introdudtus fuit
ufus in integrum reftitutionis. /. pen-jf- b. t.l.i.
inpr.jf. de minor. 25. annis. I. 1. pr.jf. ex quib.
Caufis majores. Quse eft redintegranda; rei feu
caufas a£tio ; Paulus recept. fient. lib. 1. tit. 7.
in pr. atque tunc confideratur quatenus a Isefis
intenditur, & a magiftratu petitur; adtionis vo-
cabulo tam late fumto , ut & <extraordinarias
ofticii judicialis implorationes compiedatur , qux
non habent juris ordinarii executionem; juxta |
l.pecuniic verbum 178. §. attionis 2.fif.de vtr-
bor.fignifi. quamvis & verum fit, oppofita ex-
. ceptione, reftitutionis auxilium peti pofte; quo
cafu non tam redintegranda; rei aftio, quam po-
tius exceptio, dicenda foret. Defcribitur aliter
{in quantum a magiftratu conceditur) in prifti-
num ftatum repofitio & negotii inftauratio. /. 2.
C. fiadverfius tranfiatfion. vel amifta: cauiic redin-
tegratio. /. adoleficentice 2. C. in quib. caufi. in in-
tegr.refiit. nccejf.non efi. eft eniin remedium ex-
traordinarium, quo praetor vi fui ofKcii& jurif-
didtionis , naturalem fecutus scquitatem, homi-
nes ia?fos aut circumventos ex jufta caufa in pri-
ftinum ftatum reponit, perinde ac fi nuilum ne-
gotium damnofum geftum eflet : vel faltern in-
demnes eos fervari jubet. In priftinum quidem
ftatum fit reftitutio dupliciter, puta , cum vel
fine a&ione inftituta extra ordinem prastoris im-
ploratur auxilium , quo implorato , demurn fit
in jus vocatio adverfarii; quod accidit in mino-
ribus , qui poftulant praetoriam cognitionem,
eaque conceffa adverfarium vocant. /. minor 39.
ff. de eviBion. I. quod fi minor. 24. §. ult. ff. de
minor. 25. annis. vel actione per prxtorem com-
parata , ac in judicium dedufta impetratur ne-
gotii refciffio & reftitutio amiffe rei; quod in
metu & dolo & abfentia jufta contingit; quo
pertinet metus ac doli adtio, & refcifloria. In-
demnitas vero lsefis prseftatur, cum, inta£to ac
illibato negotio gefto , (veluti alienatione, qusc
judicii mutandi caufa fafta eft,) kdens kfo tan-
tum in id quod intereft; damnatiir, adtione in faL
£tum ob id indudta.

2. Reftitutiones hae lpecies funt illius jurifdi-
ctionis, in qua magis mixtum imperium j quam

T 1 t. L

jurifdictio dominatur i unde & foli majores , afs
nofi municipales magiftratus reftitutionis facien-
dse poteftate gaudent; multoque minus pedanei
judices proprie di£ti, omni carentes jurifdictio^
ne. arg. /. ea quce 26. pr. & §. 1. ff. admunicipa-
lem> Adde tit. de jurtfidt&ione. licet non defint,
qui jure quidem Pandedtarum hsec obtinere, fed
jure Codicis municipaiibus quoque magiftratibus
hoc reftituendi jus competere autumant. Oddus
de refiitutionibus part. 1. qucefi. 32. art. 3.4. 5.
lllud plane conftat , mandatariis jurifdidionis
qui improprie dicuntur judices dati, ex vi man-
datx jurifdi&ionis potuifle competere reftitutio-
nis concedendse poteftatem, eo quod hsec refti-
tuendi facuitas ordinarise potius quam legalis feu
iegitimse jurifdiftionis fpecies eft. /. idt. C. ubi &
apud quem cogtrit. refiit. in integr. agitanda fit.
Cujacius paratitl. C. eod. tit. Et Jure quidem
Romano haud dubiurn , quin reftitutionem ex
jufta caufa facere potuerit Princeps. /. 1. C. ubi
& apudquem cognit. in integr. refiit. agitanda fit.
I. mtnor autem 18. §.1.3. <\.ff. de minor 2 5 . an-
nis. prsefedus prsetorio, prsefeftus urbi. /. in
caufie 16. ult. I. 17. ff. de minorib. 25;. annis.
prsetor /. nemo $.ff. b. t. & pafifim in legibus. prse-
fes. /. quoniam 2. C. ubi & apud quem cognit. re-
fiit. agitanda fit. I. fiadverfius 2. C.fiadverfiusfi-
ficum. Procurator Cxfaris feu rationalis , & qui-
dem vel prsefidi jun&us, vel etiam folus. d. I. 2.
&/. 3. C. fiadverfius fificum. dummodo id unum
caveretur, ne magiftratus inferior adverfus ea ,
quse a majore magiftratu gefta erant, reftitutio-
nem indulgeret. Hinc contra fententiam prsefe&i
pfaetorio, vel procuratoris Csefaris , vel judicis
a principe dati, folus princeps reftitutionem con-
cedere potuit. /. minor autem 18. pr. ^§.3.4,
jfi. deminorib. 25. annis. l.i.C. ubi & apudquem
cognit. in integr. refiit. agitanda fit. I. adverfius 3.
C.fiadverf. rem jud. contra propriam tamen fen-
tentiam inagiftratum habuifle reftituendi facuita-
tein, evidens eftex /. in caufe 16. ult. I. 17.
/. prcefies 42. ff. de minor 25. annis. I. unic.infine
ff. de offic. prcejetti prcetorio. Quamvis enim tra-
ditum iit, id quod juflit vetuitve prartor, con-
trario ejus imperio tolli pofle, fed de fententii»
contra efle. I. qtiodjuffit i^ff.de re judicata. ac
prsefidem ne pecuniariam quidem fententiam
fuam pofle revocare. /. 1. §. ult. infineff. de qtice-
fiion. junft. l.judexpojleaquam 55. ff. dereju-
dicata. I. eos qui 6. C. de appeliation. tamen ea H-
mitanda erunt, ut locum habeant, nifi pereos»
qui kfi funt, extraordinarium reftitutionis au-
xiliurn imploratum fit. Quod & regulariter non
debere indulgeri, nifi vel fpecialiter vel faltem
generaliter petitumfit, videapudOddum de re-
fiitutionibus part. I. qucefi. 31. art. 1. Adverfus
libertatem tamen nuilus prseter principem reiSte
reftituit. /. fi ex caufia 9. §. ult. 1.1 o. ff. de minov
2 5. annis.

3. Mores vero hodiernos quod attiflet, diftin-
guendum omnino eft , utrum reftitutio tantum

peten-

-ocr page 245-

petenda lit ratione incidentium in lite, an vero
adverfus principale negotium geftum. Si enim
tantum de incidentibus litis quseftio fit, veluti,
ut novas liceat facere produdiones probationum ,
aut nova fa£ta ponere, ut prioribus allegatis ad-
jicere per modum additionis, aut libellum emen-
dare vel mutare ; aut fi quis adverfus lapfum tem-
poris ad refpondendum , replicandum, repro-
bandum, falvanduin , addendum, aliofve aftus
judiciales exercdndos indulti, reftitui defideret,
ita in Ultrajeftino folo receptiam eft, ut non tan-
tum curia Provincialis, fed urbani quoque judi-
ces de hifce reftitutionis concedendse facultatem
habeant in iitibus fuo pro tribunali agitatis ac pen~
dentibus : ac foli pagani judices hac careant po-
teftate , implorando tunc in hifce reftitutionis
auxilio a judice feu curia provinciali. Inftrutft.
Curiae Ultrajed:. tit. 1. art. 34. Waifenaar pratt.
judic.cap. 2. num. 13. In Hollandia Curia: pro-
vinciali in hifce reftituendi licentiam conceflit
Philippus Rex Hifp. anno 1562. 27. die Augufti
art. 5. quod & poftea confirmatum convcntione
intcr Hollandos ac Zelandos 3. Augufti anni 1587.
art. 12. & fi quidem coram inferioribus judicibus
lis pendeat, folere quidem in fupradiclis negotiis
reftitutionem a fuperiori judice peti auftor eft.
Groenewegen ad §. 34. Inftit. deatfion. Simon
van Leeuwen cenft. forenft. part. 2. libr. i.cap. 24.
num. ult. quod & habet Inftruftio Curise Bra-
bantinse art. 474. fubjungit tamen Leeuwen d. I.
fe non videre , cur non etiam ab eodem judice
inferiore, apud quein lis pendet, peti ifta & lm-
petrari poffent, cujus etiam opinionem quo mi-
lius in urbanis faltem judicibus admittamus, ex-
emplo vicina: dioscefios Ultrajedinx, ratio fatis
jufta non videtur fubetfe.

4. Quod fi ex adverfo reftitutio impetranda
£t de negotio quo principali gefto , veluti ad-
verfus contradtus, ac tranfadiones, hereditatum
aditiones aut repudiationes, prsefcriptiones , res
judicatas, & alia his fimiiia; non niu a majefta-
te fuprema, aut iis, quibus id nominatim maje-
ftas demandaverit, petipoflej verius eft. Qua
ratione in Galiia a folo rega, aut fupremis ejus
curiis, has tum minorennibus tum majorennibus
reftitutiones concedi pofle, teftis eft Rebuffus
adconftit. regiasinprocemioglojft5. num. 48. 49.
Oddus de reftitution. part. 1. quceft. 32. art. 3.
num. 38. Gudelinus dejurenovtjf hbr. 3. cap. 14.
Derf. convenit. Nec aiiter Ultrajefti fervatur,
ubi ea poteftas curia? provinciali, quac ibidem fu-
prema, ab ordinibus tributa eft. Inftruft. Curije
Ultrajeft. tit. 1. art. 33. Ideinque Hollandis
ac Zelandis placuifle conftat ex inftrudtione fu-
prema? curi® art. 23. qua cautum, ne ullus aiius
prxter fupremam curiam reftitutiones in negotiis
principalibus ( relivementen van contratfen fub-
ftantiele ende extrajudiciele befwaarniffen ) con-
cedat: ut tamen & ipfi ordines , in negleda pe-
titione inveftiturse renovandx aditi, poft illam
poteftatem curiae fupremje datam, reftitutionem
quandoque indulferint, uti conftat ex forinula
reftitutionis , exhibita in libello , cui titulus,
notabcle pointen van Leenen , doorjacobdejonge
pag. mdri 41. 42. QuibuS confequens eft , ut
fateamur i hujus noftrseUniverfitatis Leydenfis
judicibus non compfetere reftituendi juS adverfus
damnofos contradtus, quibus fe cives Academici
larfos arbitrantur. Quamvis enim non minor in
dijudicandis caufis civilibus ac criminalibus judi-
cum Academicoruin, quam fupremse curispo-
teftas fit; in quantum utrobique a latis fenten-
tiis nullurri appellationis, fed tantum fupplica-
tionis remedium fuccuinbentibus reftat; quia ta->
men ita placuit Ordinibus, ut in reftitutione fa-
cienda nullus vice facra fungeretur prseter me-
moratam fupremam duriam, nec ad confequen-
tias trahenda funt, quse certistantum demanda-
ta perfonis , nori qua judicibus , fed magis ma-
jeftatem reprafentantibus, fruftra fuerit tribunal
noftrum j fi ambitiofe reftitutionis faciendat fibi
arrogaret prserogativam.

5. Ita aUtem a fupremis tribiliialibus harc re-
ftitutio conceditur ■, ut tamen examen univerfum
caufe reftitutionis ordinariis debeat committi
judicibus. Sive enim reftitui quifquam defideret
adverfus negotium dainnofum , fed necdum in
judicium dedudum , eumque in finem principi
leu eum reprafentanti Curise libellum ofterat re-
ftitutionis petitionem coinprehendentem , five j
negotio damnofo in judiciuin jam dedudto, petat
ab eodem principe feu curia , fibi concedi licen-
tiam ofterendi in judicio libellum fupplicem (vul-
go requeftam civilem) reftitutionis obtinenda;
gratia , utroqUe in calu jiidicum inferiorum or-
dinariorUm notioni committitur ac difquifitioni *
an preces fat juftse fint ac veritate hitantur : ut i
fi verse fint, confirmetur reftitutionis diploma,
ac in adta publica referatur; (vulgo interinetur)
fin minus, reftitutionis auxilium petenti dene-
gctur , eo fere rnodo , quo olim prsetor judici
pedaneo caufam coinmittebat, cum formula , ut,
li appareret reum dare facere oportere, eundem
condemnaret. Qujc uti quotidiana praxi firma-
ta funt, ita & tradita aZypaeo notitia juris Bel-
gici tk. de in integrum reftitutione. Hug. Grotio
Manudut}. adjurtfprud. Ilolland. libr. 3. cap. 48.
Chriftinseo vol. 2. decif. 134. num. 1. Brouwero'
dejure connubior. libr. 1. cap. 17. num. 23. An-
tonio Matthao de atdfionibus libr. 1. Cap. 16.
num. tilt. in ftne. Petro Vromans defioro compe-
tente libr. 1. cap. 2. num. 2. Gerardo Wafienaar
prattic. judic. cap. 2. num. 14. & pafifim toto caJ
pite. Paulo Voet ad §.5. lnjlit.de affion. num. 3.
Sim. van Leeuwen cenfiur. fior. part. 1. libr. 4;
cap. 40. num. 3.4.5. 6. ac ufque adeo obtinent 4
ut ne liceat quidem fupremis curiis, reftitutionis
poteftate praeditis , petita reftitutione > plenam
caufse cognitionem fub eo prsetextu ad fe evoca-
re, fibique arrogare, nifi ex ipla negotii natura $
extra omnem reftitutionis Confiderationem j cu-
riarum iliarum & non judicum inftriorum , e%
F f 3 r*

229

esa

De in integrum restitutionibu*.

-ocr page 246-

de re notio efTet. Inftruift. Curise Ultrajeft. tit.
j. art. 33. in fine. Curise Brabantina; art. 474.
infine. Waflenaar d. cap. 2. nnm. 15/

6. Quod ft lite apud arbitros compromiflarios
pendente, alteruter litigantium adverfus contra-
#um aliudve fnnile negotium principale reftitu-
tionem petatj cum claufula, ut examen caufae
reftitutionis arbitris committatur , denegari in
Hollandia a Curia fuprema folet reftitutionis de-
cretum, eo quod, utijureRomano, ita&nunc,
cognitio reftitutionis in integrum arbitrorum, ex
conventione partium ele&orum, poteftatem ex-
cedit. /. ult. C. ubi & apud quos cognit. refiit. in
integr. agitanda fit. ne tamen , omni auxilio lscfis
denegato , adiniquum arbitrium interponendum
arbitri viderentur obftri&i efle, injungitur ejuf-
dem curiae decreto, ut petitas reftitutionis ratio-
nem habeant in judicando; dat arbiters in 'tdeen
■van hare jiytfprake daar op fiodanich regard fiullen
nemen , als fiy luyden in goeder conficientie fiullen
bevinden te behooren. Sed ii tantum reftitutionis
petitio tendat ad ea, quse funt in Jite incidentia,
veluti ut novas Jiceat apud arbitros facere pro-
bationum produftiones , fimpliciter a fuprema
curia id faciendi poteftas conceditur, cum man-
dato, ut arbitri in judicando novarum quoque
probationum rationem habeant ex sequo & bo-
110, exemplis tamen earum adverfario prius edi-
tis. Van Alphens Papegaey tit. 44. in fine.

7. Cseterum , cum reftitutio ipfa tantum a
principe fiat, cognitio vero caufse ordinario de-
mandanda fit judici, ut ante diftutn, atque adeo
quantum ad cognitionem non ita a communibus
juris regulis receffum fuerit, confentaneum ra-
tioni eft , ut, quemadmodum in aliis negotiis,
ita & hic , exarnen caufe delegetur illis, qui reo
judices competentes funt, adtore forum rei fe-
quente. Sic ut judex competens ad cognofcen-
dutn hic merito dicatur , in cujus territorio do-
micilium Iiabet adverfarius , contra quern refti-
tutionis remediutn eft imploratum. l.quoniam 2.
€od. ubi & apud quem cogn. refiit. agit. fit. Ant.
Faber Cod. libr. 2. tit. 3 1. defin. 1. Petrus Barbofa
adl. 19. §. proinde num. 21. & fieqq. jfi. dejudi-
tiis. aut ubi contradus , contra quem reftitutio
defideratur, celebratus eft, fi ibidetn reus inve-
niatur. arg. /. 14. §. inomni 4. C. de non numcrata
pecun. Oddus de refiitutionib. part.i. qua:fi. 32.
iirt. 13. num. 105. & fieqq. prcecipue num. 112.
113. 114. aut ubi res fita eft , li reftitutio pe-
taturpropter in rem aftionem. arg. /. ult. C. ubi
inrcm atiio. I. in cauficc 13, §. idt, jfi.de minorib.
25. annis. adeo ut eo cafu iecundum vuJgatam
magis DD. opinionem (quam tarnen in folis mo-
bilibus, non immobiiibus admitti pofle, demon-
ftravi tit. de judiciis) ele<5tio a£toris fit, an in
loco domicilii fui adverfarii, an in loco rei fitse ,
difceptationem de reftitutionis juftitia peragere
malit ; uti id de Gallia: moribus poft Oddum.
d. art. 13. num. 116. tradit Rebuffus ad cotifiit.
reg. trffiat. de refiuutiombm pwfiat. num. ip.

& 20. & art. 1. glojfi 1. riunt. 40. johan Papoli
libr. 7. tit. 7. arr. 24. ubi & in notis. de Belgii
Hifpanici praxi Chriftineus vol. 3. decifi 134,
num. 7. & in Frifia judicatum elle in aitione iti
rem refert Sande decifi. Frific. libr. 1. tit. 15. dc-
fin. 1 f Adde Parentem p. m. Paulum Voet traff.
de fiatutis fiett. 9. cap. 2. rium. 20. quamvis & in
a&ionibus in perfonam ifta eledtio Gallia: prag-
maticis placuerit, fupra allegatis. Et quia nunc
fere invaluit, ut etiam adverfus negotia ipfo ju-
re nulla lsefi per reftitutionis implorationem fibi
confulant, dubiutn vix efte poteft, quin de iftiuf-
rnodi nullitate qua:ftiones in loco contra&us vel
domicilii rei exatninandse fint, perinde acfi ad-
verfus contra&us ipfo jure validos reftitutionis
auxilium impetrandum elfet , fecundum ante
di<5ta. Parens p. rnern. Paulus Voet de fiatutis
ficci. 9. cap. 2. num. 20. njcrfi. qua etiam ratione.

8. Cutn vero jure Romano judex adverfus
ea, qua: decreto aut fententia conftituit, refti-
tutionem facere polfit, ut fupra monitum ex
/. 16. §. ult. I. 17. & 42. ffi. de minoribus.
vix dubitandum videtur , quin reftitutione ad-
verfus hujufmodi decretum aut fententiam pe-
tita , cognitio illi ipfi demandanda lit judici,
qui decreto. aut fententia la:fionem dicitur intu-
lifle: five ille fit judex inferior * a quo appella-
tum , five fuperior ad quem appellatio inftituta
fuit. Oddus de refiitut. qutcfi. 16. art. 3. Quia
tamen & luperior refcindere poteft fententiam
inferioris, nihil vetat, quo minus judici ad quem,
(ut loquuntur) committatur examen laflionis,
quse per fententiam judicis inferioris illata con-
tenditur. Oddus derefiitutionib. d.payt. 1. qucefi.
3 2. artic. 16. Imo, II fententia dicatur nulla elfe,
& adverfus eam reftitutio petatur , non polle
eundem , qui fententidm tulit, five ordinarius
five delegatus fit, iterum caufatn ex integro co-
gnofcere, fed tantum fuperiorein , ad quem ap-
pellanduin fuiffet , nonnullis placet ; eo quod
per appellationein hodie etiam de ipfa fententia;
nullitate querimur ; nemo autem a fua fententia
appellari poteft. Rebuffus ad confiit. reg. tom. 3.
tratt. clcfiententiis art. 3. glojfiunic. num. 16. Ant.
Faber Cod. lib. 7. tit. 19. de rejudicata defin. 20.
Argentreus ad confiuet. Britann. art. 17. not. 2.
num. 6. in fine. & poft eos Wiffembach ad Pand.
•vol. 2. dijfi. 21. adtit. derejudic. num. 5. Sane,
fi incidenter tantum reftitutio petatur, commit-
tenda videtur caufa: cognitio eidem illi judici,
qui de principali cognofcit a&ione. Chriftineus
d. vol. 2. decifi. 134. num. 7. in fine & num. 8.
idemque eft, fi per viam exceptionis & contra-
di&ionis reftitutio petatur, eo quod ineptum
eflet, alium de iis qua: per exceptionem obji-
ciuntur cognofcere , quam qui de intentatS eo-
gnovit a&ione. Ant. Faber Cod. lib. 2. tit. 3 1.
defin. 1.

9. Reftitutionem petere polfunt qui la:fi funt,
juftamque reftitutionis caufatn habent: nec in-
tereft, an per fe tale implorent auxilium, an;

per

t

L I B. IV» T I T.

\ :

-ocr page 247-

R ESTITUT I ON IBU S; 231

§. idt. fifi.de dolo malo. I. res bona 5 4. ffi. dc ccntrah.
emt. Quamam autem in reftitutionis materia ve-
niant rei minimsc appellatione, potiflimum arbi-
trio judicis videtur relinquenduin : iarfion'e con-
fiderata non ratione fui, & in fe, fed comparate
ad negotium in quo contigit; eum fieri poffit j
ut kflo in fe mbdica gravis tamen fit in contra-
ftu minoris quantitatis; & e converfo etiam gra-
vior lsefio, feu majoris quantitatis,. miniina ta-
men fit, fi contraftus circa item magni mornen-
ti magnseque q.uantitatis verfetur; quo cafii me-
lius eft, in ininimailla quantitate lsfum manere
eum , quireftitui vult, quam ob minimaih ta~
lem rem vel fummam inajori negotio pcr refcif-
fionem prsejudicari. d.t. 4. ffi. h. t. EtquamviS
in aftione doli lsefio & res minima dicatur, quse
ad duoriun aureorum non afcendit seftimatio-
nem. d. t. 9. §. ult.&t. 10. ffi. de doto. id t-amen
ad alias reftitmionis caufas , ex quibus ei, con-
tra quem impetratur, nulla infligitur infainisela-
bes, non extendendum ; cum conftet; diflici-
lius ac parcius longe famofas, facilius vero non
infamantes aftiones dari. Cujacius ad t. 4.ffi. h. t.
Duarenus adh. tit. cap. 4. Fachineus hbr. 3. con-
troverfi cap. 4. Pinellus adt. t.C.de rcficind. vcnd.
part. 1. cap. 1. num. 25. 26. 27. 28. Oddus di
refiitutionib. part. 1. qucefi. 4. art. 12.13. Meno-
chius de arbitrar. judic. tibr. 2. cafiu 75. CovarrU-
vias variar. refiolut. tibr. 1. cap. 3. num. I i i Zoe-
fius ad Pand. h. t. num. 7. Linglois ad 1. 2. C.
qui & ad.verfius quos in integr. rcft. qticeft. 1. nunt.
ult.

12. Sed nec tunc plerumqUe reftitutioni lo-
cus datur, cum aliud ordinarium seque pingue
ad indemnitatem remedium a jure comparatum
eft, nam fi quis communi auxilio & mero jure
munitusfit, non debet ei tribui extraordinariurrt
auxilium. /. in caufce 16. pr. ffi. de minor 2 an-
nis. Qua ratione aftionem doli non competere,
fi alia fuperfit aftio, dicetur. tit. de doto mato. & ,r
fi minor 25. annis mandaverit inajori negotium
gerendum, eo perperam gefto , non datur re-
ftitutio ad gefti refciffionem , quamdiu aftione
mandati minor poteft a procuratore opulento
confequi Isefionis illatse reparationem. /. cumman-
datu 23. ffi. de tninor 2 5. annis. cui fimilis eft ca-
fus in /. fi apud nnnorcm 1 z.ff. de minor. Si ta-
men adveriiis eandem perfonam & aftio ordina-
ria competat & reftitutionis auxilium, arbitrio
pupilli reliftum fuit , an reftitui defideret, an
ordinaria aftione uti velit. /. in caufie 16. §. Pom-
ponius 2 .ffi.de minor 2 5:. annis. Quod & obtinuitj
fi pinguior appareat reftitutio, quam ordinarium
remedium ; ita namque heredi ejus, qui metum
paffus eft, adverfus poffidentein, qtii vim me-
turnve fecit, datur non tantum hereditatis peti-
tio , fed & aftio quod metus caufa , in quS ob
contumaciam quadnipli perfecutio eft. /. iteth fi
14. §. in caufie 2. jfi. quodmet. caufi. Idemque ju-
riseft, fi quis metu conterritus hereditatem re_
pudiaverit : quippe cui duplici via prsetor fuc„

curric

De in tntegrum

per procuratorem; dummodo is fufficiente man-
dato, eoque fpeciali, inflruftus fuerit. tit. C. etiam
per procuratorem caufam in integr. rejl. agipojfe.
jun<2. I. Papiniama 20. I. illud nullam 25. 1.
jf. de minor. 2 5. Vel etiam generali, cum

libera adminiflratione. Vide tit. deprocurator. Ut
autem dici quis poffit mandato fpecialimunitus,
fufficit, ei refritutionis petitionem mandatam effe,
etiamfi forte mandati inftruinento nominatim
inferta non inveniatur caufa, in qua, vel ex qua,
reftitutio petenda foret. Oddus de rejlitution.
part. 1. qucejl. 31. art. 12. Mynftngerus centur. 2.
obfervat. 2 6. Quod fi de mandato dubitetur,
procuratorem tamen prseftita de rato cautione ad
poftulandam reftitutionem admittendum efte
Paulus refpondit. Lquod fi de 26. jf. de minorib.
25. annis. Plane, fi mandatum deficere conftet,
nullus pro alio reftitui defiderat , folo patre ex-
cepto. l.patn2-j.jf.d. tit.de minor. contra regu-
lam, qua pro conjunctis perfonis agere fine man-
dato conceflum eft : quippe quse in ordinariis
quidem remediis, at non in extraordinario refti-
tutionis adjutorio locum habet. Quo ufque vero
ha:c noftris.etiamnum moribus obtineant, colli-
gi poteft ex dictis tit. deprocurator. modo obfer-
vetur, toties, quoties non principaliter, fed in-
cidenter tantum de reftitutione petenda quaeftio
eft , fufficere poile generale ad ipfam caufam
principalem tradtandam mandatum. Groenewe-
gen ad d. 1.2 5. §. 1. jfi. de minor 2 $. ann. De fyn-
dicis, bonorum curatoribus , tutoribus, eccle-
fiarum ceconomis, an reftitutionem refte petant
& an Ipeciali indigeant mandato , plenius tra-
ctatum vide apud Odduin de reftitution. part. 1.
quaft. 31. art. 6. 7. 8.

lo. Datur vero reftitutio frequentius quidem
adverfus eos, a quibus quifque lsefus eft : quan-
doque tamen & contra eos, qui larfionem non
intulerant , durn forte rei per lsfionem amiffs
pofteftores funt , quod in reftitutione ex capite
metus recepturn eft ; quandoque etiam ex mi-
norennitate. I. item fi 14. §. inhac atiione 3. jfi.
quod metus caufia. L in caufice 13. §. 1. /.14. /. 15.
ffi. deminor 25. annis. An hseredibus Iseforum &
in heredes lsedentium reftitutio tribuenda fit, in
fingularum caufarum confideratione reftius vi-
detur tradendum efte.

11. Nontamen cuivis reftitutionem petenti,
caufamque alleganti, ea promifcue concedenda
eft, fed caufa desnum cognita, an nempe vera,
an jufta , an fatis gravis fit. /. cmnes 3. ffi.h.t.
ttenim grimo quidem ea haud tribuenda, ii le-
vis tantum Isefio interceflerit : quamvis enim in
ordinariis negotiis etiam fsepe rei minimse intui-
tu judicium prator dare foleat. §. galtinarum 16.
Jnftit. de rcr. divif. in extraordinariis tamen re-
mediis induigendis difficilior efle , & minima
non curaie, conftituit ; ne inajori rei, negotio
fcilicet fummo jure valido, nimis temere prseju-
dicium fiat. l.ficio^.ffi. h. t. I. in caufice 16. §. iXem
ff. de rnitm 25. ctnnis. I. fiqms affirmaverit 9.

i

-ocr page 248-

I

2$3 L I B. IV.

currit, aut utilgs a&iones, id eft, utilem here-
ditads petitionem dando , aut aftionem metus
prxftando , eledione lscfo data. I. fi mulier 21.

ult.jfi. h. t.

x 3,. Non etiam ad reftitutionem confugien-
dum, quoties quis ipfojure tutuseft; veluti ii
iine tutoris audoritate cuin pupillo contradum,
neci is inde lccupletior fadus fit. d. I. 16. pr. &
jfi.de mnor 25. annjs. I. fienratorem 3.C.de
in integr. reflit. minor. /. quos retrahi 3. C. ji ad-
n/erfi. libertat. I. pen. C. fi adverfi. rem judic. Fru-
ftra namque imploratur amiiise caufe redintegra-
tro, ubi ab ipfa iege integra ac intada jura fer-
vatafunt. /. adolejcentue 2. C. in quib. caufi in in-
tegr. rcfiit. neceJJ. nw eft. Nec dubium mihi, quin
& hodie , ii negotium extrajudiciale geftum
ipfo jure nullum fit, fine reftitutione quis ad-
verilis iliud queat tutus efte ; ut multis probat
audoritatibus, rationibus , rebufque judicatis,
Groenewegen ad rubric. C. in quib, caufi refiit. in
integr.7iecejJ.non cft. Sed cmn abtindans cautela
non noceat, .& viam tutiorem prudentiores fo-
leant tentare pragmatici, ac proniores in reftitu-
tionis conceffionem ftnt nunc, quam apud Ro-
manos, illi, quibus ea poteftas data; fecuritatis
majoris ergo potius , quam ex neceiiitate, ad-
verfus contradus etiam nullitate manifefta labo-
rantes reftitutionem implorari, paffim fere in tri-
bunalibus invaluit, tefte Zypseo 7iotit. jur. Bel-
gici tit. de in integr. reftitut. in pr. Gudelino de
jure nov. libr. 3. cap. 14. in fine. Groenewegio
tt. loco. Bromvero de jurc connubwrum libr. 1. cap.
17. num, 23. ht fim.

14. Adhac deneganduin reftitutionis auxi-
liumei, quijam femeiillud imploravit, &, cum
repulfampailus eftet, iterato petit eademex cau-
fa; cum non minus in extraordinariis , quam
ordinariis , exceptio rei judicata; locum inveniat.
tot. tit. C.fi fi<epius inintcgr. rcftit. poftidetur. niii
tamen novx defenfiones inventa: iint, quibus
iterata reftitutionis petitio pienius inftru&a,
nunc juftior scquiorque videri poteft. /. 2. & 3.
d. tit. fi Jcepius refiit.poftul. Mynfingerus cent. 1.
cbfiervat. 52. Oddus dereftitut. qucefi. 16. art. 5.
6. 7. Plane , ii non ex eadem, fed alia prorfus
cauOi, licet circa eandem rern , reftitutio prius
denegata defideretur , eam impetrari pofle, ni-
hil vetat: ceflante tunc rei judicatse exceptione
ob caufa: diverfitatem. arg. /. cum qucentur 12.
13, 14.jfi.de except. rei judicatce. Quemadmo-
dum nec vetita reftitutionis petitio adverfus ea,
qua: per prscedentem redintegrationis poftula-
tionem obtenta , damnofa apparent. Atque ita
minorem reftitutum adverfus omiffionem here-
ditatis, fi fe jam immifcuerit ei, eamve adierit,
rurfus reftitui pofle, ut fe abftineat, & refcri-
ptum & refponfum eft. /. aitprcetor 7. reftitu-
tus y.jfi. de minor 2 5. annis. I. five ingenua.2. §.
fi bonorum 10. jf. ad Senatuficonfiul. Tertjllian.
Oddus de refiitution. d. quceft. 16. art■ <?• Adde
tit. de minor 25. annis ww. 27.

T I. T. I. 1 !

15. Illud quoque conftat, non adverfus quaP
vis perfonas jus Romanum reftitutionis auxilio
Isefis fubvenifte : tametfi enim intcr veteres ju-
rifconfultos dubitatum fuerit, an liberi iiberti-
que adverfus parentes aut patronos reftitui pof-
fent; aliis aliud opinantibus, & in diverfa eun-
tibus ; Juftinianus tamen id parentum patrono-
rumque honori, quo intadus illibatufque con-
fervaretur, dandutn cenfuit, ne adverfus eosre-
ftitutio liberis aut libertis impertiretur: reveren-
tia fcilicet perfonaruin tale adjutorium prorfus'
excludente. I. ult. C. qui & adverfius quos in in-
tegr. refi. nonpojf. Acproinde, ii qua: iegibus
anterioribus veiiigia reftitutionis videantur com-
prehenfa, velutin /. 2. C. fii adverfi rcmjudicat.
I. 2. C. fi advcrfi. donat. I. 3. §. 5 .fifi.de minorib.
25. annis. I. ult. §.6. C. de bonis quce liberis. no-
vella Juftiniani decifione cenferi debcnt fuilfe an-
tiquita. Excepit tamen Juftinianus parentes illos,
qui quseve liberoruin fuorum tutelam gerentes,
in rerum pupillarium adminiftratione Ijefionem
intuliifent, quippe contra quos , non qua pa-
rentes , fed qua tutores , reftitutionem liberis
concedi voluit. novcll. 155. cap. 1. Cuinque
ipfe md.7iov. i$$.cap. 1. circa finem dicat,fe
fancire, ut cmnis reverentia, quce parentibus de-
betur a liberis, item honor atque obfiequium paren-
tibus confiervetur; dum tamen nihil ab ipfis in il-
lorum detrimentum fiat; prope eft, ut jus anti-
quum ab eo redudum exiftimetur; tanquam ra-
tioni haud inconveniens; fi modo ob verecun-
diain , omiila aftione infamante , qualis eft
doli , in fadum adione liberi indeinnitatem &
amifia: caufae redintegrationem adverfus paren-
tes impctrare tentent; juxta /. fi fiupcrfiite 5. in
fine C. de dolo malo. Ed certe jure nunc & gentes
aiias & nos uti, ut liberis adverfus parentes noil
denegetur reftitutio , quoties la:fio gravior in-
terceffit, prafertim cum nulla judicia civilia,
adeoque nec ulla: reftitutionis caufae injudicium
dedudx, exiftimationem hodie lscdant, audor
eft poft Chriftineum vol. 2. decifi. 130. num. 5.
& fieqq. Groenewegen ad d. I. ult. C: qui & ad-
verfi quos. Johan Papon libr. 16. tit. 4. arreft. 13.
in fine.

16. Denique nec omni tempore ad reftitutio-
nis remedium patet aditus : lapfo namque olini
anno utili, jure novo quadriennio continuo, fru-
ftra reftitui defiderat, qui Ltfus eft: /. ult. C. de
tempor. in integr. refiitut. excepta ea reftitutione,
quse ex capite doli fit. Cum enim jam ante a
Conftantino indudum eftet, ut anni utilis loco
intra biennium continuum, a tempore doli com-
miffi computandum , inchoanda pariter ac fi-
nienda eflet doli a<5tio , non potuit ad eam ex-
tendi d. 1. ult. difpofitio, circa eas tantum occu-
pata reftitutiones , in quibus ufque ad illa tein-
pora utilis anni computatio fuerat obfervata;
dum conftitutum a juftiniano, ut ceflante in
reftitutionibus anno utili, quadriennium coiiti-
nuum tantummodo competeret, numerandum

ex eo

-ocr page 249-

DE IN XNTE&RUM

ex eo die , ex quo annus utilis ante currC-
bat : fic ut intra tcmpus iilud & interponen-
da conteftatio fuerit & iisfinienda; nifi per ju-
dicem aut adverl^rium fteterit, quo minus in-
tra ftatutum ternpus lis finiatur. /. pen. C. de
tcmp. in integ. reflit. I. intra 39. ff. de minor.
quod fingulare prorfus in reftitutionis materia ,
cum aiioquin litis conteftatio aftiones , ut ut
natura fua temporales , perpetuas eificiat. /.
omnes dttiones 139. ff. de reg. jur. I. ult. in fi-
fte ff. de fidejuff. & nominat & hered. tut. Sed
nec prsetereundum, quadriennio triennium aliud
fuifte a }uftiniano additum, fi quis fuus he-
res , cum a paterna primurn abftinuiflet heredi-
tate, rebus adhuc integris, per integrum re-
ftitutionem fuam vellet revocare ^bdicationem:
forte fuitatis favore. /. ult. C. de repudianda -vel
dbfiin. hered. quin & in ea reftitutione, qus ob
capitis diminutionem iinpetranda , quadriennio
locum non efle probabile eft : eO quod ante
d. /. ult. C. de tempor. in iritegr. refiituttonis hoc
judiciuin non anno utili circumfcriptum fuit, fed
perpetuo daturn. /. pertinet 2. §. ult. ff. de ca-
pite minutis.

17. Hoc vero quadrienhii fpatium integrum
competere, etiamfi a£tio prihcipalis, cujus re-
fpeftu petenda reftitutio , breviori tempore fi-
niretur , verius eft , cum. d. I. ult. generaliter
ac fine diftinctione hoc tempus conceflerit, &
olim hsec ita obtinuiife colligi poifit ex /. nec
non 28. §. (i auis fiapius 3. ff. ex quib. caufi.
majores. uti &"ex /. 1. C. de refiitut. minor. ubi
annus utilis datur heredi militis , qui non pe-
tierat bonorum poifeflionem , licet ternpus pe-
tc-ndse pofleflionis non femper annale fed bre-
vius fit. /. 1. §. 12. 13. jifi.de fucceffor. cdiBo.
quod & a jure Canonico comprobatuiti. Cle-
mentina unica. de in integr. refiitut: Qua ratione,
fi quis , adtionem habens anno finiendam ,
(quales multa: prxtorise ) metu ada£tus fuerit
ad id , ut acceptilatione debitorem liberaret,
quadriennio integro per aftionem quod me-
tus Caufa adverfus lsefionem inetu illatain fibi
refte confuluerit. Neque enim novum in ju-
re eft , ut a£tionis alicujus occafione acqili-
fita alia a£tio duret , etiamfi tempore jam ex-
tintta fuerit prior illa , cujus intuitu fecun-
da nata eft : ita namque temporali adiione ob-
iigatus, fi conftituat fe foiuturum , ex cbnftitu-
to conveniri poteft etiam poft lapfum temporis,
quo aftionis prioris prsefcriptio contigit. /. item
iila 18. §. quod adjicitur. 1. ff. de confikuta pe-
cunia. Quod autem efficit conftitutum, id quo
minus efficiant illse quoque caufse, quse ad re-
ftituendum juftx ac fufficientes a jure funt ha-
bits ,rationem non invenio. Nec ferenda vi-
detur eormn fententia, qui quadriennium negant
dandum efle in cafu , quo alicui jus eft adem-
tum per fupervenientem inopinatum cafum ab-
fentia: aut feriarum repentinarum , cum pauci
tantum dies fupereffent ad ufucapionem rerum,

r e s t i t u t i 6 n i b u i. 233

aut adionUm prsefcriptlonem interrumpehdaih J
juxta fadi fpecies in /. fcd & fi 26. §. fi fe-
ria 7. & §. quoties 8. jf. ex quib. caufi. majoref.
contendentes , foiumruodo per tot dies a finiti^
feriis , aut reditU , coihpetere laefis facultatem
petehdse & impetrandx reftitutionis, quot die-
bus ex feriarum aut abfentise ihterventu impe-
dituin agendijus. rriino fetenim, perquain ab-
furdum fuerit (ut inquit Oddus de refiitut'.
part. 1. quafl: 19. art. 4. num. 40. in med.)
quod , fi Isefio confifteret in uno vel duobus vel
tribus diebus, deberet noh folum peti j fed etiani
expediricaufareftitutionis intra hospaucoS dies;
curn cognitio ejus & judicium non fuinma-
rium fed ordiharium fit , &' non nifi cum
plena caufc cognitione expediri debeat ; ita
didtante jure civili & canonico; ut colligi po-
teft ex. /. omnes 3. ff. h. t. cap. I. & cap. cx
iitcris 4. extra. de in integr. rcflitut. Mynlinge-
rus cent. 1. obfierv. 49. quibus omnibus pera-
gendis unum alterumve fufficere diem, uti na-
tura reclamat, ita & jura noftra. arg. I. quin:-»
quaginta 3 8. ff. de excufi tutor. ne dicam , plus
temporis opus efle ei, qui rediit, ut hofpitiurri
conducat , farcinulas componat , advocatuin
quserat, Ulpiano tefte in. /. ab hofiibus 15. §.
ult. jfi. ex quib. caufi. majores. Sed & fecundo
redarguitur manifefte fatis ifta opinio ipfo prse-1
toris edido, quod in /. 1. ex quib. caufi. majo-
res, eft comprehenfum , cujufque interpretatio-
ni Ulpianus in d. I. 26. paffim & nbminatim"
in §. 7. £^8. ejufdem legis , operam navabat;'
'Cum enim pretor in principio edifti fui plures
recenfuiflet caufas, ex quibus lsefl majores, vi-
debantur reftitutione juvandi, & in fpecie, fl
per abfentiam res ufucapta effet , vel exiviifet
aftionis dies, fubjungit, fie earum rerum aflio-
nem intra anrium , quo primnm de ea experiundi
potefias erit, ( jure novo quadriennium conti-
nuum ) daturum ; nulla diftinftione aut limi-
tatione addita , quot dies ad agendum captivi-
tas , abfentia , vinCula , aliaque impediinenta ,
Isefo abftulifleht. Ut proinde in d. I. 2 6.1 §. 7.'
& 8. verbis hifce refiitutio unius diei facicnda &
hos diesreflitui, quibus attor agere voluit, & in-
terventu ficriarum impeditus efl, non aliud indigi-
tetur, quam quod reftitutio ih integrum intra
annum utilem ex prsrfcripto ac edifto prsetoris
impetrata , hunc fii habitura effe&um , ut re-4
ftituto iiceat aftione iila , cujus dies exierat,
experiri per tbt dies, quot ante impedimenti in-
terventum reftabant: de quo iatius in fieqq. h. f;
Vide vari£ fentientes hac in controverfia apud
Oddum de refiitution. part. 1. qutefl. 19. art. 4;
Chriftineum vol. 2. decifi 139. wm. 4.

18. Currit hoc quadriennium non tanturii, fi
prsefens fuerit ille, adverfus quem reftitutio pe-
tenda eft, fed & fi abfens, quoties domi pro-
curatorem ab abfente reliftum conftat: eo quod,
tunc lsefo non defuit agendi poteftas. arg. /. quod
fi de fipeciali 26. §. 1. ff. de minor 2 j. annis. Et

G g dertej?

-ocr page 250-

2^4* L i b. IV.

certe, fi non pofllt regulariter reftitutionem pe-
tere qui propria abfentia lsefus eft, cum procu-
ratorem domi reliquiilet, aut relinquere potuif-
fet. l.fed etfi 26. 1. /. is qui reipublicce 39. jf.
ex quib. caufis tnajores 2 $. annis. etiam e contrario
non reftituendus, qui procuratorem abfentis in-
tra prsefinita reftitutionis tempora non inquieta-
vit. Nec diftinguendum , utrum abfentis pro-
curator fpeciale ad abfentem in caula petitse re-
ftitutionis defendendum habeat mandatum, nec
ne ; cum nuliibi in procuratore ejus , contra
quem facienda reftitutio , hujufmodi fpeciale
mandatum defideretur ; quin imo fuflicere vi-
deatur , ut quis fefe tanquam defenforem pro
abfente, qui circumfcripfifle dicitur, fine man-
dato ofterat, & hoc ipfum probari poflit: quan-
doquidem & ea ratione kefo non defuit agendi
poteftas, ac proinde prsefcriptio quoque jure cu-
currit. arg. d.l. 26. i.jf. de minor. 25. annis.
Oddus de rejlitutionib. part. 1. qrnjl. 31. art. 16.

19. Quamvis vero continua fint quadriennii
tempora, non tamen eodem modo in oinnibus
reftitutionum caufis dinumeratio inftituitur : ete-
nim in minorennitate quidem initium qua-
driennii eft ex eo tempore , quo minor major
fa&us eft , aut veniam aetatis impetravit, aut ex
vi ftatuti per nuptias, vel paucioribus annis cir-
cumfcriptum minorennitatis tempus , major fa-
<5tus eft: eo folo obfervato, ne unqufm minori-
bus 25. annis reftitutio denegetur adverfusgefta
ante impetratam jetatis veniam , fi forte a tem-
pore impetratae venise plus quam quadriennium
ad majorennitatemexplendam fupereflet. /. ea qu<e>
5, /. ult. C. de tempor. in integr. rejlit. licet alii de-
mum hoc quadriennium ab iinpleto 25. anno
computandum putent, non obftante eo , quod
quis viftatuti maturius major eft : ne adinventa
in commodum , ut nempe maturius recipiant re-
rum fuarum adminiftrationem , torqueantur in
^ difpendiuin , contra. /. 6. C. de legib. neveduplex
videatur a ftatuto indu&a Romani juris mutatio,
quod in dubio non prsefumendum. Quam fen-
tentiam etiam de inoribus noftris ha&enus veram
puto , quatenus facile quifque poft lapfum qua-
driennii de rigore juris ita, ut ante 'dixi, com-
putandi, iinpetraturus eft reftitutionem , dum
hodie fimul contra lapfum temporis & principa-
le negotium reftitutionem concedi frequens eft,
ut mox latius dicetur. Vide Berlichiuin. part.
I. decif. 6. Paulum Voet de flatutis fett. 4. cap. 3.
num. 6. Sim. van Leeuwen cenf. for. part. 1.
hbr. q.cap. /\3.num. 11. 12. In abfentiaqua-
driennium computanduin , ex quo quis defiit
reipublicae aut alia jufta ex caufa abefle. /. 1. /. ult.
C. de tempor. in integr. rejUtut. In Ecclefia aut re-
publica laefa, a teinpore larfionis, fecundum ju-
ris canonici difpofitionem a juris civilis ratione
non deviantem. clementina unica. de in integrum
rejhtut. cap. 1. & 2. de integr. reftit. in 6. Oddus
de rejHtution. part. 1. quceft. 19. art. 3. num. 22.
23 • 24. <&feqq. quem tamen vide. d. quceft. 19.

T I T. I.

art. 8. & 9. Quemadmodum& inkefione ejrdo-
lo biennium a tempore Isefionis dinumerandum
eife , Conftantinus conftituit. /. ult. C. de dolo
malo nec abfurdum fuerit , in metu quoque a
laefionis die computationem quadriennii inchoari,
• exemplo lsefionis quae ex dolo contigit. Certe a
tempore demum fcientise majoribus aut minoribus
currere reftitutionis petendse tempora , uti nulla
lege cautum eft , ita & juris regulis generalibus
repugnat, fecundum quas & rerum ulucapienda-
rum & adionum prsefcribendaruin tempora, non
folis fcientibus currere , fed & ignoran tibus,
colligi poteft ex /. ult. in fme C. de longi tcmp. pra-
fcript. decemvel 20. annor.

20. Ufum fori quod attinet; in Gallia qui-
dem decennio toto reftitutionis petendse facultatem
durare ex capite minorennitatis , imo ecclefiaf
lsefse totis triginta annis eam concedi ex jufta cau-
fa', in aliis caufis quadriennium fervaii, teftatur
Rebuffus ad conftit. regias. tratt. de reftitutionibus
inprocem. num. 25. & feqq. in Belgio Hifpanico
decennium edido regio anni 1611. datum , ad
impetrandas reftitutiones ob lsefionem quantam-
cunque , five metu five dolo five aliter illatam»
Zypeus notit.jur. Bclgici tit. de tempor. in integr.
reftitut. Apud nos quadriennium quidem refti-
tutioni * petendse prsefinitum fervatur , fed non
eidem finiendse, dum longe poft quadriennium
de reftitutione fsepe fententia fertur. Mynfinge-
rus cent. 1. cbferv. 51. in fine. Chriftinams voL
2. decifi. 139. num. 5. Groenewegen ad /. ult.
C. de tem. in integr. reftitut. Sed quia antiquiori-
bus placuit juris interpretibus, a tempore fcien-
tise demum currere prsefinita reftitutionum tein-
pora, ut poft multos allegatos traditAndr. Gayl
libr. 2. obferv. 48. num. 5. Ant. Faber Cod. libr.
2..tit. 35. defin. 3. Radelantius Curice Uitrajett.
decifi 104. num. 11. 12. Sim. van Leeuwen
cenf.for. part. 1. ttbr. 4. cap. 43. num. 9. in med.
hinc forte eft, quod apud nos etiam quadriennio
praterito haud difliculter reftitutio impetretur,
dum pariter uno eodemque libello & adverfus
Japfum temporis & adverfus negotium principa-
le , ex quo Jsefio illata, imploratur reftitutionis
auxilium, ailegata negotii aut Jsefionis ignoran-
tia, aliave probabili aliqua quadriennii non ob-
fervati caufa. Groenewegen ad d. L ult. C. de
tempor. in integr. refiit. Quia tamen ex abundan-
ti etiam adverfus negotia ipfo jure nulla peti ho-
die folent in integrum reftitutiones , ut fupra
monitum ; uti & , quoties indebitum folu-
tum eft, aut enormis lsfio in emtione, perrnuta-
tione, divifione, aliifque fimilibus caufis contigit,
ob quam ad remedium legis 2. Cod. de :teficind.
vettd. videtur confugiendum, non nifi triginta
annorum fpatio a reftitutionis impetratione ex-
cludendos efle, qui lsefi funt, verius eft: ne
alioquin abundans cautela & prudentia adhibita
dainnofa foret, dum fummo jure nullitatis alle-
gandse poteftas, reftitutione non petita, ad an-
norum triginta metam extenditur, uti & indebiti

alise-

-ocr page 251-

De in integrum

aliseque ex legibus datx condiftiones. Ant. Fa-
ber Cod. libr. 3. tit. 27. defin. 7. Pinellus adl.i.
C. de reficmd. vend.part. 2. cap. 1. num. 26. ( ubi
& breviora apud aliasgentes tempora his prahni-
ta recenfet ) Anton. Matthxus dc auttion. libr. 1.
cap. 16. num. 58. infine. Groenewegen add. t.
ult. C de tcmpor. itl integr. refiitut.

21. Effectus reftitutionis eft , quodinprifti-
num ftatum omnia reducantur, & quidem uno
judicio , rejetta veterum opinione de judicio du-
plici, refcindente & refciliorio , quampoftalios
confutavit. Bacchovius tralt. de atfion, difip. 3.
tbefi. 29. Vinnius ad 5. Infiit. de attion. num.
5. cuique pro parte repudium mihife vidcntur ,
quotquotuno libello refcindentis & refciflorii ju-
dicii cumulationem fierj poffe tradiderunt, in-
ter quos Anton. Faber Cod. libr. 3. tit, 7. defitu 3.
Mynfrngerus ccnt. 2. obficrvat. 2 5. nutn. 3. Chri-
ftinseus ad Mcchlinienfi tit. 19. art. 28. num. 8.
&vol. 2. dccifi. 134.«. 4. in fine. Et fane, ut peni-
tius haec traftentur, fi fola fiat refciflio ejus quod
geftum eft , nulla fubfequente rei reftitutione,
non dubium, quin , eo per fententiam aut offi-
cium judicis infirmato, tota reftitutionis quseftio
finita fit , veluti fi rnetu coaftus ad adeundam
hereditatem , aut contra&um ineundum nec-
dum traditione confummatum , per prsetorem
reftituar, ut abftinendi poteftas mihi detur, vel
obligatio perimatur ad contraftus implementum.
I. metum autem 9. §. fied quodprtetor 3. l.fi tnu-
lier 21. §. pett. ff. quod metus caufia. Sed & fi,
contraftu aliove negotio jam impleto , & re
amifla , reftitutio impetranda fit, non aliud hic
obtinet, quam in inofficiofi teftamenti contro-
verfia, aut Pauliana vel alienationis refcifforia
aftione : ut enim illic una querela intentata &
rcfciffio teftamenti petitur , & hereditas ab in-
teftato vindicatur, (uttradetur. tit. de inojfi. te-
fiam. ) utque alienatio infirmatur , revocantur-
que in fraudem creditorum uno a£tu unoque
judicio ; ita quoque aftione ucica , vel magi-
ftratus imploratione una tantum, infirmatio ne-
gotii & rei amifise rcftitutio fimul obtinetur:
quoduti in reftitutione ex metu & dolo , nec non
ca , quse ex capite minorennitatis indulgetur,
expeditum eft , ita & de illa, qua: majorennibus
per abfentiam rerum fuarum ufucapione aliave
amiflione lxfis concedi folet , evidenter colligi
poteft ex. I. itt bonorariis 3 5. in fitte princ. jfi. dc
tblig. & attion. §. rurfius 5. Inflit. de attion, dum
impetrator ibi lsefo permittit intra annum reficijfia
ufiucapione rem ufiucaptampetcre; id efi, itapetc-
re, ut dicat, pojfijjorem ufiu non cepijfie , & ob
idfiuam rem efifie, eundem adhibens loquendi mo-
dum , quo & in §. fequente 6. de aftione in rem
refcifloria ( aut fecundum alios Pauliatia ) ufus
eft, cum ait, permitti creditoribus, reficijja tradi-
tione eatn rem petcre, ideji, dicere, eamremtra-
ditam non cjfie & ob id in bottis debitoris manfififie.
Ut tamen haud videatur eundum inficias , quin
jurifconfulti veteres in pandedtis in cafu rei per

restituTionibus.

abfentiam ufucapta?,&ita amifla',qu'andoque non
tam confideraverint rei ipfius feu dominii amiflio-
nem , quain potius adionis illius, qua dominus
rem fuam potuerat ante impletam ufucapionem
vindicare ; unde & tunc nOn tam impetrabatur
per in integrum leftitutionem amiffse rei & pof-
feffionis reflitutio , quam potius adtionis amifla;
redintegratio, fic ut ea liceret poft reftitutionem
experiri per tot dies, quot diebus quis agere im-
peditus fuerat.I. fied& fi26. §. fifierice 7. §.quo-
tietts 8-jfi. ex qmb. caufi. majores, de cujus legis
fenfu ante a<5tum. Idemque in metu lccum ha-
buit, quodnon tantum ab Imp. innuitur in. l. fi
vi 3. C. quod mctus caufia. fed & ab Ulpiano , qui,
poftquam in. /. metum 9. §. fiedquod^. dixiifet,
five perfe&a per traditionem five imperfedta res
eflet, afitionem quod metus caufa dari, fubjungit
in §.fieq. q. volentiautcmdatur &in rem attio&jn
perfionqm, reficijja acceptilatione vcl atia liberatione.
in rem quidem (ut opinor) quoties in rem actio
per acceptilationem, mediante Aquiliana ftipuia-
tione, fublata eft; in perfonam, fi ex obligatione
nata aftio fimili modo extinfta fuerit. Cujacius
ad Pauti recept. fient.tibr. 1. tit. 7. 4, Quod fi
deniqueadverfus attionem acceptilatione vel prse-
fcriptione aliterve extin<5tam, reftitutio impetran-
da fit, nec tunc aliter quam uno judicio caufa to-
ta redintegratur; Gum neque aliud tunc petatur ,
neque aliud impetretur per reftitutionem, quarn
ut revivifcat extinftum agendi jus, quod quis vel
metu vel dolo vel minorennitate fimilive modo
conquerebatur amiifum effe. Unde & a<5tio illa
priftina tunc revivifcit cum omni caufa fua, id
eft , ut reftitutus poft reftitutionem tanto tempo-
ris fpatio habeat rurfus adionis intentandte facul-
tatem , quantum fupererat, cum ipfa illa fuper-
veniebat caufa, quse adtionis movendse potefta-
tem auferebat, ac reftitutioni faciebat ex sequita-
te locum. l.patri 27. §.fi minor 2. & 3 .jfi.de
minor 25. annist. ficd& fi 26. §.fifieria; 7. &
§. 8.jffi. ex quib. caujis majores t. metum autem 9.
§. volenti 4. §. exboccditto 7. jfi. quod metus
caufii. eoque facit. /. ult.jfi. de minor 25. annis.
t. aitprcetor 10. §.ficondmottalis 23. juntt. §. 22.
jfi. quce infraud. credit. alien.fiunt ut reficind. eo mo-
do, quo in priftinos clebitores adtio creditori re-
ftituitur, quoties mulier ex intercefllone conven-
ta , Vellejani exceptione fefe tuetur. /. 1. in fine.
/. quamvis 8. §. 9. 11. /. 9. t. fi mutier 14. /. 16.
in finet. 24. §. 3. /. ult. in fine jfi. ad Senatufc.
Veltejan. /. fiapud 12.jfi.de minor 25. annis.

22. Ita autem laefus reftituitur, ut una cum
re etiam fruftus rei recipiat. /. nec nott 28. §. ult.
Jfi. ex quib. caufi. majores. t. quodfi minor 24. §.
ficd & fi4. /. patri 27. §. fipccuniam 1. Jfi. de mi-
nor. 25. ann. t. aitprcetor 23. §. item i.fi. ex quib.
cattfi. majores, arg. /. pltts efi 22. t. refiituere 3 5.
jfi. de verbor.fignifi. Oddusde refiitut. qucefi. 45.
art. r. & 2. nifitermini habilesfint, quibusfru-
<5tus percepti cum ufuris viciflim debitis com-
penfaripoflunt; qualis negotii fpeciem Ulpianus
G g 2 pr o -f

-ocr page 252-

236 L i 'k IV.

proponit in7. minor ttnnis 40. 1 .jf.de minor
25. fed & viciflim ei quoque, contra

quem reftitutio conceditur, jus fuum priftinum,
quo ad ejus fieri poteft , redintegrandum eft,
& indemnitatiejus confulendum. d.l. 28. §. idt.
jf. ex quib. eaufis majores. d. I, 24. §. idt. jf. de
minor 2 5. annis. etiamfi cx capite metusaut doli
reftitutio fiat. l. fi -vi 3. /. 4. C. b. t. Ut enim re-
ftitutus in damno haerere non debet , ita nec in
lucro cum aiiena verfari ja&ura; & ideo , quic-
quid ad eum pervenit ex emtione , velex ven-
ditione, vei ex aiio contraftu, hoc debet reftitue-
re : & fi interceftor minor viginti quinque an-
nis intervenerit, in veterem debitorem aftio re-
ponenda eft, tanto tempore poft reftitutionem
duratura, quantum reftabat, cum primitus ex-
tingUeretur ex gefto, contra quod reftitutio dein
impetrata fuit. /. uk. jfi. de minor 25. annis. Nec
minus, fi adVerfus hereditatis aditionem reifitutus
fit, quicquid ad eum ex hereditate pervenit, aut
dolo ejus fa&um eft, praeftare oportet. /. unie. C. de
reputation. qua jiunt in jud. in irttegr. reflitution.
Oddus de refiitut. pdrt. 1. quaift. 47. art. 1. & 3.
Adhsec refcifla per reftitutionem tranfadione, vel
divifione , aliove contradtu , priftinse quoque
revivifcent adverfario obligationes, & aftionibus,
quaspridem habuerat, poft inftaurationem nego-
tii uti non prohibebitur. /. 1.2 .C.fi adverfi. tranfi-
aftion. nifi adiones tales fint, quai non competie-
rantoccafioneiftius rei, iiiquapropter lafionem
reftitutio data eft. Qua ratione, fi tnihor 25. an-
nis adverfus eum, cum quo egit tutelae judicio,
reftituatur , non ideo tutori contrarium tutelse
judicium reftituendum eft; neque enim tutori
illata eft uila Isefio ex iilo adtu direfti judicii,
quo minor lsfus fuerat, fed rnagis ex alio novo
judicio contrario, quod tutor adverfus pupillum
intentaverat ad indemnitatem. I. cum minor 28.
jfi. de minor 25. annis. Oddus d.quaft. 47. art.
12 .num. <54. 65. Reddendas iniuper per refti-
tuturn impenfe, quas in rcm factas efte adverfa-
rius probare poteft. /. intra 35?. §. 1. jf. de minor
25. annis. nifi voluptuarise fint , quarum fola
dedu£tio conceila eft. l.fine herede 3 2. §. itefti re-
fpondit. antepen. jf. de admin. & peric. tutor. aut
utiles quidem , fed reftituto nimis graves ; ne-
que enim ®quum eft, aut reftitutum alios quae-
rete creditores , aut cogi diftrahere quod velit re-
ceptum , aut penuria coactum rem ipfam fuo ad-
verfario derelinquere : qiia in re muftum arbitrio
judicis committendum , ut media quafi via ince-
dens, neci reftituto nimium mdulgeat, nec ni-
mium tribuat adverfario onerofo. arg. l.fifiervos
25 .jf. depignofat. afi. I. in fundo 38 . jf.de rei vin-
dicat. Oddus d. qucefi.Af]. art. 6. 7. Quin &, fi
pro parte tantum contra&us rcfcindendus foret ,
dum fundumminoriac majori coinmunem emtor
Comparavit, & adverfus venditionem minor pro
fua parte reftitutus eft ; audiendus emtor erit ,
fi a toto contractu velit difcedi , quod parttm
tmturus non fUilfet 1 neque enim jus noftrum

T I T. I.

patitur , invitum aliquem induci in communio-
nem. /. tutor 47. §. i.jfi. deminori<). annis. arg.
I. quodfiuno 13.jf.dein diemadditt.

23. Quod fi adverfus fententiam quis refti-
tuatur, an & vires ea perditura fit, quatenus
ei, contra quem reftitutio impetrata fuit, dam-
noia aut onerofa eft, merito dubites. Illud au-
tem in hac quseftione infpiciendum puto , an
unius fententise unum tantum caput fit , aut
etiam plura fibi connexa , fic ut unum ab altero
feparari nequeat; an vero plura Capita a fe invi-
cem non dependentia , fed feparationem reci-
pientia, comprehenfa fiht una judicis definitio-
ne ; quod ex diverfitate faftorum colligendum
efle, docetl. i.C. fiunusexpluribus appellaverit.
Priore cafu , uti fententia individua tota vires
perdidit contra eum, qui reftitutione adjutus eft,
ita nec contra eutn,adverfus quem concefla caufac
redintegratio, effeduin fortiri debet ; fed utri-
que potius permittendum ex integro caufam age-
re; renatis utrimque priftinis adtionibus. /. 1.2.
C. fi adverfi tranfiatt. I. unic. C. de reputat. quc
fiunt in jud. in integr. refiitut. arg. /. etiam fii pa-
tre 29. §. ex catija l.jf. deminor. 25. annis. Po-
fteriore , rata manebit fententia in cseteris capi-
bus feu fpeciebus j quse capiti feu fpeciei ifti,
adverfus quam fafta reftitutio, non cohserent.
d. I. 29. §. i.jf. de minor. 25. annis. Oddus de
reftitution. quxft.47. art. 10. & 11. Quibus non
adverfatur /. cum minor. 2S.jf.de minOr. 2 . an-
nis; ut colligi potefl: ex paulo ahte di<5tis , de
aftionibus priftinis adverfario redintegrandis.

24. De csetero ftridtam reftitutiones impetra-
tse recipiunt interpretationem , ne egrediantur
id, de quoin reftitutionis judicio adtum ac judi-
catum eft. Unde , licet minor, qui pecuniam
fsenebremacceperat, &aliquanti temporis ufuras
prseftiterat , petere potuiflet reftitutionem ex
capite minorennitatis, nonmodo adverfus credi-
tum ipfiim, fed & adverfus ufurarum iftius cre-
diti folutionem jam fa£tam; tamen ft ipfe vel he-
res ejus reftitutus fit, ne debitum illud creditori
folvere cOgatur, neque quicquam de ufuris per
minorem jam folutis repetendis traftatum apud
judicem , aut ab eo pronunciatum fuerit; con-
dici non poterit vi iftius reftitutionis, quod ita
ufurarum nomine folutum eft; imo nec median-
te compenfatione cum alio debito retineri. /. ult.
§. ult. jf. de cohditt. indeb. Etfi cnim, forte per
reftitutionem indebita effe£ta, ufurae quoque vi-
deri poflent indebite folutae; ac condiftio de-
tur , fi promittendi caufa finita fit. /. 1. §. 2. jf.
de condift. fine caufia. aliud tamen hic placuit, ea ,
nifi fallor ratione, quod non ipfo jUre fortis obli-
gatio per reftitutionem peremta fuerit, fed tan-
tum exceptione reftifutionis, quae nullam ha-
bens ufurarum folutarum mentionem ? enervare
non potuit folutionem, ex contradu fummo ju-
re valido, ac nccdum infirinato, rite fa£tam. arg.
/. 60. jf. de cotidtft. indeb. Anton. Faber rationat.
ad d. I. ult. §. ult. Pacius enant. ceht. 4. num. 19.

Bcr-

-ocr page 253-

Berlichius decif. 207. tlum. ult. Ant. Matthseus
de oblig. diff. 25. num. 20. Brunemannus ad d.
i.ult.^.ult.

25. Porro pendente caufe examine& cogni-
tione de reftitutione , nihil innovandum eft; at-
que adeo nec fententia, adverfus quam in inte-
grum reftitutio imploratur , interim executioni
dabitur > fed seque, ac per appellationem , fu-
fpenfa manebit. l.ficaufa cognita 32. C.detranfi
tttion. nec contra&us implementum habebit;
cum poftulata in integrum reftitutione , omnia
in fuo ftatu eife debere, donec res fmiatur, per-
jjpicui dicatur juris eife. /. unic. C. in integr. refii-
tutione pofiul. nequidnovi fiat. niii protinus ap-
pareat ex prafumtionibus , morandse tantum
executionis aut folutionis gratia eam peti. arg.
Ifiatis aperte 2. C. adleg. Cornel. de falfis. cap.fiufici-
tata 6. in med. extra de in ititegr. refiitut. Idemque
ex aequitate dicendum , fx res altioris ftt indagi-
nis, iic ut petitor in continenti docere nequeat
de reftitutionis sequitate. Cumque fucceflu tem-
poris magis magifque paflirn invaiuerint odiofse
litiurn potelationes protradionefque, etiam in ipfo
hoc extraordinario reftitutionis auxilio, nec di-
minuta fit excogitata calumniarum malitia; at-
que infuper iniquum videatur, propter refciflio-
nem petitam ex caufis extrinfecus accidentibus, de
quibus non conftat, interim vim poteftatemque
contra&us aut fententise manifefta inhiberi; hinc
praxi communi receptum , pendente reftitutio-
nis quarftione , negotium, adverfus quod quis
reftitui defiderat, etiamii nullitatis vitio illud labo-
rare contenderetur , executioni interim dari,
prseftita cautione : ii modo tale fit, quod dam-
num irreparabile non continet: idque ex prse-
fcripto juris Canonici i)i d. cap. fiuficitata 6. extra.
de in integr. refiit.. nifi in continenti manifefta
negotii, contraquod hoc imploratur remedium,
iniqukas ac injuftitia probari queat; autnifife-
eundum quofdam, jam csepta fit peti reftitutio,
antequam fententise vei contractus executio eifet
poftuiata. Joh. a Sande decifi Frific. Ijbr. 1. tit. 8.
defi. 4. & tit. 15. dcfin. 3. Chriftineus vol. 2. decifi
137. Neoftadius Curice fupremce decif.j^. Carpzo-
■vius defin. forettfi part. 1. confiit. 26. defin. 22.
Argentreus adconfiuet. Britann. art. 283. glofif. 1.
ttum. 25. Merenda controverfi. part. 2. libr. 10.
tap. 44. Berlichiuspart. 2. decifi. i-jp.paffim, pree-
cipue num. 15.16. Ant. Faber Cod. libr. 2. tit. 33.
defin. I.&2.&libr. 3. tit. 7.defin. 12. Groene-
wegen adGrotii manudutt.jurifprud. Holland. libr.
3. cap. 48. nutn. 4. & de 11. abrog. ad l. unic. C.
in integr. refiit. pofiid. ne quid novi fiat. Sim. van
Leeuwen cenfiur, fart. 1. Ubr. 4. cap. 40. num.
7. 8. Waflenaar prattic. judic. cap. 2. nttfn. 39.
40. Adde de iitibus occafione reftitutionis ven-
tilandx non protelandis , fed potius lite princi-
pali una cum reftitutionis quseftione definienda ,
Inftrud. Curix fupremse art. 193.194. Curise
Brabant. 459.470.

26. Caufe jufts reftitutionis funt, metus,
doius, minor setas, capitis diminutio , abien-
tia, alienatio judicii mutandi cauia, & juftus er»
ror. /. 1.2. jf. b. t. cujus jufti erroris exempla
funt in /. I. §. ult & ll.fieqq.ff. quodfalfio tutore
auttore. l.fiemper 15. §.fiedfiisfitlocus j.ffi. quod
vi aut clam. fiiquis agens 33. Infiit. de attiott.
Quod fi plures caufae reftitutionis fimul in ean-
dem concurrant perfonam & rem, veluti mino-
rennitas & abfentia ; caufse utriufque rationem
efle habendam in impertiendo reftitutionis be-
neficio, colligi poteftex/. I. 2. 3.4. C.detempor.
itt integr. refiitut.

27. Ut autem nemo lnvitus agere compel-
lendus eft , atque adeo nec ad implorandam re-
ftitutionem conftringendus; ita, fi poftulaveric
eam , ac necdum impetraverit, defiftere ab ul-
teriore hujus beneficii profecutione non prohibe-
tur. /. Papinianus 20. §. 1. ffi. deminor. 25. an-
nis. five exprefle repudiet hoc beneficium, five
tacite, rebus ipfis & faftis rata habendo ea, ad-
verfus quae reftitutionem cseperat poftulare. l.fi
filirn 30 .ff.de minor. 2 5. annis. Quin imo, etii
reftitutionem jam impetraverit, ex paenitentia
poteft eadem non uti; cum unicuique contem-
nere liceat haec, quse pro fe introdufta funt; nec
queri poifit adverfarius ( qui ex fuo quoque la-
tere fecundum ante di6ta reftituendus eft) fi re-
ponatur in eam caufam , in qua fe ipfe confti-
tuit, & quam mutaTe non potUiflet, fi alter prse-
toris auxilium non imploraflet. Quamvis enim
ipfe quoque reftitutus fit , ideoque jus femel
qusefitum ei invito per folam adverfarii pseniten-
tiam non videretur adimendum; quia tamen hoc
genus reftitutionis tantum eft confe&arium re-
ftitutionis alterius principaiiter impetratse , ini-
quum fuerit, beneficio reftitutionis abjedo vel
negle£to per eum, cujus gratia primario fuerat
conceflum, adverfarium ejus adhuc velle uti ea
reftitutione adverfus illum, propter quem, cu-
jufque velutope, unice reftitutus fuit. Lfijudex
circumvento 41. ffi. de minor. 25. annis. ibique
Gotofredus in notis. quo tamen cafu non in con-
fultum fuerit, adverfus priorem reftitutionem
nova fefe munire reftitutionis impetrati<sn£. arg.
/. ait prcstor 7. §. refiitutus 9. ff. de-minor. aj.
annis.

28. Quse vero illa fint negotia, adverfus quac
reftitutio etiam majorennibus concedi vel dene-
gari folet, quatenus hsec controverfa funt, di-
cetur latius tit. 6. ex quibtts cauf. majores.

29. Illud , antequam huic titulo finis impo-
natur , inipeftione propiore dignum videtur,
cujus ioci itatutum confiderandum fit, in quae-
ftione, an reftitutio concedenda fit, nec ne, fiva-
riantes appareant circa reftitutiones tribuendas
aut denegandas locorum diverforum leges aut
cohfuetudines, idque vel temporis ratione, in-
tra quod ea petenda, vel caufse intuitu, ex qua
imploranda eft? Vulgo quidem ita traditum in-
venio, obfervari debere ftatutum , non loci il-
lius, uJ)iventilatur reftitutionis quseftio, neque

G g 3 etiam

De in integrum restitutionibus.

-ocr page 254-

238 h I B. IV;

etiam rcgionis illius , ubi lsedens aut kius domi-
cilium fovet; fed magis illius territorii, in quo
contra&us feu negotium damnofum celebratum
eft: nifi contractus implementum ad alium lo-
curn fit deftinatum; tunc enim hujus loci leges
in judicando fpe&andas effe. Ant. Faber Cod.
libr. 2. tit. 3 i. defin. 2. 3. Mynfingerus cent. 4.
obfierv. 82. num. 4. 5. 6. Chriftineus vol. 2. de-
cifi 134. num. 3. &fieqq. Sed vix eft, ut hac de-
•terminatione quscftioni de reftitutione generaliter
propofrtse fatisfiat; ac proinde potius pro di-
verfitate negotiorum , adverfus quse reftitutio
imploranda , aliud atque aliud ftatuendum. Si
quis enim reftitutionem imploret adverfus niego-
tia judiciala, veluti lapfum fatalium (ut loquun-
tur) vel ut libellum mutare, probationes novas •
producere , fadta nova allegare liceat, & quse
hujus generis funt alia plura , sequum fuerit,
non alterius loci ftatuta judicem in concedenda
vel deneganda reftitutione fequi , quam qua: in
loco judicii, ubi per moram aut negligentiam &
errorem quis ljefus dicitur j reeepta funt. arg.
l.fiemper in fiipulationibus 34. ff. de reg.juris. Et
hoc effe puto, quod voluere nonnulli, infpici de-
bere inores loci, in quo mora aut negligentia ju-
. dicialis commiffa effet, quod Sc praxi quotidiana
tfirmatum. Quod fi perfonse favore reftitutio
.concedenda fit, puta minorennibus setatis lubri-
co Ijefis, non loci ubi contraxit negotiuinve gef-
iit, nec, ubi rcftitutionis qu«ftio ventilatur ,
fed potius domicilii leges obfervandas exiftimem:
.quotiesin qujeftione, an quis minor vel majo-
rennis fit, obtinuit, id dijudicandum effe ex lege
domicilii j fic ut in loco domicilii minorennis
ubique terrarum pro tali habendus fit, & con-
tra , five id ex fumrno jure obtinere velis, five
(quod reftius) ex comitate , fecundum fuhda-
menta & rationes in materia ftatutorum plenius
. propofitas poit tit. de confiit. princip. num. 4. &
tit. deminor. 25. annisnum. 8. juftum enim vide-
tur> ut, ex quibus legibus .ipfa arftimatur ini-
.norennitas, quje fola reftitutionis caufa eft, ex
siifdem quoque definiatur , an & quo ufque &
quo modo reftitutio indulgenda fit. Extra hunc
cafum minorennitatis , fi adverfus contra&um
aliudve negotiuih geftuin fadfumve reftitutio de-
lideretux , dum quis aut metu, aut dolo, aut
errore lapfus , damnurn fenfit contrahendo ,
jtranfigendo, folvendo, fidejubendo, hereditatem
adeundo , aliove fnnilimodo j,re£le interpretes
ffatuifte arbitror, leges regionis in qua contra-
dtum gcftumve eft id, contra quod reftitutio pe-
titur, locum fibi debere vindicare in terminan-
,da ipfa reftitutionis controverfia, arg. d. l.fem-

* f " ' ' ^ r ' ' ' ■' ' ' ' ' ' ' '- '

3.J/S.. 00. ; rnftrMpvib I •■.'■"." .....

«•■fU T. '.' ■ t 8i.iu; ;■;':,>] * . ; " .";! $ Vi ".' . . . 'J

T I T. I;

pcrin fiipuUtionibus 34.ff.de reg. juris. l. fifun-
dus 6. jf. de eviffion. five res ijlcc , de quibus
contraftum eft, & in quibus Isefio contigit, eoi
dem in loco, five alibi fitsc fint. Nec intererit,
utrum Isefio circa res ipfas contigerit, veluti plii-
ris minorifve, quam sequum eft , errore jufto
diftradas , an vero propter negleda folennia in
loco contraftus defiderata; Si tamen contra&us
implementum non in ipfo contradus loco fieri
debeat j fed ad locum alium fit deftinatum, non
loci eontraftus, fed implementileges fpe&andas
effe ratio fujdet ; ut ita , fecunduin cujus loci
jura implementum accipere debuit contra&us,
juxta ejus etiain leges refolvatur. arg. I. vinum
22. in fine ff. de rebus creditis. & arg. totius tituli.
de eo quod certo loco. I. 21. ff.de oblig. & aff. I. 3.
ff. de reb. aut. jud.poffid. Myhfingerus d. cent. 4.
obfierv. 82. num. 5.6. Chriftina;us d. vol. 2. de-
cifi 134. num. 3. 4. Ant. Faber Cod. libr. 2. tit.
3 1. defin. 2. 3. Quod fi reftitutio concedenda
fit non ex caufa, quse ipfum negotium ab initio
comitabaturi (uti comitatur metus, dolus, er-
ror: ) fed ex ea , qua; poft fupervenit, ( qualis
eft ufucapio rerum , aut praefcriptio jurium &
a&ionum , propter abfentiam non interrupta )
ita generaliter definiendum cxiftimo , illius loci
leges in reftitutione facienda attendendas effe,
fecundum cujus loci leges impleta fummo jure
fuit per abfentiam ufucapio vel prsefcriptio. Quid
enim obfecro aut juftius aut sequius , quarn ut
ex eorundeiin legiflatorum praefcripto remedium
advcrfiis larfionem indulgeatur, ex quorum prar-
fcripto & fummo jure primitus laefio nata fuit ?
Quibus confequens eft , ut , fi immobilium re-
rmn ufucapio impleta fit, ferventur in reftitutio-
ne facienda jura regionis , iii qua immobiles res
fitse funt; adeoque, ut in amittendo, fic & in re-
cuperando dominio regantUr immobilia ex fitus
fui lege , juxta vuJgatam regulam in materia fta-
tutaria, & in tit. de rerum divif. traftatam. Sin
mobilia ufucapta fuerint , in reftitutione magis
erit , ut ferventur leges domicilii ejus , qui
per ufucapionem dominium amiferat ; ttt ita
mobilia , qua: cenfentur illic effe , ubi domi-
cilium fovet dominus , ex Jege domicilii re-
deant uti fuerant amiffa, juxta vulgatam regu-
lam d. locis expofitam. Sed fi a&iones in per-
fonam temporis lapfu , per abfentiam contingen-
te , extinda: fint; probabilius fuerit, in illis re-
ftituendis ob juftam abfcntise caufam fpedandum
cffe jus loci, in quo debitor commoratur, con-
tra quem reftitutio petitur:. cum etiam ex iftius
loci Jege praefcriptio implenda fuerit, ut obfer-
vavi tit. de rerum divifione circa finem.

m

s

J,

-ocr page 255-

Quob metus Causa gestuM erit,

T I TVLV $ 11

Quod metus caufa geflum eriti

SUMMARIA.

39

l. jQnidfit vis, qualis vis metui infit; quid in~
terfitinter vitn prtefentem & conditionalem feu
immincntcm. Qui metu coatfus fitcit, confen-
tit; & quando liceat ex duobus malis minimum
eligcre ?

i. An metu gefia fint ipfiojure nulla ; & qualis
dolus infit metui ?

3. Quidfitaffio quodmetus catifia ? cuidetur, an
& ei qui dedit in adultcrio dcprebenfius ? an he-
redibus & fidejujforibus.

4. Datur contra quofiuis poffiejfiores; contra heredes
eorum quatenus ad eosperucnit. Quando cenfiea-
tur quid pervenijfie & quando debeatpervetiiffie ?
ac de bercdum beredibus.

5. Ddtur ctiam contra debitorem principalem, cu-
jus fidcjtijjor mettt illato per acceptilationem libe-
ratus efi ; & contra fidejujfiorem fimili debitdris
fatto liberatum.

6. Non contra eos , qui quid acceperunt bona fide,
ut tuerentur eum qui vim patitur. Valent fipon-
Jalia, qttce puella inivit cum adoleficente , ut
per eum a naufiragio aut vi latronum liberetur.

7. Tendit ad quadruplum ex contumacia , licetcon-
veniatur , qui nibil ex metu confiecutus, fed tan-
tum ab affione liberatus efi , vclqui bona fide &
jufio titulo p ofifidet. Qtnd quadruplicetur.

8. Quidjuris, fi plurcs mctum fecerint, & untis
rem autpcettam fiolvcrit ? fi res metu extorta pe-
yierit, cuipereat jure Romano , acmoribus ?

2. Js contra quem agitur , indemnis fiervari debet;
prctiurn rccuperat , licct ipfi mettt cocgcrit ad
vendendum. Cafius tamcn efi exCeptus.

Rima reftitutionis caufa metus
■ eft ; qui inftantis vel futuri pe-
riculi caufa mentis trepidatio
dicitur ; vel etiam majoris ma-
litatis timor. I. 1.1. metum dcci-
piendum 5 .ffi. h. t. Cui olim in
edicto prcetoris vis adjutigebatur, quam Paulus
idixit majoris rei impetum, qui repelli non poteft.
/. vis 2. jfi.h.t. prsetore ita edicente, quod vi me-
tufive caufia geftum erit : quod & ex veteri more
repetitum ininfcriptione Codicishoc tit.de his quce
vt metufive caufia gcfia fiunt. Sed poftea detrafta
eft vis mentio , quia quodcunque vi atroci fit,
id metu quoque fieri videtur. /. 1. in fine ffi. h. t.
adeoque metui vis ineft, in quantum metus ju-
ftus ,v tanquam effe&us, vim, tanquam caufam
prccedentem , fupponit, & vim quidem non
abfolutam , fed conditionalem; non illatam , fed
inferendam. Vis namque abfoluta, uti in plane

1 o. Debet metus iilatus effie cbntrd botios mores: fie-
cus, fijtifle illatus fit, qualis efi quem magiflratus
jnre licito, vel privatus jufla ex caufia, vel ho-
ftis , velmetum pajfius ,aut tertiuspropter eum *
in continenti infiert.

11. Metus debet effie gravis , non vanuS , qttod
judex aflimat ex circumflantiis ; reverentialis
non fiufficit, ttifi modus excedatur.

12. An metus infamice fitfiufficicns ad reftitutio3-
nem ? »

13. An fiufficiens ftt metus vexationis , munerii
imponendi, honoris denegandi, minarum ? att
fiola mali fiufipicio , & de venietttibus armatis ho-
minibus. Remedium adverfius minas e(i cautio de
non ojfiendendo.

14. Metus non prcefiumitur, fied per allegantem
probandtts efi; quo modo probetur.

15. Quibus in cafibus ipfio jure nullum fit, quott
metugefium , & quce fit ratio exceptionum.

16. Non reficinditur mttu gefium, fi metumpafi-
fiusgefia pofimodum rata habeat, quibus modis
tacite fiat hcec rdtihabitio, an fi fiatim nonfiierit
proteftatus ? de ratihabitione exprefia. An re-
nunciatio hujus reftitutionis in contincntifiatta,
aut jusjurandum, impediat reftitutionem ?

17. Non datur afJio quodmetus catifia , fimetus
qutdem illdtus , fied nullum damnum datum;
quod exemplis firmatur , non ideo tdmen tmpune
metus fit.

18. Attiohccc, quatenus nott pcenalisfied reiper-
fiecutoria efi,perpctuodurdt, & quidmoribus ob-
tmeat ?

invitum exercetur , ica quoque orririeni illius,
qui eam patitur , excludit confenfum. cap. fiacris
5. extra. de iis quce vi metufive caufia. Unde &,
qua: tali probantur ablata vi, jure dominii a fuis
non recedunt dominis, uti id in vi bonorum ra-
ptorum manifeftum eft; quse & ideq diredta rei
vindicatione a quovis repetuntiir poffeffore, fme
ulla extraordinarise hujus reftitutionis imploratio-
ne. Ex adverfo vis conditionalis, ( quse tnetui
ineft, ) cum non re ip(a inferatur , fed infe-
renda foret, nifi quis defiderio ejus, qui meturn
facit, morem gereret, veluti contraheret, tra-
deret &c. confenfum omnem ejus , qui metum
paffus eft, nequaquam excludit. Licet enim
nihil confenfui tam contrarium fit , quam vis at-
que metus, /. nthil confienfiui 116.fi. de regul. jurisi
id tamen non nifi de liberrimo alfenfu intelligen-
dum eft; nam ( ut Paulus ait, de eo qui metii
adadus hercditatem adierat,) qumvis,fi liberuni

effei.

X

-ocr page 256-

I B.

ejfeti iioluijfet ndire, tatoeh coatius njohtit; &, uti
de eo, qui metu reverentiali coaftus nuptias con-
tfaxit j Ceifus loquitur, 'mdluijje hoc videtur. l.Ji
pAtre 22. jf. deritu nupt. Quibusadde, legem
II<5. de reg. juris defumtam efle ex iibr. 11. ad
ediftum, quo Ulpianuin expiicuifle prastoris edi-
dum de metu , coliigi poteft exJ. i» 3. 5 < 7. 9.
12. 14. 16. 20. ff.h.t. ac proinde virn & me-
tum dixit confenfui contrarium, in quantum id,
quod tali confenfu per metum extorto geftum
erat, effedtum fortiri noh debebat, nec ratum a
prsetore haberi, fed refcindi; unde & in d.l. 116.
fubjungit, quem ( fupple metum ) comprobare ,
(ontra bonos mores eft, innuens , prsetorem nullo
unquam tempbre comprobare debere aut ratum
habere , quod rnetus caufa geftum fuerit , Ut
Paulus loquitur in ejufdem edifti interpretatione.
l.fimulier 21. §. i.ff.h.t. De cxtero, confeh-
tire eum, qui metu conterritus quid fecit, ratio
fana docet : eligit nempe ex duobus malis mi-
ttimum; rem tradere mavult, & bona amittere,
quam vulnera aliamve inalitatem majorem pati:
eodem modo, quo jadtum mercium quarundam
in tempeftate eiigit magifter navis, ut navisto-
tius merciumque omnium naufragium deciinet,
haud ele&urus jacturam partis ^ ttifi totius immi-
neret damnUm. Qua de re piura Ariftoteles.
libr. 3. ethicor. in pr. Neque hanc ex duobus ma-
lis eleftionem aut ratio improbat aut jus civile;
quin laudat potius; fimodo ex duobusmalis tri-
ftibus eligere datum ftt, quorum utrumque ftne
vitio, fine fcelere, aut conicientise kefione, fu-
biri poteft. Nain ft malum utrumqhe turpe fit,
ab utroque abftihendum , licet alterum altero
pejus eifetj Sed & fi ex trifti & turpi maio ele-
dio oblata fuerit, haftenus permiffa erit , ut
quis malum trifte patiatur , non ut turpe faciat:
nec in univerfum excufandus erit , qui metu
mortis adactus alteri vel furtum fecerit, vel ali-
ter injuria intulerit kcfionem ; quamvis enim at-
tenuetur ex rnetu lliato deiidtum, & culpa minor
fit , ideoque nec iniquum fuerit mitigari pa-
nam, non tamen in totum cuipa exclufa eft.
iap. facris 5. extra de iis qtue vi metufve cattfa
fiunt.

2. Cum ergo iilis, quse metu gefta, confen-
fus adfit, confequens eft, ut regulariter tton ip-
fo jure nulla ftht, fed fubfiftant donec refcindah-
tur, & ftts reftituantur sequitati per magiftra-
tum. l.i. I. ult. §. 1. & 2./. b. t. §. 1. Infiit.
de exception. l.fimetus 2,$. ff. de acquir. Vel. omitt.
hered. Quod enim nidlius dicitur momenti effe ,
quod metu carceris extortum eft, l. pen. ffi. h. t.
id ad effe<5tum &exitumejus, quod geftum eft,
referendum; iri quantuma prsetoreinhrmatum &
in irritum deduftuin, perinde habendum eft, ac
fi geftum non eftet. Zoefius adPand. h. t. num.
3. &fieqq. Wiffembach. ad Pahd. h. t. num. 2 2.
Nec confundi debetcum dolo metus , aut a doio
ad metum argumentatio producenda : licet enim
fsepe , quse dolo gefta, ipfo jure nuila fint, ut

iS

titulo fequenti tradendum; & metni dolus dica-
tur inefte , ufque adeo, ut, qui metum fecit i
etiam de dolo teneatur, afterente iiiud Uipiano in
l. item fi 14. §. eum quimetum 13. ff- h. t. i.i.
^doli maii 8. ff.de vi bonor. rapt. id tamen de do-
lo tantum generaii intelligendum , quo omnis
improbitas comprehendi poteft, adeoque etiam
inetus iile, qui contra bonos mores illatus eft, &
quem folum prsetor ac leges improbarunt: eo fere
modo, quo & lsefio gravior in fe dolum continet,
eodem Uipiano audtore. /. fiquis mancipiis 17.
§. pen.ff. de infiit. affione jun£t. /. fiquis cum aii-
ter 36. jf. de verbor. oblig. De cxterometui aut Ise-
fioni non neceflario ineft ( licet ineife quando-
que & concurrere poflit ) fpecialis iiia cailiditas a
faiiacia , machinatio, ad alterum fallendum , cir-
Gumveniendum , decipiendum * adhibita, qua
doium ftrifte & in fpecie fic dictum defcripfit
cum Labeone Ulpianus. I, 1. §. dolum 2.ff. de
dolo maio. XJnde & idem Ulpianus dolum illuirt
fpeciaiem a metu feparatum voluit, improbata
Caflii opinione, qui exceptionem metus non pro-
pofuerat, contentus doli exceptione , tanquam
generali. /. apud Celfium 4. §. metus caufia. 33. ff.
dedoiimali & metus exceptione. atque infuper ex-
prefle aiibi monuit , vim fuflicere , iicet dolus
malus ceflet. I. quodfi fiervum 3. §. ult.ff. nequii
eum qui injusvoc. vieximat.

3. Quo pofito, neceflaria fuit a&io quod me-
tus caufia , iic appeilata a primis verbis edi6ti
prsetorii, ut coliigerelicetex. l.i.ff.h.t. Quse
eft adio prsetoria arbitraria. §. prxterea quafidani
31. Infi. de affion. pcenalis ex contumacia. §. item
aciio 27. Infi. de affion. perfonalis. d. §. 31. in
rem tamen fcripta , dum non praecife perfonam ,
quse metuin fecit, coercet, fed adverfus omnes
rei per metum amiftse pofleflores datur, /. metum
autem 9. §. 1. & ult. /. itemfi 14. §. in hac affio-
ne 3. ff. h. t. competens intra annuin utilem,
(jure novo quadrienniUm continuum fecundum
tradita tituio primb ) ei, qui metu iliato damnum
pafluseft i dumquid dedit, promifit, automifit ,
quod nocet. d. I. 9. §. fied quod prcetor 3. ff. h. t.
five in re iicita verfatus fuerit, dum metum pa-
tiebatur , five illicito vacaret negotio. Qua ra-
tione etiam fi in ftupro vel adulterio deprehenfus
aut alio quo flagitio, dederit aut promiferit, ne
vulnera aut vincula aut mortern, quam a depre-
hendentibus timebat, pateretur, prsetor ei hanc
adtionem accommodat; non tam refpiciens, an
aduiterftt qui dedit, quam potius anmaio more
alter acceperit j metu rnortis iiiato. /. nec timorem
7. §. 1. /. S.ff. h. t. fecus quarn obtineret, ft nul-
lo interveniente metu tali, fponte quis fefe pre-
tio redemerit, ne in flagitio deprehenfus detege-
returi- quo cafu ceflaret datorum repetitio. I.
item fi/\. ff.de condift. ob turpem caufiam. Brouwer
dejtire connubior. libr. 1. cap. 16. num. 9, Datur
& heredibus ejus , qui metum paflus eft. /. itent
fi i^A.tn caufict 2. I. quoddiximus i<5, §. uit.ff.
h. t. l.fivi 3. C. h. t. & fidejuflorikus, five ipfi ad

fideju-

IV, T I T. IL

-ocr page 257-

QjLTO D METUS CAU S

fidejubendum metu adacti fint; five principali
reo coacto, hi fua intervenerint voluntate. /. iutru
fi 14. §. Labeo 6. & §. fiquis pe* vim 8. ff. h. t.
I. exceptiones 7. §. i.ff. de exception. Grotius
mnudiitt. ad jurifpr. IlolL libr. 3. cap. 48.«»18.

& 3r- . . , , , . ■

4. Datur vero hjec aftio adverfus eurn , qui

metum fecit, & quofvis rei per metum amiifie
poifeiTores , five bona: five maix fidei. d. 1.9. §.
1. & ult. I. 14. §. 3. & 5.ff.h. t. quibus defun-
ftis heredes tenentur quatenus ad eos pervenit:
licet enim pcena ad heredem non tranfeat, atta-
men quod turpiter vel fcelere quasfitum eft, ad
compendium heredis non debet pertinere. /. qiiod
diximus 16. §. ult. ff. h. t. perveniife autem ad
heredem cenfetur, quod ullo tempore, adeo-
que ex quo tempore heres fadus eft , ufque ad
tempus litis in adione inetus conteftatse perveliit,
aut Certo certius deinceps perventurum eft. /.
quantuni 20. ff. h. t: nec necefie, ut etiamnum
eo tempore, quo litis conteftatio fit, id quod
pervcnit penes heredem etiamnum exiftat: fe-
mel enim perveniife iufrecerit, etiam fi jam fuerit
ab herede confumtum. /. videamus fj- ff. h. t.
Unde & , fi heredum heredes fint , hi qubque
in id tenebuntur , quod ad primos heredes per-
verierit , licet ipfi locupletiores inde fafti non
fint ; quoniam adeundo hereditariam fufcepe-
runt obligationem fine primi heredis deii&o na-
tam. d. /. 17.fi h. t.

5. Quod ii quis ex alieno lrietu rerum quidem
poffeffionem na£tus non fit, fed tarrien aliter lu-
crum fenferit, huic quoque a&ioni obnoxius red-
di poteft. Qua ratione , fi fidejuffor viiri intu-
lerit, ut accepto iiberetur, non ipfe tantum con-
veniri hoc judicio poteft, ut & contra fe & con-
tra reum principaleiri actiones reftituat, aut alio-
quin in quadruplum damnetur ; fed & ipfe reus
principalis tali fidejufforis fafto liberatus, liCet
crimine careat. Uti vice verfa , fi illatb per de-
bitorcm liietu ipfe & fidejufTores acceptiiatibne
iiberati fiiit, .nori ipfe tantum ad id tenebitur, ut
iti ipfius perfona redintegretui' obligatio , & fi-
dejuffores vel eofdein vel alios non miriiis idonebs
adhibeat, pignora quoque, fi qua.' dederit; in
eandem caufam reftituat; fed etiam adverfus fi-
dejuffores liberatos hac poterit adione agi, ut fe
reponant in obligationem. Quod & obtinebit,
fi illato non per debitorem fed per tertium metu
liberati fint, ne alioquin alieno ex crimine lucrum
fentiant. /.9. §. idt. I. 10. pr. & ii l. 11.
ff.h.t.

6. Alia plane eorum caufa eft i qu'i , quo
alium Vim patientem tuerentur, aliquid ab eo
acceperunt, auteum fibi obligarunt: hoseniiri,
fi hanc vim ipii non immiferint, non teneri ratio
diftat; cum opera: potius mercedem perCepiffe
videantur , quam ex alieno metu iucrum fenfif-
fe. d. I. metum 9. §. 1. infine.ff. h. t. junft. l.pen.
§. 1 .ff.de donationibus. quo fundamento fponfa-
lia quoque rata fore, quoties puella jufto naufra-

A. GHSTUM E R I T. 2 41

gii aut hoftium iatronumve metu perterrita,
riuptias adolefcenti extra dolum pofito promiferit,
fi ope ejus atque auxilio iiberata evaferit, defen-
di poteft. Brouwer de jtire COnnuhior. lihr. 1. cap.
17. nunt. 12. 13........... .

7. Agitur hoc judicio non tantum ad fim-
plum ipfius rei permetum airiiffse,five proprietas
amiffa fit five poffeffio. l. fi mulier 21. §. qm pofi-
fefijimem 2: ff. h. t. Sc caufiontm de dolo prseitan-
dam, fi forte deterior reddita fit res rfeftituenda. /.
metum 9. §. Julianus 5. ff. h. t. vel id quadru-
plum ex contumacia. d. §. 27. Infi. de att. fed 8t
ad frudtus perceptos , cbnfumtos, ac percipien-
dos, omnem taufam , bmneque illlid, qUod in-
tereft, ex contumacia quadruplicandum. i.fied&
partus 12: l.ittm fi 14, § . quadruplum 7-ff- h. t.
Nec intereft hujus quadrupli praeftandi intuitu ,
an metum paifus rem jam amiferit, aut aftionem
fibi competentem , an metti illato»tantum ad
promiflioneln faciendam fuerit adaftus , folutio-
ne rion fubfecuta: cum enim ex metu obligatus
redte defideret, acceptilatione tolli extortam metii
obligationem, adverlarius id facere contumaciter
detreftans iri rei feu pecunice promiffe triplum
pcenale damnandus fuit, & nihilomiritis accepti-
latione promifforein liberare compellendus. d. I.
itemfi 14. §.fied & jiquis 9. I. mettim 9. §.pen. ff.
h. t. Sed nec refert, an ipfe metum faciens, ari
tertius bons fidei pofleffor , juftb etiam munitus
titulo, conveniatur, quantum ad hanc quadru-
pli perfecutionem t neque enim exiftimandum
eft, illurn prseftando quadruplum ex aiienb ad-
miffo, feu illato per alium metu, pcenarri fubire t
nairi cum hsec aftio arbitraria fit, & initio infpe-
6to non nifi rei perfecutionem' cornprehendat,
adeo ut hac conventus habeat ex edifto praetoris
poteftatem evitandi pcenam j ufque ad fententiam
ab arbitro datam, faSa rei reftitutione; jure meri-
toque quadrupli condemnationem patitur arbitrio
prattoris de re reftituenda parere detreftans, quip-
pe non jam alierio ex metu, fed propria magis etf
contumacia; pccn2m luenS, quam nec ipfe me-
tUm inferens fubiturus eflet, ii conventus me~
tum paffo rem ante fententiam reftituiffet: fic
ut quadruplum non tam metus illati quam con1
tumacise coffimiflse coercitio dicenda fit. d. I. item
fi 14. §. 1. 3. 4. ff. h. t. §. itemattio 27. Infi. de
attionibus. Idemque in cseteris, quos ex metu
peralium fafto teneri fupra diximus, receptum
eft. /. 9. §. ttlt. /. 10. 11. ff.h.t.

8. Quod fi plures metum fecerint, & «nu's
rem ipfain fponte reftituerit, aut ex contumacia
quadruplum , liberantur cseteri: fed fi non foli-
dlim ab uno folutum fit , in id dalida adverfus
cSeteros a£tio, quod mirius ab illo exaftum fit;
/. itemfi 14. §. ult. /. iyff h. t. Quamvis di-
verfum obtineat in legis Aquilise aftione , ubi
fi plures lseferint, ac cum uno agatur, quod con-
veritus pra:ftitit, reliquos non liberat. /. item Me-
Id 1 i.%.fiedfiplures 2. ff. adleg. Aqttil. cujus va-
rietatis ea ratio eft, quod ex iege Aquiiia a£tio
H h natu-

-ocr page 258-

2 L i b. I V.

natura fua pccnalis eft. §. his autemg. Injlit. de
iege Jquil. l.z3. §. 8.jf. eod. tit. unde fit, ut r<£
liqui obligati maneant pcenali hac aftione , poft-
qiiam jam unus folidum prxftitit; cum pcenam
a ftngulis delinquentibus exigi ratio luadeat. d. I.
11. §. 2. junft. L fi cpmmunis 9. ff. de noxalf
attion. At aftio quod metus caufa naturaliter rei
perfecutoria eft, ex accidenti tantum pcenalis,
ex contumacia. §. item atfio. 27. lnjlit. de atfion.
uno ergo rern folvente , reliqui iiberandi erant,
ne bis idem peteretur. D. Noodt. tratf. de lege
Aquilia cap. 10. inmed.pag< $2. Ant. Faber ra-
tional. ad d. I. n. §. 2. ad teg. Aquil. Quod fi
res ipfa , quse metu amiifa eft , perierit; li
quidem apud malse fidei poifeiforem, ei perit tam
gnte quam poft litem conteftatam .l.item Ji 14.
§. aliquando j.ff.h.t.l. I. C. h. t. jund:t. I. inre
furtiva 8. §• .1 . jf.de conditt, furtiva fin apud bo-
nx fidei polfeftorem fine dolo & culpa ejus, do-
inino priftino metum pafto magis interit ante li-
tem conteftatam. d.l. 14. §. ^.ff. h. t. quin &
poft litem conteftatam , nifi dominus priftinus
probare queat, fe rem fuifte diftradturum. d. L 14.
§. quidJi homo w.jf.h.t. jund. l.Jiplures 14. §.
ult. in fine. ff. depofiti. I. item fi verheratum 15.
§. ult. ff. de rei vindicat. poft fententiam re pe-
reunte , non rei conventi fed a&oris damnum
eritquippe cui tripli pccna poft fententiam ex
contumacia poteft fufficere : quae ratio lite
etiamnum pendente ceftabat, cum ufque ad fen- 1
tentiam, fecundum ante difta, reus tripli pce-
nam evitare poflit rei reftitutione, nec dici pof-
fit, eum reftituturum non fuiffe, fi cafu res haud !
interiiflet. d.l. 14. §. 11. ff.h.t. Sed quia nunc
paflim quadrupli poena ex contumacia non am-
plius obtinet, fed tantum in id quod intereft
condemnatio interponi folet, tefte Groenewegio.
ad. /.4. C. h. t. rationiseft, ut ex tali mora nunc
omnimodo rei interitus poft fententiam contin-
gens condemnato potius nocere debeat quam
metum paffo. Hax vero , qua: de rei interitu
di£ta , ita obtinent, fi non pofleflor rei per me-
tum amiflse eandem diftraxerit, aliove tranftulerit I
onerofo titulo , ante interitum : fa£ta namque
tali; alienatione, atque ita re femel inpecuniam
•aliamve rem converfa , non amplius quaeren-
dum, quis exitus fit , fed omnino locuples fa-
£tus videtur , licet poftea pecuniam deperdide-
rit, ac fic tenetur, quafi adhuc rem ipfam me-
tu extortam poffideret. L fiipfia res 18.ffi.h. t.

9. Geterum ut in aliis reftitutionum fpecie-
bus, ita & hic euut, contra quem reftitutio pe-
tenda, indemnem fervaridum effe ex iis quse1
tit. 1. fuere tradita, manifeftum eft : pretium
faltem & tertio^poffeflbri, & ipfi metum infe-
renti, fi ad vendendum cdegerit, reddi debere,
refcriptum eft. l.fi vi 3. /. 4. C. h. t. aliterquam
in rehusfiurto ablatis receptum eft; quippe quas
ttiam non reddito pretio dominus a quovis pof-
feflore vindicandi poteftatem-habet. /. incivilem 2.
C defurtis. l. fimanctpinm. 23. C.de rei vindic. eo

T 1 -r. II.

quod rei<netu extortje dominium qUaii qUali trah-
fit domini^ voluntate : non item rei furtivse , ut
in pr. hujus tiiuli monitum. Quemadmodum
nec pretium reftituendum, fi quis per impreflio-
• nem metuens aliquem in officio conftitutum,
res fuas in eadem provincia vel urbe, ubi is tale
officium peragit, fub venditionis titulo in eum
tranftulerit : ita fuadente odio quo dignivi-
dentur , qui publica fua fic fuerint abufi potefta-
te. t.pen. C.h. t.

10. Ut autem hinc reftitutioni locus fit, rioti
omnis metus fufficit; fcd primo quidem rieceffe j
ut contra bonos mores , adeoque injufte illatus
fit: jufta enim fi fubfuerit metus inferendi caufa,
remediohuic locus non eft. Proinde, filibertus
contra patronum fuum ingratus, cum de fao fta-1
tu periclitaretur , aliquid patrono dederit vel
promiferit, ne in fervitutem redigatur , ceffat
edi£tum , quia hunc fibi metum ipfe infert, L
fi rnidier 21. in pr. ffi. h. t. Quod multo magis di-
cendum , fi magiftratus metum refte intulerit,
jure fcilicet licito, & jure honoris quem fuftinet.
l.continet 3. §. 1. jf.h. t. arg. /. injuriarum 13.
§. fi quis quoddecreto 2. & §. qute jure 6. jfi. de in-
juriis. Brouwer dejure connubiorum. libr.i. cap. 17.
num. 8. five magiftratus ipfe tali metu quid jure
compulerit dare aut facere , five tertius: quo
fundamento ratum manere debere contradtum
initum cum eo, quem quis reali in jus vocatione
ftitit, aut civili cuftodia curavit includi (ge-
geyfelt ) neutiquam refcindendum elfe quafi
metu geftum, notavit Coftalius. ad l. qtii in car-
cerem 22. f. h. t. fruftra diffentiente Henrico Kin-
fchoto. refiponfi. 102. num. 13. & feqq. nam
quod k Paulo traditum eft, nullius momenti efle
id, quod cum eo quis geffit, quem in carcerem
detrufit, ut quid ei extorqueret, /. pcn ff. h. t.
non tam de publicis, quam potius de privatis car-
ceribus, jure improbatis , accipiendum eft. arg.
t. utt. §. 1. 2.ffi. h. t. Si tameri per injuriam quid
feceritmagiftratus, dum forte verberum autmor-
tis terrore pecuniam extorfit , non dubium,
quin, uti injuriarum , fic & hac metus adione
conveniri poflit, eo quod nec magiftratibus licet
quid injuriofum facere, magiftratus fiducia. d. t.
continet. 3. §. 1. l.ult. §. ult.ff. h. t. l.pen. C. h. t.
arg. /. nec magifiratibus 32 . ff.de injuriis. Quih
& metum juftum , id eft , jufte illatum , refte
dixeris, quem hoftis hofti infert; cui confenta-
neum, ut bello captus ea folvat, ad quse pro-
mittenda terrore hoftili & armis Compulfis fuit;
cum iftas conventiones jus belli tueatur. Wif-
fembach adPand. h. t. num. 22. in fine. Grotftis
de jure hetli ac pacis. tibr. 3. cap. 19, num. 1 r.
Zoefius ad Pand. h. t. num. 18. Denique jufte
illatus metus eft, fi quis ipfe priusmetum paflus,
in continenti, ( non ex intervallo ) inetum in-
tulerit, atque ita vel res inetum amiflas recupera-
verit,vel ab obligationefueritliberatus. Idemque
eft, fi non ille, qui metum pafliis eft , fed tertius
mox inetum intulerit, quo metum paffus res me-

-ocr page 259-

Qu O D METUS CAtrS

tu amiflas recuperaret i cum enim liceat vim vi
repellere, ac paiius iit metum, quem prius ipfe
fecit, conqueri jure nequit de amiflis metu,
qux prius ipfe metu illicito, & nullo jure fuerat
confecutus. /. fed & partus 12. §. quteri 1. jf.
h. t. I. 1. §• "vim vi 27. /. quodefi 3. §. etim igi-
tur 9. jfi. de vi & vi armata.

11. Sed & fecundo inetum oportet juftum ef-
fe , id eft fatis gravem ; qualis , qui' merito
& in hominein conftantem cadit : neque enim
vanitimoris ulla excufatio eft. /. 6. /. 7.jfi. h. t.
l.vani timoris 184. jfi. de reg. juris. nec fufficit,
qUolibet terrore adduftum timuiiie. /. metus 3.
ff. ex quibus caufis majores. Ut tamen pro ratione
jetatis, ac fexus, conditionifve perfonarum , ae-
ftimandum fit, quis fatis gravis metus dici de-
beat; unde & hujus rei , quis nempe metus
fufficiens fit, difquifitio ac arbitrium judicis eft.
d. I. 3. Menochius de arbitrar.judic. libr. 2. cafiu
135. Andr. Gayl. libr. 2. obfierv. 93. num. 7. 8.
9. Brouwer de jure connubiorum libr. i. cap. 17.
mrn. 6. ji Sane , ut nulli dubium > quin metus
mortis, perdendse fanitatis, Vulnerum, ftupri, fer-
vitutis, vinculorum, carceris illiciti & privati,fuffi-
ciensfit. /.3./. 4. /.7^ I.L 8. §. 1.2.1. 22.1. 23.

1. & paffim. b. t. l.fimedicus 3 .jfi. de extraord.
tognit. I. interpofitas 13. C. de tranfattion. five il-
luin quis in le iive in liberis fuis patiatur ; cum
pro affeftu parentes magis in liberis teneantur.

1. ifii quidem 8. §. idt.fi. h. t. arg. /. 1. §. q.ff. ad
leg. Qornel. de ficariis. §. ult. Infi. de noxal. a£f.
five etiam in uxore fua, cum & per uxorem ma-
rito injuriam inferri conftet. §. 2. Infiit. de injuriis.

1. §. itern 3. /. cum qui 18. §. pen. & ult.jfi. de in-
juriis. ita ex adverfo expeditum illud j metum re-
verentialern huic reftitutioni loeum non facere ,
arg. l. fipatre cogcnte 2 2 .juntt. I. ncmo cogitur 21
ff. de ritu nuptiar. I. neque ab initio 14. C. de nup-
tiis. Nam quod velle non creditur j qiii obfequi-
tur imperio patris, ut tradit Ulpianus in l. vetle
4. jf. dc regul. juris. id ad voluntatem omni ex
parteliberam pertinere , ex d. I. 22. fatis mani-
feftuin eft. Nec aliud dicendum de metu reveren-
tiali uxoris erga maritum. arg. /. ult. jf. ficpns ali-
qttem tcfi. probib. /. ult. C. eod. Andn Gayl libr.

2. obfierv. 117. num. 4. Nifi tamen metus rfcve-
rentialis fines excedens pater aut maritus minis
gravioribus, injefto exheredationis terrore , aliii-
que fnnilibus, filium filiainve ad contrahendum
adegifie probari poffit. arg- /. 1. %.qui onerandce 5.
ff, quarumrer. attio non datur. arg./. 1. §. inter-
dittum hoc 43. jf. de vi & vi armata. cap. ex lite-
ris 11. extra de defponfiatione impuberum. Re-
fponfa JCtor. Holland. part. 5. confil. 59. Andr.
Gayl. Itbr. 2. obfi. 147. num. 15.18. & obfierv.
Kft.mtm. 22. & fiqq. Befoldus , delibatis juris
ad Pand. h. t. num. 6. Zoefius adPand. h. t. num.
21. Brouwer de jure connttb. libr. c. i.cap.ij.
mm. 14. & feqq. eo fere modo , quo & refcri-
ptumeft, dignitatem adverfarii fenatoriam folam
aon fufficere ad metum arguendum f per quem

A GESTUM ERiT. 243

dicebatur contra<5him effe. /. adinvidiam 6. C. h. t.
eum tamen infirmandar fuerint venditiones, do-
nationes , tranfaftionefque, qU£e perinpreffio-
nem ebrum qui in officio cohftituti, & per po-
tentiam extorta? funt. /. pen. & ult. C. h. t.

12. Sic nec metus infamix ad reftitutiohem
impetrandam fatis gravis eft. /. nec timorem 7. ffi
h. t. five eniin juris infamiain confideres, fruftra
" quis eam a privato fibi inferri timet, eum hsec
non nifi lege, edi£to , aut fententia irfogetur':
five eam quse fafti eft j n'ec tunc ab unius honii-
nis privati arbitrio dependere poteft ejus irroga-
tio; fed magis ex praecedente turpi faifto, perjus
non notato , penes viros graves & honeftos one-
ratbr exiftimatio ejus , qui fafti turpis auftor
eft, ut dictuin. tit. de his qui not. infiamia. viro
itaque honefto trifte quid inferri poteft, infamia
nOn poteft ^ qus fadum turpe prerequirit. So-
lidius homini innocuo fua conftat apud bonoS
exiftimatio , quam ut a cialumniatore maligno
cohcuti re ipfa ac fubverti poffit. Quibus nori
repugna.t, quod vulgo colligitur ex /. ifii 8. §:
quod fi 2. ffi. h.t. viris hbneftis infamise metum
majorem eife debere j qUairi inetum mortis.
Quamviis enim id facile concefferim j ihtegritati
famse Unumquemque bonum ftudere oportere ;
non tamen in noftra quaeftione id ufum invenit,
ubi fruftra infamiam timeri diftum, qhain nul-
lus infiigere privatus poteft. Scio (inquit Sene-
ca confolat ad Helviam. cap. i 3. in fine ) quofi-
dam diccre , tontemtu nibil effie gravius: mortem
ipfis pottorcni videri. His ego refipondebo, & exi-
lium ficepe omni csntemtionc carere. Si vir magnus
cecidit, magnus jacuit. Non magis illum contem-
ni, quam cum cedium fiacrarum ruittce cakantur,
quas religiofi ceque ac fiantes adorant. Et paulo
ante eodem capite ; plus etiam quam ignominid,
efi mors ignominiofia. Socratcs tamen eodcm illd
vultu, quo dliquando fiolus triginta tyratinos itt or-
dinem redegerat; carcercm intravit, ignominiam
ipfiloco detraffurus: neqtte enimpoterat carcer vi-
deri j in quo Socrates erat. Quis ufiqtte co ad con-
fipiciendam veritatem exccecafus efi, ut ignbminiatti
putet Marci Catonis fiuiffie , dttplicem itt petitione
prceturce & confklatus repttlfiam ? ignominia illa
prceturce & confidatus fuit, qkibus ex Catone ho-
nor habebatur. Sed nec pretereundum , in d. I.
8. §. 2. non de metu infamise fermonein effe ,
fed magis de ftttpro per violentiam intentato; ad
quod avertenduin fi quid datum fit, ad infamiarri
redimendain nori pertinet; cum vi ftuprata hul-
lam five juris five fafti ignominiam fubeat, iri
qua nulla culpa, faftum turpe nullum eft;
quamque ob id & miferam & infelicein reiSe di-
xeris j infamem nOn seque./. 20. C. ad leg. ful.
de adultet. Nec eft, quod quis urgeat, juftuin
ad reftitutionem obtinendam feivitutis timorem
effe. /. ego puto 4. ff. h. t. cum tamen fervitutem
privatus imponere nequeat^homirii libero irige-
huoque, nifi libertus ingratus effet qui tunc
uti jvue fervitutem timet, ita nec, fi ad eam evi-'
Hh z tarv*

-ocr page 260-

244, L i B. IV»

tandarn quid dederit promiferitve, reftitui poflet.
l.fi rnulter 21 .ff. h. t. Etenim quo fenfu fervitutis
metus in d. /.4. dicatur juftus, & ipfain fervitutem
injuftam merito quis extimefcere poflit, debeat,
coiligere licet ex. /. ifti 8- §./ is 1 -ff- h. t. Si is
( inquit Jurifconfultus) accipiat pecuniam , qui
inflmmenta flatus mei interverfurus efl nifi dem;
non dubitatur, quin maximo metu compellat: uti-
que , fi jam in fiervitutem petor, & illis inftru-
mentis perditis liberpronunciari non pofium.

13. Similiter nec fatis gravis eft metus vexa*-
tionis alicujus. /. nec timorem 7. Jf. h. t. nec timor
accufationis intentatae vel intentandse. /. accufatio-
nis 1 o. C. h. t. nifx accufationem fnnul & vincula
prsefentia potens adverfarius minatus fit. I. ult.
§.fijufto 1 .fifi. h. t. nec, fi quis contraxerit, ne
oftenderet in honore* pofitum, qui poterat vel
munus pubiicum invito hnponere, vei impedire
ne honor decerneretur. arg. /. ad invidiam 6.1.
cum te domus 8. C. b. t. neque enim injuria eft, aut
onus imponi, aut impediri honorem. arg. /. in-
juriarum 13. §. fiquis de honoribus 4. dF 5. Jfi. de
injuriis Non etiam fola: mina? hic fufficiunt, ni-
fi capitales fint, &, qui minatur, exfequi eas vere
poflit, ac exfequi jam ante folitus fit; metum enim
non ja&ationibus tantum , vel conteftationibus,
fed atrocitate fadi probari convenit. /. fi donatio-
nis 7. /. metum 9. C. h. t. adeo ut ne ad majeftatis
quidem crimen conftituendum fola comminatio
fufticiens ftt; fed potius perfona dicatur fpeftan-
da efle, an potuerit facere, & an ante quid fe-
cerit , & an cogitaverit, & anfanae mentis fue-
rit; ne lubricum iinguae ad pcenam facile traha-
tur. /. fiamofi 7. §.pen. ff. ad leg. Jul. majefiatis.
Interim adverfus minarum jadtationes idufure-
ceptum eft, ut inde metuens , implorato judicis
auxilio, cautionem de non offendendo exigat a
minarurn audtore, datis ftdejufloribus vel pigno-
ribus arbitrio judicis interponendam ; de qua
pienius vide Andr. Gayl de pace publica. libr. 1.
cap. 2. & 3. Denique nec fola mali fufpicio,
quam q uis concepit, huic reftitutioni locum fa-
cit. Unde , ii funduin meurn dereliquero , au-
dito quod quis cum armis veniret, edidto huic
locuin non eife , & interdidtum unde vi ceffare,
Labeo exiftimavit; quoniam non videor vi deje-
ftus, qui dejici non expe<5tavi, fed profugi. /.
metumcf.in pr.jf. h, t. ftve armati nulU re ipia
veniebant, five veniebant quidem fed alio ten-
debant. /. quodeft 3. §. (i quis autem 6. & 7. ff.
de vi & vi armata. plane fi & venerint, & fundum
meum occupaverint, edi&o huic a:que ac inter-
di£to unde vi locus foret. d. I. 3. §. 7. muitoque
magis, ft demum dereliqtierim fundum , poft-.
quam jam eundem iitgrefli fuiflent armati. d. /.9.
ff. h. t. Pugnare interim videtur cum hifce
id quod a Juliano traditum , vi dejettum videri
dominum fiundi, qui, cum homines armatos ve-
nientes exifiimaret, Jjrofiigit; quanrvis nemo eo-
rumfundum ingreflus fiucrit. I. non folum 33. §. fi
dominus 2. ff.de ufiitrpat. & ufiucafnon. Conci-
———

Hiv

I

JL

I

I

T I T. IL

lationis quidem viam emendatione teiitant Cuja-'
cius, & poft eum Ant. Faber. in rationalibus ad,
/. 9, pr. ffi. h. t. pro exiftimaverit iegentes, exti-
muerit; quaft timuerit eos non abfentes fed prse-
fentes , nee aiio tendentes, fed ad fe venientes.
Malim tamen retenta iedione verbum illud videri
in d. I. 33. §. 2. accipere velut notam improprie-
tatis, ut nempe deje<5tus quidem videatur, vere
autem deje<5tus non ftt; quo fenfu verbum vide-
ri & in jure & probatos apud au<5tores freqnenter
occurrere, tralatitium eft.

14. Non autem metum fatis gravem , velut
mortis, vulnerum , allegafte fuffecerit, neque in
dubio prscfumitur, terrorem incufliim eife, dum
quifque bonus creditur, donec contrarium ap-
paruerit; /. ult. pr. ff. h. t. maxime, ft amicis
intervenientibus negotium geftum fuerit. /. tran-
fattionem 35, C. de tranfiattion, fed probatione
opus eft, quae imponenda ei, qui inetum fibi illa-
tum ait, iive aftione metus agat ipfe, five me-
tus exceptione fe tueatur; tum quia afiirmanti
incumbit probandi onus, tum etiam, quia &
a<5tor fundamentum intentionis fua?, & reus ex-
ceptionis veritatem , a<5toris inftar, docere de-
bet. /. mctuni 9. C. h. t. arg./. 4. C. de edendo.
jun<5t. /. i.ff. deexceptionibus. /. 2.ff. deprobation.
Quibus vero modis probari poflit, metum iilatum
efte, & de proteftatione , quod metu coa<5tus
contraxerit aut contradiurus fit , vide Mafcar-
dum de probation. conclufi. 1056. 1057. 1058.
refponfa JCtor HoWznd. part. 5. conftl. 59. Andr.
Gayl itbr. 2. ohfierv. 93. num. 15. 16. 17. &
feqq.

15. Perpetuum tamen non eft, ut per a<5tio-
nem quod metus caufa refcindantur , quse jufto
feu fatis gravi metu incuflo gefta funt ; dum
quandoque ipfo jure nulla funt; quandoque ex
adverfo pleniflimam retinent firmitatem; quando-
que refciflione non egent, eo quod metus illatus
nuilum aiteri intulerat detrimentum. Ipfo jure
nulia eft extorta per metum dotis promiffio. l.fi
mulier 21. §. fi dos 3,ff.h. t. nuptise. /. neque ab
initio 14. C. de nuptiis. libertatis datio, fi ipfe fer-
vus vel popuhis dominum coegerit. /. illefiervus
9. l.fiprivatus 17. Jf. qui& a quibus manumifift
liberi non fiunt. fin hoc egerit privatus extraneus,
libertas quidem fervo iaiva eft , fed dominus
contra cogentem ita reftituitur, ut pretiurh qua-
druplicatum cogens prseftet: eoque fenfu verum
efle puto, & inteiiigendum , quod in. I. metum
9. §. idern 2.ffi. h. t. fcriptum eft, quofdam be-
ne putare, etiam fervi mariumiflionem , quam
quis coactus fecit, ad reftitutionem hujUs edi<5ti
porrigendam efle. Quod enim ipfa libertas re-
fcindenda non fit, & ea ratione nulla reftitutio
advcrfus manumiifum poflitlocum habere, pa-
tet ex. /. eleganter 7. in fine principii. ff, de dolo
malol.fiex caufia 9. §. ult.ff. de minor 25. annis.
nifi minor ex magna caufa hoc a principe fuerit
confecutus. ho.ff. eod. tit. de minor. Ratio au-
tem, cur nuptix, dotifque promiflio, ac datio

liber-

-ocr page 261-

Qy O D METUS CAUS

jib£rati3 , propter metum magis ipfo jure nulla
fint, quam aftione metus refcindenda, non im-
probabilis ea eft > quod, ft femel fubfifterent hcec
fummo jtire , maximus ille* qui in ipfis ac pro
ipfis militat favor, facile impediret eotum refeif-
iionem. arg. Lfidolo acciderit 24. fil de dolo d. I.
ficx caufia 9. §. ult. I. 10. ffi.de minot 2$. annis.
Legiilatores fcilicet, cum ingentem animadver-
terent nuptiarum, libertatis, dotium, favorem,
neque tamen aequitatis ratio ullatenus permitte-
ret, eo ufque porrigi iftiufmodi favores , ut fub
eorum obtentu alii fine fui culpa in manifefto ha:-
rerent damno, fatius putarUnt, impediri ab ini-
tio quaft nativitatem libertatis, tiuptiarum , ob-
ligationis ad dotem, quam harum femel natarum
refciifionem concedi: eo modo , quo lex Elia
Sentia maluit mox a principio impedire liber-
tatein in fraudem creditorum datain. pr. Jnfiit.
quibus ex caufi. manumitt. non licet. cum alio-
quin alienatio in necem creditorum non ipfo ju-
re nuila fit, fed Pauiiana debeat aUt refciiforia
aftione retractari.

16. Pleniflimam, non obftante metu jufto,
firmitatem retinent metu gefta, quofies quisea ex
intervallo liberaque voluntafe find ulla coaftione
rata habuit; quod vel tacite fieri pOteft vel ex-
prefle: tacite rebus ipfis & factis, dutli id, ad quod
ab initio ex metu obftri£tus fueraf, poftea extra
metum profitus fponte foivit, atqUe ita libe-
ro corroboravit confenfuv /. cuM te i. L fipcr
■vim 4. C. h. t. adde cap. f. extra. h. t. de his qtti ni
<&c. Idemque eft, fi vel fponte poftea fidejuifores
aut pignora dederit in fecuritatem obligationis
metu extortae, vel liber ab omni tiinore dilatio-
nem petierit ad folvendum id , quod metu pro-
miferat; cum & fententiam contra fe latam com-
proSafle cenfeatur, qui dilationem petiit, fic ut
ob id ei pereat appellandi facultas , etiam ante de-
cem dierein lapfuffi. l.pcn. C. dere judicata. Sed
&, fi in ftupro puella: deprehenfus fponfalia con-
trahere metu mortis vulnerumve a patre puellse
aliifve coaftus fuerit, deinde vero dimiflus, fuje-
que faftus poteftatis, identidem in ejufdem puel-
ia: ruat amplexus , non alia , quam fpontanea
fponfaliorum primitus metu extortorum com-
probatio , liberque in nuptias futuras confenfus,
ex tali fa<5to concipi poterit. Vide Brouwer. deju-
re counub. libr. 1. cap. 17. num. 10. Nonta-
rnen confenfum & ratihabitionem tacitam indu-
cit, quod metum pafius non in querimoniam
deduxerit, feu proteftatus fuerit, fe metu quid
gefliife , quam primum id tuto fieri per eum po-
tuit, fed filuerit. Non enim hujufmodi prote-
ftationem jura requirunt , eo folo contenta,
quod metum pafius aftioncin intra quadrien-
nium a metu illato inftituat, ac ad finem perdu-
cat juxta tradita tit. 1. aut ex negotiometu ge-
fto conventus, tunc, cuin convenitur, alieget
doceatqup metum. arg. L 1. C. de condiCt. oh
turp. caufiam. ficut reftius hanc conjeauraffi ad-
njiferis, filuifle eum , qui metum paifus erat»

A GESTtJM ERIT. , 245

quod fciret, jus fuum ad irritanda qui* metu gef-
ierat, durare toto tempore ptr leges induItOi arg;
L ficut 8» §. non videtur ij.Jf.quib. fnod. pigni
mel hyp. fiohit. maxime, cum in querimoniain
deduccndo metuffi non potuerit innrmare metu
gefta , fed tantuffi adtione vel exceptiorie in judi*
cio propofita. Vide Refponia jurifconf. Holh
part. 5. confitL 1 pag. 462. 463. Expreftera-
tihabitio fit, cum iolenniter poft metiim cefian-
tem renunciat aftioni quod ffietus cauia , aut ju-
ri omni, quod in illaffi rem habebat, quam pri-
mitusincuifo terrore tradere coaftus erat; quafi
purgato iftac ratione & fublato vitio metus;
Nec opus eft, ut prius in poteftatem ejus, qui
metum paflus eft , redierit nattiralis rei pei" ffie-
tum acmiflse pofleflio , ut perperam nonnulli
colligunt. ex §. aliquando 8. Jnfiit. de ufiucapioni
non enim illic dicitur , non nifi rcverfia re njitium
purgari, fed exempli caufa , purgari fcilicet ali-
quando vitium , •velutifiin domini potefiatem re-
verfia fit, non tamen exclufis modis aliis; Cuin
fufficiat etiam fine traditione venditio aut tran-
faftio cum fure de re furtiva interpofita, & iri uni-
verfum confenfus offiriis doinini in id, ut alter te-
neat, quod primo furto , ffietuve fuerat oc-
cupatum. /. certe 6. §. julianus 3. jfi. de precarm
L quamvis 84. ffi. de furiisl.fifur 32.ffi.de ufiur-
pat & ufiucapion. Neque contrarium jure Cano-
nico cautum eft in cap. fiollicite 2. extra de refiitu-
tionefipoliat. cum potius caput illud intelligendum
fit de cafu, quo non fatis liquido de fpontanea
conftat renunciatione: fi enim ea fuiflet rnanife-
fto probata , iriepta fane fuerint ea pontificis
verba; qttia non efi verifimile, quod fiponte juri
fiuo renunciaverit, qui renunciavit fpohatus, cui
confequens erat, ut, fi fpontanea renunciatio
appareat, rata quoque fit , ex generali regula ,
qua fuo quifque juri licite rehunciat. t. pcn. C. de
patfis. Vide refponfa Jurifconf. Holland. part. 5:
confit. 156. pag. 450. in med. & 451. & confit.
1 5 7- Pag- 461. & fieqq. Quod fi ipfo metus iila-
ti tempore, vel etiam ex intervallo, renunciatio
per metum extbrta fuerit, non libere interpofi-
ta, non dubium , quin reftitutioni adhuc locus
fuperfit. arg. /. 2. in fine C. h. t. Nec eam impediet,
qUod ffietum paflus jurejurando , itidem per me-
tum interpofito, finnaverit metu gefta , aut re-
ftitutionis renunciationem : five enim jus civile
fpe£tes, jusjurandum non folet majorem addere
negotio firinitatem ; fed potius fequitur naturam
aftus cui opponitur. /. non duhium 5. in fine C. de
legihus. I. jurifigentium 7. §. & generaliier 16. ffi.
de paffis. five mores hodiernos; facile hujufffiodi
facramenti metu extorti relaxatio impetratur; ne
ex fuo fcelere iucretur qui metuin fecit. Refponf.
Jurifc. Holl.part. confil. 157. pag. 464. 46f.
& fieqq. Gayl libr. 2. obfierv. 42'. quamvis in fo-
ro poli obftri£him manere debere eum , qul me-
tu gefta jurisjurandi religione firmavit , ffiultis
placeat: fed de his latius. tit, de jurejurando.

17. Refciflione opus non eft , eo quod per
H h 3 me-

-ocr page 262-

L i B. IV. T i T. III.

H6

metuin illatum nulla metum paffo kfio fafta eft;
quoties quis metu pofteriore in continenti illato
reddere coaitus eft, qua: paulo ante ipfe, incuffo
terrore, contra jus acquifiverat, ut ante diftum
ex/. §. i .jf.h. t. vel cum perpetua exceptio-
ne quis tutus eflet ,-creditorem coegerit acceptum
fibi facere. I. itemfii<\.pr.ff. h. t. vel debitori fuo
metum creditor intulerit, ut folveret, quod ve-
re erat debitum. l.fied&partus 12. §. ult.ff. h. t.
cum enim natura adionis quod metus caufa
damnuth reqUirat, quod reparari pofllt, neque
hifce in cafibus quicquam abfit metum paflo,
ceifare debuit hoc edi£tum. d. //. Unde & , fi
quis quadraginta debens , metU adaftus fuerit ad
promittenda ac folvenda trecenta; non trecen-
tonun , fed tantum ducentorum & fexaginta,
quadruplUm eX contumacia confecuturum, re-
fponfum eft. /. itemfi 14. §.pen. ff. h. t. Qui-
bus autem in cafibus ceftat damni illatio, & ita
metus caufa adio, non tamen ideo vis & metus
impunita funt: nam & pcena legis juli$ de vi
locum habet, prout vel publica vel privata inter-
venerit violentia. d. I. 12. ult. I. 13. ff. h. t.
Scquidebitorem metu ad folvendum conftringere
tentaverit jus crediti amittit. /. extat 13. ff. h. t.
Et quamvis moribus noftris ille juris rigor miti-
gatus fit, quod auftoritate privata occupans de-
bitoris bona, aut debitum injefto terrore extor-
quens, atque ita fibi jus dicens, jus crediti non
amittit; tamen ad id, quod intereft, adverfa-
rio vim paflo tenetur, pro modo violentise extra-
ordinem arbitrio judicis infuper coercendus. Co-
varruvias mariar. refiolut. lihr. 3. cap. 16. num. 7.
Carpzoviusdefin.forenfi.part. 4. confiit. 35. de-
fin. 11. Louet , enfies> arrefi, lit. R. arrefi. 48.
du recete. in med. Chriftinseus vol. 2. decifi 184.
num. 4. Groenewegen ad. l.i^.ff. h. t. ad

1. lnfiit. de vibonor. rapt. Waflenaer pratt.
judic. cap. 14. num. 15.16.

18. Cjeterum, licet a£tio quod metus cauia
intra quadriennium intentanda fit, id tamen non
aliter obtinet, quam quatenus intra illud ipatium
ex contumacia in quadruplum crefcere poteft: in
fimpluin enim, feu ad ipfius rei reftitutionem
caula cognita perpetuo , id eft totis triginta an-
nis, agi poteft per eum , qui metu conterri-
tus retn fuam amifit. /. fi per vim 4. in fine C. h. t.
I. item fi 14. fi cpuis v-. ff. h. t. eoque fenfu a
Paulo traditum, prsetorem td, quod metus caufa
geftuinfuerit, nullo Unquam temporejatum ha-
biturum. l.fimidier 21. §. 1. ff. h. t. & quia adver-
fus heredesejus, qui metum fecit, a£tioha;cirt
id tantum datur , quod ad eos pervenit; hinc &
in heredes eam perpetuo dari conftat. /. •videamui
171 in fine. /. quod autcm ip.ff.h.t. Cumque
noftris moribus hsec actio non amplius in qua-
druplum ex contumacia contra quemquam de-
tur , fed tantum in fimplutn, adeoque non pce-
nalis fed rei perfecutoria fit, quemadmodum Sc
doli actio, utramque etiam triginta annis nunc
durare, uti. rationi juris conveniens eft , ita &
ufu fervatur , fic ut ob minorennitatem quidem
reftitutio adhuc intra quadrienniutn petenda fit,
ex metu vero vel dolo non item ; tefte Hug.
Grotio manudutt. ad jurifiprud. Holland. libr. 3*
cap. 48. num.idt. Groenewegio ad. 1.4. C. h.t. &
ad l. ult. C. de dolo. Sim. van Leeuwen. cenfifior.
part. 1. libr. 4. cap. 41. num. 8. & cap. 42. num.
ult. Qua autem ratione hsec conveniant cum
iis , quse de reftitutionibus intra quadriennium
petendis, aut de poftulanda poft quadriennium
adverlus lapfum temporis fimul & adverfus prin-
cipale negotium redintegratione, a pragtnaticis
vulgo traduntur, & tit. 1. funt enarrata; vix eft,
ut explicetur; nifi forte dicendum fuerit, qua-
driennium, aut aliud tempus moribus vel ftatu-
tis definitum, ( veluti decennium in Belgio Hi-
fpanico alibique ) obfervandum efle, quoties ob
metum vel dolurn defideratur ipfa negotii fummo
jure validi refciflio , & plena inftauratio, tri|in-
ta vero annorum fpatium admitti, ad id, ut quis
ob metum dolumve confequatur , quanti fua in-
tereft , fe ex illato dolo aut incuflo terrore rem
non ainififle, tranftatione ipfius rei in fuo vigore
perdurante. '

r ir v lv s 11 l

De dolo malo.

s UMM

i. Dolus vel bonuS vel malus efi, vel ex re velex
propofito.

1. Dolus non prcefumitur fied probandus; quibits
modis probetur.

3. Si dolus caufiam dederit contrattui bontt fidei, is
ipfio jure nuUus efi, ncc ttanfit dominium, ncc
opus refiitutione ? agi tamen potefi ad id quod
interefi. Satisfit objettionibuS.

4. Si dolus inciderit ih contrattum bona fidci, non
dmr doli attio, fedexipfio contrattiu

llgipl

ARIAi

5' Quidjnris, fi tertii dolus interveherit in negotio
honce fidei.

6. Si dolus caufamdederit negotio firittijuris, vel
in illud incident, negotiumnon efiipfb jurenul*
lum, fied reficindendum.

7. Ratum manet negotium tmne dolo gcfium, fi
ita velit is qui dolum paffus efi.

8 Quidfit doli attio ? quibtts detur ? non ei, qui
ipfiein dolo fiuit, nec ei , qm adverfiarii dolum
fichit.

9. Con-

-ocr page 263-

SD E D O t O

Cotitra quos rletiir ? de dolo procummm, tilto-
rum , decnrionum. Quidfi pkres dolumfecerint.

10. Non contra tertios pojfejfores. An contra pa-
rentes , patronos & heredes eorum j an contra
honoratos t quo modo verhis affw temperanda
fit. ut bone fidei mentto fidt.

11. Ad quid tendat doii attio.

12. Intentanda intra biemium. Attio tamen in
fattum in id, in quo alter locupletior fattus efi ,
perpetuo durat, etiam contra heredes. Quidmo-
ribus.

13. Quibus cafibus cejfei doli attio t an ei loius, fi
alia attio aliudve remedium fiuperfit ? cum qui-
bus atfionibuspofifit concurrere ?

14. Non concurrit doli attio ciim iftdebiti condittio-
ne, nec cum condittione caufa data &c. neccum
attionepireficriptis verbis.

Olum JurifcOnfulti haud incdn-
cinne diftinxerunt in bonum &
malmn. Bonum dixerunt, qui
vel in univerfum a jure proba-
tuserat; veluti, cumadverfus
hoftem iatronemve folertia ad-
hibetur. I. 1. §. nonfiuit 3. jf. b. t. VeJnon proba-
tus quidem , fedtamen impunitus ac toieratus ;
qub pertinet ■, quod ab Uipiano didum , in pre-
,tio emtionis & venditionis naturaliter licere con-
trahentibus fe circumvenire. I. in caufiie i6. §.pen.
ffi. derAinor 25. annis. l. item fi 22. §. ult. ff. lo-
cati. adde. /. 8. C. de refcind. vendit. Malum do-
lum dupliciter confiderarunt; alium nempe, qui
ex re ipia eft, ac in laefione iminodica conftftit,
etiam iine concurrente lsedendi prbpbftto, fi ini-
tium negotii refpicias; quo cafu res ipfia iti fie do-
htmhabere dicitur. l. fi quis Cum aliter 36. jf. de
vcrboY. obligat. Aiium ex propofito, in quo
adeft lsedendi anirnus' qui ideo etiam k cuipa di-
ftinctus eft, quippe quse magis dici poteft faftum
inconfuitum , quo alteri nocetur : cum ex ad-
verfo dolus iileex propofito & in fpecie confide-
ratus, fit caliiditas, faliacia, machihatio, ad cir-
cumveniendum, fjiiiendum, decipiendum akerum
adhibita. /. 1. §. dolummahm i.ff. b. t. feu, cum
alterius circumfcribendi caufa aiiud agitur &aliud
agi fimulatur. l.fiirisgcntium 7. §. dolomalo g.fif.
depattis. Circero hbr. 3,. de ofificiis. ubi & memora-
bile calliditatis infignis exemplum exhibet in Cajo
Cannio equite Romatto, circa hortulorum em-
tionem per venditorem Pythium circuinfcripto.

2. Fit autein dblus vel in contradtibus , vel
In teftamentis, vel in legibus. /. 1, §. ult. ff. de doli
mali& met. except.l.fraus ff.delegibus. Seduti
metus non erat prsefumendus,. verum proban-
dus fecundum tradita in tit. prseced^ ita & in dolo
idem obtinet. /. quotienS 18. §. qui dolo l. ffi. de
probation. quem tamen, cum inmente refideat
non aliunde redtius quam fcx qualitate fa6ti aeftH
mari, adeoque ex circumftantiis colligi j refcri-i
pturn eft. /. ad rejcindendam 4. L fi volutltate 8.
L doius emtoris 10. C. de refcind. vendit. Ldoium 6.

16. Nec cum dttione iutelx , aut reflitutmte ex
capite minorennitaiis.

17. Nec ctim attione ex tefiamerito.

18. Neccum attloee.judicati.

19. Nec cum prifitna attione, fi attor dolo rei iit-
duttus, quafi nihil deberetur, confienfierit in m
abfioiutionem. .. t

20. Nec cum dttione adexhibendum dut m vitt-
dicatione.

21. Nec cuih attiorie depofiti aut iegts Aquilice.
22; Nec cum dttione negotiommgeflorum:

23. Neccum condittione ob caufiam datorum ex
contrattti do ut des , vel do ut facias.

24. Hodie dcti attio perpetm durat.

C. h. t. Quse vero illa fint ihdicia , qua: fa&o-
rum qualitates , ad dolum arguendum fufficien-
tes, vide plenius apud Menochium de prtefium-
tion. libr. 5. prcefiumt. 3. Mafcardum deprobation.
concluf^i. 532. 533.

3. Dolo taineh probato, non idem femper ef-
fedtus eft i etenim vel caufam dare poteft con-
tradui, vel tantuih in contra&um incidere. Cau-
fani dare contradtui dicitUr dolus, cum animufti
contrahendi noh habfens ad contrahendum indu-
citur, nuliatenUs contradurus, fi doluS defu-
iftet. Incidere vero in contraftum tunc cenfetur *
cum qUis fponte quideni contrahit, fed in modo
contrahehdi, veluti in pretio aut aliter decipitur.
/. & elegariler 7. jfi. k t. Si dolus caufam dederit
contraftui bona? fidfei, is ipfo jure nullus eft,
ut reftitutione opus non fit. d. I. 7. ffi. h. 1.1. in
caitfice 16. §.x. jun£t.pr. ff.de minor 25. dnnis. L
pupullus 5. §. itemipfe 2. fifi. de auttoYtt. tiit. L ea
vero 3. ult.fi'.profiocio. Cumqueid quod nul-
lum eft, nullum pbffit effedtum producere, con-
fequens eft, ut heque dominium heque jus ullum
aliud ex fubfecuta ad negotium nullum traditio-
ne pqffit y^deri in emtorem tranfiatum : nun-
quam enim nuda traditio dominium transfeit t
fed ita, fi venditio aut alia aliqua jufta caufa ea-
que valida pracefferit, propter quam traditiofp-
queretur.,/. iiunquam 31 ff. de acquir. rer. domtf.
arg. /. bcec ratio 3. §» fciendum 10. & 11. jf. de
donat. ihter. vir. & itxor. Et fane, fi per traditio-
nem ex titulo tali qui nullus eft, vel qui crede-
batur praeceffifte cum non praxefliffet, ne ufuca-
piendi quidem, facultas in accipientem transfera-
tur, t. 1. §. 1 2ifif. pro dohato. I. 2j. ff. deitfurpi
& ufiuCap. quonam obfecro jure poflet dominium
tranfire ?. Si qujd traditio ad contra&um ipfo ju-
renullumfubfeeuta operetur, non tamen aliud,
quam ut nuda poffeiffio naturalis, quae fa£ti eft j
in accipientem transferatur. arg./. 1. §, fiviruxo-
ri 4. ff. de aCqmr, vel amttt. poffefif. Unde 8t
tales qui ex titulo nullo tenent, dicuntur poffide-
re pro pofleflore./. nec ullam 13 . omnibus 1.
ff. de petit. heredit. Porro, dominio non tranfla-

" toas

M A t 6,

15;. Nec cum aliis attionibus ail jpromiffum hriimal
competentibus, fi iliud ante vel

moram oc-

-ocr page 264-

$4-8 k 1

to , dubium eifTe nequit, quin dolum pafTus or-
dinario jure rem fuam non ab eo tantum qui do-
ium fecit, fed & a quovis bonse vel matefidei
poffeffore poffit ex jure dominii vindicare, toto
tempore rerum mobilium aut immobilium vindi-
cationi per leges aut mores praefinito ; (cum ex
adverfo doli aftio non cohtra quemvis pofieflb-
¥em detur, fed foluip dolofum, ut poftea trade-
tur) quae fententia etiam rebus judicatis in Hoi-
iandia firmata eft. Neofladius. Curicc fupr. de-
iifi $. Groenewegen ad Grotii wand. adjurifprkd.
Holl. lihr. 3. cap. 48. num. 15. Refponfa JCtor.
Holl. pari. 4. confil. 2. Sim. vah Leeuwen cenfi.
for. part. 1. libr. 4. cap. 42. num. 4. Waflenaar
praff.jud. cap. 2. num 46. Ntc contrarium pro-
bari poteft ex. I. ft rcs 12. §. l.ff. de juredot. ubi
mulier circumventa m eo , quod fervum marito
in dotem dederat, dicitur aftura ad id , ut fervus
fibi reftithamti Non ehim negat jurifconfultus
dationem in dotem inutilem effe; fed cum poflef-
fio in maritum eflet tranflata, mulierem ait jure
afturam., ut fibi iervus reftituatur, cujus pof-
fe^io nullo jure valide fuerat in maritum tranfla-
ta. Quod vero refcriptum eft, prsefidem provin-
ciae juflurum , ut dolo fafta venditio refcindatur.
l.fidolo 5. C. dc rcficind. *vend. id itidem non per-
peram de retraftatione implementi, feu tradlitio-
his, ad venditionem nullam infecuta:, accepe-
ris: aut, fi de emtione nondum per traditionem
impieta legem intelligas propter finalia verba ejus,
iiovum nOn eft , ut refcindi in jure noftro dica-
tur , quod ipfo jure hullum efle, aliunde con-
ftat: nam & venditionem praedii pupiliariis fa-
£lam contra DiVi Severi orationem, prjefidis
fententia non immerito refciflam efle , traditum
1. & fiis 9. C. de prtcd. & atiis reb. minor. quam
tamen re ipfa nullam fuifle, fic ut rei alienata»
Vindicatio permiffa fuerit, expeditum eft. I. ma-
gisputo 5. tes aiiemm 15\ ff. deprted.

& aliis reb. minor. Idemque judicium efto de
l. exemto 11, §./?quis virginem 5. jfi.deatf. emti.
ubi emtori, mulierem pro virgine enenti, dicitur
ex emto dari aftio ad refoivendam emtionem,
cui tamen dolus venditoris caufam dederat, dum
fciens eintorem errare paflus eft. Refoivitur enim
venditio , qua? ipfo jure nulla erat , eatenus,
quatenus traditio & pretii numeratio jam fubfecu-
ta erat, ideoque in ipfa lege dicitur aftio danda ,
utpretio refiituto mttlier reddatur; nam ut nemo,
ita nec esntor fibi jus dicere poterat, ac privatim
pretium folutum extorquere ; fed judicio, & in
cafu noftrse iegis aftione ex emto, opus erat ad
ea recuperanda , quae ex contra&u nuiio erant
poffeflione tenus tranflata, &, quantum quidem
ad nummos attinet, forte jam expendendo con-
fumta. Minus hanc premit fenterttiam. /. dolus 1 o.
C. de reficind. -vendit, Cum enirn illic in fola pre-
tii quantitate laefio acciderit dolo adverfarii, ap-
paret fatis, doium non tam caufam dedifle con-
traftui, quampotiusinemtionemincidiffe, non
eo pretio contrahendam fi dolus defuiffet: unde

T r t. III.

& dominium rei fic emtx in emtorem, & rurfus
per hinc ih fecundutn emtorem tranliatum fuiffe,
afferitur; quod non effet, fi doius dediffet emtio-
ni caufam , ut ante di&um. Licet autem ob do-
lumcaufamdantemcontraftusbor.ee fidei nullus
fit, tamen fi extali contraftu laefionem fuftinUe-
rit qui dolo circumventus erat $ afti onem ex ipfo
ilio contraftu nulio eft habiturus, ad id quod in*-
tereft, fe circumfcriptum non efle: eo modo,quo
& ex emto agitur adverfus eum , qui fciens rem
facram pro profana diftraxit ignorartti; quamvis
& tunc contraftus a:que hullusfit. §. ult. Infiit.
de emt. •vendit. I. qui cfficii 62. §. i. jfi. decontrah.
emt. d. I. ex emto 11. §. ft quis virgmem 5 .ffi. de
aft. cmti. i

4. Quod fi in bonie fidei contraftum dolus in
ciderit, neque ipfo jure nulius eft contraftuS j
neque aftioiii famofe doli iocus eft; fed magls
ex ipfo illo cbntraftu bortac fidei aftio datur. /.
& eieganter 7. §. non fiolum 3. in fine. /. fi quis
affirmaverit 9. pr. jfi. h. t. I. Juiiant/s 13. §. fi
venditor 4. §. 5. & 6. jfi. de aft. cmti. I. in ven-
dendo 66. §. 1. ffi. de contrah. emt. eo quod con-
traftibus bonae fidei femper ipfo jure ineft aftici
& exceptio doli; adeoque doio probato , ab"-
folutio excipientis fequetur , aut agertti caufa
redintegrabitur. arg. d.l.n. §. 5. ff. de affi
cmii. Neque hifce contradicit Ulpianus in /.
quod •venditor 3 7. jfi. h. t. Cum legis illius fen-
tentia nOn haec fit, quod detur contra vendito-
rem hsec aftio famofa doli ; fed magis ibi qua>
ftio eft, an , fi a venditore non commendan-
di fed decipiendi gratia quid diftum fit, locus
fit aftioni aedilitise redhibitoriae vei quanti mino-
ri$, quafi ex difto promiffove, (ex quo difto
promiffove aedilitias dari aftiones conftat ex l. fi
quid venditor 18. I. ficiendum 19. §. ii 2. 3. 4.
jfi. de adilit. edifiis.) & refpondetur, non effe ex
difto promiffove aftionem; idque , quia ven-
ditor 11011 eo dixit animo, ut praftaret, neque
quicquam promifit : quod tamen requirebatur
ad id, ut quis ex difto promiffove poffet jedili-
tia aftione teneri. d. II. Quia tamen dixit ven-
ditor decipiendi animo, & ita in dolofuit, dan-
da dicitur de doto aftio; id eft, danda eft pra-
pter iilum doium aftio, & quidem ex emtofeu
ex ipfo contraftu, in quantum aftioni ex em-
to ineft de dolo aftio, quo fit, ut famofa ,.ac
fubfidiaria doli aftio dandanon fit. d.l. 7. §. 3.
in fine.ff. h. t. Majoi difficultas eft in. /. dotus 10.
C. dc reficind. •venditione. in qua cum fermo effet de
dolo in contraftum £mtionis incidente , (uti
pauloantedemonftratum) fubjungitur, ei, qui
doio deceptus eft, contra illum, cum quo con-.
traxerat, in integrum refiitutionem competere;
quodnon nifide reftitutione ex capite doii, at-
que adeo doli aftione famoia , videtur accipien-
dum effe. Sed non ita eft, neque enim id per-
petuum eft, quod per in integrum reftitutionem
in jure noftro denotetux remedium praetorium ex-
traordinarium, per quod negotium aliquod fiur

refti-

-ocr page 265-

D E D O iv

rcfl:itnitur acqiiitati: fed & quandoque omnia iila
comprehendit remedia , quibus quis ordinario
jure, a6tione ordinaria , a fe daitlnum amoiitur,
& gefli refolutionem impetrat. Quo fenfu credi-
tores a&ione Pauliana -vei refciiforia obtinere di-
cuntur reftitutionem iri priftmum ftatum. /. ait
frcetor. 10. §i pratered 22. ff. qux in fraud.eredi-
tor. & qui experiuntur interdido, ne quid in io-
co publico fiat.7. 2. §. hoe interditfum. pemdi. ff.
tte quid in locopubl. fiat. Simili ergo modo etiim
in d. L 1 o. reititutio in integrum nihil aliud eft ,
quam pretii iniqui, dolo conftituti, emendatio,
aut propter dolum emtionis infirmatio, accom-
tnodataadid emti venditi aftione. arg. d. I. ii.
§.5 .jfi.de ati. emti. Afm-

5. Si tamen non alterutrius ex contrahentibus,:
fed tertii dolus in emtione aiiove bonae fidei nego-
tio intervenerit, rationis eft, hanc dari de dolo
aftionem : cum enim inter teitium iilum fraude
fua Ijedentein ac lsefum nuiius cohtra&us intercef-;
ferit, ideoquenec ex contradh actio de dolo fa-
^to poffit moveri, necefle fuit, ad hanc fubfi-
diariam doli aftionem recurri. Quo fundamento
doli aftio in prtjrenetam datur, fi is calliditate cre-
ditorcm circumvenerit 3d faciendum nomen ini-
doneum, feu, ad credendum inidbheo debitori.
I. 2. ff. deproxerietieis. uti& adverfUs fervuth, qui
confilio callido minorem ahnis 2 j t induxit ad fui
Venditionem , fi poftea pet emtorein fuerit manu-
miifus. I. & eleganter 7. f.h. i, Contra eunvqUo-
que, qui dolo malo commodfivit venditorimihora
pondera mercis appendendte grfitia, ut emtor lar-
deretur ; cum aftum eftet, ut hifce ponderibus,
qus commodans sequa affirmaverat,appfenfib fie-
ret. I.arhitrie 18; §.deeo^ .jfi.h. t. Quibus in cafi-
bus etiain non ad contractus infirmationem con-
tendi poteft, fed tantum ad id quod intereft, do-
lum haud interveniife, fi modo dolo careat uter- '
que contrahentiUin \ nt alioquin ex alieno deli-
6to in irritum deducantur negotia cum detrimen-
to ejus, qui bona contraxit fide , & modieam
tantum , non enormem , alteri intulit laefionem.
Si enim ultra dimidium l^fio efiet, etiam defi-
ciente contrahentiuffi dolo ad remedium ltgis 2.
C. de refcind. vend. refugium pateret, Ut dice-
tur tit. de reficind. njend.

6. Hxc ita in bonse fidei negotiis; aliter ffefe
tes habet in iis quae ftridi juris funt, quippe qux,
five doius caufam dederit. five inciderit, ipfo
jure nulla non funt; ufque adeo, ut, fi Wif-
fembachio credaffius, apud prifcos Romanos do-
lus in ftrifti juris judiciis fuerit impunitus; Wif-
fembach ad Pand. h. t. num. 30. de quO tainen
merito addubites ; tum quia nullo modo proba-
biie, Romanos adeo sequitatis, rationis, jufti-
tiajque amantes , ufque ad teffipora Ciceronis
tantam pafluros fuifle fallacise licentiam : tum
etiam quia id non evincitur illo Ciceronis loco,
quem ex Iibro 3. de officiis deprompfit: quippe in
quo non de ftrifti juris contradu, fed hortulo-
rum venditione fermo eft j ad quorum emtionem

O M A L 6, 249

pelleftus erat Cannius aftuto •venditbriS fifto;
fic Ut inde in ipiis etiam bon® fidei negotiis dolus
imputiitus eflet; quod tamen ipfe Wiifembach
haud admittit. Sed & huila illatio iegitiffia eft i
fi teinpore Ciceronis Aquiiius quafdaffi cbncepe-
rit formulas, doli avertendi-caufa, ergo ante illas
adinventas dolus iffipunitus fuit. Quicquid ejus
rei fuerit; iliud faltem in aperto eft, noftro jure
ftrifti juris negotia fummo jure fubfiftere, fed
propter dolum incidenteffi aut caufam dantem Vei
per aCtionem ex ftipulatu recipere iniquitatis cor-
re£tionein ,• quoties de doio cautio interpdiira
eft, vel ftipulatione illS deficiente per Kanc doli
aftioneffi enervari. I. & clcgdnter 7: §. non fiolum
3. ffi.b. t. hfiquis ctimdUter 36. jfi. dcverbor. oh-
ligat. l>. pcn. C. deinutil. ftipttl. Nec rfe&e dixe-
ris , doio inttrvcniente omnem eife exclufum
conftnfuffi', fine quo noh magis firmi eife aut ab
initio' fubfiftere poflunt ftrifti juris qUam bonse
fidei contracftus. Quamvis enim verurn fit, do-
lo impediri, confenfum illum, qui fecundum ju-
ftitiam - fuififet'interpbnendus fi dolus defuiflet ;
non tamen omnis confenfus ea ratione deeft; ih
quantiim pi-omiifor in doloia ftipiilatione cohfcius
eft , quid & cuipromitta l.i.fiid quod duruinzi.
jfi, de verbor: oblig. quemadmotlum emtor fraude
circumventus cbnfentit in certuin pretium vendi-
tori pro re certa exfolvenduffi. Cuin vero in ne-
gotiiS ftridti juris non taih fpeftetur , qua ratio-
ne ex bono & stquo iilter cbntrahentes tonve-
hiendum fUerit, q^uam potius, quid haturaliter
inter eos placuerit,, fecunduffi verborum ibrmu-
iam ac coriceptionem : mirUffi videri hbti debet,
ea fumrno jure confiftere , ex Cbnferifu quali
quali, donec refcindantur. Cumque ex adverio
in iis; quse funt bonse fidei, prsecipue infpiciatur ,
quid ex bono ik scquo fieri debuerit, atit fiiiflet
conventum femoto dolo , quafi ineflk confenfui
conditio , fificilicet ita rcs fiefie habeat, ui hdberc
dicitur , fingitur , fimulatur ; confequens his
fuit, ut toties nulla eifent hsecbonse fidei nego-
tia, quoties dolUs iis caufarn dbdiifet; quia nul-
lus adfuiifet confenfus iliius,' qUi' dolo ad con-
trahendum indu6tus eft j; fi dolus ille non ihter-
veniifet. «V trtm^

ji Illud haud prsetermittehdum > in gratiam
ejus, qui dolo circumventus eft, id conftitutuni
eife , ut negotia dolo gefta ipfo jUre nulla fint vei
praetoria innrmentur reftitutione : ac proinde j
fi , non obftante dolo , ftare velit conttaftui is
qui dolum paflus eft, dum fibi nihilominus con-
ventionem expedire "credit, rata procul dubio
mahfcre debent dolo conventa , cum quifque juri.
pro ie introdufto renunciare poflit; nec arquum
fit , ut , quse in alicujus favorem conftituta
funt, irivito eo in 6jus contorqueantur Isefionem.
arg. /. pen. C. de pdttis. I. quod fiavore 6. C. de legi-
btts. Quibus accedit, quod ex parte ejus , qui
doium fecit, pleniflimus cOnfenfus, atque adeo,
etiam plena obligationis caufa eft. Coftalius ad
L7.jf.jfX Zoefius ad fiand. h. t. num. 9. 10,

I i Pert-

-ocr page 266-

J50 L i B. IV.

Perezius aL Cod.b. t. num. 8. in fine.

8, Eft autem aclio doli prxtoria , perfonalis,
infamans > & ob id fubfidiaria, fi modo ex fuo
dolo, fuoque nomine ( non alieno ) eonvenia-
tur. I. i. §. dtprcetor ^ junft. I. Sabinus 29.ff< b.
1.I. furti 6. §. fi quis 2. fft. de bis qui nou inftim.
quje datur lacfis ex alieno dolo, & eorumheredi-
bus. I. heredibus 13 . ff, h. t. non tamendolofo
contra dolofum,- quippe quo cafu magis dolus
cum dolo compenfandus eft, dum paria delifta
mutuapenfarione tolluntur. l.ftduo 36.ff. b. t. arg.
I. apudCelfum 4. §. Marcellus 13 . ff. de dolimali
C metus except. I. cumpar delithim 154.ff. de re-
gul. juris l. ult. §. pen. ff. de eo per quemfatt. erit
quo minus quis injud. fe ftftat. I. viro atque uxore
ig.ff.foluto matrimon. multoque minusei, qui
fuo ipfe dolo alium decepit. I, tranftaftione 3 o. C.
de tranfatiion. nec etiam ei , qui dolum quidem
paifus eft, fed doli non ignarus: neque enim fciens
prudenfque quifquam fallitur, aut patitur inju-
riam. L cum donationis 34. C. de tranfattion, arg.
I. 1. §. ufque adeo 5. ff. de injuriis. Andr. Gayl
libr. 2. obferv. 6^.num. 2, 3.

9. Competit adverfus eum qui dolum admi-
fit : etiam pupilium , fi pubertati proximus do-
lum fecerit, /. heredibus 13. §. r./. 14. ff. b. t.
contra heredes non aliter, quam quatenus ad eos
ex doJo pervenit, dolove malo faftum fuit, quo
minuspervenerit. /. heredibus 13. jf. h. t. jund.
t.Jiplures 17. §. 1. /. in heredem 26. 27. 28./]
b.t. Si plures dolum fecerint, contraiingulos
in folidum, ut tamen unius prjeftatione caeteri
liberentur. l.fiplutes 17. ff.h.t. Exdolo procu-
ratoris procurator ipfe hac aftione tenetur; ex
dolo tutoris ipfe tutor; ex dolo decurionum cir-
ca adminiftrationem rerum municipii ipfi decu-
riones : ut tamen in dominos , pupillos, ac
inunicipes aftio ha:c danda fit, quatenus ad eos
ex procuratorum tutorum decurionum pervenit
dol o./.fed&ex ij.pr. & §. 1. 2 .ff.h. t. Con-
tra doininum ex fervi doJo aliquando de pecuJio,
aliquando noxalis aflioeft. t.ft quis afftrmaverit

§.pen.ff. h. t. Plane fi plures dolum fecerint,
uno reftituente , vel id quod intereft folvente,
reliqui liberantur. /. ftptures 17. ft. h. t.

1 o. Non tamen contra tertios datur amifti
rei pofteftores , licet adverfus eos metus adio
accommodetur , in qua non ita delignanda eft
perfona, qua: metum fecit, atque quidem in doli
aftione. /. fed & eX I5. §. ult. ff. h. t. arg. /. apud
Celfum 4. §. pen.ff. de doti mati & met. except.
Henr. Kinfchot refponf. 5 7. Nec liberis aut liber-
tis adverfus parentes aut patronos. /. non debet 11.

1 .ff.b.t. aut heredes eorum de parentis patro-
nique defun£ti dolo, cum ne exceptio quidem
doli, ut ut non infamans , de tali dolo opponi
queat; convenit eniin > perfonis hifce tam mor-
tuis quam vivis honorem haberi. /. aftud Celfum 4.
§. adverfus patronos 16. ff. de doh mati & met.
except. Heredibus tamen Jiberti dari poteft adver-
fus patronum, & libeito ipft adverfus patroni

T 1 T. IIL

heredes de ipfius heredis dolo. /. heredibus 13. ff.
b. t. junft. d. t. 4. §. 16. ff. de doti mali & met.
except. Non denique humili adverfus eum , qui
dignitate excellit, puta , plebejo adverfus confu-
larem receptse au&oritatis, vel luxuriofo atque
prodigo aut alias vili adverfus hominem vitse
:emendatioris: quippe quibus cafibus potius itt
fattum verbis temperata adio danda foret , ut
honae ftdei mentio fiat. d. t. 114 §. 1. ff. b. t. quo
non id exigitur , ut aitor dicat adverfariuin in
bona fuifte fide , cum in dolo eftet: fed pOtius ,
ut aftor intendat, reum rem reddere aut id quod
intereft prseftare oportere ex bona ftde ; aut reus
excipiat, negotiuin ita geftum efle , ut ei ex
bonaftde ftare non oporteat.

11. Tendit hsec doli a£tio ad id, ut res dolo
amifla reftituatur , aut alioquin prseftetur id
quod intereft, jeftimandum per jusjurandum in
litem, L arbitrio 18. ff. h. t. five ex vero ftve ex
quafi contraftu res fuerit amifla, dum legata-
rius , cui fupra modum Jegis Falcidia? legatum
eft , heredi ignoranti perfuafit, fatis abundeque
ad folida legata folvenda fufficere hereditatem ,
atque eo modo folida legata eft confecutus. /. fi
legatarius 23. ffi.h.t. Quandoque tamen ftatim
ab initio ad id quod intereft , adtione hac doli
contenditur ; quoties vel certum eft , rem ipfam
reftitui non poffe. d.L 18. §. i.ff. h. t. vel in illis
verfamurterminis, ubinihiltranflatumeft, dum
forte adio temporis lapfu per dolum adverfarii
extinda eft. /. 1. §. tdem Pomponius refiert 6.
L 18. §.pen.ff. h. t. ( de quo concurrente adver-
farii dolo intelligenda quoque /. Anteus 14. pr.
ff. de aqute ptuv. arcendce. ) vel tranflatum qui-
dem aliquid, fed quod reddi nequit, veluti cum
libertas fervo per dolum ejus , quilibertatis affer-
tor erat, incepit competere. /. fidoto 24. jf. b. t.
vel non contrahentium ipforum , fed tertii , ve-
luti proxenetse , dolus intervenit , ut ante di-
dum.

12. Biennio autem a tempore doli commiffi,
non fcientise , regulariter computando , hanc
circumfcribi aftionem, fic ut eo fpatio inchoan-
da ac finienda fit, nifi dolum paffus per abfen-
tiam reipublica: caufa agere impeditus fit, con-
ftat ex. I.3. &utt. C.h. t. adde tit. 1. htijus libri.
Quin tamen in fafturn aftio in id, quatenus ad-
verfarius ex dolo locupletior eft redditus, in per-
petuum danda fit, extra controverfiam pofitum
eft; eo quod Jucra turpia extorquenda funt,
atque ita calculi magis quam maleficii ratio inr-
tur; five conveniatur ipfe qui dolum fecit, five
heres ejus. /. itaque 28. 29. 3 o. ff. h. t. & cum
moribus invaluerit , a&iones rei perfecutorias
tum ex contraftibus, tum ex delidis defcenden-
tes in folidum dari adverfus heredes, licet non fo-
lidum aut forte nihil ex dolo defundi ad eos per-
venerit, ut Jatius alibi exponendum erit, ( vide
interim Groenewegen ad tit. C ex detitt. defunSl.
inquantumhered.ten.) dubitari vix poteft , quin
& in hac doli aitione idem ftatuendum fit.

13. Cef-

-ocr page 267-

-——---mpjjwii

-

......

M A t O.

2'5 t

D

D 6

O

13. CefTat lisec aftio, fi non fatis clare ma-
gnii & evidens calliditas probata fit. I. & elegan-
ter 7. ult. ff. h. t. aut nullam minimamve Ise-
fionem , duos aureos non excedentem, dolus
alterius intulerit. /. (t qttis af/rrtnaverit 9. §. ult.
4. 10. II. ff.h.t. vel Isfio quidem non modica
aliata dicatur, fed alia aftio fuperfxt : cum enim
hxc & extraordinaria •& famofa fit, fn fubfidium
■demum danda fuit, aliis aut in totUm deficienti-
bus, aut falfem eo dubio , an aliz dentur. /. 1.
§.4./. & elegantcr 7. §. non folum jf.h. t. I. de
dolo attio i.C.h. t. l.pen. §. 1. infme. ff. dc in in-
tcgrum reflit. aut denique aliis quidem ad agen-
dum comparatis > fed «que famofis : qua ratio-
ne non dubium , quin cum doli a&ione concur-
rere poffit pubiica falfi accufatio, feinper infa-
mans. 7. quis afflrmaverit 9. §. item fi i.jf. h. t.
jun£t. /. tnfamcm y.ff. depublic. judicHsuti & man-
dati aftio , ele&ioiie aftori data , qua velit expe-
riri, quoties fidejulfor a creditore pignora emit
per debitorem data , nec ea ohlato pretio cum
ufuris debitori vult reddere. /. 1. C. h. t. junft. l.fi
mandatu 59. §. Paulusi.fi'. mandati. Nec in-
tereft , adverfus eandem perfonam an adverfus
aliam alia fit aftio , ut ceffethsec de dolo : ideo-
que fi pupillus tutore auctore circumfcriptus fit,
aftio tutelse potius contra tutorem, quam doli
-contra decipientein, pupillo danda , nifi tutor
folvendo non fit. I. 1. §. ult. I. 2. 3.4. 5.6.ff. h.
2. Uti nec intereft, quaiis fit alil a'(5t.io qua: fu-
•pereft; deneganda enim hxc doli aftio, five rei
perfecutoria five pcenalis alia dari poffit. /. & ele-
gattter 7. §. I. ffi. h. t. vel popularis. d. I. 7. §.
Pomponius 2.jfi. h. t. vel ihterdiftum. /. 1. §. 4.
ff. h. t. vel reftitutio in integrum ex alia caufa ,ve-
luti, minorennitate, vel abfentia j velfruftratione
& tergiverfatioiie tali, quse abfentise comparata
eft. /. 1. §. idem Pomponius 6. jf. h. t. jun<5t. /.
tjuidam debitor 3 8.jfi. h. 1.1. ait.prtetor 23. §. ult.
I. 24.jfi. ex quib. caufi. majores. narn fi nudus do-
lus fine peculiari tergiverfatione in caula fuiftet,
ut exiret a<5tionis dies , de dolo a<5tio haberet lo-
cum. d. I. 1, 6.jf. h. t. Quin & fi a<5tib qui-
dem alia non fit, fed faltem exceptio , qua fe Ise-
fus queat tueri, hsec a<5tio deneganda. /. 1. §4 4.
I. ult, jfi. h. t. multoque magis, fi ipfo jure quis
tutus fit, dum impoffibilis eft aut turpis obliga-
tio./„ 1. §. tj.ff. h.t. uti &, fialia quidem a<5tio
competierit , fed quam lsefus fua propria culpa
deperdidit, dum intra tempora legibus definita
agere fuperfedit j atque ita exiit a<5tionis tempus.
d.l.l. §. idetn Pomponius 6.jf. h. t. '
— 14. Plures quidem fparfim in jure noftrooc-
curruntfa<5torum fpecies, in quibus videri poftet
cum aliis aftionibus concurrere doli a<5tio : ftd
penitius confideratis omnibus, manifeftum fiet,
cafus illos, in quibus doli judicium admittitur j
ab illis in quibus a<5tiones aliar inveniuntur propo-
fitse, diverfos efle, atque ita obtinere id, quo Ju-
ftinianus contrarietatis querelam diflolvi & legum
difcordiam tolli praecepit, in./. 2. §. mtramm
15 .C. de veterijure enucl. Sic etenim doli quiderri
a<5tio heredi datur, quem legatarius, ut integra le-
gata, fupra modum iegis Palcidise relidta , exfol-
veret, fraudulenter induxerat, quafi fatis fuper-
que fufficeret hereditas ad fblida legata. l.filega-
taritis 23 .jf.h.t. fed id ideo , qUia deficiebat in-
debiti condi<5tio; quippe cui tunc locus eft, cum
non fallenti fed ignoranti legatario heres ipfe quo-
que ttoh deceptus fed ertans prsrftitir legata in-
debita. /. 2, §. 1. /. 3. jfi. de condttt. indeb. Quo-
modo etiaitt, fi quis dolo malo debitoris indu<5tus
euin acceptilatione liberaverit, aut aliter in amit-
tenda aftione dolum malum adverfarii palfus fit,
a6tione de dolo refte experitur; quia alia a<5tio de-
eft. /. 11 §. pen.jf. h. 1.1. attione 4. /. fub prtetextii
19. C. de iranfiattion. nec videri poteft danda con-
dittio caufa data vel prffifcriptis verbis a<5tio ad-
verfus liberatum per acceptilationem, quippe cui
tunc locus eft, cum in ipla acceptilatione facien-
da dolus non intervenit, fed demum poft accep-
tilationem debitor jam liberatus, dolo malo iin-
plere detre<5tat , quse facere promiferat, veluti
expromijjorem dare vela lite dificedere. l.fit quis ac-
cepto 4. ffi. de conditt. caufia data. I. cum mota 6.
I. cumproponas 17. C. detranfiatt. quod & innui-
tur in d. I. 1. §. pen. jfi. h. t. dum digitur, aliam
elfe a<5tion'em, nifi in amittenda a<5tione dolus
malus interveniflet;

15* Similjj^r doli a<5tione tehetUr fidejuflor i
qui promiflum animal ante moram occidit; libe-
ratus quippe ab omni alia a<5tione, dum princi-
palis debitor interitu rei debitse , abfque fua cul-
pa & mora eveniente, liberatus erat. l.fifidejufi-
fior. 19. jfi. h. t. jun<5t. l.fi mihi 92. /. pen. fif. de fio-
lution. contendi autem debet hoc cafu per doii
aftionem ad id , ut adtio contra fidejuflorem ex-
tin<5ta reftituatur. /. 38. §. fi qitisprO eo 4. jfi. de
fiolutiottibus. Qua; aliter obtinent, fi demumpoft
moram escdes fadta eflet; tunc enim , uti ob
moram a<5tio alia adverfus debitorem perpetuat^
fuit, ita quoque adverfus fidejuflorem ; aut fal-
Jem adverfus fidejuflorein , fi hic folus in mOra
fuerit. /. mora retSS.jf. deverb. oblig. I. mora 3 2.
§. ?tlt. jfi. deufiuris.

16. Sic quoque, fi pupillus tutoris au<5torita-
te munitus, circumfcriptus ab alio fit, doli a<5tio
tum demum ei contra dolofum danda dicitur , fi
tutor folvendonon fit. /. ideoque j. jf. h. t. Et
quamvis pupillo ctiam ex capite minorennitatis
fuccurri poflit, adeoque aliud videatur fuperefle
remedium. /. quidam 3 8. ff. h, t. tamen legerri
quintam h. t. reftringendam efle ad cafus illos i
in quibus ne minori quidem ob setatem per refti-
tutionem fubveniri poteft, (veluti adverfus li-
bertatem datam. l.fiex caufia 9. §. uit.ffi. de mino-
rib. 25. annis.) abunde coliigi ex eo poteft,
quodind. I. J.cumil. prsecedentibus cohserente*
exemplum fuppeditatur, ad illuftrandam regulam
de non danda doli adione nifl in fubfidium , in
1. 1. §. 4,h. t. propofitam , & in fieqq. §. §. &
legibus explicatam; & extenfam nominatim quo-
Ii % que i

m

-ocr page 268-

2^2 ' i L I B. IV.

que, ut dancla non fuerit doli a£tio , fi quis pcr
in integrum reftitutionem aliam poffit indemnis
fervari. d. /. i. 6.ff> h. t.

17. Infuper, fi arese ufusfructus legatus fit,
& proprietarius in ea aedificium pofuerit, fcri-
ptum quidem ab Ulpiano, eum vel ex teftit-
tnento vel de dolo teneri. I. repeti 5. §. nlu ff. qilib.
tnod. uftusfr. amitt. non tamen ea Jurifconfulti
mens eft, quod aftionis utriufque concurfus
elfet; fed potius, quod pro rei diverfitate ali-
quando a<5tio ex teftamento competat, aliquan-
do doli adio propter defedum a6tionis ex tefta-
mento: nam fi heres arese fruftuarise insedificave-
rit, adtio ex teftamento locum habet, quia heres
ita caufam fructuarii, & ufumfruftum reddidit
deteriorem , & ita non perdurat utilitas ufusfru-
dtus legatario quarfiti. Sin teftator alteri ufum-
frudum alteri proprietatem fundilegaverit, pro-
prietarius ob inaedificationem a fe faftam non po-
teft teneri aftione ex teftamento, cum heres non
fit, fed a£tioni doli tunc locus erit. Licet & alia
huic legi fententia tribui poffit, de qua ad tit. de
legatis : de aftione ex teftamento.

18. Conventus etiam noxali judicio , acjam
condemnatus, fi fervum noxse dedat , fed qui
alteri erat pignon obligatus , judicati a<5tione ad-
huc tenetur; eo quodpignoratum fervum noxse
dando , necdum videri poterat judicato fatisfe-
ciffe, leddemum, fi dedidiffet diffoluta pigno-
ris obligatione. /. ft hominem 69. ff. de folution.
Sed fi lite quidem noxali apud judicemmota, ve-
rum condemnatione necdum fecuta, reus noxaa
dederit talem fervum pignoratum , ut a noxali
judicio liberaretur, atque ita per fententiam judi-
cis abfolutus fit, ( dum omnia judicia oblato eo
quod petitur abfolutoria funt. ult. Inft. de per-
pet. & temp. a£t.) doli aftio accommodandaei,
cui fervus noxa: datus; quia nullam poteft mo-
vere judicati aftionem , cum reus non condem-
natus fed abfolutus eft. l.ft quis afftrmavit 9.
pen.ff. h. t.

19. Adtor quoque, fi rei dolofa perfuafion^
induftus fuerit j ut crederet, folutum effequod
debebatur, aut nullum fibi competere agendi
jus, atque ita confenferit in rei abfolutionem ;
a<5tione quidem priftina experiri poteft, ac ex in-
tegro Jitem movere , abfolutoria fententia non
obftante ; idcoque non doli a<5tione contendere.
/. cum a,te 25 .ff. h. t. fed id ita, fi modo adverfa-
rius reus iteruin eandem litetn fubire paratus fit:
fieniin detrediet, fubfidiarix doli adtioni locus
foret, quafi alia deficiente adtione ; de quo cafu
accipienda. /. fervus tuus 20. 1. ff. h. t. quod
enim rcus femel abiolutus non teneatur iterato
idem judicium invitus pati, led tunc de dolo
conveniendus fit, colligi poteft ex /. & eleganter 7.
%.pen.ff.h.t. eomodoj quo & is qui alienatio-
nem judicii mutandi caufa fecit, adionem in fa-
£tum ad id quod intereft evitare poteft, fi fponte
paratusfitutile pati judicium perinde ac fipoffide-
ret. /. quia etiam 3, ulf.ff. de alien.jud. mut.uuf.

T I T. IIL

2o» Sed nec doli a6tio cum aftionead exhi-
bendum aliave fimili concurrit , fifundi domi-
nus, curn alteri permififfet cx eo fundo cretam
aut arenam effodere lapidefve excidere , pati po-
ftea nolit, ut alter arenam cretam lapidefve inde
ferat: aut enim lapides ex lapicidinis jam cscfi feu
exemti & ita a folo feparati funt, vel arena effof-
fa; & tunc, quia ruta & csefa non amplius funt
partes fundi. arg, l.fundi 17. §. ftruta6.ff. de aff.
emti. atque adeo dominium rutorum cseforumque
jam csedenti & eruenti qusefitum cft, voluntate
domini & quadam quafi traditione, confequens
fuit, non doli famofam adtionem , fed rei vindi-
cationem aut ad exhibendum aftionem cadenti ,
tanquam domino, fuifte accommodandam , ut
liccat ex fundo evehere ruta ac csefa. /. quifaxum
6.ff. de donationibus. I. permiftfti 16. ff. de prcc-
fcript. verbis. aut ex adverfo necdum lapides ex-
cifi fuerunt aut arena effoffa , fed csedendi vel
effodiendi gratia fumtus fa£ti , (in aperturam
forte lapicidinarum aut cretifodinarum , aliumve
apparatum ) & tunc nulla rei Vindicatio locum
invenire poteft , fi fundi dominu.s pati nolit are-
nam lapidemve tolli; eo quod eorum , quse nec-
dum ruta & csefa funt , dominium necdum a
fundi domino receffit, aut in alium tranflatum
eft : ideoquc nec ajia fupereffe potuit quam do-
li a£tioad id quod intereft. l.ftcum mihi 34. ff.
h.t.

2 1. Non etiarn ob tabulas teftamenti deletas
aut corruptas per eum, apud quem erant depo-
fitx, heredi fimul doli & ad exhibendum a£tio
aliaque fimilis datur; fed , poft aditionem qui-
dem hereditatis, ad exhibendum aftio & vindi-
catio heredinata eft, tanquam tali j cui ex aditio-»
ne jam acquifitum eft jus hereditarium, cujufque
jam cscpit intereffe ex jure in re; vel etiam ad:io
depofiti, in quantum ex aditione na£tus eft jus
exercendi adtiones omnes, qu$ fuerant defuncto
qusefitar, uti & utilis, ex lege Aquilia. l.fiquis te-
flamentum 41. /. 42. ff. ad leg. Aquil. I. ipfi tameti
3 ,ff. teftamenta quemadm. aper. infipic. & deficrib.
I. qui tabulas 27. §. ult. I. quidam 32. §. ult. ff.de-
furtis. Ante aditionem vero , cum neque jus
ullum in re heredi qusefitum fit, neque a£tionum
hereditariarum exercendarum poteftas; & tamen
intereffet ejus tabulas dolo non corrumpi, noti
alia quam doli a£tio danda fuit. /. fi. quis tabulai
tyff.b.t.

22. Erraverit quoque, quifquis cum nego-
tiorum geftorum aftione adtionem doli concur-»
rere autumaverit in cafii, quo executor a prse-f
tore datus dolum fecit: etenim viftori quidem
adverfus execiutorem dolofum negotiorum gefto*
rum aftionem competere , quia is in exfequendo
vidtoris negotia gerit, ab Ulpiano traditur. /. ait
prtetor 3. fi exfiecutor U.ff. de negotiisgefiit. fed ,
cum condemnati negotia executor non geflerit i
non poteft is ob rem fuam dolo malo vilioris dk
ftra£tam experiri negotiorum geftorum a£tione j
fed tantum de dolo. l.fipignora 50.ff.de evitiion.

23. JEque

-ocr page 269-

23» iEque a vero alienum , ex contra&u in-
hominato, do ut des, vel do ut facias, condiftio-
nis ob caufam datorum & aftionis doli concur-
fum efle. Condiftio ob caufam datorum ad data
repetenda tunclocum habet, cum ab uno latere
jam datum eft , ut viciffim detur aut fiat. /. dedi
3. §. 2. e^ feqq-ff- deconditt. cauf. data.l natura-
ftquidem \. ff. depreefcript. verb. Nec
doli aftio ufpiam hoc cafu datur ; non utique in
l. cumproponas 4. C. b. t. cum iiiic non de contra-
2 tj. A n n i s. 2 55

ctu do ut des aut do ut facias, fed magis de con-
tradu facio ut des videatur agi; de quo iatius tir.
de prafcript verbis.

24. Cxterum cum noftris moribus doli aftid
non infamet, eam totis triginta annis durare, tra-
dunt intcrpretes; eoque facit. I. itaque 28. &
29. ff. h. t. fed cum eadem hic in metu, qua: in
doio, ferventur, ea, qus titulo prsecedente quod
metus caufa iatius difputata, huc quoque trans-
ferenda funt, ne a£tum agatur.

De minorieus

TITVLVS IV.
De minoribus 25. annis.
SuMMARIAi

1. Qua tetate qttis major cenfeatur, puhertdtem effe
triplicem, iimplicem, plenam pleniflimam.
Quifint minores. An ultimus annusaut dies cee-
ptus habeatur in minoribus pro completo ; & de
die intercalari.

2. Variant ieges municipales circa tempora majoren-
nitatis.

3. Majorennesfitmt pcr impetrationem veniaata-
tis. Qua cetate quis eam jure Romano ac mori-
hus impetrare poffit, & quce probanda fint.

4. Solus princeps ictatis ycniam dat ; quid moti-
bus ? an curice provinciales Hollandia vel Ultra-
jetti ? an civitates & municipia t

5 • Qlfi veniam cetatis impetravit, advcrfius poftea
gefia non reftituitur. An immobilia alienare
pofifttjure Romano & hodierno.

6. fure Romano nemo per nuptias majorennis fie-
hat; moribus contra , alibi tamen magis, alibi
minus; cujus rationes redduntur.

7. Quxtenus quifique pro fiatutorum diverfitate per
nuptias majortnnis fit, refiituiex cstatis attxjlio
non potefi.

8. An in loco domicilii per cttatis veniani 4 autper
nuptias, aut per definitum minorem annorum
mmerum ad majorennitatem requifitum, pro
tttajore habitus , in alto quocunque loco pro tali
habendus fit, ratione contrattuum & alienatio-
nis immobiltum, fimiliumque. Refutatur Bur-
gundus & alii.

9. An quipernuptias , aut veniam ceta-
tis in loco domicilii obtentam autper minorem an-
norum numerum lege domicilii definitummajoren-
nesfiattifiunt, viduitate aut migratione ad locum
atium iterum minorennes fiant, finecdum ejus
tetatis firit, qttam lex novi domicilii ad majoren-
xitatem requirit , per diftinttiones explicatur.
Ubi&, quod quis reftitui pofifit adverfius impc-
tratam cetatis veniam , fi fibi damnofiam putet ;
& an minor auttore curatore migrare pronrificue
qtieat ?

i 1 Si quid danditm vcl faciendum fit ex contrattu
vel tejlmento, wm, vei donec quis ad legiti-
wmfiett fierfiettam cetatem pcrvenerit, non de-
fignata videtur ea , quce ex nupttis aut venia
cetatis aut lege munidpali fiuit, fied cetas 25;
annorum.

12. Utminor refiituatur prohari dcbet minorenni-
tas, idqueper ipfium minorem. Quibm probetur
modis ?

x 3. Dehet & Confiare de lcefione. An minori in-
cumbat lcefionis probatio ?

14. Reftitui poteft minot adverfuS confiefifionem,
adrogatronem, novationem, delegationem, acce-
ptilattonem, lcgati agnitionem, comprohuftum,
mandatum interpcfitum aut fufceptum, ncgle-
ttam fideicommtffi infinuationem.

15. Adverfius venditionem fuarum rerttm, qttam
ipfie fecit ex decreto magiftratus.

16. Quidjuris , fi tertius rem minoris vendiderit
& tradideritprcemififis edittis publicis &fiolcnni
judicis decreto ? an turic minor refiitutus rcm
vindicave pofifit ? an & rata manente venditio-
ne pretium petere ab iis, quibusillucl ceffit, ve-
luti a creditoribus venditoris ?

17. An minoy vefiituendusfit adverpus venditionem
irerum fiuarumjurc pignori obligatamm five con-
ventionali, five legali, five prcetorio ftve judi-
ciali pignore, & per creditms aut in eorum uti-
litatem diftrattartim , explicatur per diftinttio-
nes exjure Romano. Et quid moribus noftris ob-
tineat ?

18. An adverfus donationem fimplicem aut re-
munetatoriam ? an adverfius dotem, & quid nw-
rihus ?

19. Non darida refiitutio adverfius ddarium fieu
dotalitium immoderatum; nec nofiris morihus ad-
verfius immoderatam fponfialitiam largitatem; li-
cet aliter dejure Romano;

20 i An advcrfius jurisjurandi delationem, ttanfia-
Ctionem, hereditatis divifionem , aut affignatio-
riem honorumparentis defuntti per fiuperftitem iti
rehus autrerum pretiis fiattam ?

21. An advcrfius folutionem, quam minor feciti
(Uftinttmibus explicatur^ t & quid moribus.

* i 3 32; An

-ocr page 270-

L I B. IV.

aa. An ndverfus folmionm, quam debitor mino-
rifecit; quidjuris in folutis ufuris aut reditibus ?
quidjuris, fi minori fitfcitfd reftitutio hereditatis
excaufa fideicommiffi ? & quidmoribus ?

23. An adverfius mutuum, quod minor dedit vel
accepit ?

24. An adverfius omififionem hereditatis ?

25. An adverfiusrennncktionemhereditatis, quam
accepta dote minus cOngruafiecit puellaminoren-
nis , ex juris Canonici prceficnpto ac ufiu ho-
dierno.

<*6. An adverfus aditionem ? & quidjuris, fiin-
terim minor credita vel legata folverit, vel ei
foiutum fit ? An coheredi invito accrefcat portio
tninoris refiituti ? & quidjuris, fi minor pofi
refiitutam ex fideicommijfo hereditatis paftem,
refiituatur adverfius aditionem ?

27. An refiitutus adverfius aditionem refiituiiterum
pofifit contra omififionem hereditatis ?

28. An adverfius licitationem , qua ipfie minor in
auffione publica fiuperatus efi, aut alium fiupe-
ravit? 1

29. An adverfius ufucapionem & prcefcriptionem
legalem, & quales praficriptiones currant mino-
ribus, quales non , tum Romano tum hodierno
jure ?

3 o. An adverfus lapfium temporis conventionaiis,
cmn patfum de redime ndo intra xertum tempus,
aut lex commifforia effet appofita, five minor
emerit aut vendiderit, five prcedeceffor ejus ?

, 31. An adverfius omiffas injudicio allegationes &
probdtioneSy an adverfus eremodicmm contra-
ttum, contumaciam vel quafit

32. An ddverfiusfiententiam & omiffam appellatio-
nem velfupplicationem, fi ea lata ab illo , qui
vice fiacra judicavit ? an & contra interlocuto-
riam ?

5 3. An fi viduus aut vidua maffaria fiuccubuerit
in lite, fibi tum liberis minorennibus conjugis
prcedefuntli communi, minores hodie contra talem
fententiam refiituipoffint ?

'34. Ex qttibus aliis caufis minores refiituipofifint,
remiffive.

3 5. Contra quos minor reftituatur, an contrd mu-
lierem Vettejdno , filium familias Macedoniano
tutam ? an contra dlium minorem ? tin contrd
tertium rerum amiffarum aut omiffarum poffef-
forem ?

3 6. Quinam citandifint, ut minor reftituatur; An
quo ufique minor pretium reddere debeat, fi
advcrfius venditionem rerum fuarum refiituatur ?

37. Quid recuperet minoY refiitutus ? dn fruftus
rei, an ufiuras pretii vei mutui ?

3 8. Refiitutio minori concejja prodefi etiam heredi-
bus ejus, qui etiam eam ex capite minoris rette

- petunt etiam adverfius immixtionem, qua minor
fie paternce mificuerat bereditati. Singulare jus in
exceptione non numeratce dotis notatur.

39. An & quando profit fidejufforibus ? Anetiam

254

T I T. IV.

prodeffe pofifit fidejuffori , qui minori pro qu%
fideptjferat, hcres extitit ?

40. An etiam profit aut competatparticularibus mi-
noris fuccejjbribus, puta legatariis, ilonataniS ,
emtoribus ?

41. Non prodeft nec compctit extraneis, non iis,
qui minori qitid gerendum mandarunt, necfira-
tnbus majorennibtis fi hi cum minorennibus dam-
nofiam adierint hereditatem, aut negotium geffe-
rint damnofium , nifii iliudindividuum fit. Emtor
tamen prcedii recedere poteft a tota vcnditione ,
fitinus venditorum ex caufia cetatis refiituatur. •

42. An filiusf. iccfius rcfiituitpoffit, & an refittu-
tio patri prodeffe ?

43. Cejfat reftitutto, fi quis fie dolo majorem aixerit>
vcinon vana opinione pro tali fit habitus; njfi
adverfiarius ficiverit, minorein effe; cujus ficien-
tice probatio minori rejiitutionem petcnti in-
cumbit.

44. Ceffat, fimajor fattus rata hahueritin mino-
rennitate gefta, expreffe , vel tacite> Quibus
modis tacite fiat ratihabttio, quibus non , cxcm-
plo declaratur.

45. Non refiituendi minores adverfius matrimo-
nium, libertatem, pcenarum aut accufiationis re-
mififionem: an adverfius deitffa , dolo aut culpi
commiffa ? an adverfus inficiationes, ex quibui
lis in duplum creficit ?

46. Nonetiam contrafiuos contraffus juratos. An
auth. facramenta puberum pertineat ad impube-
resjurdntes ?

47. An ad contraftus puberum, qui ipfio jure nul-
lifiunt, & an puberesjurantes careant propte«
rea atiione metus, doii, & fimUtbus ?

48. Moribus bodiernis evdftuit pdfifim. d. auth. fa-
cramenta puberum. C. fi adverfus vindit.

49. Cefjat reftitutioftminor jure communi ufius fitt
ddmnum fientiat ex contratfu patris vel alterius ,
cui heresfiuit, velfi cafiufiortuito.

5 o. An rejlituendi, qui lcefi, dum errabant in arte,
quam profitebantur ? An jurificonfiuitus minor ,
fi errans injure damnum fienfierit ?

51. An mercatores minores, fi capti in fua nego-
tiatione; & qui proprie cenfeantur mercaturam
profiteri ? qiiid fificemina minor nupta vel in-
nuptdpubltca mcrcatnxfiuerit, & ita contraheni
hefafit ?

52. Ceffat refiitutio, tanqudmfiupervacua, inca-
fibus quibus minores ipfiojkre tuti fiunt. Expli-
catur. I. 1 o 1. flf. de verb. oblig.

5 3. An minor reftitui pofifit, fi alia aclio ordinaritt
ei fuperfit, per dtfiinftiones expltcatur , &
exempiis iliufiratur.

54. An ceffet refiitutio , fi emtor m ad minorem
pertinentis fittpplere minori veltt id, quod pretio
jufto deeft ?

55. An exemplo minorum reftituantur etiam pro-
digi, furiofi, mente capti, fificus , ecc/efia }
civitates, pauperes-t & fimilcs ?

i.D*

-ocr page 271-

De minorib

E varia hominum atate, qua-
tenus juri noftro explicando
non admodum fubfervit, vi-
deri poteft Iftdorus origin. hbr.
11 ■» cap. 2. fuffecerit eam in
prsfenti traftari, qua tnajores
alii, alii atate minores funt. Majores in jure noftro
dicuntur, qui impleverunt vicefimum quintum
aetatis annum ; quales etiain perfetfa tetatii appel
lantur, l. ult. C. de bis qui veniam atatis, & aetatis
legitima;. /. ex duobus 2j.jf.de negot. gejiis. l. i.
ff.defidejuf. &nomin. tutor. I. qucero 32. §.ult. in
firu ff. de tefiam. tut. probabile etenim, setatem il-
lam a lege quadam civili, Lxtoria forte > defi-
nitam fuifle, ut pluribus adftruit Briflbniust fie-
lett. antiquit.jur. civilis libr. %. cap.i. Quando-
que & puberes; confiderandum enim, triplicem
in jure noftro pubertatem occurrere, quarum
prima fimplex eft, annoque in fceminis duode-
cimo , decimo quarto in mafculis coiripleto in-
ducitur. pr. Jnfi. quib. mod. tut. fin. altera plena
dicitur, & in adoptionum materia annis odode-
cim cireumfcripta eft , ut & in alimentiS ad pu^
bertatem iegatis, fi mafculus fit legatariy.s; fin
puella , quatuordecim. §. minorcm 3. Jnfi. de
adoption. I. Mela 14; §. certe 1. ff. de alim. & cib.
legatis. tertia plenifliina > coincidens cum majo-
rennitate, & initium habens ab anno a?tatis vi-
cefimo quinto. Qua[ ratione Ulpianus ait,
ego quidem, & fi quis jam puberi, minori ta-
*nen 25. annis fic legaverit; cum adpubertatem
pervenerit, puto, de aetate eum fenfifle quse ca-
ret in integrum reftitutione. /. cum filiofam. 5 0.
%-pcn. ff. dc legatis 3. Minores ex adverfo funt,
qui eam statem necdum impleverunt, five pa-
tresfamilias fint five filiifamilias. /. denique 3.
fedutrum 4 .ff. b. t. tot. tit. C. de filiof. minore. five
puberes five impuberes, aut etiarn in utero ad-
huc exiftentes /. etiam ei^. ff. b. t. jun<5t. /. qiii
inutero 7. /. ult.ff. de fiatuhom. Nec ultimus dies
cxptus pro completo habetur, ied de momento
in momentum venittempus coinputandum; &,
fi quis biifexto die natus fuerit, five priore five
pofteriore, major tamen non cenfetur, hifi lapfo
die utroque; cumid biduum pro uno die habea-
tur, die pofteriore intercalato. Eodem obfervan-
do, & fi in diem biflextum majorennitas incidat,
«t fcilicet non nifi lapfo utroque die major fiat.
4. denique 3. §.minorem 3.ff.h.t. quafi au<5to mi-
norennitatis tempore per diern intercalarem. arg.
/. in tempore 2. ff. de diverfi temporal. praficript.
Qux ita obtinent in materia reftitutionis, &
aliis fimilibus, in quibus utile eft , minorennem
.efte, ut reftitutione queat adverfus negotiadam-
nofa juvari. d. I. 3. §. 3. Aliter obtinet illis in cafi-
Jbus, in quibus commodum eft & expedit, tempus
lege definitum. impletum efle; tunc enim dies ca>
ptus pro completo eft; & annum civiiiter non ad
momenta temporum, fed ad dies numerari, Pau-
lus monet. I. anniculus 134. ff, deverbor. fignif.
«oquenititur, quod impubes ultimo annideeimi-
u S ■ 1 n n I S. 2*55-

quarti die, caepto , licet necdum compliito, tefta-
mentum condere poflit. /. a qua cetate 5 . ff. quV
tefiam. fiac. poff. Ne dicam , fubinde in publicis
caufis annum caeptum pro impleto fuifle habi-
tum; fic ut , cuin lege cautum eflfet j minores
2 $. annis ad honoresnon efle admittendos , ad-
mitti tainen potuerint inchoato ultimo minoren-
nitatis an.no; fuadente honorum favore, ut pro-
pleno inchoatus annus accipiatur; dnmmodo reS
reipublicae talibus ante perteitam ictatem non'
committantur adminiftrandx , cum damno pu-
biico & pernicie ipforum ininorum. /. ad Rempu-
biicam 8. ff. de mmerib. & honoribus. I. qui filium
74. §. 1. inmed. ff.deSenatuficonfi. Trcbeit.

2. Quamvis autem multorum populorum ufu
hsec juris Romani de setate perfe<5ta ac minorenni
definitio comprobata fit 3 funt tamen , quibuS
placuit, maturius ad perfedam setatem ininoreS
perduci, pro vario foii hominumque genio. In
regno Sicilise & Neapolitano decimus oftavus an-4
nus impletus i in Saxonia & Bavaria vicefimus
primus, aiibi alius annUs ihajores facit > ut videri
poteftapud Msevium adjus Lubcc. tibr. 1, tit. 7.
art. 6. num. 3. & fieqq. Sim. van Leeuvven cenfiur.
fiorenf. libr. 1. cap. 8. in fine & cap. 18. num.
Parentem p. mem. Paulum Voet ad princ. Jnjtiti
de curatoribus num. 8.

3. Sunt infuper, qui pro majorennibus ha-
bentur, licet necdum compleverint annorum nu-
merum lege vel moribus ad majorennitatem
conftituehdam definitum; idque vel ob veniam
setatis impetratam j vel ex multorum ufu propter
nuptias. Veniam setatls quod attinet, petere eam
ex jure Romano non alii poflunt, quam qui vice-
fimum jam compleverunt artatis annum, fi ma-
fculi fint; fin fceminae, annum decimum o<5ta-
vum; quos ita commendant moniin inftituta,
& vits honeftas, ac pJrbbitas animi mentifque
(olertia, ut tuto ipfis, tanquam induftriis; fo-
briis , ficcis , & res fuas bene gefturis j rerum
fuarum adminiftratio videatur concedenda: dum-
modo & setatis illius implementum , & morum
honeftatem legitimis clarifqu.e cohlmonftrent do-
cum&itis. /. omnes 2. C. de his qui ven. cetat.
impetr. Et quamvis ubique fere non adeo exade
illud obfervetur viginti aut o<5todecim annoruhi
implementum, fed& maturius quandoqu^.con-
cedatur setatis vehia, prout ingenii vigor ferius
ociufve emergens id fuaferit, quoetiam plenius
fpedtat Impi Leonis ratiocinium. H<ruell. Lconis
28. Leemven cenf.for.paru I. libr.i. cap. 18.
num. 7. Wefel adnovelLeonftit. Ultrajeit. art. 13.
num. 1 o. Groenewegen ad d. I. 2; C. de his qui
ven. cct. tamen fuperiorum probatio etiamnum
neceflaria eft; adeo ut ex Hollandise noftrse le-
gibus non fufficiat, libello illo, quo petitur seta^
tis Venia, setatem cum aliqua latitudine expref-
fifle, veluti circiter , prope, fere, fed fpecifice
ea denotanda, additifque inftrumentis probanda
fit. Decreto ordin. JJollandice 4. & 14. Deccmbrii
1669. vol. 3. PUqtorumpag. 491.

4. ftul-

-ocr page 272-

IV. T r t. IV»

256

L 1

B.

. 4. Nullus autem prxter pfincipem, id eft,
eumqui majeftate gaudet, venise hujus conce-
dendae poteftatem habet, cum re ipla per ejus
conceflionem fiat relaxatio vinculi juris commu-
nis j & jus fingulare certse perfonse intuitu intro-
ducatur ; unde & principale , imperiale benefi-
cium, a principali clementia impetratum , prin-
cipalis auctoritas, appellatur. /. 1. 2. 3. 4. C. de
hvs quiven. xtat. ac ambitiofa (id eft poteftatem
decernentium egredientia ac fuperantia) princi-
pes cenfuerunt eife confulum ac praefidum decre-
ta, quibus illi permittebant minoribus fuarum
rerum adminiftrationem; dum ne ipfi quidem ,
niii per raro, eam minoribus folebant indulgere.
l.dmique ^.jf.h.t. Nec tamen dubium , quin
de morum honeftate ac induftria cognoverint
Romani magiftratus > ut de compertis ad prin-
cipem relatione deinceps fada , detUr setatis
venia , aut denegetur. d. 1.2. C. de his qtti ven.
tetat. Qu® fere ufu probata, dum veniam im-
petrare deiiderans, Ordinibus fupplicem iibellum
porrigit i quem deinde illi ordinario minoris ma-
giftratui tradi jubent, ut is accitis propinquis &
tutoribus in mores minoris ac vitae inftituta in-
quirat, ac comperta refcribat, quo ipfi tandem
prominoris utilitate concedere queant petita aut
clenegare , tefte Groenewegio ad d. I. 2. licet
nunc frequentius teftimonii de morum honefta-
te, & induftria, ac literarutn ad Ordines com-
mendatitiarum impetratio prius tentari foleat
apud domicilii magiftratum, ut his legitime ob-
tentis muniatur deincepslibeliusfupplex, veniae
impetrandse gratia Ordinibus porrigendus. Ul-
traje&i tamen non Ordines tantum, fed & curia
provincialis veniac hujus concedendse poteftatem
exercet, arbitrio minori permiifo, cui velit fup-
plicare, quale jus etiam Hollandicse Curise tri-
buit. Grotius ManuduB. ad 'Jurifpmd, Holi. libr.
l.tit. 10. ftum. 5. Quin & variarum civitatum
magiftratibus hoc venia; statis indulgendse jus
ftatuta aiferunt; Mechlinenfibus tit. 19. art. 28.
Antwerpieniibus , tit. 43. art. 83. Leydenfibus.
Keuren op de fVees-Kamer van Leyden art. 5 6.
Amftelodamenfibus Ordonn. van de Wees-Kamer
van Amfterdam anno 15(53. art. 24. &pluribus
aliis. Quod ipfum etiam conveniens eft novella;
L$pMs 2 8. in fine; qua cautiun, omnes poffe
jtninori reruin fuarum adminiftrationem procu-
rationemque concedere , quibus loci cujufque
magiftratus Obtigerit, quique plenam habent ju-
rifdictionem. Sed vix eft, ut nunc Hollandise
curia hanc iibi facultatem aflumat , tefte Groe-
newegio adGroiii Manudutt. d.libr.i. cap. 10.
num. 5. Idemque in urbium Hollandicarum ma-
giftratibus fervari vel inde conftat, quod indies
velmorum examen iis perOrdines, veniarn da-
re rogatos, demandetur, vel ipfi petentibus ci-
vibus fuis minorennibus commendatitias foleant
literas ad Ordines impertiri venise setatis facilius
impetrandse caufa. Quod inde profeftum exifti-
mo, quod setatis veniam fibi acquirere cupien-

■sf/j/

tes, non adminiftrandi tantum, fed & alienandf
licentiam, adeoque plenam setatis veniam opta-
re foleant, atque etiam libello fupplice defidera-
re i quam alienandi poteftatem cum magiftra^us
urbium tribuere non poffent , fed ,foii ordines
majeftate praediti, auftore Grotio ManuduSf. ad
Jurifprud. Holl. part. I. cap. 10. num. 5. Paulo:
Montano de tutelis cap. 37. parte 2. num. 45. &
feqq. aliter fieri haud potuit, quain ut ulu in-
valefceret, folos ordines a minorennibus adirt
pro impetranda- plenaria setatis majoris reprsefen*
tatione.- -•'-•••'•» ■'■•• ' ■■ - •

5. Venise setatis impetrata; effectus eft, quod,
poft earn gefta per minoresperinde rata acfirmai
maneant, acfi viginti quinque annorum eurri-»
! cula non imperiali beneficio fuppleta , fed natu-
raliter ab iis completa fuiflent cohtraftus tempo-
re; fic ut reftitutionem in integrum obtinere ne-
queant, etiainfi minus idonee res fuas admini-»
ftrafle probentur ,• ne hi, qui cum talibus con-«
traxiffent, principali viderentur auftoritate cir-'
cuinfcripti. Eo excepto , quod immobilia fine
decreto alienare nequeant, aut hypotheca? obli-J
gare , minoribus cseteris hac in parte manentes
exsequati. /. 1. /. pen. C. de hri qui veniam cetatis.
nifi & ipfa immobilium alienandorum licentia
ipfis nominatim juftis ex caufis indulta fit r quod
uti extra dubium princeps ex plenitudine pote-*
ftatis largiri poteft. Hugo Grotius Manudidf. act
jfurifpr. Holl. d. libr. 1. cap. 10. num. 5* ita g£
nunc in Hollandia plerumque id vulgata diplo-»
matis veniam continentis formula comprehendi ,
experientia diftat, ac teftes funt Groenewegen ad
/. 3. C. dehis qui ven. cetat. Rodenburch de ftdtu*
torum diverfttat. &jure conjugum pag. mihi 167.
168. Leeuwen cenf. part. 1. libr. 1. cap. 18*
num. 8. Abr.a Wefel adnovell. conftit. UltrajeSf *.
art. 13. num. 11.

6. Quod autem cfficit itatis venia, id notl
operatur jure Romano lhatrimonium a minore
contradum; quippe cui licet liberi ex legitimo
progeniti matrimonio prodeflent ad id, ut ma-
turius poffet ad honores admoveri, fingulis an-
nis per fingulos liberos demiflis, feuremiflis, ex
lege Julia & Papia, non tarnen ad acquirendani
rerurn adminiftratioiieln, &a cura liberationem i
ut maturius pro majorenne haberetur. l.nec.pef
liberos 2. ff. h. 1.1. de his 12. C. de admin. tut, Sed
hodie matrimonium noftris & multarum gen-
tium moribus, fol2 forte Frifia excepta , qua;
etiamnum veniam setatis cum matrimonio re-
quirit. Sande decif JFriftc. libr. 2. tit. 4. def. 1. irt
med, id operatur , ut protinus a nuptiis contra-
&is ininorennis maritus pro majorenne habea-
tur, tutoria patriaque fic liberatus poteftatei
quafi re ipfa legitimse sctatis metam attigiffet, id-
quein Hollahdiaac Ultrajefti non modo quan-
tum ad rerum fusirum & uxoriarum adminiftra-
tionem , &d'& quantum ad liberrimam aiienan-
di poteftatem ; exemplo eorum quibus pleniffl*
ma per majeftatem data fuit sttatis venia: nifl

aliucj

-ocr page 273-

De minorib

aliud ex caufis jufHfTimis magiftratui ac eamerse
pupillaris curatoribus vifum fuerit t quippe quo-
rum in poteftate eft , nuptiis non obftantibus }
jeque ae non obftante vera majorennitate, curam
in annos pauciores plurefve pro varia perfonarum
conditione producere, & hoc vel omnium bono-
rum intuitu , vel tantum immobilium contem-
piattone, prout id exigere vifa fuerit utilitas eo-
rum , qui alioquin ex jure matrimonii fuiftent
in majorennium ordinem tranftcribendi. Keuren
van de Vfces-Kamer van Amflerdam. art. 24. 25.
& alix plures confuetudines recenfitje apud Sim.
van Leeuwen. ce?tf. for. part. 1. libr. 1. cap. 18.
num. 9. Vid. tit. de adoptionibus. Hugo Grotius
Manud. adjurifprud.Holland. libr. 1. cap.lo. num.
2. 3. 4. ibiq. Groenewegen in notis Rodenburch.
d. traftatu. pag. mibi 166. Vinnius ad princ.
btfl. de ctiratoribus. num. 3. Wefel adnovcll. con-
flit. Ultrajett. art. 13. nnm> 15. 16. ubinumero
14 docet, Mechlinienfibus, Antwerpienfibus ,
Ruretnundanis, Tranfifulanis , Daventrienfibus,
Vianenhbus , aliifque placuiffe , ut & poft nu-
ptias contra&as immobilium contemplatione fic
perduraret minorennitas , ac fi frmplex tantum
xtatis venia fuiffct obtenta ; ex prsefcripto. I. pen.
C. de his qui ven. atatis. Quse opinio & definitio
utraque fuis non deftituitur juftis fundamentis :
jequum etenim bonuffique vifum fuit, ut, qui
dufta uxore csperant recenter furgentis famiiise
capita ac principes e(fe cum fpe iricrementi fo-
bolifque iit reipubiicce utilitatem fufcipiendae ,
Jiberam quoque rerum adipifcerentur difpofitio-
hem; ne alioquin alienandi & cbntrahendi fa-
cultate deftituti, commerciorum ufu carere co-
gerentur , nemine propter metum reftitutionis
contrahere cuin his volente; arg. /. aitprcetor 7.
§ qucefltnm 8.1. quodflnrinor 24. §. nori femper 1.
ff. h. t. quo faape fieret, ut a juftis faffiiliaz hone*-
fto exhibendsc mediis depulfi , liberos non tam
in fpem reipublica; tollerent, quam potius in
fpem paupertatis & efuritionis» Nec dubium,
quin lja? fimilefque rationes apud eos multum va-
lere potuerint , apud quos mercatura ac com-
merciorum libertas fummo in pretio habetur,
multifariain'prasrogativis prscmiifque aufta ; at-
que adeo apud ipfos quoque Hollandos fecundum
jam dida. Rodenburch d. loco. Coritra vero,
du m alii confiderabant, «etatis quidem veniam
fton nifi induftriis concedi , & legitima firmari
caufe cognitione ; matrimonium vero puberis
cujuilibetlibero relinqui arbitrio, nec judicii fir-
mitatem ad illud , aut perfonx folertiam, requi-
ri, fed tantum nudum confenfum ; etiam minus
liberum , aut nullum putarunt minoribus propter
riuptias concedendum efte in res fuas arbitrium,
nec ejufdem debere poteftatis eiTe nuptiaruffi con-
traftum & venia: setatis impetrationem. Befol-
dus delihatis juris adPand. libr. 1. pofl quceflio-
ncm 13.

7. Quicquid autem ex loci cujufque lege vel
more hac in parte comprobatum fuerit, illud uti-

U S 25. A N N I S. 257

que in univerfum receptum eft , eatenus faltem ,
quatenus per nuptias maritus pro majorenne fuit
habitus, reftitutionis adjutorium ei denegandum
eife , ii forte damnofum setatis lubrico celebrave-
rit detalibus contrattum. arg. /. i.C. de his qui
ven. cetat. Groenewegen ad l. 2. C. d. tit. num. 7.
8. Paulus Voet de flatutis. Jeft. 4. cap. 3»
num. 5.

8. Magis controverfum eft, ari qui fecundum
iegem domicilii fui, majorennitateffi pauciorean-
norum numero circumfcribentem,aut ex impetra-
ta setatis veniii, vel nuptiarum interventu majo-
rennis eft, etiain ubique pro tali habendus fit,
tuin in contra&ibus, tum in alienationibus re-
rum , extra domicilii locum fitarum in locis illis,
quorum magiftratus artatis veniam haud indulfit,
quorumque lege ad annos plures fe minorennitas
extendit, aut matrimonio non tanta tribuitur ma-
jorennitatis repra?fentandae vis ? Sunt , quibus
illud de rigore juris vifum fuit affirmandum *
dum ftatuta-perfonalia egredi pofle territorium
ftatuentis arbitrantur ; atque adeo qualitatem
habilitatemque perfons impofitama lege doffiici-
lii ubique eandem coffiitari, ac ad bona ubicun-
que fita conditionem majorennitatis extendi, fic ut
opinionis hujus vix contradi&orem antea reper-
tum fuiffe aflerat Wefel ad novcll. cenflit. Ultrajett.
art. 13.num. 23 & feqq. Rodenburch de jure
conjugum. tratt. prcelim. tit. 2. cap. 1. Refponfa
JCtor. Holl. part. 4. confll. 166. Quorum tainen
fententiam cum plene confutatam dederim tit. de
confiit. Princip. parte altera. de flatutis. num. 7.
8. potius eft, ut dicamus fecunduffi ratiocinia
ibidem propofita , majorennitatem a lege vel ma-
giftratu doffiicilii mduclam fummo jure porrigi
non poffe, autviin exferere , nifi quantum ad
bona intra ftatuentis territorium fita, neutiquam
ad aiia, magiftratus alterius jurifdi&ioni fubjefta.
Et ex eo folo fundamento eft, quod a Burgun-
do ad confuet. Flandria: traditum eft trattat. 1«
num. 7. tanquam quotidiana finnatum experien-
tia , Gandenfem egreiluni annum 20. setatis fua: ,
pofle vendere & folenniter mancipare feuda Han-
nonica, quia in Hannonica vicefimo completo
anno majorennis quifque habetur , iicet Gandavi
demum quiriti & viceiimi anni implementuffi in-
ducat ma;orennitatem; quodque ex edi<5to perpe-
tuo anno 1611. art. 13. infpiciendum fuerit ari
mancipans feutradens ejus conditionis fit, quam
bonorum fitus requirit; ac denique etiam d. traffi
1. num. 12. &feqq. quod impetrata astatis venia
in loco domicilii non fufficiat minori ad alienatio-
nem rerum alibi fitarum, nifi interpofitum appa-
reat decretum judicis, fub quo fita funt bona per
eum alienanda. arg. /. fi prcedium 16. C. deprced.
& aliis reh. minor. Quicquid de caetero fubtilita-
te nimia ratiocinatur Burgendus d. loco; dum
contendit, contra£tUs quidem ab hifce, qui pro
majorennibus habiti ex lege domicilii, validos
eife, ipfafque rerumimmobilium venditiones ra-
tas, licet fita: illis in iocis, ubi leges talem nec-.

K k - dum

-ocr page 274-

258 L 1 b! IV

dum pro majorenrie habent; fed invalidas eife
mancipationesrerum immobilium , feu traditio-
nes folennes, coram lege ioci rei fitz fadas ; &
vice verfa contradus eile nuilos ex lege domici-
lii, ex qua contrahens adhuc minorennis eft ;
mancipationes tamen foiennes immobilium ibi ft-
tarum, ubi kx eum majorennem habet, fubfi^-
ftere & tranflationem dominii operari. Fallit enim
vchementer, aut faliitur, nifi me omnia jura fal-
lant, quifquis contractum pofle in validuin eile,
& tamen traditione fubfecuta dominium tranfire
credit, aiiifve perfuadere nititur: quaenim ob-
fecro ratione rata efle poteft traditio five fimplex,
flve folennis iiia, quae coram lege loci fit, ne cre-
ditores credito , fifcus quadragelima aiiave pretii
parte, fraudaretur "clandeftinis immobilium ven-
ditionibus ac traditionibus privatim fa<5tis, fi cau-
fa , ex qua traditio fequitur , ipfo jure nulla fit ?
Non utique fatis re6te harc cohserere, plenius ad-
ftruxi tit. praxed. de dolo ma!o num. 3, in qupr-
ftione, an dominium tranfeat, fi contraftus ob
dolum nullus fit. Alterutrum proinde neceife
fuerit, ut fcilicet vel fubiifteret contradtus , quo
dominiuin traditione tranfiret, vel traditio nihil
efficeret , fi prcecedens traditionem convcntio
nulla eflet. Vanumque Burgundi adverfus hsec
effugium eft , jure quidem fcripto dominium
nuda traditione, non pra*cedente titulo iegiti-
mo non transferri , juxta. /. nimquatn ff> de
acquir. rer. domin. fed mores noltros aliis atque
aliis niti principiis. d. tratt. 1. num. 11. in med,
etenim, uti hoc faspius verum efle non diffite-
mur, ita & in traditionibus locurn invenire, ali-
qua argumenti Ipecie ex moribus deprompta fuif-
fet adftruendum : prasfertim, cum fatis naturali
ratione & aequitate fubnixa fit illa Romani juris
regula de traditione concepta; nealioquin id,
quod nullum eft, infignes produceret effedtus,
contra receptum in omni arte axioma, id quod
nullum eft, nulluin pofle eifedtum producerc.
Si ergo vicinasinter .gentes quandoque id obfer-
vari contingat, ut rata habeantur qux* fecundum
conditioncm ex iege dotnicilii perfonse impofitam
recte gefta funt, idque circa res alio in territo-
rio fitas alioque regundas jure, id mera ex comi-
tate aut ad fummurn ex tacita gentium vicinarum
conventione profluere credendum eft. Vide tit.
de conftit. princip. parte altera de ftatiitis d. num. 7.
S. adeoque non nifi in cafibus illis interque popu-
los illos, quorum intuitu praxis illa quotidiana
in aperto eft , hax admittenda dixeris ; in du-
bio autem magis ftanduln efle iis , quse de ftatu-
tis territorium ftatuentis haud egredientibus, &
habilitatein perfonse ad res alibi fitas haud exten-
dentibus ratiocinio pieniore fuerunt ante con-
clufa.

9. Ubi autem per nuptias, aut legem munici-
palem , aut impetratam atatis veniam , major
quis faftus eft , necdum expieto quinto & vicefi-
mo a'tatis anno , dubium iilud excutiendum fu-
pereft, an non diflolutione matrimonii, aut

, T 1 t. IV.

migratione ad alium locum tollatur illa majorenni-
tas, quse a prioris domicilii lege aut principali be-
neficio introdudta fuerat, fi tempore viduitatis
aut domicilii tranflati nondum illos impleverit an-
nos , qui domicilii novi lege majorennem confti-
tuunt, aut fuiflent requifiti j fi defuiflet matri-
monii contradti introdudta ex moribus prserogati-
va ? Viduitate in maiculis quidem fupervenien-
te , antequam legitimum iiripleviflent annoruin
numerum , non revivifcere minorennitatem ,
adcoque nec reftitutionis auxilium in cafum Ise-
fionis, verius eft; cum enim femel a lege habi-
les judicati ad fua in totum vel pro parte regen-
da > eam non perdant habilitatem fuperveniente
viduitatis fato , nec in tutoriam patriamve rela-
bantUr poteftatem femel legitimo iiberati modo ,
ut didunr fufius tit. de adoptionibus. num. 14.
confequens eft, eos a-que diifoluto matrimonio
pro majorennibus habendos eile , atque habiti
fuiflent, fi diutius conftitiflet nuptialis confuctu-
do. In viduabus vero vix eft ut idern afleratur:
etenim , (ut paulo altius rem repetam ) quod
muiier minorennis viro juncta, fi datnnofum in
rebus seconomicis fuse curx permiflis contradtum
celebraverit , non reftituatur, non inde eft,
quod & ipfaper nuptias pro majorenne habenda
foret, cum potius ea ratione perpetuse atque ar-
<5tiori fubjiciatur curse mariti fui, non nifi cum
matrimonii vinculodirimendae: fedpotius, quod
mariti confenfu expreflo vel tacito fic contra-
hens, inftitorio feu procuratorio nornine magis
pro viro, quam proprio nomine videatur con-
traxifle, nec maritus reftitutionis auxilio juvan-
dus fit, quippeper nuptiasin majorennium claf-
fem tranflatus. Sed &, fi propriis in rebus con-
trahcndo lsefa foret, alienatis forte dotalibus aut
paraphernisex viri audoritate, nec tunc per re-
ftitutionem ei fuccurrendum foret illis in locis j
in quibus tain ampla moribus eft maritalis pote-
ftas, ut & fine uxoris voluntate maritus bona
uxoris alienare poffit, ( veluti in Hollandia licet
prole communi beatum non fit matrimonium ,
Ultrajedti fi proles communis exiftat, aut de
mobilum alienatione agatur) cum etiam tunc
vir ipfe jure maritalis poteftatis per nxorem cen-
feri debeat contraxifle & alienalfc. At ubi magis
circa res uxorias reftrida invenitur viri poteftas »
fic ut non nifi ex confenfu mulieris res ejus alie-
nare queat aut obligare ( ut puta Ultrajefii im-
mobiiia fi proles communis non fit) dicendum fo-
ret mulierem minorennem ex eo Isefarn iri fuis re-
bus, quod viro alienanti confenfum , ad aliena-
tioriem neceflarium, prsebuit, reftituendam efle:
neque enim tunc ut viri fui procuratrix contra-
xiflevel confenfiflc dici poteft, neque ipfa per
nuptias "majorennis fafta eft, fed fimilis plane
minorennibus aliis auctore curatore contrahenti-
bus, quibus ex contradtu damnofo Isefis reftitu-
tionis adjutorium non folet dcnegari. Quod fi.
ergo rnulier minorennis per matrimonium fociata
viro nunquam pro majorenne habeatur, muito

ma-

-ocr page 275-

E MlDOUBU

jn?-g!S vidua fafta 111 eadem perdurabit minorenni-
tatis conditione jureque, donec annorum viginti
quinque , aut alterius setatis per legem munici-
palem perfeCte , curricula naturaliter impleverit:
atqueadeo viro jam mortuo per fuos la:fa contra-
<9:us , quos viri deftituta confdiO imprudenter
ac lubrico artatis cum fuo inivit difpendio, refti-
tutionis auxilio non deftituenda- Quamvis enim
marito mortuo neque in patriam neque in tuto-
riain recidat poteftatem,nec ullum teneatur de no-
vo curatorem recipere , ut latius probatum tit.
de adoption.-, non tamen etiam majorennis eft,
fed magis Romanis affimilanda ininoribus , qui,
licet morte curatoris fui a cura liberati, non tene-
rentur alium curatorem inviti recipere, minoren-
nium tamen numero adfcripti manebant, a refti-
tutionis beneficio non excluli , fi ex judicii infir-
mitate per xtatem contingente lsfionem fubiif-
fent. arg. I. Jt curatorem 3. infin. C. de inintegr.
reflit. minor. junct. 2. Inflit. de airatoribus.
Neque jure noftro , quo utimur , perpetuum
eft, illas , quse fuo poifunt arbitrio contrahere
fine curatore, ideo depellendas efle a reftitutio-
nis impetrands fpe : ne alioquin ex oppofito
concludendum foret, fuperfuturum reftitutionis
remedium illis, quar non fuo arbitratu , fed ad-
hibita ex inore loci curatoris audoritate , con-
traxiflent cum damno ; quod tameii falfum efte
teftatur praxis illarum regionum , in quibus nul-
la setatis cujufcunque fcemina fme curatore po-
teft efticaciter aftum gerere. Groenewegen adl,
3. in finc. C. dein integr. reflitut. minorunh Ro-
denburch de jure conjugum. trati. prceliminari dc
flat. diverfiparte dltera cap. 4. tit. 4. num. c?< 10.
fi.ig.mibi 172.173.

1 o. Migrationem quod attinet, fi quis ex le-
ge doinicilii derelifti anno forte vicefimo com-
pleto major fadus fuerit, tranflato domicilio. ad
locum illum, ubi non nifi abfoluto viginti quinque
annorum curriculo quiiquemajor habetur, non
dubitem , quin ex novi domicilii jure incipiat ite-
rum minorennis efie , curatolis etiam auxilio re-
gendus , ac particeps futurus reftitutionis una
cum aliis ejufdem regionir, cosetaneis minorenni-
bus, ubi fe temeritate juvenili lsefum docuerit.
Rodenburch dejure conjugum. d. traff. prcelimin.
parte altcra, tit. 2. cap. 1. num. 5. five per omnia
ftatum perfona: a domicilii folius lege dependere
credamus, five tantum intuitu mobilium ex lege
domicilii regendorum , ubicunque fint ut ante
difputatum, Idemque judicium efto de eo , qui
a prioris domicilii principe impetraveratsetatis ve-
niam ,. fi mox domicilio mutato fedem fortuna-
rum alio fub principe conftituerit , ubi fecun-
dum terrkorii legem generalem necdum per seta-
tem poterat majorennis cenferi. Quid enim qux-
fo intereft, generali lege prioris domicilii pro ma-
jore fuerithabitus , anfpeciali principis beneficio
ac jure fingulari; cum non plus juris fingulari
perW privilegium prseter jura communia in-
dultum tribuere q.ueat , quam fi lege generali

D

k 25; A N N I S.

idem omnium fubje&orum intuitu fuiflTet confti-
tutum. Perquam enirn abfurdum durumque fue»
rit, reliquos ejufdem loci cives in rebus fuis &d~
miniftrandis minores haberi; hunc recens adve»
nam contra legem territorii ac fine venia hbvi
principis, cui fe per domicilii tranflationem fub-
mifilfe cenfendus eft, onmia, ringentibus. fcse-
teris, fuo agere arbitratu. Et fane, eft quod fibi
uterque imputet ac de fe queratur, quod mino-
rennium numero fe rurfus adfcriptum videat, fi
idfibigrave putet, cum potuerit, retento do^
micilio priftino, in priftina quoque manere con^
ditione, ex loci lege vel principali beneficio femel
qusefita. Ne dicam , fieri polle , ut vel euin iii
finem migrationem inftituat, qui in prioris do -
micilii loco jam majorehnis ex le^e aut venia seta-
tis habebatur , ut in negotiis contrahendis cu*
ratoris aUxilio muniatur , & captus ac circum-
fcriptus auxilii setatis implorandi licentiam habeat *
dum fe adhucrebus fuis prudentertraftandis im*
parem deprehendit; quippe longe honeftius ac
minore cum exiftimationis detrimento hanc fubi-
turus fui ftatus mutationem ex generali domicilii
novi jure , quam li adverfus impetratam setatis
vefiiam iterum principi fupplicaret , 8t allegat^
propria , fi non turpitudine, at faltem fimplici1-
tate atque negotiorum imperitia , impetraret be^-
neficii, velut indigno aUt inhabili concefli, abo-
litionem. Quod tamen re<5te peti & obtineri pof-
fet per eUin , qui prsmature imprudenterque af-
fe£tatam ftio cum detrimento sctatis veniam fibi,
tanquam minus idoneo minufque perito , nocere
credit ac experientia edocetur: ad eurn fcilicet
efrectum , ut in negotiis poftea traitandis ad
setatis auxiliuin confugere pofllt, fi fe setatis fa-
cilitate circumventum probet : non vero , ut
negotia, inter impetrata; venice iterumque ob-
tentas abolitionis tempus gefta , per reftitutio-
nem in irritum deducerentur ; cum ita futuruin
efiet , ut hi , qui medio tempore cum talibus
contraxiffent, imperiali audoritate viderentur
circumfcribi, contra /. 1. C, debis qui <venia?h
cctatis. Oddus de refiituticn. part. 1. ejucefi. 23.
art. 1 o. num. 45.46. Chriftineus ad Mechlinien-
fies. tit. 19. art. 28. num. 9. Montanus de tute-
lis cap. 3 7. part. 2. num. 37. Brunemannus ad
/. 1. C. de his qui ucn. atatis. Hilligerus Donell.
enucleat. libt. 21. cap. 1 2. lit. Sed & , fi con-
verfo cafu minorem concipiamus impleto anno
vicefimo tranftulifle dcmicilium eX loco , in
quo vicefimi quinti anni implementum aetatem
demum perfedtam conftituit, ad locum talem 3
ubi anno vicefimo quifque majorennis eft; nori
abfurdum fuerit, 'hunc tali ex migratione confe-
ftim majorenncm cehferi, tum a cura liberatum ,
tum a reftitutionis fpe circa negotia deinceps
contrahend.a fecludendum; fi modo auftore tu-
tore, & fine cujufquam fraude , domicilii mu-
tationein interveniffe conftet, nec videri poffit
qua:fitus color , quo maturius fe tutor onerofae
curationis adminiflrationi fubducat; neque enim

Kk 2 ita

-ocr page 276-

L x B. IV".

ita promifcue illa domicilii transferendi poteftas
tutori videtur indulgenda, ne alioquin cflet in
poteftate tutorum & tutelas ftnire , & adolefcen-
tes judicii necdum fatis ftnnati captionibus obji-
cere line rellitutionis fpe. arg./. nec ei 17. §. eo-
vum 1. jf.de adoption. Rodenburch dejure conjtt-
gum.d.tratt. prcehmin. parte altera.tit. 2. Cap. 1.
mim. ult.

11. Quamvis autein & setatis venia , & nu-
ptiis , & peculiaribus locorum quorundam ftatu-
tis is, qui necdum vicehmum quintum decucur-
rit annum , pro majore habeafur in rcrum admi-
iiiftratione, & alienatione , acdenegato reilitu-
tionis adjutorio ex capite minorehnitatis, fecun-
dum jam expofita; tamen , fi quis quid dari tie-
rive voluerit iive teftamento five paftione , &
iegitima' aetatis fecerit mentionem , veluti fi ali-
menta ufque ad a-tatem perfeciam praeftandafue-
rint, aut res ex fideicommiflo poft jetatem per-
fedtam reftituendae , non ea in dubio defignata
videbitur , quse ab imperiali fuppletur beneficio
aut municipali lege, fed qu$ viginti quinque an-
noruin curriculis impletur. /. ult. C. de bis qniven.
tetatis. ne alioquin ea , quce in minorum favorem
ac utilitatem adinventa funt, ut fcilicet maturius
ad liberam rerunr fuarum geftionem liberumque
dominici juris exereitium perducerentur, in eo-
rundem producantur Ja'fionem contra.)/. quodfa-
*vore 6. C. delegibus. Brunemannus, Auguftin.
Barbofa , & vulgo DD. ad d. I. ulu Neque his
repugnat. /. qui filium 74. §. 1. ff~. adSenatufc.
Trebell. in qua ab iinperatore definitum dicitur,
annum adjeftum reftitutioni fideicommiifi, non
de impleto fed inchoato intelligendum eife 1 non
enim id ordinariuin erat > fed ex ipfis profluebat
fideicomifli verbis , continentibus reftitutionem
faciendam fuifle , ft ad annum viceftmum ccutis
pervenijfet, ut Paulus in. d. 1. monet.

12. Excuflaha&enus fpinofa de minorennita-
te materia , fupereft ut de reftitutione minorum
agarnus ; qu£E nulli tribuenda, nifi & de mino-
rennitate & de kefione ex lubrico actatis allata con-
ftet. a:tatis probatio non modo per teftes fieri po-
teft, fed & per inftrumenta , libros baptifmatis
ex more nunc inter Chriftianos recepto , Rebuf-
fus trafi. de reftilutim. art. 1. glojf. 3. num. 2.3.
vide prolixe Mafcardum de probation. concluf.
668. & feqq. ufque ad concluf. 680. profeflio-
nem parentum , quam illi tempore nativitatis
apud a$a faciebant, eurn nulla fraudis fubeffet
fufpicio, incertumque prorfus, an profuturum
liberis aliquando eilet an vero nociturum cetatis
perfe£tse implementum. De qua natalium pro-
fefllone accipienda. I. ftatum 6k C. de ftde in-
ftrum. I. etiam matris 16. kimperatores 29. §.
1. jf. de probation. /. omnes 2. C. de his qui ven.
cctat, l. excufantur 2. §. cetas 1 .ff.de excuf. tuti
l. 1. C. ft minor fe majorem dixerit. I. non nudis
14. C. de probation. l.nec omiffa 15. /. parentcs
22. C. de hberali cattfta. & de hujus profelfio-
nis modo , origine , auLtoribus, vide Brilfo-

T ! T. IV.

nium. felctt. antiquit. juris civiiis. libr. 1. cap. f.
Gotpfredum adi, 6. C. de ftde inftrument. Idem-
que juris videtur efie in ea privata parentum
adnotatione , qua liberorum nativitatem & alia
familise notabilia obfervare folent, maxime, li
jam defun&is ipfis fcripturse tales producantur.
Mafcardus de probat. conciuf 670. Non tamen
admittenda parentum depofitio de liberorum ffta-
te, eotempore interpoiita, quo de reftitutione
controverfia erat^, aut faltem prarvideri poteratj
an lucro an damno futura liberis fit stas liia. arg.
/. teftts idoncus 9. ff. de tefttbus. Probatio autem
minorennitatis ipfi incumbit reftitutionem peten-
ti, five actoris inftar ipfe prius auxilium prseto-
ris extraordinarium imploret, five ex contra&U
damnofo conventus, exceptione cetatis fe cupiat
tueri. I. ftminorcm 4. C. b. t. cum utroque in ca-
fu vel petitionis vel exceptionis fundamentum iri
a:tate conftituat, nec mihus reo incuinbat ex-
ceptionis , quam acctori intentionis probandse
onus./. 1. ff.de exception. l.ft quidcm 9. C. ecd. tit.
atque infuper in dubio magis unufquifque con-
trahens prxfumatur habuifle legitimam perfonain
expediendiefficaciter adtum , ad quem procefllt;
fic ut contrarium alferenti , tanquam ei, contra
quem militat prsefumto , imponenda videatur
neceflltas probationis. Rebuffus. d. tratt. de re-
ftitutionib. art. 1. giojf. 3. num. 2. C7 3. Meno-
chius deprcefumtion.libr. 2. prcefumt. 50.num. 5.
& fcqq. & num. 21. fcqq. Mafcardus depro-
bation. conchtf. 667.

13. La;fionem quoque apparere necefle eft,
durn minor vel quod habuit amifit , veluti do-
nando vendendo aliifque modis quamplurimis ;
vel quod acquirere potuit omifit, hereditatem for-
te aut legatum repudiando, inolficiofi querelam
negligendo, & fimilibus ; vel denique oneri fe
fubjecit, quod potuilfet declinare, utputa, fi-
dejubendo pro aliis , aut damnofam adeundo he-
reditatem. /. non omnia 44. /. 45. /. pen. ff. h. t.
Quamvis vero laefio non foleat in dubio prsefumi,
fed per ailegantem ^ atque adeo per ipfum quo-
que, qui le lubrico setatis deceptum ait, proban-
da fit, dum non utique qui minor eft, ftatim &
circumfcriptum fe docet. /. nam poftquam 9. §.
ft minor 4. ff. dc jurejur. I. minoribus 5:. C.b. t.
quandoque tamen contra fe res habet, quoties
fcilicet ea per minorem gefta funt, qua: fua natu-
ra folent damnofa elfe : quid enim , fi fidejufle-
rit > noxa utique prxfto eft. Quid fi donaverit ?
perdidifle creditur fecundum Hermogenianum.
/. ftliusfamihas 7. jj\ de donatton. quid fi mutuam
acceperit pecuniam ? fane cum illa adolefcenti-
bus maxime perniciofa fuerit habita, creditori
imponendum fuit probandi onus, nummos cre-
ditos in utilitatem minoris fuifle cohverfos. /. 1,
2. C.ft adverfus crediterem. vide Fachinaum hbr.
2. contrOv. cap. 46. Menochium hbr. 6.ptceftimti
2 7. num. 6. Mafcardum deprobation. concluf. 1166.
1167. 1168. Struvium adPand. b. t. num. 48.
frequenter namque juxta illud Horatii de art^

Poet.

-ocr page 277-

v

De m i n o r i b

poct. verf. 160. &feq(].

Jmberbis juvenis iandetn cuftode rcmoto,

Gaadct eqriis, canibufque, & aprici grami-
ne campi,

Ccrcns in vitium fte&i, monitoribus after)

Utilium tardus provifor, prodigus eeris.

14. His probatis, aut ex prcefumtione non
enerVata perfpxcuis, reftitutio minoribus ob fra-
giie & inlfirinum setatis confilium conceditur tum
adverfus judicialia negotia, tum adverfus extra-
judicialia. Extrajudiciaiia plura funt; velutiad-
verfus confefftonem fuam temere fadam. I. cer-
ttim 6. §.pen.f. deconfefsis. aut temere prster-
miffam , cum potuiftet confitendo pcenam evi-
tare. t. fiex caufa 9. §. nunc videndum 2. ff. h. t.
I. elettio 26. §. neque hercdi 5. in jin.ff. de noxai.
tlffion. adrogationem fibi non expedientem. /.
nonnunquam 32. 33. ff.de adoption. novationem
delegationem acceptiiationem? I. patri 27. §. fi
tninor. 2. & 3. /. minor annis 40. /. utt. jf. h. t.
agnitionem legati, cui plus oneris quam emo-
lumenti adhseret. /. fi minor. 33. ff. h. t. jurisju-
randi delationem. /. nam pofiquam 9. §. fi minor.
4. ff. dc jurejurand. compromiftum. /. fiminor.
34. §. 1 .fif. h. t, mandatum interpdfitum aut fu-
fceptam aiieni negotii geftionem. /. cum man-
idatu 23.1. 24. ff. k t. n£gle<5tam infinuatiOnem
fideicommifti, qusc multoriim monbus neceifa-
ria eft, ut res. ipfa; fideicommifli vinculo reali
afficiantur. Vide Abr. a Wefei ad. hoveti. COnfiit.
Uitrajeci. art. 22. n. 7. 8. '

15. Adhax minori fuccurri poteft adverfus
rerum fuarum venditionem , quam ipfe fecerat
lege non prohibente. ttt. C. fi adverfi. vendition.
l.pen. ffi. h.t. Neque hanc reftitutionein contra
venditionem impediet, qtiod decretum de re-
bus immobilibus vendendis , petente curatore,
a judice interpofitum fit ex prsfcripto Imperato-
ris Severi in /. 1. fif.de reb. eos qui fub. tut. Non
enim decretum prauoris Ixfioncm omnifariam
avertit; fed potius ad probandam juftam aliena-
tionis facienda; caufam adhibetur. Ut ptoinde
iniquUm fuerit, probata lsefione , minorem ta-
men ob accedentem judicis auftoritatem in dam-
no hcerere; cum vel propriam fententialn ma-
velit judex iir favorem minoris refcindere, quarn
eundem relinquere hefioni obnoxiuin j dummodo
de graviore la-fione conftet; parciUs enim & cir-
cumfpe<5te poft decreti inteipofitionem reftitu-
tiones concedendas efle, vel ipforum minorum
■utiiitas exigit; ne aliquin ob nimium reftitutio-
nis imminentis timorem eveniret, ut huiius ad
rerum pupillarium accederet emtionem. l.fiea 2.
C. defidejufif. minor. l.fiquidem 11. C. deprted. &
aliis reb. minof. junft. /. ait pnetor. 7. §. qurefi-
tum 8. fif. b. t. Struvius adPand. h. t. htiiri. 46.
Parladorius rer. qUotid. libr. 2. cdp. fin. §. 13.
num.x 8. Nec tantum fubvenienduin minOri, fi
damnurn ex eo fenferit , quod pretio viliore res
projefta fuit, utiid conftat ex d.l. fi quidem 11.
C. depried. minor. fed &, fi in eo fe circumven-
tr S 2f. A N N I S. 261

tum queratur , quod a majoribus iprofeSa res, in
quam peCUliaris merito cadebat afteftio, diftra-
<5ta fit '; domus forte in qua pater defecit, mi-
nor crevit, ac fixa: confpiciuntur majorum ima-
gihes, nbn nifi cum lu<5tu pbfteritatis revellen-
da:, cum alise non deeflent res minoris , qua:
minori obnoxiae afledtioni , potuiflent leviore
cum pnejudicio divendi. ai'g. l.fiin emtionetn 3 5.
ff.h. t. jun<5t. /. texquce tutores 2.2. in med, C. de
admin. tut. ita poft Oddum de reftitut. quceft. 57.
art. 2. num. 15. Anton; Matthfeus de m&iori,
libr. 1, cap. 16. num. 24.

16. Quod fi non ipfe minor rem fuatn diftra-
xerit, fed alius eam vendiderit, traderitque tan-
quain fuam, fi quidem privatim, aut etiam au-
ctioiie quidem publica , venditio fa<5ta lit, fed ad
eam traditio ex libera voliantate privatim fine
pra?vio judicis decreto ac decreti folennibus fub-
fecuta fuerit ; non dubium videtur, quin ne re-
ftitutio quidem minori neceffaria fit; fed ordina»
ria contra eintorem, ut pofleiforem, rei vindi-
catio intentanda; eo quod res riiea fine fafto
meo fola alterius privati voluntate in alium trans-
ferri nequit. /. id quod noftrum 11. ff.de reguL
juHs. Verum fi poft venditionc-m publice priva-
tiinve fa<5tam, tradita fuerit res (ut fieri aliquan-
do majoris fecuritatis causa folet hodierhis mori-
bus) prariniflis ediftoruin folennibus , citatis
omnibus , qui traditionis iinpediend» jus fibi
competere arbitrantur , ut contradicant, fi pof-
fintj atque ita decretum fit interpofitum ; cer-
tuin quidem hoaie, ob decreti folennis auftori-
tatein tranflatum tunc elfe in emtorem dominiunif
fed cum & illud certum fit, minOrem artatis lu-
brieo potuifle labi, quo rninus intercederfet de-
Jcreto judicis interponendo; ratio nulla eft j cur
npn & hoc cafu ei per a'tatis auxilium fubveni-
retur , ac redintegrato dominio rediret quoque
poifeflio rei; adeo quidem, ut nec pretium ern-
tori reddendum fit, fed is afitione de evidtione
confulere fibi debeat, nec venditionis aut decreti
impenfa: reftituenda; , utpote ncc culpa ncc in
commoduin ininoris, fed imprudentia vendito-
ris , & in utilitatem contrahentium fa<5tar. Ant,
Matthxus dc auttionib. d. libr. 1. cap. 16. num.
26. & 28. iii med. & cap. 18. hum. ult. eoque fa-
cit, quod a Groenewegio adl. 13. C. de evittio-
tiibus adnotatum eft, folenniter fubhaftata a ne-
mine evinci pofle, hifi fiorte caufia fit, ob quam
abfienti appellandifacultas refiituatur: fi enim ab-
fenti etiam majori adverfus traditionem ex decre-
to fadtam ex caufa fubveniri pofllt, longe fanc
juftius fuerit j minorem setatis auxilio non defti-
tui, ubi alius nullo jure rein minoris impruden-
ter diftraxit ut fuam, tradiditque. Adda Inftrudt.
Cur. Ultraj. tit. 16. art. 8. Statut. urbis Ultraj.
tit. 1 5. art. 4. Quin & quod inagis eft , ele<5tid
minori hoc in cafu videtur concedenda elfe,
utrum ex leftitutibnis auxilio rem fuam recupe-
rare velit , emtore remoto, fecundum j'3in di-
<5ta; an ipfum pretium, quo res diftradta, rcpe- "%
Kk 3 iare -. '

-ocr page 278-

26 2

tare non tantum ab eo, qui vendidit, fed & a
creditoribus ejus (cafu poiito, quod inter credi-
tores venditoris rei vendita: pretium, ex volun-
tate venditnris, aut judicis adjudicatione ex mo-
re fa£ta, fuiilet jam diftributum) ita fuadentibus
variis juris rationibus, quas contraxit in unum
AntoniusMatthseus d. tratt.de autt.libr. i.cap.
18. num. 2. 3. Cui enim (funt verba ipfa viri do-
£tiffimi) eonceditur quod plus efi, ei etiam quod
tninus efl, licere debet, l. non debet 21 .jfi.de reg.
jur. plus autem efl reficijja addittione vindicare rem
pojfie , minus, fialva addittionepretium perfiequi.
Deinde indebita qttodammode efl ea pecunia, quce
exre mea adcreditorcs alterius pervenit. At licet a
weper errorem non fitfioluta, efl tamen illis fioluta
errore judicis , & quidcm exatta cautione, ut fi
poflea potiora jura habentes comparuijfient, eam
pecuniam his reflituerent. Poflremo fi privilegiarii
creditores condicere pecuniam pofifint non privile-
giariis folutam, quanto magistd poterit dominus,
quippe qui omnibus creditoribus potiorfit. Quibus
adde , rationem non effe, cur magis minoribus
jus competeret utiliter vindicandi rem ex fua pe-
cunia per tutorem aut alios emtam , aut pecu-
niam recuperandi fuo arbitratu, juxta l. fi. tutor
2 . ff. quando ex fiatto tut. min. agere. l.ficurator.
3. C. arbitrium tutelx. jun<5t. l.fiutproponisfy.C.
de rei vind. quam in cafu prsefenti, ubi conver-
fo inodo ex re pupilli per alterius fa<5tum pecu-
nia reda£ta eft: quid enim intereft , utrum ex
pecunia res, an ex re pecunia redaita; adeoque
an res in pecuniam an pecunia in rem commuta-
ta proponatur. arg. I. ita confiante 26. & 27.
ffi. dejure dot. Et denique, quid ni nummos per-
fequi valeat ex re fua redadtos; quo ipfo & de-
cretum judieis ftabit fixutn ratumque, & lites
dimihuuntur abfque creditorum ladione : cum
enim re ipfa evifta , in omnem eventum credi-
tores vi cautionis emtori tenetentur accepta re-
ftituere ; quid quasfo refert , emtori an minori
refundant foluta.

17» Simiiiter fuccurrendum cctati minori ad-
verfus venditionein pignorum ad minorem per-
tinentium, per creditores faftam: ubi tarnen di-
ftinguendum , an minor ipfe pignus jure confti-
tuerit, an prsedeceifor ejus cui heres extitit, an
denique pignus judiciale aut pra;torium per mif-
fionem in pofieffionem aut capionem bonorum
judicati exfequendi caufa naturn fit. Si enim
minor ipfe pighus rite conftituerit, uti in aliis,
ita & hic adverfus diftra£tionem a creditore fa-
£tam ei fuccurrendum erit, ii per eam iiefus fit.
l.ficreditor. 7. §. illud 1. Jfi.de difiratt. pignor. /. 1.
C. de prtedi & aliis reb. minor. Sin a ininoris prse-
deceiiore illud conftitutum fuerit; venditio, du-
rante heredis minorenhitate fa£ta, refciifioni haud
eritobnoxia, iicet Isiio qusedam appareat, fed
vel contra curatores venditionem permittentes
agendum , vel contra creditorem fi non bona fide
in diftrahendo verfatus fit. /. ult. C. de difiratt.
pign. I. ALmilius 38. ctrca mel fifi. b* t. nifi cum
creditoris vendentis fraude concurrat etiam etn-
ptoris ipfius collufio ac dolus : tunc enim refti-
tutionis auxiliuin adverfus venditionem fraudu-
lentam quin prsetor impertiri debeat, haud du-
bitandum; cum & majorrennibus pignorum di-
ftra&orum dominis ita lsefis, per venditionis re-
fciifionem fuccurfum fit. /. non efl vobis 2. C. de
prced. & aliis reh. minor. junft. /. 1. & 3. C.fl
vcnd.pign. agatur. Sed & fi judicialis vel prsetorii
pignoris nexu devinda fuerint minoris bona , &
ita in utilitatem creditorum rite diftradta, ac po-
ftea adverfus decretum aut fententiam, cujus vi
celebrata eft venditio, reftitutus minor fit, reruin
quidem fic alienatarum pretia recuperare pote-
rit i ipfa vei'o venditio difficulter per reftitutio-
nem refolvendaeft, nifi grande feu enorme dam-
nuin minori ifta ratione illatum conftet. /. fi ex
cdttfia 9. pr. fif.h.t. I. 1. C.fi adverfi. vendit. pigno-
rum. & hoc, fi ob debitum, a patre aliove prse-
deceifore contradtum, miifio in pofteifionem bo-
norum prardeceftoris, ad minorem devoiutorum ,
decreta fit: nam quamvis, miifione fa6ta in ipfius
pupilli bona, venditio ufque ad pubertatis tem-
pus differenda fit, quoties id contigit ob debi-
tum prsedeceiforis, aut cum ipfo pupillo contra-
6tum, aliter tamen obtinetin bonis pnedeceflo-
ris : dum perquam iniquum vifum fuit, eum
qui nihil cum pupillo contraxit, ejufdem pu-
bertatem aut majorennitatem debere expedtare,
/. apudfulianum 3. ffi. quih. excaufiin pojfi.eatur.
junft. l.Fulciniusq. §. plane fi 10, &fieqq. cott.
tit. Sed cum hodiernis moribus venditio pigno-
rum & traditio ex judicis decreto fiat audtioiie
publica , adhibitis haftce folennibus, profcriptio-
nibus reruin, ediftis , aliifque fimilibus , nec.
facile haftae fifcalis fides convellenda fit, ne pu-
blica audoritate emtores fefe circumfcriptos con-
querantur ; /. hypothecas 8. C.de remtjfi. pignor.
calculo frequentiore comprobatum eft , in uni-
verfuin nunc ratas manere venditiones pignofis
ad minorem pertinentis, five illud ab ipfo pupil-
io legitime devinftum fit, five a prsdeceflore
ejus, five pro prsedeceftoris five pro minoris
ipfius debito redte contradto. Chriftineus ad
Mechlinienfi. tit. 7. art. 2. num. ult. GuidoPape
decifi. 22. num. ult. ibique Ranchinus, in notis in
fine. Berlichiue decifi. 126. Brunemannus ad t.
ult. C. fi adverfitts fificum. Groenevvegen ad tit. C.
fi adverfi. vendit. pign. & adt. 13. C. de evittiori.
Adde Ant. Matthaeum de auttion. tibr. 1. cap. 16.
num. 25. atque adeo nunc jus commune faduin
eft, quod jure Romano erat fingulare in fifco,
ut fcilicet minori non daretur reftitutio , ubi fi-
fcus ob debitum fiicale bona pupillaria deftraxif-
fet bona fide , ac interpofita haftarum folenni-
tate. /. ult. C. fi adverfus fificum. /. qucecunque 5.
C. de fide &jure hafice fificat. Si tamen manifeftif-
fima ac enormis lsefio minori per illam folenneni
pignorum diftradtionem illata appareat, nec £
tutoribus aut alia ratione indemnitatem qUeat
impetrare, non dubitaverim , quin «quitate rei

motus

L i 5. IV. T I T. IV.

-ocr page 279-

jnotus judex pcr reftitutionem minori opem jure
Jaturus Cit; ne alioquin ea , quse lcefionis aver-
runcandae gratia prudenter a noftris funt exco-
gitata majoribus, prceter ac contra primam au-
ftorum fuorurn intentionem in injuftitias vela-
inenta degenerent, & fiant vincula iniquitatis.
Quid vero juris iit, li per errorem res minoris
tanquam res tertii pignori capta ac diftra&a fue-
rit, ex iis, qua: fupra de venditione rerurn ejus
extra caufam pignoris funt tractata, facile colli-
gendum eft.

18. Eft & reftitutioni locus adverfus dona-
tionem aminore, debitomodo (ideft, aufto-
ritate tutoris in mobilibus , decreto in immobili-
bus) fa&am ; fi appareat, eam illis quidem ex
caufis in alios collatam efte, in quibus fine repre-
henfione tutores pupillo donanti poilunt audo-
res fieri (qua: recenfentur /. i. §. fed & (i 2.ff.
de tutel. & ration. diflrak l. cumplures 12. §. cum
tutor. 3. I. tutor. 13. ff. deadmin. &peric. tut.)
fed tamen immoderatam; dum vel fupra patri-
monii pupillaris vires eft, vel ultra natalium di-
gnitatem. Idemqueeft , fi filius minorennis pa-
tri, res filii donanti, confenfum pra-buerit. I. ult.
C. ji adverf. donat. Nec refert, an fimplex dona-
tiolit, anremuneratoria, quoties donatio longe
fuperat ofRcii aut beneficii accepti proportio-
nern. Oddus de rcflitution. quccfl. 58. art. 4.
Cuinque donationis fpecies nt in dotem datio,
etiam audiendam elle puellam Romance leges vo-
luerunt, fi minorennis exiftens omnia fuabona
marito in dotem dediffet, aut fupra patrimonii
vires promififfet, eoque fe lafam poflet docere.
h un. C.fladverf. dotem. l.flex caufa 9. §. in dotis

I.ff. h. t. Oddus di traff. de reflitut. qucefl. 59.
art. 3. Sed quia nunc alia dotium quam ex jure
Romano ratio eft , dum plerumque extra dota-
lia bona mulieres nuptse fua folebant habere pa-
raphernalia, ut & receptitia , neque quicquam
dotale erat , nifi de quo ut dotale effet, noini-
natim convenerat ; adco ut nec aftio quali ex
dote promifla competierit fi fine quantitatis dc-
iignatione fcriptum fuillet inftrumento nuptiali,
tcam, qucenubebat, dotem darepromiflffe. l.i.C.
de dotis promiflionc. contra vero nunc noftris &
multorum moribus omne mulieris patrimonium
exjuris ftatutarii difpofitione dotale fit, vigente
omnium bonorum inter conjuges communione,
rnfi aliud pactis dotalibus placuiffe conftet; ratio-
ni confentaneum eft, mulieri omnia bona in do-
tem conferenti non efle impertiendum setatis au-
xilium ; neque enim fe captam aut circumfcri-
ptarn re£te conqueritur, quce jure communi uti-
tur , ac fequitur juris publici difpofitionem. /.
tilt. C. de in integr. reflit. minor. I. nihil confenfui
116. §. non capitur 1. ff~.de reg.jur. arg. 1'verum

II. §. item non reflituetur q.jf. h. t. Groenewegen
adl. un. C. fladverf. dotem.

19. Doariuin feu dotalitium feu lucrum dotis
pa&is dotalibus conftitutum quod attinet j nec
ejus intuitu minori fivemafculo five fcemina: re-
ftitutionis auxiliuin debere concedi, fi immode-
ratum dicatur promiflum , Groenewegius auftor
eft. ad l. 1. C. fi adverfius donat. turn quiainipfa
minoris reftitutione partis quoque adverfee caufa
redintegranda eft , ut in fequentibus dicetur 5
quod tainen contrafta femel individua vita: con-
fuetudine fieri non poffe, palam eft. Tutn quia
minor a:que ac majorennis, etiam fine pa£tis do-
talibus nuptias contrahere poteft, atque ita omnia
fua bona conjugali communioni obnoxia facere.
Nec eft, quod quis putet , debiliorem efle ra-
tionem pofteriorem, ac male a licentia inducen-
d^per nuptias communionisftatutariarad immo-
clerati dotalitii padtionem fieri illationem , quali
communione ftatutaria minor ad iiiinmum nil
pra:ter dimidiam patrimonii paitem uxori inopi
communicandam perdere poffet, at dotalitio im-
moderato etiam totam fuam fubftantiam abfor-
bere. Etenirn & plus quam dimidium & totum
patrimonium communioneftatutaria a*que ac do-
talitii conftitutione amitti poffe , inficias non
ibit, quifquis meminerit, non lucri tantum,, fed
& damni comittunionem ftatuto indtici. Fac er-
go, maritum mille poflidentem matrimonio juti-
gimulieri, fubdu<5tis omnibus mille debenti fu-
pra vires patrimonii, fleri aliter non poterit,
quin communionis jure non dimidia , fed uni-
verfa mariti fubftantia , protinus a nuptiis con-
traftis in ufum creditoruin folutionem urgentium
convertai:ur,marito bonis omnibus fpoliato. Cse-
terum quod de dotalitio didtum haftenus perre-
ftitutionem haud infirmando , idem quin & in
ipfa fponfalitia largitate iinmoderata moribus no-
ftris locuin fibi vindicet, non videtur dubitan-
dum: quia fieri potuit, ut non alia lege, quani
accepto tam amplo infolitoque dono puella in
fponfalia aut nuptias fuiflet confenfura , ad quas
nunc aureo velut imbre invitata , commoveri fe
pafla eft; quali ad nuptias incitamento poft eas
contraftas non videtur fraudanda, non magis
quam de jure Romano maritus erat dote privan-
dus , qua: ei in bona fide pofito in fraudem cre-
ditorum data erat, aut per errorem ab aliquo
tanquain mulieris debitore , qui debitor non
erat , mulieris juflu , ■ conftituta ,* ratione addi-
ta, quod indotatam du<5turus non fuiffet. /. uli.
§. fi a fiocerv. 1. in fine ff\ quce in firaud. credk
alien. fiunt utreficind. I. (1donaturus 9. §. 1 .ff.de
conditi. caufi data caufia non fiec. Jure tamen Ro-
mano reftitutionem adverfus immodicam largita-
tem fponfaiitiam potuifle impetrari, colligi po-
teft. arg. L 1. C. fi adverfius donation. Oddus dc
refiitution. quceft. 58. art. 5.

20. Jurisjurandi quoque delatio , per rnino-
rem fa<5ta, iis eft accenfita negotiis, adverfus
quse minori fubveniri poteft. /. nam poftqudm 9;
§. fiminor 4.ff. dejurejurando. Uti & tranfa<5tio,
quoties illa non ipfo jure inutilis eft. Etfi

enim

difHculter in tranfa<5tione evidens lscfio appareat,
dum etiam tunc, cum nulla res media eft.,' nul-
lunque fubeft debitum , hoc ipfum quod a lite

difce-

De M i n o r i b V S 2f. a N n i s;

-ocr page 280-

264 L i B. IV.

difceditur, videtur fufficiens tranfa&ionis caufa
effe. /.in fumma, 65. §. & quidem i.jf. decondicl.
indcb. tainen , fi poftmoduin appareat tranfa<5tio-
ne jus liquidum minoris fuiife remiflum , quod
majorennis alius non eadem fuiflet facilitate remif-
• furus, nihil impedimento eft, quo minus refti-
tutio concedenda foret , redintegrato utrique
traniigenti jure fuo. /. h 2. C.fi advcrf. tranfatt.
Nec multum a tranfadlione recedit rerum com-
muniuin fada divifio, qus & ideo tranfactioni
juncta eft in d. /. 1. C. fi advcrfus tranfaff. tan-
quam iimilem cum tranfa&ione refciflionem reci-
piens > fi ex divifione insequali damnum minor
lenferit ad divifionem provocatus : nam ii pro-
vocaflet ipfe, nullius foret momenti divifio ad ta-
lem fubfecuta provocationem. /. fi pupillorum 7.
ff. dereb. eor. quifub. tut. velcura funt. five ipfa
rerum hereditariarum divifio fa£ta fit, five me-
diante rerum adjudicatione communio diremta
fuerit, ftve denique uno pretio oblato dimiflio a
communione fecuta flt, rebus omnibus penes
eum , qui pretium dedit, pleno dominii jure re-
manentibus ; quo ipfo quaii tranfaftum de here-
ditate videtur, etiamfi non proprie difta tranfa-
ftiofit, ac noftratibus non dadingh fed uytkpop
appelletur. Ut tamen difficilius adverfus huju-
fmodi tranfaftionem reftitutio,concedenda fit,
quoties inter parentem fuperftitem liberofque mi-
norehnes de parentis defun£ti hereditate intercef-
fit; eo quod generaliter adverfus parentes parcius,
quam contra extraneos, indulgeri hoc remedium
tit. primo di&um eft : prarfertim, fi cum pretio
hereditatis, a parente fuperftite foluto , fufce-
ptum infuper alendi onus aut liberalitas quarcun-
que alia ab eo in liberos profefta pretii vilitatem
videatur fupplere pofle ac compenfare , aut ela-
pfum jam fit quadriennium reftitutioni huic pe-
tendae prsefinitum; ut ut alioquin adverfus ipfum
temporis lapfum non adeo gravate reftitutio nunc
impetretur, uttit. primo di&um. Tapon libr. 16.
tit. 4. arrcft. 13. D. Someren de jure noverca-
rum cap. 6.fcff. 2. num. 8. ibique cit. Chrifti-
nseus , cafum non plane diifimilein definiens ,
ad Mcchlmicnf tit. 16. art, 2y.in additam. verf.
quare.

21. Circa folutionem , qua fe minor captum
contendit, diftinftione opus eft. Aut enim mi-
nor folvit; aut ex adverfo ei folutum eft. Si ipfe
folverit quod naturaliter ac civiliter debebat, fi
quidein auftore tutore , reftitutioni locus non
eft, cum Isfus dici nequeat, qui folvit illud , ad
quod folvendum adtione civili conftringi poteft.
/. magisputo J. §. fedftpater 6. jf. dc reb. eor. qui
fub. tutela vel cura. Sin fine tutoris curatorifve
audtoritate , exftantium quidem adhuc nummo-
rum vindicstio competit; confumti vero nec re-
peti poffunt, nec setatis auxilio redire ad mino-
rern , fed potius ei liberatio contingit. /. quodfi
forte 14. §. ult.ff.defolution. /. non omnis 19. §.
1 .jf. de reb. credit. Quod fi non civiliter debue-
rit, fed tantum naturaliter , aut plena fubfuit na-

T I T. IV.

• ■ - •

turalis obligatio , aut minus plena dum fine tu-
toris auftoritate fe obligavif: hoc quidem cafu
reftitutione opus non eft, cum fufticere minori
poffit pecunise folutae ac etiamnum fuperftitis vin-
dicatio , confumta? condidio ex caufa indebiti.
/. interdum29.1. quodpupillusqi.jf. decondi£i. in~
deb. illo vero , cum nempe plena fubeft obligatio
naturalis, ( ex pa<5to forte nudo per prffdeceflo-
rem aut minorem ipfum tutoris aut curatoris au-
£toritate munitum interpofito) reftitutio adver-
fus folutionem auitore tutore fa£tam neceflaria
eft : curn inficias iri nequeat, quin lubrico arta-
t& lsefus fit, folvens id, ad quod folvendum nun-
quam potuiftet adione compelli. arg. /. tllud nul-
lam 2 5 .jfi h.t. Idemque eft, fi legatuminde-
bituin, forte fupra falcidiam reli£tum , prseftite-
ric, juris iomorantia perfuafus deberi. /. idt. C. fi
adverfi. fiolution. deficiebat etenim hifce in cafibus
& rei vindicatio, tranflato propter accedentem
tutoris au£toritatem dominio foluti; & indebiti
condidio, denegata quippe illis , qui vel natu-
rale debitum impleviftent, vel indebitum folvif-
fent jus ignorantes. /. fi naturaliter 13. I. ft quod
dominus 64. jf. de condict. indcb. /. errore fatli 9.
C. ad lcg. Falcid. I. fi quis jus 10. C. dejuris &
fatt.ignor. Utproindead extraordinarium refti-
tutionis auxilium minori fuerit confugiendum.
Sed cum moribus placuerit, naturalis quoque
debiti exa£tionem effe, potius nunc eft , ut in
folutis iis, quae naturali jure plene debentur, ih
univerfum setatis beneficium minori denegemus.
AddeGrotium manud. ad jurifprud. Holl. libr. 3.
cap. 30. num. 34. & feqq.

22. Atque haec ita habent, fi minor folve*
rit: at fi minori folutum fit, quod vel natura-
liter ei debebatur , vel naturaliter ac civiliter fi*
mul; interveniente quidem au£toritate tutoris
ac judiciali fententia, acceptata per minorem fo-
lutio debitori adeo ad liberationem pleniffimam
profutura eft, ut nullum adverfus eam reftitutio-
nis remedium metuendum fit. Contra vero, de-
ficiente tutoris affenfu judicifque decreto, ipfo
jure citra ullum prstoris auxilium non ultra de-
btori contingit liberatio , quam quatenus locu*
pletior ex ea folutione minor apparet. §. ult. In
fiit. quib. alien. licet vel non. Hugo Grotius d.
libr. 3. cap. 3 o. num. 33. 34. Quod fi, omiflo
magiftratus decreto , fola tutoris aut curatoris
accefliflet au£toritas, liberabat quidem debito-
rem pupillarem ipfo jure celebrata eum in mo-
dum folutio. /. Lucius 46. §. tuteU 5. ff. de ad-
min. &peric. tut. non tamen pleniffima fecuritas
per eam debitori qusefita fuit , fed cauia co-
gnita indultum adverfus eam setatis auxilium,
lsefione probata. /. 1. C. h. t. nifi ita foluts fuif-
fent penfiones annuique reditus biennii metam SC
aureorum centum quantitatem non excedentes.
l.fancimus 25. /. conflitutionem 27. C.de adminiftr.
tutor. Cui exceptioni plerique addunt & alteram,
in fideicommiffo , quod minori debitum eft,
reftituendo : id eniin fine dccreto fieri pofie,

-ocr page 281-

t>

tautum putant in. /. pcti. C. adSenatitfc. Trcbcll
Sed accuratius eatn conftitutionein examinanti,
jpatefcet, nihil aliud ea diftari i quain quod fi
deicoinmifiaria hereditas reftitui poffit foli tutori
aut fcli curatori, fi infantiaut furiofo debitafit,
cum alioquin tutorem aut curatorem habens ipfe
'deberet fufcipere ex fideicomfiniflo hereditatem
auftore tutore vel curatore. Fuitque hoc ita a
Tuftiniano conftitutum ad exemplum ejus, quod
ipfe bimeftri fpatio ante hanc legem fanciverat de
hereditatc direfta furiofo delata , per folum furio-
fi curatorein pro furiofo acceptanda. /. ult. §.3.
€. dc curat.fumfi. fi conferas legis utriufqufe fub-
fcriptionem : quodque ab anterioribus imperato-
ribus jam dudum de hereditate direfta , per fo-
lum tutorem pro infanteadeunda , indu£tum fue-
rat in l.fiinfanti 18. §. parente 2. C. dejure deiiber.
ijti autem in cafibus, quibus hereditas direfta per
tutorem pro infante qusefita erat, non erat ex-
clufum reftitutionis remedium , ubi aditione in-
fantem in darnno hcrrere apparuiflet; ita nec illud
dencgandum fuit, fi ex admifta hereditatis fidei-
icoinmiflarke reftitutione lsfio infanti fuiftet illata.
Adde Oddum. de rcfiitntion. qticcfi. 52. art. 1.
num. 1 2. Brunemannum add. l.penult. C. adSe-
natufic. Trebell. Hodierno interim jure verius eft,
prope in defuetudinem abiifie illam Juftiniani
tonftitutioncm , qua ad folutionem minoribus
tuto faciendam judicialis fententise interventus
defiderabatur ; fic ut nunc pleniffima debitori
pupillari contingat iiberatio } fi modo folverit ve-
ro creditoris minorennis tutori ; nifi de maximi
momenti debito folvendo agatur 5 qiio cafu ca-
mera: pupillaris decretum dcliderant; ne it^rato
ad folutionem adigatur qui folvit, ubi pupillus fi-
nita tutela non poteft ob inopiam tutoris fcrvare
folutum. Hugo Grotius mamtduft. adjurifiprud.
Holl. libr.3. cap. 3 9. nitm. 27. ibique. Groenewe-
gen in notis Refponf. fCtor. HoIIand. part. 3.
'uol. 1. confitl. 182. Paulus Voet ad. §. ult. Jnfiit.
quib. ahcn. licet vcl noii. num. 6.

23. De folutione qua: di(5ta fuiit, eodem fere
modo in mutuo obtinere , quod ininori vel a mi-
nore numeratum eft, prout defuerit aut inter-
ceflerit curatoris auftoritas , colligi poteft ex. d.

ult. Jnfi. qaih. alien. licet. velnon. I. non bmnis
19. §. 1 .jfi. de reb. creditis. I. naturaliter 13. §. 1.
h^.jf. de conditt. indeb. I. patri 27. §. fipecu-
Ttiam 1 .jf. h. t. cujus occafione confeir, qua? tit. 1.
de in integr. refiit. num. 24. difta funt.

24. Pra:terea adverfusomiflam hereditatem, aut
acquifitam, aetatis auxilium admitti poteft. tit. C.
fiut ab hered.fie abftineat. tit. C. fi Ut omif. hered.
vel bon. pojfi acquir. Omiflionem hereditatis tu-
tore auftore faftam quod attinet, non omni in
cafu adverfus eam minori fuccurritur : aut enim
ille abftinuit cum fuus heres eftet, aut repudia-
vit cum effet extraneus. Si abftinuerit cum fuus
eflet, efficit hoc potentiifimum jus fui heiredis,
ut omni modo rninor per abftinentiam in damno
hsrens reftituatur, fiveres adhuc integrafit, fi-
25. A N N 1 S.' 2 6%

ve integra efle defierit per bonorum hereditario-
rum diftraftionem , durante ininori abftinentiS
a:tate ab eo faftain , qui vel ex fubftitutiene vei
ab inteftato ad omifiam venerat hereditatem; adeo
ut refcifla venditione res alienatae inminoris refti-
tuti revertantur poteftatem. /. ult. tn fine. C. de
repudianda vd abfiin. hcYed. Sin repudiavcrit cuhi
effet extraneus , rebus quidem hereditariis non-
durn diftradis, ad hereditatein repudiatam redi-
re minori lsefo permittitur , auxilio setatis ad id
iinplorato: at alienatione rerum jam fubfecuta, de-
neganduin minorieft adverfusrepudiationem re-
ftitutionis auxilium ; aut faltem parciflime ei in-
dulgenduln ; cum iniquuin videatul', eum ne-
gotiis finitis ad paratam fubflitUti laboie pecuniam
venire. /. quodfimimr 24. §. Sctevola 2. ffi. h. t.
Sande decifi. Frijic. libr. 1. tit. 1 y. defin. 2. & fi
juftiflimis forte ex caufis ei fubveniencluin efle
pra:tor Conftituerit , rata tamen manebunt qua:
prius rite geftfi aut diftrafta per curatorem bo~
nis datum , aut jure fubftitutionis vel ab inte-
ftato ad hereditatem vocatum./. in integrum 22.
in fitte.jf. h. t.

25". Quod fi puelia minorennis, acteptS do-
te, renunciaverit hereditati paterna* ( quod jure
civili vetitum. /. pattttm dotale 3. C. de collation.
Canonico autem permifium , inaxime, fi jureju-
rando firmatum fit. cap. quamvis 2. de pattis in 6r.
& gentiuin multarum ufu receptum ) de reftitu-
tione adverfUs talem renunciationem cOntroverfia
eft. Eain quidem in univerfum puellse denegan-
dam efie, qua: fupra modum facilitate fua fe cir-
cumfcriptam obtendit, multis placet, interquos
Argencreus ad confiuetud. Britann. art. 225. glojfi
4. num. 4. 5. 11. Barry de fucceflionibus libr. 1 r.
tit. 2 5. num, 3 6. in fine. Charondas hbr. 7. reL
fiponf. 29. plurefque alii , quOs recenfct ac fequi-
tur Abrah. a Wefel. de connub. bonor. fiocictate.
tratt. 2. cap. 6. num. 3 6. Sed vix eft , ut ini-
quitatis ngorifve in setatfem minoretn nimii vitio
carere videatur ha:c ipforum opinio , levioribus
etiam fuftulta ratiociniis , vix fpeciem habenti-
bus, fi ad exadtius revocentur examen. Quid
enim obfecro eft illud, quod nuptse multis in lo-
cis, norhinatim in Gallia , notabilia ex marito-
rum borfis ac induftria acquirant emolulnenta? er-
gone fas erit ob adventitium lucrum ," incertam-
que quantitatem ejus, fpoliari minorennes captas •
circumventas portione legitiina, qua nequaquam
fefe privari paffe fuiflent, fi firmati magis fuiffent
judicii ac setatis proveftioris ? Fruftra quoque
incertus prsetenditur augmenti decrementique
eventus, quod poft dotem conftitutatn pater-
nse potuiffet fubftantise fupervenire. Id enim fi
fufficeret , quid ni omnes probamus in legi-
timse prsejudiciuin emendicatas , aut reveren-
tiali metu extortas, aut calliditate obtentas he-
reditatum renunciationes per setatis & fexus
cujulcunque progeniem five paftis dotalibus fi- '
ve aliis fimplicibus , quocunque tandein mo-
do conceptas ; cum utique omnibus in hifce
L1 eadeni

mjnoribus

-ocr page 282-

266 L I 33. IV.

eadem eventus dubii , & damni lucrique ancipi-
tis poft dotem conftitutam ratio, conventionum
talium atque renunciationum firmitatem perfua-
fura fit. Quod quantum a jure recepto recedat,
ncmo non videt, ac plenius ex tit. de inofticio-
fo teftamento patefcet. Et fane, non ad aliud il-
la augmenti decrementique poft dotem conftitu-
tam incertitndo ad fummurn prodefle poflet,
quam ut non inortis paternx fed dotis conftitutas
tempus videretur confiderandum , an congrua
dos data eflet nec ne ( quamvis contrarium ve-
rius efle. d. tit. dcinojf. tefi. probetur ) neutiquam
ad id , ut prorfus non congrua dote data , refti-
tutionis auxiliuin ex capite a^tatis haud foret im-
ploranduim Satius proinde fuerit, diftindio-
nis ope dubitationem tolli. Aut enim minor in
eo fe lsefam ait, quod inajorem potuiifet acqui-
rere portionem jure fucceflionis ab inteftato,
quam nunc accepta dote & renunciatione fubfe-
cuta ei ex paterno fuit patrimonio collatum : eo-
que cafu infirmandam haud efle renunciationem
a minore fitdam , rationis eft. Cumenim fuppo-
natur , more regionis in jus commune degeneraf-
fe, ac filiabus omnibus cujufcunque setatis fre-
quentatum elfe accipiendse dotis & renunciationis
facienda' ufum, capta videri non poteft puella ,
duin jure cominuni ufa eft. I. fin. C. b. t. /. nihtl
tonfienfiiti 116. §. i. fifi.de regul.juris. Aut ex ad-
verfo fefe minor in eo captam conqueritur, quod
minore accepta quantitate, quam dotis nomine
pro rata dignitatis ac facuitatum paternarum con-
fequi debuerat, renunciavit fucceflioni, atque
ita facilitate setatis lapfa, dote non congrua con-
tentafuit: eoque probato ratio nullaeft , curnon
ei fubveniretur, & fuppleinento faltem ufque ad
congruam dotis quantitatem adje&o, ipfa aequa-
lis efliceretur conditionis cum aliis, aetate pru-
dentiaque fua majore ixfionem probabiliter decli-
naturis : ne alioquin contra omnem juftitia: &
jcquitatis rationem in damno perfeveret, in quod
eam non niii xtatis defeclu ac confilii inopia faci-
litateque inconfulta prxcepitatam apparet. In
quarn fententiam confpirant procul dubio, quot-
quot etiam majorennibus renunciatione circum-
fcriptis reftitutionem arbitrantur non efle dene-
gandam. Yide Ant. Fabrum. Cod. libr. 2. tit. 3.
» defin. 8. & libr. 3. tit. 19. defin. 15. Andr. Gayi
libr. 2.obfierv. 147. Guid. Pape decifi. 224. Joh.
Papon. libr. 16. tit. 4. arrefi. 13. Franc. de Bar-
ry defiucccfifion. libr. 11. tit. 25. nttm. 37. 3 8.

2 6. E x contrario , fi per minorem fuerit adi-
ta hereditas , quam apparet damnofam efle,
etiam tunc reftitutionis impetrandse facultas com-
petit, flve impubes au&ore tutore , five pubes
auctore curatore fecerit aditionem. tit. C. fi, ut ab
hereditatefie abfiineat. I. aitprcetor 7. §. refiitutus
5?./. verum 11. filocuplesffi. h. t. five filiusfa-
rnilias minor auftore patre, vel pater ejus nomi-
ne. /. ult. §. ult. C. de bonis qttte liberis. five fervus
a domino inftitutus tanquam heres "neceflarius:
ad id faltem, ut bonorum obtineat feparationem.

T t t IV.

/. ait prczior 7. § .fied &fi 5. ffi. h. t. Nec intercft
res integra fuerit, nec ne, dum bona qusdam a
minore diftrafta; cum & rata manfura fint, cpa;
ante reftitutionem bona fideper minorem uthe-
redem gefta funt, five libertates fccundum de-
funfti voluntatem datse fint, five legata praftita,
cum, reftituto minore, is qui ejus locoaci heredi-
tatem venire debet, iifdem legatis gravatus eft ;
five creditoribus hereditariis folutum fit quod ip-
fis debetur, aut debitores hereditarii prxftiterint
quod debebant hereditati. /. inintegrum 22.1. fi
mulier 31. jfi. h. t. l.fihus (jo.jfi. defiolution. l.fi
nonexpedierit6. §._/? pupillus 1. jfi.de rebus autor.
jud.pofifid. adeout nec creditoribus cseteris, aut
curatori bonorum, jus fit petendi a creditore q'ui
fuum confecutus eft, ut foluta communicet, aut
diftracta emtoribus avocandi. /. quotiens 44. jfi. de
acquir. velomitt. hered. d. l.fimulier 31. in fine.fi\
h.t. d. 1. 6. §. quid crgo 2. jfi. de reb. autor.jud.
pofificl. & vcnd. refponf. JCtor. Holl. part. 1. con-
fil 13 4. Sande decij". Frific. libr. 1. tit. 15. dcfin.
2 .pofi. med. Sed & , fi minor auftore tutore
in negotio hereditario in lite fubftiterit, ac fuc-
cubuerit fine culpa tutoris, judicati aftio poft re-
ftitutionemineosdandaforet, qui, minorefub-
dufto, heredes funt. /. ex contraffu 44. Jfi. de reju-
dic. Nec minor ipfe reftitutus reddere tenetur
qux hereditatis occafione ei qua'fita, five ex pre-
tiis rerum diftraftaruin, five ex debito per debi-
tores foluto, nifi quatenus poflidet, aut dolo fe-
cit quominus poflideret. /. un. C. de reputat. quce
fiunt injud. in integr. refiitut. Si quaz enim penes
eumperiifle probenturper aetatis imbecillitatem,
praftare cogendus noneft. /. ait prcetor 7. §. fied
&fi 5. in fine Jfi. h. t. Sande d. libr. 1. tit. 1 5. defi.
2 .fiere in fine. In folutis tamen per minorem le-
gatis receptum eft, ut per legatarios , reftituto
minore, iis reddenda fint, ad quos poft reftitu-
tionem hereditaria caperunt bona pertinere, cum
ipfi non eflent ad eadem legata obftricti, condi-
dione indebitiipfisconceffa./. nec novum <,.Jfi. de
condici. indcb. Quainvis vero poft impetratum a
minore setatisauxilium, hereditas vel fubftitutis,
vei coheredibus, vel ab inteftato fucceffuris, ita
plerumque cedat, acfi nulla medio tempore adi-
tio facta efiet. /. cx contraffu 44.fif. de rejudicata.
tamen, quantum ad jus accrefcendi attinet,
confiderandum eft, coheredi volenti tantum,
haud quaquam invito, accrefcere minoris refti-
tuti portionein & onus; eoque adinittere recu-
fante, mittendos efte creditcres in partis, per re-
ftftutionem vacantis, pofleflionein. /. fi minov
annis 61. Jfi.de acquir. vel. omitt. hered. refponf.
jCtorum Holland./wtf. 4. confil. 1. infine. qui &
eam ob caufam , implorato per minorem reftitu-
tionis auxilio, evocandifunt, obfervata citationis
forma per Juftinianum prarfcripta novell. 119.
cap. 6. fic ut ipfis haud evocatis interpofitum re-
ftitutionis decretum prsejudicaturum non fit. I.
etiam fipatre 29. §. ult. jfi. h. t. Quod fi ininor,
reftituta ex fideicommiifo hercditatis parte , re-

-ocr page 283-

flitluioncm nieruerit; optio fideicommiflario de-
ferenda foret, ut aut porcioncm quoque minoris
reftituti agnofcat, aut a tota difcedat hereditate,
aut oinmmodo patiatur bona divendi , ut id,
quod fuperfluum eft, minori fervetur. I. fipupil-
lus 19-jf (idScnatufc. Trebcll.

27. Quiiquis autein ex caufa setatis adverfus
aditionetn tanquam damnoiam reftitutus eft, ii
poftea omiffionem fibi nocere deprehendat, non
impeditur adverfus omiifionem implorare idem
illud ^tatis auxiiiuin , atque ita rurf^s ad eam ,
quam ex pritna reftitutione dereliquerat, redire
Jhereditatem. I. ait prcctor 7. rejiitutus 9. ff. b. t.
nifi fiiiusfamiiias minorennis, poftquam auftore
patre a diverat aut repudiaverat delatam fibi here-
ditatem, reftitutionem impetrailet adverfus id ,
quod egerat patris coniilio & auftoritate : neque
cnimuilum eiamplius fupereft adverfus primam
reftkutionetn obtentam remedium, idque in poe-
liam inconfiderate fpreti judicii paterni ; ut ita
difcant liberi,non temere veniendum eileadverfus
ea , quae paterno confilio, ( quod optimutn li-
beris jura prcefumunt) fuere traCtata. /. ult. §.
idt. C. de bonis qiuc liberis.

28. De licitatione llomanis quidem placuilfe
videtur, minorem licitatione fuperatum, ac refti-
tutionem petentem adverfus addidtionem plus li-
citanti factam , audiendum eife , II fua jntereife
doceat, rem fibi emtam habere, veluti quod ma-
jorum ejusfuillet. l.ftin emtionem 7,$,jf.b.t. five
de venditione per auftionem publicam , accipia-
itius d. legem 3 5. five de privata in diem addidtio-
ne , qua: minori per venditorem fada erat , f
taHusintra eertum tempus meliorem conditioncmnon
chtulijfct, de qua eft titulus de in diem dddulionc.
Sed vix eft, ut tanti nunc fit illa peculiaris in rem
venalcm afledtio, ut ob eam folam apud nos re-
ftitutio minori impertienda foret. Groenewegen
<tdl. 7. §. 8. & adl. 3 5. f. b. t. Ant. Matthams
de authon. libr. 1. cap. 1 o. num. 45:. Nec his con-
traria funt, qua' fuperius hoc tit. tradita , mi-
norem nempe juvari quandoque , firesejus,in
quam peculiari acprobabili ducebaturaffedfione,
diftradta eflet, Etenim longe magis ei favendum
fuit, qui ob fingularem affectionem in rem fuam
propriam , fed durante minore a?tate alienatam ,
iibi eam reftitui atque ita fibi dominium ejus con-
fervari defiderat; quamfiid, quod alienum eft,
cum nunquam fuiffet minoris proprium, ( licet
olim forte a majoribus ejus alienatum ) fibi cu-
peret ex affeftionis caufa quxfitum. Quod fi
minorem auftione publica non viftum ab alio,
fed licit3ndo viciffe contigerit, atque ita rem ei
folenniter, ac ex ufu hodierno per judicis decre-
tum, fuiife addiCtam , ratio nulla eft , currefti-
tuendus non eilet, ubi inconfulta setatis facilitate
ac licitandi fervore fe lxfionein graviorem fubiiife
docet. Ant. Mattkeus de autiion. librt 1. cap. 10.
7tUm. 44.

29. Extrajudicialibus denique negotiis reftitu-
tionem admittentibus ex capitc minorennitatis
annumerata invenitur ufucapio nc pra.'ltriptio 5
ut tamen nec idem per omnia in utraque obti-
neat, nec m puberibus femper tale, quale in mi-
puberibus, jus fervetur. Etenim cum ufuca-
piendi temporajion currant impuberibusfeu con-
tra res eorum, (ut dicetur tit. de ufurpi & ufu-
cap.) nulla etiamreftitutione ipfos indigere, in-
dubitati juris eft. /. bonce jidei 48. jf. de accpdr.
rer. domin. At fi puberes fint, minorennes ta-
men, ufucapio quidem & currere adverfus eos
& impleri poteft; ufque adeo, ut ob impuberem
impeditaatatem , poft pubertatem inchoaripoi-
fit, arg. I. pro cmtore 2.§./<* puptllo 15;. ff. pro
emtore. I. unic. C.fi advcrfi. ufucapton. fed quia lu-
brico setatis negle&a videri poteft cjus interru-
ptio, reftitutionis auxilium decerni cequuin fuit.
d. /. unic. Temporales vero prcefcriptiones nullis
currere minoribus piacuit, five puberes effent,
five impuberes; longeque redius intadta ferva-
ri minorum jura, quam poft vulneratam caufun
remedia quari; quofactuin, ut fupervacuum ipfis
evaferit cetatis adjutorium. /. ult. C. in quib. caufi.
rcfiit. tn integr. ncccjf. non efi. abrogatis legibus an-
terioribus , prarlcriptiones admittentibus , atque
adeo etiam abrogata difpofitione legis 13. C. de
judiciis , inquantumin ult. triennii tempus,
intra quod iites civiles terminandce erant, rninori-
bus quoque ac pupillis currere, fancituin fuerat;
cum ex fubfcriptione pateat d. 1. 13 . anteriorem.
effe. Cujacio, Raguello , aliifque vifum quidem
fuit, non elfeabolitam d. legis 13 . difpofitionem ;
quafi prsefcriptiones quidem temporales non cur-
rerent minoribus , in d. vcro 1. 13. non aperetur

t) E

j O

de praicriptione tcmporali , fdd de tempore,
quo ipfo jure lites finiuntur. Willembach ad d.
I. 13. §. tdt. Sed uti gratis affumitur illud , quod
ipfo jure lites finiantur , lta non eit , cur his af-
fentiamur. Habent autem hax etiain tunc locum ,
cum adverfus majorenttem inchoata prarfcriptio
eft, cui defundo minor fucceifit : quiefcente
fciiicct interim uique ad impletam setatem perfe-
£tam prsfcriptionis progrcflu. Cumque jureno-
vo fublata: fuerint, qua: quondam inter ufuca-
pionem ac longi temporis pra:fcriptionem inter-
ceflerant differentia'. tit. C. detifitcaptone transfior-
mattda. rationis eft, ut ad exemplum prxfcriptio-
nis etiam ufucapionem adverfus minores haud
currere exiftimemus , ac proinde nec reftitutione
eofdern hoc caiu egere. Perezius tit. Cod. fi ad-
vcrfius ttfucap. infine. Longiffimi plane temporis
prsefcriptio , qua: annorum triginta curriculis im-
pletur, quin jure novo etianmum adverfus ini-
nores procedat, dubitare non finunt impcrato-
res, dum pupillarem duntaxat exceperunt ceta-
tem. l.ficut. 3 .C.depra:ficript. 3 o. velqiladrag. an-
nor. juni5t. /. uit. in fine C. in quib. cattfi. reflit. itt
integr. neccfif. non efi. contra quam tamen imple-
tam minores reftitutionisauxilium implorare, ni-
hil vetat: fi enim in brevioris temporis proefcri-
ptionibus meliusfit intatia minorum jura fervare ;
quampofi vulneratam caufiam rcmedium queerere fe~
L1 2 eun-

k6f

MINORIBUS 25. A N N I Si

-ocr page 284-

268 L i s." IV.

cunclum imperatorem in. /. ult. C. in quib. cauf.
in integr. rejlit. necejf. non efl triginta autem vel
quadraginta annorum exceptiones in fuo ftatu re-
manferint. d. I. ult. neque ufpiam veteri jure mi-
noribus in veniatur vetitum adverfus illas jam im-
pletas poft caufam vulneratam remedium qujere-
re, quid ni ftet duretque, quod non exprefle cor-
redum. Sed cum moribus inter impuberes pube-
refque nulla foleat, quantum ad bona ipiorum
diminuenda, differentia fervari, confufis tutelse
cura-que juribus , ut dicetur tit. de tutelis , ac
ampliandi potius quam reftringendi fmt jetatis fa-
vores, magis eft , ut, quemadmodum pupillis
non cucurrerunt temporis longiflimi prsefcriptio-
nes juxta. d. I. 3. C. de pr<cfcript. 30. uel 40. ann.
ita nec puberibus minorennibus eas nocere ftatua-
mus; atque adeo ipfis nunc etiam ipfo jure tutis
fupervacuam efte fuper reftitutione impetranda
diiceptationem, nifi fpeciatim lex municipalis re-
ftitutionem prsefcribat. Hugo Grotius nunudutt.
ad junfprud. Holland. hbr. 2. cap. 7. in fine. &
libr. 3. cap. 46. num. 9. 1 o. Anton. Matthseus
ndparccmias Belg. furifconfldt.parcem 9. num. 22.
■23. ubi & plura in hanc rem ftatuta recenfet.
Sunt tamen adhucexjure novo temporis brevioris
prsefcriptiones, quse ipfis etiam currunt minori-
bus, fic ut adverius eas ad reftitutionem convo-
landum fit: veluti fpatium decem dierum ad ap-
peliandum. novell. 23. cap. l.tempus, quod a
/ure datum ad opponendam foluto matrimonio
non numeratse dotis exceptionem. noveli. 100.
c. I.

30. Ethsec quidem ita in prafcriptione legali
cauta, aut ufu recepta funt: aliud in conventio-
nalibus prsefcriptionibus dicendum eft , veluti,
cum padtum de redimendo intra certum tempus,
puta quinquennium , eft interpofitum , vel lex
commifloria de pretio intra certum tempus foi-
vendo, neres inemta fiat; tunc enim & tempo-
ra conventione definita currere minori, & refti-
tutionem minori redte denegatam fuifle , con-
tendit JCtus Paulus, ea motus ratione, quod pa-
ter puellse, non ipfa, contraxerat. /. yEmilius 3 8.
ff. h. t. nec eft, quod regeras , in d. I. reftitutio-
nem tamen ab imperatore indultam proponi:
nam adnotatum re<5te eft, ob fingulares fadti il-
iius quaiitates concurrentes eum ad id impulfum
fuifte, nominatim, quia lex commifloria difpli-
cebat ei, & venditor interpellatione fua videbatur
remififle Jegein commifloriam, ac denique tuto-
res priores , qui pupillse commoda neglexerant,
fufpefti erant pronunciati. De csetcro ftabat inta-
ftum ac firmum Jurifconfulti ratiocinium , quo
profitebatur, fe non moveri, quod dies commit-
tendi in tempus pupillse incidiflet, feu tranfi-
viifet demum , cum jam puelJa patri heres erat;
mn magis, quam fi creditor pignus diflraxijfet,
pofl mortem debitoris die folutionis finita. Oddus
derejiitut. quecfi. 86. art. 2. 3. Sandedecifi. Fri-
fic. libr. 1. tit. 15. defin. idt. in fine. Gomezius
var. refi/lut. toitt. 2. cap.z. wm, 27. W med. 15al-

T I T. IV,

bus de prceficript. partis fiexta fieu ult. parteprima
num. 30. Refponfa JCtorum Holl. part. 5. con-
fil. 25 1. Brunemannus ad. 1.3 8.ff. b. t. num. 5*
Ant.Faber Cod. libr. 2. tit. 23. def. 2. Thefaurus
decifi Pedemont 103. eodem fcilicet modo, quo
& immotum ftabat ejufdem Pauli }Cti argumen-
tum , etfi Papinianus contra rationabiiem Pauli
opinionemfine ulla juris ratione pronunciafle me-
moretur in quseftione propofita in. /. Clodhis 97»
ff. de acquir. vel. omitt. hered. Quia vero decifio-
nis fundamentum in d. 1. 3 8. ponitur, quod pa-
ter pupillie, nonipfa, contraxerat, eftfanequod
dubites, an non ergo minor audiendus fit, fi ip-
fe au£tore tutore contraxerit cum legis commifto-
rise aut alterius pa<5ti fimilis adjeftione. Sed ratio
fufticiens nulla eft , cul aliud hoc, quam praece-
denti in cafu definiendum foret: nifi in eo fe Ise-
fum minor docuerit, quod inconfulta aetatis faci-
litate pa£ta talia conventioni fuse apponi paftus
fit, quse majorennis alius , firmatiore per seta-
tem judicio ufus, non fuiflet eo modo admiflu-
rus. Alioquin enim , cum non magis in hoc,
quam fuperiore in cafu, videri poflit setatis lubri-
co temporis adjefti obfervationem neglexiife,
quidni in pari celfatione , parique diei additi ne-
gleftu , parem faciamus juris decifionem ; pra:-
fertim, cum utroque in cafu seque fieri potuerit,
ut non glia lege cum minore aut prsedeceffore ejus
alter fuifletcontra£turus;quam pa&ionem conven-
tam poftea setatis minoris obtentu deludi cum pa-
cifcentis incommodo durum foret. Vide Sande
d. I. diffent. Oddus de reflitution. qucefi. 8 6. art.
1. fere fibi contrarius d. qucefi. 86. art. 4. num.
5 6. Neque hanc evertit fententiam id, quod a
Marciano traditum eft, pignore per creditorem
diftracto ea lege , ut fiintra certum tempus a de-
bitore pecunia foluta fuerit, emtio reficindatur , fi
tempus prseterierit, non pofie refcindi venditio-
nem, nifiminor fit annis viginti quinque debitor ,
aut pupillus, aut reipublicc caufa abficns , vcl in
aliqua earum caufiarum, ex quibus edifto fiuccurri-
tur. /. fi creditor 7. §. illud. 1. ffi. de difiraci. pign.
Non enim illic minor aut major ipfe rem fuam
cum pa£to redemtionis, intra certum tempus fa-
ciendx-, diftraxerat ; fed potius creditor hypo-
thecarius : qui , Jicet dominum debitorem in
vendendo reprsefentet, & ex ipfius voluntate vi-
deatur diftrahere, fi primam pignoris conftitutio-
nein fpe£tes , re ipfa tamen eo tempore , quo
diftrahit, invito magis ac refragante debitore id
facere plerumque credendus eft. Unde nec mi-
rum , fi adverfuslapfum temporis , nonabipfis
minoribus fed a creditore definiti, reftitutionis
auxilium iis ex capite minorennitatis vel abfentisc
tribuatur; cum etiam nulla de redimendo padtio-
ne appofita , adverfus pignoris diftradtionem ex
hifce caufis reftitui potuerint, ad id , ut foluta
pecunia, liceat ipfis pignus recuperare. d. I. 7.
$.1.

31. Vidimus de extrajudicialibus negotiis ;
funt & judicialia, adverfus quse minoribus lscfis

-ocr page 285-

De minorib

per jetatis beneficium fuccurri poteft, five dump
agunt, five dum conveniuntur, capti fint. I. ait
prtetor 7. §.fed & in j\.jf. h. t. velutifi allegatio-
nes ac probationes minor omiferit , quibus lis
ejus inftruenda erat. I. minor 1 8. §. fin antem 1.
/. minor •viginti qninqne 3 6. jfi. h. t. fi eremodi-
ciuin contraxerit, feu litem conteftatam deferue-
rit. /. ait prator 7. §. idt.jfi. h. t. aut aliter fui co-
piam non fecerit, atque ita tanquam contumax
condemnatus fit , fi modo appareat, a^tatis in-
firmitate id contigilfe. I. minor etiamfi 8. jf. h. t.
nam fi dolofe non paruifiet magiftratus imperio,
atque adeo vera: contumacias convi&us ellet, ne-
quaquam reftitutionis auxilio juvandus foret. arg.
I. nonpotefi dolo kjcj. jf. de reg. juris. jundt. l.fi ex
caufia 9. §. nunc videndum i.jfi. h. t. uti ex adver-
fo ne reftitutione quidem opus eftet, fi adverfus
eum , neque tutons neque curatoris auftoritate
defenfum , edidtum peremtorium fuifiet propofi-
tum; utpote quod nullius plane momenti eft.
I. contra pupillum 5 4. jf. de rejttdic.

32. Denique etiam adverfus ipfam fententiam
reftitui defiderans minor audiendus eft. tit. C.fi
advcrfius rem. judic. five in eo fe lccfum putet,
quod ippellandi tempora elabi pafius fit, ac pro-
vocandi licentiam fibi credat expedire. I. ait prar-
tor 7. §. pen. jf. h. t. five citra appellationem fibi
fubveniri defideret, per eundem forte judicem ,
a quo la*"a fententia eft : id etenim eum petere
pofte , fatis innuitur in d. I. 7. §. pcn. in qua
dum jurifconfultus ait , fubvenitur ut provocet:
jingc enimhoc defiderare, lhpponit, alio quoque
modo, quam per reftitutam appellandi licentiam,
ipfum adverfus fententiam potuifle adjuvari: adeo
ut , quod appellatio interpofita majoribus prse-
ftat, hoc beneficio a:tatis confequantur minores.
l.prcefesprovinciee^i.jfi. h. t, l. fit pctter ttius 8. C.
qrtando provoc. non efi ncccfje. Pleniffima tamen
interveniente caufe cognitione , ut obfervat
Mynfingerus ccnt. 1. obferv. 49. & ccnt. 4. obfierv.
21. Quin imo, noftris & Gallorum moribus non
aliterminoribus adverfus judicuminferiormn fen-
tentias opem ferri per reftitutionem , quam ut ip-
fis redintegretur, quse lapfu temporis peremta
erat, appellandi poteftas, teltatur poft alios Groe-
newegen adtit. C. fi adverfi. rem judicat. Nec du-
bium , quin aut totius fententise autetiam partis
infirmationein, reftitutione mediante, impetrare
valeat, fi parte fola fe la'fuin queratur; quoties
pluribus fententia capitibus conftat, fic ut fubfi-
ftere ex parte poflit, ex parte infirmari. /. etiam 29.

caufa i.jf.h. t. alias non arg. /. in hocjudicio
i-j.ff.fiamil. ercifc. Neque intereft , definitiva fit
fententia an interlocutoria , five ea talis fit, ut
irreparabile damnum contineat , fic ut ab ea
scque ac a definitiva appellari potuiftet , five ex
adverfo per definitivam fecuturam, atque adeo
contrario imperio, tollipofiit; ut poft Mynfinge-
rum cent. 4. obferv. 21. notat Perezius tit. C.fiad-
verfi. rem. judicat. num. 2. Quemadmodum nec
refert, a quo fententia lata fit, cum & adverfus

V S 2f. a n N i s. 269

eain , quam princeps tulit, quive vice facra ju-
dicavit, reftitutio implorari poflit , dummodo
non ab alio , quam ipfo principe tunc tribuatur.
/. minor atitem 18. §. 1. 3. 4. jfi. h. t. I. adverfius
fiententum 3 .C.fi adverfi. rem. judtcat, quod &
nunc obtinere docet Groencwegen , fic ut lcefus
fupremi judicis fententia, non a fupreino judice
reftitutionein poftulare debeat, qui alioquin vul-
go pro reftitutionibns impetrandis adeunduseft,
fed ab iplo majeftatem habente. ad. d. tit. Cod. fi
adverfi. rem. jttd. ut fcilicet minori per lapfuin
biennii a fupplicandi poteftate exclufo, redinte-
gretur fupplicationis faciendse jus. Interim non
eft , quod quis miretur , reftitutionem advcrfus
eorum res judicatas dari , a quorum fententiis
appellatio interdidta fuit: hoc enim idcirco tam
varie ; quia appellatio quidem iniquitatis lenten-
tise querelam ; in integrum vero reftitutio erroris
proprii venise petitionem, vel adverfarii circum-
ventionis allegationem continet. /. prccfetti 17*
fi.h.t.

33. Si tamen viduus aut vidua maflaria {boe-
delbouder) in lite fubftiterit de caufa libi & li-
beris defundti conjugis, tanquam heredibus ejus,
communi, ac fententiam fequiorem obtinuerit;
minorennes liberos eo judicato l^fos non pofie ex
folo minorennitatis capite adverlus fcntentiam re-
ftitui; fed deinuin , li cum adverfario collufum
fit, aut rationes concurrant, ex quibus majores
quoque reftitui folent: alioquin fufticere privi-
gnis contra vitricum novercamve aftionem , fi
quid ea in lite negleitum appareat, cenfetD. So-
meren de jure noverc. cap. 6. fiett. 1. num. 27. &
a paucis hoc reftitutionis remedium tentatum ait j
licet ipfe diffentiens , Fontanella decifi. Cathalon.
iii. num. 2 5.

34. Sunt & alia: plures caufse, negotia plura ,
de quibu§ difputari pofiet, an nrinores adverfus
ea reftitutionem implorantes , audiendi fint nec
ne; fed quia etiam de majoribus adverius ea re-
ftituendis liepe controverfia eft, commodins eo-
rum tradatio ad. tit. 6. ex quib. caufi. majorcs *
videtur rejicienda : neque enim dubium , quin
adverfus ea, contra quse majores adjuvandi ex
capite abfentiae aut claufula generali , minores
quoque beneficio xtatisindemnitatem plerumque
confequantur. Vide d.tit.num. 8. & fieqq.

3 $. Conceditur minori reftitutio adverfus eos,
a quibus lsefus eft. Vide tit. 1. hujtts libri. etiam
fifcum , quoties is rem minoris ut fuam, ( non
obdebitum minoris) diftraxit. /. I. C.fi adverfi
fifctim. Oddusde reflitut. quccfl. 1 8. art. 12. uti
& filiumfamilias Macedoniani aut mulieremVel-
lejani Senatufconfulti auxilio munitam , fi minor
alia ratione nequeat indemnis fervari. Tametfi
enim & mulier & filiusfainilias privilegiatis quo-
que perfonis accenfeantur ; magis tamen xtatis ,
quam fenatufconfulti rationem habendam efle re-
fponfum eft. /- verum 11. §. ult. I. 11. fifi. h. t.l.(t
quis patremfam. 3. §. proinde i.ff.ad Senatufc.
Maced. Oddus de refiitut. qucefi. j art. 7. & 8*

L1 3

-ocr page 286-

27° L i si IV.

Et fi in aliis catifis extra mutui dationem filiusfa-
miiias cum minore contraxerit, vel etiam fer-
vus , adverfus patrem dominumve minor refti-
tuendus foret, ut ab iis confequatur, quod ad
ipfos in detrimentum minoris ex ftiiifamiiias fer-
vique fa<5to pervenit, ac de cxtero, quatenus
patiuntur peculii vires > prseftetur per eos quod
abeft minori. /. quodfiminor 24.^.fi fiervus 3.jf.
h. t. Quod fi cum minore minor contraxerit, ft
quidem de damno evitando alter agat, alter cer-
tet de lucro captando , non dubium , quin in
damnis ha:renti fuccurrendum fit adverfus eum,
quilucrum captat. I. verunl 11. §. pen. l.fiminor
34. ffi. h. t. quamvisenim verum fit axioma vul-
gatum,privilegiatum adverfus seque privilegiatum
fuo non uti privilegio , tarnen id ita demum re-
<Se admiferis, fi par utriufque caufa fit ; qualis
par caufa non eft, ubi unus lucrum captat, ali-
ter defiderat indemnis fervari. arg. /. quodautem
6. fimilimodo 11. ffi. quce infraud. credit. alien.
funt, ut refcind. Si vero neuter cum damno ad-
verfarii locupletior factusfit, reftitutio denegan-
da foret; qua ratione fi minori minor pecuniam
mutuam dederit, eainque perdiderit qui accepit,
meliorem Pomponiusrefponditfuturam conditio-
liem cjus, qui accepit, & vel perdidit vel dilapi-
davit. d. I. 11. §.pen. d. /. 34. ffi. h. t. Oddus(?e
rejlitut. quccfi. 18. art. 4. 5.6. Tertios quod at-
tinet potfeifores rerum illarum , quibus carens
ininor ex amiffione vel omiffione, in damno con-
Jlituitur, vix eft, ut adverfus eos minori fubve-
niatur ; nifi tertius ille fraudis particeps fuerit;
aut iti bona quidem fide ipfe poiitus, fed folven-
do non fit is, qui cum minore contraxerat, &
a quo pofleffor hic rem natftus eft; vel denique
minoris interfit, rem potius ipfam , quam ju-
ftum rei pretium habere. Nec refert tunc, utrum
fecunda tantum interceflerit pofleffioni§ tranfla-
tio , an vero per plures perfonas emtio ambulave-
rit, ut loquitur JCtus. /. in caufice 13. §. ult. /. 14.
15./. intra utile 39. §. ult. ff. h. t. I. minor 39.ff.
de evi£lion.

3 6. Quoties autem reftitutionis impetranda;
gratia minor pmoris implorat auxilium, ante
omnia necefle eft vocari omnes illos, quibus ali-
quid deceflurum eflet reftitutione facta , quo-
rumque adeo intereft, eam non lndulgeri; non
tantum ad id , ut contradicant, fi cauiam habe-
ant , atque ita prasfentibus adverfariis vel per
contumaciam deficientibus perpendantur reftitu-
tiones , &, uti quseque res erit, animadverta-
tur. /. in caufice 1 3. w fine pr. I. etiamfi 29. §. ult.
jf. h. t. novell. 119. cap. 6. ied & ut ipfi viciffim
ex fuo quoque latere redintegrationem caufa: po-
ftulare queant, five pretio reddito , five aftio-
nibus reftitutis, five alio quocunque modo : nam
& iis, contra quos reftitutio impetratur, cau-
fam in priftinum ftatum, quo ad ejus fieri po-
teft, reftituendam effe, patet. /. ait. prcetor 7. §.
fed etfi 5. /. quod fiminor 24. §.fied&fi 4. /. intra
utile 39. §-i-ff- h, 1.1. unk. C. de repntat- quce fi-

T I t. IV.

unt injudic. in integrt refiit. de quibus latiusa&uiii
tit. 1. hujus lihri. num. 22, Depretiis tamen re-
rum venditarum ad minores pertinentium red-
dendis poft reftitutionem per ininores obtentam
non eadem femper juris noftri determinatio eft.
Si enim alius nullo jure rem minoris diftraxiifet
tanquam fuam, nuJlam aminore reftituto facicn-
dam efle pretii redditionem, in anterioribus hoc
titulo monitum. Sin eam jure pignoris creditores
vendiderint, pretium in univerfum reftituendum
foret, five locupletiorem inde minorem eile con-
cipiamus, five non. arg. /. 1. C. fi vendito pign.
agatur. I. 1. C.fi propter penfitat puhl. prced. nec
eum exiftimo defungi pofle hoc cafu , li credito-
ribus exfolvat debitum univerfum , pro quo con-
fequendo pignus obligatum fuerat ac diftra&um ,
quod tamen ei permittit Ant. Matthsus de au-
flion. libr. 1. cap. 16. num. 28. Etenim , quod
in. l.ult. C. fiadverfi. fificum, & l. fiminori 3. C.
dejure fifici. debitor exfoluto debito pignus recu-
perat, nec totum emtori pretium reddit, id ideo
eft , quia vel dolus & gratia procuratoris fifci
vendentis rem pro debito fifcali, vel dolus em-
toris in d. 11. ponitur interceffifle. Quod fi minor
ipfe fecerit venditionem , reftitutus adverfus eam
non ultra ex pretio fibi foluto reddit emtori 3
quam quatenus locupletior inde fadtus eft.,/. pa-
tri 27. §. fipecuniam 2. verfi prccdium quoque. L
tutorqj. §. ult.infine.ff.h. t. l.fineherede 32. §,
interpofito 4. ffi. de adtnin. & peric. tut. Oddus
de reftitut. quccft. 47. art. 4. Ant. Mattha?us de
autt. d. libr. i.c.i6.n. 28. Videturqueproban-
di onus imponendum emtori, ut doceat, an , &
quo ufque, minor ex pretio numerato locuple-
tior fadtus fit; tum quia llle quantum ad pretii rc-
petionem non immerito aitoris partes obtinere
dici poteft ; tum quia ea minorum conditio eit ,
ut non prxfumantur bene fua adminiftraturi. pr.
lnft. de curator. adeoque nec pretium in fuos cro-
gaile ufus. Vide Pinellum. ad l. 2. C. rcfieind.
vend.part. y.cap. 1. num. 25. &fieqq. Oddum
de refiitution. qucefi. 47. art. 5.

37. Ubi autem minor reftitutus adverfario
reddidit qux ei reddenda eile jam diximus, qua:-
que prius ipfe recldere debet, antequam repete-
re quicquam poffit. arg. /. cediles ettam 25. §. ult.
ff. decedil. ediffis. tum deinceps recuperat quce ei
abfunt, rein cum frudtibus , fi quid de fuo alie-
naverit. /. quodfi minor 24. §.fed&fi 4. /. pa-
tri 27. §.fipccuniam i.ff.h.t. aut pretium cum
uiuris , fi forte adverfus emtionem rei damnofam
reftitutus fit. arg. /. illud ficiendum 29. §. condem-
natio 2. jfi. de cedil. editf. nifi talis occurrat facti
fpecies , ut commode fruftus rei cum ufuris pre-
tii videantur compenfandi. /. minor annis 40. §. 1.
ff. h. t. uti nec ufuras folutas recuperat in fadti
fpecie , qua: eft in /. ult. §. ult. jf. de condict. inde-
biti. quseque explicata eft. tit. 1. de in integr. reftit.
num. 24.

3 8. Eft autem sctatis beneficium non ex nu-
mero eorum} qua: in toturn realia, aut in totum
* pcr-

-ocr page 287-

De m i n o r i b u

pcrfonalia funt, fed mixti magis generis: etenim
heredibus quidem prodeffe poteft, ac necdum a
ininore poftulatum ad eofdein tranfmitti, adeoque
li major fucceflerit minori defunfto, quadrien-
nium habiturus eft a teinpore adita: hereditatis vel
bonormn poileffionis agnitx computanduin; fuc-
cedens Vero majori, qui in minorennitate ia?fus &
major factus intra quadriennium decefferat, non
nifi tantum ternpus, quantum defunfto reliquum
erat. Et viciffim, fi minoris in jura minor fuccef-
ferit, ex capite defundti reftitui defideranti qua-
driennium daturn, ex eo dinumerandum, ex quo
non defunctus fed heres ipfe major erit. Sin majori
heresfit, cui necduin quadriennium totum refti-
tutioni petenda: prsfinitum prseterierat, id quod
ex quadriennio defundi reliquum erat, ei currere
incipiet ex quo vicefiinum & quintum compleve-
rit ipfe setatis annuin. /. minor 18. §. ult. I. i g.ff.
b. 1.1. ca qticc 5. C.dc tempor. in integr. rcftit. Adde
Odduin dc reftitut. quceft. 50. art. 1. & feqq. Ne-
que hic diftinguenduin puto inter immixtionem
hereditatis a minore fadtam , & alios a£tus con-
tradufque a minore geftos, aut etiam aditam ex-
tranei hereditatem ; quafi in cseteris quidem jus
idem reilitutionis petendce falvum cflet minoris
heredibus, ut^ipfi minori; in immixitione vero
fingulare efiet , quod minor quidem ipfe juvari
.jpoffet, non item heres ejus; idque quia jus ab-
ftinendi beneficium prorfus perfonale effet, fola
fuorum contempiatione a prxtore indudum,
nec ulli alteri, adeoque nec heredi minoris com-
municandum , uti ratiocinatur Ant. Faber. Cod.
tibr. 2. tit. 2j.dcfin. 5. Labitur namque vir do-
dus in eo, quod adeo perfonale credit effe abiti-
nendi beneficium, ut ad heredes non eflet tran-
fitorium. Primo etenirn id redarguitur a Paulo
JCto. in l.fiquisfttiusf. 7. i. ff. de acqttir. hered.
ubi fiiius fuus heres proponitur mortuus, priuf-
quam fciret, fe neceflarium extitifle patri here-
dem , relido filio herede fui patris neceffario ;
diciturquepcrrtuttcndum effe ncpoti abftincre fe avi
hcrcditate, addita ratione , quia &patri ejus idem
tribueretur: quem tamen nepotem avitse heredi-
tatis intuitu non fuum fed extraneum fuifle here-
dein conftat, & omne turn immifcendi jus tum
abflinendi beneficium ex patris intermedii defun-
di capite fortitum efle , quia fcilicet ipfe nepos
filio intermedio heres fuerat , & quia isid pote-
rat, cui nepos heres erat. Quse ii ita fint cum
necdum fuus fe immifcuiffet , ut nempe heres
ejus fe poffit abflinere, quia defundus filius fuus
potuit, quid ni & tunc , cum is fe mifcuiffet, he-
res ejus adverfus immixtionem a defundo fadam
reftitutionis auxiiioimplorato recuperet abftinendi
jus, uti ipfe fuus poit immixtionerri potuiifet,
illo beneficio mediante, abftinere. Cuiaccedit,
quod iequiparatur & tanquam iifdein nitens juris
regulis proponitur reftitutio adverfus immixtio-
liem a fuo, & aditionein ab extraneo fadam. /. ne-
teffariis 57. §. i.jf.de acquir. herect. ut proinde
ratio non fit, eur reftitutionis petend® jus minus a

s 25. a n n 1 5. 27k

ilio immifcentc quain extraneo adeunte tranfinit-
tendum foret. Et licet verum fit, ordinario jure
fubftitutum pupiiiarem fucCedentem pupillo ,
poftquam is fuo patri fuus heres extitiflet , ac
fe immifcuiffet, non poiie patris hereditatem fe-
parare ab ea , quse filii impuberis eft , quia junda
hereditas efie cxpit. I.fedftpturcs 10. §. fitioim-
puheri 2. & §. 3.ff. de vulg. & pupilt. fubftit:
non tamen ideo exclufa cenleri debet feparandi
poteftas, quam ex reftitutionis beneficio repre-
lentans papillum heres ejus impetrare poflet i
uti eam impetrare potuiffet pupillus iple , fi iin-
inixtionem a fe fadam deprehendiflet fibi dam-
nofam efle. Quod uti jam ante ab Oddo poft
Bartolum obfervatum fuit. trafi. de reftitution.
quceft, 62. art. 3. num. 49. ita & fatis indigita-
tur a Papiniano in. t.fifilius 12.fi'. de vulg. &pu-
pitt. fubfiit. ubi frater, ( qui una cum fratre
fuo patri fuus heres extiterat , ac delnde fratri
quoquc defundo ex pupillari fuccefferat fubftitu-
tione , adeoque fratri fuerat heres extraneus)
audiendus dicitur, fi patris hereditatem recufet,
fraternam vero adinitttere malit , jufiiufique prce-
torem fdiurum, fifratrifieparationem bonorumpa-
tris conccffmt. fcilicet, non jure communiid ob-
tinebat, fed juftitia & a:quitate pra.'toria indul-
gebatur extra ordinem, reftitutionis auxilio apud
prartorem ex capite fratris impuberis defundi po-
ftulato. Jus tairien fingulare circa teinpus refti-
tutionis tum ipiis minoribus , tum heredibus
competens, conftitutum a Juftiniano in non nu-
meratse dotis exceptione , idque dotis favore.
Vide novetl. 100. cap. 2.

39. Ethsec ita in heredibus: contra vero fi-
dejufloribus miiioris haud prodeft reftitutio. Si
enim, cum fcirem minorem effe, & ei contra-
henti mecum fidem non haberem , fidejuflorem
ab eo acceperiin, non eft sequum , fidejuflori in
ineam necem fubveniri; quippe cui potius contra
ininoretn deneganda foret mandati adio ad in-
demnitatem. /. in caufice 13. ffi. h.t. /. 1. 2 . C. dc
fidejuffi. minor. I. exccpttoncs 7. in fine ffi. de exce-
ption. Pinellus adt. 2. C. derefic. vcnd.part. 2. cap.
3, num. 43. Hugo Grotius manudutt. adjtirifiprud.
Hotland. tibr. 3. cap. 48. nttm. 30.31. Mynfinge-
rus cent. 4. obfierv. I 8.19. Oddus</e reftitut. quceft.
A^.art.l. &fieqq. Nifi vel concurrente adverfarii
dolo minoreslsefi eflent. /. 2. Cod.de fidejujfi. mi-
nor. d. I. exceptiones 7. in fine jf. cle exception. vel
fidejuflores pro minore quidern inteuceflerint, fed
non qua tali, verum ut aliam perfonam fuftinenti.
Qua ratione fi fefe minor fine mandato alienx ii-
tis defenfioni ingeffiilet, ac fatifdcdiflet, judica-
tum folvi, non ei tantum , fed & fidejufforibus
ejus per in integruin reftitutionem fuccurritur,
/. minor 51 .ff. de procurator. Idemque eft , fi
minor heres creditoribus herec^tariis fidejuffores
dederit, nam & tunc eo adverfus aditionem re-
ftituto, fuccurrenduin foret fidejulforibus ab co
datis , fi ex hcreditario contradu convenirentur.
l.fipupiltus 89. ff. de acqun. vel. omitt, hered. /. ft

tuw 2,

.........

mmammmmmmrnmm

-ocr page 288-

ttiior 2. §. l. ff.de admin. tutot. An autem etiam
profit fidejuflori, fi is minori, pro quo intercef-
jlt, heres extiterit, obfcurum fatis dubiumque
reddit Papiniani acutifllmi refponfum in /. Sti-
chum $<). §. quod vulgo 3. ff. de folutionihus &
nffinnationem fuadere videbatur ratio a confufio-
nedefumta; quoties enim vel debitor fidejuflori
fuo vcl fidejuflor debitori fuccedit, neccfle eft
fidejufloriam extingui obligationem , cum ne-
mo fui ipfius poffit fidejuflor efle , & sequius fit
accelforiam perimi, quam principalem , ut po-
te validiorem plenioreinque; /. generaliter 5. ff. de
fdejujfor. l.fiduog^. §.fed & fii. & 3.ffi. de fio-
lution. in quo. §. 2. pro noneonfunditur iegenduin
cfle, covfunditur, deleta particula non , fequen-
tia iftius paragraphi verba & leges alise abunde
didant. Ubi ergo fublata erat obligatio fidejuf-
foria, atque ita ndejuflor non nifi ex capite mi-
ngris defhnfti obftri6tus erat , nihil obftabat,
quo minus ipfetanquam heres minoris fecundum
jura communia poflet aetatis auxilio fcmet ipfum
tueri, Et ba:c uti certa nituntur ratione ju-
ris, ita quoque jequitati conveniunt , fi fide-
juflor pro minorc, non qua tali, & cum refpe-
<5tu ad metuendum a-tatis auxilium , fed pro eo
heredis forte aut defenforis partes fuftinente inter-
ceflerit fecundum ante tradita: ac de ifto cafu Pa-
pinianum agere in d. I. 95. §.3. dicendum eft,
dum concludit, auxilium igitur refiitutioms fide-
jujjori, qui adoleficenti hercs cxtitit, intra confiitu-
tum tempus fialvum erit. agit enim de tali obliga-
tione principali minoris , cui fidejulfor acceffit
fine contemplatione juris prcetorii feu , ( ut paulo
ante dixerat) juris honorarii, quod potuit auxi-
lio minori ejfie. Nec huic refragatur, quod in d,
1. fiat mentioproprice &perfonalis dcfcnfionis; cum
jctatis auxilium etiam illis in cafibus , quibus fi-
dejuflori prodefle fupra declaratum eft , perfona-
lis ac propria minoris defenfio fit; in quantuin
illud nunquam fidejuftor ut talis implorare po-
teft, fed folus minor, licet obtenta per minorem
reftitutio deinceps etiain quandoque extendat vim
fuam ad fidejufloriam obligationem enervandam.
Quod fi pro minore , qua tali , fidejuflorem in-
tervenifle ponamus , ut fcilicet creditori conful-
tum cftet adverfus periculum & incertum setatis
ac reftitutionis, etiam tunc ex fuperius allega-
ta ratione fubfiftere non poteft & perdurare obli-
gatio fidejufloria, ne quis fuiipfius fidejuflor fit,
fed , tanquam debilior , principali cedet obliga-
tioni, atqueita peritnetur per confufionem , fo-
la remanente principali obligatione minoris, &
adverfus eam reftitutionis implorandse poteftate.
Quia tamen juris ratio, quce caufiam fidejufifionis
proptcr principalem ohligationem, quce major fuit,
exclufit , damno non debct afficere cteditorem, qui
fibi diligenterprofftfxerat in cafuin , quo reftitutio
ob minorennitatem imploranda foret, ut ait ideih
Papinianus in. /. debitor fidejujfori 3. ff \ defepara-
tion. potentior sequitatis confideratio pati 11011 po-
teft, ut hoc cafu maneat penitus extin&a fidejuf-
foria obligatio in necem creditoris; ideoque vei
ad exemplum illius cafus , qui eft in d. I. 3. fepa-
rationis petends licentia creditori indulgenda fo-
ret, non ita quidem , ut bona, fed magis , ut
caufa defunfti & heredis feparetur, & eo eun-
<5ta habeantur loco , quali confufio per aditionem
fa<5ta non eflet: vel doli aut in fa<5tum exceptio
aut replicatio creditori danda , adverfus fidjuflo-
rem statis beneficio fcfe, ut minoris heredem 9
tueri cupientem; eo modo , quoilla, creditori
data adverfus reum fidejuflori fuccedentem ? fi.
reus ipfe perfonali exceptione, quse fidejulfori
non competierat, poft extin<5tam confufione fi-
dejulforiam obligationem ex fua obligatione
principali conventus , adhuc fefe tueri velit. De
quocafu traftare legem cttm rcus 14. ff. defide-
jufforibit5 fi ibi pro verbis fidejuffori compctente
legatur fidejujfori non competente ; docet Ant.
Faber conjetfttr. libr. 1. cap. 5. Plura de obliga-
tionum confufione nimis fane confufe & turba-
tis inultifariam legum noftrarum verbis obfcure
traftata , dicere fuperfedeo, in materia folutio-
nuin ac liberationum , ut propria fede, eam la-
tius explanaturus. Interim de emendatione. d. I.
9 §• 1-ff' defolution. Vide Cajacium. libr. 11,
obfervat. cap. 34. Ant. Fabrum conjeft. libr. 8.
cap. 4. _

40. Particulares minoris fucceftores quod at-
tinet, puta legatarios aut donatarios ; non eft 3
cur caufam eorum feparemus a caufii heredum *
atqueadeo , fi minorrem , cujus intuitu captus
erat, oppignorando eam vel fervitutem ei impo-
ncndo , legaverit, donaveritve , rei5te illi refti-
tutionem petierint , quo res a pignoris nexu
aut fervitutis onere liberetur. Neque enim adeo
perfonale eft hoc minorum beneficium , quin
ceffione in extraneum transferri poffit. /. quod fi
minor 24. ff. h. t. /. fi minoris 2 5. ff. dc admtn. &
peric. tut. & vulgo id obtinet, ut, qua; a&iones
ex capite defunfti competentes intuitu rei alicu-
jus hereditarice tranfire poftunt adheredes, ea:
quoque ad legatarios tranfinittantur , quibus res
fingularis legata fuit , cujus nomine natum de-
fundo leganti fuerat agendi jus. arg. l.defiervitu-
tibus 2. §. ult. in fine. ffi. fi fiervit. vind. Eftque
ha:c fententia probabili minoris legantis aut do-
nantis voluntate fubnixa : cum enim minor libe-
ralitatem voluerit in donatarium ac legatarium
conferre, credendum eft, illum magis voluifte
jus fuum pleniffimum eis largiri, quam penes ter-
tium , a quo circumventus erat, relinquere lu-
crum non fine iniquitafe quxfitum. Nec abfo-
num fuerit,talium rerumlegata acdonationes com-
parare rerum litigiofaruin legatis , quibus datis
teftator lcgafte cenfetur eventum litis, aaeoque
jus omne, quod in illis eum habuiife fententia
declarabitur. auth. nunc fi. C. de litigiofis noveU.
112. cap. 1. Qua? tamen , an ad emtores quo-
que rerum ita aitatis lubrico per minorem onera-
tarum extendi debeant, merito addubites; quip-
pe quos utique pretium obtulifle prafumendum

eft 3

L 1 B. IV> T I T, IV.

-ocr page 289-

D F. MINOKIB

ift, rei fic onerata: refpondens; nifiut liberam
ac omni onere atque fervitute folutam minor di-
Jfraxiffe proponatur , ideoque de evictione ob-
jftriftus elle. Vide Oddum, de reflitut. quccfl.
50 .art.T,.

41. Extraneis aliis ultra heredes & fidejufTo-
les ac particulares fucceilores fecundum jam tra-
dita , 11011 prodefl: a5tatis auxilium per caput mi-
rioris ; adeo ut tunc, cum ex mandato alterius
a minore quid geftum eft , ex quo mandans lse-
fionem fuftinuit, ne reftitutio quidem minori
concedenda fit; cum eo rnodo majori potius con-
fuleretur, cujus damno res gefta celfit. /. cim
mandatu 23. jf. h. t. Et fl caufa minori fuerit
cum majore communis, dum.forte fratres mino-
res majorefque fimul damnofam adiverunt here-
ditatem, aut pretio viliore praedii communis fe-
cerunt diftraftionem , minoribus quidem pro
fua parte adverfus aditionem venditionemque
fubveniendum foret; reliquis autem ad commu-
nicandum reftitutionis beneficium patrocinari non
pofiet a'tas captorum fua facilitate minorum. /.
anic. C. fi in communi cad. caufia in integr. rcfiit.
fofiul. Si tamen prccciii communis emtor , refti-
tuto minore venditore pro lua parte, a toto con-
tra£tu difcedi velit, quod partem emturus non
fuiflet, audiendus eft, ne alioquin invitus ad
communionem adigatur. /. tutor 47. §. 1. ff. h. t.
Sed & fi individuum fuerit negotium minori cum
inajore commune, neceffitas exigit , ut confor-
tis minoris contempiatibne indultum xtatis auxi-
lium ipfi quoque profit majori. arg. i. fi commu-
nem 10. ffi. quemadmod. fiervit. amitt. Neque
huic obftat. I. per fiundum it.ff.de fiervitut. prccd.
yuflic. qua curn aliis multis motus Gomezius, in
contrariamivitfententiam. variar. refolut. tom. 2.
cap. 14. nunu 10. Cum enim in illa lege dicitur,
jUos qui per fundum fibi cum aliis communem
ceflerunt fervitutem cum reliqui necdum ean-
dein ceifiifent, prohibere non pofle, ne vicinus
utatur ceflo jure; non aliud inde inferri poteft ,
quam quod majorennis confors minoris 11011 poifit
ipfe reftitutionis auxilium ob confortis minoris
actatem petere , uti hi, qui cefterunt fervitutem ,
jmpedire nequeunt exercitiuna ejus ex capite reli-
quorum, qui necdum ceflerant. Sed tamen,
uti prohibendi jus habebant illi , qui necdum
ceflerant, & prohibitione fua etiam ipfis profi-
ciebant cedentibus, perinde ac fi & ipfi jure pro-
hibuiftent, in quantum prohibitione interpoiita
prsediutn totum manebat liberum a fervitutis
exercitio ; ita quoque impetrata per minorem
confortem reftitutio focio majori profutura eft in
negotio individuo, perinde ac fi & ipfe per arta-
tis beneficium pro fua fuiflet parte adjutus. Et ,
ut apertius dicam, folus prohibere poteft, qui
non ceffit feivitutem ; folus .quoque minor petit
reftitutionem : his non prohibentibus aut refti-
tutionem non petentibus , confortes nec prohi-
bere ufum fervitutis poflunt, nec a:tatis auxilium
«nplorare : at iis vetantibus aut reftitutionem

US 2$. A N N I S. 275

obtinentibus , emolumentum ac oommodum ex
ea reftitutione vel prohibitione fentiunt reliqui
indivklua: caufse confortes , qui ex fuo capite nec
prohibitionem interponere potuiffent, nec refti-
tutionem obtinere.

42. Quid vero juris fit, fi filiusfamilias ini-
nor iive in peculiis fuis five in re patris sctatis in-

' firmitate Jafus fit, & quo ufque patri ex capite
fiiiif. minorennis opituletur prstor, vide ac con-
fer. /. 3. §. 4. 9. 1 o. /. 23 . /. 27. ff. h. t.

43. Ca:terum multis in caiibus denegatur ex
hac minorennitatis caufa reftitutio , puta , fi
quis juris interpretatione pro majorenne fuerit ha-
bitus contradus tempore : dum vel veniam a:tatis
impetravit, vel ex hodierno plurium gentium
ufu per nuptias ad legitiniam fingitur perveniffe
setatem, de quibus in pr. h. t. vel dolo malo ma~
jorem fe dixerit apud eum, quocum contrahebat,
in bona fide poiitum ac in fafto errantem: ge-
neraliter eniin errantibus quidem minoribus , at
non fallentibus ac dolofis, jura publica fubvenire
conftitutum eft, malitia in nientientibus a:tatem
fupplente. /. tot. tit. C.fi minor fie majorem
dix. Chriftineus vol, 2. dccifi 131. Andr. Gayl
iibr. 2. obficrv. 65. num. I. Ayocnueus ndcon-
fiuet. Britann. art. 471. num. 3. aliique apud Leeu-
wen cenfi.fior.part. 1. libr. 4, cap. 43. num. 7. vel
denique non vana hujus aut illius fimplicitate,
aut juris ignorantia , fed communi omnium er-
rore,pro majorenne habitus fueritcontraftus tem-
pore, ficagenspubhce, fic muneribus fungens,
ut inajorennes. /. mirior $2. ff. h. t. arg. t. fiquis
patremfiarmlias 3. pr. jfi. ad Senatufic. Macedon. t.
Barbarius 3 , ff. de ofific. prcetoris. Montanus de tu-
telis. cap. 3 3. rium. 47 8. Sand,e decifi. Frific. libr.
2. tit. 9. defih. 16. Plane , fi minor quidem fe
dolofe pro inajorenne gerat, aut etiam fe dicat
majorem apud adverfarium minorennitatis non
ignarum, fed id ipfum callide diifimulantem „
adhuc minoris, utcunque dolofi, ratio habenda
eft; tum quia is, qui curn minore contraxit,
fciens minorem eile , non tam ab alio quam a fe
ipfo decipitur. arg. /. isquife 25. juntt. I. 26. ff.
de rei virid. tuin quia dolus cum dolo penfandus
eft. /. utt. §, pen.fj. de eo per quem fiaft. quo min.
quis in judic. fie fifiat. arg, /. apuct Celfium 4. § .
Marceltus 13. ff. de doti & met. except. co vero
utrimque penfato , melior effe debet minoris de
danino evitando agentis conditio, quam majoris
lucrum captantis. MynfingerUs cent. 4, obferv.
20. Andr. Gayl Itbr. 2. obfierv. 65. num. i. 2. uf
tamen fcienti^ probatio minori incumbat, cum
dolus non prsefumatur, ut tit, pra:ced. diftum 9
& aifirmans fit qui setatis fciehtiam ait adfuiife.
arg. §. mnfiotum 4. Infi. de legatis. jun£t. /. 2. ff,
de probat. nifi adverfarius fit confanguineus mi-
noris , quippe qucm setatis ignarum non fuiffe
praefumtio eft. /. de tutela']. C. h. t. de in integr.
refiit. minor. Donellus comment. tibr. 21. cap. 1 o.
in med. Gayl d. obfi 6 5. num. 4,

44. Sed &, fi major quis fadus rata Iiabue-

M m iit i

-ocr page 290-

274* L i B. IV.

rit, quse in minorennitate gefta funt, non ultra
poteft ad setatis auxilium convolare. /. i. & 2. C.
fi jnajor faftus ratum habuerit. five exprefta inter-
pofita ftt ratihabitio, ftve ex rebus ipfis & faftis
eolligatur; veluti. fi minori quidem pecunia mutua
promiffa fuerit, fed ei demum poft impletam legi-
timam setatem riumerata. arg. l.fiquis patremfa-
tnilias 3. §. ult. 4.1. 4.5 .fif. adSenatufc. Macedon.
vel cseptum cum minore judicium, eodem jam
majore fa&o per fententiam terminatum fit. /. de-
nique 3. §.fi quis 1. jf.h.t.l. 1. C.fiadverfi. rem
judic. nifi concurrat dolus adverfarii callide diem
negotii ad finem perducendi , aut contraftus in
minorennitate csepti, protelantis, ut in majo-
rennitate demum finis ultimus imponeretur nego-
tio ante inchoato ; ac non ex levi fufpicione , fed
evidentilfimis argumentis hunc dolum ac machi-
nationem faiiacem ab adverfario ftru&am con-
ftet. d.l. 3. §. 1. infine jf. h. t. Quod fi nego-
tium in minorennitate non captum tantum fed &
perfe&um fuerit , deinde vero poft impletam
aetatem legitimam quid geftum fuerit in confe-
quentiam contraftus aut negotii durante setate
minore perfedi; non id pro tacita foret ratihabi-
tione hahenduin , nec setatis beneficium videri
poteft hoc ipfo exclufum : veiuti fi rninor con-
demnatus, fatisfaciat judicato jam major faftus;
vel pretium exigat, aut rem tradat ex emtione,
permutatione , aliave caufa , qux fuain erat fir-
mitatem adepta, durante cura; vel folverit exe-
geritve sesaiienum hereditarium, ex vi aditionis
vel iminixtionis per ipfum adhuc minorem faftae.
d.l. denique3.§.ficio2.jf.h.t. Qu$eniminaftus
praecedentis confequentiain fiunt, pro eo haben-
da videntur, ac fi ipfo aftus principalis tempore
gefta eftent. wg.l.i.jfi.quipotior.inpign. Ant.Faber
Cod. libr. 2. tit. 30. defin. 1. num. 14. &per. tot.
ChriftinepsW. 3. decifi. 180. Joh. Papon libr.
16. tit. I. arrefi. 5. Gotofredus innotis add.l.
3. §. 2.)(fi.h.t. Zypaeus notit.jurisBelgki tit.de
reflitutionibus. verf. major rem. 1 Refponf. JCtor.
Hoiiand. part. 3. vol. 2. confil. 132. aiiter Co-
ftalius ad /. 3. §.2. h.t. Oddus de refiitution.
qucefi. 25. art. 6. Necimmerito ; cum enim de
reftitutione poftulanda qua:ftio efte nequeat, nifi
cum fummo jure validuin erat , quod a minore
geftum eft, ( adde tit. de dolo & tit. 1. ubi de re-
ftitutione ex abundanti contra negotia nulla ) at-
que adeo minor jam major faftus efficaciter ad
liegotii in minorennitate perfefti iinpiementum
cogi poffet, quamdiu re ipfa reftitutionem non
impetraverat ; neque tamen protinus ab impleto
Vicefimo quinto artatis anno difceptationem fu-
per reftitutione ordiri obftridus fuerit, fed inte-
grum ad id quadriennium a iege datuin fit; fe-
quebatur, perperam ex implemento contradus
deduci ratihabitionis pnefumtionem : fed ex ad-
verfoionge redius juftiufque conjiciendum fuit ,
illum & judicati & contradlus iinpiementum fe-
cifie, uti & a:ris alieni hereditarii folutionem,
ne iite alioquin ab adveifario conventus ac pro-

T I T. IV,

culdubio condemnandus ex hifce caufis per refti-
tutionem necdum irifirmatis , infuper impendia
litis tanquam remerarius litigator cogeretur fufti-
nere: & viciflim quoque a?ris alieni hereditarii
folutionem exegifle , aut aliter negotii aiterius
perfedi petiifle implementuin, ne, dum de refti-
tutione petenda deiiberat, lapfo interiin faculta-
tibus hereditario debitore per negleftam a fe jam
majore fafto exaftionem, etiam poft reftitutio-
nem impetratam hoc ipfe ferret detrimentum;
neve in damno harreret, fi forte poftmodum, de-
liberatione pieniore habita per quadriennium to-
tum a iegedatum, confultum ei non videatur,
setatis auxiiium impiorare, de quo petendo vel
omittendo protinus, ex quo major faftus fuerat ,
necdum certi quicquain iecum conftituerat, nec
ftatuere nifi intra quadfiennium fecundum jam
di6ta tenebatur. Aliter, quam fefe res habitura
eifet, fi geftum in minorennitate negotium fuif-
fet ipfo jure nuilum, veluti fi fine decreto aliena-
ta ponerentur minoris bona, vel ipfe fine cura-
toris auftoritate contraxifle , & quze aiia plura
concipi poflunt his fimilia : tunc enim fubfecu-
ta poft majorennitatem impletam folutio vel exa-
£fcio vel petitio vel acceptatio seftimationis necef-
fariam tacitse ratihabitionis inducit conjefturam.
I. illicite 1 o.jfi. de rcb. eor. quifiub. tut. vel cura.
Cum enim nemo ex negotio , quod ipfo jure
nuiium eft , ad implementum ejus judiciali au-
doritate conftringi pofllt, adeoque nec condem-
nationem autpcenam impendiorum litisjureme-
tuat ; videri non poteft folius damni avertendi '
caufa fecifle implementum negotii, quod nullum
erat: cui proinde confequens fuit, ut ex lmple-
mento non alia quam ratihabitionis prafumtio ca-
peretur aut capi poflet. Sed &, fi negotium a
minore geftum fummo jure fubftiterit, is autem
major fadus nihil quidem eorum fecerit, qux ad
negotii antegefti confequentiam ac' implemen-
tum fpeflabant, fed ea denovo egerit, qua: fup-
ponunt necelfario firmitatem eorum, quse ante
legitimam fuerant xtatem gefta; dubium efle
non poteft, quin tacita ratihabitio cenferi debeat
tunc quoque interpofita. Qua ra'ione fi emanci-
patus a patre filentio prsteritus non agnoverit de-
latam fibi edi&o prstorio contra tabulas bono-
rum pofleflionem, vel fine caufa fiiius a paren-
tibus exheredatus querek renunciavcrit, aut ex-
tranei cujufcunque delatam ex teftamento vel ab
inteftato repudiaverit hereditatem , vel res in
alium venditione aliove titulo tranftulerit; dein-
ceps vero major faftus legatum petierit aut acce-
ptaverit ex eo teftamento, quo exheredatio- vel
preteritio fada erat; vel rem hereditariam aut
a fe alienatam emerit conduxeritve ab herede iilo
vel emtore, adverfus quem potuiflet setatis be-
neficio adjuvari; eo ipfo tanquam tacita ante ge-
ftorum ratihabitione peremtum cenferi debet om-
ne reftitutionis petendse jus. /. fi filius 30-jf-b.
t. arg. /. illud 1 o. §. 1. /. ult. jf. de tnoff. tefiam. I.
pofi legatumy pr.ff.de bis quib. ut tndign. Adde

-ocr page 291-

D E MJNORIB

tit. de inojf. tcJLim. Radelantius curia Ultrajeff.
dccif. 2 5. Struvius fyntagm. juris ad Pand. h. tt
nnm. 52. Atque ita explanata putem, quse
non fatis confideratis juris rationibus confuiius
pafliin ab interpretibus de ratihabitione hac tacita
tradata occurrunt.

45. Deneganda infuper ex capite minorenni-
tatis reftitutio adverfus matrimonium ; quippe
cjuod omnis vita; confortium continet, & indi-
vidnam ex conjugum voto conjun£tionem,adeo-
que favorabiiius eft , quam ut aetatis obtentu re-
folveretur. §. 1. Injlit. depatr. potcjl. I. \. ff.de
ritu nupt. dationem iibertatis ; nifi magna ex
caufa princeps fuccurrat. /. fi ex caufa 9. §. ult.
1.1 o.ff. h. t. tot. tit. C.fi adverf. libertat. remiffam
negleftamve pccnarum exactionem , aut accufa-
tionem nonintentatam. /. auxilium 3 j.pr. & §. 1.
ff. b, t. Oddus de refiitution. quceft. 4. art. 9.
Licet enim verum fit, temporales minori non
currere jpraefcriptiones. /. ult. C. in quib. cauf. re-
flit. in integr. necejf. non cjl. non tamen legis hu-
jus vis extendenda videtur ad prafcriptiones il-
las, quibus poenarum exaftio fublata fuit; cum
jus nbvum ftriftam recipiat interpretationem , ut
quam minimum derogetur juri veteri; nihil ve-
ro de poenarum prarfcriptionibus fuerit in d. I. ult.
innovatum. Sed nec adverfus delidtum reftitutio
danda; neque enim crimen , prsefertim atro-
cius , atatefed innocentia purgandum eft. /. im-
punitas 7. C. depcenis. /. 1. 2. C. fi adverfus deli-
&um. atque adeo, ut Tryphoninus ait, nulla
deprecatio adulterii pcenae eft , fi fe minor annis
adulterum fateatur , aut quid eorum commiferit,
qua: pro adulterio lex Julia ponit, veluti adulterii
damnatafn fciens uxorem ducendb, aut in adul-
terio deprehenfam uxorem non dimittendo ,
quseftuihve de adulterio uxoris faciendo, pre-
tiumve pro comperto ftupro accipiendo, aut do-
mum prsbendo ad ftuprum adulteriumve com-
inittendum. /. auxilium 3 7. §. i.jf. h. t. fed & fi
furtum fecifle dicatur , damnumve injuria dedif-
fe , ei haud fubveniendum forct. /. fiex caufa 9.
§ ■ nunc videndum 2. ff. h. t. Quce tamen non im-
pediunt,quo minus interdum miferatio a:tatis ad
mediocrem pcenam judices producat. d. I. 37. §.
l.ff.h.t. de quo latius tit. depcenis. atque etiam
fa£ta qujedam in minoribus pro delidto non repu-
tentur, ac impunita fint, duih ab astatis lubrico
creduntur profefta, qu£e a majoribus perpetrata
<& delidtum conftituerent & poenam mererentur.
d.l. 1. 2. C.fiadverf. delittum. Hinc matri mi-
nori ignofcitur, fi libefis fuis impuberibus tuto-
tcm non petierit, ne ab eorum fucceflione de-
pellatur. d.l. 2. ac minoribus heredibus non obef-
fe crimen inulta' mortis placuit; quod tamen
majores hereditate delata indignos efficeret ex Se-
natufc. Silaniano & Claudiano. /. minoribus 6. C.
de bis quib. ut indignis. nec infamia laborant mino-
fes, qui in fcenam prodierunt qusftus gratia,
aut a jurata recefterunt tran&ftione, fed foli ma-
jores. /. pen. C. ex quib. caufi infam. irrog. I. fi quis

us 2f ANNIS. 275

major 41. C. de tranfiattion. ac minoribus trlbui-
tur cetatisbeneficium , II in duplum adverfus ecS
liscrcverit exdamni legis Aquilke inficiatione. /.
fi ex caufia 9. §. nunc 2. jf. b. t. Qiiod ii damnum
dederintlege Aquilia coercendum ; fi quidem do-
lo, dubium vix efte poteft, quin reftitutio dene-
ganda fit, cum & irt contrahendo dolum com-
mittentibus haud fuerit fubveniendum. I. fi ex
caufia 9. §. nunci. Jf. h. t. atfi levi vel leviflima
culpa , fine lxdendi propofito , lctlionem intu-
lerint, parcendum iis eft, aut faltem reftitutione
juvari poterunt, ne pccnam pendant: id qtiod ab
Impp. indigitatum puto, duin in /. 1. C-Jiadver-
fius delittum ajunt, fitamen delittum non ex animo,
fed extra, vcnit, noxia non committitur, etiamfi
, pocna: caufi pccunix dammm irrogctur; & tdeo mi-
noribusin hac caufain integrum refiitutionis auxi-
littm compctit. ubienim fola culpa damnuin datur,
non ex animo delidtum, fed extra, venit; & ob
id vulgo pecunia: damnum irrogatur lcedenti, id-
quepccna: caufa. Ut proinde ex ea lege limitatio-
nem recipiant, qua: generalius in d.l. 9. §. 2. de
damno injuria dato fuere didta. Donellus commcnt.
jur. civil. libr. 21. cap. 1 o. in med. verf. in dchffts.

46. Adha:c non adjuvandi a5tatis auxilio,
qui, cum puberes elfent fed adhuc minorennes,
jurejurando promiferunt, le contradum fervatu-
turosnullamque de csetero faduros controver-
fiam. /. 1. tT authent. fiacramenta puberum C. fi
adverfi. vendit. Quse tamen legis primse & au-
thentica: dilpofitio ad impuberes nequaquam por-
rigenda ; tum quia in d. auth. nominatim' de la-
cramcntis puberum traftatur; ut a contrario jus
aliud in impuberibus ftatuendum fit: tum quia
ratio, cur in 1. 1. Imperatores reftitutionem vo-
luerunt denegatam , ne fcilicet minoribus pcrfidia:
atque pcrjurii auttores ficrcttt, ceflat in impubcri-
bus; quippe qui, licet maxime facramentum ne-
glexerint, aut non ex vero juraverint, civiliter ta-
men non cenfentur pejerare , quia fcientes fallere
non videntur. /. qui jurajfie 2 6. ff. de jurejurando.
Quamvis enim verurn fit , pubertati proxitnos
doli capaces effe , ac pofle delinquere , fic ut Sc
ex deli£tis fuis coercendi fint. /. excipiuntur 14. JJ\
de Senatufconfi Silam §.pen. lnfiit. de oblig. qute ev
delitto• l.pupillum 111. Jf.de regul.juris. jundt. §.
item 1. Infiit. quib. mod. tutela fin. id tamen in iis
potiffimum obtinet, in quibus nihil ci, qui dc-
lido pupillari Isefus eft, imputari poteft; ut in
furto , rapina , injuria , ca:de, fimilibufque
contingit. Aliter diccndnm, fiis, quiapupillo
pubertati proximo Isefus eft, ipfe iscfioni tau-
fam prazbuerit. Qua ratione, uti contradtus
cum pupillo fine tutoris audoritate ceiebrati clau-
dicare dicuntur, necpupillus inde obligari, fine
diftindione, an pubertati proximus & doli ca-
paxfit, necnc, quia fibi quifque imputarede-
bet, quod cum eo contraxerit, quem fciebat,
autfcire debebat, per setatem ad conventiones in-
eundas inidoneum effc. pr. Infiit. de auttorit. tut.
jun£t. /. quicumttlio ip. ff. dereg.juris. ita quo-

M m 2 quo

-ocr page 292-

que prscftitum ab .impubcre contra veritatein,
aut violatum , jusjurandum, pro perjurio non
habitum fine sctatis diftindione d. I. 26. cum uti-
que, fi quid peccatum fit, magis iilud iis im-
putandum foret * qui jusjurandum impuberi de-
tulerunt, aut ab eo exegerunt, qui ob judicii de-
fedtum & cetatis imbeciJlitatem necdum jurisju-
randi religione devinciendtis erat. Nec male hic
illud applicueris, quod alibi de tyronibus in com-
iniifa iibi armorum aut reorum cuilodia delin-
quentibus traditum ■, alienatis fcilicct armis , aut
prodita detenti rei cuftodia , eos culpae reos eife
magis, qui eam tyronibus commiferunt , quam
ipfos tyrones. /. ult.jf. de cujlod. & exbib. reor. I.
qui commeatus 14. §. 1. ff. de re militari. Quod
autem jusjurandum impuberis, pubertati proxi-
mi, obligatorium dicitur, iic ut utilis inde a£lio
ineum dandafuerit. /. ult. §; ult. jf. de bonis Ubert.
id iingulare prorfus eft in liberto impubere operas
patrono promittente: uti enim au&ore tutore con-
traftus cseteros celebrare impubcs potuit, ac ex
iis efticaciter obligari, ita & jurejurando fefe ad
operas patrono obftringere; dum ieges veteres
jurijurando promiiforio non multum aiioquin tri-
buentes, illud tamen de operis inter libertos pa-
tronofque interpoiitum verborum obligationibus
volueruntannumeratum; triplicem conftituentes
earum fpeciem, puta, folennem dotis di&ionem,
ftipulationem, & jusjuranduin iiberti , quo is
patrono aut donum aut munus aut operas fe da-
turum jurabat, tefte Gajo in Fragmen. Injlitut.
libr. 2. tit. 9. §. 3.4.5.

47. Sed & illud veruin eft, ita demum facra-
menta puberum fuifte inviolabiliter cuftodienda,
ex d. 1. 1. & auth. fi de cxtero omnia rite gefta
fuiflent ex leguin pncfcripto, fic ut jure fummo
rata ac firma fuerint, nec alia quam ex capite
la:fionis , per cetatem contiligentis , reftitutio
adverfus ea fuiifet metuenda: cum alioquin non
ex di&amine legum per minores contracia, tsri-
quam ipfo jure nulla, ne reftitutionis quidem au-
xilio indiguerint. Atque adeo, fi alienatio prardio-
rurn pupillarium fine decreto contigerit, refcri-
ptumfuit, fupervacuum eiie, de vili pretiorei
diftradtse tra&are, cum Senatufconfulti auclori-
tas retento dominio alienandi viam obftruxerit.
Interpofito autem decreto, & ita jure perfefta
venditione , reftitutionem adverfus viliori pretio
faciam diftradionetn potuiife impetrari. /. fi qui-
dem II. C. de prced. & aliis reb. minor. Sed fi in-
fuper jusjurandum accefliflet, harc jurijurando
vis tributafuit, utin univerfum perimat cornpe-
tentem aiioquin reftitutionis obtinendse fpem;
de qua peririienda fruftra fane caveretur in cafibus
ipfo jure riullis , in quibus de reftitutione non
poterat uiia controveriia moveri, Et fane , cum
ea , quas per majorennes quofcunque contra ie-
ges gefta ffunt, fic ipfo jure nulla fint, utnec
jusjurandum illis firmitatem addere queat. /. non
dubium 5. C. de legibtis. l.juris gentium 7. §. &
generaliter16.ff.de paffis. necefle eft, ut, ab-

T I T. IV.

furditatis evitandse caufa, longe magis infirma
manere dicamus per minores gefta , utcimque
junsjurandi religione firmata : nifi deteriorem
minorum vellemus efle conditionem in c<5ntra-
hendo, quarn majorum, contra manifeftum seta-
tisminoris favorein. Ita cum Bulgaro fentiunt,
Andreas Gayi libr. 2. obferv. 65. num. 5. &feqq.
Hugo Grotius manudud. ad jurifprud. Holland.
libr. 1. cap. rium. 10. 11. Donelius comment jur.
civilis libr. 21. cap. 13. Zoefius adPand.b. t.
num. 40. Perezius tit. Cod.Ji adverf vencUt. num.
I. 2. diflentientibus cum Martino plerifque anti-
quioribus, quos longa ferie recenfet Joh. a Sande
deprobibit. alienat. cap. 1. nitm. 94. Non etiam
hoc minorum facramento exciufa cenferi debent
remedia csetera , qua; & majorennibus ad dam-
num depcliendum aut confequendam indemnita-
tem comparata funt ; veluti doli, aut mctus
a£tio, vel refciflio ob enormem Ixfionem : ne alias
hic quoque minoribus denegetur , quod majo-
rennibus induitum eft.

48. Cceterum ita gentium plerarumque coin-
muni confuetudine abolita nunc eft d. 1. 1. &
anthenticae difpofitio, ut merito qusri poflet,
in qua orbis parte , aut quo in angulo, referva-
tus etiainnum fit"ufus ejus , tc-ftantibus illud Hi-
fpanis, Italis, Gallis , Belgis, aiiifque juris in-
terpretibus. Et hoc quidem juftiflima ratione ;
cum experientia docuiilet, codem setatis lubrico
eadcmque facilitate , qua ad contrahendum in
fubftantise fua: perniciem inducuntur minores,
etiam ad contradus fuos jurejurando muniendos
inftigari ac permoveri; ac multa minorum patri-
monia fuiile exhaufta obtentu facramenti, quod
per infidias artefque 11011 bonas a:tati fragili ca~
ptiofa contrahentium extorferat avaritia, & per
fas nefafque lucrandi cupido. Joh. a Sande depro~
bib. alienat.cap. i.num. 97. 98. Chriftineusvol.
5. decifi 225. num. 2 o. & fieqq. Pinellus ad l. 2.
C. de reficind. vcnd. part. 3. cap. 1. num. 11. Ar-
gentreus ad confiuet. Britann. art. 471. num. 1.2.
Gudelinus de jure noviff. libr. 3. cap. 14. verfi.
non immorabor. Henr. Kinfchot. refiponfio 102.
num. 18. Bugnion delegtb. abrogat. libr. i.Ja-
tyr. 119. Terezius adtit.Cod.fi adverfi. vendit*
num. ult. aliique quos refert Groenewegen ad d,
tit. fi adverfvendtt. & Chriftineus ad Bugnion ,
d. loco. Ideoque, fi quid tale contigerit, necefle
eft, minorein, antequam judicio de reftitutione
experiri pofllt, fupplicare principi , ut jurisju-
randi gratiam faciat; qui tunc id judici, cui ejus
rei notio eft, cum principalis caufe cognitione,
fi juris ratio poftulet, facere permittit. Neofta-
dius Curice fitper. decifi. 80. Cancerius variar.
refiolut.part. 2. cap. i.num. 265. 266. 267.

49. Non etiam reftitutioni locus eft, fi mi-
nor ixfus fit, dum jure communi utitur: neque
enim captus videri poteft aut circumventus, qui,
& fi major eflet, idem fuiffet damnurn pafiurus.
l.fin. C. b. t. L nihil confienfiui 116. §. non capitur
1. ff.de regttl. jttris. veluti ii contra6tum damno-

-ocr page 293-

ffum celebraverit parens minoris aliufve major ,
cuiminor fucceffit; curn faftum defundi prsefta-
re cogatur setatis cujufcunque heres, ac cenfeatur
jure majoris defundi. arg. /. pen. C. de reflitut.
militum. l.fi intra 2. i. ea quts 5. §. 1. C. detem-
por. in integr. refi. Ant. Matthjeus de auttion.
libr. 2. cap. 11. num. 11. Brunemannus ad l,
jEmilius 38 .fif.h. t. num. 4. Idemque eft, ft fa-
to quodam in damno harreat, mortuo fortc fer-
vo , quem fibi tatiquam neceffarium compara-
verat, vel confumtis incendio terr^ve motu aedi-
bus hereditariis , fundis chafmate fubfidentibus ,
animaiibus aut fervis hereditariis mortaiitate vci
fuga fubduftis, atque ita damnoia effefta here-
ditate, quam minor hifce fuperftitibus adierat
ut vere lucrofam : non enim eventus folus dam-
ni, quod patrifamilias cuivis, quantumvis di-
ligenti, contingere potuit , fed inconfulta de-
rnum facilitas, reftitutionem indulget. /. •verum
11. §. item noH 4.5./. non omnia 44. jf. h. t. Nift
tamen in eo fe minor lapfum cauietur, quod
adiit hereditatem, in qua res erant multte mor-
tales , vel prcdia urbana , a;s autem alienum
grave ; nec profpexit, evenire polfe , utdemo-
riantur mancipia, prsedia ruant; vel non cito di-
ftraxit hcec , quce muitis cafibus obnoxia funt.
d. I. uerum 11. §. fi iocupleti 5. ff. h. t.

5 o. Quod fi quis , dum in arte verfatur,
quam profitetur , ladus fit, nec tunc reftitutio
indulgenda videtur ; cum audiendus non fit,
qui propriam ailegat turpitudinem ; arg. I. tranfi-
affione finita 30. C.de tranfiaition. I. cum profitea-
yisAf. C. de revoc. donat. I. mercalem 5. C.de conditt.
t>b turp. caufiam. Aug. Barbofa axiomate 221.
'verbo turpitudo num. 1. ibique DD. citati. in qua
hxret proculdubio , qui palam artem profeflus,
fefe nunc eam non callere cauiatur. Adeoque ,
licet jurifconfulto minori in fafto erranti reftitu-
tionis auxilium non videatur denegandum, curn
<& ipfis majoribus non raro in hifce fubveniatur,
dum ea qus fa&i funt , veiuti rerum pretia &
fimilia, etiam prudentiffimos fallere poflunt. arg.
I. 1. C. qui & adverfius quos. I. in omni 2. ff„de
juris &fatti ignor. tamen , fi in jure errans, la:-
fionem iubierit, ad cetatis auxilium non facile ad-
mittendus eft • cum profeffio juris peritix difcre-
pet prorfus , imo contraria fit fundamento re-
flitutionis ob errorem juris implorandx. arg. /.
profefifio 6. C. de muner. patrim. ac turpe fitpatri-
tio & nobili & caufias oranti jus in quo verfatur
ignorare, ut Servio Mucius. /. 2. §. Servius 43.
ffi.deorig.juris. arg. /. regula 9. ^.fiedjuris^. & §.
fiquis jus 5. jf.de juris &fatti ignor. Prudentia
fcilicet in faftis eft, ac cum annis crefcit, neque
hanc jurifconfuitus profitetur; fed folam fcien-
tiam, cujus oppofitum turpe in eo eft , error
juris. Nec dubium , quin plures fubinde inve-
nias, confiliis habitos audtores haudfutiles, qui
interimnihil minus, quam ex confilio fe regunt,
fuamque tra&ant rem familiarem , ac fuo nimi-
rum confirmant exemplo , non fcmper bonos
efte arconomos , qui optirne?cjoi!iti. Fac ergo ,
minorem jurifconfultum acctptos mutuo nurn-
mos in luxum perdidifle, reftituenduserit; cum
non a juris imperitia ifta-c abliguritio procelferit,
fedmagis ab imprudentia & inconfulta facilitate.
Concipe cx oppofito , eum lcgata folventem,
aut hereditatem reftituentem , falcidiae detradtio-
nem aut Trebeilianipce proetermilifle , dum fibi
jus quartce retinendx ignorabat datuin; vix eft,
ut reftitutione juvetur ad recupcrandam foluto-
rum partem, fola.hic juris imperitia damno cau-
fam dante. d. I. 9. §. 5. necab hac determinatio-
ne alieni funt, fi rationes eorum confideres , li-
cet diftentire veilevideantur, Fachineus controv.
libr. 3. cap. 5. Befoldus deiibat.juris ad Pand. h-
tit. quafi. 16. Oddus de refiitution. qucefi. 23.
art. 7. Zoefius adPand.h.t. num.21. Perezius
adtit. C. qui & adverfi quos.

D E

51. Qua? autem de jurifconfulto minore iri
jure errante , ac ob id non reftitucndo, difta, ad
mercatores quoque & artifices producendafunt,
fi in artis fua: aut mercaturce exercitio per artis
negotiationifve ignorantiam damnofas cuin aliis
celebrarint conventiones; fi modo palain merca-
tormn numero eos ailociatos conftet, dum vel
tabernam exercendo merces emunt ac vendunt
minutim, vel liberaliorem fine taberna inftituunt
negotiationem. Etenim hic quoquc dubiunl eife
non poteft, quin defiderium reftitutionis, habens
pro fundamento negotiorum imperitiam > pugnet
cum publica negotiationis profcffione. arg. d. II.
Zoefius ad Pand.b.t, num. 22. Leeuwen ccnfi.forenf
part. 1. libr. 4. cap. 43^ nnm. 5. 6. Brodeau, fiur
Louet, lit.F. cap. 1 i.cotkmn. 3.pag. tnihi 422. Ut
tamen ex eo, quod quis fubinde iucri & pecunise
collocanda: gratia merces quafdam minoris em-
tas iterum diftraxit, non fatis refte eum proti-
nus & mercatorem dixeris fk negotiationem pro-
feflum ; undenectali reftitutio deneganda foret,
fi fe non modice lubrico actatis doceret captum.
Neque quicquam hac in parte mutat concurrens
cum jctate fexus muliebris fragilitas , fed in fcc-
minis ante aetatem perfeftam pubiicis negotiatri-
cibus idem potius , quod in mafculis ftatuenduin
eft, five innuptse fint, five viro junftce ; prcc-
fertim, cum maritat® palam negotiantes non tam
eo fua confiderentur perfona, quam potius ex
capite mariti fui, cujus ex julfu feu pra:pofitio-
ne dum mercaturam exercere cenfentur, velut
inftitrices ejus, eum ex rtioribus hodiernis tan-
quam prseponentem creduntur obligare: quibus
ita confideratis, reftitutio non tam mulieri mi-
nori , quam potius viro per artatem aut nuptias
majori , videretur dari. Brodeau fiur Louet. d.
lit. F. cap. 11. Rodenburch de jure cotijugum tit.
3 .cap. i.num. 20.

52. Non denique ad reftitutionein minori re-
currendum eft, five jus Romanum fpeftes, five
mores hodiernos, fi ipfo jure tutus fit ; fuper-
vacuo quippe tunc apparente prstorio ac extra-
ordinario remedio, ubi minor communi auxiiid

M m 7, & me-

2 77

M I N O R I B U S 25. A N N I $.

i

-ocr page 294-

278 L i b. IV.

& mero jure munitus eft, l. in caufx 16. pr. &
i .ff. h. t, Hugo Grotius imnuduff. adjurif-
prud. Holland. lib. 3. cap. 48. num. 20. & 21.
Kefponfa Juri[conf. HolK part. 1. conjil 255.
Groenewegen ad tit. C. in qmb. cauf. in intcgr.
rejlit. ncccjf. non cfl. Leeuvven ccnf. for. part.i.
lib. 4. cap. 43. niim. 2. Adde h. libr.tit. 1. num. 1 3.
veluti, ii prjedia minoris fine decreto difiracta,
vel donata fintjaut qualibet ratione alienata. l.mn
cfl 2, l.4. LUfiquidcm 11. C.deprrcd. & aliis reb.
minor. I. 2. C. fi jtdvcrfi donation. aut pupillus
contraxerit finetutoris auftoritate. I. in caufic 16.
pr. jfi. h. t. vel minor curatorem habens fine
ejus confenfu mutuum acceperit, nec locuple-
tior inde faftus fit ; aut talem iniverit conven-
tionem, ad quatn fequi debet bonorum aliena-
tio; ciuitt 11011 abfunilis habeatur ei, cui, cura-
tore dato, bonis interdiftum eft. I. fi curatorem
3. C.de inintegr. refiit. minor. cui cum contra-
dicere videretur Modeftinus inl.puberes loi.ff.
de vcrb. obligat. definiens, puberes fine curato-
ribus fim pojfic ex fiipulatu obiigari, placuit non-
nullis, interque eos Simoni van Leeuwen in ad-
ditamentis ad notas Gotofredi ad d. I. loi.pro
obligari reftituendum efte cbligare, id eft, alios
ilbi obligatos reddere. Neque adeoimprobabilis
videri poifiet hsec minima unius litera^ emenda-
tio, nifi Modeftinus, ea admifta, ineptus pror-
fus eifet. Cui enim, qusefo , clubium unquam
fuit, minores alium fibi poile fine curatore de~
vincire, cum id & impuberes fine tutorepotue-
rint, licet necdum doli capaces, necdum proxi-
mi pubertati, fed tantum infantia: metas egreifi ?
pr. Jnfiit. de autor. tutor. I. obligari 9. ffi. eod. tit. I.
pupillus 11 .jfi.de acquir. rer. domin. & quorfum
mentio nominatim puberum , fi in impuberibus
jus idem fit? Quinpotius idModeftinum egifie
reor, in d. I. 101. fervata ejus vulgata le&ione,
ut fignificaret , puberibus a jure qusdam per-
mifta fuifte,quce impuberibus denegata, nunquam
fcilicet impuberes fine tutoribus fuis ex ftipulatu
obligandos fuifte; puberes contra fine curatoribus
fuis potuiJJe ex ftipulatu obligari, non, quod fem-
per & omni in cafu fine curatoribus obJigaren-
tur , fed quod aliquando cafus dentur , quibus
cbligari pojfint, puta , fi obligatio ex ftipulatu
non trahat poft fe rei familiaris diminutionem
ad fui implementum , fed fola perfonalis fadi
praftatione contenta fit ; quod in fponfalibus
nuptiifque apparet, dum ad officium curatoris
non pertinet , pupilla nubat, an non ; quia
oificium ejus in adminiftratione negotiorum
conftat, l.ficiendum 20.jfi. de ritu nupt. jund. /.
fiponfialia 2.ff.de fiponfialibus. l.in copulandis 8. C.
de nuptiis. quse aliter in tutore fervabantur, qui
principaiiter perfome datus , fponfalibus quoque
pupillorum fuorum debebat intervenire , arg. l.fi
puellte 6. jfi. de fiponfialibtts.

53. Quod ii ipfo quidem jure tutus minor
non iit, fed alia? ei aftiones competant ad in-
demnitatem , arbitrio ejus videtur fuifle relidtim,

T I T. IV.

an ordinariis uti vellet aclionibus, an ex causl
setatis extra ordinem praetoris auxilium implo-
rare; quoties vel pinguius aut commodius ap-
parebat reftitutionis remedium, quam aftio jure
communi data; vel, cum utilius non elfet, ad-
verfus eandem perfonam de reftitutione contro-
verfia & ordinaria actio movenda erat: fecus, fi
contra perfonas diverfas. Qua ratione, fi minor
ex mandato , quod ipfe interpofuerat aut fufce-
perat, damnum fenferit, adverfus tertiutn, quo-
cum ipfe ex mandato contraxit, vel cuin quo
ex mandato ipfius a procuratore contradum eft,
non aliter reitituendus fuit, quam ii direfta vel
contraria mandati a&ione non potuerit indemnis
eife. /. cum mandatu 23. jf.h.t. Contravero, fi
a minore cautio fuerit indebite interpofita , ad-
verfus eum, cui cavit, vel indebiti condi£tione
experiri poteft , vel impetrato reftitutionis au5ri~
lio juvari. /. incaufce 16. §. Pomponius 2 .jfi.h.t.
Idemque eft, fi legatum ab eo indebite folutum
iit. arg. /. 2. C.fi adverfi. folution. jun£t. /. 1. §. 1.
& U.jeqq.jf. de contUi. indeb. Sed & , ii tutoris
vel curatoris intervenerit autoritas , non impe-
ditur minor reftitutionem poftulare, licet ei tu-
telse a£tio fuperfit , necdum conventis & ex-
culfis iliis , qui ei damnofo in negotio autores
fuerant; eo quod vel expedire poteft minori rem
potius ipfam recuperare , quam a tutoribus con-
fequi indemnitatem ; vel fiitius ei eft, uno refti-
tutionis judicio ad indemnitatem contendere,
quam longis litium multiplicatarum adverfus tu-
tores fingulos, eorumque fidejuifores, ac tandem
magiftratus, movendaruin ambagibus, vix tan-
dem id impetrare, ut extra damnum fit. tct. tit.
Cod. fi tutor. vel curator intervcnerit. I. ult. C.ftad-
verfi rem judicat. I. tutor. 47. l.fi res z\g. jfi. h. t.
Carpzovius defin. forenfipart. 2. confttt.n. defin.
34. Ant. Faber Cod. libr. 5. tit. 39. defin. 2, in
notis num. 6. Nec repugnat hifce. /. properan-
dum 13. §. ult. C. de judiciis. ubi reiiitutionis
auxilium minoribus in id tantuin fupereffe dici—
tur, quod ex tutorum aut curatorum fubftantia
confequi ad fui indemnitatem haud potuerunt,
Etenitn exceptio haec eft a regula , favore litium
fopitarum,ne facile per reftitutionem reiufciten-
tur, triennii laplu peremptar. Sed & fecundo ,
totam iftam praffcriptionem adverfus minores
lege pofteriore abrogatam fuiife, jam fupra often-
fum eft. Minus adverfatur /. in catificc 16. pr. jf.
b. t. licet enim in caufa* cognitione hoc quoque
verfari debere dicatur, num forte alia actio poifit
competere citra in integrum reftitutionem ; non
tamenhanc ejus legis mentem effe, quodproti-
nus tunc reftitutio deneganda foret, colligi ab-
unde poteft ex ejufdem legis §. 2. in quo con-
didionis & reftitutionis concurius eft. Neqtie
novum in jure, ut in caufe cognitione exami-
natidum dicatur aliquid, veluti, an adoptare vo-
lens alios liberos habeat, an fexagenario major
fit , licet non ideo cuivis liberos habenti, aut
minoriannis fexaginta,denegetur adoptandi licen-

tia,

-ocr page 295-

bia, fi jufta caufa fubfit. Lfipaterfam. 15. §.pen.
I. nec ei 17. §. prceterea 3. Infiit. de adoptton.
atque ita etiamin noftro cafu reftitutio exclufa
videri non debuit , fi jufta fubeifet cauia, dum
vel pinguior eft, vel ordinarium & hoc extraor-
dinarium juris remedium adverfus eundem datur,
ut ante di&um.

54. Nontamen in venditionibus rerum fua-
rum laefo minori deneganda reftitutio ob id,
quod adverfarius ejus iniquitatem pretii emen-
dare, & id, quod juftx deerat a:ftimationi, fup-
plere paratus lit, utiid inremedio /. 2. C. de re-
ficind. venditione fervatur; fed potius omnimodo,
non obftante tali oblatione, refciifio contraftus ,
ac rei cum fruftibus reftitutio , per judicem in
integrutn reftituentem decernenda eft : ita enim
pafliin rei venditse redditionem, lsefione probata,
leges prsecipiunt. /. fi quidem 11. C.de prccd. &
aliis reb. minor. I. quod fi minor. 24. §.fied& fi 4.
/. patri.27. §, fi pecuniam. 1. verfiitem ex diverfio.
ff. h. t. Nee videri poteft tantUm minori reftitu-
tum efle * quantum laefio abftulit, cum folum
pretii fupplementum ei prasftatur ; plus namque
eft, rem cum frudtibus recuperare, quam firn-
pliciter feftimationis juftse fuppleri defe&um.
Prarterquam quod & fsepe pluris interefte poteft,
variis ex caufis , rem potiusipfam habere, quain
pretium rei; Si tamen in nullo alio minor lsefus
fit , quam in eo quod viliori pretio res ejus
diftra£ta fit* dum decseteronon docet, fua in-
terefte , ipfam ut rem habeat , non iniquuin
fuerit, audiri errttorem, pretii fupplementum una
cum medii temporis ufuris minori otferentem:
fic enim inficias iri non poterit, quin reftitutio
tantum minori prseftet, quantum isefio abftulit,
in fola confiftens pretii vilitate. arg. l.fites 12.

fi mulier l.ff. dejute dot. Atque ita forte in
concordiam redigendi, qui hac in controverfia a
fe mutuo difcedunt interpretes. Pinellus adl. 2,
C. de reficind. vendit. part. 3. cap. 1. num. 21.
Fachineus controverfi hbr. 2. cap.89. cumOddo
aliifque ab eo allegatis. de refiitution. qucefi. 57.
tirt. 44

55- Quse de minoribus huc ufque tradita,
ea quin ad prodigos, furiofos , alioique fimiles
ob corporis animive vitiurn curatoris ope juvan-
dosj etiam producenda fint, haud videtur dubi-
tandum. &rg. /. qui neque 8. § .fiedfi 1. Lfiprcedia
II. ff.de reb. eor. qui fub tut. vel cur fiunt. l.fi cu-
vatorem. 3. C. h. t. de m integr. refiit. minor. I. &
tnulieri 15. §. 1. jfi. decurat. furiof. I. dabimufique
19- §• & IL fieqq. ffi. de reb. autor.jud. poffid■.
Ht quamvis non omni ex parte minor, ecclefia j
pauperes, fifcus, refpublica, civitas, eodem jure
gaudeant ; neque a minore ad ecclefiam aut
fifcum i vel vice versa, procedat argumentumj
ut fuis locis inonftrabitur, ac colligi poteft ex iis,
quse habet Ant.Matthseus de auttion. libr.i.cap.3.
mm. 5. in fine. & in parcemiis Belg. Jurifc.parcem.
9. num. 23.24. Everhardus intopicis, aminore
M ecciefimi in materia tamen reftitutionis fifcus,
25. a n 11 i s. 2 79

ecclefia , civitas, &c. a minoribus haud viden-
tur feparandi; fic ut, ex quibus caufis, & con-
tra quse negotia, reftitUuntur minores, ex iifdem
etiam reftitui poflit fifcus, ecclefia, pauperes i
civitates. Militat namque in his omnibus ge-
neralis ratio , quod horum omnium res $ xque
ac minorum , per alios adminiftrari debeant,
atque adeo sque ignorare poflint, quid peripfo-
rum adminiftratores geratur , nec sequuin fit
imprudentiam eorurn nocere his , qui, cum
proprie perfonse non fint, fua nequeunt admi-
niftrare. De civitatibus utiqufc ac rebus publicis,
tanquam pupillis, extra ordinem juvandis, re-
fcripta extant /. rcfpublvca 4. C. quib. ex caufis
majores. I. rempublicam 3 .C. dc jure reipubl. I. illud
fciendum 9.ffi. de appellat. Nec ratio eft, cur
non in fifco idem fervetur, licet leges id ipfum
fpeciatim haud diftent; cum conftet , in aliis
juris partibus non modo sequalia eife minorum
ae fifci privilegia, fed & quandoque majora fifcii
quam minorum. Pari certe jure gaudent, quod
ipfis fiat mora ex re. I. cum quidam 17. §. fficus 5;
ffi. de ufiuris. L in mimrum 3. C. in quib. caufi. itt
integr. refi. neceffi. non efi; & legalis hypotheca
inbonis adminiflratorum data fit. /. pro ojfitcio 20.
C.deaclmin. tut. l.i.C. dejurefifici. l.i.C. depriviL
fifici. Majora fifci jura lunt, quod legalein ha-
beat hypothecam in bonis eorum , quibufcuin
contraxit. /. certum efi 2. C. in quih. caufi.pign. vei
hypoth. tac. contrah. I. quamvis 2. C. de privileg.
fifici. I. aufertur 46. §. fificus 3. ff.de jitre fifici. &
toto triennio petere ante tempora Juftiniani po-
tuerit reftitutionem adverfus fententias contra fe
latas ; cum minoribus tantum daretur annus.
/. linic. C. de fientent. adverf. ffic. latis retratt. ad
hsec in concurfu prseferatur minori, pro tributis
aut militari annona ex causa primipilari agens,
ut dicetur , tit. qui pot. in pign. ac denique re-
fcindatur venditio , fi fundus tributi nomine di-
ftraftus fit viliore pretio , quam erat debitunl
tributorum, & debitor aut alius integri tributi
offerat folutionem. /. fundus 9. ffi. de teficind.
vetidit. Lfitminori 3. C. dejute fifici. Sed & de ec-
clefiis piifque caufis idem merito dixefcis, cum
civitatibus comparatse inveniantur in /. ut inter.
23. C. defiacrofiecdefi & ceconOmi, orphanOtro-
phiis prscpofiti, fimilefque , dicantur quafi tu-
tores & curatores ; ut proinde etiam orphano-
trophia ac ecclefias jure minorum gauderej
re£te concludatur. arg. /. orphanotrophos 32. C.
de epific. & ciet. quse fententia etiam evidentius
jure Canonico finnata eft i dum cautuin eccle-
fiarn femper jure minorum debere illsefam fervari;
cap. 1. extra deinintegr. refiit. cap. 1. 2: eod.iit.
in 6. Nec in contrariuin facit, quod privilegia
fme lege haud extendenda fint , cum reftitUtio
noh fit privilegiis proprie diftis annumefanda.
Uti rtec, quod ad civitates; & fifcum pertinerg
dicatur edidum de fnajoribus, & generalis clau-
fula edifti prsCtorii de reftitutionibus. /. ergb 22;
§.ult. L inter eos pr, ffi. ex quib. cdUfimdjores.

Scieh-

De minoribus

-ocr page 296-

2 so l i b. iv. ti t,; V;

Sciendum etenim, non protinus illis, quibusac- reipublicae causa abefle nbn videtur, fed tamen

commodatum edidtum demajoribus, propterea ex generali claufula edidti juvari poteft. Vide

denegatum eife aetatis beneficium; cum & in- Ant. Mattha-um deauttion. libr. i. cap. 16. nurri.

fantibus ac furiofis profit. d. I. 22. §. ult. qui- 29.30. Oddum de rejlitutionib. quajl. 3. art. 1;

bus tamen & ex capite minorennitatis fuccurri 2. 3. 4. & feqq. ufque ad finem & quceft. 18.

manifeftum eft. Ne dicam in d.l. 33. nontam art. 9. Peregnnus de jureftfci libr. 6. tit. 2: ntm.

de fifco reftituendo tradaii , quam potius de 7. &feqq. ufque ad fin.
fifci patrono , qui fifci dum curat utilitatem,

T I T V L V S V.
De eapitis diminutione.
SuMMARI A.

1. Quotuplex fit capitis diminutio, & quafishoc
titulo confideretur.

2. Minima capitis diminutione pereunt regulariter
non atfiones tantum & jura qucc contra minu-
tum capite aliis competierunt, fied & quce ipfie
sapite minutus antea habuerat; excepticnes ta-

1* ^^^^^^fUamvis capitis diminutio, qux
eft prioris ftatus mutatio, tri-
ja fSj^^if plex fit, maxima fcilieet, qua
8^^Jlibertas ' me(^a j <iua civitas
tollitur, & minima qua tantum
familia mutatur. /. utc. ffi. h. t.
tot. tit. Infiit. de cap. dirnimt. non tamen alia con-
lideratur in materia reftitutionis, quam minima.
Si enim maximam aut mediam quis paffus fuif-
fet capitis diminutionem , & ita civis efle de-
fiiffet , ita a<£tiones ei & in eum competentes,
ipfius intuitu perimebantur, ut nec ex reftitu-
tione poftent revivifcere; cum neque ulla acqui-
tatis ratio fuaferit, neque adeo potens fuerit ju-
jifdidio prsetoria , ut per eam fervus , aut civi-
tate exutus, ac amiffis bonis nudus exulans, vel
ad agendum adverfus aiios admitteretur, vei
adione civili poffet conveniri fed potius in
fifcum dominumve, ad quem fervi Tei depor-
tati bona devoluta , judicium dandum fuerit;
ac viciifiin fifcus dominufve habuerint jus mo-
vendi a&onem , qux deportato fervove fuerat
ante capitis diminutionem qusefita. /. pertinet 2.
t tKtelas 7. §.pen, <&ult.jf, h. t. arg. Lnonpojfiunt
ll. ff. dejurefifici.

2. Per minimam autein capitis diminutioncm
quin etiam jura pieraque & a&iones peremtse
fuerint, dubitare non oportet, five ipfi compe-
tiiffent capite minuto , five in eum fuiftent natx,
antequam fubiiffet familix mutationem : eoquod
eadem ratio in utrifque apparet , dum ita ca-
pite minutus in imaginariam fervilem caufam
deduftus Cenfetur. /. liheros 3. 1 .fifi. h. t. atque
ita non idem, fed alius homo effedtus. arg. /. qui
res fiuas 98. §. arcatn 8. in med. ffi. de folution.
Quod & liquido fatis evincunt exceptiones, quse
majore numero de juribus ipfi capite minuto

men recenfientur.
3. An per prcetonm tantum reftitutce fiuerint attio*
nes , qucc contra capitc minutum competierunti
an vero etiam , quce ipfi capite minuto, plemuS
expltcatur.

competentibtts , quarJi de a&ionibus in eum dan®
dis, m hoc noftro titufo conceptse ac propofitsc
inveniuntur : cum enim una tantum occurreret
exceptio in afiionibus ex delifto natis, quod iiis
caput fequerentur, ac nemo deliftis exueretur s
quamvis capite minutus. /. pertinet 2. §. netno 3.
/. tutelas 7. §. injuriarum 1. ffi.h t. ( quo 8c facit
argumentum ex l.fiervi 14. ffi. de oblig. & att. )
plures ex adverfo traduntur de juribus ei quxfitis;
veluti primo, quod publica jura per earri capitis
diminutionem , quse falva civitate fit, non riv-
tervertantur , neque finiantur officia magiftra-
tuum, tutorum, judicum, & aliorum fimilium»
l. amijfiione §. ult. I. 6.7. ff. h.t, /.11. ff.de tut.
& ratiott. dtfirah. folis exceptis tutelis, quse jure
agnationis deferuntur, feu, quse in jure alieno per-
fonis pofitis ( id cft, filiisfaffiiiias ) non defierun-
tur; ita enim curn Haloandro legendum fuadet
irnperfeftus alioquin legis fenfus. Secundo,quod
non pereant ipfis capkcminutis obligationes illse^
qusc naturalein prseitationem habere infeiligun-
tur, quia civilis ratio naturalia jura corrumpere
non poteft. Qua ratione fi legatum in annos
fingulos vel menfes fingulos reli6tum fit, (quod
plerumque in dubio alimentorum ioco cenfetur
datum, ut dicetur tit. de annuis legatis ) vel fi cui
habitatio legetur , ( quse alimentorum pars eft.
I. legatis ahmctttis 6. ffi. de aliment. &cibar. legatis)
capitis diminutione mterveniente perfeverat;quia
tale legatum in fafto potius quam in jure confiftit.
l.legatum 10.jfi. h.tJ.in fingulos 8 ,ffi- de annuis le-
gatis. id eft, naturalem prseftationem habet,neque
tam juris capacitas in eo fpe&atur, quam fadti
feu prseftationis naturalis fufcipienda: habilitas;
quo fit,. ut talia legata etiam illis redte relin-
quantur, qui deportati , vel fervi pcense funt,
atque ita juris eivilis communionem nori habent.

t.fi

-ocr page 297-

t> E CAPlflS D I

l.fi bl metxl/um ff.de his qucepro non fcriptis l.
is cui 11. ff. de aliment. & cihar. legatis. Idern-
<jue jus eft in focictate j quee & poft ininimain
capitis diminutionem manet, quia jusquoddam
fraternitatis eft , & naturalein induftria: prsefta-
tionem involvit. l.fi id qued. 58.$. pen. I. affione
65. §.focietas 1 l.jf.profocio. In adione quoque
de dote ftmiliter obtinuit, ut illa duret, etiam
^joft capitis diminutionem, adeoque emancipata
refte agat ad dotem ftbi, adhuc in facris pater-
nis conftitutx, promiifam. I. obligationcs 8i /. 9.
ff.h.t. junft. I- fipatcr. 44. ffi.de juredot. idque,
quia h(cc affio de dote in bonum & aquurh con-
tepta efi, ut Gajus fcribit. d. I. 8. quo non id
vult, quod adtio hsc bona: fidei ftt; ita enim
omnis aftio bonx fidei deberet perdurare poft ca-
pitis diminutionem, quod falfum eft: fed potius,
quod dotis danda: obligatio, etiain femota omni
promiffione , ex naturali xquitate defcendat;
aut faltetn xquitatem & pietatem adjundtam ha-
heat; adeo. ut & pater ad filiatn dotandam cogi
poffit , velut ad debitum quoddam naturale.
/. captte i9.fif.de ritu Jiupt. ac voto patris pudi-
citia»que filise congruere dicatur, cum filiaexpa-
tris bonis fideicommiftb bbnoxiis ddtem confti-
tuit. /. mulier 2 2. §.pen. ff'. ad Senatufic. Trebell.
fcemina quoquc , pro dotis promifltone interce-
cedens, Vellejani exceptione nequeat dotis folu-
tionein evitare ; ne civilis ratio naturalia videre-
tur jura corrumpere. I. ulu C. ad Senatufconfi.
Vellejan. ac denique a Juliano traditum fuerit,
mtilierem, fi in ea opinione fit, iitcredat fiepro dote
pbligatam, quicquid dotis nomitie dederit, non re-
pctere: fiublatd enim falsd opinione, relinqui pie-
tatis caufiam, ex qua fiolutum repeti non potefi, /.
tum is 32. §. mulier. 2.ff.de condiEi.indeb.

3. Quse cutn ita fint,illud quidem inter omnes
conftat, prsetoria reftitutione redintegrari actio-
nes adverfus eurn , contra quem per minirriam
fuerant capitis diminutionem extinitce, perinde
ac fi nulla ftatus mutatip intervenifiet; execpto
cafu , quo creditor ipfe fuum adrogavit debi-
torem. /. 2. §. 1. 2. 4. ffi. h.t. Sed an viciffim
ipfis quoque capite minutis fuse reftituantur
a<5tiones fummo jure extindse, non fatis expe-
ditum eft. Negat id Cujacius in notis ad Paulum
recept.fent.libr.i.tit.j.§.2. Ant.Faber in rationaiib.
itd l. 8 .ff.h. t. contendens, perimi quidem ca-
pitis diminutione minima adiones , & quae in
capite minutum dabantur, & quse ei adverfus
alios competebant: fed priores in eutn reftitui.ex
hoc capite ; pofteriores , quse ipfi fuerant ante
ftatus mutationem qusefitse, non item; quia (in-
quit) otnni cafu is, qui capite minutus eft, eas
fuo amifit proprio fa<5to, ideoque reftitutionem
earum non meretur : uti illa ei, qui fuum ad-
rpgavit debitorem , denegatur. d.l.2. §.4. ff. h.t.
fed plenius cotifideranti univerfa, ftatuendum
videtur , difficilius quidem rariufque contigiffe,
ut minima capitis diminutione extinguerentur
aitiones , quse capite minuto fuerant ante ftatus

MINUTlbNET 5 8 t

mutationem acquifitas: : dum adrogatiotie.in alie-
nam tranfiens familiam omnia fere jura,adtiones
omnes , ipfo adrogationis jure transferebat in
patrern adrogatorein; unde adrogatio univer-
falibus accenfita fuit dominii acquirendi modis.
tot. tit. Jnfttt. de acqmfit. per adrogat. l.fipaterfa-
milias 15. . de adoption. emancipatione vero
fui juris factus noii multas. actiones fibi antea
acquifiverat, fed patri potius , cujus fuberat
poteftati ; quse proinde etiam apud patrem fir-
mse manebant ac illibatse poft emancipationem,
/. ult. C. de ufiufrulhi. interim tainen veteri jure
varia , quse capite ininuto competierant, per
minimam capitis diminutionetn fuifle extin£ta ,
quia ad patrem adrogationem nequibant tranfire;
veluti jus ufusfru£tus aut ufus, aliaque perfo-
naliafic oflibus perfonse inhserentia, ut de per-
fona in perfonam non poflcnt transferri, tefte
itnperatore in §. 1. Jnfiit. d. tit. de acquifit. per
arrogat. & Paulo recept.fient. libr. 3. tit. 6. §.29.
(licetjure novo cautmn fuerit, ne minima ca-
pitis dim.inuticne ufusfructus periret. d. §. 1. l.tdt.
C.deufiufi.) In hisigitur, qusecunque illafue-
rint, minima capitis diminutione peremtis noti
potuit non manifeftiffima apparere sequitatis ra-
tio, quse prsetorem debuit ad reftitutionem aftio-
nis aut juris hoc quoque in cafu movere : prsc-
fertim , cum & ipfos teftatores quandoque in
cafum capitis diminutionis prsecavifle , Gajus
autor fit, teftamenti formulain talem exhibens;
Titio ufiumfruUum fiundi lcgo , qtioticnfique capite
minutus crit , eundem ufumfmttum ei do. I. itt
fingulos 8 .jf.de annuis legatis. Adde l.ficut 3 .ff.
quib. mod. ufttsfr. amitt. l. licet 23 ■ ffi. de ufitt &
ufufr. kg: Efto enim,quod hie concurrat fa<5tum
ejus, qui capite minutus eft .; in quantum in
ipfatn confentit familise mutationem; quis tamen,
obfecro, non animadvertit, durutn nitnis ac cru-
dele futurum ; fi a<5tiones, quse non tam ex vo-
luntate ejus qui minimam fubiit capitis diminu-
tionetn,. quam potius ex juris fcrupulofitate ni-
miaque fubtilitate extin<5tse funt, fine fpe refti-
tutionis nianerent peremtse; atque adeocommo^
da, quibus quifque pelle<5tus in capitis dimi-
nutionem minimam confentiendum credidit, tain
gravi aftionum jaftura penfarentur & redde-
rentur luftuofa, uti in fimili ratiocinatur Imp,
in §. hoc quoque 2. Jnftit. per quas perfion. cuique
acquiritur. Sed & quid qua:fo concipi potcft in-
eptius, quam hoc, quod minima capitis dimi-
nutione creditoris interveniente, debitores ejus
fine ullo fuo fa<5to ab ornni efficaci obligationis
vinculo & exaftione manfiftent liberati ,, atque
ita prsctor denegando reftitutionem faviftet libe-
rationi, & liberalitati, quae non ab ullius inuni-
ficentia vel beneficii conferendi volUntate, fed
tantum ex fummo jure, id eft> nimi^ acmi{era
fubtiiitatc, ad meram iniquitatem & injuftitiam
ducente, caufam habet ? Aliarn fane prsetorifte-
tiffe fententiam , vel inde collegeris , quod, licet
minim? capitis diminutione perierit etiam agna-

,N n ti«,

-ocr page 298-

T i t. vi. 2 a

fuiffe; atnon reliquas novas, ex lege pofteriore
vel fenatufconfulto obvenientes. /.!;§.§. capitis.
8 .jfi. ad Senatufconf. Tertull. t. capitis dimnutione.
ii.jf.de ftiis & legit. hered. §.fcienduin. 2. Jnjlit.
de Senatufconf. Orjit. Neque multunr prsefidii eft
adverfse fententise in eo , quod non reftituatur
creditori aftio, qui fuum adrogavk debitoremi
d. t. 2. §.q.Jf. h. t. tum, quia facilius fuit, inter
adrogantem adrogatumque extinftam manere obli-
gationem, quam inter capite minutum & quof-
vis promifcue debitores ejus, faepe nec gratia, nec
amicitia, nec vinculo fanguinis , irec beneficid
ullo notos : tum , quia ex afteftiOne ill^, quse
adrogantem movit ad adfcifcendum fibi in filium
debitorem fuum , non difficulter debiti temit-
tendi voluntas atque propofitum prafami potuit,
eaque ratione fubtilitas juris hoc in cafu, aquitate
non refragante , confervari.

tio, fimulque fucceffionis ab inteftato, & alia
fuitatis jura. d.^.i. Jnft.de acquifit.per adrog. §.ult.
Jnfi. de tegit. agnat. tut. tantum tamen abfuerit,
ut hic prcetor acquieverit, ut potius emancipa-
tos ita cum fuis vocaverit ab inteftato, ita eman-
cipatos jufferit heredes paterno inftitui tefta-
inento, ac fi effeftu infpe&o per omnia prope
poteftas patria non fuiffet diffoluta , data prze-
teritis emancipatis bonorum pofleffione contra ta-
bulas , ab inteftato vero ea, quas unde tiberi ap-
pellatur; cognatis etiam poft agnatos ad bono-
rum poffeffionein, unde cognatj, admiffis. Ne
dicam, non prartorem modo capite minutis ad-
verfus larfiones, ex minima capitis diminu-
tione contingentes , fuppetias tuliffe, fed &
jure civili iifdem fuiffe fuccurfum : dum non
uno loco traditum, per minimam capitis dimi-
nutionem veteres quidem hereditates, id eft, quse
ex lege 12. tabularum deferebantur, peremtas

Ex quibus caufis majores 25, annis in integrum reftituantur.

Summaria.

1. Qttis hoc tit. ahfens dicatuf; qttales, re ipsa
prcefentes , fiffione tamen juris pro ahfientibus
habeantur ?

2. Quomodo prccfienti per abfientem lcefo fiubvenia-
tur , & qualis abfientia tunc fiufficiat. quale re-
medinmjure novo datumfit prcefienti.

3. Qualis abfientia requiratur, ut abfientiper abfien-
tiam lcefio fiuccurratur contra prcefientem ; quinam
abfint reipublkce causa; an & legati mtinicipio-
rttm ?

4. Abfienti ncn fuccurritur, fi domi procuratorem
reliquerit, quem & regulariter relinquere debet.

5. An, & quce abfientia voluntaria fiaciat, abfienti
lcefio fiubveniri ?

6. De affione refciffioria, exceptionibus, aliifique
remediis, quce competuntper abfientiam lcefis ?

7. Quibus in cafibus ceffiet refiitutio propter ab-
ficntiam.

8. De generali ctaufiula editti, aut fi qux alia
rnihi jufta caufa videbitur &c. cujus exempltm
addttur.

Facilius hodie , quam apud Romanos ex illa
generali claufiula majoribus dantur refiitutiones.
An adverfius filentium exjudicio legis, diffamari,
impofitum ?

10? An adverfius peremtam litis infiantiam? An
adverfus difirattidnem rerum fiuarttm & folen-
nem ex decreto judicis fiattam earum addittio-
nem , fi ea ipfis abfiettttbus aut jufia. ex causd
ignorantibusfatta? <-J

11. An creditor, qui edittis monitm , ut fiuum
creditum manifiefiaret, & de prcelatione difipu-
taret) in mord fiuit 3 & ita per fententim decU-

ratus efi excidijfe jure fiuo; fijufiam doceat igna~>
rantiam aut impedtmcntum ? Et quid, fiin mora
quidem fiuerit, fied necdumfiententia exclufiusfit?

12. A11 adverfius longi vel longijfimi temporisprce-*
ficriptionem ob fiolam ignorantiam ? quid fi con-
currat cum ignorantid jufta abfintia ?

13. An adverfus temporis brevioris prcefcriptioneS
rnctjor exjufta ignorantia reftitui pofjit ? veluti
adverfius Jlatutariam btennti prceficriptionem in
exigendis pretiis rerum minutim vendttarum,
falarits &c. vel adverfus posnam commiffii
ob non folutum canonem, non petitam invefti*
turce renovationem , lapfum fatalium appetlct<
tionis aut revtfionis ?

14. An adverfius lapfim temporis • ad retrattunt
faciendum ftatuti, vet atia ftmitia prceter ju£
commune introdutta, quis ex ignorantiji vet abr
fientid vet cetatis auxitio, reftitui pojjit ?

15. An adverfits prcefcriptiones ccnvcntionaleSi
piita iapfum temporis tege commiJJoriiivelpatto

' redetntionis intra certum tempus faciendce com*
prehenfi?

16. An fidejujfior adverfus non petitam attionuttir
cejfwtem contra retiquos confidejujjires, pofi-
quam. fiolidum fiolvit, ut adhuc atttones cedantur ?

17. An adverfiits voluntarias , fiett, ex partium.
conventione ac cdnfiettfiu fiattas condemnationes <2
fiupremis vet infierioribusjudiribus?ubi &,anfiup-

\ plicatio adverfus eas a fiup remis judicibus latas ?

18. An adverfius omijfiotiem veladitionem heredi-

| c' tatis ? &quid, fi creditores quidam doto latue-

rint, ut heres heredimem adeati tanquam fufi>
» fiwntem? < •

1An

-ocr page 299-

fex quibus causis majores annis in integrum etc. iS^

•vel deliCto lierfabantur , vei nitnio Ucitandi ca->
lore in publicd auttione ? - .

21. An , fi tantum fattt & temporarifl pojfef
fioms qucefiio fit ?

Tp. An vidna, qtice ante funus mariti renunciavit
domui mortnarice ad evttandum ces dlienum
ftante matrimomo contrattum , adverfus iilam
renunciationem reftitui pojjit ?

'10. Anfuccurratur majoribus tefis, dum in dolo

^&fV^VlNtcr juftas reftitutionis caufas
numera ta quoque invenitur ab-
fentia ; quce hic eft, cum quis
abeftab eo ioco, in quo domici-
liurn habet;atque ita aliter,quam
injudiciis, & ufucapionibus, abfentia accipitur.
Sed & fiftione juris quandoque in materia refti-
tutionis pro abfentibus habentur, qui vere pra:-
fentes funt, utputa, furiofi, prodigi, pupilli,&
fnniles non defenfi. /. ult. Jf.de verb. obligat. arg.
I. ut perfettitts i.in pr. C.de annali except. quique
eodem in loco in vinculis detinentur , aut in
jus vocari nequeunt, ut magiftratus majores;
aut prasfentes fui copiam non faciunt; aut de-
nique contra quos noluit jus dicere magiftratus
per fordes. /. ait prcetor 2 3. pr. & §. uit. 1.24.2 5.
16. §. 2. &ficqq. Jfi. h. t.

2. Succurri vero poteft vel praefenti contraab-
fentemj vel abfenti contra praefentein, vel abfenti
contra abfentem* Prarfenti quidem adverfus ab-
fentem fnbvenitur fine abfentia: diftinftione; cum
qua:libet ftve neceifaria, five voluntariaj five ho-
siefta, five inhonefta fufficiat; Si enim ipfa ab-
fentia reipublicas causa non debeat alteri prarfenti
vel abfenti damnofa efte. /. abfientia 140.jf. de reg.
juris. multo minus id debet abfentia alia, qux non
ita,uti quidem ea, qua; reipublicce causa eft, pra?-
cipuum meruit favorem. Non aliter tamen pra-
fens adverfus abfentem juvatur, quam fi abfens
indefenfus fit, adeoqufc procuratorem domi non
reliquerit, & defuerit defenfor, qui prjeftita de
judicatO folvendo cautione fefe pro abfente fiftere
paratus fuit : nam fi talis fefe obtulerit, ctllpa
prcefentis eft, quod adionem aut jus fuum.ad-
verfus abfentem amifit. /. itemait 21. §. 2.^3.
b. t. Sed jure novo is, qui prsefens eft, contra
abfentem querimonia,feu proteftatione,apud prce-
fidem, vel loci judicem, vel his deficientibus apud
iabellionem , vel teftes fafta , jus fuum con-
fervare poteVc.l.utperfcttius 2. C.de annaliexcept.

3. Quod fi ex adverfo abfens larfus fit per
prarfentem , aut abfentem, fecundum l.ult.Jf. h.t.
inter neceffariam & voluntariam abfentiam adhi-
benda diftindho eft; Etenitn , fi neceflario quis
abfuerit, fi quidem ex turpi causa, veluti dum
relegatuseft, non reftituitur; nifi causa cognita
appareat, illum omni culpa carere in damno ,
quod per talern abfentiam paftus eft , mortuo
forte procuratore quein rebus fuis praefecerat. /.
fed tjfi 26. §. adverfius. x.l.fiquamiiiti40.§. 1.
ffi- h. t. I Papinianus 2 o. Jfi. de minor. 25. annis.
Sin excausa honefta , datur reftitutio perhujuf-
modi abfentiam laefis ; quales funt milites in ex-
peditione vel Romce, non item domi commeatu
accepto}exiftentes; quique propter miljtes caftra
fequuntur inedici iimilesque. /. milites 7. /. inter
eos 33. §. ult. I. 3 4. /. pen. Jf. h. t. arg. /. un. Jf.de
bonor. pofiejf. ex tefiam. militis tit. C. de reftitut.
milit. ad hxc mifli, ut milites ducerent aut re-
ducerent, aut ad homiues malos compefcendos ;
uti & proconfules prxfideique provinciariim , le-
gati proconiulum , procuratores Grfarum , Sc
generaliter qui ad provincias regendas mifli funt,
eorumque comites ac miniftri. l.abcjfe 7,1.1. qui
mittuntur 3 5. pr. & §§. fieq. h. t. arg. /. admini-
firantes 41. §. eorttm 2. Jfi.de cxcufiat. tut: Brif-
fonius Antiquit. libr. 4. cap. 14. legati, five^ po-
pulo Romano ad gentes alias, five a municipio
ad principem pro expediendis fui municipii ne-
gotiis ; mifli imt; quatenus fenfu latiore dicun-
turabeffe reipublicae causa, qui nOn fui commodi
causa fed coa6ti abiunt. l.legatis 8- junct. /. rci-
pubiicce caufit 3 6. jfi. h. t. licet proprie loquendo
municipia a rebuspublicis feparata fint, eoque
fenfu legati municipiorum negentur reipublicai
causa abeife. /. fied etfi 26. §. ult.jfi. h. t.l.i. C.
h.t. junfi. /. bona civitatis 15. /. 16. Jf. de
verb.fignif. Quod fi quis abfens fuerit ex causaj
quce neceflaria quidem , fed per fe nec honefta
nec turpis eft , etiam tunc abfenti fuccurrehdum
fuit; veluti fi quis morbi, aut jufti metus causa»
non vano timore perterritus, abfit, dum vi tern-
peftatis , latronum, hoftiumve, impeditur ad-
efle, five hos tantum metuat, five ab hlsaliifque
detentus fit. /. hoc edittum 2. §. ult. 1.3. l.fuccur-
ritur 9. l.ficui 3 8. in fine. jfi. h, t. L 2. & ult,
C. h. t. vel fi teftimonii dicendi causa evocatus
fit, aut cognitionis vel appellationis gratia pere-
grinetur. Lfied &fi 26. §.idt. infin. jfi.h. t.

, 4. His tainen oihriibus ita demum fucCurri
folet, fi nullUm domi procuratorem reliquerint:
hunc enim fi conftituerint, cum ordinariam ad-
verfus eum habeant mandati adionem, haudre-
ftituendi. /. is qui reipubikce 39. fif- h.t. l.ult.
ff.de in integr. refiitut. nifi is folvendo non lit, aut
culpa careat; quo de cafu intelligenda. I. fied etfi
26. §. idt. jf. h. t. Bachovius. tratt. de attton.
difp. 3.tb. 28. aliter Cujiciusltbr.i^.obfierv. 14.
Et quamvis regulariter quifque abfuturus tenea-
tur domi procuratOrem relinquere ; multi tamen
cafus evenire poffunt, quibus impeditur, veluti
nimia feftinatione, vel quia deftimaverat maturiuS
reverti, vel idoneum non inveniebat , vel quia
mprtuus eft is, quem abfuturus conftituerat.
Plane fi per manifeftam negligentiam, ac velut
contemptum, prartermiferit doihi alium fuis rebus
prjeficere, reftitendus noh videtuf; eo quod norf
tam abfentia, quam potius culpa atque ttegli-
gentia propria ei damnofa fuit. arg, /. non enirn
16.f.b.t.

Nn 3 5 ,Vo'=

-ocr page 300-

284« L 1 1?. IV.

5 < Voluntariamabfentiam quod attinet,ix qui-
dem non nifi ex causa injuita procedat, dum ab-
fens vagabundus eft, aut transfuga, vel defertor
militise, vel latrocinia exercet, vel creditorum
fraudandorum caufa latitat, aut propter crimen
commiftum non audet prsefens efle, nulla ratio
fuadet, ei fuccurrendum eife. arg. /. item ei 14.
ff. h. t. Sed &, ii jufta fubiit ablentis volunta-
tarise ratio, veiuti ftudiorum aut mercaturse , re-
ftitutio regulariter concedenda non eft ; cum de-
buerit, atque etiam potuerit, nulla preflus pro-
fcitionis neceflitate , procuratorem domi con-
ftituere, contra quem de damnoregreirum habet.
Si tamen mortuus fuerit datus procurator, aut
furofe aliove modo inhabilis redditus, non inique
prxtor fecerit, fi ei fubveniat, ne per juftiflimam
abfentia* caufam capiatur ac in dainno fit. i. man-
datum 57. ff- mandati. I. nec non 2 8. ff. h. t.

6. Ad hanc vero reftitutionem impetrandain
comparata fuit a&io prartoria refciiforia in rem ;
etiam 1'ubliciana in jure noftro appellata. l.in ho-
norariis 3 5. ff. dc ohlig. & afiion. I. mandatum 57.
ff. mandatt. heredibus & in heredes competens,
qua refcinditur ufucapio, & res amiifa recipi-
tur. §. ritrfus 5. lnftit. de afiion. I. cum miles 3 o.ff.
h. t. d.l.3 5. de ohiig. & dft. Sed & exceptio com-
parata eft ad rem retinendam , fl forte is , cujus
res ufucapta eft , in rei iftius poffeflione fit, ac
abeo, quiufucepit, interpelletur. l.nccnom8.

pcn.ff. h.t. Rxvardus lihr. 4. vartor. cap.
Et, ii abfens condemnatus fit, ii quidem inde-
fenfus, fententia excutioni danda non erit, ac
denegabitur in eum judicati aftio , fit ut ex in-
tegro caufa agenda frt. /. fiprcctor 75. in fine ff.de
judiciis. l.i. C. h. t. ftn defenfus , & fe per fen-
tentiam lsefum putet, ita reftituendus foret, ut
tantum poflit omiflam interponere appellatio-
nem. /. ult. in fine ff. de in integr. refiitut. quod
iialio modo, aftione peremta, la'fio contigerit,
veluti repentinis feriis , reftituitur agendi jus. /.
fied & fi 2 6. §. fifierice 7. ffi. h. t. Coniideranduin
etiam , non modo lcefis fubveniendum eife, fi per
abfentiam damnumpafli iint, fed& fliucrumiis
non acceiferit : qua ratione miies, cui annuum
lcgatUm erat fub conditione fi in Italia moraretur,
per hanc reftitutionem etiain tempore expeditio-
nis legatum capit. l.fuliantis 17. §. ult.l. &fiive
17.I. fi quis Titio 41. I. fi quis Jlipiilatus ff.
h. t. Si tamen abfens lucrum captare vellet per
reftitutionem cum alterius pcena vel damno, au-
diendus non eifet, cum natura aequum fit, nemi-
nem cum alterius detrimento fieri locupletiorem.
Qua de causa non reftituitur, fi ufucapio , quain
prsefens inchoaverat, per abfentiain ejUs, veluti
captivitateni, interrupta fit. I. ficiendum eft. 18.
J9. 20. ff.h. t.

7. Ceflat ex hac causa rcftitutio, fi quis \x-
fus frt, cum ultra conftitutuin tempus abeffet;
vel dicis causa abfuerit reipublicse gratia, dum al-
terius grandis commodi captandigratia id egit, ut
rcipublica: causaabeflet. l.item hj.q.i.1) .l.Yeipuhlicce

T I t. vi.

36.37.3 8. /. nonvere ^i.ff.h.t.l. quilihera 14.ff.de
legation. vel quadriennium (olim annum utilem
§.5. Inftit. de attion. /.35. ffi. de ohi. & att. )
elabi pailus fit a tempore ceffantis abfentiae aut
impedimenti,aut mifiionis impetratae.t.i.l. ult.Ci
de tempor. in integr. reftitut. vel pradens idem
damnum fuiffet fubiturus. /. is qut reipuhlicce 44;
ffi. h. t. Quod ii is, cujus res jam erat capta ufu-
capi, deinceps reipublicse quidem causa abeffe
cxperit , fed ante impletam fuse rei ufucapionem
redux , ac jam pra:!ens, rei iftius ufucapionem
itnpleri pailus fit , non aliter reftituendus eft,
quam fl tam exiguum a reditu tempus fuperfue-
rit prsetoris arbitrio, ut non fatis comnlode fefc
potuerit ad interruptionem faciendam parare. L
ah hofiihus 1 5. §. ult. I. 16. ff. h. t.

8. Eft & generalis edi&i claufula, videlicetj
fiqua aiia mihijufia caufia effe vtdebttur, reflituami
quoad ejus per leges , plcbfcita , fienatuficonfulta,
editta, clecrcta principum hcebit. I. 1. ff. h. t. ex
qua fuccurfum ei, qui , de itinere aCtuque pri-
vato experiri interdifto defiderans , cum non
hoc anno iviffet ob inundationem, ( uti requi-
ritur ad illud interdiftum ) fed fuperiore, ita me-
diante reftitutione ad interdiftum admiffus fuit,
ac ii non fuperiore fed hoc anno itinere actuque
privatoufus effet. /. 1. fiquispropter 9. ff.de
itinere attuque privato.

9. Quia vero faciliores ac proniores funt ho-
dierni mores, quarn jus Romanum , ad reftitu-
tionem ex hac claufula generali tribuendam,tefte
Neoftadio Ctirice Holiand. decifi 39. verf.fiecunda
movit. operse pretium fuerit , cafus prsecipuos
controverfos hic fubneftere. Si ergo jus aliquod
non ex generali pisefcripto legum , fed quodam-
modo more infolito amiffum fuerit, haud difti-
culter per reftitutionem redintegratio ejus impe-
trari'poteft: atque adeo, fi alicui convento ex
1. diffamari, ac intra tempus prsefinitum a6tio-
nem' non intentanti, filentium fuerit in perpe-
tuum impolitum , ex probabili causa adverfus
lapfum temporis ipfamque fententiam reftitui
defiderans, audiendus foret: utipoft Ant.Solam
ad conftit. Sabaud. tit. de conclufi. in caufia part. 3.
glofifi. 3. num. 4. 5. pag. mihi 334. notat Waffe-
naar pratt.judic.cap. 3. num. 12. dr 13.

10. Similiter adverfus peremtam litis inftan-
tiam facilem effe hodie reftitutionis impetra-
tionem, obfervat Neoftadius curice fiupr. decifi.92.
Groenewegen ad 1.18. § .4. ff.de deto.& adl. 13.
§. 1. C. de judiciis. aliique ibidein citati. Nec
minus adjuvandi per reftitutionem majores, ii
res eorum, quafi ad tertiuin pertinentes,diftrada:
palatn ac poft folenliia fubhaftationis ex decreto
judicis tradita: emtori ac addi6tse flnt, ipfis pro-
pter abfentiam aliainve caufam probabilem igno-
rantibus; five abfentes fuerint, dum alio in loco
domicilium fovebant^ five dum in loco fubhafta-
tionis doinicilium foventes peregrinabantur.
Quainvis enim non vilis haftse fifcalis autoritas
fit, hodiernis prafertim moribus, nec facile con-

veili

-ocr page 301-

&X QUIBUS CAUSIS MAJORES 2

velli debeat fides ejus; non tamen ufque adeo
fui valitura momento ell , ut propterea verus
dominus , ignorantia probabili non intercedens
rerum fuarum dillraftioni, atque adeo extra
culpam pofitus , dominio rerum fuarum alteri
publicse addi£larum maneret exutus. Sic ut hic
idem prorfus in majore ob juftam ignorantije cau-
fam ftatuendum fit , quod de minore plenius
traditum tit. de minov. 25. annis. Joh. Papon.
lib. 18. tit. 6. arrefl.4. Ant.Matthseus de autfion.
libr. I» cap. 16. num. 31. 32. Groenewegen <*d
/. 13. C.de evitfion. Parladorius rer. quotid. hbr. 2.
cap. fin. part. 5. §.9. num. 11. 12. Et hsec ita,
nifi a fifco vel principe ellet fa£la diftiuSio ;
quippe qua jus pleniffimum emtori qu^ritur, ac
perfectiffima fecuritas; fola domino adverfus fif-
cum aiitione intra quadriennium fuperftite. §. ult.
Infiit. deufiucapion. l.ult. C.fi adverfi. fificum.

11. Ex eadem ratione creditoribus fubvenien-
dum, qui publico edidto admoniti, ut fuum cre-
ditum manifeftarent, cuin forte bona debitoris
folvendo nori eflent, ac de pnelationecreditorum
foret difputandum, id ipfuin facere pratermife-
runt, ideoque judiciah fententia declarati funt
cecidiile juribuS iuis & aifiionibus , fi qus ipfis
competiiftent; fi deinde intra tempora ftatutis de-
finitaj vel alioquin intra ordinarium reftitutioni-
bus petendis prsefixum tempus, juftam allegave-
rint ignorantia: aut alterius impediinenti caufam,
quod edidlis propofitis non paruerint, ac indi-
caverint crediti lui exigendi jus ac quantitatem.
Ant. Matthjeus de auMion. libr. 1. cap. 17. num. 13.
14. Msevius adjus Lubec. libr. 3. tit. 1. art. 1 o.
num. 14. Plane fi necdum per fententiam fuerit
iinpofitum perpetuum filentium, etiarn fine fo-
lenni reftitutionis auxilio ad jus fuum proponen-
dum , ac de protopraxia difputandum , admit-
tendi videntur; eo quod dilationes arbitrarise per
judicem prasfinit® regulariter pereintoris non
funt, atque infuper liberum cuique efte debet
agendi petendique jus, quamdiu illud neque a
fege neque a judice ademtum eft; ademtum vero
non cenfetur, nifi fententia definitiva id declara-
tum fit; neque enim folse judicum comminationes
fufficiunt, fecundum infcriptionem & tot.tit. Cod.
comminationes, epifiolas, programmata, fiubficriptio-
nes, aufforitatem rci judicata nonhdbete. Andr.
Gayl libr. 1. obfierv.^j.num. 8. Ant. Matthseus de
duff. d. lib. 1. eap. 17. num. 12;

12. De longi vel longiffimi temporis prae-
fcriptione expeditUm exiftimo , adverfus eam fe-
mel rite irnpletam priftino domino non effe dan-
dum ex causa ignorantise reftitutionis auxilium:
vix enim eft, ut illa fatis probabilis fit; atquein-
fuper id vetat de ufucapione l. ult. C. de longi
iemp. prccfcript. qua cautum , nidlam ficientiam
expetfandam ejfie, ne alterd dubitationk inextri-
tabilis occafio oriatur. (Adde l. unic. C. de ufiucap.
transform.) de prafcriptione temporis longiffimi
/. omnes 4. C. de prceficript. 3. vel 40. ann. dum
illio fancitum, ne ullum jus privatum velpubHmm

ANNIS IN INTEGRUM ETC. 28f

in quacumque causd vcl quacunque perjbna, quod
quadraginta annorum cxtinfium cfi jugi jiientio,
movcatur. Quibus accedit, quod uno tantuin
in cafu ex jure novo ob rnalam fidem autoris
cum priftini domini ignorantii concurrentein
prsefinitum fuit poffidenti triginta annorum fpa-
tium ad ufucapionem, alioquin clecem aut vi-
ginti annis adimplendam. novell. 119. cap. 7.
quod fruftra foret, fi ob ignorantiam reffitutio ad-
verfus ufucapionem promifcue concedenda foret.
Quo ipfo etiam fatis toilitur ac praxluditur effu-
gium diffidentium , dum ajunt, pra:fcriptionem
quidem currere ignoranti, fed 11011 denegari refti-
tutionem ex capite ignoranti£e , tanquam jufta
causa. facbineus./z/>>\ 1. controverfi. cap.69. diffen-
tiunt plerique,Chriftineus adMechlin.tit.16.art. 1.
num. 29. & vol. 4. dcafi Sq.num. Andr.Gayf
libr. 2. objerv. 1 g.num. 18.19. Oddus de refiitution.
qucefi. 90. art. 4. 5. Ant. Faber Cod. libr. 2. tit.2 3.
defin. I. decifiones Cur. Holl. imprejfce pofi confi.
Iioll. part. 3. vol. 1. pag. 23. 24. & 28. Si
tarnen neceffaria priftini domini abfentia concur-
reret cum ignorantia, magis eft, ut ei etiam ad-
verfus temporis longiffimi prsefcriptionem fub-
veniatur; eo quod & fola abfentia neceftaria id
operari poteft, fecundum ediftum demajoribus*
jam .111 prascedentibus hoc tit. traftatum: Nec
hifce adverfatur, quod in l.ficut 3. C, deprcefcript.
3 o.vel 4o.ann. dicitur, non abfientia , nonmi-
litid contra hanc legem defiendenda; cum inde qui-
dein appareat, adverfus abfentes militefque cur-
rere iftam temporis longiffimi prafcriptionem ;
non tamen, reftitutionem ex capite abientia: ex-
clufam elle : nam & ipfis minoribus eam currere,
& hos tainen a:tatis auxilio adverfus eandem im-
pletam juvari, ante traditum. tit.deminor. 25.
annis. Grotius Manudutt. adjurifiprud. HoWMbr.
2. cap. 7. in fine & hbr. 3. Cap. 46. nitm. 9. 1 o„
Ant. Matthseus partem. Belg. furificdnfi.g.num. 2 2.
Groenewegen adl. 3. C. deprceftrtpt. 3 o. vel 40.
annor. Waffenaarpratt.judic. cap. 2. num. 3 3.

13. Brevioris temporis prarfcriptiones quod
attinet; adverfus eas majoribus remedium dene-
gandum non fuifte, conftatex /. Pamwnius Avi-
tus 86. ff. de acquir. vei omitt. hcered. nec id
ambiguum efte poteft illis , qui paulo ante alle-
gati, etiam in longiffiini temporis pra:fcriptione
ex fola ignorantiS reftitutioni dederunt locum.
Atque adeo non dubitem, quin adverfus ftatuta-
riam biennii prsefcriptionem, exigendis pretiis
mercium minutim diftractarum , mercedibus
operariorum , falariis advocatorum &c. prsefini-
tam , ex hoc ignorantise capite majorennibus
quoque fubveniendum fit; vide Abr. a Wefel ad
noveil. conftit. Uitrajeft. att. 21. num. 5 o. uti &
adverfus jus commiffi ob non folutum toto trien-
nio canonem , aUt non petitam intra tempus le-
gitimum inveftitursc renovationein , fi negligen-
tia ex eo procefferit, quod emphyteuta vel va-
fallus ignoravit, prardiutn emphyteuticarium effe-
aut feudale. Grivellus decift 58. num. 8. 9.10.

N n 3 Jaco-

-ocr page 302-

L i b. IV. T i f. VI.

jacobus Coreri obferv. 22. WaflenaarpraB.ju-
dic.cap. 2. num. 14. &feqq. & num. 20. Groe-
nevvegen ad l. 2. C. de jure emphyteut. num. 2.
Idemque in lapfu fataliuin , ut appeiiant, ad-
mitti, plenius dicetur in appeliationum materia.
Interim vide Gayllihr. i.obferv. 143. Neofta-
dium fupr. cur. decif. 52. &t depattis antenupt-
cbferv. 1. i'n notis verb. non recipiendum. exceptis
fatalibus revifionis , tefte van Alphen , Pape-
gaey part. 1. cap. 28. num. 6.pag.mihi 438. in
med. *

14. Si tarnen iis, qu£ contra generalia juris
fundamenta, ac generaiem juris rationem , & na-
turarn rei, introdufta ac permifta funt, pera-
gendis certumtempus praefinitum fit; vix eft,
ut adverfus temporis illius iapfum reftitutio con-
eedatur. Unde, fi quis anni vel alterius tempo-
ris ftatuto definiti fpatimn , ad retraftum rei ven-
ditse exercendum , elabi paflus fit , ei nec ob
sctatem , nec ob abfentiam nec ob ignorantiam
reftituendam fore retrahendi facultatem , obfer-
vat Neoftadius curice fupr. decif 29. Cancerius
variar.refolut.part. i.cap. 1.num. 276. 277.278.
licet aliis contra placeat, tempus retraftus non
currere ignoranti, fed foli fcienti, fic ut reftitu-
tione ob ignorantiam ne opus quidem foret.
Hugo Grotius manud. adjurijprud. Holl. libr. 3.
cap. 16. num. 11. 12. qua de re plenius tit.de
lege commijforia.

15. Similiter reftitutio non danda majori ex
capite ignorantiae vei abfentia: adverfus lapfum
temporis, quod mutuo contrahentium confenfu
definitum eft, feu adverfus prarfcriptionem con-
ventionaiem; veluti fi id a<5tum fuerit, ut res in-
emta eflet, fi intra decem menfes pretium folu-
tum non fit, vel ut intra annum cofnpeteret
venditori redimendi jus : nam ne ipfis quidem
minoribus aetatis auxilium adverfus temporis hu-
jufmodi lapfum debere tribui, tit. de minoribus
adftrudtum eft; ut proinde id ipfum longe ma-
gis in majoribus ob rationes ibidem prolatas pro-
bandum fit: eoque facit. /. fi a te 7. C.depaflis

* inter emt. & vend. Sande decifi. Frific. libr. 1.
tit. 15. defin. 5. Fruftraque in id fudat Oddus,
de refiitution. qitcefi. 8 6. art. 4. ut , contrariam
amplexus fententiam , fpeciem quandam ac ra-
tionem differentia: interminorem majorennem-
que videri polfet adduxifte. Cum enim is, quo-
cum contraftum eft , non aiia lege voluerit rei
fux privari dominio, quam fi intra certum tem-
pus pretium numeratum fit; aut vice versa no-
luerit tarito emere pretio , quamfi poft tempo-
ris adjedti lapfum irrevocabile fibi haberet domi-
nium, nulius fane cortcipi poteft cafus adeofor-
tuitus aut improvifus ex parte ejus, qui tempus
adjeftum debebat obfervare, (veluti latronum
prasdonumque violentia , aut publica principis
in ufus publicos pecuniam occupantis poteftas)
ut is non ei potius, ex cujus parte contigit, quam
adverfario, ex cujus parte cafus fortuitus haud
cxtitit, deberet nocere ; five oiinor iUe fuerit,

five major , cui temporis obfervatio ex pa<ft®
incumbebat. Sic enim & in locatione opera-
rurn , iifdem ob cafus fortuiti impedimentum
non praeftitis , (veiuti mortalitatis interventu )
mercedis promilfae exaftio vel admittenda eritj
fi moriatur is cui opera pra'ftahda erat; vel de-
neganda, fi is infata concelferit, qui debebat prae-
ftare , ut tit. locati latius firmabitur. Fallitur
vero dum rationem differentia? inter conventio-
nalem hanc & lcgalem prcefcriptionem in refti-
tutione majorennium nuilam efle afbitratur :
cum enim legaiis pr£efcriptio a lege, conventio-
nalis a mero partium arbitrio dependeat , &
quifqu^ etiam invitus legalem praefcriptionem in
fe admittat, conventionalem vero in fe vigere ,
non alteri fed fibi foli fuaeque paftioni ex iibera
voluntate conceptse debeat imputare , arg. 1.
2. 3 .Infi. dedivifi. fiipulat. juftum quidem fuit j
adverfus legaiem pradcriptionem quandoque re-
ftitutionem induigeri, & rem fua; aequitati re-
ftitui, ubi apparebat, ob quafdain circumftan-
tias illarn pra:fcriptionem certo in cafu iniqui-
tate laborare; at nunquam poterit juftum vide-
ri, ut conventiones , nequetemere interpofitar j
neque honeftati repugnantes , fuo deftitueren-
tur eftetftu per remedium prartorium, ubi cafus
aliquis inopinatus intercefllt, atque ita dominus
contra conventionem exueretur dominio, quod
non nifi certa lege voluit tranllatum. Neque fa-
ne alia ratio eft , cur praetor in ftipulationibus
quidem praetoriis non ex libera partiUm volun-
tate fed le jubente interpofitis, ac pcenae adjeftio-
ne firmatis , quandoque poenam promiilori ex
zequitate remittat, licet tempora (veluti, fiften-
di) non exa<5te fuerint obfervata, fi modo nec-
dum adverfarii inceperit intereffe , atque adeo
ceflet a?quitas, quie pratorcm moverat, ut fti-
pulationem pamaiem fieri juberet. I. & fi poji
tres 8.jf. (iquiscaitt. injud. fift. caufi.faff. non ob-
temp. contra vero in mere conventionalibus ar-
bitrio partium fine neceflitate conceptis , ac pce-
nali ftipuiatione munitis, nunquam pcens pro-
miflse renftffio a prsetore concedatur, fed con-1
demnatio fiat etiam ei, cujus nihil intereft pro-
miffionem impletam efle: quafi nihii aliud hic
confiderandum eflet , quam quod a<5tum eft ac
placuit contrahentibus: pcenam enim cum ftipu-
laturquis, non iiiud injpicitur , quidinterfit, fied
quce fit quantitas quceque cohditio fiipulationis. L
fiipulatio ifta 38. §. alteriij.jfi. devcrb. obligat.
alteri 19. Infiit, de inutil. ftipulat,
16. Quod fi unus ex pluribus fidejulforibus *
qui petere poterat , fibi afitiones cedi per credi-
torem contra fidejuflores, non oppofito benefi-
cio cedendarum a<5tionum , neque pa<5tione de
iis poft iolutionem cedendis interpolita j folus
integrum debitum exfolverit; huic quoque re-
ftitudofiem ad id , ut creditor eas etiamnum
cederet, denegari debere verius eft. Cum enim
ipfe folidum debuerit , atque ita non folverit
quod erat indebitum, indeque etiain jura ei de-

nega-

-ocr page 303-

begaverint foluti condiftionem adverfus credito-
rem , qui faum confecutus eft ab eo qui debe-
bat. l.fi teftcimento 49. §. ex duobus 1. in fine jfi.
de fidejujfior. qus tamen condidtio , utpote ex
mera sequitate introdufta, danda fuiiTet, II qua:
jequitas apparuilFet : ac prseterea necejQe foret *
utaftiones revivifcerent tertio, id nonpetenti,
creditori fcilicet, cujus non intereft, quippe cui
per folutionem fadlam ipfo jure perierunt, nec ,
nifi revixerint, ceflionem recipiunt. I. eum is 3 6.
ffi.de fidejujfi nonpoteft inveniri fufliciens a:qui-
tatisratio, qua: prsetorem moveret ad auxilium
fuum talibus impertiendum. Grivellus decifi. 80.
Eoque facit, quod ab Oddo traditum ; fl qui-
dem condictio non detur, quia ceqUitas natura-
lis non patitur , tunc neque reftitutionem dan-
dam effe. de rcfiitut. qucefi. 8. art. 11. num. 89.

17. Porro, fi convenerit inter partes litigan-
tes, quid pronuncietur, uti tunc non abs re erit,
judicem hujufmodi fententiam fine ulteriore cau-
fx cognitione ex partium voluntate proferre. l.fi
convenerit 26. jfi. de rc judicctt. I. judiccm 21 .jfi.
commum clivid. ita, fia judice inferiore lata fit,
ratio non eft , cur non adverfus iltam reftitutio
danda foret, fi lsefio gtavis doCeatur illata. Si
enim adverfus conventiones mutuas ob enormem
Jajfionem reftitutioni locus fit, nec auftoritas rei
ab inferioribus judicibus judicatce tanta, ut refti-
tutionis auxilium , apparente jufta reftituendi
caufa, repellat , etiam tunc , curn pleniflima
caufe cognitione interveniente lata eft ; confe-
quens eft, ut, five partium conventionein fpe-
6tes, five rei ita judicatse vim j reftitutionis x-
quitatem haud deefle fatearis. Eoquefacit, quod
& appellationes h tali fententia moribus omnirio
permiflie funt. Jacob. Coren obfervdt. 2. ttum. 3.
At li i fupremo fenatu, a quo ulterior appellandi
facultas haud competit , fententia ex partium
confenfu pronunciata fit, reftitutionem concedi
haud oportere prastextu lsefioriis, nifi nietus ju-
ftus interceflerit , a fuprema Curia Ordinibus
Hollandise confulentibus refponfum eft; ut ali-
quis faltem fupereflet fecure pacifcendi tranfigen-
dique modus, & una faltem velut anchora facra
in foro inveniretur, qua fidentes qui contraxe-
runt, poflent quiete dormire. Extat refcriptum
apud van Alphen Papegaey part. 1. cap. 28. tn
fitiepag. mibi 43 9. & plenius apud Jacob. Coren
obfierv. 14^ Quemadmodum nec fupplicationem
tunc admittendam efle , probat pluribus idem
Coren, obfierv. 2. Sim. van Leeuvven cenfi.fior.
part. 2. libf. 1. cap. 17. num. ult. in fine. licet
tum de reftitutione tum de fuppjicatione aliud
in Gallia Sabaudiaque fervafi tradat Rebuffus
tom. 1. traff. de literis civilibus art. unic. glojfi. 2.
mm. 37.38.39. Ant.Faber Cod. libr. 7. tit. 19.
defin. 6.

18. Non etiam adverfus aditionem hereditatis
majoribus fubveniendum eft reftitutionis auxi-
lio, (eademqueomiffionis ratioeft) cumpotue-
rint, adhibito invenftrii beneficio , adire fine
damni inetu , fpe lucri interim remanente , fi
quce a?re alieno foluto fuperfmt; atque adeo fuse
prorfus imprudentice temeritatique debeant acce-
pto ferre, quod fimpliciter adeuntes in damno
hsreant, aut repudiantes utilitate deftituantur :
arg. §. pcn. Infitt. de bcered. qualit. & dijfierent.
I. ult. §. fin autem 14. C. de jiirc dcliber. Eoque
facit, quod, necdum adinvento inventarii bene-
ficio, folis minoribus, aetatis favorc, fuccurri po-
tuerit ; nequaquam majoribus : quod proinde
longe magis ex jure novo fervandum eft. §. ex-
traneis 5. Infiit. de hcred. qual. & dijfierent. Nifi
tamen creditores hereditarios plures dolo maio
latuifte probetur , ut ita heredem in heredi-
tatis fatis opulenta: opinionem inducerent , ac
ad fimplicein ejus pellicerent aditionem. arg.
/.23. & ult.fi. de doto malo. Rebuftus totti. 2 .traft.
de refiitutionib. art. i.glojfi. I. num. 3 3. Oddusde
rcfiitution. qucefi. 62. art. 14. Waflenaar pratiic.
judic. cap. ii: num. 117.118.119.120. '

19. Quod fi vidua , quse ad evitandum xs
alienum ftante matrimonio contraftum , renun-
ciavit domui inortuarise , feu fine palla & ca-
lantica exivit ex domo mortuaria, (qua de re
latius in materia nuptiarum) poftmodum fe \x-
fam conqueratur, dum vel seris alieni oftenta-
tione, quod jam exfolutum erat, deterrita, vel
credulitate pfopria indudta, abdicationem facit;
non videtur. ei reftitutio deneganda efle ; cum
abdicatio talis non longe diftet a bonorum cef-
fione, quam fi quisfecerit, rebus necdum di-
ftraftis pa:nitcntia duci poteft , ac venditionem
impedire, fi, modocreditoribus" farisfecere para-
tus fit. /. 3. /. jfi. de cefifion. bonor. I. fi quanti-
tatcm 2. C. cod. tit. Argentreus ad confiuet. Bri-
tann. art. 415. glojfi. 3. ttum. 4. in fine. Guerin,
ddconfiuet. Parifi art. 23 7. fiere in fine.

20. Prseterea reftitutione" non juvandi major
res , fi lsefi , dum in dolo verfabantur ac deli-
&o. l.fied &fi i6. §. & adjicitur 6. ffi. h. i. nec,
fi fe in publicis auftionibus calore nimio licita-
tionis prove£tos, emendo condiicendove Jsefos
contendant i neque enim temeritas & calor in-
confultUs in majoribus , fed. folis in minoribus

: ferendus ac cOndonandus eft, atque ita prseto-
rium adjutorium meretur. atg. /. vcrum 11. §.
item non 4. jfi. de minor 2 5. annis. Ant. Matthasus'
de autfion. I. 2. Cap. 11. numiult.

21. Non denique reftitutioni locus eft , fi
tantum fafti, & poffeflionis temporari® quseftio,
vertatur , notante Neoftadio Cum fiupr. decifi.
63. verfi. fienatus.

Ex QtJIBUS CAUSIS MAjORES 25. AMNIS IN ^NTF.GRUM ETC. 2

-ocr page 304-

i

lUIJILMiiilftll

IV. T I t; VII.

TITVLV.S VII.

De alicnatione judicii mutaridi caufa.
SummariA.

I B.

I. Qmdjit attio infdVtum ob aliendtionem jiuticii
mutdndi cdtfa ? quibus detur, contra quos,
quibus in caftbus? an etiam contra eos, qui
dolo id egerunt, ne acquirerent, cumpojfent?

Ut huic aftioni locus ftt, aliendtio debtt ejfefa-
tla inter vivos ; dolo malo; jponte feu ex hbe-

Uia alienatione judicii mutan-
di caufa plerumque deterior fit
a&oris perfecutio, dum reus
Jitem metuens in locutn fuurn
fubuituit alium moleftum, fa-
ftiofum, rixofuffi, potentio-
rem , aut alterius provincia1 hominem, vel mi-
litem cinguli pra:fuffitione adverfariis fiaud raro
gravem. I. i. §. i. 2. /. /. 4. 1. /. fien. &
ult.ff. h. t. arg. /. milites 31./. licet. 35. C.de lo-
tato. ideo, ii quid tale contigerit, aftio in fa-
flum prartoria comparata eft, la:fo competens,
ac ejus heredibus , adverfus alienantem, etiam
tutorem aut cufatorem, /. nam & jt 10. §. i.ff.
1). t. non item adverfus heredes ejus , quia ex
quodam deli&o videtur nafci , iicet contineat
rei perfecutionem; ad id quod intereft, fi quas
forte impenfas fecerit, aut fi quam aliam incom-
Snoditatem paftus fit, alio adverfario fubftituto.
I quia 3. §.pen. I. 4. §. pen. & 'iiH. I. 5. 6. -j.ff.
h. t. five in rem aftio fuerit, five in perfonam,
quse rei alienata: intuitu competebat; d. I. qtda
3. §.2.3.ff.h.t. five a&or rem ipfatn, five irn-
pofitam rei fervitutem perfequatur. /. item 4. §. 4.
ff. h.t. five onerofo five lucrativo titulo res alienata
iit. /. pen. ff. h. t. vel etiam in facrum dedicata.
arg. I. ult. jf. de litigiofis. vel fervus, qui peteba-
tur, fit manumiilus. /. quia 3. §.fed & fi i.jf.

t. Nec refert, an res, qua: alienata eft, jam
ufucapta fit per alienantem, necne,, pofitister-
minishabilibus, quibus ufucapio impleri potuit.
1. item 4.ff. h. t. Non tainen hac in materia alie-
nare creditur ,equi, cum potuiifet rei pofleflionem
adipifci, eandetn non acquifivit, fed duntaxat
omifit. /. item 4. §. itemque 1. in med. ff. h. 1.1.
non alienat 119. jf. de reg.juris. cum enim nec-
dum pofleifionem adeptus etiam judicio necdum
potuerit itiquietari, alium fuo loco adverfarium
fubftituifle, adeoque judicium mutafle dici ne-
quit , fed tantum aftionem necdum contra fe
natam declinafle. Plane, fi femel adeptus pof-
feflionem, dolo malo eandem atniferit, perinde
cenfetur judicii mutandi cauia fecifle, ac fi pro-
prietatem alienaifet. d. 1.4. §. Pedius 2. ff. h. t.

2. Ut autem huic a&ioni locus fit, requiri-
tur , ut alienatio fafta fit inter vivos; dolo
ipvalo j fponte, liberaque voluntate; ante iitem

ra voiitntate ; ante litem Contejiatdm; Cf ani-
mo judicii mutandi, cum interejfet aftoris , id
nori fieri ; quce exemplis explicantur. An alic-
nans irivitus cogi pofjit jttdicium accipere de rc
alicnata ?

conteftatam ; ac denique anitno judicii mutan-
di, cum id non fieri a£toris intereflet. Quod fi
unum ex his defit, ceflaibit quoque a&ionis hu-
jus movendx poteftas. Ac proinde , fi quis
ultima voluntate, inftituendo vel legando , rem
in alium tranftulerit, huic edi£to iocus non erit.
/. ex hoc edicio 8. §. fed hcredcm 1-ff.h. t. cuni
peccare non videatur, qui rem in alium trans-
fert, dum ei ulterior fpes retinendi per imminen-
tern mortalitatis cafum peremta eft : iicet jure fin-
gulari imperator id noluerit fibi capere , quod ei
iitis cauia fuiflet teftamento datum. §. ult. Injlit.
qttih. mod. tejlam. infirm. Sed & fi quis ob vale-
tudinem, aut a:tatem, autoccupationes neceflarias,
aut Jitium execrationem, ( cujus verecunda co-
gitatio vituperanda non eft , ) alienaverit, auc
rem velut debitarn bona fide folverit, dederitve
in folutum, vel ob vitium venditori redhibuerit,
redhibiturus, etiamfi iitem non metuiflet, hac
aftione non tenetur; cum dolus defit. I. item
§. 1. in med. & §.3. l.cx hoc editto 8. §. utt. L
9. /. io.fi". h. t. Neceflitate quoque urgentein-
terpofita alienatio, veluti fi pignori res capta fit
judicis auitoritate judicati exfequendi cauia »
a£tioni huic Jocuin non facit; eo quod pierum-
que fafta; ex neceflltate alienationes non conti-
nenturlegum alienationetn vetantium difpofitio-
ne. arg. l.i.ff. defiundo dotali. I. fed fipecunia 3*'
§. pignori 1 .ffi. de reb. eor, quib. tut. vel. cur.fiunt
fine decr. non alieri. Prseterea, fi non ante, fecf
poft litem demuffi conteftatam , aut jure novo
in a£tionibus in rem poft judiciariam conventio-
nem, vel preces imperatori oblatas , & judici
infinuatas, ac per eum futuro reo cognitas, alie-
natio contigerit, fupervacua eft reftitutionis im-
ploratio ; cum alienatio effedtu deftituta fit , in
quantum judiciutn fetnel inchoatum inter eaf-
dem perfonas perinde ad finem perducendum eft ,
ac fi nihil geftum feu alienatum fuiflet. /. ex hoc
cdifto 8. §. i.ffi. h. t. jun6t. /. lite 2. & auth. ti-
tigiofa. C. de litigiofis. Denique , quia hsec actio
ad id quod intereft datur , locum invenire ne-
quit, fi juxta ultimum requifitum non interfic
aftoris, alienationem judicii mutandi cauiS fa-
«Stam efle. Veluti , fi res non fuerit petitoris,
aut poft alicnationem ante judicium hoc inchoa-
tum perierit cafu fortuito; ita ut niliij aftor fua

fuiflet

-ocr page 305-

fuifTet afiione coufecuturus ; nifi fi quid aftons
prseterea interfuit. /. item 4. §.pett. ff. h. t. Idem-
que eft, fi is, qui aiienavit, utiie pati judicium
paratus ftt, perinde ac fi poffideret; aut aliter
arbitratu judicis priftinam reftituat judicii cau-
fam. /. quia 3, §. ult. I. ex hec 8. in pr.ff.h. t.
confiderandum etenim , alienantem invitum ex
edifto praetorio cogi non potuiffe , ut judicium
fufciperet quafi poffideret. /. 3. §. ult. quamvis
poflea per extenfionem Senatufconfuiti, de here-
ditatis petitione concepti, cKperit in eum quo-
que invitum dari principaie judicium , & dolus
pro pofleffione haberi. /. fin aiitem 27. §. fid &
it 3. /. qui petitbrio 36. ff.h.t. l.quidolo 13 ii
ff, de reg. juris. Quemadmodum nec impeditur
adtor , fi commodum videatur , adverfus eos,
in quos pofteffio judicii mutandi causa tfanflata
eft, tanquam re ipsa poflidentes, efficacem in-
ftituere rei vindieationem. l.unic. C.h.t,

DE ALIENATIONE JUDJECIi MUTANBI CAUSA.

TITVLVS VllL
t)e reeeptis, qui arbitrium receperuiit*
Su MMARI A.

1

t. RationeS, tur acl arhitros eatut: Jn quibus ton-
veniant arbitria cum judiciis; in quibus diffe-
rant , puta in litis pendentia , reconventione,
appcllatione, doli altione propter arbitri corru-
ptionem, autoritate ac potefiate cogendi.

2. Quid fit arbiter, quid arbitrator, quce arbitra-
torispartes fint, & inquo difiet ab arbitro ?

3. Quidfit compromiffum ? an fiubfifiat finepcenee
adjeftione ? an nudo pofftt patto fieri ? & an
tacitum compromiffum cenfieatur, fipartes, ctim

, noh exprefje compromifificnt, ratam habeantfien-
tentiam a tertio, tanquam arbitro eleffo latam ?

4. An focius unus reffe compromittat in re com-
muni, & quis tunc compromiffi ejfettus fit ?

5. An muiieres , & quid bodie ? an minores &
fimiles ? an de immobiiibus fine decreto ?

6. Quj, pojfmt effe arbitri ? an fiacerdotes, infiames,
Cjudcei, fiervi, mulieres ?

7. An minorcs ?

8. Anjudices, & anjubere poffmt ih fie compro-
mitti ? quid moribus ?

5?. An quis in re fiua ? An advocatus adverfiarii
folus ? an adverfiarius una cum aduerfie partis
advocato ? an fitius in cattsa patris j & vice
versa ?

10. An & quo ufique compromitti pofisitde caufis

• in integrum refiitutionis , liberalibus, populari-

bus, infamantibus , criminalibus civiltter aut
criminaliter movendis , matrimonialibus, fpiri-
tualibus, jure patronatus ?

11. Quatia paCta compromijfio poffint infieri ; an
jusjurandum addi, an id agi ut arbiter certam
fententtam dicat ?

12. An, ut pcena compromifft fifico Cedat?

13. An ut duo arbitri eletii inter fie dijfentientes
tertium eligant ? an ut tunc Titium ajfumant ?
An partes refilire pofftnt ab arbitrio ob parem
arbitrorum dijfenfum ? an moribus duo arbitri
difftdentes tertium fibi ajfimerepofifint fine novo
partium confienfiu, fiid ab initio aUum non fit ?

14. An arbiter cogi pofifit ad implendum arbitrium
fufceptum, & quibus modis ? notatur fingu-

laris qutedam cogendi ratio.

15;. Ferenda per arbitros fententia utraque parti
prcefente. quidjuris, fipars alterutra per contu
maciam vel etiam ex jufia causa abfiit ?

16. Anduo arbitri, abfiente tertio , judicare pofi-
fint ? quid fi tertius legitime citatus fit > quid
moribus & jure Canonico ? an reliqui , fi unui
arbitrorum mortuus fit ?

17. Ferenda fiententia loco & tempore debito. An
arbiter tempus compromijja infiertum pforogare
pofifit ? an & refierre Jeu ahtevertere ?

18. Arbitri efi omnia dtfinire, de quibuS cdmpro-
mijfum,idqucper fiententiam defihitivam. Noh
potefi excedere flnes compromiffi; quod exemplis
docetur. An fiub generali compromiffo conti-
neantur & qucefiiones futurce ? An poffit dila-
tionem fiolutionis dare, an compenfidtionem obje-
ttam admittere ? vefba fiehtentice obfickra inter-
pretari ?

jp. Quidjuris, ft ex tribus arbitris ufttts cotidemnei
in quindecim, atter in deCem, tertius ihquinquei
& qttid moribus ?

20. An evaneficat compromiffum, fiunus comprd-
mittentium mortuus fit, aut bonis cefferit ?

21. Quibus ex caitfis arbiter d fiententice fierendct
necefifitate excufietur ? an tis ab arbitro ad judi-
Cem transfierri pofifit, ihvita adversa parte ? aii
& hodie ? quid fi arbitri litem ultra modumpro-
telent ? quicl fi adverfiuS eos haficatkr aut emef-
gat nova fiufficionis caufia dnte ignorata ?

2 2. An cogi pofifit drbiter adjudicandum, fipoend
compromijfo adjeffa nonfit, vet jamfit commifi-
fia ? quo modo pcena committatur ante fie-ntcn-
tiam ? Qiiid juris, fi dies certus ad judicdnduni
compromtjfio additus non obfiefvetur; & quid 3
fidies certus appofitus non fit?

23. An fiententia ab arbitrio iata mutafi ab copofi-
fit ? quce fit pcena non paretttium fiententice ar-
hitri ? qiiando videatur quis cottira arbitrifien-
tentiam veniffe ? quatis acho & exceptio nafica-
tur ex fiententia arbitri ? quis eam <i paftibui
cxprefje vei tatite ccmprobatam exfiequatur, &
o q m,

-ocr page 306-

l i b. iv.

qutiks tmdmnau diUtiones competant ?

24. Quibus in cafibus fententia arbitri nulla fit, &
executione careat ?

25. Si quis arbitri fentcntia fe gravatum pntet,
quid jure Romano agcndum fuerit ? hodte re-
diicho peti potefl; intra quantum tempus ? An
fufpendat executionem fcntentice arbrtri, adeoque
appellationis aut refomationis cffeEium habeat ?
qua pxnce fnt reduffionis temerepetitce ?

16. Redu&io peti potcfl , licet ci ante fententiam
renunciatum fit; fed tunc ea petita non fufpen-
dit executionem, Jed reformatiomr cffctium habetr

27. Quis fit judex competens ad pctendam redu-
Ciioncm ?

28. Si judex rcduffionis judicaverit, iterttm a
fcntentia ejus appeliaripotcji.

29. Reduftionepetita, anpcenapromiffa dcbcatur,

iUemadmodum & pa£tis &
tianfa&ionibus interpoiitis fa:-
pefit, ut ad judicem contro-
verfise , qua: natse fuerant,
haud deferantur; ita quoque
arbitros adiri litis finienda: &
judicii folennis evitandi gratia , frequens eft :
quippe ad quos confugere folent, quos terrent
graviores iitium fumtus,judiciorum ftrepitus,mo-
leftique labores, & injuriofx protelationes, ac
denique onerofa atque tsediofa expe£latio incerti
juris. Magna autem quin convenientia fit inter
arbitria & judicia , dubitandum non eft; curn
compromifla ad fimilitudinem judiciorum rc-
dacta dicantur, quatenus lites finiunt. l.i .ff. h. t.
utrobique prsefcriptionis contingit interruptio
l.pen. §. pen. C. h. t. feriato die fententia ferenda
non eft. /, Pomponius 13. §-pcn. I. ft feriatis 3 6.
jj. h. t. & idem agendi ac probandi ordo eit,
citationes fiunt, dilationes conceduntur , con-
feflio partium fidern facit, exceptiones admitten-
da: funt, in expenfas condemnatio fit, perinde
ac fi apud judicetn lis inota eilet. Fachineuslibr.8.
controv. cap. 5 3. Damhoudcr praxi civih cap,
203. & plura alia comtnunia funt, de quibus in
feqq. Sed nec praetereundum, in multis a judi-
ciis diftare arbitria; quippe quibus nec litis pen-
dentia inducitur. /. fi quts rem 30. ff. h. t. nec
reconventio adinittitur, cum cumprotnilium luos
fines habeat, ultra quos arbiter nihil determinat,
adeoque nec caufam reconventionis; quippe qu£
compromilfo comprehenfa non eft. arg. I. quid
tamen 21. §. plenum 6.ff. h.t. cap. cum dilccius 6.
extra. de arbitrvs. Mynltngerus cent.4. obfcrv.go.
in fine. nec appellatio. /. 1. C. h. t. I. non dijiin-
guimus 32. §. cum quidam 14.jf.b.t. (aliter
quam obtinet iti arbitris feu judicibus a prartore
datis, de quibus agit. /. ex confcnfu 23 .ff.de
appellat, ubipro circa legendum cttra. I. arbitro
9. ff. qui fatifd. cog. I. ft appeUationem 31. C. de
appellat. I. idt. C. dejudiciis. jund. l.apertijfimi 16,
C. cod. tit.j nec publica autoritate arbitri inftru£ti
funt. arg. Lprivatonim 3. C. dejurifdiff, omn.jud.

x i t. vnr.

ft laudum extrema reduFimusfcntcntia retia&e*
tur, an vero etiam ante ? an pocna debita,
,fi rcduCtionem petcns dejijiat d lite fine trcmft
attione ?

30. An pcena debeatar, /laudum pcrjuditcm rc-
duffionis tantum pro parte inftrmetur ; vei in
folidum quidem, fted ex aliis plane documentis?
3 1. Compromijfo ftepe adjicitur confenfus in con-
dcmnatwncm judicialem corum, quce laudo com-
prehenfa; an a tali fentetitia appellari, vclfup-
plicatio fteri aut rcftitutio peti pofftt ?
32. Conftuluim, non innotcftcere laudum partilut
antequam judiciali fententia ftrmatumfit, ne alias
alteruter rtfiitutioncm pctat. Ncc confultum,
f'cntentia jiidiciali confirmari laudurn quodadhuc
intcrponendum efi.

fic ut neque litigantes cogere , neque teftes ad
teftitnonium perhtbendum conftringere queant.
Damhouder praxi civili cap. 205?. num.6. atque
mfuper, arbitris ab alteruti"o compromittentium
corruptis, a£tio doli locum fibi vindicat, ac kefo
datur contra corrumpentem./.zw dcmum 3 \ ,ff Jb.t.
cum, corruptis judicibus, ipfo jure nulla lit fen-
tentia , nec a<5tione doli contra adverfarium cor-
rumpentem opus fit. /. venaies fententias 7. C
quando provoc. non cfi neceJJe.

2. Eft vero arbiter , qui cornpromiflo par-
tiurn eledus eft, ut lites dirimat: diverfus ab
arbitratoribus , nomine quidem in jure noftro
ignotis , re ipsa notis ; quippe qui abique ulla
judicii foima ex sequo & bono lites componere
luo conltlio fuaque autoritate allaborant, l.Pom-
ponius 13. §. rccepijje 2. Jfi. h. t. auth. fi vero
contigerit C. dejudiciis. Ant. Faber Cod.lihr. 2. tit.
3 8. def. 2. in not. num. 3. Argentreus adconfuct.
Brit. art. 18. not. 1. num. 4. Damhouder praxi
civil. cap. 203. in med. vel conventiones aliaque
ad finem bonum perducunt , in contradibus,
dotibus, aliifque , in quibus viri boni arbitrio
opus erat, intervenientes, ut pretia rerum, mer-
cedes ufus aut operarum, lucri datnnique partes
inter focios, dotium dandarutn quantitatem, &
fimilia definiant. /. cumpoft dmortuim 6c>.§.gcncr.
4. ffi. dejure dot. l.fiocietatcm mccum 76. 77, 78."
7g.jf.profiocio. §. i.Infi. delocatione. §.1 .Infi.
deemt.vend.l,ult. C. de contrah.emt. l.fimerces
25 vffi. locati. Sic ut, an arbiter quis , an magis
arbitrator iit, ex negotii fufcepti natura atque
ipsa conftitutionis formula dijudicandum iit.
Andr. Gayl Ithr. 1. obferv. 150. num. 4. 5. 6.
Waflenaar praff.jud. cap. 26. num. 17. Sitn. van
Leeuwen cenfifor. part.2.Ubr.i. cap.ij.num.4.5,

3. Conftituitur arbiter comprotniffo partiuin,
id eft, conventione , qua contendentes arbitri
fententia: feftituros promittunt, plerutnque qui-
dem pcena appolita,eaque vel a:quali,vel ina'qua-
li, dutn alter pecuniam, alter rem poena: nomine
promittit. /. litigatores 11. §. quod ait 2 .ff.h.t,
quamvis & fine pcen«e adjedione compromiffum

iniri

-ocr page 307-

DE RECEPTl.S, QJJI AR

iniri poffit, hodicqne id frequens fit. Etft enim
arbiter de jure Romano 11011 fuerit obftriftus ut
litem dirimeret , ii pcena vel nullo modo, vel
fub conditione , vel non utrimque fed ab uno
tantum latere , promilia eilet; vel alteri accepto
lata, l. litigatores 11. §.pen. & ult. l.iz. 13.pr.
& §. 1. /. non diflinguemus 32. fumma 3 .jf.b.t.
tamen, ir ea deficiente, arbiter nihilominus fen-
tentiam tulerit, ad id quod intereft teneretur, qui
definitioni facta: noluerit itare, incerti condictio-
ne conveniendus. /. dtem 27. §.ult.jf.h.t. cap. per
tuas 9. extra de arbitrk. idque fecundum vul-
gatam naturam obligationum ad fa£tum. arg.
§. ult. Jnftit. dc verbor. obligat. I. ft quis ab alio
13. §. 1 .jf.de rejudicat. Hinc quoque , finul-
lum prorfus compromiifum expreife interpoii-
tum concipiatur , partes tamen fententiae per
tertium tanquam arbitrum lata: confenfum pra:-
buerint, eam vei verbis vel rebus ipfis & faCtis
habendo ratam , non poifunt poftea ab ea fub
• compromiifi non adhibiti obtentu refiiire : quid
enim intereft , mandatum prsecedat, an ratiha-
bitio fubfequatur, in negotiis, quae a confenfu
partium ac conventione vires habent ? arg. /.
etiamft 2. C. commun. utriufque judicii. I. ult. C.
nd Senatufc. Macedon. l.femper 60.jf.de reg.juris.
jLicet ergo fine compromiilo nuila arbitri poteftas
fit. d. 1.11. §. arbitrum 1. jf.h. t. non tamen il-
lud deefle credendum eft, ex quo ratihabitio pro-
ponitur interceifiife. Ant. Eaber C.libr. 2. tit.38.
fdefin. 1. Nec intereft, ftipulatione an pa<5to com-
promiflum fiat ac pccna prornittatur , fi modo
termini habiles inveniantur , ut padum adpce-
nam confequendam iufficere poflit; veluti, fi
ambo fibi invicem aliis ex caufis debitores fint, ac
pacifcantur , ne petat quod hbi debetur , qui
fententise arbitri non paruit. Alioquin,cum nu-
dis ex pa<5tis adtionem non dederint Romana: le-
ges, nec pcena; perfecutio ex pa6to foret. d. I. li-
tigatores 11. §. interdum 3. jf. h. t.

4. Compromittere poflunt, qui liberam ha-
bent rerum adminiftrationem; etiarn focius unus
in re communi, non quidem ad id , ut focio
noceret, aut eum obftringeret ad obfervandum
quod ab arbitro ftatutum eft neque enim con-
ventio alterius alteri nocere poteft, nec ex alieno
pafto alius obligari. I. fi unus 27. fifi. depattis §.
fiquis alimn 3. Infiit. de inutil.ftipu.lat. fed potius
ad efteftum illum, ut focius compromittens pce-
nam adverfario folus exfolvat, fi focius alter fen-
tentise arbitri nollet parere: ea enim rationeunum-
quemque pofle promittere faCtum alienum, ut, fi
ille non fecerit , promiflor pcenam prcftet, re-
ceptumeft. d. §. 3. junft. §. versa vice 21.
Jnftit. de tnutil. ftipulat. atque hoc eft , quod
Paulus vult in l. fi duo rei 3 4. jj\ h. t.

5. Non tamen refte compromittunt furiofi,
fervi, mulieres quoties comproinittendo inter-
cedunt. /. diem 27. §. coram I. non diftingue-
mus 3 2. §. fi mulier 2. jf. h. 1.1. licet 3. %.fifiervus

Jf.de peytliQ. vel cum maritatae eifent, mariti

bitrium receperunt.

confenfu ex moribus noftris funtdeftitut£. Simi-
Jiter nec impuberes fine tutoris, nec minores fine
curatoris fui autoritate: qui tamcn , ii fidejuflo-
remdederint, is ad pcenain obligatus erit, ubi
poftea fententice arbitri parituin noii eft. l.fipi.~
ptllus 35-jf. h.t. Plane de lebus immobilibus
hi ne tutore quidem vel curatore autore re£te
compromiferint , fed infuper decreto opus eft,
fecundum ea , quse in tit. de tranfactionibus
fuerunt di£ta; cum tranfaftionis & compromifli
videatur par ratio. Unde & qux de procuratori-
bus, a&oribus univerfitatis, aliifque licitc vel il-
licite tranfigentibus in iilo titulo fuere tradita, huc
transferenda funt, ut inutilis repetitio evitetur.
vide Menochium dearbitrar.jud. hb.z.cent.z. cafiu
171. num. 40. &fieqq. ad num. 46. Gomezium
variar. refiolut.tom. 2. cap. 14. num. 15.

6. Arbitri efle poflunt omnes non prohibiti,
etiam facerdotes. I. non difiinguemus 3 2. §. fiaccr-
dotio 4. fifi. h. t. I. (i qui ex 7. C. de epific. aud.
necnon Judsei. l.fudcei 8. C. dejudceis. infames
quoque & libertinse conditionis homines; cum
nulla huic officio dignitas infit. Non tamen
impuberes, nec fervi , adeo ut nec liberi, qui
cum fervis ele£ti erant , judicare teneantur aut
poflint; nec ab his definituin ratum fit, aut poena
ab eo , qui non paret, debeatur ; nifi fervus
jamliber fadtus partibus confentientibus fenten-
tiam dixerit. /. Pedius 7. /. 8. 9. fifi.b.t. Sednec
mulieribus ob fexus verecundiam arbitria reci-
pere jus civile permifit, &, hoc oflicium , ut ut
privatum , virile efle juflit. /. fin. C. h. t. quod
tamen nunc non fervatur : poftquam enim
placuit, mulieres etiam jurifdi£tionis capaces efle,
abfurdum fuerit, ipfis arbitrii fufcipiendi potefta-
tem denegari. cap. dilecti 4. extra de arhitris.
Groenewegen & alii ad d. I. ult. C. b. t.

7. Minor 25. annis arbiter eife non prohibe-
tur , fi modo annis 20. inajor fit; fic ut tunc
etiam ad judicandum cogi poifit; qui tamen, fi
in eo fe captum conqueratur , quod arbitrium
temere fufceperit juvenili facilitate, reftitui poteft,
ne teneatur arbitrari. i.cum lege 41 .jf.h.t. QLiod
fi viginti annis minor fit, ne adigi quidem ad
judicandum poteft, licpt reftitutus non fit, pro-
pter prohibitionem Iegis Julise privatorum judi-
ciorurn. d. I. 41. Sedid non impedit, quo mi-
nus ratuin fit, quod ipfe ex voluntate libera pro-
nunciavit, fi modo annis oftodecim major fit,
& compromittentes haud ignorent, eurn annis
viginti minorem efle ; cum certa ex fcientia in
eum confentientes imputare fibi debeant, fi lseii
fint. l.quidam 5 7.jf.de\re judicat. ac proinde',quod
a Calliftrato fcriptum eft , nernini licere com-
promiftarium judicem eligere minorem viginti
annis , & pcenam ex fentcntia ejus nulio modo
committi. d. t. 41. f b. t. non male de iis acce-
peris , qui fadti errore lapfi , viginti annis ma-
jorem putabant eife eum, in quem compromi-
ferant, cum vere minor eifet , & in quem, fi
non etfaifent, non fuiifent confenfuri, fcientes

O o 2 mino-

291

-ocr page 308-

minorem ex lege Julia judiciorum non poffe cogi
ad judicandum. Multa fcilicet refte fiunta fcien-
tibus, & juri communi in fuum commodum in-
trodu&o renunciantibus, quce ab ignorantibus
gefta non valent , quafi legibus improbata.

8. Eadem lege Julia privatorum judiciorum
& illud cautum, ne is, qui in causa aliqua judex
eft , arbitrium recipiat ejus rei, de qua judex eit;
aut in fe compromitti jubeat ; cefietque pccna:
perfecutio , fi fecus faciens fententiam tulerit. /.
fiedfi in 9. §. fi quis i.Jf.b. t. In alia plane causa
ad ejus forurn aut officium non fpeftante re£te
arbitrium fufcipit; licet cogi nequeat ad illud
implendum, fi in maxima fit dignitate. I. ncim
magiflratus /\.ff. b. t. Noftris tamen moribus in-
frequens non eft , ordinarios ex partium com-
promifto arbitros conftitui, ac ad implendum ar-
bitrium etiain cogi per ipfum illud collegium ju-
dicum, cujusipfi pars funt, ut jure Canonico
cautum eft, ac pragmatici teftantur cap. cum tcm-
pore 5. extra.de arbritris. Carpzovius defn.Jbrenf
part. 1. conjlit. 1. defin. 15. Groenewegen ad
l. 4. & 9. ff. h. t. Sim. van Leeuwen cenfi fior.
part. 2. libr. 1. cap. ij.num. 7. licet aliis magis
placuerit, in eos quidem, tanquam arbitratores,
at non tanquam in juris arbitros , compromitti
poffe. Argentreus ad confuet. Britann. art. 18.
not. 4. num. ult. in fine. Ant. Faber Cod. libr. 2.
tit. 38. defin. 2.

9. Denique nec quifquam in re fua arbiter
idoneus eft , quatenus fe facere juberet, aut fe
facere prohiberet ; neque autem imperare fibi,
neque prohibere quifquam poteft. /. pen. Jf. h. t.
Quod tamen non impedit , quo minus quis
adverfario fuo pennittat controverfi negotii de-
terminationem, adeoque eum in causa propria
arbitrum faciat. arg. l. fiin lege 2^,ff.locati. Ant.
Faber d. libr.2. tit. 38. defi. 2. in notis num.j. vel
etiam adverfarii fui & proprio advocato fimul;
imo & foli patrono adverfarii; cujus candori li
fidere voluerit & juftitia: ac integritati, ratio non
eft , cur non confenfu fuo hadenus fibi pra?ju-
dicare potuerit, ut arbitrium deinceps nequeat
arguere nullitatis, dummodo ignarus non fuerit,
eum , in quem compromittit , adverfe parti
patrocinium prabuifle ; quicquid in contrarium
nititurLeeuwen d.part.2.libr.i. cap.17. num-7-
Non eniin volenti, fcienti, ac confentienti poteft
injuria videri fadta. /. 1. §. ufiquc adco 5. Jfi.de
injuriis. Quo fundamento etiam filium in causa
patris , & patrein in causa filii arbitrum effe
poffe, conftat ; etfi alias fufpeftum haud imme-
rito haberi poffet tale in perfonx adeoconjun&e
negotio arbitrium. I. qirin etiam 6. Jfi. h.t.

1 o. C®terutn rieque omnibus in caufis refte
coinpromiffum fit, neque omnis conventio com-
promiffo inferta firmitatem habet. Ecce enim,
apud arbitrum compromiffo eledum haud venti-
landas effe juftas reftitutionum caufas', ad eum
effe£tum , ut is fua fententia infirmaret negotia
fummo jure fubfiftentia, manifeftum eft ex /.

292

ult. C. ubi tj apud quem cogn, refi. in integr. cap,
pen. in med. extra. de in integr. refiitut. ufque
adeo, ut ne examen quidem caufse ei a fuprema
curia , reftitutionem mdulgere rogatfl , direfto
committi foleat, juxta ca, qustit. de in integr.
reftitut. di&a funt, num. 6. Similiter nec de cri-
ininali, vel liberali & ftatus causa , aut popu-
lari vel infamante actione, ad arbitrum iri poteft;
fed hcec ordinariis potius relinqui debent judici-
bus publica poteftate munitis exequenda. I. non
difiinguimus 32. §. Julianus 6. & 7. jfi. h. t.
Sande decifi. Frific. libr.5. tit.8. dcfin.6. Quia vero
decriminibus non criminaliter tantum, fed &ci-
viliter agi poteft, ad indemnitatein prseftandam
ei , qui pecuniarie ex crimine alieno la:fus eft,
& negotia infamantia etiain quteftionem rei fa-
miliaris adjun&am habent ; nihil vetat, quo
minus in arbitrum de caufis fupra diftis corn-
promiftum flat, quantum ad illud privatum in-
terefie; eodem modo, quo etiam eum, qui ex
crimine damnum fenfit, cuin criminis autore
tranfigere pofle , in tit. de tranfaftionibus ad-
ftruftum eft,intai5ta interim manente infamixvel
alterius pcense publicse irroganda: qua^ftione, tan-
quam poteftatem arbitri fuperante, ac per advo-
catos fifci aliofque fimiles movenda apud eos ,
quorum de criminibus notio eft. /. quidergo 13 .§.
cx compromiffo 5. Jfi. de his qui not. infam. Groe-
newegen add.l. 32. §. 6. Jfi. h.t. Pmerea de ma-
trimonialibus caufis compromiffum fieri vetat jus
canonicum, quippe quas criminalibus ac libera-
libus hac in parte exsequavit cap. pen. infine. extra
de in integr. refiit. uti & de fpiritualibus; cum
non fint privati arbitrii. vide Zoefium ad Pand.
h. tit. num. 19. quce tamen non impediunt, quo
mirius inter plures de jurepatronatus, & bene-
ficii ecclefiaftici conferendi poceftate, controver-
fix exortce arbitrorum definitioni ex compro-
miffo committantur; cum patronatus jura caufis
quidein fpiritualibus annexa fint; nequaquarn
vero proprie fpiritualia, quippe quce a laicis pof-
fideri poflunt & exerceri, & ad heredes, aut eos
qui de familia funt , pro varia prima? fundatio-
nis lege tranfire. llefponfa JCtor. Holland. part.
4. confil. 67.

11. Pa&iones compromiffo inferendas ac
compromittendi modos quod attinet; reproba-
tuin a Juftiriiano eft & compromifiis adjici ve->
titum jusjuranduin , quo fefe litigantes ad fer-
vanda ea, qua: arbiter pronunciaffet, devincie-
bant, quodque fuerat aliquando permiflum. /. ne
in arbitris 4. & auth. decernit. C. h.t. npvell. 82.
cap: 11. §. 1. Nullum quoque. afbitrium effe
Paulus monet, quo id adum fuif, ut certam
fiententiam dicat arbiter, feu, quo convenit, quid
pronunciandum fit. /. qualem 19. Jfi.h. t. Cum
eniin omnis vis fententix , ab arbitro ferendse ,
"aecedat a partium conventione, ineptum fuerit,
eum ad illa adhuc traftanda ac terminanda acce-
dere, qua* litigantium tranfa£tionejam ita diremta
ftint, ut non major his firmitas ab arbitri judicato

addi

L I E. IV. T I T. VIII.

-ocr page 309-

addi poffit. Contra , quam in judice receptum
cft, qui, quia publica inftrudus poteftate fir-
mare magis poteft quse privatim placuerunt, rei
judicatse autoritatem iis tribuendo, refte fic aditur,
ut fententiam non fuo arbitratu, fed ex partium
prsefcripto ferat. l.fi convcnmt i6.ffi. dc re judicat.

12. Non etiam re£te convenitur, ut inferta
compromifto pcena ftfco applicetur, eo quod ex
juris civilis principiis quifque fibi & non alteri
ftipulatur. /. arbtter intra 42.jfi.h.t. junft. §._/?
fjuis alii4. & §.alteri jlipulari 19. hifiit. de inutil.
flipulat. Quamvis enim a Calliftrato traditum
fit, fifco pofte pccnam ex contradu privato de-
beri. l.i.jfi. dejure fifici. id tamen nonde con-
ventionali pcena , qualis in compromiflo eft, fed
potius ea, quse a lege conftituta, intelligendum
eft; dum tales a privatis celebrati contraftus,
quos celebrari lex vetuerat fub comminatione
pcen® fifco appiicanda; ; cujus exempla funt in
i.aufiertur 46. quoddprcefid.e 2. jfi. de jurefifici.
I. non licet 46. jfi. de contrah. emt. vcnd.

13. Deniquenec ita potuit in duos compromitti,
ut, fi diifentirent, tertium aflumerent, qui tunc
ipfis placeret: quia poflent in eligendo diflentire.
Sed fi id a<5tum effet, ut eis tertius aiiumeretur
Sempronius, valere compromiflum , refponfum
eft ; quoniam in affumendo diffentire non pof-
funt. /. itcm fiunus 17. §.fiin duos 5. jfih. t. quo
modo & in emtione pretium, in locatione mer-
ces, in tertii certi, non incerti, arbitrium conferri
pofle , ex eadem placuit ratione. 1. Infi. de
emt. §. 1. Jnfi. de locat. I. ult. C. de contrah. emt.
Si tamen litigantes fimpliciter in duos compro-
miferint, ac hi in lite terminanda diflentiant, li-
berum quidem eftlitigantibus, fententia: eorum
non ftare, & in univerfum a compromifto refi-
lire. /. diem 27. §.fiplures 3. jfi. h.t. (fecus quatn
injudiciis receptum eft. /. duojudices 28. l.inter
pares 38. jfi.de rejudicat.) fed fi in compromiflo
malint perfiftcre , ipfis defiderantibus , prcetor
poteft arbitros cogere , ut tertiam certam eli-
gant perfonam , cujus autoritati pareatur. d. I.
item fi 17. §. principaliter 6. jfi. h. t. Cum vero
non abfurdumfit, ea pafito comprehendere, ad
quse tanquam rationabilia prartor fuo poteft con-
ftringere imperio ; ufu merito obtinuit, etiam
ipfas partes ab initb fic pofle in duos compro-
mittere, uthi inter fe diffentientes tertium fuo ar-
bitratu aflcifcant difcordiam diremturum. Groe-
newegen ad d. /.17. §. 5 .jfi.h. t. Quin imo,fi ne
additum quidem fuerit, in diflenfu ele6torum
tertium aflumendum effe, ipfos tamen jure fuo
poife fibi tertiumaffociare litis dirimendsecausa,
quibufdam placuit. Rebufius ad confiit. regias
tom. 3. traff. de arhitris art. 1. glojfi. 2. num. 7.
Waifenaar pratt. judic. cap. 26. num. 17. in fine.
Leeuwen cenfi. for. part.2. libr.i. cap.1j.num.10.
quafi data arbitris controverfise finiendse poteftate
etiam tacite ea cenferentur conceffaeffe, finequi-
bus arbitrium explicari non poteft, & negotium
definiri: uti non poteft , fi pari numero diffen-
tiant, nifi tertio affuinto. arg. /. 2 .jfi. dejurifiditt
quse opinio etiain juris Canonici conftitutione
videtur juvari cap. cum jpectali 61. extra. de ap-
pellation. fed vix eft , ut harc aliter admiferis,
quam fi compromittentes, non ignaros tertium
aifumi, patientiam prsebuifle atque ita tacite coiv
fenfuin accommodafle conftet : nain li ob diffen-
fum arbitrorum malint a comproiniflo refilire, uti
id leges ipfis permittuut , ideoque teftatio-
nibus denunciaverint ambo, vel alteruter , ne
tertius aflumeretur, aut affumtus fententiam di-
ceret, non animadverto, cur eflicax foret, quod
ab eo , quem fiuperarbitrum vulgo appellant,
fuiflet definitum , cum nunquam in eum con-
fenfifle dici queant ; nullus vero fatis idoneus
arbiter fine partium voluntate polfit cenferi.

De

14. Arbitrii recepti effectus eft,quod arbiter co-
gatur fententiain ferre : licet enim id officii ge-
nus neino invitus teneatur fufcipere , quoniam
( ut elegantiflimis Ulpiani verbis utar ) hsec res
libera & folutaeft, & extra neceflitatem jurisdi-
ftionis pofita; attamen, ubi femel quis in fe re-
ceperit arbitrium , ad curam & follicitudinem
fuam hanc rem pertinere prsetor putat: non tan-
tum , quod ftuderet lites finiri; verumquoniam
non deberent decipi , qui eutn , quafi viruffi
bonum , dilceptatorem inter fe elegerunt. Finge
enim, poit caufam jam fernel atque iterum traCta-
tam, poft nudata utriufque intima , & fecreta
negotii aperta , arbitrum vel gratia: dantem, vel
fordibus corruptum, vel alia ex causa , nolle fen-
tentiain dicere*, quifquanme poteft ncgare, a:-
quiflimum fore, pranorem interponere fe, ut of-
ficium , quod in fe recepit, iinpleret ? /. Laheo
3. §. 1 .ffi.h.t. Cogendus vero captis pignoribus,
indidta mulda, aiiifque fnnilibus modis, quibus
vulgo quifque ad oneris fufcepti implementum
conftringi poteft.l.non difiinguemus 32.§./?arbiter
jefie 12. jfi.h.t. arg. /. prcefies 3. C. de fiufipctt. tut.
§.pen. jnfiitut. de fiatifidat. tut. & curat. pra:-
cipue vero condeinnatione in id quod intereft.
arg. /. fi quis ah alie. 13. §. 1. ffi, de re judicat.
§. ult. lnfi. de verb. obligat. Nec filentio hic in-
volvenda ilia peculiaris cogendi ratio, qua? Anglis
Belgifque inter alias pacis conditionesplacuit, 2 8.
April.anni 1654.artic.28. ut nempearbitri litibus
quibufdam dijudicandis ab utraque gente elefti,
fi non intra certum tempus eas definierint, con-
clavi iucludantur ab omni hominum confortio fe-
gregati, ibique fine lumine, fine cibo potuque,
aut apparatu alio quocunque , taindiu agant,
donec fententia fua commiflas fibi termmarint
quseftiones. Placit. Holl.vol.2. pag.^i.

15. Ferenda autem ab arbitris fententia eft,
primo quidem , utraque parte prasfente, nifi id
a<5tum fuerit, ut & abfente altero id liceat: alio-
quin fi alterutro abfente, ut ut iegitime vocato,
pronunciata fit, ipfo quidemjure nulla eft ; fed
abfens adpcenam incipit obftri<5tus efie, quod per
eumfteterit, quo minusarbitrium impletuin fit;
adeo ut furomo jure in eo quoque pcena com-

Q o 3 mitta-

receptls , q^tr i arbitrium receperunt* 295

1

-ocr page 310-

IV. T i t. VIII.

L i

294*

b.

iriittatur, qui abfentia reipublicaJ caufa vei vale-
tudine vel alio fimili modo impeditus, prarfens
non fuit: fed fi is paratus fit in arbitros eofdem
adhuc confentientes ( inviti enim non cogun-
tur ) compromittere , & fententia; eorum fefe
fubjicere , a£tio ad pcenam in eum ex a:quitate
per prxtorem denegando foret, vel faltem exce-
ptione fe poffet tueri. /. quid tamen 21. §. fi quis
cx litigatoribus9. /. diem 27. §. fi quis litigatorum
4.jfi.h.t..

16. Sed & fecundo, omnes arbitros eleflos
pra:fentes elfe , jus Romanumvoluit; adeoque,
ii in tres fuerit compromiffum , &, abfente uno,
duo confentiant , arbitrium non vaiere placuit:
niii aiiud aftum llt. /. non diftinguemus 32. §.
tum in plures 13. ffi. h, t> licet enirn iiie abfens
folus duos prafentes vincere non potuiffet fuffra-
gio, fi & ipfe pra:fens fuiflet; fuperare tamen po-
tuiflet rationum momentis, ac inducere , ut aiiter
illi fuiflent judicaturi, quam nunc, abfente eo,
ab iiiis pronunciatum eft; feu, potuijfiet prcefien-
tia ejus trahere illos in ejus Jententiam, ut Ulpia-
nus loquitur. I. item fiunus 17. /. iS./f. h. t. ne-
que prodefle potuit interpellatio abfentis , ut fefe
lifteret ,• fuit enim , ii compromiifum receperat,
cogendus, non interpellandus, ut ait Ant.Faber
Cod. libr. 2. tit. 38. defitu 3. Quia tamen illa abfo-
Juta arbitrorum omnium praefentise neceflitas non
raro malitiis atque calumniis poflet anfam pra:be-
re, dum aliquando unus aut gratia aut odio aut
fordibus corruptus iui copiam non faceret; atque
ita quaeftiones malitiofa abfentia diutius proteia-
rentur ac manerent indecifse; commode cautum
fuit jure Canonico , ut, fi legitime omnes cita-
ti fuerint, nec juftum allegaverint impedimen-
tum , quo minus adeffent , liceat duobus prse-
fentibus , abfente tertio, perinde ad negotii com-
mifli exainen aceedere, illudque fua dirimere fen-
tentia , ac ft tertius legitime vocatusipfis pra:fens
fuiffet. cap. ult. de arbitris. in 6. eoque jure nos
uti teftatur Groenevvegen. ad d. I. 17. ult. &
l. 18 .fifi. h. t. Waflenaar praff. judie. cap. 2 6.
mm. 18. Leeuwen cenfifior.part. 2. libr. 1. cap.
37. num. 9. Aliter quam ftatuendum foret, ii
nnus ex arbitris fatofunctus flt: morte enim tali
compromiflum difloivi veriuseft, nififuperftitibus
reliquis in cafum mortalitatis tributum fit aiterius
in mortui iocum cooptandi jus. Ut enim in fo-
cietate eieda conjundim induftria plurium efH-
cit, ut uno moriente folvatur etiam inter reliquos
nperftites , nift in coeunda focietate aiiter con-
venerit, fiolvitur 5:. Infiit. de focietate. ita par
ratio facit, utin arbitris piuribus eledis jus funile
ilatuatur; cum & hic conjunftim plurium peri-
tiam & fidem & jequitatein refpexerint, qui in
plures fimul comproiniferunt. arg. /. itemfiunus
17. §. ult. I. non diftinguemus 3 2. §. cum in plu-
res 13. ff.h. t. Refponf. JCtor. Holl.part. 2. con-
fil. 214. inmcd.

17. Necefte infuper , ut loco debito feratur
fententia , ideft tali, de quo vel exprefle con-
venit 1 vel in quo compromiflum eft , fi de loco
nihil cautum inveniatur. Fruftra proinde jufle-
rit atbiter , utin provincia adfint, qui fimplici-
ter compromiferant Roma:. vide. /. quid tamen 21.
§.fiarbitcr 1 o. jf. b. t. Tempore quin etiam le-
gitimo ; adeoque intra diem compromiflo defi-
nitum ; niii arbitro diei prorogandi feu proferen-
di poteftas data fit. /. non difiinguemus 3 2. §, ult.
I. 33. /. quid tamen 21 §. Papin. 5. Cr ti.Jf. b. t.
quam & in dubio arbitris tacite moribus hodiernis
videri datam , quoties non invenitur nominatim
ademta, quidain cenfent; maxime , fi jufta ap-
pareat prorcgationis facienda: caufa. Leeuwen,
cenfur.part. 2. libr. 1. cap. 17.mtm. 14. Plane
diem compromiilo infertum referre , id eit, an-
tevertere, & ita maturius judicare , arbiterinvi-
tis litigantibus prohibitus eft. d.l. 33. ff. h. t.

18. Curn vero non tantum de una re , fed 8c
de pluribus aut omnibus caufis ac controverfiis
compromitti pofllt , quale compromifll genus
plenum dicitur , /. quid tamen 21. §. plcnum. 6.
ff. b. t. ( licet & alio atquealio lenfu plcni com-
promifli mentio fiat in. /. litigatores 11. §. quod
ait 2. in fine l. ita demum 3 1. infin. ff. h. t.) non
aliter videbitur ofticio fundtus arbiter , quam fi
omnes quadtiones fua diremerit fententia; alio-
quin adhuc a prastore cogendus, ut definiatnec-
dum decifa. /. qualem 19. §. dicere 1. /. de rcbus
43. Jf. h. t. Sed & , fi una tantum controverfia
ad eum delata fit, non fuffecerit interlocutoriam
deea tulifle fententiam ; verumita pronuncian-
dum , ut fecundum id litigantes a tota contro-
verfia difcedere velit. d.l. 19. §. 1. ff.h.t. adeo-
que nec ad arbitrum alium , nec ad judicem or-
dinarium poteft fua fententia compromittens ab-
legare; /. non difiinguemus 32. §. qucefitum efl
16.ff. h. t. Uti ex adverfo cavenduin quoque
arbitro eft, ne compromifll fines egrediatur, ac
aliadirimat, quamquce ipfius arbitrio commifla
iunt; aut alio modo , quarn quo compromiflum
eft. /. Pedius 7. in fine ffi. h. t. Generaliter enim
fciendum , omnem de ofticio arbitri ac poteftate
tra<5tatum ex ipfo compromiflo fumendum efle ;
nec aliud ei licere , quam quod ibi, ut cfficere
poflit , cautum eft. Non ergo quodlibet ftatue-
re poterit, nec in re qualibet, fed de qua re
comproinilfum & quatenifs compromifliun eft.
l.non difiinguemus 32. §. de ofificio 15.6" ult.
fif. b. t. & , compromiflo generaliter concepto,
de his folis judicare rebus & rationibus & contro-
verfiis , qua: ab initio fuerunt inter eos, qui
compromiferunt, non quae poftea fupervene-
runt. /. de his rebus 46. Jf. h. t. arg. l.utfundui
18. ff. communi divid. Hinc quoque reconven-
tioni locuin non fore apud arbitrum, fupra in
pr, h. t. di6tum eft; nec , fi ex compromiflo
pcenam exigi vetuerit, ratum erit, quia non de
pcena comproiniftum eft. /. quidtamen 21. §. itcm
fi arbiter /\.Jf. h. t. nec a procuratore re<5te exigit
de rato cautionem. d.l, 32. §. arbitri 20. jf. h. t.

non ex omni*
bus

nec nomina teftium edere cogit. /.

-ocr page 311-

De receptis, q^ui are

buS 39-Jf- h. t. nec aliuin.fibi adjungi jubet. d. I.
3 2. §. itcm fi 17. jf. h. t. Non tamen adeo an-
guftis cancellis concludenda fuit arbitri auftoritas 5
quin condemnationem faciens. diem folutioni per-
agendac poflit ftatuere. d. I. quid tamen 21. §./0-
lutioni 2. &ult. I. 22. 23. ffi h. t. in expenfas te-
merarium litigatorem damnare, ac contumaciam
ejus pecuniaria punire pcrna. /• non ex omnibus
3 9-ff. 1). t. Damhouderus praxi civil. cap. 203.
num. 11. obfcura quoque arbitrii verba interpre-
tari; maxime, cum quifque optimus verboruin
fuorum interpres fit. arg. /. aftorum 46. jf. de re
judic. junft. /. 1. jf. h. t. compenfationes etiatn
admittere , fl quse apud eum objicialltur , ac
vulgata compenfationum requifita concurrant.
Sienim in lite terminanda debeat folutionis allega-
t<t rationem habere, quidni & coinpenfationis ;
quippe qua sque ac naturali folutione debitum
ififo jure extinduin eft , imo pro foluto haben-
dum ex eo tempore, ex quo ab utraque parte de-
betur; nec intereft, folverit quis an penfave-
rit. l. fi conflat. 4. C. de compenfation. I. fidebitor.
4, ff. qui pot. inpignor. flc ut non nifi injufta pof-
fet dici fententia, qua arbiter debitum pronun-
ciaret, quod dudum defierat vi compenfationis
deberi.

19. Quod fi plures arbitri elefti diflentiant
in ferenda fententia , id quod majori parti placue-
rit, ratum crit: /. item ft 17. §. ult. I. diem 27. §.
fi plures 3. jf. h. t. fin pares numero utrimque
fint, quid juris fit, fupra jam traditum. Utta-
men non in univerfum difientire credendi fint,
fi in minorem alii, alii in majorem fummam con-
demnent; cum enim majori iummce minor in-
fit. /. 1. §.4.^". de vcrbor. ob/ig. omnes in fum-
marn minorem convenire intelliguntur. Unde
fi ex tribus arbitris unus quindecim , alter decem,
tertius quinque condemnent, quinque fola debe-
ri refponfum eft; quia in hanc fummain omnes
confenferunt. d. I. diemi-j. §. fiplures -$.ff. h. t.
Et quamvis ab hac fententia recedendum efie , ac
in mediam quantitatem, adeoque in decem ar-
bitrium fubfiftere, plures arbitrentur , quos re-
fert & fequitur Groenewegen ad d. /.27. §.3.
ff. h. t. quia tamen fruftra convellere nititur Ro-
mani juris rationem, re&ius fuerit a lege civili
hic non refilire. Manet nanrque naturali ratione
certiffimum , illos , qui in quindecim aut in de-
cem voluerunt condemnare , etiam voluiile dam-
nare in quinque; quod nifi quis fateatur, necef-
fe eft, ut ergo exiftimet, eos in decein aut
quindecim aureos damnando reum, & in fua
opinione perfiftendo eundem voluifle abfolvere
ab aureorum quinque prarftatione , cum fenten-
tia non nifi abfolutione vel condemnatione finem
liti imponat; quod quain abfurdum fit, res ipfa
Joquitur. Ne dicarn, admiifo Groenewegii ra-
tiocinio, (quonegat, majori fummse minorem
incfle in prsefenti quadfione , ) nec in decem
debere fententiam fubfiftere ; cum ea ratione
nec in decem confentiat, qui in.quindecim dam-
itrium receperunt.

1 navit; atque adeo non magis in deccm, quam
in quindecim aut quinque, plurium arbitrorum
opinio confpiret. Sed & favorabiliores efie reo-
rum , quam actorum partes, tralatitium eft. /.
favorabiliorcs 125. ff. de regul. juris. quse tamen
regula falfa erit, fi in decem fententia noftro in
calu fubfiftat. Perdet denique officium fuum
axioma illud , quod in ambiguis ac obfcuris ld
quod minimum eft femper iequendum eife di-
ctat, fi ultra quinque condemnatio dicatur efte-
ctum fortitura. l.fcmper in obfcuris 9. ff. dc rcg.ju-
ris. I. interparcs 38. §. 1 .ff.de rejudicata. Quo
autemfeniuverum iit, ex intentione agentium
majori fummse non inefle minorem , ied isepe
minori majorem, latius ibrte in tit. mandati trade-
tur ; cuin nunc fufliciat, monftrafleid noftra;
non poiie quarftioni applicari.

20. Sunt tamen cafus, quibus arbiter ad fe-
rendam fententiam cogi nequit; puta, fi alter
compromittentium mortuus fuerit: morte enim
compromifluin extinguitur; nifi& perfona he-
redum utriufque partis compromiiio cotnprehen-
fa fit. .Heredis ab uno tantum latere mentionein
fieri, haud fuflicit ; cuin non debeat compro-
miflum claudicare. /. dtcm 27. §. ftheredis 1. l.fed
& interpellatur 49. §. ult.ff. h. t. cap. ult. extra dc
arbitris. Qua: & tunc obtinent, curn ex pluribus
ejuideincompromiffi confortibus unus extincius
eft, fi inodo cauia , ipii cum aliis communis ,
individua fit , notante Brunemanno ad. I. 27.
§. 1. jf, h. t. num. 6. Eademque fervantur,
ii alteruter compromittentium bonis ceflerit,
atque ita in lccum ejus fubintrarint creditores;
cum ipfe compromittens poft cefiionem nec age-
re poiiit nec conveniri. /. itcm ftunus ij.pr. jf. h.
t. imo pro mortuo habeatur. arg. §. antcp. &pen.
Inflit. dc focietatc. Ut proinde per heredes defun-
6ti, aut cedentis creditores renovatio compro-
miifi facienda fit. Refponf. jCtor. HoW.part. 3.
vol. I. confil. 1 04. quod repetitum./wf. 4. conftl.
17. etiamii arhitri fententiam jain concepiilent,
fi inodo necdum pronunciatio ejus fecuta fit.
Refp. JCt. HaW.part. 2. confd. 214. in med. Bru-
nemannus add. I. 27. §. i.jf. h. tit, num. 5.

21. Non etiam ad arbitripm implpndum cogi
poteft, fi gravisa-tas, neceilaria profedtio, mu-
nus reipubiicse , adverfa valetudo , aut alia fimi-
lis jufta excufationis caufa fuperveniat; nifi quod
iubinde prartor in hifce non in univerfum remit-
tit murius fufceptum, fed caufa cognita diftert
tantum arbitrii reccpti implementum. /. licet au-
tcm 15./. 16.jf. h. t. ita , uti id facit, fi arbiter
juret, fibi necdum liquere. /. Pomponius 13. §.
ult.ff, h. t. Inimicitia? quoque capitales, quse ar-
bitro cum litigantibus aut eorum alterutro cepe-
runt intercedere, eum liberant a fententisc feren-
dse nece-ffitate. d.l, 15. h. t. uti &, fi arbiter a par-
tibus infamatus fuerit; uttamen non levior quse-
vis, fed fola gravior infamatio, caula cognita,
prsebeat excufationem. I. fedft in fcrvum 9. §.
pen. d, l. 15. ff- h. t, Sed & , ii fpreta arbitri

auto-

295

-ocr page 312-

k i IV.

autoritate , ad judicium Vel alium arbitrum liti-
gantes jerint, & vel multo poit, vel etiam mox,
ad eundem arbitrum redierint, cogendus non eft
ita contumelia afFedtus inter eos difceptare. d.l.g,
§. ult. I. 10. /. II. I. itemfi17. §. 1 .ffi.h.t. cum
enim ex eo , quod apud arbitrum lis ventilari
cceptaeft-, non inducatur Iitis pendentia , utlo-
quuntur; potuit faneab arbitro ad judicem con-
troverfia transferri, ut iilic fuo ordine peragatur,
co , qui tranftulit, tantum in compromifli pce-
nam damnando. /. fi cpm rem 30.fifi. h.t. &hoc
jure etiamnum Ultrajettinos uti, tradit Wafte-
naar pratt. judic. cap.i. num.% 1. Sed Gelris con-
tra placuit, litis pendentiam compromiflo induci,
ac ad arbitros remittendum elfe eum, qui invita
parte adv.ersa voluerit , his derelidtis , ad judi-
cem ire. Lambert. Goris adverfitr. traff. 4. §. 5.
Simile etiam jus in Hollandia , Zelandia,acFlan-
dria, quae ordinibus generalibus paret, vigere,vel
inde conftat, quod fub exceptione litis penden-
tis etiam exceptionem compromifll in arbitros
iadi contineri fancitum fit. Ampliatie van de in-
flrutt. van den Hove van Holland 21. Dec. 15 79.
art. 10. verdragh tujfichen Holland en Zeeland.
3. Augufii 15 87. art. 9. Injlrutt. Curifi Flandr.
art. 301. Neoftadius CurtceHoll. deaf.40. Groe-
newegen ad d. /.3 o. jf. h. t. Nec tamen eundum
inficias, quin alteruter compromittentium ex jufta
aut faltem probabili causa reftitutionem in inte-
grum petere pofllt adverfus compromiIfum,atque
ita, eflicere, ut, infirmato compromiflo ac ademta
arbitris judicandi poteftate , controverfia apud
ordinarium judicem deinceps agitetur, uti mox
redudionis occafione obfervabitur plenius. Sed
&, cum arbitri forte litem diutius videntur pro-
telare, altero compromittentium defiderante, de-
cerni poteft a Curia , ac arbitris injungi, ut in-
tra certum tempus litem dirimant; aut, fi ne-
glexerint, fore , ut lis ad curiam devolvatur,
ibique litigantes eam perfequantur , noviflimis
aftis continuatis. Neoftadius d. decifi Cttrice Holl.
40. in fine. Quid, quod&illi, qui in arbitros
re£te electi funt, deinceps nihilominus tanquam
fufpe£ti declinari pofliint, ubi alteruter litigan-
tiuin fatis juftam probat emerfifle , vel antea
ignotam nunc innotuifle, fufpicionis caufam.
Quid enim fi fordes, aut turpitudo arbitri rnani-
fefta lit ? quid fi aliis ex caufis inhnicus factus ?
quid fi ab adverfario heres inftitutus , aut aliter
in eam dedu£tus conditionem , ut ex ea iite
lucrum fperet ,aut metuat damnum? sequum fane
fuerit, eumnon minus, quam judicem publica
autoritate conftitutum , a fufcepti arbitrii im-
plemento depelli. /. Jed fi in 9. §. fiunt & alii 3.
/. non dtfiingucmus 32. §. cum quidam 14.fi- h. t.
arg. l.Julianus ait. 17. jf. de judiciis. l.apcrtijfimi
16. & auth. fi vero C. eod. tit. Quod enim alibi
dicitur , arbitrum adjudicandum compellendum
efle, fi fordibus corruptus fit. /. Lahco 3.§. tametfi
I. in fine jfi. h. t. non ad eurn pertinet, qui in id
corruptus eft, ut iniquuin ferat arbitrium; fed

T I T. VIII.

acl eum, quitantum fordide induftus eft, Utar-
bitriuin interponendum dolo protelet ; de quo
non ideoprotinus prafumendum fuit, quod in-
juftam in negotio principali eflet lententiam la-
turus ; unde& partes adhuc idurgent, utco-
gatur arbitrari , eum fufpe&um non habentes»
Confer de caufis fufpicionis tit. de judiciis.

22. Pra-terea cogendus non fuit arbiter, fi
pcena compromiflo lron fuiflet inferta. l.litigatores
11. §. item. penult. jfi. h.t. vel inferta quidem ,
fed jam commifla ; femel enirn commifsa pccna,
folvi comproiniflum, Paulus ait, nec amplius
polfe committi, nifi id a£tum fit, ut in lingu-
las caufas totiens committatur. l.fiduorei 34-§. 1«
jfi. h. t. nec alia verborum fententia eft in l. nott
difiingucmus ^i.^.i.jf.h.t. dumdicitur»e/2cogcn-
dus arhiter fiententiam dicere, fipcena commijja jit:
eadem enim utrobiqueloquendi ratio,au£tor idem,
lenfus planus, atque adeo nulla opus emendatio^
ne, quam facit Gotofredus in notis add.l. 3 2. §. 1.
pro,fi legens nifi. Etenim, fi verum fit, non co-
gendum efle arbitrum, fi ab initio pcena deeflet,
nonne ratio di£tat, eundem nec cogendum efle ,
fi pccna jam commifla fit, id eft, jam ccepeiit
deberi; cum neutro in cafu pcenam ultra metuant
compromittentes , etfi judicio arbitri paritum
non iit. Committi vero poteft pcena ante fen-
tentiam ab arbitro di£tam , quoties dies certus
compromiflo infertus eft, ut ante eum arbitrium
interponatur, & litigantium alteruter conftituto
tempore fefe non fiftit ad audiendam arbitrifen-
tentiam , non nifi parte utraque prafente feren-
dam : cum enim per eum fteterit, quo minus
lis pronunciatione arbitri finiatur , ipfe pcenae
reus fit, arbiter vero arbitrandi neceffitati dein-
ceps fubdu£tus eft, non ultra cogendus. l.quid
tameu 21. §.fiquis 9. /. diem 27. §. fiquisq.fj.h.t„
unde & diem compromiflo apponi, mtra quem
feratur fententia, non rnodo compromittentium,
fed & ipfius arbitri fummopere intereft; qui
etiam propterea, die a partibus omiflo, eundem
ipfis confentientibus conftituit, ne alioquin omni
tempore cogeretur arbitrari. l.fiedficompromijfiuM
14. ffi. b. t. Casterum hodie ex compromiflo fine
pcena concepto, & arbitrio ita recepto, arbitros
ad judicandum cogi pofle, non ambigitur. Groe-
newegen ad 1. 11. & 13. ffi. h. t.

23. Sententia: fecundum requifita fuperius
commetnorata lat£ eftectus eft, quod nec ab ar-
bitris inutari pofllt, etfi errorem alleganttbus ;
quippe quorutn ofticium abfolutione vel con-
demnatione finitum eft. /. qualem 19. §. ult. I.20.
l.n.ff. h. t. nec acompromittentibus impune
contemni aut rejici; adeo ut, quifquis ei ftare
noluerit , ad poenarn compromiffo infertam te-
neatur, vel ad id quod intereft, fi pcena non
inveniatur promifta. /. 2. I. 3. l.diem 27. §. ult.
ff. b. t. creditur auteni fententise non parere, fi
in judicium deducat ipfe aut heres ejus rem , de
qua compromiferat. /. quamvis 37. fi h. t. vel
petat ab eo, a quo arbitcr peti vetuerat, vel a

-ocr page 313-

t>£ RECEPTIS ] QUI

fidejuffore ejus. Plane (i a fidejuflore peterepro-
hibitUs fit, a reo„ principaii petens, in pcEnam
rioll incidit, nifi ipfius fidejufloris interfit, a reo
non peti, dum in rem forte propriam fidejufllt,
l. adverfus 29. jf. h. t. riec ab uno ex correis de-
bendi petere Vetitus, fi ab altero petat , poena
Committitur, riificorrei fimul fociifint. I. ftduo
34. ff.b. t. Jure ramen novo, licet non nafcatur
a£tio & eXceptio rei judicats , cum non fuerit
judicium proprie didtum; in fa6tum tamen &
a£tio & exceptio datur ex arbitri fententia, quam
partes vel fubfcriptione vel decem dierum pro-
baverint filentio , ad id ut ea exccutioni detur,
non per arbitrum , cujus nuila jurifdi&io eft, ad-
^oque nec judicati exfequendi poteftas ; fed per
judicem reo competentem. l.pcn. C. h.t. quod &
ante de Judseorum arbitriis invenitur cautum. /.
^fudai 8. C. de fudceis. Andr.Gayl libr. 1 .obferv. 1.
num. 50. 51. Merula praxi libr. 2. tit. 2. eap. 6.
Argentreus ad eonfuet. Britann. art. 19. not. 2.
tium. 3. data tamen condemnato dilatione vel per
arbitrum expresfe ad folvendum conftituta, vel
alioquin modica, /. quid tamen 21. §. ult. & 11.
feqq. jf- b. t. quod modicum fpatium quidam
de decem dierum induciis inteiiigunt. arg. l.pro-
tnijfor. 21. §.1. jf. de conftit. pecun. fed forte
reftius de tempore ordinario condemnatis con-
ceflo acceperis,- nam & confeflis idein datum eft.
I. certum 6. §. ult. jf. de confeffis. & arbiu ia ad
limilitudinem judiciorum reda&a funt. /. 1.
flf. h. t. ut effedtu infpefto eandem vim habeat
arbitri fententia * quam , fi a judice lata eflet,
ubi a partibus eft homologata ut loquuntur.
Quod & ufu fervatur; eo excepto j quod apud
nos receptum fit, reum ab arbitro condemna-
tum prius citari ab aftore eodeinque viftore,
Ut videat ab ordinario judice decretum inter-
poni de facienda executione fententise per ar-
bitros latse, tefte Groenewegen ad l. 5. C. h. t.
Sim. van Leeuwen cenf. for. part. 2. lib. 1.
cap. 17. nim. 16. Waiienaar pratf. judic. cap.
16. mm.j.S.

24. Nec tamen executioni danda erit, fi per
fordes aut per manifeftam gratiam vel inimici-
tiam probetur lata. /. ita dcmum 21. jf. h. t. l.ar-
i>itrorum 3 .C.h. t. maxime, fi teftationibus con-
•ventus arbiter, nehafceob caufas diceret fenten-
tiam , dixerit nihilominus nullo cogente. /. hon
diftinguemus 32. §. CumqUidam 14 fff.h.t. Idem-
que eft, fi arbiter aliquid non honeftum jufterit.
I. quid tamen 21. §. non debeht 7. jf.h.t. aut com-
promifli fines prsetergreflus ea defiriierit, qua;
ejUS arbitrio non erant commifla. arg. /. de his
febus 4*5. ff. h.t. I. ut fundus 18. ff. communi
divid. aut denique compromifluin nullum fuerit
ratione perfonarum compromittere nori valen-
tium, vel eorum , in quos compromittere veti-
tum, vel caufarum arbitrium refpuentium ; de
quibus ante di£tuin fuit^

25. Quod fi alteruter compromittentium fefe
fententia arbitri gravatum putet,3ppellare quidem

2 97

non poteft, nt in pr. h. t. moniturfi; fed tamen
liberuin ei , intra decem dies a lata fententia at-
teftationein mittere* jciditi vel adverfario , per
quam manifeftum fiat, definitionem arbitri non
efle ampleftendam. l.pen. inmed. C. h. t. qua: at-
teftatio in eo ab appeliatione diverfa eft, quod ap-
pellatione lis ad fuperiorem judicem in continenti
transfertur ; quod non ita eft in atteftatione,
quippe qua fada , pcena tantum committitur
compromiflo inferta. Verum , uti manifeftam
arbitratoris iniquitatem corrigi pofle judicio bonse
fidei jus Romanum docet. I. focietatem 76.77.78*
79. jf. pro focio. atque ita reductionein ad ar-
bitrium viri boni fieri juris interpretes dixerunt.
vide Chriftineum ad Mechlinienf tit. art. 2.
& vol. 1. decifi 2 60. num.2.3. Sande decif Frific.
lih. 1. tit. 14. defin. 1. Petrum Zans de divifi. bonor.
libr. 1. cap. 4. num. 11. Grivellum dectf. 1. num.<\.
Andr. Gayl libr. 1. obficrv. 150. num. 17. ita
quoque ab arbitri fententia redu£tionem peti no-
ftris ac gentiuin plerarumque inoribus invaluit,
quse , fi intra decem dies poftulata fuerit ( intra
viginti ex inftruftione Curiae Brabantinse artic.
488.) facit cliflerri fententise executionem, cum
fefe habeat ad inftar appeilationis. arg. /. non
difiinguemus 32. §. cum qmttam ff- h-t. adeo
ut, impetrato reduftionis mandato, eoque per
apparitorem adverfie parti denunciato , frultra
futurus fit adverfarius, fi, eo difllmulato, vocet
impetrantem , ut videat executionem arbitriia
judice dccerni ; quippeiitis pendentis exceptione
repellendus Wailemarpraff:iudic.cap.26.num.:6.
Sin polt decem dies petatur redudtio, reforma-
tionis naturam iriduit, nec fufpendit interim fen-
tentise efl'e<5tum. Poft annum uti reformationis,
ita & redu£tionis petendx iicentia ufu denegata
eft ; nifi impetrata fuerit adverfus lapfum tem-
poris reftitutio , juftiflimis caufis eam indulgeri
fuadentibus. Andr. Gayl libr. I. obfierv. ijo^
ntim. 1. 2. Meruia praxi iibr. 4. tit. 5. cap. 1.
Sande decifi. Frific. lib. 1. tit. 14. defi. 3. & 4.
Ant. Faber Cod. libr. 2. tit. 38. dcfin. 6. Fachi-
neuri iibr. 8. controverfi. cap.Qj. Groencwegen ad
/. 1. & 3. C.b.t. imo tanta redudionis & ap-
peilationis reformationifque affinitas nunc eft,
ut & apud nos ac aliis variis in regionibus
temere petitae reduftionis mul&se propofitae
fint, «eque ac appellationis , ut notavi tit. de
calumniatoribus; & eadem fatalia ( ut loquun-
tur) idem litigandi modus obfervari debeat ap-
pellatione interpofita , aut reformatione petita;
quod uti in praxi conftat, ita & inftru<5tione
Curi^ Fiandricse nominatim cautuin eft. art.
258.

26. Qua? autem de reduftione poft decem dies
poftulata diximus , etiam tunc obtinent, cum
redu6tionis remedio in comproiniflo , vel faltem
ante fententiam ab arbitro prontfnciatam & par-
tibus haud cognitam, renunciatum eft. Quam-
vis enim renunciatio talis effe<5tu deftituta fit, in
quantum ea non obftante gravatuS ad redu<5tionis

P p auxi-

AREITRIUM RECEPERUNTj

-ocr page 314-

L I B. IV. T

auxilium confugere poteft, petita faltem adverfus
renunciationem ut temere fadtam reflitutione ,
haud difficulter impetranda ; dum omnis appro-
batio fententis adhuc per arbitrum ferenda: hac
tacita conditione , fi sequum arbiter definierit,
nititur, ut poft alios obfervat Jac. Coren obfer-
vat. 2. Hum. i. 2. 3.4. & feqq. Chriftinceus
vol. 2. decif. 142; num. 6. Neoitadius cur. fupr.
tlecif. 90. efficit tamen, ut reduftionis petitio ,
quoquo tempore fa£ta, executionem arbitrii non
impediat, nec appellationis , fed tantum refor-
mationis eifectum iortiatur. Nader ampliatie van
d' inflruttie van den Hogen en Provincialen Rade
24. Martii 1 <544. art. 2 o. Neoftadius Cunccfupr.
decif, 90. Sande decif. Frijic. libr. 1. tit. 14. def.
4. Groenewegen ad d. I. 1. & 3. C. h. t. num. 5.
Sim. van Leeuwen Ccnf. for.part, 2. libr. 1. cdp.
17.num.1S. WailenaarpracUc. judic. cap. 26.
Hum. 1 2.

27. Competens ad redudionem hanc peten-
dam judex eit ille , qui primitus fuiflet adeun-
dus , ii compromiifum nullum in arbitros inter-
ceiiiifet, iive actor iive reus fe gravatiun conten-
dat. arg. l.fiqtds rem 3 o. in fine. ffi. b. t. cum enim
arbiter privatus tantum iit , non judex , nec
compromiflum exfuanatura ullam involvat ju-
rifdidionis prorogationem , ratio nulla eft , cur
is, qui arbitrium arbitri haud obfervandum pu-
tat, ordinarii judicis declinaret forum. Qua?
fententia & in Gallia , & in Germania recepta
eft; ac Senatui fupremo Mechlinienfi & Pede-
inontano placuit. Fachinseus controv. libr. 8. cap.
94. Ant. Thefaurus decifi. 14. num. 5. & 8-
liebuflus ad confiit. reg. tom. 3. tract. de arbitris
gtojfi. 10. num. 9. Coitalius ad l. fbcietatem 76.
ff. pro fiocio. Andr. Gayl libr. 1. obfierv. 149.
Chriftinaeus vol. 2. decij142. num. 4. 143.
num. 8. Parum facit inadverfum, quod redu-
£tio illa appellationis fpecies videatur efte. l< non
difiinguemus 3 2. §. citm quidam 14.ffi, h. t. appel-
iatio vero fit ad fuperiorem judicem fadta provo-
catio. Etenim primo quidem appellatio proprie
di£ta non eft, fed tantum haftenus appellationi
fnnilis, quatenus per eam retraftatio fententia:
arbitri poftulatur. d. I. fed & fecundo inficias iri
non poteft, quin tunc quoque , cum apud or-
dinarium judicem inferiorein reduftio petitur, lis
ad fuperiorem transferatur decidenda; ab arbi-
tro, qui privatus, ad judicem auftoritate publi-
ca conftitutum , & procul dubio ob id arbitris
fuperiorem. Et quamvis in Hollandia moris eife,
ut reductiones h Curia provinciali, praterito
ordinario judice inferiore , petantur , tefteatur
Merula pra.xi civil. libr. 4. tit. 5. cap.i.num. 2.
Groenewegen adl. 1. & 3. C. h. t. in fine. Leeu-
wen cenfi. fior. part. 2. l.br. 1. cap. 17. num. 18.
& id neceffitatis effe in Frifla tradat. Sande decifi
libr. 1. tit. 14. dcfin. 2. Nihil tamen caufe eft,
cur non inHollandia etiam apud inferiorem judi-
cem reduftio petatur cum nufpiam illis inve-
niatur annumerata negotiis 5 de quibtis prima in-

i t. VIII.

ftantia poflet curia provincialis, parte alterutr&
litigantium invita, cognofcefe ac judicare : un~
de & hunc ufum curix adeunda magis litium ad-
breviandarum gratia , quam ex neceflitate fer-
vari, innuit Groenewegen d. loco: & dubita-
tionis tantum tollendce caufa per Zelandos id
aftum exiftimo, ut non a curia provinciali, fed
ordinario judice, reduftio per eum , qui fe gra-
vatum contendit , poftuletur. Provifioneel ac-
coord tujfcben Ilolknd cn Zctand 7. Martii 1607.
art. 10. & nadcr provifioneel accoord 11. <Jumi
1674. artic. 24.

28. Siveautem confirmata fuerit per judicem
reduftionis, flve retractata fententia arbitri, libe—
rum rurfus eft ei , qui fe fefum autumat, ab
illa judicis fententia ad tribunal fuperius facere
provocationem : cum enim appellatio fit quse-
dam defenfionis fpecies jure naturali competens ,
haud temere deneganda eft , quoties legiflator
civilis eam juftis de caufis non nominatim ade-
mit; quod hoc in cafu factum nufpiam eft.
Andr. Gayl tibr. 1. obfierv. 149. num. 4. 5. Co-
varruvias variar. refiolut. tibr. 2. cap. 12, Fachi-
neus controv. libr. 8. cap. 96.

29. Pcenam quod attinet, fi qua; promiflif
fuerit in cafum , quo alteruter compromitten-
tium parere noluerit fententite arbitri, licet Gal-
lorum inoribus debeatur cum primus redu£tio-
nis judex eam firmavit , Coftalius ad l. 76. ffi.
pro fiocio. Grivellus dccifi. 1. Argentreus ad con-
fitet. Britann. art. 19. not. 2. num. 2. Chriftineus
vot. 2. decifi. 142. ntrn. 6.7. Hollandis tamen &
vicinis aliis placuit, non aliter pcenam perfolven-
dam effe, quam fi taudum (ut appellant) ex-
trema reduftionis fententia , adverfus quam nul-
la amplius auxilia fuperfunt, confirmatum fue-
rit; curn non videaturpoena dignus, quem ju-
dex fupremus gravatuin pronunciavit, & jure de
arbitrorum iniquitate conqueftum. Neoftadius
cur.fiupr. dccifi 90. Jac. Coren obficrv. 13 . Groe-
newegcn ad d.l. 1. & 3. C. h. t. num. 4. Sed &
fi is, qui redudtionem petierat, deinceps fine
tranfadione ab ea petitione fua fponte defiftat,
caufe forte fua; diflifus; perinde pati debet pos-
nce promiffe perfecutionem, ac fi extrema redu-
ftionis fententia fuccubuiffet, cum utique ve-
ruin fit, poenain incepiffe committi, quarn pri-
muin ille arbitri fententix reluctari csepit; nec
aequum fit , eum fola fua psenitentia definere
poense debitorem effe, fi modo pamitentia ha:c
dici debeat, ac non potius confulta prudentia ,
dum ab ulteriori litis profecutione defiftit non
tam compromiffi religione , quam potius necef-
faria aequi judicii obfervatione , poftquam juftam
arbitrorum fententiam nullo gravamine convelli
poffe animadvertit. arg. /. Cetfius 23. ff-h. t. Ann.
llobertus rer. judicat. iibr. 3. cap. 8. Chriftineus
vot. 2. decifi. 142. num. 7. Charondas refponfi.
tibr. 4. rejp. 3. in med. & iibr. 7. rcfp. 212. Joh.
Papon tibr. 6. tit. 3. in append. arrcfi. 2. nec hi-
fce obeft > quod a Marciano traditum , eum,

q™

-ocr page 315-

DE RECEPTIS, QU I A R B

cjui juffus eft folvere ex compromiffo pecuniam,
fi moram fecerit, peenam ex compromijfo debere;
fed poftea folvenda pcena. liberari. I. ult. Jf. h. t.
intelligi namque debet illa generalior Marciani
affertio de cafu, quo tam exigua in folvendo
mora commiffa eft , ut eo tempore, quo poft-
modum fuit oblata folutio , necdum inceperit
adverfarii intereffe ; ut ex Ulpiano ac Faulo difci
poteft. /. quidtamen21. §.ult. I. 22.Jf. h. t.

3 o. Quod ft extrema redu&ionis fententia
confirmatum quidem fuerit laudum arbitri, fed
pro parte tantum; vel confirmatum quidern in
folidum , fcd ex novis plane documentis, qua:
apud arbitros aut non allegata , aut allegata qui-
dem, fed non probata fuerant, fic ut ifta, quse
judicem moverunt ad confirmationem, ab arbi-
tris haud quaquam fuerint in litis decifione con-
fiderata; tentari non immerito poffet, an non
pcena: promiifse remiifio a judice concedenda fo-
ret: cum sequum dici non poifit arbitriuin illud,
quod ex parte revocatum eft , quodve inter-
pofitum fuit ex illis rationibus , quae virum bo-
num non debuifsent ad taiem fententiam feren-
dam movere. Unde &pluribus placuit juris in-
terpretibus, non alias admittendam efse pcena:
promifsx' executionem,quam fi laudumfimpliciter
totaliter & ex iifdem atik confirinatum iit, uti
poft Rebuftum ad conjiit. regw tom. 3. tracl. de
arbitris glojf. 11. num. 8 10. Boerium decif.
.284. num. 22. 23. tradit Jac. Coren. ohfervat.
13. num. 25. & feqq.

3 1. Cxterum , quo magis firmse efsent ar-
bitrorum fententise, nec ab iis peteretur redudio,
frequens hodie eft, addi compromifso confenfum
mutuum in condemnationem eorum, qua: ab
arbitris ftatuta fuerint, faciendam a provinciali
vel fuprema curia , prout compromittentes puta-
verint fibi confultum efse. Licet enim inter com-
promittentes conveniri ncqueat, quid arbiter de-
beat ftatuere ; tarnen reite convenitur, ad quid
judex debeat condemnare , ut ante didtum.
Leeuwen cenf. part. 2. itbr. 1. cap. 17. 7u1m.uk. in

ITRJUM RECEPERUNT. 299

med. Ut tamen rnultum interfit, utruin fe com-
promittentes iubmiferint condemnationi judicis
inferioris, an vero judicis feu curise fupremse :
nam fi pacto placuerit condemnatio judicis infe-
rioris , adhuc appellationis remedium fupereft ad
judicem fuperiorein , uti & reftitutionis auxi-
lium implorari, nihil vetat. Sed fi ex voluntate
partium fupremi judicis feu curise fententia robo-
rando arbitrio elefta fit, neque fupplicatio ad-
mifsa apud nos eft adverfus talem fententiam,nec
in integrum reftitutio nifi ex folo capite inetus;
ut pluribus monftravi tit. ex quibus majores
num. 17.

32. Obfervandum tatnen arbitris eft, in quos
ita compromiffum, ut caveant omni modo, ne
arbitrium ab ipfis jam interpofitum innotefcat
litigantium alterutri, ante fubfecutam ex con-
fenfu mutuo condemnationem: ne alioquin is, in
cujus prsejudicium eft concepta arbitrorum fen-
tentia , eo cotnperto, ante impletam condemna-
tionem reftitutionis imploret auxilium adverfus
compromiffum & in condemnationem confen-
fum , oblato interim arbitralis fententise imple-
mento , feu fiduciaria folutione, fub cautione
de reftituendo. Uti ex adverfo ipfis quoque
judicibus haud conlultum , ut ex partium con-
fenfu condemnationem interponant ad ea , qusc
necdum ab arbitris definita funt , fed adhuc
erunt in futurum conftituenda: quid enim, fi
arbitris deinceps ea placuerint, quse legi divinse,
qua.-ve rationi lanse adverfantur ? quid fi ea al-
terutri compromittentium impofuerint facienda
omittendave, quse manifeftam redolent tulpitu-
dinern, quarque la.'dunt pietatem , verecundiam,
exiftimationem , & , ut verbo dicam, quse contra
bonos mores funt? nonne abfurdum fuerit, pa-
rata executione condemnationis ex confenfu in-
terpofitce adigi damnatum ad turpium iftorum
proboforumque implementum fub fpeciosa rei
judicate autoritate, non fine judicum ipforuin
ludibrio , ac opprobrio meritiffimo iniquitatis.

T I T V L V S IX.
Nautse, caupones, ftabularii, ut recepta teftituant.

SUMMARIA.

I. Quales attioncs competant contra nauias, cau-
pones, Jiabuiarios pro rebus, quarttm cujiodiam
recipere folcnt.

1. Quidjtt atfio rci perfecutoria infattum de re-
ceptis; cuiy contra quos, & ad quiddetur, quale
damnum reparandum fit ? quid ft nauta res nautce
receperit ?

3. Quid fit attio in fiatttm exercitoria ex qttafi de-
litto , quibus detur, contra quos, ex quorum
fattot adquidtendat.

4. An fit in potefiate Cauponum & firritlitm, We
quem recipiant ? & ratio harum attwnum.

5. Andirettce attiones ex delitto aut noxales eum
his attiombus concurrant, & an altera alteram
perimat ?

6. An nauta & fimiies liberari pojfitntfiervos fuot
noxce dando ?

7. Qifid juris , fi nautaprtemonuerit, ut quifiqut
res fiuas fiervet ? qttid , fi CMpQ hojfitt ciaves
ruhicuii dederit ?

Pp 2

8. Qufit

-ocr page 316-

8. Qujd juris, finduta vel caupo fiollem autcifiam
d viatore reieperit obfignatam , & is pojiea res
inde. ablatas queratur ?
«?. Si Jkrcina nautte tranfiuehenda commiffa nege-
tur ei reddita, ad quem mijfia, an jurijurando

Auta?,cauponesj ftabularii,navim
flabulum aut cauponam exer-
centes, in fe recipere cenfentu
illatorum cuitodiam, licet mer-

___ _ _ cedem pro ea non accipiant.7. i.

ult. I. nauta 5.1 ult.pr, jfi. h. t. proinde, fi quic.
damni illatis contigerit, aftio quidem locati aut
Condu6ti, vel etiam depoliti, ii merces contti-
tutanonfit, coinparata eft illis, qui lasfifunt;
fed, ut innotefceret , pratorem quoque curam
habere reprimends hujufmodi improbitatis, pin-
guiores alias edicto fuo infuper adiones propo-
fuit. I. & ita 3. §. aitprcetor. i. ffi.h. t.

2. Prima quidem eftadio in fa&um prartoria
de receptiS rei perfecutoria > quafi ex contraftu,
qux datur ei, quiquid in navim, ftabulum aut
componam intUlit, aut aliter cuftodiam rei nauta:
commifit, rebus forte in littore pofitis inferendi
causa,& k nauta receptis. d.l &ita.3,pr.jfi.h.t.
five mercede conftituta , five gratis navigaverit
aut hofpitio exceptus ftt. I. licet pen. pr. Jfi. h. t.
five non ejufdem, five ejufdem profeflionis fit,qui
intulit} qua ratione ft nauta alterius nauta: res
receperit, atit caupo cauponis, aut ftabularius
res ftabularii alterius , huic adtioni locus eft. /.
fied & ipfi 4. §. 1. jfi. h. t. aliter quam obtinet,
il plures umus navis nautse, vel plures in una cau-
pona miniftranteSi damrlum dediflent inter fe:
tunc enim hoc edictum ceflare refponfum eft,
nifi quis nauta & mercator fimul eflet. l.ult.§.fied
fi. 2. ff. h. t. Nec interell, utrum res illse a6toris
propruE fuerint , an alienae; fi modo eas falvas
cife interfitagentisi /. i.§.pen.ff.h.t. Adverfus
nautas, caupones, ftabularios , qui defcribuntur.
Li. §. 2.3.4. Jf.hi tl eorumque heredes in per-
petuum. /. &ita 3. §. pen.jfi.h.t. ac, fi plures
fimul navim, ftabulum, cauponamve exerceant,
contra fingulos in folidum. arg. /•!.§. ult. 1.2.3.
jfi.de exercit.att. ad id,ut reparent omne dainnumj
quod in receptis rebus furto corruptione vel ali-
ter datutn eft quocunque modo, excepto ex folo,
quod dainno fatali aut vi majore, veluti naufragio
aut piratarum injuria, periifle conftat. d. I. & ita
3. §.i.infinejfi. h.t. Zeerechten van KeyfierKjrel
19. Julii 1551. art. 43. 44. Grivellus decifi.49.
Cui nort abfimile eft, fi effi*a6ta per effradores
fures doirio vel ftabillo , res viatorum ablatse ,
equi abdu6ti fint, fi modo nulla cauponis aut
ftabularii negligentia culpave concurrifle probe-
tur. Grivellus decifi. 49. Joh. Papon. libr. 23.
tit. 6. arrefi. 4. fcre in fine. ut tamen cafuuin
horum fortuitorum probatio nautis cauponibuf-
que incunibat. ,Chriftineus ad Mecblimerifi tit.8.
drt. 15. num. 12. 13. Nec refert, an per eos,
guorum opera exercitor ufus eft , an per ve6to-

nautce fiari debeat ?
10. Hodie contra nautas & fimiles cejfat dupti

pcena. quomodo plures exercitores teneantur; qun

modo liberari pojfint.?

res aut viatores kfio rebus receptis illatafit. /. 1.
§.ult. I. 2. 3.fi.h.t.

3. Altera eft a£tio prcetoria ex quafi maleficio,
pcenalis mixta, competens damnum paflo ejufque
heredibus in perpetuum , adverfus nautas, cau-
pones, ftabularios, non item adverfus eorum he-
redes. i.Ult. §. ult. Jfi.b. t. §. ult. Infi. de oblig.
quce quafi ex delici. nafic. & fi plures fint exer-
citores, contra fingulos non nifi pi'o parte,qUa
navem exercent. /. ult. §. pen.jfi. h.t. ad duplum
damni in nave ftabulo vel caupona dati, nam fi
extra navem , ( licet a nautis ) kfio fa£ta fit,
hac a£tione exercitor nontenetur. l.ult.pr.& 1.
jf. h. t. adde tit. de exercit. ati. fi modo per ipfos
nautas, vel eos, quoruin opera utuntur,damnum
datum fit; non item, fi perviatcres. /. Hcet.penult.
§. in fattum. pen. jf.h. t. tot.tit. jf. fiurti adver-
Jiis nautas. nifi viatores illi fimul operam naviga-
tioni prseftent mercedis loco , remigis forte mu-
nus implentes , quos Ulpianus remum pro naulo
& vetfurce pretio folvere dixit.l.ult.§.ficdfi. 2.jfi.b.t.

4. Ratio hujus edi£ti harumque adionum
eft , quod, nifi ita ftatutum eftet, materia daretur,
cum furibus adverfus eos, quos recipiunt, coeun-
di, cum ne nunc quidem abftineant hujufinodi
fraudibus : neque videri poflit nimium duriter
in eos conftitutum elfe, quia in cauponum,nau-
tarum, ftabulariorum arbitrioeft, ne quem reci-
piant. /. 1. §.i.ff\ b. t. quatenuS fcilicfet inviti
non coguntur navim ftabulum aut cauponam
exercere : poftquam enirn ex libero inceperint
exercere arbitrio, repellere non poflunt iter agen-
tes, nifi caufis juftis repullk datis. /. unic. §. ult.
furti advetf. nautas, &c.

5. Poteft & lxfus adverfus ipfos Isedentes , fi
liberi fint, dire£tam furti aut aliam ex deli£to
a£tionem movere ; aut noxalem in dominos , fi
fervi fint, a quibus damnum datum eft: quibus
tamen ele£tis, obtinuit has perire, ne fa^pius de
ejufdem liominis admifloquseratur; & vice versa.
l.&ita 3. §. ult. I. licet.6. §. ult. i.uit.§.ult.ff h.t.

6. Si tamert fervorum propriorum opera exer-
citor ufus fit , liberari poteft eos noxa: dando.
quamvis enim regulariter culpse ejus adfcribatur,
li malignorum opera atque minifterio ufus fit,
dum explorare oportuerat, cujus fidei, cujufque
innocentise fint iili quos adhibet; in fuis tamen
fervis,quafi in domeftico rnalo, venia dignus eft#
fi qUales quales adhibuerit ad navim ftabulum
aut cauponam inftruendam. /. idt. §. bac autem
4. ff. b. t. I. unic. §. ficrvi 5. ff. fiurti adverfiut
nautas &c.

7. Ceifant vero in univerfurii hce ex edi£ta
praetorio a£tiones, fi nautse, caupones, ftabularii
extra navis, ltabuli,vel caupon» negotium rerum

L I B. IV. T I T. IX,

-ocr page 317-

quarundam cuftodiam receperint, quippe quo
cafu a£tione depofiti eos teneri fuftrcit. I. & ita
3Ǥ. eodcm 2. jf. h. t. uti &, fipraedixerint, ut
imufquifque vetforum res fuas fervet, neque da-
tnnum feprieJlituros,!k confenferint ve&ores prsc-
diftioni. /. ult. pr. jf. b. t. Qtjod & tacite tunc
aitum videtur, cum caupo viatori claves cubi-
cuii, in quo fuas viator res repofuit, obtuiit,ifque
illas recepit: fi enim non receperit, (uti recipere
non tenetur ) non magis a fe caupo rerum cu-
•ftodiam atque periculum per clavium obiatio-
nem averteret,quam ftpra'd_iceret,ut fuas quifque
res fervaret, eique non affenferint viatores.

8. Quod fi caupo vei nauta foliein aut ciftam
a viatore receperit obfignatam, ac poftea res fuas
inde ablatas viator caufetur ; fi quidem eodem
modo occlufam caupo reddiderit , nulla furti
fadti prarfumtio , nullum indicium, adverfus cau-
ponem ejufve familiam natum videri poteft; fic
utnec viatoris afleftioni, utcunque jurat£,cre-
dendum fit, fed rnagis purgatorium jusjurandum
cauponi ac familiae ejus fit deferendum. Sin re-
ferata vel confrafta cifta foliifve reftituatur, non
iniquum fuerit, tantam inde adverfus cauponem
ejufque familiam furti commifli prafuintionem
induci, ut viatoris furtum arguentis jurijurando
ftandum fit. arg. l. fi quando 9. C. unde vi. l.fem-
fer 15. §. fed quod 9. jf. quodvi aut clam. 1.1. §.
fi cijla 41. jf. depofiti. Schneidwinus ad §. ult.
Injlit. de obligat. ex quafi deliffo ntim. 5. Chri-
ftineus ad Mechlinienf. tit. 8. art. 15. num. 8.
Jul. Clarus libr. 5. fentent. §. furtum. num. 27.
Gomezius variar. rcfolut. tom. 2. cap.7. num. 2.
\n med. Plotus dc in litem jurando. §. 1 o. num.6.
& feqq. Henr. Kinfchot rejjonf 106. num. 11.
12. Zoefius ad Pand. tit. depojiti. num. 14. 15.
Ant. Matthaeus de obligation. dijp. 11. thef. 12.
Wiflembach adPand. vol. 1. difput. 31. de depofito
mm. 18. Refponfa JCtor. Holland. part. 1 .conftl.
182. & part. 2. confil. 203.

9. Sed & fi velcifta vel farcina>nauta: commifla
tranfvehenda , in univerfum negetur per eum
exhibita ei, ad quem direda erat, cuique de-
bebat exhiberi ; an nauta: jurejurando exhibi-
tionem aflerenti fides habenda fit,dubitari poflett
in pecunia quidem nurnerata prudenti confilio
apud nos invaluit , apocham nauts , eandem
tradenti, prxftari. Cui confequens videtur, ut,
fi traditionem apocha non doceat, contra ipfum
militet traditionis non fadtce prsfumtio, necjuf-
jurandum oflerens audiendus fit. At farcinarum
intuitu , quarum nomine apochas dari nautis,
vel portatoribus ( quos appcilant ) juratis", con-
fuetudo non fert, fidem iis, traditionem jurato
aifeverantibus , haberi oportereverius eft; maxi-
me fi indicia qusedain probabilia traditionis prar-
fumtionein adjuvantia concurrant, ac exiftima-
tionis iilxfse fit, qui fefe detulifle jurat. Mafcar-
dus deprobation. conclufi i,6^.num.6i. Refponf.
JCtor. Hoii. part. 1. conftl. 313.

I o. Cseterum moribus hodiernis dupli pccnam
adverfus nautas cauponcs ftabularios exoievifle,
( ut alias vulgo ) notat Groenewegen ad l. ult.
§. 1 .Jf. h. t. manente in cseteris Romani juris &
edifti prsetorii in nautas ac fimiles alios rigore.
Chriftineus ad Mechlinienf. tit. 8. art. 1 5. num.^.
Hugo Grotius manudutf, ad junjprud. Holl, hbr.
3. cap. 38. num. 10. Ut tamen exercitores de
dainno per magiftrum dato finguli non in foii-
dum , fed pro fua tantumparte teneantur, uti
id in exercitoria a<5tionepoenali mixtain duplum
Romanis placuifle,fupra monui. Jacobus Coren.
obferv. 40. atque infuper liberari poflint, fuam,
quam habent, navigii partem noxae dando. /. prce-
tor ait 7. §. hoc editto 1.1. hoc amplius 9. jf.de
damno infetio. Coren. d. obfcrv. 40. Hugo Gro-
tius manuduft. ad jurijp. Holl. hbr. 3. cap. i.
num. 39. 40. 41.42. 43. leeuwen cenf. fcr.
part. 1. libr. 4. cap. 3. num. 1 o. & libr. 5. cap.3 1.
num. 8. confer tit.de exercit. affione num.n.

NaUTjE, caupones, stabularii ut recepta restituant. 301

LIBER

-ocr page 318-

30 %

1. Nemo fibi ipji jus dicere debet.

2. Recenfentur cafus exeepti. An&judextnulffa-
rcpojfit eos, qui ei quajndici injuriam fecerunt ?

3. Quid jit judicium quid fummarium ; & an
idem fit fummatim & de plano cognofcere ?

4. Quibus in cafibus fummarice cognitioni locus fit
. tumjure Romano tum moribus?

5. Si Its principalis fummatim agitetur, idem agen-
dum in qttcejlionibus in cam incidentibus; etiam
in cattsa appellationis. An quis pojftt ab ordi-
nano judicio capto deffiere & adfummarium
tranfire ?

6. Ouid fit judicium civile, quid criminale ?

7. In concurfiu judicii civilis & crminalis ex eadem
vel diverjis caujis, an prius civile an prius cri-
minale terminandum fit, pcr difiinffiones ex-
plicatur.

8. Plures alice recenfientur divijiones judiciorum.
lata fiuit lex fulia , altera judiciorum publico-
rum, altera privatorum; pojlerioris capita qttce-
dam proponuntur.

<9. Ortot perfibnce confiituant judidum; qtm acior,
quis reus fit ?

10. Qui habeant legitimam perfionam fiandi inju-
dicio ; an collegia illicita fied tolerata ? & an
& quando filiusfiamilias , tum jure civili, tum
hodiemo.

11. An minores 2 5. annvs fine citratore ? & quid,
fii jine curatore ficterint injudicio?

12. Anjure Romano & hodiemo in caufis crimi-
nalibus, fi accufientur aut accujent ? An jure
Canonico , & monbus, in caujis matrimonialt-
hus & beneficiaitbus.

13. An qui veniam cetati's impetrarunt, aut nuptiis
vel aliter pro majoribus fiunt habiti, etiam de
immohilibus fine curatore litigent.

14. An uxor hodierno jure pojjitfine viro fiare in
judicio tanquam rca vel affrix ; vel impeclire,
ne vir uxoris nominc litiget? & quidjuris, ji
contrarium paffo dotali affum fit; vel vir bonis
cejfierk ?

35. Qujdfilitigarc velit ut tutrix iiberorum primi
thon, vel ut executrix tefiamenti, vel utpu-
hlica mercatrix?

16. Stat tamen itt judicio exmariti mandato. quid
fi maritus rata habeat pcr uxorem in judicio
gefia ? Quid ft maritus abfit, & periculum in
mora ? an fine viro alios fifiere, vel fifii ipfia
pojfiit?

17. An criminis accufiata uxor fine viro fitio fiet
in judicio, & an pcena pecuniam in em con-
fiituta , jlante matrimonio executionem habeat
contra maritum ?

18. Si maritus malitiofie agere vcl defiendere nolit
in causa uxoris , uxor potefi judicts autoritate.
An pcriculo tnariti tunc ttxor vincatur ? & quid
fi maritus nolit nomine uxoris movere aciionem
injuriarum ?

19. Si uxor non jure ficterit injudicio & vicerit,
marito prodefi.

20. Afforis arbitrio relinqukur , qttando velit
agere. litis cccptce injlantia quanti temporis lapfik
perimatur ? jacile tamen aclverfus eam impetra-
tur rejlitutio.

21. Qttando locum habeat attio ex lege diffamari.
ejus extetifio ad omnes caufias, tanquam cequax
defenditur.

22. Nonefl locus aUionicx 1. diffatnari,nifipro-
hetur dififamatio. quando necejfe non fit,prohari
jaffatitiam aut diffamationem ?

2 3. Ouo in ioco ftt intentanda affio ex 1. diffamari.
Alibi hac affione, ahbi de negotio principali H-
tigari.

24. Quot citationibus opus fit antequam vocato ex
1. diifamari (ilentium imponatur ? & an contrct
impofitum filentium refiitutio concedi pojjit >

25. Afformituts , autpartem dcbitipetendo, noti
peccat; at omnino plus petendo. Quce fint pcencs
plus petentium jure veteri, novo, Canonico, &
hodierno ?

2 6. An, fi afior Cceperit quidpcterependentecon-

ditione , ac lite pendente conditio cxifiat, reus
condemnandus fit ?

27. Agi non potefl , antequam dies vcl conditia
debiti extiterit. Retle tamen agitur adprceteriti
fimul & fiuturi temporis ufiuras,jrufius,reditus9
alimettta, annua, menfirua , item potefi anni
primi lapfium ad condcmnationem debiti annua
bima trima die fiolvendi, ut ita fiuis quibufique
temporibtts in futurum fiat executio.

28. Quotnodo agat de jure prcclationis in generali
concurfiu creditorum is, cui ex die vel fiub condi-
tione debitum: & an is, cui cx die vel fittb con-
dittone debetur, interim cautionempetere pofifit iti
judicio Jincii juris ?

29. Quifique de fiuo , nemo de alieno debita
conveniendus, an uxor pro marito, maritus pra
uxore, fitius pro patre ? non extraneus pro ex-
traneo; & de prohihitis pignorationihus.

3 o. Liritce tamcn ex concefjioneprincipis pignord-

tiones, ficu repreffalice, quoties debitor & cre-
ditor non fiubfunt uni fiupremo principi, &prin-

cept

LIBER Q.U I NTUS.

T ITV LV S I.
De Judiciis, tk tibi quifque agere vel conveniri debeat,

Summaria.

-ocr page 319-

teps alterius regionis peregrino creditori contra
fuos jubjecios jus dicere detrettat.
3 i. Ordinarius judex non potejl reprejjalia conce-
dere , nec princcps peregrinis fed tantum fub-
jeffis fuis.

3 2. Ailorc vel reo mortuo citandi bodie beredes ejus
ad refumcnda arma litis; licet adierint cum be-
neficio inventarii.

33. Non tamen, ji in causa jam conclufum fit;
nec, fi fententia jam lata fit, quo cafu tantum
nova executio contra hcrcdes decernenda. Ouid
juris , fi tutor pendente lite moriatur ? vel

unus ex pluribus coheredibus pojl refumta arma
litis ?

34. Tertius in lite potejl intercedere, ut litem in fe
transferat ; quibus in cajibtis id ficrt pojftt. an
tunc interccdcns rccle pctat, Ittcm ad fuum fo-
rtim remitti ? an hoc modo intcrcedere pofjit, qui
fciens pajjus eji litem ab alio fuftineri, nec quitn-
tocius contradixit ?

3 y. Ouot modis tertius in lite intervcnire poffit,
ut alterutrum juvetiquibus in cajibus intcrvcniat
ex voluntate unius litigantium ? quibus in cafi-
bus utroque invito ?
3 6. Apud quemcunque judicem fieri potejl inter-
ventio, & in quavis judiciiparbe, ettam in ipsa
appcllatione.

37. Nullus intervenit,nijiis,cujusintereji, &qui
eandcm cum litigantibus habit litigandi caufam;
altas nova lite experiri debet; utjiipfe velit rem
vindicare tanquam fuam, quam alius vindicat.
3 8. Interveniens ut alterutrum litigantem juvet,
non poteji judicem declinare ut imcompctentem ,
fed qtiidem ut fujptchini; nec quicquam novi
facere , quod ts, cuife jungit, facereprohibetur.
Oui fcripferint de interventione.
3 9. Quid ftt judex ? narratur vetus judiciorum
ordo & judicum dandorummos: quiplura de co
fcripferint: & de judicio decemvirali. Quando
cejjavcrit judicum dand.orum ufus, dX qutdjure
novijjtmo ?

40. Qualcs caufa olim nonpotuerint per pedaticos
judices cognofci: an & caufce liberales ?

41. Quis olim in Hollandia judiciorum ordofuerit.

42. Oui prohibeatttur ejfcjudices; an cccci, furiofi
tempore dilucidi intervalii, majorcs antiis oiio-
decim ?

43. Repelli poffunt jttdices fitfietti, ficdnon aliter,
qtutm allegata & probata jpeciali fiujpicidnis
causa, tum veteri tttm novojure, tum nioribus.

44. Recenfientur plures cauficefiujpkionis: fiijpetfus
an judcx, eujus filius alteri litigantium patro-
cinum autpromrationcm in cd itte prafiat? ati is,
cujus liberi aut fratres afiori vel reo domefiici
a aut minifieriis publicis fimt ?

45 • Suff ettus non efi judex urbanus in lite ihter ci-
vitatem & civem vel percgrinum : nec feha-
tores in c-ausa focietatislndicce, licet iti ea partetn
babeant: contra fi judex afiori vel rco iti ea
causa privatus fiocius ejfiet.
46. Sufipelius efi, qttem pars tttta, non quem uter-
303

que petiit; quoto gradu cognationts vcl ajftni-
tatis quisjure Romano ac moribus JuJpeffus fit.
Qualts amicitia ac familiaritas judicem fujpeffum
fiactat ? rejiciuntur plures firivolce fiufpicionis
caufce. Att jure Romano judextnajorpotuerit rc-
cufiari ut fufpeftus ?

47. Totum collcgium judicum hodie regulariter non
potefi fujpettum dici, ficdfinguli, in quos jufi<t
cadere dtcitur cciufia; nifi totum collegium fdlo
quodam fie reddiderit fiujpeflum; & qttis de cau-
fis fiujpicionis tum fingulorum, tum totius collegii,
judcx competens fit.

48. Exceptio judicis fiujpeffi opponendct ante litetn
cotttefiatam, quandoque & pofi.

49. Qualia fint officia judicis, quce ad nobile, quce
ad mercenarium ejus officium reducenda fint ?
quando judex iutn nobile tum mercetiarium ofi-
ficium imperiiri pojfict non rogatus ,plcnius, &
excmplis multis demonflratur , fi lcx atit confue-
tudo, aut fiujpicio fialfitatis contra inflrutnentum,
aut appellationis defiertio, aut prcefcriptio, aut
meri juris exceptio , velut ordtnis, divifionisy
non fiucnnt allcgata.

5 o. Judcx mn debet pcr minorem caufiam majori
cognitiohi prcejudicare, debet judicare fecundunt
allegata & prcbata , fimulque jecutulum con-
fcientiam. quicl agettdum, fi hcec dtto pugncnt.
51. Dcbet judtcare fecundum leges, five majorfive
rmnorjiiaex fit. Cujus ioci leges injudicando cb-
Jervattdafint, per diflmtfioncs explicatur. Otiid
jitris, fipendehte lite, vel appellatione,iex novx
iege abrogetur?
5 2. Nullits in jure efl aut cffie debet cafus pro

amico , ut loqttutttur.
5 3. Intra bietinium criminale, civile jttdicium intrct
trieniuum finiendum; & quid olim obtinuerit ?
an adhuc hodie biennium ferveturin criminalibus.
54. Quce caufice etiamjure novo intra brevius tcm-
pus, qttara efl biennium aut trienmum, termi-
nandce fint ?

5 5. Biennio vel trienhio a lite cccpta iapfio penmitut

tota caufa,hon fold litis infiantia.
5 6. Ouidjure Canonico & moribusr Litcs genera-
liter quantocius terminandas ejfie , prcecipue, fi
pcregrinis jus diccndtm fit.
5 7. Alia circa judicis ojficium monita, prcecipue»

ne djfeffibus indulgeant.
5 8. Quce jure Romano & hodierno fint pcence judiris
dolo vel imprudentia male judicantis, ajfiejfiorum,
&advocaiorum ajudicibus rogatorum,&perpe-
ram jus fuggercntitm ?
5; 9. Ouodnam fit ofjicium judicis cui litis infiruEfct
prceparatorium examctt committitur, ut reliquis
referat.

60. De minifiris judicum, ficribis, apparitoribus,
accenjis, intcrpretibus, prceconibus, littoribus,
viatoribiis, carnificibus , eornmqiie officiis tuin
ex Romano tum ex hodiernojure remiffive.

61. Angrapbiarii nofirifieuficribce judicum fujpecft
argui poffint , m fertis in luibus fiuo mttnere
fungantur ?

£3. Omd

DE JUDICIIS, ET UBI QJJ I S QJU E AGERE ETC.

-ocr page 320-

304 L 1 b. V.

62. Ouidjnris, fi dpparitores judicum ittjuriis afi-
fetfi ftnt ? & quid , fimodum egrefifi <vim pafifi
fiiit.

63. De fportidis judictm & apparitorum.

64. A£tcr fiequitUv fiorum rei; litis initio infpici-
tur, quodnam fit forum rei; exceptiofori decli-
clinatorid dnte omnia alia debet allegari,tf perit,
fi dtiud a reo atfum fit, aut injudicio aiiegatum.

65. Ah judex ipfie, qui declinatur, de eo judicet}&
ilh •vocantem adforum non competens in expen-
fas damnare poffit ? an reus teneatur venire
ut exceptionem fori declinatoriam opponat ?

66. Quot modis quis forum competens fortiatur ? fi
reus pturibus in locis fiorum competens habeat,
acioris eletho efi.

67. Jldtionc delitti in loco criminisperpetrati reus
non modo prcefens fied & abfiens accufiari potefi.

6$. Potefi tamen & in alto quouis loco in quo re-
pcritur, prcecipue in loco domicilii. Jn Jloilan-
dia tantum in loco clomicilu, fi extra locttm domi-
cilii intra Hoilahdiam deliquerit, nec appre-
hehfius in fldgfanti delitfo attt fugitivus fit.
Quid fiHollandus extra Hollandiam deliquerit ?

69. An quis criminis accufiaripofifitin loco,in quo
immobilia habet, fi ibi non deliquerit, ncc ap-
prcbenfittsfit, nec domiciliumfioveat ?

70. In concurfiu fiori multiphcis in reo accufiando
prceventioni locus efi. Ouis cenfieatur prceve-
niffc ? quid fi unus prius citavcrit editfis, alter
reum pofitea apprehenderit ? quidfi unus in cri-
men inquifiverit, alter dein edtcits citavent ante
primurn inquirentem ?

71. Prcevcntioni etiam locus, cum in confinioduo-
rum territoriorum crimen perpetrattm efi. Si
intcr duos de jurifiditfione criminalt qucefiio fit,
iicc brevi ftiiatur , judex utroque fiuperior adfie
litem criminalem evocare potefii.

72. Quaiia criminamoribus nofiris non nifi 4 Certis
judicibus coerceri pofiint, remijjive.

73- Quomodo ratione contratfus quis Jortiatur fio-
rum competens, & ubi quifique cenfieatur con-
traxififie, ft per literas cOnfienfus declaratus fit;
vci alibi confienfits interpofitus alibi infirumcn-
tum conficriptum fit; vet alibi contraCtum, fied
nd locum atium defiinatum fit implementum con-
trattus.

74. Ubi atfio tuteice, vet ad icgata, vel ad divi-
ftonem hereditatis, vet univerfialijudicio concur-
fus inter creditores agendum fit, remififive: ex-
ceptionesproponwttur, quibus quis in loco con-
traBus non potefi conveniri.

75. De fioro competente ex prorogatione , remifi-
five.

76. Defioro competente ratione rei fitce; & an qttis
*vi privilegti aCtionem in rem in toco rei fitce mo-
tam trahere pofifit adfiorum fiunm privilegiatum?

77. Aciio in rem etiam extra tocum fitus in toco
domicitiipojfejforis moveri potefi,fidemobi/ibus,
non item fi de immobitibus agatur; & quidjuris
%n petitione hereditatis ?

78. Deforo competente cx remventipne; quidju-

T I T. I.

ris , fi reconventus rejpondere no/it ? Art aBc f
renunciando litt inchoatce pofifit evitare recottven-
tionem ? An conventus ex contracht reconveniri
pofifit pturibus aCtiombus , etiam natis ex delitto;
an reconventio & quo ufique in injuriarum aciio-
ne tocum habeat ? an ttnus ex pturibus cohere-
dibtts agentibus aut conventis, reconveniri vel
reconvenire ex atia pojjit ?

753. Nemo invitus cogitur reconvenire, & an reus
pendente lite pofifit actorcm aiu lite apud alitm
judicem puljckc?

80. Quo tempore, & dn pofi titem contefiatam
reconventio fieri pojjit ? an & pofi fiententtam
in appellatione ?

81. Antutor, curatoY, adminifirator nomine of-
ficii pro pupillo & fimitibus agcns reconveniri
pofiit de co, qttod fiuo nomine debet; & vice
versa ?

82. An fiocius nomine fiocietatis agcns, deeo qttod
alia cx causd fiolus debet ?

83. An aftor reconveniri ab eo , qui res in lite
ajftfiit,veluti ab autore qui emtori vocato adefi?
& an autor vocatus ut aJJifiat, emtorem vo-
cantem reconvcnirepofifitl

84. An is , qui in rem fiuam prOCurator conflitn-
tus efiper cefifionem attionis ,fi agat, reconven-
tionem pati teneatur, de eo, quod cedens debet3
per difiinttiones explicatur.

8 5 • Nonpotefl fieri reconventio apudjudices taleS,
qui in ea causa, de qua fit mutua petitio, ne ex
Jpeeiati quidem prorogatione pojjent competentes
ejfie; & qttid juris, fi reconventio fiat de nu~
jore quantitate, poteflatem vulgo excedente ?

8 6. An reconventioni locus, ubt tantum cxtraor-
dinarid fit imploratio ofificii judicis , quce non
continet utlamjuris perfiecutionem ; veiuti, ut
tantum infinuatio cdteri fiat ? an in fiummarik
& privilegiatis caufis rcconventio ex causa non
privilegiatd ? an & tunc utraque caufia fimul
tcrmmanda fit ? & qtiid juris, fi utraque fitrn-
maria fit?

87. Moribus rcconventio admiffia in interdifiis.
adtpificendce pojfefifionis, non ttem in intcrditiis
resuperanda aut retinendce pojfejfionis, nec itt
cattsa firaftce pacis publicce.

88. Propter quas rationcs, & quibus in caufisju-
dex pofifit tertninare caufiam conventionis ante.
Cdttjam reconvcntionis , atque ita diverfis tem-
poribus ? condemnatus tamen ex conventione
potefi id, in qttod damnatus efl, deponere apud
judicem , & arrefiare pro eventu litis in re-
conventione.

89. Reconventus non potefi iterum fecttndam fia-
cere reconventionem.

90. De fioro compctente ex continentia caufie.

91.De fisro competente ex causa originis, quis fit
tocus originis ? quid fi in infiula aut vico , aut
matreperegrindttte natus fit ? originis locus etiatn
fingitur ex manumiffiione, adoptione; & com-
munis patria efl Roma , ubi quifique conveniri
fioteft , nifi babeatjus revocandi domum ; q1-*

-ocr page 321-

-VT-

qjcjisque agere etc.

nccufatus Detjdm condemnatusfucrit, antequam
tniliticc tiomen daret, an maneat judicis ordinarii
jurifidiftio ? & quid, fi tlomcn milifice dederit
antequam aCcufiarctur ?
107 Omdjuris hodie fit circa militumfiorum com-
petens in caufis civilibus ?.

108. Milites in eo quidem toco , in qtto milittce
catiSa tnoramur , habere fori privitegium , ficd
tamen in toco domicitii aut dlio fioro fiecundum
jus commune compclente, cohveniri poffie apud
jitdices ordinarios aftionibus civilibus pro dcbtto,
adjtruittir exjure Romano ; nec longe abitjus
hodiernum.

109. De foro privitegiato fiudiofiorum ex auth.ha-
bita. De fioro privilegiato fiudiofiorum &pro-
fejJorum Univerfitatis, quce eft Lugduni Bata-
vorum in caufts civilibus & criminalibus ; att
prorogdtiorie ftbi noceant ? quid jtiris , fi agant
afticne cefisa ? nihit refierre in qtia IFcttandice
/-• •'•? contraxerint aut detiquerint Academicc
nf^mbra.

1 '1 De foro compcteiite ctericorum ex jure Ro-
tnano & Canonico. dn "ctericus judki laico proro-
gare jurifidifiioncin ? ' '

111. Ubifienatores velctarififimi converiiendifinti
ubi Ndbites Hottandice , Curiarum Hotlaridica-
ruiri fendtores,dclegati acl Coltegiapubtica Hdgcs-
Comitis congregari fiolita, advocdii Curicc Hol-
idridice, atiique curiJe fuppolm vitlgo difti, itt
tatifis civitibus ac criimnatihus, &ubi advocati
Ultrajcfitm in 'crminalibus ?

112. Quid,fiNobifcs, Senatores, Advocati &cJ
in alia provincia extra Hot/andiam inveniantur
ant bona habeattt ? fi ritin Hagce fied atibi intrd
Hollandidm habitent, autpraxin exerceant•?

113. Ubi conveniendi ajfejfotcs camerarum mariti-
marum, aut atiis fcederati Belgti coltegiis gene-
ralibus adfctipti, fi deliquerint in officio ? & de
foro itlufirium Germanix virorum, remtjjive.

114. De potefiate judicandi conccjfia cottegiis opi-
ftcum , confiutibus aut prcsficftis nationis An*
gliccc, Betgkce, &c. per varias regiones.

115. Ubipupitti, viduce , & alicetnifierabilcsper-
fionce. Qui veniant appellatione mifierabilium
perfionatum ? an fenes decrepiti ? an virgines ?

ii 6. An mulier cujus maritus exut cfit, aut ad
trircmes damnatus , atttcaptus, dtit furiofus 7
aut prodigus ?

117. An&, fi tates perfiofice opulentce fint ? ■

118. An mercdtores mercaturce causa m tocispete'*
gtinis Mgdntes ? & quid tnoribus ?

np. A11 ecctefice , Uofiocomid, orphanotrophia}
atiaque pia toca? an & univerfitates ?

120. Anhce mifietabiles perfionce pofifirit, fivelint,
agcre apudjudiccm ordinarium, & anetiam,
cum conveniuntur, ari ianturn cum agunt, ficri
privitegio uti pofifint ? & quid moribus ?

121. Noninterefi, propfiis, an hereditariis agant
aftionibus. Quid jum, fi agere velint contrct
atiam ceque mifierabilcm perfionam ?

122. Si lis mifierabili perfonce fit communis cnm

DE JUDICllSj £ T UBI

U habcant; pracipuc quando idhaheant aut non
haheant legati ? & quid moribm ?

Ds foro competeiite rattone ddmicilii. in quibus
diftet origo a domiciiio. DvhticiliUm eftmuta-
bile, poteft quis cjfc ftne domiciho , poteft &
ftmd plura kabere; & ubi iuttc convcniendus
fit. Prccfumitur quifque domicilium habere in
loco originis, donec contrarium probetur;

93. De domicilio neceffario; quiiUudhdeanf; &
dc domicilio litis causd eligendo ; an cleffio durct
poft fententidm, & appellationcm > & mortcm
eligeiltis r

'94. Ojcid ftt domiciliumproprie di&um; qidd \lo-
micilium improptium, an & quo ufque ftudioft
dbinkilium habeant ubi ftudiorum ckusa degunt.

£5. Uxor mariti domicilmm ftequitur ; & retinet
<vidua fatta, nifi fponte mutet. An & uxor ilie-
gitima, vel fponft ?

156'. Famuli & ancillx fequuntur dmicilium do-
mini, cui miniftrant.

97. Ex quibus conjeffuris colligi pofftt, aliquem
domicilium certo loco conftituijfe.

98. Non conftituitur domicilium ftolo dnimo , Jola
conteftatione, ftola habitatione, nec ex eo fdlo,
quod quis tabernam, pcrgulam, horreum certo
loco habet; aut operis aut litis dut negotidtionis

; gratia i'bi moratur. & qmdjtms iniis, qiiitn-
dias petunt, quive delegatiftint ad Collegia Ordi-
yum generdlium, Conftlii Jlatus , archithaUf-
ftca &c. & an ac quo ufque hi ontnes iftis in lo-
cis conveniri pofiint ? 1

99. Mgrare quifque & domicilium tnutare poteft;
<& ttmc evitat onera perfonalia prioris domiciiii;
iimittit & jura ac privilegia ejus. Improbata mi-
gratio s qucc catervatim fit in prcejudicium uti-
iitatis publicce. migrantes certam fifco loci, unde
wigrant, inferunt honorum partem, jure iiluce
•vel exux\ Netno prcefumitur domicitium mutafi
fe, fied id probandum.

'100. Ftlius major Jiorfim a patre domicilium con-
Jiituere Jibi potefi ; filius minor una cumpatre
■ wigrante migrare potefi & domicilium mutarc,
wfi id fiat animo fraudandi eos, qui ex domicilii
prwis lege tmtiori fiuccejfijfietit.

[1 o 1. Marito dotnicilium mutante ex necefifitate vel
libera voluntate, uxor quoque illud mutat, etiamfi

' mutatio uxori ddmnofia fit", nectunc uxorpetere
potcji a marito migrante vcl heredibus ejus id
quotl iriiereft iiifi nOminatim patto dotitli id
atfum ftt, ne maritus alio migret.

floa. Heres nonfucceditin dotriiciliumdcfunffi, ncc
ex ejus domiciliofonm competens fiortitur, riifilis
lum dcfunflojam contefiatafit.

[103. Dc foro competente exprivitegio. MiUtesubi
forttm competens foriiantur in caufis civilibus &
trimnalibtis de jure Romano ?

'304. Ubi fiecundum mores hodiernos in crimiridfibus?

,105 De iltis , qui cum tnilites non ejfient, tarncn
difficilihus patrice tcmporibus in armis fiunt, &
tunc tnilitare deliftum perpetrant.

^o6. Quid, fi quis ante mihtiam deliquerit, &jam

QJI *«

wm

-ocr page 322-

3C6 L I i V. T

itlnt ndn privilegiatd , an. & non privilegutd fori
privilegtati pdrticeps reddatur ?

li j. An mifcrabiles perfonce in contrahcndo pof
fint efftcaciter fuo fori privilegio rcnunciare ? &
an contra rcnunctationcm expreffam vel tacitam
reflitui poffint ?

124. Non gaudent hodie miferabiles perfonx fori
privilegio) nifilis certam cpuantitatem, fiatutis
varie dcfinitam, exccdat.

125. An fori privilegio uti poffint mifierabiies per-
fiorice, fi atfiorie cefisa agere velint ?

i 2 6. Catent hce perfionce fiori privilegio, fi de ajfe-
curatione ( afTufaricie ) iis fit, vel de miffione
in poffiefifionem hereditatis , vcl de affignatione
honorum parentis defunffi per fiupcrfiitem pu-
pillis fiaciendd , vel agatur univerfiali judtcio
concurfius iritcir crcditores ad hona debitoris in-
idonci, vel familice ercifcttndce judicio inter co-
heredes, vel agciturde negotiis, quce certistan-
tum judicihus, cum exclufione aiiorum, deman-
datce fiunt; & qttales iiice fint ? qui de hof mi-
fierabilium priviiegioficripfierint ?

127. 'Quibus jpcciahtcr compctatjurifdiffio devio-
latis faltibus pubiicis &peccatu contra leges ve-
nationis ?

128. Dequihus caufts judiccnt ajfejfores rei mari-
timce , ( collegien ter admiraliteyt) enarratur:
judicant inter alta de firaudatis vettigalibus, de
prohibitis importari vel exportari, ficontra fa-
ttum fit, licet milites res dcprehenfas intra fiua
prcefidia detulijfent. Ouidjuris, fi rei mercium
ad hofies illkite exportatarum non in ipfio fldgitio
deprehenfipofica accufiandi fint ? Quid fi dena-
vtbus aut mercihus ab hofie redemtis lis fit. Quid
(i dcliffa fint perpetrata in navi Indiam orienta-
lem petente? & dejudicio fiett confilio navaii.

129. XJbi agatitr cle deliiiis publicanorum, de im-
pofitionum fraudattonibns , aliis ad impofi-
tiones publicas jpettantibus ?

130. Ouales iites pertineant adprcefetios camerce
puptliaris ? judiccs ejfe neqheunt, fipupillis mor-
tuis bona coeperint ad aiios pertinere.

131. Quis in feudaiibus jure fieudali fit judex com-
petens, fi inter vafiaUos duos defieudo tis fiit, vel
inter dominum & vafiallum, vel inter dominum
& extrariettm, vel iriter vafialliimtj extraneum?

132. 133. Ouis fiecundum hodiernos Hollandice
mores, & de amplitudine jurifiditfionis Cttrice
fcudalis Hoilandica. Ouis competens, fi lis de
debitus, reditibus, fiervitutibus, partim feudali
partim allodiali prcedio impofitis ? & quo modo
riovijjtme iierum Curia provincialis & fiuprema
de feudts judicet. Quis competens in feudis
Ttandricis, quatenus fiuhfiunt ordinibus genera-
lihus ? qui plura ficripfierint de hoc fioro ?

134. Ubi jure Romano & moribus de poffcjfitone
vel quafipojfejfione rcrum & jurittm, feudorum
& benefimrum i & an propter caufitm pojfefi-

I T. Ii

fionis lis quoque de proprietate ad fiuperks tri«
bunaltrahi pojjit tnlloliandia & Uitrajetft ?

135. Judicem de pojfejfione competentemfiicit fitm
rei, non domictitum turbantis.

136. De quibus cattfes lis fiatim omifio inferiore
apud fiupremam curiam in Holiandia moveripofi-
ftt ? de quibus apud provincialem Hollandice
Curiam ? De qtribus apud Curiam Ultrajeftinam?

137. Curice HoilancUceprovinciali & fupremce non
licet cognoficere de caufis politicis, nec de debitis
qucefiorum cerarii, qua ta/ibus ; rcffe tamen cle
iitibus inter civitates, vel inter Hollandiam Ze-
landiamque; uti & de eo, Ji quis non jure fit.
dignitate motum quceratur.

138. Quis competens , fi fiocietates Indicce Ixfijft
dicantur, aut ab ahis lccfice ?

13 9. Ubi de in integrum refiitutione; ubi ex i. difi-
fiamari agi debeat ? quo modo per arrcfiumfiat
forum competens, & quando id non liceat
remijfiive.

140. Jure Romano, Cononico, & hodicrnO evo~
catio litis frequens, & fiacit fiorum competens ;
improbatce tamen in Hofiandta evocationes faffcQ
d Principe fieu Comite, in quam rem varia pri~
vilegia. An expediati litem jingularem ab Or-
dinibus evocari ?

141. Ouidjuris ciru evocationes in Germctnia;
remifiiye.

142. Cejfat privilegium de non evocando, fi quis,
mediante arrefio vocetur extra territorium Hot-
landice, ut de re immobili illic ftta, velperfionalt
aitione litiget; uti &, fi duo judices Hollandi
inferiores contrarm cUm in causa fiententiai
tulerint.

143. De evocatione tiiis adjudkem fiuperiorem ad
petitionem partis obmoras in litc definienda fa-
£tas;vei fe contrarice in eadem causa fint dtlonm
judicum infieriorum fiententice; vel quia duo ditt-

' tius intcr fe htigant de criminati jurifidittione.
Qui de evocatione ultra vidcndi fint.

144. Initium judicii inchodti efi litis contefidtio.
Qup modo illd fiat, quce minus plena, quce pkna
contefidtio fit ?

145. De fitfa tuis conteftatione, quce eft cx con-
tumacia.

146. Rejicitur divifio litis conteftationis in afiftr-
mativam & negativam, fimptkem & condttiQ-
ndtam.

147. In omni judicio opus eft litis conteftdtione,
ettdm in fiummdrio. Ouid fi reus rejpondens
protcfietur , fie id non fiacere animo litis con^
teftandce ?

148. Quce poft litcm contejiatam injudicio ulttrki
agenda; remijfitve.

149- Quinam fint effettus litis conteftationis ? ex
attorem non fiotere deteriorem faere fium con-
diuonem.

l.Nc*

-ocr page 323-

--

DejudiciiS, etubi

i Emini regulariter fibi jus dicere
permiifum eft : neque enim
imgulis concedenduin fuit,
quod per magiftratum iieri pu-
blice poteft , ne majoris inde
tumultus oriatur occalio. l.non
tjljingulis i-j6.jf.de verb. fegmfi neque prxtor
pati debuit, ad rixas & arnra procedere eos, quos
fua poteft jurifdi&ione componere. /. cujus 13.

fed fiinter 3. jfi. de ufufruttu. Nos ideo (in-
quit Quintilianus declam. 13. ) magifiratus
iegefque d majoribus nofiris accepimus, ne fiui quifi-
que doloris vindex fit; & afifidue ficelerum caufie
fie refellant, fi ultro crimcn imitabitur. Damnum
dccepifti ? erat lex, forum , judex; nifi vos jure
vindicaripudet, nec longe abludit Cafllodorus 4.
variorum 10. Hinc eft , ait, quod legum repcrta
tfi fiacra reverentia , ut riibtlmanu, mbilproprio
ageretur impidfiu. quid enim d publica confiufione
pax tranquilla difiabit, fi pcr vim litigia termi-
nentur. idcirco fane judiciorum vigorem jurifque
publici tutelam in medio conftitutam eile , ne
quifquam iibi ipfi permitteret ultionem, refcri-
ptum eft. /. nullus 14. C. deffudccvs, ac melius
vifum, ab iliis rem cognoici, quorum nihil in-
tereft, quam homines hngulos, fepe fui nimium
amantes, de proprio negotio & jure injuriave
propria judicare. Quamobrem ctiam Caroli V.
conftitutione- nominatim vetitum , ne nobiles ,
aut cives, aut civitates, aut collegia, via fadi
ftbi jus dicant, iub aliquo privilegii iibi cojnpe-
tentiscolore, fed jure cum adverfariis fuis expe-
.riantur. Placito 1. Aprdis anni 15 21. vol. 2.
Placit Holl.pag. 2055. in jine. Adde orationem
ineam de docentium & difcentium officiii.

2. Data tamen fuit parentibus dominifque
modica liberos ac fervos coercendi poteftas. §.
ult. Infi. de bis qui fiui vel aiien. jumfiunt. tit. C.de
emend. fiervorum. tit. C. de emendat. propinquor.
creditori licet debitorem cum pecunia fugientem
ex fuga reducere. I. ait prcetor. ro. §. fi debitorem
16. jfi. quce infiraud. credit. patri conceifum, dc-
prehenfam in adulterio filiamfam. una cum adul-
tero neci dare ; quod & marito permiflum in
adulterum vilem domi fuce deprehenfum. /. 20.
21. & fieqq. ff. ad leg. Jul. de adult. utrique
infuper adylterum eum , quem vel noiuit vel
non potuit obtruncare , retinere totis continuis
horis diurnis nodurnifque viginti. i.capite ij-jfi-
(td leg. Jul. de adult. No&urnos infuper agrorum •
populatores , aut itinera frequentata infidiis ag-
greflioms infeftantes repellere , cuique jus eft.
/.1.2. C. quando liceatunicuique finejud.fie vindic.
ik, ne fingula enumerem,vim omnem injuftam vi
repellere , obfervato inculpatce tutelse modera-
mine, leges omnes omniaque jura finunt. /. 3.
ffi.de jufiit.&jure. I. 1. C. unde vi.l. quod eft 3. §.
eumigitur. y.jfi.devi & vi armatd. Quin & ju-
dex, uti allegata exceptione fori declinatoria , co-
gnofcit de eo an competens lit necne, ut didum
tit. de jurifidiff. ita quoque non iniquum eft,

q^u i s qt7 e igere etc.' %of

eum mulfta impofid coercere tales, qhjei, qua.
judici., & munus implenti, aut miniftris ejus ,-
injuriam dicto aut fado inferrehaud verentur,- fi
modo de vindi&apublica imponenda,nonpcena
judici larfo applicanda, quseftio fit. arg. L unic.
jfi fi quis jus dicenti non obtempcrav. cap. Salo-
nitanc 24. difiintd. 63 . AndivGayl hbr.i .obfierv.-
39. Berlichius part. 5. conciufi.66. num. 39. &
jcqq. Lambert. Goris adverfi. trafi. 4. ad l.iy.jf*
de ojfic. prcefidis. ad verba. fied contemt/i non patia-
tur. Carpzovius defin. fiorenfi. part. 1. confiit.i
defin. 28.

3. Judicium eft legitima caufce cognitio dif-
cuflio ac definitio inter a&orem & reum coram
judice fada. Cujus varia: divifiones funt; aliud
enim ordinarium eft, aliud fummariom, in quo
omilfis longioribus litium ambagibus omniabre-
virer expenduntur; quo cafu judexfiummatim co-
gnoficere, fummatim cefiimare,&i fummaiim rcsex-
poni dicebatur. l.in bdc aciione. 3. §. fciendum 9.
jfi. ad fxbibend. l.fi quislibertatem 7. §. 1. jfi.de
petit. hered. I. d Divo Pio. 15. §.fi rerum^. ff. de
re judicatk. I. Carbonianum. 3. caufice cognitio. 4»
jfi. de Carboniano editfo. Zangerus dc exception.
part. 1. cap. 1. num. 55.& fieqq. Et quamvis il!a,
qux fiummatim cognoficebantur, frequenter etiain
depiano cognofici ik expediri dicerentur,dum judex
non pro tnbunali, fed cum jain inde in planum
defcenderat locum, oflicium fuum impertiebatur,
( adde Sigonium dejudiciislibr. 1. cap.~j.in med.y
tamen non femper de plano & fiummatim co-
gnofcere, idem fuit; in quantum plura, quse
fummatnn exponebantur, non de plano fed pro
tnbunali tantum potuerunt expediri; veluti da-,
tio poileifionis bonorurn ex Carboniano edidto ,
quse fummaria quidem caufae cognitione prae-
mifsa concedebatur. LCarbonianum 3 .^.caufice4.ff*
de Carbon. cdiiio. L 1. §. ji ea i/\.jfi. de ventrein
pojfiejfi. mitt. alibi tamen, quam pro tribunali, haud
danda fuit../. bona 3. §. pen. jfi. dc bonor. pofi-
f&ffion. I. utiie 2. §. dies ,1. jf- quis ordo in bon.
pojfiejfifiervetur. D.Noodt tracl. dejimjditl hbr. 1.
Cap. 10.

4. Locus autem eft fummarise cognitioni in
plerifque interdi&is de poileifione temporaria
agentibus, ut latius dicendum in materia intei-
didorum ; in actione ad exhibendum , bono-
ruin pofleffione ex Carboniano edidlo , aliifque
fecunduin leges paulo ante allegatas; nec non in
extraordinariis cognitionibus.cc perfecutionibus:
cum nec hx habeant ordinarii juris executionem.
/. pecunice verbum. 178. §. atiionis verbum. 2. jfi
de verbor.fignif. /. qm mutuam 5 6. §.pen.ff.man-
dati. tit. jfi. de extraord. cognit. plura vide enu~
inerata apud Zangerum de exception.part. 1 xap. 1
num. 60. Mores quoque hodierni in inultis or-'
dinarii juris executione remifsa, ac amputatis li-
tium ambagibus, fummarie caufam agi induxe-
runt, veluti in negotiis matrimoniaiibus egt-re-
giement van de Staten Generaal ann. \-6s6. 18.
Martti artic.41. prQvifioneel accoord tujfichcn Hol-

Qj.1 2 land

1

-ocr page 324-

" ii i B. V.

Jandetl Zeelmd f. Mmii 1607. art.i 2. & «rf^er
provifioneel aceoord 11. funii 1674. an.29. Zan-
gcrus d.part. 1. 1. »««*. 60. verf. vriceftmo
fecundo Garpzov. defin. fiorenf part. 4. confiit. 2 3.
defin. 14. in rationum redditionibus, liquidationi-
busj cuftodia civili (gyfielinge) & oppofttionibus
adverfus executionem aut decreti interpofitionem
faciendis. Ampliatie van d^infiruttie van den liove
van Uolland 21 .Decemb. 1579. art. 13. Rebuftus
ad confiit. reg. traff. defientent. execut. art. J.glojf
9. nutn. 14. Neoftadius Curice Holiand. decifi
34. in controverftis ad iaituum publicorum vio-
lationem ac tranfgreftionem legum venatoria-
rum pertinentibus. Placc. van Ksyfier Carel van
°t kprt recht iti fiuck^ van de Wildernijfen van den
lefien fulii 1545. item ordonn. op de rechtdagen
over de uuildernijfe van Holland &c. 20. f ulti
Atino 1622. in quseftionibus maritimis apud rei
maritimse prsefeftos ventiiandis. Infiruttie vande
Staten Generaal voor de Kjtmeren der Admiraliteyt
anno 1597 art- 14« 15- 3o- in caufis fraudati
cenfus & impofitionum publicarum.^/dczfo ordin.
Jiollatid 18. Decembr. 16-jj. in iite deaiimentis
non de pra:terito, fed de pra?ienti vel futuro prse-
ftandis. Gratianus dificept. fiorcnfi. cap. 33. num.
12. &fieqq.

•). Quod fi lis principalis fummatim agitanda
fit, fummarie quoque tra£tanda: erunt contro-
verfix in eam incidentes & ejus occafione natae;
ne alioquin pereat priviiegium iitium adbrevian-
darum certis in caufis datum. Et, fi lis in primo
judicio fummatim ventilata fit, lege non repu-
gnante , etiam per appellationem deiata ad judi-
cein fiiperiorem, eodern modo fummarie ad fi-
nein perducenda eft; cum nec per appellationem
qualitas caufe , feu natura ejus ac priviiegium,
mutari poffit. Vincent. Carocius decif. 115.
Zangerus de exception. part. 1. cap. 1. num. 60•
njcrfi. vicefimo Jeptimo. Si tamen is , qui parata
poterat ekecutione atque ita cognitione fummaria
confequf fibi debitum , ordinariam eiegerit liti-
gandi viam , renunciare Jiti caeptje poteft ad-
verfario invito , & fummario judicio ac parata
executione facere debiti perfecutionem, nam &
is, qui interdifto unde vi experiri poterat, aut
interdidio uti pofifidetis, fi pra:termifiis iiiis cx-
perit rei vindicationem intentare, non prohibetur
petitorio pendente ad interdida ilia , adeoque
fummaria judicia redite; cum non videatur pof-
feflioni renunciafte, duin ccepit vindicare. l.natu-
raliter. 12. §.1 .ff. deacquir. velamitt.pojfejj.l.cum
fundum i%.\.i.ff.de vi & vi arm. Cuiaccedit quod
Jiberum unicuique fit, mutato petitionis libello,
non modo rem aliam petere , fed & aiiam loco
prioris perperam mota: intentare aftionem ; ut
probatum tit. de edendo; & facit pro hac fenten-
ria. l.fifie non 4. §. fi ex conventione 4. ff. dc re
judicata. Andr. Gayl lib. 1. obferv. 60. num.A..5.
Rebuffus ad confiit. reg. tratt. de literar. obiigat.
art. 6. glojfi. 3. ntim. 7. Carocius decifi^ 7. diflent.
Berlichius part. 1. comiufi. 80. wm. 23. ibique
BD. citati,

t 1 t: 1.

6. Infuper aliud judicium civile eft, aliud
criminale , in quo ad pcenam capitalem, corpo-
ralem, aut pecuniariam fifco applicandam conten-
ditur. arg. /. ult. Jfi. de privatis deltttis. I. ult.Jf.
de furtis. I. quodfienatuficonfiultum 6. i.y.^.j. l.ult.
jf. de injuriis. I. ult.jf. ad leg. 'Jui. peculat. §. 2. &
ult. Infitt.de pubiic. judictis. Julius Clarus %.fin.
qucefi. 1. ntim.2. &Jeqq. Zangerus de exceptionib.
part. 1. cap. 1. num. 35.^ feqq. Quamvis aliis
placeat , etiam tunc civile judicium efle, cum
fola pcena pecuniaria exigitur , licet fifco appli-
canda; veluti, cum aftione populari quis pcenam
petit, adtori partim , partim fifco cefluram; ut in
/. legeCornelia 25.§. uit.Jfi. adSenatufic.Siian. Quo
tamen cafu iatius judicii privati denominatio ac-
cipitur; cum alioquin popuiaria judicia a priva-
tis diftare in multis, ex tit. de popularibus adiio-
nibus manifeftum fit. Eoque feniu latiore verum
eft,hodiernis quoque moribus civilia magis quam
criminaiia judicia efte , in quibus ob delidtum
non nifi mul<5ta pecuniaria exigitur, accufatori,
delatori, & fifco pro rata tribuenda,- ea vero tan-
tum efle criminalia, in quibus agitur de corpo-
rali coercitione, Carpzovius defin. fior.part. 4.
confiit. 42. dcfi. 2. & 3. Nec Jevis in hujus
controverfiae decifione etiam quantum ad lio-
diernam praxin utilitas eft, quoties perpenditur,
multifariam inter judicia civilia & criminalia in-
terefle , ut dicetur tit. de public. judiciis; in-
terim videri poteft Clarus. d. §. fin. qucefi. j.

7. Quod fi eodcm de' fa6to & civile & crimi-
nale judicium principaliter moveri poflit, veluti
de falfo, de Jromicidio, de vi, ac fimilibus juxta.
/. tinic. C.quand. civii. atfio criminali prcejud. l.mde
23. §. fii dolo 9. Jf. adleg. Aquil. §. 11. Inflit.
eod. tit. I. de fide 16. C. ad l. Cornel. de falfis.
I. i.C.fi quis aliqucm tcfiari prohtb. videtur jure
Romano fuifle in poteftate laefi , utrum civile
prius , an prius criminale voluerit judicium
exercere, atque adeo vel perfequi primo priva-
tum damnum, vel publicam expofcere criminis
ultionem. /. unic. C. quand. civil. affio criminaii
prcejudicet. I. inde 2 3. %.fi dolo 9. ff. adlcg. Aquil.
I. interdum 4.jfi. de public. judiciis. l.prcetor ait 2.
§. hoceditto 1. jf. de vi bonor.rapt. Neque obflat,
quod a D. Pio & refcriptum & decretuin diciturs
fidevi &pojfiefifione vel dominio quaratur , ante
qncerendum ejfede vi,qt/am de jureproprietatis vel
pojfeffionis. I. qui ccetu 5. §. I. ff. ad leg. Jul. de
vipubl. I. fi de vi. 37. ffi. h. t. Non enirn alia
legis utriufque fententia eft , quam quod , ii
quis de proprietatis aut pofleflionis jure conten-
dere velit, & practerea conqueratur de vi, fe
fcilicet vi de pofleflione rei controverfae deje-
<5tum efle, prius de vi quaeftio, feu interdidtum
■unde vi ad recuperandam naturalem rei litigiofac
pofleflionem, a judice terminari debeat ; idque
iecunduin imperatorum aliorum conftitutionem,
verbis plenioribus legis utriufque fuperioris fen-
fum explicantem: incerti juris non efi, inquiunt,
orta proprktatis & pojfiejfimii Hte, priuspojffeffio?

-ocr page 325-

De judictis, etubi

fils opOYtere decidi qticefiionem competentibm nffio-
rabm ; ut ex hoc, ordinefnffo, de dominii difcepta-
tione probationes ah eo, cjm de pojfiefifione vittus efi,
exigantur. Adde /.13. C.de rei vindic. 1.3. C. fin. re-
gundor. §.4.lnfiit> deinterdiliis. Prseterquam quod
& ipfa ratio naturalis abunde diftat , inutilem
prorfus futuram interdidi , adeoque prseparatorii
judicii, ventilationem , poftquam jam principalis
de proprietate lis autoritate rei judicatse diremta
eft. Nedicam, tantopere leges favifte reftitu-
tioni fpoliatorum ante omnia faciendse, ut, licet
quseftio momentanese pofteflionis > per interdi-
ftum agitanda, nibil cum judicio criminali com-
mune habeat, nec ejus prseparatoria fit, tamen
in l. 1. C. de appellat. refcriptum inveniatur ,
prius de poffiefifione pronunciare , & ita crimen
violentice excutere prcefidem provtncice debuiffe;
quod & confirmatum in i. fi quis ad fie 7. C. ad
legem cjul. de vi publ. vcl privata. Htfi enim
concurrente civili & criminali judicio, utroque
principali, ex eodem fafto , relidtum fuifte ar-
bitrio lscfl , quonam prius experiri velit , jam
diftum fit; tamen quia pofteflionis momentanese
quseftio fummatim tantum interdido tra&atur,
nec longiorem inducit moram , confultius vi-
fum fuit, earn ante criminale de violentia judi-
cium terminati potius, quam pendente criminali
accufatione vim paifum interim poifeflione rei
commodifque ejus fraudatum manere. Si vero
non ex eodem fa£to,c|e quo haftenus, fed diverfis
cx caufis civile & criminale judiciUm moveatur,
dum forte maritus uxorem adulterii accufat, uxor
dotis petit reftitutionem , regulariter prius cri-
minale , tanquam majoris moffienti, terminan-
dum eft. /. adulterii 33. C. ad Jul. de adulter.
I. ult. C. de ordine judicior. arg. l.per minorem 54.
ffi. h. t. eoque facit quodammodo inftrudio Cur.
Holland. art. 48. & ediftum Philippi regis de
jufiitia criminali, anno 1570. 9. Julii art. 62.
Quin & , ft negotii civilis difceptatio inftituta
fit, & in eam forte incidat criminalis quseftio ; fi
quidem ha:c prsjudicialis fit, fic ut abfque ejus
definitione terminari nequeat caufa civilis jam
cxpta moveri, etiam tunc prius de criminali qua:-
ftione judicium finiendum eft, veluti, fi fcriptura:
aut teftibus, ex quorum fide ftabit cadetve tota
caufa, falfitatis aut fubornationis crimen obje-
ftum fit ; curn univerfaliter verum fit , prius
quseftiones prsejudiciales terminandas effe. arg.
/. fiundum 16. l.iy.iS.jf. deexception. l.i. §.1.
jfi. fiamil. ercifi. Bruneinannus adl. 2. 4. C. dc
ordine judiciorum. Uti ex adverfo , quia fervis
alia:, alise liberis hotninibus jure Romano pcena:
fuerunt propofita:. /. 1. §. \.2.ff. depcenis. fi quis
criminis accufabatur, de cujus ftatu controver-
fia fuboriebatur , liberne an fervus eftet, ante
criminale judicium liberalis caufa fuo ordine per-
agenda fuit; quoniam neceffe erat, ante fciri,
fi deli&um probatum fuerit, utrurn ut in liberum
& ingenuum, an ut in fervum oporteat judiciutn
conftitui. /. fi (rimen 3. C de ordine cognitionum. |

t^UlSQUE A&ERE Ett. $'0$

cui non abfiffiiles funt fadorum fpecies occur-
rentes in l. quoniam 26. C. ad leg. Jul. deadult•„
l.prccfes provtnctce 8. C. adleg. Fabiam de plagia-
riis. Si tamen appareat, morandae tantuffi folu-
tionis gratia falfi crimen a reo teftibus objici vel
inftrumentis, conftitutum fuit, nihiloffiinus, lal-
va in pofteruffi executione criminis, debitorem
ad folutionem compelli oportere. /. fiatisz.C.ad
leg. Cornet. cle fialfis. fic ut non tam criminaliter,
quam potius civiliter, difcjuifitio de fide inftru-
menti aut falfitate objefta apud judices pedaneosj
in lite pecuniaria datos , inftituenda eifet. /. fi
iispecuniaria n.C.adleg. Cmtel. defalfis. Quod
& fatis manifefte a Valeriano & Gallieno con-
ftitutum fuit, dum juflerunt , ut , cum civiii
difceptatiom principaiiter motcc qucefiio criminis in-
cidit, vctcriminiprius infiituto civilis caufia adjun-
gitur,judex non quidem pra:cife debeat, fed pof~
fit eodcm tempore utramque dificeptationem fiua Jen-
tentia dirimere. I. pen. C. de ordine judic. Et hoc
ipfum efie puto , quod & Conftantinus voluit
in /. 2. Cod. Theodofiani ad leg. Cornel. dc falfis,
dum de illo litigante loquitur , qui falfifirepitum
intulit, ac proinde non in univerfum pracepit,
ut femper cxpta civilis difceptatio, non obftan-
te falfi obje&ione , ad finem perduceretur : (qua
enim obfecro ratione id poterat , cum judici ju-
fta adverfus teftes aut inftrumenta ha:reret fufpi-
cionis caufa , impediens quain maxime, ne ei
per tales probationes fiat veri fides ; fine qua
tamen dirimi litetn non poffe palam eft) fed po-
tius tunc demuin, cum judici appareret, non
nifi percaluinniam litis protelanda: causa adduci
falfi allegationem. Nec alio de cafu inteliigenda.
l.pen. C. adieg. Comel. de falfis. quippe in quam
uti fententia , fic ipfa verba d. I 2. Cod. Thcodo-
fiani, apparent ex parte tranftata. Vide paulo
alitet fentientes Cujacium libr. 20. obfierv. 25^
Perezium ad tit. C. de ordine judiciorum. Meye-
rum coiiegio Argcnt. adPand.h. t. num. 145.
146.

8. Adha:c plures alia: paflim obvia: funt fpe™
cies judiciorum; dum alia prseparatoria funt, alia
principalia, alia publica , privataalia: qua:dain
petitoria , qusedain poffefforia , ut tamen in
concurfu pofleflorium priino finiendum fit, ut
paulo ante notatum; etiamfi, petitorio jam pen-
dente , polfefforium demum fuiffet inchoatum.
/. cum fiundum 18. §. 1. jf. dcvi & vi armatd.
I. naturaliter 12. §. I. ff. de acquir. vel amitt.
poffejf Pra:terea nonnuila univerfalia dicuntur,
veluti hereditatis petitio , familise excifcundse
aftio ; qusedam generalia , ut tutela: judicium ;
plurima fingularia , ut rei vindicatio, comrno-
dati, depofiti, & fimiles adiones. Itidem vet
in rem funt vel in perfonam; vel bonse fidei, vel
ftricti juris ; & , ut generaliter dicam , tot fere
judiciorum divifiones adDD. recenfentur , quot
funt aftionum. Cseterumde judiciis iata: fuerunt
leges Juiise, altera privatorum , altera publico-
rum judiciorum. Legis Julise privatajudicia con-
,Qs3 l

-ocr page 326-

———

——

—

"'•—VW'

1111

gio - L i B^ V»

-cernentis, veftigia quaedam in Pandedis fuper-
■funt; etenim ea cautum iegimus, nejudexar-
bitrium ejus rei , de qua judex eft , recipiat,
neve in fe jubeat compromitti. l.fed fi in fervnm
,9. §.fiqnis judex 2. jfi.de receptis. ne minoran-
nis viginti judicare cogatur. /. cum lege 41. jf. de
receptis. ac denique de prorogatione jurifdidio-
.nis, /, confienfijfie 2. §. convcnire 1. jf.b. t. Briilo-
nius antiquit. tibr. 4. cap. 7.

9. Conftituunt judicium perfonse tres princi-
pales, actor, reus, & judex. Pra:ter quos etiam

\perfonae minus principaies funt , vel adori &
reo infervientes , quales advocati , procurato-
res, defenfores ; vei judici , quales afteflores,
tabeiiiones feu fcribce , apparitores & executores
litium , aliique fimiles. Quin & hodie iiiis in lo-
cis, ubi prsetores judiciis intereile moris eft , ut
liomine principis teiam judicii exordiantur, &
audoritatem rei judicatae praftent, non a tri-
bus , fed potius a quatuor perfonis judicium
conftitui, videlicet pratore, judicibus, adore,
<k reo , obfervatum a Lamberto Goris adverfia-
rior. traCt. 3. cap. 6. num. 14. Actor eft, qui ad
judicium provocat; reus, qui provocatur : ad-
eo ut fola provocatio in judiciis duplicibus,
in quibus uterque adoris & rei partcs iimul ob-
tinere dicitur, demonftret, quis adoris quis rei
munus teneatur obire ; nlli iimui provocatione
per ambos fadta, res forte difcernenda fit. /. m
tribus 13. /. 14. jf. b, t.

10. In utroque neceffe eft , ut legitimam
habeat perfonam ftandi in judicio : unde non
fervi tantuin, qui jure civili pro nuiiis habiti,
^ed & impuberes , furiofi, prodigi , aliique fi-
miles, a iimine judicii repeilendi funt, tit. C.
tpii legit. perfion. fiandi in judic. uti & collegia
illicita, etfi tolerata fint, qualia fectarum diver-
farum varia apud nos. Vide tit. quod cujujque
iiniverfit. nomine. in hoftico quoque beiii tem-
pore commorantes , nifi fpeciatiin ab ordinibus
generaiibus , aut iilius provincis, inquaiismo-
venda eft, agendi iicentiain obtinuerint; ftc ut
liaud fufficeret , quod falvi condu&us dipio-
mate muniti prafentes eifent. decreto Ordin. Ge-
Ticral. z.Ocfobr. 1590. & dccreto Ordin. Holl. 29.
Offobr. 1590.V0I, 2.placitorumpag.2209. Sim.
van Leeuwen ccnfi.forenfi.part. 2. tibr. 1. cap. 1 o.
Vum. 1 3. refponfa JCtor. Holiand. part. 1. confil.
289. Groenewegen ad tit. C. qui legit. pcrfion.
fiand. injud. bab. aut aliis fuas ceffiflent aftiones;
exceptis folis a&ionibus ex mercatura, cum ho-
ftibus haud interdida , natis. d. confil. 289.
Filiumfamilias quod attinet, jure quidem llo-
mano obtinuit, quod perfonaii femper potuerit
adione conveniri , five iiia ex contra&u five
ex deii&o nata elfet, uti ex omni caufa (ex-
cepto mutuo) potuit ut paterfamilias obligari.
I. filiusfamilias 39. jf. de obligat. & aition. I. licet
3. §.e.v jurtiva 12.jf. de peculio. /. tam ex contra-
ftibus tj.jf.b. t. fed executio ficri haud potuit,
iiifi ille paterfaroilias fadus eftet, quo fenfu no-

/

T I T. I>

men filiifamilias rnorte patris dicebatur bonum
fieri, & Macedoniano Senatufconfulto mutuum
in filiisfamilias improbarite , cauturn fuit, nul-
tius pojfe filiijamiltas nomen expcftata morte patris
bonum ficri. /. 1 > fifi. de Senatufic. Macedon. aut
nifi haberct caftrenfe vel quafi caftrenfe pecu-
lium, vel adventitium quatenus illud ei erat ex
lege acquifitum, vei dcnique profectitium, cu-
jus intuitu pater conveniri poterat peculio tenus.
d.t. 3. §. ii . jf. depecutio §. 10. Infiit. de afiion.
Quod fi in rem a&io eflet , fi quidem rei intui-
tu, quae in profeftitio computabatur pcculio,
folus pater conveniendus erat; fin in caftrenfi
vel quafi caftrenfi peculio, folus filiusfamiiias ,
tanquam pro patrefamilias in hifce habitus. At
fi res adventitio plenoaccenfita fuiflet, in filium-
familias adhibito patris confenfu ; fi minus pie-
no , in patrem accedente confeniu filiifamilias
adio danda fuit. /. ult. in finepr. & §. 3. C. de
bcnis qwc libcris. Agere vero potuit filiusfamilias
libere de caftrenfi vel quafi , ut paterfamilias; de
profeditio pater; de adventitio non plcno patcr
concurrente filiif. voluntate, nifi is minor eflet;
de pleno filiusfamilias patre confentiente ; qui
& ad confenfum interponendum a judice adi-
gendus fuit. d. l.ult. in finepr.& §.3. C.debon.
qualiberis. Si tamen abeflet pater, ac periculum
in mora videretur , nec eflet, aut ageret pro-
curator ejus , foli filiofamilias liberum fuit has
exercere actiones. /. fi tongius 18. §. 1. jf. b. t.

1. fitiusfiamilias 8. jf. de procuratoribus. fub qua
limitatione , ex jure veteri , & mutatione ob
mutata a recentioribus imperatoribus peculiorum
jura, inteiligendum eft, quod a Paulo traditum
eft, in /. 9. jf.de oblig. & attion. fiiiumjamilias fiuo
nomine nullam aftioncm babere , nifi injuriarum,
tj quodvi aut clam & depofiti & commodati. Sci-
licet, nifi in aliis adionibus movendis pater abfit,
vel nifi talia fint peculia , de quibus filiofami-
iias experiri jure novo datum eft , fecundum
leges ante addu£tas. Sed, cum nunc apud gen-
tes plerafque, faltem viciniores, ufu reccptum
fit, patriam poteftatem majorennitate, nuptiis,
ac fimiiibus aiiis modis evanefcere , quibus Sc
tutela extingui folet, ut dictum tit. de adoptwn.
confequens fuit, ut, omiflis iftis peculiorum di-
ftin£tionibus, liberi fuperftite patre, fi quidem
minorennes fint, minorennium , fin majoren-
nes , majorennium utantur jure in qusftione,
an legitimam habeant in judicio ftandi perfo-
nam.

11. Minores ipfos quod attinet, uti jureRo-
mano , ita & nunc eos curatoris autoritate defti-
tutos a limine judicii repelJi, obtinuit, fic ut,
licet de jure civili nrinoribns invitis curator dan-
dus nonfuerit, ad litemtamen fueritiifdem pra.1-
ficiendus. §. inviti 2. Infiit. de curator. l.in rebus

2. C. qui legit. pcrfion. fiandi in jud. non babeant.
HugoGrotius manuduft. adjurijprud. Hoti. lib. 1.
cap.8. num. 6. & fieqq. Et quamvis momenta-
nex pollcflionis adionem a quacunque perfona

adeo-

-

-ocr page 327-

De Judiciis3et ubi

adeoque & a minoribus, exerceri pofTc, placue-
rit Imperatoribus, ad id, ut fpoliatus ante omnia
reftituatur, vel adverfarius in poffeilione turbare
definat. /. ult. C. qui legit. perfon. ftand. injud.
junft. /, unic. C. fi pcr vim vcl alio modo abfientis
poffiejfi, turbata fit l. momentanece 8. C. unde vi.
noftris tatnen moribus ne fic quidem minorem
fine curatore in judiciis admittendum efte, teftis
eft Groenevvegen ad d. /. ult. Leeuvven cenfiur.
part. 2. libr. i. cap. 10. num. 8. An autem ur-
gente neceffitate minores, & qui juris interpre-
tatione pro talibus habentur , debitores fuos aut
res eorum fiftere ( feu arreftare ) poffint, auto-
ritate curatoris deftituti,fi de rato caveant, dixifii,
dcin jus voc.num.i 4-Si tamen minor fine curatore
in judicio fubftiterit, errore forte pro majoreha-
bitus, atque adeo nulla in perfonam ejus exce-
ptione oppofita exclufus, fententia quidem ad-
verfus eum pronunciata nullius momenti eft.
I. cum & minores 4. C.fiadverfi. rem judicat. fed
pro eo lata effeftum fortietur : minoribus enim
astas in damnis fubvenire ; non in rebus profpere
geftis obefle confuevit, /. noneominus 14. C.de
procurator.

12. Csterum non minus in caufis criminali-
bus , curatore demum autore, in judicio fubfi-
ftere minoribus datum fuit , five accufatores
eflent, five accufati. /. clarum 4. C. de autorit.
prcefiandd. Sed cum noftro jure privatus nullus
criminaliter accufet, fed foli prsetores , advocati
fifci, aiiique fimiles nomine publico ; & exemplo
filiorumfamilias etiam minores , ( fi forte ad
prarturam Contingeret eos ante legitimam admo-
veri setatem , ) in publicis caufis pro majorenni-
bus babendi fint. arg. I. filiusfamilias 9-ff.dc his
qui fiui vel alien. jur. fiunt. nihii vetat , quo
minus fine curatore folennes Bc publicas inchoent
ac abfolvant accufationes. Quin & miiiorem ac-
cufatum fine curatore in judieio ftare pofle &
debere, flc ut fupervacua eo cafu habeatur cu-
ratoris autoritas, a pragmaticis invenio traditum,
ac ftatutis pariter multorumque autOritatibus
firmatum a Groenewegio ad /.4.C. de autorit.prce-
ftandd. Sim. van Leeuwen ccnfi. fior.part. 2. libr.
l.cap.10. num. 12. Gotofredo in not. ad d. I. 4.
Quod haftenus verum eft, quatenus interrogati
de crimine minores, ipfi de fuis tenentur factis
refpondere, non curatoris fui, fed proprio ore:
quo videtur per allufionem refpexifle HugoGro-
tius manuduif. ad juriffr. Holl. lib. 1. cap. 4. m
pr. alioquin enim, quin ad defenfiones in lite
criminali faciendas curatoris autoritas adhiberi
poffit ac debeat, dubitare non finit conftitutio
Philippi Hifp. Regis, ordonnantie op de criminale
juftitie 9. Juiii 1570. art. 61. qua cautum ,
minori accufato curatorem affiftere poffe, ac de-
fenfiones pro eo proponere; ufque adeo, ut,fi
curatore careat, judex ei debeat curatorem ad-
jungere, qui pro ipfo verba faciat ac intercedat;
idque conveliienter juris Romani difpofitioni,
fecundum quam omnino pulfatis in criminali cau-

qjj i s qu e agere etc. £11

sa minoribus adefle jubentur curatores; cum
cautius & melius fit, cum fuafione perfe£tiffima
refponfa facere minores criinenque difcutere; ne
ex fua imperitia vel juveniii calore aliquid vel
dicant vel taceant, quod , fi fuiflet prolatum *
vel non expreflinn , prodefle eis poterat , & a
deteriore calculo eos eripere. l.clarum/\.C.de autor.
prccftandd, Jure quoque Canonico indudum
fuit, eum, qui annum implevit quartum & de-
cimum, in matrimonialibus , & beneficialibus,
ac aliis fpirituaiibus , nec non ab eifdem depen-
dentibus caufis, perinde ac II major viginti quin-
que annis exifteret, ad agendum vei defenden-
dum per fe vel procuratorem admittendum elfe.
cap. fi annum 3. de judtciis in 6. cap. exparte 14.
extra de refiitutione fpohator. Gotofredus in not.
ad l, 2. C.qui legit. perfon.fiandi in judic. Monta-
nus detutclis cap.33.num. 61, <&feqq. Carpzo-
vius defin. for. part. 4. confiit. 2 3. defin. 14. ut ta-
men tutius atque confultius noftri cenfeant pra-
gmatici, ad caufas hafce curatorem, (li non fit)
peti, cujus autoritate de negotiis hifce lis peraga-
tur, quatenus judex arbitrari forte poflet, eam
debere intervenire.

13. Majoribus autem , legitimam perfonam
ftandiin judicio habentibus , sequiparandi, qui
aut veniam setatis impetrarunt, aut per nuptias
patria vel tutoria fuerunt liberati poteftate ; fe-
cundum ea quse latius tit. de minoribus fuere
tradata. Qt^ae adeo vera funt, ut & de rebus
immobilibus in judicio poft impetratam setatis
veniam fubfiftere fine curatore queant,non modo,
fi pleniffima eis venia cum alienandi poteftate
tributafit; fed&fi fecunduin Romani juris nor-
mam eis indulta , ut quantum ad immobilium
alienationem a minoribus cseteris diftincti non
fint. Neque enim illa minorum omninm exe-
quatio circa immobilium alienationem , five ve-
niam impetraverint five non, in alio confiftit,
quam ut utrobique non fine decreto alienatio
rata fif /. pen. C. de his qui ven. cetatis. nequa-
quam in eo , quod curatoris autoritate vel ad
alienandum vel ad litigandum opus eftet. Loque
facit, quod generaiiter conftitutumfuit, adolef^
centem, cujus curator a fententia contra mino-
rem iseta appellaverat, fuo pofle nomine appel-
lationem exercere, fi interim veniam ajtatis im-
petraverit, aut ad iegitimam pervenerit setatem.
l.fiattor. 10. C. dc appellat. Sande decifi. Frific.
libr. 1. tit. 2. defin. 1. Groenewegen ad l. ult. C.
qui legit. perfon.fiand. in judic,

14. Ex adverfo minoribus affimilata: noftris
ac aliarum plurimarum gentium moribus mulie-
res majorennes maritis junda: , ac maritali fub-
jedae poteftati; de quibus itidem tit.de minoribus.
Quamvis ergo jure civili uxor arque fine marito,
ac maritus fine uxore,potuerit in judicio fubfiftere
in caufis propriis , arg. /. 1. §. fiecundoloco 5 ,ff'.
dcpofiulando, fic ut & marito uxor proponatur
mandafle litem fuam in judicio peragendum. /,
non eo minuf. 14. C. de promratQr, nec uxor

-ocr page 328-

5 13 -l L i b. V.

pro marito, vel lharitus pro uxore, potuerit con-
veniri. tit. C. ne uxor pro marito, hodie tamen
uxores pro fe in judicio ftare non poile, fed pro
hismaritos, a quibus eas defendi asqUuin Jufti-
niano vifum , praxis quotidiana abunde diftat,
five-a6tio intentanda, five per alios mota, UJtorio
nomine "excipienda fit, five ageudi jus ftante de-
mum matrimonio cbmpetere csperit, five nuptiis
vetuftius , a muiiere, aut in mulierem etiamnum
innuptam potuerit exerceri. Chriftiiieus adMech-
kmenf. tit. 9. aU. i. Lambert. Goris adverfar.
tr,0. 1. cap. 4. nmn. 5. 6. Ant. Matthseus de
duBion. libr. 1. ckp. 5. nitm. 6. ( vide tamen de
jureSaxonico Carpzovium def.for.part.i. confi.i.
defi. 31. 32.) adeo ut feritentia adverfus mulie-
rem fine marito, perpetuo tutore fuo , litigan-
tem lata, nullius plane momenti futura fit, per-
inde ac fi adverfus minorem indefenfum iata
eifet. arg. /. cuni & minores 4. C. fi advcrfi rem
judicat. Chriftmeur; vol. 2. decifi. 153. num. 4.
Oroenewegen nd rubric. Cod. qui kgit1 perfion.
ftand. in judic. Rodenburch , dejure conjug. tit.
\: cap. i. num. 1. nec executioni dari poflit, non
tantum matrimonio durante, fed nec folutoeo,
In mulierem aut boha ejus, ii inotio illis in locis
inulier cum viro domiciiium foveat ac litigaverit,
iu quibus nec ex contraftu fine viri autoritate
celebrato poflet matrimonio foluto inquietari;
veluti in Hollandia. Nam fi illo in ioco degerent
conjuges, litcmque clarn viro uxor fuftinuiflet,
tibi ex contradu iine viri autoritate celebrato vi-
duas aut heredes earum foluto matrirnonio con-
veniri poife, iex municipalis indulfit; ut puta ,
"Ultraje&i, rationem non video, curnonetiam
ex causa judicati ipia vel heredes ejus, nuptiis
diremtis , executionem deberet fubire; etenim
injudiciis quoqUe quaft contrahi iite conteftata

6 feritentia fubfecuta, ficut ftipulatione contra-
hitur, tralatitium eft ex /. licet 3. §. idem ficribit
T i. ff. depeculio. ac manifeftum infuper, hacra-
tione non magis ex judicato, quam ex contra&u
Isedi maritum , executione demum fafta ex quo
defiit maritus eife. Nec me movent , quse a
Rodenburgio diflentiente in medium addufta.
tratt. dejure cOnjug. tit. 3. cap. 1. num. 1. a contradtu
enim proprie didto ad judicia flrmam argumen-
tationem in omnibus non efle , uti iibens con-
cedo , quoties evidens apparet diverfitatis ra-
£io; ita , cum nulla fuppeditetur talis quantum
ad quajftionem prsefentem , fed ex diftis ea-
dem utrOque in cafu militet, non eft, cur a
contraftibus hac iri parte defcendens ex judicato
obligatio fepararetur; maxime fl confideres, fu-
turum alioquin abfurdum illud, quod major pri-
vatse mulierum Conventioni tribueretur vis,
quam publlcae retum judicatariim auftoritati; etfl
longe magis ab adtibus judicialibus quain extra-
judicialibus abeife circumfcriptionem, adeoque
minus in judicio , quam eX:tra illud , mulieres
ex fexus fui fragiiitate periclitari, in aperto fit.
Frivolum vero eft, quod de majore a rerum do-

T i t; I.

mefticarum curis avocamento in uxore litigante
quam contrahente ,' adeoquc majore pra:judicio
maritis per judicia quam per conventiones infe-
rendo , ibidem eft traditum : poftquam obtinuit'
iitigantium prseferitia in judiciis haud opus efle,
fed & abfentes & jprsefentes relinquere procurato-
ribus fuis caUiarumque patronis litium fuaruffi
difcuflionem. E>e csetero in Hollatidia ac Ultra-
jedti tain ampia rnariti poteftas eftj ut &invit^
uxore liteffi pro ea ac nomine ejus inftituere pof-
iit aut excipere j ratumque futururrifit, ac non
modo profuturum , fi viftor evafcrit i fed & rio-
citurum uxori reluftanti , ft calculum deterio-
rem a marito litigante reportari contingat, nec
iterato poft folutum matriinonium eadem de re'
vidua heredefve ejus pofllnt litigatrim ire. Ro-
denburch de jure conjugum tit. 3. cap. 1num. 21.
Quod & alibi receptuin efte, teitatur Chaila-
i neus ad confiuet. Burgund. rubr. 4. §. 5. rium. 3 6,
vel 37. Tyraquellus de rettdtt. gentilit. §. io.
I glof- unic. num. 11. nec a Romani juris ratione
alienum eft; quo, cum nufpiam minori tributa
: invehiatur facuitas obiOqUendi fuo curatori, li-
tem curatorio nomine movere deiiderariti, etiam
nuncpoteftas ca mulieri, in minorum ordiriem
per nuptias redaftse , & marito veiut tutori fud
obnoxise, aiferenda non videtur. Ne dicam, iic
viam apertam fore , qua lsefionem haud levem
fepe fubiret uxoria res; dum blanditiis, precibus,
& lachrymis veris fiftifve exoratus in mifericor-
diam, etiam intempeftivam, pronior muliebris
animus, intercederet, ne prudens, ac invigilans
"commodis uxoriis maritus , lites , non1 fine di-
fpendio diiferendas, moveret. Et licet Ultrajedti
immobiiia uxoris bona fine confenfu ejus alie-
nare nequeat maritus, prole communi necduin
beatus , nulla taffien inde legitima fequela de-
duxeris, eum ergo nonnifi ex mulieris volun-
tate de iifdem poife litigare ; cum utique mani-
fcftum fit, confervanda: potius & retinendse rei
causa, quam alienandi mente , ad judicem iri,
Nec eft, quod quis hic a marito contra prohi-
bitionem uxoris in lite fubfiftente coliufionem
prjevaricationemque jure timeri, atque ita rerumt
uxoriarum diflipationem dolofam imminere pra:-
fumat ; cuin non modo bonus quifque in du-
bio credendus fit , donec contrarium probe-
tur , fed & ipfa mulier, fi indemnitatem qua»
cunque ratione propter ifta nequeat a ffiarito
exigere , fibi ipii iffiputare debeat, quod fponte
fefe fuaque viri talis tutelse fubmifit. diifentit
Charondas fiur la coufiume de Pdris artic. 23 3.
Ufque adeo autem hxc de uxore ad iitem non
admittenda , deque marito velut tutore pro ea
litigante, vera funt; ut neque ceifio bonoruirt
a marito fa£ta ullam hac in parte mutationem
efliciat; cum maritus cedendo bonis maritalem
tamen non ceflerit poteftatem & jus tutelse in
uxorem ac bona ejus; Rodenburch dejure conjug.
d. tit. 3. cap. 1. num. 13. neque bonorum inter
conjuges feparatio, quse non a magiftratu pra:~

-ocr page 329-

De JudiciiSj et ubi

mifsa caufe cognitione, fed privata tantum con-
ventione contigit, jus hoc agendi marito tollat.
Rodenburch d. tit. 3. cap. 1. num. 14. Neofta-
dius depattis dotal. defin.i.in notis, neque pacto
dotali five publico ftve privato id agi cum eftedu
poffit, ne maritus pro uxore in judicio fubftftat,
fed ipfa fine viro, luo nomine fuoque litiget ar-
bitratu. Eft enim jus illud publicum , nuptiis
muiierein rnariti poteftati ac tutelae fubdi,adeoque
tanquam minorennem non habere legitimam
perfonam ftandi in judicio pro fe ; cui juri pu-
biico privatorum padis derogari , leges fion pa-
tiuntur; cum generaiiter conftitutum fit, fervari
non oportere pacta quascunque fuerint a jure
communi remota. I. juris gentiumj. §. & gene-
raliter. 16. jfi. de pattis. atque infuper ad id , ut
jure communi minorennis habeatur pro majoren-
nore, refcripto principali opus fit, argumento
eorum, quae de venia statis., non nifi per prin-
cipem indulgenda , alibi difta funt; pro majo-
renne autem haberi debeat mulier viro junda, ut
videri poffit habere Iegitimam perfonam in ju-
dic.io pro fe ipsa ftandi. Charondas fiur la cou-
filume de Paris. art. 233. Abr. a Wefei de connub.
bonor.fiocietat. traff. 2. cap. 1. num. 211.

15. Sed nec uxorem ad litigandum fine viro
idoneam reddet, quod ipfa forte , propter nu-
ptias fecundas a liberorum prioris matrimonii
tuteia adminiftranda non depuifa , atque adeo in
adminiftratione quoquo modo perfeverans , tu-
torio nomine experiri veiit; aut tanquam exe-
cutrix aliens voluntatis fuprema; teftamento
conftituta ; quodve ei, ut mercatrici pubiicae ,
de rebus ad ipfam mercaturam pertinentibus
controverfia fit: fed potius in his omnibus vi-
rum ipfum oportebit in judicio confiftere, &
uxoris quocunque titulo munitae partes caufam-
que tueri. Quamvis enim in his omnibus mu-
lierem non inutiliter adminiftrare atque contra-
here fatendum fit, ab adminiftratione tamen &
contrahendi licentia poteftatem ad judicialia cer-
tamina fubeunda non te&ededuci, veiindema-
nifeftum eft, quod & de rebus oeconomicis refte
fine viri confenfu uxor contrahit, nec tamen
litibus ea occafione natis ipfa , fed maritus agit
ac convenitur : quodque minoribus curatore ca-
rentibusde jure Romano contrahere permiifum
fuit, non item litigare , fic ut & invitis curator
ad litem fuerit obtrudendus. §. inviti. 2. Infiit.
de curator. junft. I. fi curatorem 3. C.de in integr.
refiitut. minor. ac denique filiisfamilias nonraro
libera pecuiii adminiftratio induita proponitur ;
cum tamen non ipfis nifi in fubfidium abfente
patre, fed ipfi potius patri de controverfiis ad
rem fpe&antibus peculiarem, jure experiundi fa-
cultas eftet. arg. /. fiervm 20. 21. 22. jj. dejure-
jurando. Rodenburch de jure conjugum. tit. 3.
cap. 1. num. 4. & num. 18. pag. 338. diifent
Peckius dejure fifiendi. cap, 5. num. 14. Beffia-
nus ad confiuet. Alverhue cap. 1. art. 9. Chafta-
neus ad confiuet. Burgund. rubr, 4. §. 1, advcrba.
nifi fit mercatrix, num. 9.

QlJ 1 s QJJ E A G E R E E T C. 3 I 3

16. Mandante tamen, vel fciente & corifen-
tiente marito, uxorem in judicio fubfiftere pofle,
dubium non eft, iive de fuis propriis five de
mariti fui rebus jure experiatur. Sed & , fi ab
initio confenfus defuerit, fubfecutam mariti rati-
habitionem firma redditurain ea, quxamuliere
in judicio gefta funt , ex vuigata ratihabitionis
natura defcendit. arg. l.i, §. firatum. 6.ffi. quod
jufiii. I. ult. C. ad Senatufic. Maccdon. Chriftineus
voi. 2. decifi. 153. num. 4. Grotius manuduff. ad
jurijprud. lioiland. lib. 1. cap. 5. num. 35. 3 6.
Rodenhurch de jure conjugum. d. tit. 3. cap. 1.
num. 6. 7. 8.9. Abfente quoque inarito, five ex
causa reiegationis , five voluntaria peregrina-
tione, audienda uxor eft, fi vel in fua vel in
mariti fui causa litem movere velit, cum appa-
reret in mora periculum, nec tuta fatis eflet dila-
tio tanta , ut abfentis mariti mandatum poflet
defiderari: fic ut eo cafu implorataper mulierem
judicialis autoritas fuppletura fit deficientem ma-
riti abfentis confenfum. Eoque facit, quod &
filiofamilias ob patris abfentiam,& conftitutum in
mora periculum , experiri ac in judicio ftare jus
noftrum conceffit; ne alioquin impune fraudem
patiaturfilius aut pater, dum patris expe&atur
adventus. I. fi longius 18. §.l. jfi. b.t. Adde
Cofiuym. van Antwerpen. tit. 41. art. 23. Sed
fi nuilum ex modici temporis intervailo detri-
mentum immineat , necefle fuerit, ut abfentis
aut relegati inariti autoritate expeftata, lis ordi-
nario jure moveatur , ac nomine mariti ipfius
intentata decurrat. Neque hic diftinguendum,
utrum agere ipfa cupiat, an pro inarito abfente
vocato intervenire , ejufque fufcipere defenfio-
nern ; licet jus Romanum non nifi pro folis
parentibus muiierem in judicio intervenire per-
miferit. l.fceminas 41. ffi. deprocurator. acarquum
cenfuerit, uxores quidern a viris, non viros ab
uxoribus fuis defendi. §.patitur 2. bifiit. de in-
juriis. Sande decifi. Frific. libr. 1. tit. 5. defi. 1. &
libr. 2. tit. 4. defi. 4. Groenevvegen ad tit. Cod. ne
uxor pro marito. num. 6. Rodenburch dejure con-
jugum tit. 3. cap, 1. num. 15. 16. Parens p. m.
Paulus Voet ad §. 2. Infiit. de patria potefiate
num. 7. in med. Quid juris fit in quaeftione, an
uxor abfente viro debitorem fiftere ac detinere,
ut &, an ipfa fifti ac detineri arrefto ( ut lo-
quuntur) poffit , tradituin tit. de in jus vo»
cando. num. 3 4. 3 6.

17. In criminaiibus quoque uxorem ipfam
criminis accufatam ftare oportere in judicio ob-
tinuit; cum in deliftis maritalis , aeque ac tutoria
ac curatoria, conticefcat poteftas: etiamfi viro
haud interdiftum fit, uxori accufatae ita affiftere,
ut minori criminis infimulato adefle curatorem
jura Romana ac hodiema .finunt, prout ante
di<5fcum. Joh, Papon Itbr. 7. tit. 1. arrefi. io.
& 23. Chriftineus ad Mechlinienfi. tit. 9. art. 9.
num. 7. Argentreus adconfiuet. Britattn. art.^26.
glojfii. Rodenburch de jure conjugum tit.%. cap.i.
Carpzovius defin.jor.part. 1. cgnfiit. l.defin,33.

R r ieeu-

-ocr page 330-

Leeuwen cenfur. for.pdft, 2. iibr. 1. C4p. lo. num,
32. Et quamvis ex contractu uxoris iine viri au-
ctoritate celebrato neque obligetur maritus, ne-
que Itante matrimonio ullam patiatur executio-
nem, live in fuo ftve in proprio uxoris contra-
hentis patrimonio; tamen, fi in pcenam pecunia-
riarn ,ex fuo delifto damnata fit, re<5tius fentirc
videntur , qui flatuunt , executioni protinus
dari poffe fententiam in bonis dotalibus aliifve a
marito ad onera matrimonii fuftinenda poffeffis;
faltem ufque ad concurrentem rei uxoria: quan-
titatem: atque adeo contrahendo quidem mariti
conditionem ab uxore non polle reddi deterio-
rem , fed delinquendo omnino, haftenus, ut
matrimonio durante coinpellatur carere pecunis
pcenx noinine exfolvendse utilitate. Nam & in
fervis id ipfum receptum fuit , ut contrahendo
dominum obligatum non redderent, nifi habe-
rent quid in peculio ; delinquendo tamen eun-
dem obftrinxerint ad damnum reparandum, aut
noxse deditionem , ac , in quantum illa noxse
deditio in damno reputanda erat, in tanturn po-
tuerint dominoruin conditionem reddere dete-
riorem. /. 1. quocligitur 15. in fine ff. de vi &
viarmdta. jun£t. /. melior 133. ff. de reg. juris.
Cui accedit, quod utilitas publica non patkur ,
delida manere impunita , aut pcenas differri in
tempus tarn longum, ut , obliterata fcepe per
oblivionem memoria criininis , ettefium deinum
elfent fortiturse. Et uti corporalia fupplicia cum
infamia propter deliiftum irroganda non diiferri
mariti aut matrimonii intuitu , quotidianunr eft,
etfi magno maritus redemtam optaret uxoris in-
famiam, ad fuum quoque contemtum , & igno-
miniam haud leviter Ipefcantem ; -ita iniquum
videri. non poteft , fi maritus uxorio nomine
continuo fubeat impofitse mulfta: executionem,
atqueita a fe, fuaque,avertat pcenae corporalis de-
decus, cuiuxor, rnultta nonfoluta, reddipot-
fet obnoxia; in pelle quippe, li in a?re non ha-
beat vel ex sere ejus nonpendatur, Iuitura. Le-
nior fine viris honeflis eft & cequiore animo fe-
renda qualifqualis pecunia: , quam cxiftiinatio-
nis jactura. Sande decif. Frific. libr. 2. tit. 4. de-
fin. 4. med. Imbertus encbiridio juris Galhcc verbo
vir&uxor. Rodenburch dejure conjugum tit. 2.
partealterdnum. 3. 5. 7.pag.^oS. &fieqq. Wefel
de connubiali bonor. focict, trati. 2. cap. 3. num.
65. 66. 6-J.&feqq. Neque in contrarium facit,
quod peculiari Senatufconlulto opus fuit, ut
maritus proconful cum uxore proftcifcens exde-
li(5to uxoris conveniri potlet. /. obfervare 4. §.
proficifci ff.de offic. proconf. & legati. cui con-
fequens videbatur , extra cafuin illuin regulari-
ter maritum non teneri ex uxoris delidto. Eft
nainque d. legis 4. fententia , maritum de fuo
teneri pcenam prsftare; quod non ita vulgo ob-
tinebat, arg. 1.2. C. ne uxor promarito. atnoftra
definitio eft , maritum ufque ad concurrentem
rei uxorise quantitatem ex uxorio de!i6to ad pce-
namobftringi. Non etiam adverfatur l.fi tnari-
tus mims 3 6. ff. foluto matrimon. cum nonaliud
velit , quam maritum foluto matrimonio seque
gavifurutn competentise beneficio, fi fifcus pu-
blicatam ex delifto uxoris dotem repofcat, quam
fi ipfa uxor eam repeteret; ne in perniciem ma-
riti uxor punita videatur, dum ille plenariam ad
peram & faccum ufque pateretur executionem;
qualis pernicies metuenda non eft, fi dotem fo-
lam exdelifto folvere cogatur, quemadmodum
etiam in d. I. 3 6. ob deliftum pubiicata propo-
nitur.

18. Quod fi maritus in civilibus audoritatem
uxori accommodare, aut pro ea litem movere,
de rebus uxoris malitiofe detreftet , cum evi-
dens appareret in- lite movenda utilitas , grave
contra ex neglefta adione immineret detri-
mentum ; cogi quidem ipfe nequit, ut invitus
au ctoritatem accommodet, aut pro muliere liti-
gatum eat. arg. I. fitutor. ij.fi. de auttorit. tutor»
fed id non impediet, quominus judex, cujus eft
malitiis haud indulgere, causa cognita partes in-
terponat, ac mulieri permittat experiri in fuam
utilitatem ; fed & fimul fuo proprio , non ma-
riti reluftantis, periculo : adeo ut, triftiore cal-
culo prseter expeftationem per uxorem ita hti-
gantem relato , ipfaque tanquam Jitigatrice te-
meraria in expenfas damnata , nihil eo nomine
debeat marito decedere ; verum executio potius
in bona uxoris dirigenda fit , refervata marito
fruftuum inde percipiendoruin facultate, falvif-
que juribus reliquis jure maritalis poteftatis ma-
rito qusefitis. Joh. Papon libr. 7. tit. 1. arrefi. 13.
& ibi in notis. Argentreus ad confiuet. Britann.
art. 424. gloffi. 1. num. 3. Chriftineus adMecb-
linienfi. tit. 9. art. 4. num. 25. Chopinus adleg.
Parifienfi.hbr.2. tit. 1. num. 17. Guerin ad Pa-
rifienfi. art. 233. verb. &poffeffoires. Rodenburch
de jure conjugum tit. 3. cap. 1. num. 11.12. Pla-
ne , fi maritus uxorio nomine in jus vocatus
cedendum duxerit, uxor vero contradicendum
credens a judice impetraverit causa cognita (&
amplitudine maritalis poteftatis ex lege ioci non
impediente) licentiam rei fua: fine viro in judi-
cio defendendse, dum forte maritus levior vide-
batur pravaricando velle caufam adverfario do-
nare , tandemque ipfa fuccubuerit ; non du-
bium , quin fimpliciter in virum fententia, qua-
tenus rei petita? folutionem aut reftitutionein
imponit, executioni dandafit; eo quodnonad
aliud eo cafu maritus obftringitur, quam quod
jarn ante paratus fuerat, necdum ulla preflus
judiciali audtoritate, prseftare. Prsecipue vero in
injuria , fi quam uxor perpefla fuerit, nec ad
animum voluerit revocare aut vindicare maritus,
ajudiciali auftoritate fuppleri defedtum maritalis
auftoritatis sequum eft , adeoque permittendum
tnulieri injuriarum fuo nomine experiri , ne,
dum maritus forte vilis & abjeftus, famsque pro-
• digus, contumeliam uxori honeftse illatam ad
fuam metitur vilitatem , ad eamque connivet,
probris quorumvis atque injuriis uxor impuni-

/tatts

3H

L i b. V» >.T i t.h I.

2 /)

-ocr page 331-

t>E JUDICUS t E T UBI

tatis fiducia reddatisr obnoxia. arg. /. fedft unius
17- §- intcrdum 13. & 14. jf. de injuriis. Chri-
ftineus adMechlinenf. tit. 9. art.g. num. 8. Papon
iibr. 7. tit. 1. arrefl. 10. in notis. Rodenburch de
jure conjugumtit. 3. cap. 2. circa fin.

19. Quibus autem in cafibus mulierem fine
mariti au&oritate in judicip ftarenefaseft, in iis
tamen fi fteterit contra juris prohibitionem , &
viftrix evaferit, rata erit fententia in ejus utili-
tatem pronunciata, idque tum exemplo fententix'
pro minore, curatore deftituto, latse. arg. /. non eo
tninus 14. C. de procurator. tuin vi ratihabitionis,
quam maritus omni tempore poteft interponere.
arg. l.tdt. C. ad Senatufconf. Maced. Tyraquellus
adleg. connuh. verb. dc fon mary. gloff. 8. num. 75.
Chaffaneus ad confuet. Burgund. rubr. 4. gloJJ. 1.
qum. 23. & fcqq. Leeuwen cenf.for. part. 1. libr.
1. tit.j. num.j. Sande decif. Frijic. libr. 2. tit. 4.
defin. 3.

20. Eftautem in libero aftoris cujufvis arbi-
trio, an, & quo tempore, a&ionem intentare
velit; dum rnodo caveat, ne elabi patiatur tem-
pora ad agendutn a'jure prsefinita. l.pure mihi 5.
<j. ult.ff. de dolimali & met. except. tit. C.ut ne-
tno invitus agcre vcl accuf. teneatur. cseptum ta-
men judicium profequi tenetur ; ne alioquin , fi
ceffaverit ante conclufionein in causa, inftan-
tia litis declaretur peremta quod noftro jure
hodierno fit, fi anno integro a noviffimis adis
conquieverit a£tor. Poft conclufionetn in cau-
sa , cum non ultra per moram a&oris fed judi-
cem fjare videatur, quo minus lis finem acci-
piat, non poteft inftantia in pcenam adtoris de-
clarari peremta , fed potius eo cafu ad litigan-
tium petitionem, & iteratam judicis fuperioris
admonitionem, lis tota evocationis jure ad tribu-
nal fuperius transfertur terminanda, convenienter
juri Romano in novell. 17. cap. 3 4 de qua evo-
catione in fequentibus de foro competente la-
tius. Vide Groenewegen adl. 13. §. 1. C. h.t. tbi-
quc DD. & ad novell. 85. Waffenaarpraff.jud.
tap. 3. num. 24. & feqq. Appendicenl decifion.
pofl refponfa JCtor. Holland. part. 3. vol. 1. pag.
13. Leeuwen ccnf. for. part. 2. libr. 1. cap. 30.
tmm. uit. van Alphetis Papegacy part. 1. cap. 1 2.
& 1 3. Ut tamen adverfus peremtam litis inftan-
tiam facilis fit impetratio in integrum reftitutio-
nis , ufque adeo, ut ne memoriam quidein de-
negatce hac in parte reftitutionis exftare teftetur
Neoftadius curicc fupr. decif. 92.

21. Cum autem in /. dijfamari C.de inge-
ittiis refcriptum effet; diffamari Jlatum ingenuo-
fttm, feu errore, feu malignitate quorundam, per^
iniquum cfl : prcefertim, cumaffirmcs, dtu prce-
fidem unum atque alterum , interpellatum a te,
vocitajfe diverfam partem, ut contradifiionem fa-
teret, Ji defcnfionibus fuis confidcrCt. Unde con-
ftat , merito reflorem provincice commotum alle-
gationibus tuis , fiententiam dedijfie , ne de ccctero
inquietudinem fiuftineres ; dedit illud occafionem
Jurifconfultis extendendi d. legis quintce difpo-

Q^UISQ^UE AGERE ETC-

fitionem per interpretationem ad otnnes illos, qui
iniquis fermonUm jactationibus exiftimationem
alterius. minutum aut elevatum eunt i quafi is
aut crimen perpetraffet , aut debitor eftet ini-
quufve rei aliena; poffeflor: tali enitn diftamatione
pofita, diftamato eandem probanti accoinmodari
folet attio ex d. I. diffamari, adverfus diffama-
torein, ut adtionem, aut accufationem, fi quam
habere fe putet, intra certum tempus inftituat,
aut alioquinei perp^tuum imponatur filentium.
Cujus a£t:onis ufum ac praxin in civilibus, vide
apud Mynfingerum cent. 3. ohfierv. 78. Andr.
Gayl fibr. 1. obfiervat. 9. 10. 11. 12. Merulam
prax. civil. libr. 4. tit. 2 .cap. 2 2. Waffenaarprafl.
judic. cap. 3. nnm. 5.6. j. & feqq. van Alphens
Papcgaey part. 1. cap.%. pag. mihi 83. & fieqq.
in criminalibus, InftruiSt. Curise Holland. art.
225. TJltraje£tina: trt.pen. art. 24.&fieqq. Bra-
bant. cirt. <5x8. Wafienaar praft. judic. cap. 4.
num. 34. & fieqq. & tot. cap. 28. van Alphens
Papegaey part. 1. cap. 34. pag. mihi 514. &Jeqq.
Neque lufficientes video rationes, cur a communi
interpretum opinione curn Ifancifco Sarmiento
fielefiar. interpretat. libr. 1. cap. 2. recedendum
foret; quafi iniquum effet, in omnibus pro-
mifcue caufis diftamatores ad agendum compel-
li ; & ad fummum ad quaeftiones de jure fervi-
tututn diffamatio fufficeret, ideoque in iis nega-
toriaaftio prodita effet, etiamei, quipoffidet,
accommodanda. Sane enim, fi, ut ille ait , fer-
vitutum intuitu jaftantia fparfique rumores fuf-
ficiant, Caufam 11011 animadverto, cur non lon-
gemagis pro afterenda proprietate rei, vel liber-
tate ab obligatione ex contraftu vel delifto per
rumores ltniftros in dubiutn vocata, invigilare-
tur ; cuin utique, quo magis, & quo majori de
re, unufquifque periclitatur , eo quoque magis
ei defenfiones concedenda: fint , prsefertim,
cum confiderandutn fit, a£torem ex lcge dijfia-
mari experiuntem , non inteftdere , nullum ad-
verfario jus competere (quod in rei vindicatione
non habet locum nec prodcfte poteft, ut libr. 7.
tit. 6. dicetur) fed id unutn defiderare, ut ad-
verfarius diftatnator adtionem intra brevius tem-
poris fpatium moveat, fi quam fibi cotnpetere
putet; aut alias velut in injurise per jadtantiam
illatse pcenatn perpetuo filcat : quod non re-
pugnat natura: a&ionum inrem, multoque mi-
nus iis quse in perlynatn funt. Nec leve haberi
debet, fi quis aut deli&i auftor particepfve elle
fpargatur, aut debitor dicatur alterius, vel ini-
quus rerum alienarum poffeffor; pracipue inter
mercatores, quorurn ex fide, quatn apud alios
inveniunt, felicitas magna ex parte pendct; qua?
fides quantopere decrefcere foleat ex hujufmodi
ja&ationibus non difcuffis, experientia teftis eft.
Utique injuriarum teneri eum, qui vel non de-
bitorem, ut debitorem, appellaverit; vel pignus
profcripferit venditurus , tanquam a me accepe-
rit, cum ab alio accepillet, Servius & Ulpianus
audores funt. /. item apud Labeoncm 15. item
R r 2 fi cjuii

-ocr page 332-

316 L I B. V.

fi quis 3 2. & jf- de injurits. & fidejufTorem
idoneum a reooblatum, ii acceptus non fuerit,
tanquam de injuria fibi fa£ta queri poiTe , Ga-
jus refert. /. ft •vcro 5. §. 1. ff. qui fttifd. cog.
Quibus confequens eft, utneCiniquum aut in-
juitum cenferi poflit, fi per legitimam exteniio-
nem d. iegis diffamm remedium detur , per
quod hujufmodi caiumniantium ac diffainantium
malitiis occurratur mature, atque ita fugiilata ac
iabefactata per ja£tantiam* exiftimatio fidefque
confirmetur.

22. Quod fi diftamationem a fe fa£tam neget
hac vocatus adione , ac in probatione deficiat,
qui fe diffamatum conquerebatur, vocato ne-
que neceflitas intra certum tempus agendi im-
ponenda eft, neque poft temporis iftius lapfum
filentium invito injungendum : ne alioquin in
debitorum quorumvis poteftatefit, inutile a<5to-
ri reddere indultum a jure liberum agendi arbi-
trium ; neve pcena fiientii imponatur ei , qui
nulla peccavit lingux jaftantia ac temeritate ,
Andr. Gayl libr. i.obferv. 10. num. 7. &obferv.
11. num. 2. Yolenti vocato ac confentienti quin
filentium refte imponatur, dum fefe nuilam ha-
bere a&ionem palam profitetur, dubium non
eft. Waflenaar prattic. jud. cap. 3. num. 8. Et
ha'c ita , fi in certam perfonam a£tio hsec mo-
venda fit: fed ja&antise probatio neceflaria non
eft, fi quis nulla certarum perfonarum fafta
defignatione edi<5to vocari faciat omnes illos,
qui a<5tionem aliquam aut jus fibi competere ar-
bitrantur, uti id hodie fieri adfoiet in decreti in-
terpofitionibus, quibus rerum venditarum tra-
ditionem firmari confuetudo fert : uti & in iis,
qui deli<5ti alicujus infimulati rumore aut fama
publica, purgare fefe , & innocentiam adverfus
omnes tueri velle profitentur ; cpiive jure fuo
novum opus facere defiderantes , metuunt, ne
quis vicinorum aut operis novi interponat nun-
ciationem, autnovum opus perfe<5tum, utnon
jure faftum, interdido quod vi autclain, alio-
ve fimili juris remedio, fubverti petat. Verfcbey-
de refoluticn en decifien van den Hogen en Provin-
cialen Rade. pofi rcjponfa Jurific. Holland. part. 3.
<vol. i.pag. 12. pofi med.

23. Intentanda haec a<5tio ex 1. diffamari in
eo loco, in quo diflamans ex jure communi fo-
rum competens fortitur : quamvis enim non-
nullis vifum fuerit, diffamastem a diffamatoad
proprium diffamati ipfius forum vocari pofle,
Mynfingerus cent. 6. obfierv. 90. Andr. Gayl libr.
1. obficrv. 9. num. 3. verior tamen eft fententia
contraria; cum utique a<5tor rei forum fequi te-
neatur, in hac autem a<5tione diftamatus, tan-
quam provocans, a<5torfit, diffamans vero, ut
hoc provocatus judicio, reus; fruftraque allege-
tur , diffamantem ex ipsa rei natura aftorem
effe: quippe quae affertio erroneo hoc funda-
mento fubnixa eft, quafi unicum tantum difla-
mationis judicium eifet ; cum ex adverfo fepa-
rata duo judicia , a<5tiones diftin<5tae fint, & al-

T I T. I.

tera quidemnihil aliud poftuletur , quamutad-
verfarius experiatur, fi quam fibi aftionem qua>
fitam arbitretur; altera vero de principali debito
difceptatio fiat. Unde & diverfos apudjudices
utrumque hoc judicium , velut omnino diftin-
<5tum, agitari nihil vetat, neque mota a<5tio ex
1. diffamari litis pendentiam inducit quantum
ad controverfiam principalem. Neoftadius curice
fiupr. decif. 18. verfi verum Senatus. Diffamans
fcilicet in fuo conventus foro , probata diffama-
tione, condemnandus eft ad id, ut a<5tionem
inftituat, non eodem in judicio, fed tali in loco ,
in quo diftamatus principali in causa convenien-
dus fuiflet, etiamfi nulla verborum ja<5tantia in-
tercefliflet. Sic fit, ut prima in lite diffamatus
a<5tor rei diftamantis fequatur forum , in lite al-
tera diffamans tanquam a<5tor apud competen-
tem diftamati, tanquam rei , judicem experia-
tur, quod&fatetur diflentiens Gaylius libr. 1.
obfierv. 11. num. 2. 4. 5.6. ac diferte cautum,
Inftru<5t. Curix Brabant. artic. 619. provifioneel
accoord tujficben Holl. en Zeeland 11. Junn 1574.
art. 16f\ Neoftadius Cnrice fiupr. decifi 18. verfi.
verum fienatus & decifi. 101. Mattharus de Affli-
<5tis decifi. Neapol. 268. Zangerus de exceptionib.
part. 2. cap. 13 . num. 14. &fieqq.

24. Quia vero primum judicium ex 1. diffa-
mari ad perpetuum tendit filentium, & juris, fi
quod quaefitum eflet, ademtionem , neque te-
mere eo deveniendum eft, hinc unam citationem
diftamatoris non fufficere vulgo traditum. Duas
ad minimum defiderat Andr. Gayl, antequam
fe non fiftenti filentium, velut contumaci, queat
imponi. d. libr. I. obfierv. 12. num. 4. &fieqq. tres
requirere videtur Neoftadius, & quartam exabun-
danti, non ad id, utad exemplum aliarum adio-
num a<5tor libellum petitionis probationibus mu-
nitum judici exhibeat, fed ut quartum citatus
excipiat fententiam, filentii perpetui praeceptum
continentem. Curice Iiolland. decifi. 44. Impo-
fito per judicem filentio perpetuo , an adverfus
decretunl tale reftitutio in integrum causa co-
gnita impetrari poflit, traftatum tit. ex quib. caufi.
majores num. 9.

2 5. Porro a<5tori, a<5tionem in judicium de-
ducere volenti, cavendum fummopere fuit de
jure Romano, ne plus peteret, five re, five loco,
five causa,five tempore. Etenim minus quidern
petendo a<5torem nihil periclitari placuit, fed re-
iiquum vel in eodem judicio , mutato libello ,
vel priore finito per novam litem, perfequi poffe.

fi minus 3 4. Infiit. de aff. neque enim ufpiam
prohibetur a<5tor debitum per partes petere : quo
tamen caiu reus conventus jure defiderarepoteft,
ut uno judicio de toto diiceptetur debito con-
troverfo , ne dividatur caufie continentia , &
pluribus reus judiciis diftringatur. Gomezius var.
rcfiol. tom.2. cap. 10. num. 5. inmed. Chrifti-
neus vol. 2. decifi 157. num. ult. At fi plus pe-
tituin fuiflet, olim causa cadebat a<5tor, non ipfb
jure, fed magis ope exceptionis, ut vult Rae-

vardus

-ocr page 333-

De judiciis, et ubi

vardus libr. 3. •varior. c<ip. 14. Sane, cumaftor
non probalfet , adeqque non appareret , reum
vocatum debere id , quod in petitionem de-
ductum erat, non alia quam abfolutoria fenten-
tia ferri poterat: cujus vi reus perpetuam nadtus
rei judicate exceptionem , repellere potuit ado-
rem iterato eadem de re litigantem. §. temporales
1 o. Inflit. de exception. §. fiqttis agens 3 3. Infiit.
de attion. nifi adtori juftiifima de causa reftitutio
daretur. d. §. fi quis agens 33. Infiit. de attion.
Suetonius in roita Claudii Ccefi. cap. 14. in fine.
}ure novo in tripluffi damni dati aitio comparata
fuit adverfus a6torem , re, loco, vel causa, plus
petentem ; ftn tempore plus petitum. eftet, ob-
tinuit, ut & inducias , quas ipfe a£tor fponte
indulferat , vel natura a£tionis continebat, ab
aftore contemptas, in duplum haberent ii, qUi
talem injuriam pafli erant; & poft eas finitas non
aliter lites fufcipiant, nifi omnes receperint iitis
prioris, prcemature, adeoque temere motx, iffi-
penfas. d. §. 10. Infl. de except. §. tripli. 14. §.
3 3. in fine Infi. de attion. Adde DD. tit. Cod.
de plus pctitionibus. Quod & jure canonico evi-
denter conftitutum in iis , .qui , cum non ex
certo die fed fub conditione creditores eftent, ante
conditionis eventum judicio experti funt. cap. 1.
infinc extra. de pluspetition. Quanquam ne has
quidem plus petitionis pcenas amplius in foro
vigere , verius eft; dum reus ante tempus con-
ventus iimpliciter ajudicii obfervationeliberatur,
aftore quidem in expenfas litis damnato , fed
falva ei licentia rei iterum conveniendi, quam
primum diem obligationis venifle conftat. In
caateris plus petitionibus reo Iiberum eft offerre
plus petenti, quod fe debere cenfet ; quo non
acceptato , fi judex non ultra oblata condemnef,
in expenfas adtorem ut ternere litigantem da-
mnare poteft. Chriftineus <vol. 2. decifi. 157. ad
tit. de plus petition. num. 10. Groeile\Vegen ad
d.tit. C. de plus.petition. Leeuwcn cenfi.fior. part. 2.
libr. 1. cap. 26. num. 7. Vinnius & Parens p. ffi.
Paulus Voet. ad §. 33. htfiit. de attiori. ibique
plures allegati.

26. Quod ii pendente debiti conditione debi-
tum in judicio cceptum fit peti, ac lite pehdertte
exiftat conditio , ne tum quidem reuffi con-
demnanduin elfe , fed magis a judicii obferva-
tione diinittenduin, prima fronte fuadere videtur
juris regula , fecundum quam non poteft videri
in judicium deduftum id , quod demum poft
litein conteftatam accidit; ut proinde alia inter-
pellatione opus fit. I. nonpotefi. 2^.fl.h. t. Sed
contrariuin magis jure civili probatum effe, ex
eo apparet , quod Ulpianus fcripfit, debitorem
conditionalem pendente conditione convehtum
aftione ex ftipulatu , vel petitione hereditatis
tanquam juris poflc-florem , condemnari debere,
fi modo rei judicanda: tempore conditio extitcrit,
atque ita venerit dies obligationis. I. quod in diem
i<5.jffi. depctit. heredit. Nec minus hanc confir-
mat fententiam, quod ab eodem Ulpiano tradi-

QJLT ISQJ7E AGERE ETC. 3 I 7

tum eft, eum, qui ante folutionem egit pigno-
ratitia, iicet non redte egerit, tamen fl ofterat in
judiciopecuniam , atque ita ei lite pendentenaf
catur agendi jus, debere rem pignoratam & quod
fua intereft confequi. /. firem alienaiH 9. §. uk.
ffi. depignorat. att. nee refragatur d. /. i^.jfi. h. t.
quippe quam re£te de1 illis cafibus intellexeris ,
quibus ipfa agendi caufa lite deffium pehdente
nata eft, fecundum ea quse occurrunt in l.Ariiceus.
14. §. ult. jfi. de aqua, &aqua plwv. arcend. cum
ex adverfo in noftra quseftione jus agehdi poft
litem quidem conteftatam competere carperit, fed
caufa agenai antiquior fuerit, ac ante ipfum ex-
titerit exordium litis. Gomezius variar. refiolut.
tom. 2. cap. 11. num. 2 5.

27. Licet autem plerumque id obtineat , ut
judicinm in pendenti eife non pofllt, vel de his
rebus , q'use poftea in obligationem adventurse
funt; nec lis effe , priufquam aliquid debeatur.
/. non qttemadmodtm i^.ffi.h.t. cafus tamen funt,
quibus & id , quod noriduffi eft debitum, in
judicium refte deducitut; puta fi futurum de-
bitum connexioneffi habeat cum eb, quod jam
vere debitum eft. Qua ratione refte a6tor petie-
rit, reum non in prsfentes taritum fed & futuri
temporis ufuras damnari , donec condemriationi
ad fortis reftitutionem fatisfaftuin fuerit. arg.
/. 1. C. de fientcnt. qwe fine certa quarit. profiertur.
Idemque in fruftibus ac cseteris reruiri principa-
lium acceflionibus ftatuenduffi eft. arg. /. utique
16'. l.frutttis 33. l.pen.ffi. de rci vindicat. uti &
in annuis reditibus. arg. /. 1. C. de fideicommif-
fis. I. libertis. 18. §. mdnumiffis 1. ffi.de aliment. &
cibar. legat. Andr. Gayi libr. 2. obfiervat. 74. Co-
ftalius ad d.l. 35. ffi. h. t. Similiter, fi quis cer-
tam quantitateffi debeat non fimul & femel, fed
annua bima trirna die foivendam , ac- in primse
penfionis folutione moraffi faciat', jure creditor
actione contendit, ut rion ad primae tantuffi (in
qua mora fafta eft ) fed & ad fecundx tefticeque
penfionis exfolutionem coridemnatib fiat , illis
temporibusexecutioneffi habifura, quibus venerit
penfioniscujufquedebitsedies. CoftaliusW</./.3 5.
ffi.h.t. Barbofa ad l.nonpotefi 23 .ffi.h. t. dejudiciis.
num. 107. & fieqq. Sande decifi. Frific.libr.i .tit.q.
defitt. 3. Alimentorum quoque annubruin aut
menftruorum ex teftamerito vel corttradtu pra?-
ftandoruin intuitu eflicaciter ad id agithr,ut con-
demnetur eorum debitor ad praeterita in continen-
ti, & futura fuis quseque temporibus folvenda.
Sic fiet hifce in cafibus, ut nonteneaturcreditor
annis fffigulis litigare, aut de fuo docere jure, fed
fententia ftato quoque tempore executioni man-
danda fit flne nova pleniore caufse cognitione.
/. 1. C.defideicommis. /. libertisquos. i8.§. manu-
miffis. 1. ff. de aliment. & cibar. legatis. Cofta-
iius add. I. 33- f-h-1. Gomezius 1>ar. refiolut.
tom. 2. cap. 11. num. 47. Surdus dccifi. 120.
Andr.Gayl d. libr. 2. obfi 74. Nori etiam abfur-1
dum fuerit, ob prsefentem adverfarii-ja£tantiam
de jure fibi poft tempus aut conditionis exiften-
11 r 3 tiam

-ocr page 334-

^rS L i b. V,

tiam competituro , eundern aftione ex 1. diflfa-
mari ad id obftringi , ut de prsefenti doceat de
;ure ilio, quod fibi aliquando competiturum diffe-
minavit, aut alioquin in perpetuum, etiam lapfo
-die vel conditione, filentium ei imponatur; cum
non minor ex futuri quam prsefentis debiti juris-
ve jaftantia diffamatio inferatur. Sande decif.
Fnfic. libr. i. tit. 4. defin. 3. infine.

28. Denique, fi debitoris obserati bona, cu-
ratore dato , auctione publica intervenientibus
haftse folennibus diftra£ta fuerint, etiam credi-
tori in diem vel fub conditione liberum eft fuum
debitum profiteri, & de protopraxia cum cseteris
ejufdem debitoris creditoribus difputare , ut, fi
debitum in diern certumfit, illud ipfefuo ordine
recipiat, dedufto inde reprefentationis feu prs-
fentis folutionis emolumento, in quantumjuxta
Jura vulgata plus accipit qui ftatim, quam qui
poft tempus accipit; fin conditionale fit,ei fuuin
jus prselationis aut concurfus cum cseteris credi-
toribus aflignetur , executionem babiturum ,
cum conditio debiti extiterit, adverfus eos , qui
ex puro debito, fed debiliori jure munito , fuurn
receperunt fub cautione de reddendo , fi qui
emerferint potiora jura habentes. arg. l.procurct-
tork 5. §. ult. ffi. de tributor. affione. junct. /.
grege 13. §. fi.'Jub condttione 5. /. qiuefitum 14. ffi.
de pignor. & bypotb. I. qitod fi in diem 16. ff. de
petit. bcered. Eoque facit, quod , ubi bona de-
fun£ti creditoribus ejus fufficiunt, quse mixta
bonis heredis non effent creditoribus defunfti
pariter & heredis obarrati fufteftura , liberum
creditoribus defun£ti fit feparationem imperta-
re , non illis tantum , quibus pure , fed &
quibus in diem debitum , aut fub conditione.
I. creditoribus 4. ffi. de feparation. vide Rotcc Ge-
9Uicc decif. 107, Alioquin bonis debitoris nec-
dum occupatis , creditores , quibus in diem
vel fub conditione debetur , 11011. nifi cautio-
nem de debito fuo tempore folvendo exigere
poftunt ac judicio perfequi, cum debitor, qui
contraftus tempore idoneus erat, deinceps quo-
cunque modo incipit fufpe£tus effe : idque de
jureRomano in folisbonse fidei judiciis obtinuit,
11011 item in iis, quse ftri&i juris funt. arg. I. in
emnibus 41. fifi.h.t. excepta causa legatorum in
diem vel fub conditione reliftorum. itl. ffi. ut le-
gat. nomine caveatur. Sed quia communiter uius
inagna ex parte fuftulit, quas jus civile Gonfti-
tuerat , difterentias inter bonse fidei ftriftique
juris a£tiones, ut notat Groenewegen ad §.28.
J71fi.de action. Vinnius ad d. §. num. 4. infine.
Paulus Voet ad §.30. Jnfi. eod. tit. atque adeo
etiam in ftri&i juris judiciis plenius judicantis
arbitrium admittitur, verius eft , hodie etiamin
his poffe per judicem , causa cognita , cavendi
neceffitatem debitori, in diem aut fub conditione
debenti, imponi. Confer Goinezium var. refio-
lut. tom. 2. cap. 11. num. ult. & qua: dixi tit. de
injus voc. num. 20. de arrcfiis rei fiervanda causli
fack/idis.

T I T. I.

29. Illud circa reos in judiciis obfervanduiri
eft , unumquemque de fuo debito five ex con-
traftu five ex delifto coriveniendum efie, ne-
minern pro alio, adeoque nec uxorem pro de-
bitis mariti, nec maritum pro debitis uxoris. tit.
C. ne uxorpro marito. nec filium pro patre. ttt. C.
ne filius pro patre, pcenis adverfus eos conftitu-
tis, qui debitorum filios aut jure pignoris reti-
nere aut operas eorum elocare , aut aliter liber-
tati eorum obeffe fub paterni debiti obtentu aufi
funt. nov. 134. capq.l.uit.ffi. qucerespign.dari.
nifi pater fifci debitor fuerit ex causa primipilari
feu annonaria: de eo enim debito filium , iicet
patri heres non extiterit, coiiveniri a fifco poffe,
utilitatis publicx intuitu jure lingulari Romanis
placuit. /. ult. C. de primipilo. Quo ufque vero
ex jure hodierno maritus pro debitis uxoris, uxor
pro debitis mariti, vel ftante matrimonio con-
tra&is , vel ipfo conjugio antiquioribus, tenea-
tur, ac propriis in bonis patiatur executionem,
dicendum erit in materia nuptiarum ac pado-
rum dotalium. Quo ufquepater vel dominusex
contradu aut deli&o filii vel fervi, vel famuli mi-
niftrantis conveniri queat, exponetur tit. de no-
xalib. aciion. & tit. de pecidio. Longe minus ex-
traneus pro extranei alterius debito inquietandus,
detinendus, aut judicio pulfandus eft, licet ejuf-
dem effet municipii civis cum debitore: quaiis
agendi modus, pignorationis vocabulo defigna-
tus, quam a juftitia plerumque alienus fit, ex
Juftiniani verbis, quse adfcribere libet, manife-
ftuin eft; Sancimus, ( inquit, novell. 5 2. cap. 1.)
nullam omnino pignorattonem in noftra republica,
prcevalere, neque in mercatis, (hoc qttod maxime
ibiprccfumtum invenimus) neque in agris, neque
in civitatibus , ncque in vicis, neque in civibus,
neqtte in vicanch , neqtte in agricolis, neque alio
omnino quocunque modo vel tempore: fied prcefiu-
mentem alium pro alio fiecundum pignorationis fior-
mam aurum aut aliquid altud exigcre, hoc rcddere
in quadruplum violentiam pajfo & cadere ctiam
ab atiione, quam habuit adverfius cum, pro quo
exatlionem fiecit. Non enim habct rationcm, alium
quidem ejfie debitorem , alium vcro exigi: fied nec,
altcri moleftum ejfiepro aitcro tanquam invafionem
aut injurtam committentem: & alium quafi vica-
ncttm exifientem ccedt, aut injuriamfiufiinere &pati
aliquid, quodomnino non competit, pro alio: &
abfique legittma occafione quamlibct perfierre ca-
lumniam. imo, grave efi, fiecundum 'Lcnoncm in
l.unic. C. utnullus ex vican. pro alien. debit. con-
vcniatur, non fiolum legibus, vcrum etiam naturali
cequitati contrarium, pro alienis dcbitis alios mo-
lefiari. Adde /. ntdlttm 4. C. de executor. CT ex-
afior.

30. Et hxc quidcm veriffima, fi & debitor
& creditor uni fupremo fubfint magiftratui; fic
ut creditor autoritate judiciali implorata debito-
rem poffit ad folutionem adigere. At fi diverfis
fub principibus debitorem & creditorem morari
contingat, ac creditori, in rei foro jure expe-

riunti,

-ocr page 335-

QJJ I S QJLJ E AGERE ETC.

cap. 4. num. 2 5. & Jeqq. Nec refert, Utrumhe*.
redes fimpliciter hereditatem adiverint, an adhi-
bito inventarii beneficio; cum effedus ejus, ne
lieres confe^tione durante inquietetur, ad novas
tantum lites pertineat ,* at nullarn iis moram in-
jiciat, qux jam contra defundum fuerant inchoa-
tse: quippe in quibus non tam fiio jure aut fuo
beneficio , quam potius eodem jure, quo defun-
£tus utebatur , in judicio defendi debet. arg.l. Ji
is qui Romce 34.^. de judiciis. Anton. Faber CW„
libr. 6. tit. 11. defin. 3 8. Joh. Papon. libr.21. tit.
1 o. arrefi. 8. modicum interim temporisfpatium
heredi tribuendum effe, utdeliberet, nurn litem
defunfti nomine continuare cupiat, ratio jubet;
quod irt Gallia menfe circumfcriptum efte tefta-
tur Papon. d.loco alioquin judicis arbitrio definien-
dum: denegatam faltem fuiffe petitionem ejus»
qui ipfo die mortis mandatum ad refumenda litis
arma a defun<5ti vidua poftulaverat, apparet ex
colledis utriufque Curise Hollandicse fententiis
fiententien van den Iiog. m Provinc. Rade de-
cifi^.

3 3. Non tamen in finem fuperiorem citandi
funt defundi aftoris reive heredes , quoties ante
mortem jam conclufa fuit caufa , fic ut folum
fuperfit officium judicis, fententise pronunciatione
interponendum; qux' licet jure Romano in mor-
tuum ferri non debuerit. /. 2.Jfi. qucefientent. fine
appeil. refcind. fed magis in procuratorem ut
litis dominum, fecundum ante di£ta : tamen hoc
cafu in ipfum, poft conclufionem in causa de-
mum fato fundtum, eandem dici, ufus obfervat,
herede ad fummum ad fententiam audiendam
citato. Gayl d. obfierv. 109, num. 3.4. Matthxus,
Groenewegen, Waffenaar & reliqui allegati dd. IL
Longeque minus fuperiora obfervari neceffe eft,
fi poft lententiam di&am mors demum litigantis
proponatur fuperveniffe : eo namque cafu magis
eft, ut heres citetur eo fine, ut videat novas ad-
verfus fe literas executionis decerni,vulgo, omme
nieuvoe letteren van executie te fien dccerneren ;
ofide fiententie te fien verkjaren executabel. Ant.
Matthxus de auition. libr.i. cap.<$. num. 7. Sed
& apud nos fuperioruin obfervatio remifla eft, fi
poft refumta per heredes propter litigantis obi-
tum armalitis, unus ex coheredibus rebus hu-
manis eximatur; tunc enim abfque ulteriore ci-
tatione heredum heredis litem cum csteris here-'
dibus fuperftitibus ac litis ejufdem confortibus
ita ad finern perduci , ut ipfi quoque coheredi
defundto vincant in judicio illo aut vincantur,
diferte cautum fuit infiruCt. curice fiupr.art. 249;'
Denique nec interveniens pendente lite inors tu-
toris, qui pupilli nomine in judicio fteterat, effi-
ciet , ut aut vidua ejus aut heredes vocentur,
litis per defun<5tum inchoate continuandse causa,*
eo quod morte tutoris extinda tutela , nec ad
heredes ejus viduamve tranfmittenda, fed alio
in defuntti locum furrogato, litemque tutorio no-
inine curaturo , ne volentes quidem tales pro
pupillo audiendi effent. Berlichius part. I. conclufi.

pra-

De j UDICiiS, Ef U8I

%iunti, denegetuf juftitis adminiftratib > jure
gentium invaluit, capi & detineri lubjeftos ejusj
cjui jus dicere recufavit, ut & bona eorum; idque
autoritate magiftratus illius, cui fubeftis, quiex
denegata jurifdi&ione lxfus eft. Qualis appre-
henfio, fi hominum eflet, «vt^oA^^^exAthe-
nienfium inftituto appellata , fin rerum, an%o-
dida fuit, barbaro vocabulo nunc repref-
fdiorum veniens denominatione, impetrata adid
a principe licentia ac literis inarca, ut vocant, ita
didis, quod repreflalia potiffimum ih regni aut
reipublicce finibus exerceri folent, quos limites
marcas dici a Germanico mar!{- jarn dudum a feu-
dorum interpretibus obfervatum eft. De hoc re-
preflaliorum jure confulendi prsecipue. Grotius de
jure belli & pac. libr. 3, cap. 2. Dainhouderus
praxi criminali cap.ioo. Joh.Jac. a Canibus trati.
de reprejfal. Andr. Gayi traff. de pignorationib.
tap. 1. 2. Chriftineus vol. 5. decif. 183. Gude-
iitius de jure novijf. lib. 3. cap. 11. Leeuwen
cenf.part. 2. libr. 1. cap. 11. num. 13. &feqq.

31. Illud haud prsetereundum, judices ordi-
narios non pofte. cuiquam petenti indulgere hoc
repreftaliorum jus, fed folum illum, qui maje-
ftate praeditus eft, & belii pacifque jure gaudet,
cum ad modum bellijuftihoc jus concedatur, &
fpeciem belli pr# fe ferat , aut pnrludiurn certe
belli imminentis fit. Infuper non peregrinis ho-
minibus , fed folis fubjeftis hoc oportere con-
cedi ; cum principis quidem interfit, nullarn
cives fuos injuriam a peregrmisjc lfffionem pa-
ti; nequaquam vero ad eum pertineat, fi a!ie-
no in territorio peregrinis jus non reddatur: in
quam fententiam judicatum exta^apud Neofta-
diurn curia fupr. decif. 11. jj§

32. Quod fi a£tor aut reus legitimamfecundum
jam tradita habens perfonam ftandi in judicio, ac
in lite fubfiftens, eadem pendente, in fata con-
cedat, jure quidem Romano iis eodem, quo ca'pta
erat, tramite adverfus defunfti heredem decurre-
bat; ac, fi procurator a defun£to conftitutus fuif-
fet, in eum tamen poft mortem mandantis, tan-
quam dominum litis fententia dabatur. arg. /. fi
defunttus 15. /. pojllitem 17. §. 1. jf. dcprocurat.
I. nulla dubitatio 23. C. eod. tit. at noftro jure
heredes ejus ab adverfario citandi. funt, ut ceeptam
cum defundo litem continuent, eumque in fi-
nem renovent mandatuin procuratori datum,
quod mandantis morte extindtum fuit, cum pro-
curatores hodierni non iitis domini, fed tantum
miniftri fint; vulgo, tot berneminge van arrementcn
van den procejfe; de cujus praxi vide, fis, injlrutf.
Curicefupr. an. 245.245. 247. 248. 249. Hol-
landixart. 114. Handrise art.325. Zypeum no-
tit.juris Belgici libr. 1. tit. deprocuratoribus. infine.
Andr. Gayl libr. 1. obfierv. 109. num. 5.6. 7.
Merulam praxi libr.4. tit. 83. cap. 4.5. 6. Bru-
nemannum adl.i^.Jf. deprocurator. Ant. Mat-
tfoeurn de auttion. libr. 1. cap. 1 i.num. 89. Berli-
chium part. 1. conclufipraffh. 27. Groenewegen
tidl. 23. C. depmuratQr. WaflenaarpraChjudic.

-ocr page 336-

320 f-L i b. V. T

fraBic. 27. 2(5. 27. Ampliffiinus D. So-
meren Curix XJitrajedin® Prxies digniffimus de
jure novercarum cap. 7. yed7.1. ult.

34. Prseter actorem reumque , judicio con-
tendentes, quandoque fit, ut & tertius eadem
in lite interveniat j feu, mota per alios lite, fefe
pro fuo jure interponat. Intervenire autem quis
poteft, vel ad id ut alterum experiuntem exclu-
dat, ac litem in fe transferat; vel ut alterum ju-
vet eique affillat in Iite mota. Ut litem in fe
transferat , intervenit, quoties non ejus, qui
judicio csepit experiri , fed fua principaiiter in-
tereffe, contendit. Qua ratione, ii pater, diremto
fiiise matrimonio, dotem a marito ejus repetere
vellet, liberum filiae fuit intercedere , ne patri,
fed fibi, tanquam patria poteftateliberatse, & fuje
poteftatis fadta:, dos reddatur. /. Titia divortium
34.$'. foluto matrimon. Lt generaliter illis in ca-
iibus, quibus ea de re, cujus aftio vel defenlio
primum alteri competit, alius tanqiiam a£tor aut
reus litem fuftinere v-uit, & fententia adverfus
ipfumlata, ei eft obfutura, qui, dumiibiadtiq
aut defenfio primo loco conlpetebat, fequentem
judicio contendere paifus eft; veluti, iicreditor
debitorem experiri patiatur de proprietate pigno-
ris, aut maritus focerum vel uxorem de proprie-
tate rei in dotem acceptae , aut emtor ac polfef-
for rei venditae venditorem de rei emtse proprie-
tate, aut ii quis alius de jure , quod ex capite
alterius habet, illuin ipfum, a quo id habet,
litigare finat. /. ficpe conflitutum 63. ff. dereju-
dicat. arg. /. principaliter 19. C. de liberali causa.
tap. veniens 38. extra. de teflibus. Quibus autem
in cafibus ita intervenit, ut litem adverfus alium
motam, in fe velut principalem transferri defide-
ret, etiam jure ad fuum judicem remitti poftulat,
declinato foro ejus, qui prius conventus erat, ut
fibi intervenienti haud competente; veluti, quan-
do, condu£tore convento de rei proprietate, lo-
cator ut dominus intervenit, de proprietate cuin
actore difceptaturus. Mynlingerus cent. 5. obferv.
14. infine. Quifquis vero hoc modo intervenire
vult,ut alterutrum litigantium a lite depellat, pro-
tinus ex quo cognovit, ea de re alium in judi-
cio ftare, intercedere debet, ac impedire, ne par-
tes ad ulteriora tendant : nam fi fciens palfus
ijt, per alium fieri litis conteftationem , invitum
deinceps depellere nequit , fed inter eofdem ,
inter quos co fciente ac patiente cacpta fuit, ad
finem fuo tramite iis decurfura eft, ac fententia
tertio fcienti nocitura. arg. /. 63. verfi. ficien-
tibus ff. de rejudic. Andr. Gayl libr. 1. obf. 70.
num. 25. &fieqq.

35. Contra, ut alterum juvet, eique affiftat,
intervenire quis poteft; duplici modo, puta ,
vel confentiente aut defiderante alterutro liti-
eantium, vel utroque invito & relu£tante. De-
iiderante alterutro intervenit au£tor evidionis .
tentatx, ac eiptpri.imminentis, intuitu voca-
tus ab emtore, ut liti affiftat, ac rei venditae
aliave Ixmili ex causa tranftatse defenfionem pa-

I T. I. T • *

ret; qua de re latius 'tit. de eviSlion. Debitor
quoque principalis, a fuo vocatus fidejulfore ,
ut fidejulforis fui conventi fufcipiat tuitionem,
cum iple perfonali exceptione , qua a fidejufto-
re convento opponi non poterat, tutus eflet.
/. idemque 10. pen. ff.mandati. Adde Infirtiff.
Curite fuprema: art. 233. Magiftratus jurifdi£tio-
nis fuse tuenda? gratia , quoties ipfis fubje£tus ali-
bi contra privilegia & jura jubetur litigare, &
declinatoriam opponit fori exceptionem. Mse-
vius de arrcfiis cap. 19. num. 5. 6. Invito liti-
gantium utroque intervenit tertius , qui, cum
ejus quoque verteretur in ea lite difpendium,
durn res inter iftos duos contendentes judicata
ipfi quoque tertio nocitura erat, collufionis im-
pediendae causa fefe litigantium alterutri focium
addit. Maevius d. cap. 19. num. 2. 3. Quo fun-
damento olim legatatio confultum fuit fefe he-
redi, querelam inofiiciofi patienti, jungcre, ad
teftamenti tuitionem; ne, eodem per querelam
fubverfo , ipfe quoque caderet legati fpe; in
quantum jure veteri non fola inftitutio, fed &
legata omniaque reliqua ejus teftamenti capita in
irritum deducebantur , teftamento inoftlciofo
pronunciato ; (licetid jure novo mutatum fit,
ut tit. feq. dicetur) /. fi fufpetta 29. ffi.de inoff.
tefiam. arg. /. afientcntia 5. §.fibcres 1. I.fipcr-
lufiorio 14. ffi. de appeilation. Jure quoque novo,
fi res litigiofa legata fit, legatario facultas data,
quod poffit heredi de ea re litiganti adefle, ne
colludatur; dum folus ei legato tali reli£tus vide-
tur eventus litis , remque percepturus eft here-
de vincente ; eodem fuperato nihil habiturus.
auth. nunc fi C. de litigiofis novell. 112. cap. 1.
Adhaec fidejuflores pro eo , pro quo intercefle-
runt; fi debitor minus idoneus fit, & pnevari-
cationis in perniciein fidejufloris fufpe£tus;
prsecipuc fidejulfor, quipro evi£tione cavit, it
emtori lis mota fit de re vendita , ac venditorem
emtoremque non boni viri arbitratu rem defen-
furos credat. arg. /. a fiententia 5. pr. ff. de ap-
pellation.

3 6. Nihilautem refert, qualisfit judex,apud
quem tertius pro fuo jure intervenire vult: five
enim ordinarius five delegatus five privilegiatus
fit, aequum non-eft , continentiam caufe divi-
di, & diverfos apud judices ventilari , qua: in-
ter fe connexa per unum eundemque commodius
terminati qneunt. arg. tit. ff. de quib. rebus ad
eund. judicem eatur. I. nulli 10. C. h. t. Andr. Gayl
iibr. 1. obfierv.,70. num.i. Neoftadius cimafiupr.
decifi. 18. verfi. uterque. Refponfa Jurifc. Hoil.
part. 5. confil. 147. infine. Non enim intereft,
quo loco jam lis iit, cui quis fefe adjungerede-
fiderat; nam & ante & poft litem conteftatam , '
imo & poft conclufionem in causa,tertium fefe liti
alienas pro fuo jure immifcere nihil vetat, aut
etiatn poft appellationem ab alterutro litigantium
interpofitam , apud judicem fuperiorein. arg. d.
■ l. 5. §.1. & l. iq.ff. de appeilat. cum utique ap- '
pellatione interpofita fic caufa confideretur, quaii

fenten-

-ocr page 337-

fententia necdum lata effet , & provocationis
reinedio extinguatUr condeinnationis pronuncia-
tio. /. i. §. ult. ff. adSenatufc. Ttirpilliiin. I. furti
6. §.fed/i i.ffMe hts quinot. infam. Andr. Gayl
libr. i. obfeYv. jo. niim. 4. 5. Berlichius part. 1.
concluf.pracitc. i^.num. 36. &feqq. Carpzovius
def forenf. part. 1. conflit. 3. defin. 3 o. nutn. 5.

&fm- 1 - t

37. Non aliter tairien intervenire volens ac
liti fe jungere , 'andieirdus eft , quam fi proba-
inliter fua mterelie doeeat, fummaria faltein in-
terpofita caufae coghitione , condeinnandus in j
expenfas damna & id quod intereft., ii ex even- i
tu litis'appareat',rjuhgerttis nihiiinterfuiffe. Gayi
iibr. i. obferv. tip, num. 3. & feqq. & obferv. 70.
mttm, 23. RebufFus ad conflit. reg.tom. 3. traff.
de adjun£tionibus 'art. 2. gloff. un.num. 1.2. &
feqq. Carpzovius d. defitt. 30. num. 9. Berii-
chius d. part. 1. conclttf. 25. num. 48. atque in-
fuper eandern cUm-eo, cUi fe jungit, habeat li-
tigandi caufami\ media eadem.i nain fi jus ejus j
fcparatum effet a jure a&oris reive , cuifefociare j
in lite Cup/it, non permittehdum ei foreC, ut liti j
^ffiftat, fediiter :opus effet, ut ita unuiV'
"quifque de jui*e fuo feparato feparatim conten- |
"dat ; cum fieri poftet, ut is , quifejungere liti
cupiebat, nUhc feOrfim experiundo vidoriam
obtenturus fit, fUccumbehte eo cui fe defrdera- i
Verat adjun&um; aut vice Versa fuccubiturus, j
vincehte eo, cujus liti afiiftefe teiitavcrat; dum
alia atque alia ltiht fingulor-um caufe merita.
Neoftadius tutite fiupr. decifi. 4 8» Andr.Gayl d.
libr. 1. obfierv. 6g:num. 2. & obfierv. 70. num. 24.
•Hinc fi duo de rei prbprietatecontendant, teiv
tius fe dominum ailerens fruftra lefe liti adjungi
poftulat ; ctfA utitjue alia-!ex caufa iibi domi-
niUin arroget, ac inepte feifociaTi-iilis cupiat, qui- ,
"bus vereadver&rius eft, ac jus proprieratis com-
petere negat, arrog.1to'fibi doihinii jure: fed vel ,
pendehte iite pEibre, ipfeadverfus eunde.m pof- I
Tefforem rei vihdfcatibne experiri debebit, vel
ea finita adverfus viftorem de proprietate litiga-
re. arg. /. is d qtto fttndus 57. /. 58. ffi, de rei vin-
dicationc. l.penult. ffi. depetit. hefedit. Fachineus
libr. 1. controverfi. cap.5. Ant. Fabei Cod. Itbr. 3.
t it. 1. defi. 7.

3 8. ImpetratS vero a judice hac iriterveniendi
iicentia, necefte eft, ut fele jungens caufarn
fufcipiat litemque ingrediatur eo in ftatu , in
quoillam invenit tuoc , cum ad judicium acce-
dit; quod jure canonico evidenter cautum. cap.
ult. itt fine , ut lite pendente nihil novi fiat. in 6.
Gayl hbr. 1. obficrv. 71. num. 1. Ant. Faber Cod.
iibr. 3. tit. I. defin.7. & 37. Cui confequens eft,
ut declinatoriam fori exceptionem opponere ne-
queat, nec litem ab eo judice, apud quem res
inter adcrem reumque jam csepta elt, ad fuum
fojum proprium revocare. /. venditor 49. ffi. h. t.
Mynfingerus centur. 5. obfierv. 14. & cent. 6. ob-
ferv. 3 3. Andr. Gayl libr. 1. ohferv. 71. nttrn. 2.
& fieqq. quamvis ei haud videatur deneganda
licentia redarguendi judicem , ut fufpcdum ; i'i
quas juftas-aliegare valeat fufpicionis cauias; e-.c -
niin, ii judex adori reoque riec 'gratta nec.behp-
ficio nec odio notus , ei tamen, qui fe alterutii
iitigantiutn adjungit , infeftus ac inimicus fit,
quis non durum arbitretur , huic neceffitatein
iinponi, ut vel a juris fui, in ea lite verlantis,
profecutione abftineat, vel iiiimici arbitrio per-
mittat caufse fuse decifionein. /, fi pariter 9. fifi. di
hberali causa. Ant. Faber Cod. libr. 3 . tit. 1. defitt.
3 7. infitte. Andr. Gayl lib. 1. obfierv. 71. num, 7.
.& 8. De csetero adjunftum nec ex fuo capite
nova faCla poile allegare, nec.ppft cqnclufiohem
in causa teftes novos produccre aut inftrumento,
nifi reftitutionem impetraffet, quia nec princi-
palis id poteft , tanquam in praxi communiter
receptum, tradit Rebuffus ad confiit. rcg. tom. 3.
trafh de adjunSion. art. 2. glojfi. uttic. nttm. 12.
Gayl lih. 1. obfierv. 71. num. 12. & feqq. & num.
<17. Piura qui de interventiohe defiderat,videat
DD. ad /. <53. ffi. de rejudjcata. Andr.Gayi lib. 1.
obferv.69. jq.71.72. Merulampraxi Civil, jwr.qt
tit. 47. cap. i. Rebuffum adconfiit. regi^stom.j.
traff. de adjunftionibus. Damhouderum^r,<?xi ci-
vili cap.9%. Berlichium^wf. 1. conclufipraCt. z 5.
Wafienaar praffic. judic. cap. 1. num. 97.98.

iii

De j U d I C I I s, et U b i QXJ I s Q^U e A g F. r e ET Ci

3 9. Judex eft vir bonus & sequus, juris peri-
tus per fe vel afieffores fuos, autoritate publica
conftitutus;., cui caufas cogriofcendi & decidendi
facultas competit. Plane exequendipoteftas non
otnni judici,non pedaneo, fed foli majori , & ei,
qui dedit judicem, tributa fuit; pertinens quippe
ad jurifdictionem , pedaneo judici haud datam.
i. a D.Pio 15. ffi.de rc judicata. dixi tit. dejurifiditf.
Prirnis Romse incurtabulis ex lege Rotnuli judicia
, penes fenatUm. fuiile ; dein lege Sempronia
ab ordine fenatorio ad equites fuiffe tranflata;
-iterum poftea pcr iegeip Serviliam fenatcrio ordi-
ni pariter & equeitri communicata ; vrriainque
pofterioribus temporibus fuiiie in his fadtam mu-
tationem variis legibus , rei Romanse fcriptores
tradiderunt, quas leges compilatas vide apud
Roiinum atltiquit. libr. 8. cap. 2 1. Et olim qui-
dem, tum iri libera republica, tuin fub prioribus
imperatoribus, majores judiccs, velut prsetor alii-
que fimiies, juri dicundo pra^erant ; ad eos fiebat
in jus vocatio ; apud eos editio ; adtionem da-
bant aut denegabant ; dabant & judicem , feu ,
eum partibus addicebant ex judicuin decuriis,
olim tribus, fed poft fub Caligula ad quinarium
numerum auctis ; qui in ftri£ti quidem juris ju-
diciis forinula: adftrictus erat, nifi partes cor.-
fenfiffent in id, ut a formula judex recederet, vel
libellus petitionis poft litein conteftatain mutatus
effet, ut alibi traditum : at in judiciis bonse fi-
dei iaxiorem habebat poteftatein licentiamque re-
cedendi a formuia, propter additam formula:
claufulatn exbona fide aut fimilem. De hoc vc-
tere judicum dandorum more ac inftituto qui
plura cupit, videat Carolum Sigonium de judiciis
S s Ubt. i *

-ocr page 338-

L I B. V.

itbr. I. tap. 23 . 24. Rsevardum traft. deprxju-
. diciis libr. 1. cap. 4.5 :6. & ad ieg. 12. tabul. cap.
7. circa fin. Julrum Polletum bifioriafiori Romani
tibr. 3. cap. 8. 9. 1o. 11. 16. & libr 5. cap. 5. Ro-
ilnum antiquit.Romanar. libr.9. cap.14. D.Noodt
traff. dejurifidittione libr. 1. cap.6. 7. 8. & 13.
Dabantur autem bi judices potiffimum , fi fa&i
quaeftio effet : nam juris quaEftiones magis in
tlecemvirali vel centumvirali judicio fuiffe difce-
ptatas, qui decemviri litibus judicandis autcen^
tumviri erant quafi confilium prartoris, obfervat
probatque Jul. Polletus de fioro Romano libr. 5.
tap. 5. feremfine. D.Noodt tratt. de jurifditt.
libr. 1. cap. 9. fiere in med. De hoc vero judicio
centumvirali ac decemvirali plura tradiderunt ex
profefio'Carolus Sigonius dejudiciis lib. 1. cap. 8.
'& cap. 28. in mcd. Sibrandus Siccamapeculiari
'libcllo dejudicio centunwirali. Jul. Polletus defioro
Romano iibr.^.Cap. 13.14. Rofinus antiq.Roman.
hbr. 7. cap.^o. & libr. 9. cap. 15. in med. D.
"Noodt de jurifdittione Itb. 1. cap. 12. Sed pofte-
"riori jure abrogatus fuit ille judicum pedaneoruin i
dandorum mos , ipfique magiflratus de caufis,
quarum jurifdidio ad eos pertinebat, judicare
'juffi, ex conftitutione Diocletiani & Maximiani;
nili vel propter occupationes publicas, yel propter
caufaruin multitudinem, omnia cognofcere ne-
gotia impedirentur; quo cafu adhuc judicis dandi
licentia iis refervata fuit; idque non de omnibus,
fed tantum humilioribus caufis. /. 2. /. 3. C.depe-
daneis judicib. forte quinquaginta aureos, jure
noViiiimo trecentos, haud excedentibus. l.i.C. de
dcfcnfor. cinJit. novell. 15. Cap. 3. in fine. ad quas
etiam humiliores caufas cognofcendas Imp. Julia-
nus poteftatem dedit pramdibus conftituendi ju-
dices pedaneos , improprie fic diftos , & ab an-
tiquis pedaneis judicibus ad fmgulas caufas dari
folitis diftindtos ; qui de hifce levioribus adiri
poterant, ne expeftato quidem aut adito provin-
ciiC moderatore. /. uit. C. depedan.judic. Zenonem
Imperatorem deinceps certos unicuiquepratorio
judices definiiffejuftinianus commemorat. novell.
82. cap. 1. in pr. ipfe vero tandem duodecim
conftituit, quibus folis, & non aliis, caufa: ad
dijudicandum committendse erant, fi magiftratus
cetifuiffent , eas aliis committendas eile ; nifi
maluiffeiit confiliariis fuis earum particulare exa-
men demandare, ipft deinde fententiam laturi.
iiov. 82. cap. 1.2.

40. Adinoncndumtamen, fuiffe quafdam anti-
quitus caufas, quse judicum pedaneorum exce-
debantpoteftatein , ac a ptvsctore ipfo & aliis ju- j
dicibus majoribus expediendx erant, nec habe-
bantordinarii juris executionem, puta cotitrover-
iix ac difceptationes extraordinarix de honorariis
advocatorum, medicorum , fimiliumque./. 1. &
tot. tit. ffi. de extraordinariis cognition. fideicom-
miffi perfecutiones. Vlpianus infragment. ttt. 2 5.

fideicommiffia 12. in integrum reftitutiones ex
capite minorennitatis. /. quodfiminor. 24. ult.
fi~.de minor. 25. annis. ultio injuriarum gravio-

T I T. I,

rtim fervis non in contumeliam domini illatarunl*
i.itern apud 1 $,§.fi quisficfiecit3<).ff.deinjuriis.
Caufas liberales quod attinet; Conftantini qui-
dem Imperatoris conftitutione prsetor de his in
urbe cognofcere juffus eft. i.i. C. de offtcio practo-
ris. uti jam ante in provinciis Redori provincix
ea de ftatus quajftionibus judicandi neceffitas a
Diocletiano &Maximiano fuerat impofita. l.pla-
cet 2. C.dc pedaneis judicib. & utrumque a Jufti-
niano confirmatum feu repetitum invenitur in /.
ult. C. ubi caufia fiatus agi debeat. Olim tamen li-
beralem caufam pedaneis quoque judicibus por
tuiffe committi, colligi ex eo poteft, quod plures
ad eundem judicem dicuntur mittendi, quoties
plures adverfus unum de ftatu ejus contenden-
dum putatit. /. cognitio 8. §.fipiufes 1. l.fipari-
ter 9,ffi. deliberali causd. quodque apud Sueto-
nium, Plautum, Ciccronemj recuperatorii judicii,
ac recuperatorum de liberali causa judicantium,
mentio eft, ut pluribus docet, Rxvardus. libr.j-.
variorum cap, ult. Yinnius adprincip. jnfiit. de
attionibus. num. 6. D. Noodt tratt. de jurifdttt\
lib.i. cap. 9. nec his contrarium eft, quod Paulus
in l. necdifiinguemus 32. §.de liberaii 7.ffi.derece-
ptis. fcripfit liberalem caufam majores debere ju-
dices habere: ( quibus me motum aliquando fcri-
pfiffe memini, caufas liberales non apud peda-
neum fed majorem judicem debuiffe terminari)
neque enim aliud voluit3quam quod arbitri com-
promiffarii ad ftatus quarftionem dirimendain
non potuerint eligi, fed judicibus autoritate
publica conftitutis ea debueritdijudicari; quales
judices appellantur majores etiamfi pedanei fint,
in quantum cum arbitris compromiffariis coilati,
iifdein inajores funt.

41. Sed de ve.tere judicioruin apud Romanos
ordine ac forma plus fatis, quemadmodum nec
pluribus exequi lubet, quis majoribus noftris per
Hollandiam vicinafque regiones placuerit liti-
gandi cognofcendique ordo , quave ratione per
Ahngos alibi, alibi per Scabinos, jura fuerint expe-
riuntibus reddita: enarrata iftsec plenius ab Hu-
gone Grotio Manudtttt. ad jurifprud. Holl. libr. 2.
cap. 28. num. 5. & fieqq. ibique Groenewegea
in notis num. 6.

42. Judex effe poteft omnis , qui non eft
prohibitus, five paterfam. five filiusfam. quippe
publicisin caufis habitus propatrefamilias. l.cum
prccter 12. §. uit. ff. h. t. jundta. /.9. ffi. dc his qtti
fiuivel alten. jur. fiunt. Nec impedimento erit,
quod ccecus lit, fi modo de talibus difceptetur,
qua: ocularem haud defiderant infpedionem. /,
ccecus 6. ff. h. t. mulieres , infames, fervos, im-
puberes , furiofos repelli, non ambigitur. d.l.12.

non autem 2. ffi.h. t. Et quainvis dilucida
habens intervalla, tunc judicare poffit, etfi liti-
gantibus eo*tempore, quo furor eum corripue-
rat, addictus iit. /. cum fiuriofits 39. ffi.h.t. ta-
men , fi datus fuerit fanse mentis exiftens, con-
(ultius fuerit, eum furere incipientem removerL
l.judex datus 46. ffi. h t. quia, ut Imp. aity non

-ocr page 339-

DE JUDICIISj ET UBI

efl: pene tempus, in quo hujufmodi vitium de-
fperetur , nec raro in dubium trahi poifet judi-
cii finceritas, duin in furoris ac fanitatis conflnio
eum conftitutum contendere poflet is, qui fe-
quiorem contra fe fententiam excepit. arg. l.cum
aliis 6. C. de curatore furiofi. Quin & minorein
annis o&odecim a judicandi munere icges ex-
ciuferunt: ea vero aetate major judex eile poteft,
fi vel litigantes eum admiferint, vel a principe
datus IIt. /. quidam 57. ff. de re judicata. jund.
I. difputarc 3. C.de crimine facrilegii. Adde Lam-
bertum Goris. pojl adverfaria ad /. 19. jf. dc offic.
prafidis in vcrbis , id enim non efl conjlantis &c.
num. 7. & feqq. & qua: dixi tit. de rcceptis qui
arbitr. re^ep. num. 7.

43. Denique minus idonei cenfendi,quotquot
ex aliqua jufta causa litigantium aiterutri fufpe<fti
funt: aliegata fcilicet ac probata jufta causa fpe-
ciali, quae judicem iufpedtum reddit. Quaecaufa;
fpecialis defignatio , uti jure canonico ac noftris
moribus ad remotionem judicis impetrandam
neceflaria eft. cap. cum ffcciali 61. extra. de ap-
pellation. Zangerus de exceptionib.part. 2. cap. 4.
num. 18. Andr. Gayl. libr. 1. obferv. 3 3. num. 16.
ita etiam jure Romano tum antiquo , tum novo,
eam fuifle requifitam verius eft , quicquid in
contrarium anniti nonnullis piacuerit; aliis qui-
dem exiftimantibus, olim non fuifle aiiegandas
probandafque fufpicionis caufas , jure novo id
exigi: aliis contra, veteri quidem jure neceflariam
fuiile probationem cau 'ae , fed Juftiniani lege id
fuifle remiflum. Doneilus commcnt. libr. 17.
cap. 25. Etenim, cum libellorecufationemcom-
prehendi, judicique fufpedto porrigi, vel adito
pra:fide in aftis manifeltam fieri,]uftinianus prae-
ceperit. /. apertiffimi 16. /. ult.C. b. t. ac veteri
quoque jure lege Cornelia injuriarum fada in-
veniatur enumeratio graduum cognationis affini-
tatifve, quibus quis iitiganti alterutri jundtus veta-
batur judicare tanquam fafpeftus, tefte Uipia-
110 1111. lexCornelia j. ff.detnjuriis. aclegibus aliis
alise peculiares fufpicionum caufe enarrata: hnt;
non alio fane haec pertinere animadverto, quam
quod excipienti de judice iufpe<5to docendum
fuerit, ac jure novo exprimendum libello , aut
actis publicis, aliquam ex probatis in jure fulpi-
cionis caufis ineumcadere, quem tanquam iu-
fpedtum, a judicandi munere ea in lite cupiebat
depuifum. Quod & haud obfcure Gajus innuit
in l. fi pariter 9. ff. de liberali causa, cluin vult,
eum, qui poft litem, ab aiio de libertate caeptam,
de hominis ejufdem ftatu contendere vult, ad
eundern judicem mittendum efle , nifi fi juflam
taufam adferat , quare ad eum mitti non debeat,
forteJi eumjudicem inimicum ftbi ejfe contendat. Et
certe, ni fpecialis caufe aiiegationem ac proba-
tionem excipienti imponamus, idque fecundum
vulgatam regulam , qua excipiens quafi a<5tor
exceptionem probare debet , fateamur neceffe
eft, impune ergo iitiganti conceffum fuifle, ar-
bitratu fuo calumniis judicem fufpe<5tum profcin-:

QJJISQJJE AGERE ETC. 323

dere , caufas fingere, & mendacia fpargere fine
pcena; timore. Cui accedit, quod ieges Romana;
paife non fuerunt, in iis quae contumeliofa vi-
debantur , quemquam cum difcrimine alienae
exiftimationis vagari, fed defignare & certum
fpecialiter dicere jullerunt; quod uti de injuriis
traditum in 1. prcetor ait 7. ff. de injuriis , ita &
ad fufpicionem, adverfus judices publice pro-
batos haud temere ac velut in vago ja&andam,
merito ab interpretibus tranflatum eft. Parum
movet illud apud Ciceronem pro Ciuentio, quod
majores non modo de exiftimatione cujufquam,
fed ne pecuniaria quidein de re minima voluc-
runt effe judicem , nifi qui inter adverlarios con-
venilfet: quodque in /. fi injudtcis 80. ff. b. t.
Pomponius meminit judicis ex cottvcntione liti-
gantium addtfii. Civiliter enim ea verba intelli-
genda puto , quocl fcilicet invito nemini judex
fufpedus obtrudendus fuerit ; dummodo jufla
allegaretur fufpicionis caufa : cum paria merito
habeantur, non efte , & non apparere, feu non
probari fufpe<5tum. Eoque facit , quod ne in
criminalibus quidem caufis , ubi majus praqu-
dicium vertitur, libera poteftas competiit repro-
bandi judices fortitione ie<5tos , fed tantum cer-
tuin ex iis numerum , inftituta deinde in remo-
torum locum fubfortitione : de quibus latius tit.
de publicis judiciis.

44. Piures autem juftse fufpicionis caufae funt;
veluti inimicitias inter judicem & a<5torem reuin-
ve. d. I. fi paritcr 9. ff. de liberali causd. arg. /.
non dijlinguemus 32. §. curn quidam 14. ff. de
receptts qui arbitr. recep. aut li lis fimilis judici
cum alio intercedat, necdum decifa : in quan-
tum vix eft, ut 11011 tale quifque jus tunc fta-
tuat in alterum, quale in fe , fuaque in causa,
ftatutum optat. cap. caufam quce 18. cxtra de ju-
diciis. ibique DD. Ant. Faber Cod. libr. 3 . tit.4.
defn. 2. num. 3 . in notis. Idemque eft , fi ante
delatum libi judicandi munus patrocinium pra>-
ftiterit a<5tori reove eadem in lite, cum nec teftis
efle poflit. Lult.ff.de teflibus. l.ult.C.de affcjforibus.
Inftructio Curiae Brabant. art.i 5. Non idem di-
cenduin videtur, fi non ipfejudex, fed coguatus
ejus alterutri litigantium adminifter in ea lite fuifle
probetur. Papon. itbr.j.tit. 9. arreji.10. imo nec,
li filius ejus nepofve eadem obierit in lite advo-
cati patres : neque enim ufpiam illa in jure juftis
annumerata invenitur fufpicioniscaufis ; neque
etiam tantus cujufquam erga rem clientis fui af-
fe<5tus praefumendus eft, utillius in gratiam cum
diipendio honoris foliicitare velit parentem judi-
cem adea, qua: viro bono indigna funt, & ejus
religionem circumvenire. Merula praxilib.^.tit.
40. cap. 4. num. 16. Gratianus difcept. forenf.
cap. 100. num. 24. Lambertus Goris adverfar.
trail-l. cap. 6. diflent. Maynardus lib. 1. decif.91.
Ant. Matthaeus de judiciis dtjput. 7. num. 19. Ne-
que noftri fori jure aliud ftatuendum eft. Quamvis
enim inftru<5tione curiae fupremae art.50. cautum
inveniam, nefenatores litium iftarum difcuflloni

S s 2 deci-

-ocr page 340-

124«

V.

I.

I T.

decifionique fuperftites fint , quse vel dominos
vei vafillos tangunt, quibus liberi aut fratres fe-
natorum a publicis aut domefticis funt ininifte-
riis ( Ojficieren of Huysdienaars ) quamvis etiain
prohibitum fuerit inilruftione Curix Flandricce
art. 43 . ne ei prarparatorimn litis conclufe exa-
men & reiatio committatur , cujus filius autge-
ner , frater vel affinis, alterutri litigantium in ju-
dicio patrocinium prariiitit aut procurationem:
non tarnen hxc fuperiorem evertunt fententiam ;
cum arftius intercedat vinculuin inter eos, qui-
bus filius judicis ratione muneris collati aut mi-
nifterii domeftici fubjeclus eft , quam quibus ut
dientibus nuduin in judicio accommodavit advo-
cati officium: majus etiam periculum immineat
ab eo, qui referendo ftatum litis & aliegata pro-
bataque, caeteros judicaturos infigni poteft oc-
cupare prajudicio , quam quidem ab eo , qui
cum pluribus vtliis poft relationem taiem judican-
di partes impleturus eit. Qua ratione aliquan-
do Senatui Pedemontano placuiife refert Ant.
Faber Cod.libr. 3. «>.4. dvfin. 3. judicem ad pri-
vatum hofpitiuin unius ex iitigantibus ex itinere
divertentem , haflenus quidem pro fufpefto po-
tuiife haberi, ut ex eo tempore neque inftruftio
neque reiatio litis ei demandari debuerit ; judi-
candi tamen munere fungi idcirco non fuille
prohibendum.

45. Quid ? quod urbani quoque judices ut
fufpefti recufari nequeant, fi lis inter civitatem
& civem, vel civitatem & peregrinum fit. Cum
enim id , quod univerfitati debettir , fingulis
nondebeatur, nec quod univerfitas debet, fin-
gulidebeant. /.ficut7. §.i.jf. quodcujufque uni-
•verfit. nominc. apparet , eos non in fua , fed
prorfus aliena , publica nempe civitatis causa,
judicare; Neoftadius Curiccfupr. decif. 1 2 6. £0-
demque fundamento fancitum ab Hollandia: or-
dinibus 2 3. Maji anno 1607. fuprema: curia: fe-
natores idoneos in caufis Societatis Indicse judi-
ces efte, nec fe excufare,nec ut fufpedos a Socie-
tatis adverfario argui pofte ex eo, quod vel ipfi
vel propinqui eorum in aliquam venerint focie-
tatis iftius partem : cum nec hic, quod focietati
debetur, fingulis fmgulatim debitum fit , nec
focietatis negotia focii finguli, fed publica con-
ftituti aucloritate curatores tra&ent; nec deni-
quefocietas ifta, ut privata, fed magisut uni-
verfitas quxdam publica, cui cuin mercatoribus
magiftratus quoque delegati prafunt, confide-
randa fit. Refponfa Jurilconf. Holl. part. 3. vol.
1. in appendicc decifionum pag. mihi 17. in med.
Van Alphen , in formuldrio cap. 5 0. circa fin.
Alioquin focium in causa, qux ei cum aftore reo-
ve communis eft, judicem efie non pofte , mani-
feftum eft, eo quod communis caufa etiam pro-
pria eft. arg. /. 1. §. inpropria 1 i.ff. quandoap-
pell. & intra quce tempora.

46. Sufpeftus tarnen jure Romano antiquo
fuit judex ille , quern pars altera nominatim pe-
tierat. Judicem enim a prstore per litigantes
peti , moris erat ; certum etiam ac defignatura
judicem ab utroque litigantium fimulpeti, non
fuit inhibitum. /. fiinjudicis 80. ff. h. t. at ab
uno litigante certum nominatim peti , iniqui
credebatur exempli efte , nifi hoc fpecialiter a
principe , ad verecundiam petiti judicis refpi-
ciente, permitteretur. /. ohfcr vandnm 47.ff. h. t.
Adde Jul.PolIetum deforo Romano libr. 5. cap. 5.
in fine. Nec dubium , quin utfufpectus declinari
poffit, qui damnum ex ea lite metuit, lucrUm-
ve fperat, ne fua' rei judex fit. /. fuiiant/s 17.
ff. h. t. quive litigantium alterutri nimis propin-
quo fanguinis aut affinitatis vinculo conjundtus
eft: nam uti fibi, ita & fuis, puta uxori, liberis,
domefticis, jus dicere quifque prohjjpitus eft.
/. qui jurifdiftioni 10. ff. de -jurifdifi. cautumque
fuit lege Cornelia injuriarum , ne judicet, qui
ei, quiagit, gener, focer, vitricus, privignus,
fobrinulve eft , propiufve eorum quemquam ex
cognatione affinitateve attingit. I. lex Cornelid 5.
ff. de injuriis. quod & Curia- Hollandia- placuifle
anno 15 8(5. 24. Februarii , notat compilator
decifionum , pofl rcfp. 'JCtor. HolUnd. parte 3.
vol. 1. in appendice pag. 7. in fine. Sed poftea
haud contenti Hollandise ordines remotione eo-
rurn , qui quarto fanguinis affinitatifve gradu
funt , ad fextum ufque gradum prohibitionem
produxerunt, fic ut & fexto in gradu pofitus a
judicando abftinere julfus fit , nifi uterque liti-
gantinm pari languinis aut affinitatis gradu ju-
dici junftus fit ; quo cafu par afleftionis ratio
pellit pradumtiotiem fraudis. arg. /. non folum
67. §. 1. jf. de ritu nuptiar. obfervante id Groe-
newegio ad l. 10. ff de jurifdifi. & audore cL
appendicis decifionum pag. 50. Idemque cau-
tum fuit Inftrufti.one Curiae Flandricse art. 6.
Quin imo ad decimutn ufque gradum cognatio-
nis prohibitio extenfa fuit , quoties judex fuc-
ceffionem ab inteftato fperat , duin nullus aliu«
gradu propiore litiganti junftus invenitur. de-
crcto ordin. Holl. 2 3. Maji 1602. Groenewegen
ad cl. I. 10. Van Alphen in formttlario part. 1.
cap. 50. Adhsec arftiffime culta inter judicetn al-
terumque litigantium amicitia atque familiaritas
juftam fufpicionis caufam prabet. cap. infinuante
2 5. extra de offic. & potefiate judicis cleleg. qualis
cenferi debet & ea, qua: ex conviftu atque co-
habitatione quotidiana inter commenfales inter-
cedere confuevit. Lambertus Gor;s ad l. 1 g.jf.
de offc. precftdis. ad verba , ne prceftdes provtn-
ciaritm &c. num. 6. Quamvis de csetero frivolis
ineptifque fufpicionum caufis, quas fubtnde vel
calumniofe vel temere opponi contingit", haud
indulgendum fit; cum pbtius credehdfihv videa-
tur j illos , qui ob fingularem induftriam & gra-
vitatem , explorata jUrataque fide obftrfdti , ad
judicandi munus evefti funt, non ita facile le-
vibufque de caufis h refto deviaturos juftttice
tramite , ac contra ariimi fui religionem fenten-
tiam difturos. Cui corifequens eft, ut non re-
pellatur judex cx eo folo, quod apud alterutrum

___

forte

-ocr page 341-

forte litigantium invitatus camaverit pendente
iite ; quod conterraneus, quod fpirituali cogna-
tione junftus, quodvedurus, aut feverus , aut
verbis acrioribus in alterutrum inve&us; quod
familiaris iliius , qui Jitigantis inimicus eft; quod
litigans judicis , litem aliam foventis , advoca»
tus aut procurator fit, aut emphyteufin ab eo,
velcedes fundumve conduiflum habeat, fideipfo
rerum illarum ufu controverfia non lit ; quse-
que funt alia hujus generis plura , apud viros
graves flocci facienda. Ant. Faber Cod. libr. 3.
tit. 4. defin. 1.3. 4.9. Lambertus Goris d. loco.
Ant. Matthseus dc judiciis dijput. 7. num. 17.18.
Nec diftinguendum puto ex jurifprudentise Ro-
manse principiis inter inajores ac minores judi-
ces , quafi foli minores removendi forent, jufta
probata fufpicionis causa , majoribus vero tan-
tuineffet adjungendus epifcopus ; neque enim
ea novella: 86. cap. 2. fententia eft ; fed magis
ibi quoddam in gratiam litigantium beneficium
inductum fuit , ut fcilicet additus judici fufpe-
fto epifcopus fimul cum eo fententiam ferat, ut
noncogantur fubjcffi proptcr hujufimodi caufits d
proprid patrid rcccdcre. d. nov. 86. cap. 2. & 6.
Si ergo ne fic quidem fibi fecuritatem fatis par-
tam arbitretur qui judicem fufpe£tum dixit, dum
forte nec epifcopus , judici adjungendus, extra
fufpicionem eft, prohibendus utique nonfuerit
alios adire aut a prindpe petere non fufpedtos,
jurique pro fe introdufto renunciare. arg. d. cap.
■2. ($6, unde& in novell. 96, cap. 2. proponitur
licentia conce/ia refutandi gloriofififimum judicem,
& alium merendi, apud quem conventionis pa-
riter ac reconventionis lis exerceatur.

47. Quia vero nunc paflitn invaluit, non
unuin folum judicare, fed a toto collegio confti-
tutorum publice judicum lites decidi , fic ut,
non nifi prafente certo eorum numero , fenten-
tia lata valeat , veluti feptenario in Curia fu-
prema , ac Academico noftro confeifu juridico.
Infimct. Curice fiupr. art. 1. Reglcmcnt op de Re-
vifien van d'Univerfiteyt van Leyden anno 1656.
6. Ottobris. art. 2. 3. quinario in Curia Ultra-
jedtina ac Flandrica. Infir. Cur. Ultraj. tit. 1. art.
5. Fiandricce art. 28. alibi alio , pro vario fori
cujufque ufu vel lege ; vix eft , ut hodie ad-
verfus univerfum illud judicum collegium tan-
quam fufpe£tum excipiatur; non magis , quam
apud Romanos fufpeftum argui potuit totum
centumvirale aut decemvirale judicium , aut
totse decurite , ex quibus pedaneos dari jtidices
moris erat: fed magis finguli, in quos peculia-
ris cadere creditur fufpicionis caufa , judicis fu-
fpefti exceptione reprobandi funt. Idemqueeft,
fi qui ad caufam certam delegati fufpicione labo-
rent. Andr. Gayl libr.i. obfierv. 33. num. 2.3.
Chriftineus vol. 2. decifi. 148. num. 1 5. Refponfa
JCtor. Holl. part. 3. vol, 2. confil. 6%. num. 12.
atque tunc reiiquos ejufdem judicii collegas de
caufis fufpicionis judicare juftum eft ; cum ipfi
in eo definiendo nullapoffint videri r.atione fu-
fpefti ; uti poft Chriftineum vol. 5. decifi. 181.
in fine. tradit Groenewegen ad 1.16. C. h. t. uf-
que adeo, ut, pluribus ejufdem tribunalis ju-
dicibus fufpicionis infimulatis , non prohibean-
tur hi ipfi fufpe6ti mutuas objedce in fingulos
fufpicionis caufas difcutere , deque iis fenten-
tiam dicere, quamdiu ipfi remoti non funt,
dummodo abfit is, de quoremovendo difcepta-
tio inftituitur : quia non esedem fed diverfse in
fingulis plerumque funt aut efle laltem poflunt
fufpicandi caufse; &, fi maxime esedem objician-
tur , non tamen eafdein finguli habent adverfus
objefta defenfiones. Ant. Faber Cod. libr. 3. tit. 4.
defin. 2. Quo pofito , vix cft , ut aflentiamur
Groenewegio aliifque ab eo allegatis ad d. I. 16.
C. h. t. in fine , exiftimantibus, eo cafu , quo
plures fufpefti dicuntur , recufationis cognitio-
nem ad judices fuperiores fpeftare, autalios non
fufpe&M collegis adjungendos efie , per quos
definiatur, utrum adductse fufpicionis caufe ad
remotionemfufliciant, necne. Vix quoque, ut
juris Canonici probemus difpofitionem, fecun-
dum quam arbitri compromiffo partium, aut ju-
dicis ac partis, fuerunt eligendi, qui de fufpicio-
nis causa cognofcerent. cap. cum Jpeciali 61. ex-
tra de appellation. Quorfum enim ad arbitros re-
miffio , ubi judexidoneus eft , qui fua poteft ju-
rifdiftioile eam fufpicionis litem componere ac
definire? Si tamen non finguli judices , feduni-
verfum judicum collegiuin ea forte commiferit j
quse juftiffiinum alteri litigantium metuin incu-
tiunt ac fufpicionem generant, fore, ut contra ,
quain juftitfe ratio animique integri religio ju-
bet , judicaturi fint, caufam non video , cur
non eo cafu totum collegium judicum , expofi-
fitis apud judicem fuperiorcm principemve cau-
fis , ut fufpeftum declinari poflet. Vide Meno-
chium de arbitrar. jud. libr. 2. cent. 5. cafiu 458.
Boerum decifi. 269. Gregorium Tholofanuin
Jyntagm. juris civilis libr. 49. cap. 3. num. 24.

Zangerum de exception. part. 2. cap. 4. num. 1
& fiq(].

48. Opponenda autem judicis fufpefti ex-
ceptio ante litem conteftatam. /. apertififimi 16.
C. h. t. cap. inter monaficrium 20. extra. dc fientent.
& rejudic. nifi caufa fufpicionis per ignorantiam
non lupinam neque afle&atam latuerit litigan-
tem, ac lite demum pendente innotefcat; cum
ignorantia fa£ti probabilis, etiam in prudentiffi-
mum quemque cadere valens , veniam merea-
tur, nec erranti nocere debeat. arg. /. 2.6.91
& tot, tit. jfi. dejuris & fatti ignorantid. vel nifi
demum poft litem conteftatam nafcatur & emer-
gat ratio fufpiciOnis ; dum forte alter ex litigan-
tibus judicem ex affe vel ex parte fcripfit here-
dem. /. Jidianus ij.ff-h.t. cap. infinuante 25.
extra. de ofific. & pot.jud. deleg. Ant. Faber Cod.
libr. 3. tit. 4. defin. 7. Ant. Matthseus de judiciii

''t. .v. . ... • , .Vivi l

7. num, 14.

49. OfKciilin judicis eft, lites dirimere, au-
dita ytraque parte > auditis illis quorum inter-

Ss 3 cft,

DE JUDICIIS ; ET UBI QJJISQ^UE AGERE ETC.

-ocr page 342-

326 L i e. V.

eft , oinnibufque obfervatis, quse vel nobilis vel |
mercenarii officii ratio exigit. Mercenariuin DD.
appeilant, quod a&ioni propofitse inhsret, &
fubiervit, ac in cognitione ufque ad fententiam
pra"cipue confiftit; quod ofticii genus ad anti-
quain judicum pedaneorum notionem proxime
accedit. Nobile, quod nuda? notionis terminos
egreditur , quo potiffimum pertinent ea , quce
ad jurifdiftionem & jus dicentis officium ailo-
manis iegibus reducuntur , quorumque intuitu
latiffimuin dicebatur effe jusdicentis officium in
/. i. ff.de jurifdiffii Utrumque regulariter judex
demuin rogatus impertitur. arg. l.dies 4. boc
autem 8. ff. de damno infcffo. quandoque tamen
& non rogatus; fed frequentius in iis , qiue 110-
biii , quarn quae mercenario officio adfcribi fo-
lent. Etenim nobilis offieii vi etiain fponte ea
expedit, quce ad publicam refpiciunt utilitatcm ;
in feeleratos inquirit j provinciam malis purgat
hominibus, tutores fama publica fraudisinfimu-
latos hne accufatione a tutela repellit,- fi ipfi ex
apertiffimis iiqueat rerum argumentis, eos fu-
fpedtos effe, qusequeid genus alia plura funt. /.
tutor. 3. §. prceterea 4. ff. de fufpeff. tut. I, con-
gruit. 1 3. fif. dc offie. prxftdis. Mercenarii ofiicii
intuitu judex non interpellatus concedere aut
exigere aut jubere poteft ea omniaj quae in fua
ipfius perfona praxipue radicem agunt ; veluti
repudiare iibcilum male conceptum, exigere a
litigantibus jusjurandum calumnise, pronuncia-
re de non pctitis qua; poft litem cxpfam emer-
gunt. Eambertus Goris adl. 19. ff.de offieioprce-
fidis , ad verba, ut in adeundo quidem. num. 6i
7. 8. Gotofredus in not. ad d. 1.4. 8■ fi-de
damno inficffo. Socinus Rcgul. Juris 245. Parens
p. mem. Paulus Voet ad prineip. Infiit. de offie.
judicis. num. 3. Cceterum ea , quse fui origine a
litigantibus procedunt, nullo modo ab eo non
interpellato fieri pollunt; adeoque nec exceptio-
num non oppofitarum, riec teftium non produ-
dorum , ratio habendain fententiis ferendis: nifi
quod in caufis criminalibus hodierno jure incum-
bit judicibus fic inftituere teftium examina, ut rion
modo inquirant in criminis qualitates & circum-
ftantias reum gravantes, fed & in eas, qux ad
ejus innocentiam comprobandam videri poflunt
pertinere ; five rei prxfentes ac carceri manci-
pati fint, five abfentes profugique.- Ordonnant.
cp de fiijl van Procederen in crimincle fial{cn vatt
Kpn. Philip. 7. Julii 15 70. artic. $ 7. His confe-
quens eft, judicein ea qua: fadi funt, fupplere
rion poffe , fi a partibus non altegentur y nifi
notoria prorfus fint ex inftrumentis illis , qua:
probationis ergo in judicio proiata funt: neaiio-
quin fupplendo ea, cjuse dubii fa£ti funt, non
tam judicis quam advocati partibus videatur fun-
gi, & patrocinari potius quam judicare. Ant. Fa-
ber Cod. libr. 2. tit. 7. defin. 1. Perezius ad tit.
Cod. ut quce defiunt. advoc. partium, jud. fiuppleat.
Aulus Gellius Noti. Attic. libr. 14. cap. 2. Si
tarnen omiffa caufam relinquant obfcuriorem, ac

T 1 t. L

difHciiiorem ejus determinationem, poteft judcx
per fententiam interlocutoriam monere iitigantes,
ut plenius inftruant litem pendentem ; nec eft ,
qucd eaprcpter quifquam eos habuerit juie fu-
fpectos. Bufius de offic. judicis cap. 4. num. 34-
& Jeqq. Quod fi a partibus eorumve patronis
praetermifta fucrint qua: juris funt, re£te ea ju-
dex fuppleverit; utpote qu?e apud judicem aile-
gari folita, tameri & non ailegata oportet ei nota
effe; fic ut & juriuin certomm, utut non ullc-
gatorum , rationein habere in judicando tenca-
tur. tit. Cod. ut quit defiunt advocath partium ju-
dcxfupplcat. ibique DD. Neoftadius Curice IIoll.
dccif. i.verf. de gedaagde. Qua rationc nihil re-
tat, quo minus judex confuetudinem quoque i
quanquam non allegatam , in lite finienda fe-
quatur, h modo inveterato ulu jus tale indu-
ftum conftet. arg. pr. Infiit. dc offic. judicis. i. 1.
/. 3. C. qtice fit longa confiuetudo. Lambert. Goris
advcrfiar. traff. 3. cap. 12. num. 25. Vel etiam
ex caufis juftis fufpeduin habeat inftrumentrim
cxhibitum, erii adveriarius nuilam ci oppofuerit
inftrumenti fufpedi exccptionem, Neoftadius
fiupr. Ctir. decifi. 66. vcrfi tn quo. Appellationem
quoque deciaret deiertam , parte licet adverfa
nec aliegante nec pctente ; in quantum , appel-
latione deferta , confirmata eft ipfo jure judicis
inferioris fentenfia > qua; per defertam appeilatio-
nem non ultra poteft fufpenta dici. clementinafi
appeiiationem 6. de appellatiotiib. Mynfingerus
cent.2. obfierv. 59. Sed & exceptionum, quaf:
meri juris funt, negle£tarum perinde judex ra-
tionem habere debet, ac li a parte objeftce eflent j
fi modo ita fafta in judicio commemorata fue-
rint , vel inftrumenta talia produfta, Ut ex iis
exceptiones fponte refultent. Parladorius rer.
quotidianar. Itbr. 2. cdp. 10. m/mc 8.9. 10. Ant.
Faber Cod. Iibr. 2. tit. 7. dcfin. 2. Cancerius variar*
refiolut.part. i.cap. 1 8. num. 20.21. 22.23. Zan-
gerus de exceptionib. part. 3. cap. ttlt. num. 15. &
feqq. Quid enim , fi ex allegatis conftct, filium-
familias fuiffe teftatorem , cx cujus teftamento
aftio movetur ? certe cum juris manifefti fit, in-
validum prascipue teftamentum efle , fi is , qui
teftamentum fccit, caruerit teftamenti fa&ione.
L fi quceramus 4.ff. qui tefiam. facerepojfunt. ini-
quus plane judex fuerit , fi fciens ifta , aftori
adjudicaverit, quae nullo fuerant jure petita. An-
ton. Faber Cod. d.ltbr. 2. tit. 7. defin. 2. Idemque
juris eft, fi non fuerit a reo eonvento obje£ta
a<5tori agenti pracfcnptio adtionis, qua conveni-
tur, quoties ex allegatis indubium eft,, elapfa elle
tempOra attioni tali movenda? pra-finita. Cirotius
mamid. adjurifprud. Hoil. Itbr. 3. cap.46. num. 7.
Zangerus de exccption. part. 3. cap. ult. num.2 o.
Mynfingerus centur. 3. obfierv. 28. Chrrftineus
ad Mechiinicnf. tit. 12. art. 9. num. 6. Joh. a San-
de dccif. Frific. hbr. 1. tit. 7. defin. 3. Carpzovius
defimt. fiorenfi. part. 1. confiit. 25. dcfin. 1.2. 3.
nec aliud ftatuendum in exceptione divifionis,
quae & ipfa mPri juris eft, ab Hadriano conceffa,

adeo-

-ocr page 343-

De JuDICIIS i e T tTBI

adcoque latis fub appellatione & perfona fidejuf-
foris in judicium deducitur; hoc fcilicet ipfo ei
competens, quod fidejuflor efl:, ut ait Vinnius
qiiteft. illnftr. libr. 2. cap. 40. poft mcd. quoties
creditor non probat, abfentem aut inopem efle
confidejuiforem. Ant. Faber C. hbr. 8. tit. 28.
defm.31. Neque rationem animadverto,, cur
aliud dieendum foret de ordinis feu excuflionis
exceptione, quoties ex inftrumento fidejuflio-
nis, ex quocreditor agit, fimplex fidejuflio fine
ulla beneficiorum renunciatione interpofita de-
prehenditur, nec adoris reiVe conditio autipfius
debiti natura hoc beneficium de jure excludit. Si
enim exceptionum illarum , qua: infunt actioni,
(veiuti quse nafcuntur ex pafto contraftui in
continenti adjedo,) ratio habenda fit in judican-
do , licet objedta: non fint j uti id frequentiori
interpretum calculo comprobatum effe docet
Cancerius var.. reftolut. part. 7. cap. 18. num. 22.
Iiabenda quoque eft ratio exceptionis ordinis,
. quippe quse pofl: indictum hoc beneficium per-
inde fidejuflioni inefl: ex juris difpofitione, aefi
. paftc-expreffo id adum effet, ne fidejuffor an-
■ te principalem excuteretur. Sane fi fidejuffio-
.netn non ex fcriptura, fed velteftium depofitio-
ne , vel ex confefliohe ipfius fidejufloris, in ju-
dicio probatam concipiatnus, vix eftj ut tunc ju-
dex jure jubeat, prius principalem exeuti ordinis
beheficio. per reum non allegato ; eo quod tunc
non adeoex probationibus addudis judex certus
effe poteft > beneficio ifti non fuiffe renuncia-
tum ; dum non otnnes rei geftse cireumftantias
rogati teftes, reive in jus vocati, fua vel con-
feflione complefti foient vel depofitione. Ac de
hoc cafu accipiendos puto interpretes, quibus
placuit, hujus exceptionis omiflionem haud pof-
fe judicantium ofiicio fuppleri, inter quos eft.
Andr. Gayl libr. 2. obfterv, 27. num. 2.3.4.5.
Anton. Faber Cod. libr. 8. tit. 28. deftn. 3 5. num.
8. & Jeqq. Sande decift. Frific. libr. 1. tit. 7. de-
fin. 2. Quicquid fuerit, minore faltem prsejudi-
cio hanc noftram premit fententiam , quod ab
Ant.Fabrod.loco adducitur, fidejufforem forte,
fi pra-fens in judicio foret, nolle tali beneficio
jiiyari, quin & confulto potuiffe prsetermittere,
ut citius a litis moleftia fumtuque prolixiore libe-
retur. Efto enim, quod ea forte fuerit fidejuffo-
ris conventi fententia ; quia tameh ea hactenus
judici ignota eft, notum autetn, talem fidejuf-
fori exceptionem competere de jure , incerta illa
.fidejufforis mens atque intentio , quse fa£ti eft,
non impedit, quominus ihterim fuppleat judex
ea, cjuk juris funt , donec reus manifeftaverit,
fe ifto nolie beneficio uti. Nam & in aliis omni-
bus, qus, tanquam meri juris, a judice fup-
pleri pofle & debere inter omnes conftat, idem
evenire poteft, ut reus confulto jurium prjeter-
miferit allegationes, aut confuctudinis indubise
mentionem , dutn caufam fuo donare vult ad-
verfario, atque ita pugnare , tanquam qiii vi-
ftori.am refetre reformidat : neque tamen ideo

QjtJ i fe QJtf E A G E R E F.TC. 3 2 f

velleges vel interpretes judici dcnegnrunt in hi-
fce poteftatem fupplendi ea, qux advocatis par-
tium videbantur deefle. Alia de fupplendis aut
non fupplendis iis qua: defunt partibus , vide a
me tradata in tit. deedendo nttm. 13.

50. De cxtero neceffe eft, ut judex eaveat,
ne per minorem caufam majori cognitioni pra>
judiciutn fiat 5 curn major quaeftio caufam mi-
norem ad fe trahat. I. pcr minorcm 54. jfi.b.t.
Vide Ila:vardum de prtejudiciis iibr. 2. cap. 7.
Sed & in judicando rationem habeat allegatorum
probatorumque, ac fecundum ea fententiam fe-
rat. l.iilicitas 6. §. veritas 1. jfi.de ofific. prcefidis.
lnnul tatnen fecundum confcientiatn; qu$ fi al-
legatis probatifque contraria fit, vetus jain olim
tefte Gellio, Nott. Attki hbr. 14. cap. 2.. difpu-
tatio fuit, oporteatne fecundum ca , quie com-
pcrta habet, an fecundum ea , quse aguntur»
judicare. Etenirn improbus utique fuerit, fi fe-
cundurn allegata judicans , abfolveret eum ,
quem fciebat nocentem aut debitorem efle, vel
condemnaret, quem infontem efle , nihilve ad-
verfario debere , privatim certus eft. .Contra
quoque iniquus ac legum, juxta probata judi-
cari volentiurh * contemptor dicendus , fi , fpre-
tis aliegatis probatifque , fequeretur in lite defi-
nienda propriam fcientiam ; nec dubium , quin
ita ingens porta malitiis aperienda foret, dum ali-
quando , quo magis felefti judicis arca patet i
eo magis a fimulatis Curiis, Catonibus , Arifti-
dibus , confcientise venalis obtentu pius licitan-

■ tibus lis addieeretur. Non aliud proinde,in tali
allegatorum ac fcientias privara: pugna fupereft >
quam ut deponat judicis oxficiumj jurato affe-
rens , fibide causa nonliquere, ac veritatis de-
tegendse gratia teftis parces aflumat. arg. l.Pom-
ponius 3 6. jfi. de rejudicat. I. omncs 1 2. 1. C.h.t.
Gellius fane, cutn judex a pra:tore datus, debi-
tumioQsrtp confideret , qiiod tamen debitum
haud probabatur, judicatu illo folutum fe fuiffe
comtnemorat , jurando , fibi non Iiquere. Itbr.
14. cap.2. in fine. Confer Covarruviam var. re-
fol. libr. 1. cap.i. Bufium de ofiftc. judicis cap. 4.
num. 39. & fieqq. Corafium mijcell. itbr. 4. cap.
20. Bronchorft enant.cent. 1. ajfiert. 14.

51. Nec minus fecundum id , quod legibus *
& moribus, & conftitutionibus eft proditum *
ac fecundum omnem a:quitatem judices judicare
fas eft j neque enim ei , qui judicandi munere
fungitur, quodcunque libuerit, licet in causa
litigiosa ftatuere , nec fuo definire arbitratu ce-
rebrino , fed legem , a:quitatem , religionem fi-
mul in confilium adhibere convenit ac fequi. pn
Inftit.de offic.judic. novell.8. infine. quapropter
& olim judices , antequam judicarent, in leges
jurabant; de qua jurandi folennitate vide Rae-
vardum 5. varior. cap. 8. Nec eft, quod diftin-
£tio adhibeatur inter judices majores minorefque;
quarn licet prsc fe ferat autb. hodie C. b. t. refel-
litur tamen ex d. novell. 8. cap. 12. in fine & cap.
ult. in fine. novell 24. cap. 2. & novell. 82. cap. 13.

-ocr page 344-

g—B' ........................L. l .1 ..............

V. T 1 t, I.

L 1

328

b,

-in quantum omnibus , etiam fuminis judicibuSj
pracipitur ex legum didamine judicia proferre.
Etii inficias haud fit eundum, quin sequitatem
ftriflo juri teneantur in judicando prseferre. Qua
dequa:ftione latius a£tum rit. de juftttia & jure
>num. 6. Quia vero regionum, civitatum, vico-
rurn varia nno contraria fsepe jurafunt, obfer-
vandum eft, quantum quidem ad ordinem ju-
dicii formamque attinet, judicem nullius alte-
•rius fed fuitantum fori leges fequi: fed in litis
ipfius definitione , fi de iolehnibus contraclus,
teftamenti vel negotii alterius quseftio fit, vali-
■durn pronunciare debet ac folenne negotium,
quoties adhibita invenit folennia loci in quo il-
lud fgeftum eft, licet alise , aut majores in loco
■judicii ad talem actum folennitates requifitx ef-
•fent. Si defucceffionum jure, fecundum leges
loci irt quo res unaquasque fita eft, aut effe fun-
gitur:-convenienter generalibus juris fundamen-
■tis irt matcria ftatutorum a me adftructis in tit.
de eonjlitut. pnncipum. Adde Joh. aSande decif.
Frifki li.br. 1. tit. 12. dcfin. 5. inmed. Lamb. Goris
■adverf. traft. 1. cap. 6. num4 2. Mynfingerum
xcnt. 4. cbfervat. 82. Ant. Eabrum Cod. libr. 3.
tit. i. defin. 22. PaulumVoet defPatutis fett. 10.
num. 6. nader provifioneel accoord tnjfchen Hol-
landenZeeland. 11. Junii 1674. art. 3o. Sed &
neceffe, ut in caufarum definitionibus rationem
habeant legum illarum , quae negotii gefti tem-
pore latse erant, non vero earum, qua; poftea
demum fuerunt conditse ; eo quod leges futuris
folent*formam dare Iregotiis , nec ad prsterita
•trahi, nifi id nominatim cautum fit, utdi£tum
tit. de legibiis num. 17. Quirf imo, fi lite lecundum
iegem antiquam definita ac 'appellatione interpo-
iita, legem deinde novamipendente appeliatione
■promulgari contigerit, quam legiftator ad prse-
teritos quoque cafus juffittrahi, netuinquidem
appellationis judex fecundum novum, atomni-

110 juxta- veteris juris 'prsefcriptum judicare ob-
ftrittus eft : neque enim alise judicis, ad quem
provocatum , partes funt, quarn ut examinet
definiatque, utruin irtferior judex rette an per-
peram fententia fua motse apud fe controverfia;
fincrn fecerit, & fi perperam judicatum animad-
«vertat, ftatuat id, quod in prima inftantia fuif-
fet ftatuendum. novell. 115. cap. 1. Zoefius ad
Pand. tit. delcgibus num. 4 5. in fine. Gudelinus
dcjure noviff. libr. >. cap. 2. verfu prccditta. in med.
•iPaulus Voet dcjlatutisfcfL S. cap. 1. num. 3 .pag.
'289. 290.

52. Superioribus , quod nempe fecundum
ieges judicandum iit , confequens eft , nullum

111 judiciis admittendum efie cafumpro amico, ut
dici folet, quaii in cattfis dubiis admodum ac an-
cipicibus poteftas judici efiet adjndicandi litem
ei ex collitigantibus , qui ainicitise vinctilo ju-
dicem contingit. Contra etenim, ii quid ainbi-
gui occurrere contingat, vel jusjurandum a judi-
ce litigantium alterutri tunc deferendum erit, /.
admonendi 31 .ff.de jurejurando. Vel reorum,
vel libertatis, vel dotis, vel caufse alterius cu-
jufcunque favor, legibus induftus ac probatus,
alixque circumftantia? potiorem facient ac vi£to-
rem alterutrum litigantium,. l. inter pares 3.8. pr.
& §. i.ff. de rejiidic.l. in ambiguis 70.jf. dejure
dot. I. femper in obfcuris 9-jf. de reg. juris.

- ■ ■n.im.iii*

53; ;Ne autem lites immortales eifent, dum
litigantes mortales funt, Romanis placuit certa
legibus pr^finire tempora ,. intra quse lites judi-
ciali finirentur determinatione. Etenim crimina-
libus quidem caufis finiendis anni.fpatium ante
Juftiniani tempora fuifle praeftitutum , patet ex
L 1.2. C. Theodof ut intra annum crimin. (juccft.
terminetur. I. reisj. ff. de muner. & honor. cujus
contrarium non re£te evincitur ex /. in Senatuf-
confidtum 15. §. quipofl. 5. ff. ad Senatufc. Tur-
pillian. quippe quam interpolatam fuiile a Tri-
boniano in verbis vcl biennio, a Viris do<5tis> jam
obfervatum. Gotofred. add. /.15. §. 5. Wiifem-
bach. ad 1. 13. C. h. t. inpr. Civilibus olim nul-
lum temporis fpatium invenitur propofitum,
non certe anni, neque triennii , uti perperam
cenfuere Raguellus, atque Rsvardus, 4. varior.
cap. 14. ille quidem in errorem indu£tus per ver-
fum Juvenalis non re£te intelledum ; hic vero,
corrupto Sidonii Apollinaris loco,in quo trien-
nium pro tricennio pofitum fuiffe , fequentia
ejufdem autoris verba fatis evincunt, obfervante
hsec Wiffembachio ad d. Li 3. §.1. C.\h. t. Sed
Juftinianus noviffime litibus finiendis prsefcripfit
biennium in criminalibus, in civilibus trienniuin
a lite conteftata. /. ult. C. ut intra cert. temp.
crimin. qucefiio terminctur. I. properandum 13. §.
cenfemM 1. C. h. t. coercendis varie majoribus
minorihufve judicibus , actoribus, reis ,'caufarum
patronis, procuratoribus , tutoribus , curato-
ribus, per quos fteterit, quo minus intra tem-
pus legitimum lis decucurrerit. d.l. 13. paffim.
C. h.t. de quibus vide latius Ant. Matthseum
de judiciis dijj>. 5. num. 19. & feqq. Wiffemb.
& Brunemannum in Cod. ad d. I. 13. Ratio di-
verfitatis . inter civilia & criminalia judicia eft,
quod brevius tempus defideret "gravis miferque
reorum, quin&accufatorumftatus, qui non eft
fine fquallore & ludu ; duin & cuftodise fimJi-
tudinem fubit uterque, & vel reo convido, ve!
accufatori calumnianti ex infcriptione fuppli-
cium par imminet. /. ult. C. de accujation. atque
adeo utrumque triftis urget pcense expeftatio,
quse ipsa larpe pccna moleftior eft; urget carce-
ris horror fqualJorque , cui eos vel feftinata ab-
lolutione vel veloci fupplicio fubduci, rationis
erat, ne carcer ad puniendos magis quain ad
continendos homines videretur adinventus. I.
de his <). C. de cujlod.reorum. jun£t. l.aut damnum
8. §. folent. 9. Jf. de pcenis. Cui accedit, quod
obfcuriores fsepe funt caufse civiles, aut certe in-
tricatiores , magifque involutse, quam ut tam
brevi poffent extricari ; maxime fi in familise
ercifcundse , vel tutela: judicio , aliilque fimili-
bus generalibus verfemur. Cujacius libr. 17.

obferv.

-ocr page 345-

D £ JuoiCIIS , E T UBI

obfcrv. 23. Necmoribus noftris abillo biennio,
caulis criminalibus terminandis prsfinito, recef-
fum eft ; ufqueadeo, ut & cautum inveniatur,
rariilime , ac non nifi in caufis maxime arduis,
iitem criminalem in bienniumtrahendameife, ne
rei t-xdio carceris & fquallore nimis premantur.
Ordorinantie 'op de criminele juftitie. 5. Jtdit 1570.
art. 3 o, & 3 1. vol. 2. placitor. Holland.pag. 1021.
& ordonn. op dc ftijl van proccdercn in criminele
faken 9. julri 1 570. art. ji.d. vol. 2. pag. 1060.

54. Remanferunt tamen ex jurium antcrio-
rrtin difpofitione caufe quxdam, quas vel pu-
blicautilitas, vel perfonarum quarundam favor ,
^ eftecit tempore breviori terminari, nec d. legis
13. fan&ioni fubjacere; fic enirn ipfa illa lex in
§. 1. cauias fifcales , & eas, quce ad publicas
pertinent fun<5tionCs , excepit; qUarum illse qui-
dem intra fex menfes fuerunt abfolvenda:. I. ult.
C. de jure fifci. hse vero intra tres. l.gcnerali 54.
C. de decurion. adhxc caula: excufationum a tu-
tela intra menfes quatuor a nominatione. /. cptin-
quaginta 38. jf. de excufat. tutor. naufragiorum
ac naufragoruin lites anno, fi levato velo co-
gnofceretur; biennio, fi ordinario jure. /. quoties
2.1. dc- fubmerfis 5. C de naufragiis. denique
jure noviflimo crimina adverfus clericos inten-
tata bimeftri fpatio, ne, ut Juftinianus ait, propter
hujufmodi caufas iacris amoveantur obfequiis ,
& , cum oporteat Deum placere, & decentia
facerdotibus agi, auditoriis detineantur, & liti-
gantium tumultu turbilque. novell. 83. inprcefat.
& cap. 1.

$<$. Ati autein triennii hujus lapfus totarn
caufatn perimat, an vero folam litis inftantiam,
dubium eft. Multis placere video , folam litis in-
ftantiam triennio perimi; caufam ipfam in judi-
ciurn dedudam totis quadraginta annis durare.
cx l. ult. C. de prceficript. 30. vel quadrag. annor.
quod tamen alii in civilibus tantum admittunt;
in criminalibus biennii lapfu interveniente, nullo
prorfus modo litem eam, tanquam intermortuam,
refufcitari patiuntur. Cujacius libr. g.obfierv. 22.
infine. Mynfingerus cent. 3. obfierv. 50. Ant.
Matthseus dejudiciis. d. dijpttt. 5. num. 3 4. infine.
Brunemannus ad d. I. 13. C. b. t. in pr. Mihi
contra nihil certius videtur, quarn quod ea Jufti-
niani fuit fententia, totarn caufam perimi, poft
lapfum triennii nullatenus de novo movendam.
Cum enim antea adiones perpetux redderen-
tur per litis conteftationem, nullo temporis quan-
ticunque fpatio deinde intermoriturs, licet ante
litem conteftatam fuiftent tantum teinporales.
/. ult. in fine ffi. de fidejujfi. & nominat. & hered.
tut. I. omnes attiones 139. ffi, dereg.juris. l.ncm
pofiquam 9. §. fi is 3, jfi. de jurejurando. Jufti-
niatius primo quidern aliquam huic malo , Ii-
tium neinpe perennitati, medelarh adhibuit, ut,
quse adiones olim ex litis conteftatione efficie-
bantur perpetuse , deinceps annorum quadra-
ginta fpatio a noviflimis aftis computando ex-
tinguereptur, reprobata illorum fententia, quibus

QUISQJJE AGERE ETC.

perfuafuin erat, a&iones iii judicium dedudas
xque annorum triginta curriculis prsefcribi, ac fi
non fuiffent intentatse. l.ult. C. dcprccjcript. 3 o.
vel 40. annor. Tandem vero , cum fecundum
illam /. ult. evenire poffet , ut aftiones totis
feptuaginta viverent annis, adore adtionem brevi
ante iinpletam tricennalem prscfcriptionem in
judicium deducente ac dein lite conteftata quie-
fcente , eamque quadragenariain ex eo tempore
efficiente; illud in pofterum profpiciendutn pu-
tavit, ne lites pene ficrent immortales & vitce
hominum moduni excederent , ideoque cum jam
ante conftitutione ad Mennam pnrfe&um prse-
torio data crtmtnales cauficts hiennio conclufijfetfzn-
civit, civiles caufias non ultra triennii metas poft
litem contefiatam ejfe protrabendas, ut habet d. /.
13. in pr.& §. l.C.L t. quem fane fcoputn fi-
nemque haud quaquam dici poffiet affecutus , fi
non lapfo triennio lis ipfa finem accepiffet. Nec
obfcure hanc fuam mentem Juftinianus exponit
in d. 1.13. §. bujufimodij. C. h. t. dum ait, bu-
jufimodi autem fiententia prope finem triennii pro-
fieratur, pro quo & prcejentem legem induximus;
fi cnim in anteriori tempore, (in quo larga fiupcreft
temporis dilatio, & jpcs ahfienti rehfia fiuerit re-
vertctldi) alterutra pars cefiaverit, infiolaexpen-
fiarum datione , & abfiolutione forjitan prceftetur
pcnaiis Jententia ; non atttem tunc mors litis &
ccndemnatio in abjentcm introducatur ; qucc tn his
tantummodo cajibus accidunt,in quibus triennri efi-
fluentisimminet formido. Similiter in §.uit. d. 1.1.3.
durn ininores pupillofque , Jite intra triennium
per defidiani tutorum non terminata, causa ceci-
dijfie ait, litifque interitum , non obftante mino-
rennitate, inanere firmum , quod indigitat, duin
ait litem ( fcilicet jatn triennii lapfum finitam) '»?-
bilominits fiuum babere vigorem , omncm autcm
jatfuram, qttcc exhaccausa oritttr, adtutores cti-
ratores &c. redundare; nifi pupillis vel minori-
bus non fufliceret eorum fubftantia ad indemni-
tatetn ; tunc enim in id, in quo fiuerint detrimen-
tum perpefiji , in integrum refiitutionis auxilium
iis fitperejfie voluit. Causa ergo ceciderunt mi-
nores, non nifi in fubfidium favore minoris a:ta-
tis per reftitutionem revictura. Causa eniin cadere,
nihii aliud eft , quam , rem amittere, interprete
ipfo [uftinianoin §.fiquis agens 33. inpr.lnfiit.
de attion. eodem modo , quo & aritea ex con-
ftitutione Honorii ac Theodofii , non definitis
intra biennium naufragii quaeftionibus, navicu-
larius quidem reus propter vitium judicis litem
non terminantis pro abfioluto habebatur ; fed re-
rum fubmerfarum seftimationem judex & offi-
ciurn ejus cogebantur inferre. /. de fiuhmerfis 5. C.
de naufragiis. Nec hifce adverfatur, qiJod in d. I,
13. §. & fiquidem 2.C.h.t jubetur judex, ab-
fente per contuinaciam a6tore, aiia apud fie con-
fctfa injpicere, & fi quidem nihilfiufificiens attita-
tum efi, ex qua pojfet termino caufie certa fieri con-
jettura, fiugientem ab obfiervationejudicii relaxare.
Perinde enim eft, ac fi imperator dixiifet, nullis

T t appa^

-ocr page 346-

L i b. V. T i t. I.

33°

apparentibus actoris abfentis allegatis probatif-
que, etiam pleniorem a judice inftitui non de-
bere caufse cognitionem , fed iimpliciter reuin
a judicio & petitione a&oris iiberandum efle;
juxta illud vulgatum , quod aftore non pro-
bante reus abfolvendus ftt. Quibus omnibus
circa fententiam d. legis 13. ita firmatis expli-
catifque, confequens eft, ut dicamus, abroga-
tam eife difpofitionem legis ult. C. de prcefcript.
30. mnorum, per noftram legem 13. quatenus
illa lites quadragenales faciebat poft litem con-
teftatem. Etfi enim d. I. ult. careat die & con-
fule; eam tamen ante noftram /.13. fuifte con-
ditam , inde re£te collegeris, quod lex ult. ad
Demofthenem prafe&um prsetono data eft, lex
vero 13. C. h.t. ad [ulianum prsefe&um prse-
torio, Demofthene pofteriorem, Lampadiofci-
licet & Orefte confulibus ; cum conftitutiones
alise ad Demofthenem datae cum confulis & diei
additamento Decio confule inveniantur datce; ut
patet ex fubfcriptione. legisult. C. de ajfejforibus.
& collatione infcriptionum fubfcripticnumque
quas habent. /. 30. 31. 32. 33. 34. 3 7- £
de inoffic. teftamento. ex quibus leges 30. 31.32.
33. ad Mennam vel Demofthenem direftse, Ju-
jftiniano alterum confule , aut confule Decio ;
contra vero 1. 34. & fequentes ad Johannem aut
Julianum prsefe&os praetorio,Lampadio & Orefte
confulibus , vel poft confulatum Lampadii &
Oreftis anno primo , aut anno fecundo : qu$
fimiliter confinnantur ex collatis infcriptionibus
& fubfcriptionibus, quse funt in /. 33. 34-& //■•
fieqq. C. de donation. uti & in l. 10. & fieqq. C.
liberis naturalibus.

56. Neque ab hoc jure civili receffit jus
pontificium , cum & ibi illa triennii exceptio in-
veniatur propofita; licet in cafu fpeciali ob id re-
jefta , quod lis per fubterfugia adverfariorum &
cavillationes fuerat ad triennium prorogata. cnp.
venerabilis pen. extra dejudiciis. Noftris vero ac
multoruin aliorum moribus non ultra tempus
illud in finiendis litibus obfervatur. Bruneman-
nus adl.13. pr.& §. 1. C. h. t. licet anni lapfu a
noviflimis adis apud nos inftantiam litis perimi,
fed reftitutionis auxilio facile redintegrandam,
jam fupra h. t. monitum fit. Ambages interiin
litium morafque quantum fieri poteft induftria
curaque judicum impediendas efle, vetus moni-
tum eft : uti ex oppofito vetufta quoque de iis
de induftria tradis ac protelatis , deque rebus
longo fufflajnine litis attritis querela, tum per
turpes caufidicorum artes, tum per niiniam ju-
dicantium fegnitiem, aut remiflionem. Juvena-
lem vide jam tum fui feculi mores carpentem,
Satjra 10. ■verftu 55. &fieqq.
« —Convallem ruris aroiti
Jmprobus aut eampum mihi fi vicinus ademit,
Et fiacrum effiodit medio de limine fiaxum,
Quod mea cum patulo coluit puls annua libo;
Debitor aut fiumtos pergit non reddere nummos,
Vw<t fiupervwi dicem cbirographa ligni;

Expettandus erit qui lites inchoet anntis
Totius populi, fidtunc quoque miUe fercnda
Tcedia, mille morce ; toties fiubfiellia tantum
Sternuntur, jam facundo ponente lacernas
Ccedkio, & fufico jam milfuriente, parati
Digredimur, lentaque fiori pugnamus arena.
Hinc &, li judicum negligentia lites jam plene
ventilatse diutius & quafi de induftria indecife
remaneant, petente alterutro litigantium, poft
repetitam fuperioris judicis admonitionem, ut in-
ferior liti finem fententia fua imponat, lites ad
fuperiorem judicem evocari, terminandas ab eo,
fupra monui. Prsfertim vero peregrinis homini-
bus expeditifllma via jus dicendum eft , necum
difpendio cogantur diutius abefle a re familiari.
arg. 1.2. & 5. C. de naufragiis. Perezius in Cod.
d. tit. num. 9. Brunemannus ad d. I.