groot

VERKLARING

DER

YTELPRINT.

's B^hops Myter, Staf y den %dàrlyken Lans,
Der Steden Bondelhjly en zynen Eihnkxâns
Is 'c oud, en achtbaar STICHT VAN UTRECHT wel te kennen,
't Ontfangt fkcaten ( om 'c Gemeen aan tucht te wennen )
Met Zegden geilede, op d^at zy 'c Kccfet bewaar^ "" /^^s·^
Van KAREL·, haren Vorftj dien grooten Gençeôiar. J

Doch, na àziïtmlands Leew^ zyn zeven trouwe Landica

Geprangt zag door Philips t'ondraagelyken banden.

Red haar de VRYHElT weer van ALVAAS dolk en firop ;

Zy plant haar' Siamie^y zet haar'T^oei op ^s Dwingiands

En geeft aan 't Sticht noch meer Ί^ΐαα^η ^ Willekenren,

Die LAND, en AKKERBOUW het hoofdt weer op doen beuren -

't VEE HOEDEN fchept weer aêm, met de adelyke JAGT,

En de oude RHYN, die eerft met Lyken wierd bevracht,

En menigwerf beroert door bittere Oorelogen,

Geeft aan àtVifJchery en Seheepvmrt ^eèt vermogen:

Ja, 't algemeen fchept moedtj'^cn doet den Muntfchroef gaan,

Naardien het THEMIS Schaden Z-^rnrdt ziet boven ftaan.

Dus ziet men afgebeelt den Inhoudt dezer Bladeren,
Waar van men eenige op den Voorgrondt ziet vergaderen,
(Die eertydts waaren in de duifternis verfpreit)
By de anderen, in 't LiQht door LIEFDE en ΝAARSTIGHEIT.

J. WANDELAAR,

GROOT

PLAGAATBOEK

vervattende alle de

PLACATEN, ORDON-
NANTIËN en EDICTEN,

der

EDELE MOGENDE HEEREN

STATEN 'S LANDS VAN UTRECHT;

Mitsgaders van de
ED. GROOT ACHTB. HEEREN BORGEMEE-
STEREN EN VROEDSCHAP DER

STAD UTRECHT;

tot het jaar 17%% ingefloten.

Verrykt tnct allerhande Ediden van Keyzcr Karei en Philips
den tweeden, Handvellen, Privilegiën, Odroyen,
Inftrudien, Reglementen, Refoluticn, cn
andere aanmerkelyke ftukken.

■Me in eme mmrljke ordn met de tiereyfchte naeuvphtwighqt Jy eengéragt,
en met nodige ^^fters Vooraten,

door.

JOHAN VANDE WATER, Rcchtsgelçerde.

EERSTE DEEL.

TE UTRECHT,

BylACOB VAN POOLSUM.

M D C C X XIX.

voor

Middöteeuv/se Geschi«dsnis
Rijksuniversiteit Utrecht

, y

A A Ν D Ε

EDELE
MOGENDE

Η Ε Ε R Ε Ν

Τ Α Τ

'S LANDS VAN

•1/

UTRECHT.

Edele Mogende Heeren.

et gebouw van cencn wclgeveiligden Staat, het zy 't
ganfche lichaam des volks dc klem der regeering in
handen hebbe,hct zy aan eenigeuyt de ed.elfte en
aanzienlykfte het opperbewind zy toevertrouwt,
of ook de fcepter van een' alleenheerfchcr alles naar
zynen wenk en welbehagen beftiere , ruft op het fondament

cener

ο ρ D R A G T.

ccner verzekerde en duurzame Vryheyt; waar door een yder
in zynen Godsdienft, leven,, eer, goederen , en't geen hem
verder dierbaar is, ongekreukt bevvaârt word.

Deze Vryheyt heeft haren boripron'g uyt de Wet der Na-
tuur, aller harten met onuytwisbare letteren ingedrukt, volgens
welke een ygclyk . zonder betrekking tot eenige borgerlyke
maatfchappye, niet alleen recht heeft, om na een ryp en wel-
beraden overleg te verkiezen , 't geen hy oordeelt nem dien-
ilig, en zyne grootfte zorge waardig tezyn, maar ook eene
volftrekte macht, om zyn welwezen, 't welk zyn'hocgfte
wet is , alzins te bevorderen , zonder daar in van een an-
ders goedvinden af te hangen 5 en dienvolgens, om't geen
hem fchadelyk en met zyn welvaren ftrydende voorkomt, te
verwerpen, of te ontvlieden. Onderftaat zich iemand hem
daar in te verhinderen , of zyne aàngeboore vryheyt eeniger-
maten in bedwang te ilellen , het zelve recht leert hem zich
daar tegen te verzetten, en zynen ftaat, zoo veel doenlyk, te
verzeeK

eren:behoudens echrer^dat hy buytcn 'tfpoor vanbil-
lykheyt en rechtmatigheyt niet afwyke, en in alle zyne han-
delingen de Konin'glyke heirbaan houde, van niet te doen aan
anderen, 't geen men niet wjlde dat ons geichiede. Op
dezen voet ftaat het een' ygelyk menfche vry in het ftuck van
den Gcdsdienil, waardoor hy geen ydele, broofe, of ver-
gankelyke dingen, maar het gewicht van een altyd duurend
heyl bejaagt , zoo te gevoelen , en te geloven , als hy in
gemoede oordeelt tot verkryging zyner eeuwige zaligheyt
dienftig te zyn: ichoongenomcn,demanier van God te dienen^
aan meer belchaafden, en beter verlichten, zomwylen onge-
rymt, ja beipottelyk en onredelyk fchynen mocht. Want, na-
dien alle menichen met een redelyk vernuft begaaftzyn,om te
konnen ondericheyden, wat hun goed ofquaad is, enhetoor-
deel daar van aan een yders geweeten ftaat, zonder hier in zy-
nen evenmenfch tot rechter te erkennen, zoo is buyten twyfel
alle heerfchappyc van menfchen over den Godsdienftuytgeilo-

ten, en een ygeH)k gehouden om Gode alleen , van wien de
verlichting in Goddehjke zaken afftralen moet, reekenfchap
te doen. Hier geld geen ander gezag dan van de reeden 5 geen
ander geweld, als van eene overtuygende .waarheyd, die, het
verftant vry willig moet inneemen, het gemoed alltrigskens, in
vriendelijkheyd veroveren , en alfoo den doolenfien te recht,
brengen. Ecrien anderen weg in te ilaan , dan dien van eeti';

min-

ο ρ D R A G T.

minzame enallerzachtfteoverreeding, ware een'kenlijkcquet-'
ling van hec Recht der Natuur, 't welk alle menfchen in gelij-
ken ftaat van vryheyt en macht gcftek heeft, en aàn niemands
heerfchappye onderworpen, veel min verplicht, van een ander
wetten te ontfangen, welken Godsdientt hy zal hebben te om-
helzen 5 hoe zijn leven aan teftellen, goederen te regeeren, en
wat dies meer is. Lijd hy daar in de minfte inbreuk, het zelve
recht wapent hem , om geweld met geweld te keer re gaan 5
voor zijn levenden eere naaft het leven even dierbaar, vryheyt
van gewiiïe, en de gerufte bezitting zyner goederen te ftrij-
den, en het juk der flavernye , die aan edelmoedige harten
vreeilijker dan de dood is, kloekmoedig af te weeren.

Maar al vroeg ondervond men, dat door dc aJgemeene ver-
dorventheyt het menfchelijk geilacht, onder de flavernye van
eene onverzaadlijkc baat- en heerfchlucht, die nog paal, nog
perk kende, geraakte 5 en de natuurlijke Vryheyt in ee-
ne verderfelijke ongebondentheyt, dewelke aan het hollen
der tomelooze driften den vryen teugel vierde , veraar-
de: invoegen» dat een ygelijk in zodanigen zorgelijkenftaat
van Vryheyt, zich aan veelerley onheylen geftadig zag blooc
geftelt 3 en teifens ook te zwak, om door eyge kracht in een
kommerlooze veyligheyt te leven. Des wierd hy genoodzaakt
zijne ruft en zekerheyt te zoeken inde vereeniging met andere
menfchen, door welkers hulp hy de aanflagen der geene, die
op zijn leven, vryheyt van gewilTe, eer en goederen mochten
toeleggen, zou konnen verydelen. Dog het heylzaam oog-
merk dezer vereeniging was niet anders te bereyken, dan dat
een ieder een gedeelte van zijne onafhangkelijke vryheyd,of
ten minften de vrye oefening van dezelve, voor zoo verre het
de ftaat van zulk eene maatfchappye noodwendig vorderde, af.
ftont, en aan het algemeen belang opofferde: verkiezende
veel eer zijne volftrekte macht in zekeren deele tebeinoeyen,
als het vreedzame genot eener beftendige Vryheyt te miiïen.
De Opperheerfchappye dan in dezer voegen indenichootder
algemeene maatichappye zijnde gevallen , was in zich zelfs
krachteloos en van weynig klem , ten ware aan een of meer,
op welkers wijsheyt, beleyd, voorzichtigheyt en trouwe men
veylig beruften kon , de zorge der regeering wierd opgedra-
gen, om die ten gemeenen nutte, en aller behoudenis waar
tc nemen: onder gewillige verbintenis, van zich als getrou-
we onderdanen , aan zoodanig eene Oppermacht volvaerdig

l· tQ

4

t

.r

'Φ-

I

O Ρ D R A G T,

te onderwerpen , en hare geboden^ met ichuldigen eerbied te
gehoorzamen.

Hier uyt vloeyt dan^ buyten tegenfpraak , dat de welvaart
des volks, voor de Overheyd de hoogfte wet, en eenigeleyd·
fteris, naar welke 7;y haren ftreek te richten hebbe , zal het
fchip van Staat in behoude haven belanden. Tot dat groote
oogwit moeten ook hare wetten leyden 3 wetten, waar in, al-
le eygen belang ter zijden gefl-clt, niet als klare en uytgedruk-
te tekenen van billijkheyt en algemeenheyl te lezen zijn. Door
zulke wetten word het gebouw derbôrgerlijke maatfchappye,
als door een allerfterkft gebind, onwrikbaar beveftigt 5 en zet
derielver handhaving aan demajeftcyt der regeering geenklee-
nen luyfter by. Maar zal de ruft en vreede van binnen ge-
queckt, de veylighcyt van buyten te weeg gebracht worden ,
en de Burgerftaat den nabuuren en vyanden ontzagchelijk
zijns de band van eendracht , die de ziel in't lichaam der
regeering is, en geringe zaken tot wonderlijke grootheyd
klimmen doet, moet de harten vereenigt houden ^ en der on-
derdanen yver ontfteken, om lijf en goederen , ten geboode
der Overheyd, aan de behoudenis des Vaderlands op te offe-
ren $ en een ygelijk zich tot geluk rekenen, dat hem de eere
van eene edelmoedige gehoorzaamheyd , zonder altijd in de
verborgentheden van 5trat te willen indringen, zy overgela-
ten; Hier toe is een yder uyt kracht der overgegeve heer-
fchâppye verplicht, hebbende niet te mm aan zich behouden
de volkome vryheyt van geloove , 't welk hem het redelijkfte
en meeft aanneemlijk voorkomt; om dus, volgens het getuy·
genis van zijn gewiffe, Gode en den evenmenfch yder het zijn
te geven. Des valt hier uyt veylig te befluyten, dat de Hoo-
ge Overheyd, aan welke het gebied over hjf en goed der in-
gezetenen is opgedragen , en ook geen ander heeft konnen
opgedragen worden, de gemoederen geen regel vanGodsdienflr
voorfchrijven ^ en daar aan binden kan. Dat echter een' O-
verheyd binnen de palen van haar gebied , eenen algemeenen
Godsdienft naar de neyging der meefte leden van den Burger-
ftaat moge invoeren 3 den aangenomen door behoorlijke mid-
delen handhaven , en de gerufte oefening allerwegen pooge
te bevorderen 3 kan niemand wraaken : maar den geenen,
die aan het gangbaar gevoelen der openbare Kercke zijn zegel
fchroomt te fteken, daar toe met bannen, verjagen, beroven
van goederen , en ander geweld dan van een voorbeeldig le-
ven.

ο ρ D R A G T.

ven, en zachtmoedige leere der geene , dien zulks word aan-
bevolen, te dwingen, is in de G^dclijke vierfchaar treeden,
en de Oppermajefteyc, die alleen van dewaarheyt en oprech-
tigheyt omes gcloof-s oordelen kan , een' cierlijkc paerel harer
kroone te ontnemen. Het zy nochtans verre , dat men dus
de dertelheyt van weelderige geeften te veel zou inruymen,
en cene deur openen voor allerley ongerijmde , verfocylijke,
en Godslafterlijke dwaalleere, die onder dekiel van Gods-
dienft haar verfchuylt, als eertijds het opofferen van kinderen
aan den Molog , het houden van een buytenipoorig Bacchus
feeft; of voor een Spinofift gedrocht inonzetyden en dier-
gelijken , die den grond van allen Godsdienft ondermynen. In
tegendeel, zal ymand , die eenen anderen Godsdienft, dan
den openbaren, voor den beften houd , in de Maatfchappye
geduld worden, hy moet zich dragen, als een getrouw onder-
daan , en niets doen met woorden , of werken , 't welck te-
gen het gezag der regeering, en de welvaart van den Bur-
gerftaat aanloopt j de ruft der ingezetenen verftoort j de goe-
de zeden bederft j en waar door de aangenome Godsdienft be-
ttreden, of befpot word.

Al waar dan het heyl des volks de dierbaarftc wet is; en de
onderdanen in hetftuk van geloove ongemoeyt, hunne have
cn goederen geruft bezitten , en naar rechtmatige wetten met
eendracht beftiert worden ; daar ftygt een Staat ten top van
aanzien en mogentheyt 5 bloeyen de onderdanen in ryckdom
en allerley voorfpoed, en bevinden met der daad , dat zulke
wetten te gehoorzamen de ware vryheyt is. Maar daar de wet-
ten niet worden gehandhaaft 5 de Staat door tweedracht ge-
fcheurtj cn de flaverny in den Godsdienft de overhand heeft?
word dc grondfteen der borgerlijke Maatichappye weggeno-
pien ; zulks dat de majefteyt der regeering aan het waggelen,
zoo niet de Staat in duygen, raakt.

Oude en nieuwe hiftorien , wilde men die doorwandelen,
zouden hier van blijkbare proeven konnen opleeveren. Dc
crvarentheyt heeft het den nabuuren tot hunne groote ichade
gelecrt, dat door geloofsdwang en verkrachting der vryheyt
cn voorrechten des volcks , meenigte van menfchen, en met
hun de welvaart ten lande uytgedreven is. En waar vind
men dog doorluchtiger voorbeeld , dan in Nederland, en
vooral in deze zeven Vereenigde Landfchappen ? De Neder-
landen zyn in aloude tyden ( men klimme zelfs tot die der

b 2 Romey.

ο ρ D R A G T.

Romeynen op) nict alleen door den fchrik hunner wapenen,
den Romeynen , onder welkers alverwinnende macht alle an-
dere volkeren bukken moeften , ontzagchelijck geweeft , en
daarom van hun , als getrouwe bondgenoten en broeders ge-
ilreekj maar dragen doorgaans dien onfterfelijken roem weg,
dat zy van nature tot vryhcyt geboren , dezelve ftantvaftig
bewaart , en van eeuw tot eeuw , zonder de minfte indracht,
aan de latere nakomelingen overhandreykt hebben. ^Naardien
vryen imborft is ook al van oudsher de geftalteniffe der re-
gcering ge vormt : overmits de fchriften van Tacitus, en an-
dere Hiftoriefchryvers ons opgeven, dat de edelen des
Volks en de afgezondenen uyt de gemeente met behulp en
raad van eenenüverften^aan wien in tyd van oorlog het krijgs-
beftier wierd opgedragen , het gemeenebeft geregeert hebben.
Het Roomfche gebied in vervolg van tyd zijnde ondergegaan,
zijn de Nederlanden op den zelfden voet by de Staten der
Landfchappen, fchoon pralende met Vorftelijke titels om den
Staat uyterlijk aanzien by te zetten, in volle vryheytbeilierü^
Wie weet niet, dat deze Vereenigde Landfchappen onder
Graven, Hertogen, Biifchoppen, Heeren, en wel het voor-
naamfte gedeelte van dien door affterven van Jan den eerften.
Grave van Holland , en met hem de eerfte linie der Graven
van Holland^ aan Jan van A vennes. Grave van Henegou-
wen , zoon van fan van A vennes en Adelheyd ^ die een' doch-
ter was van Graaf Floris den vierden, dus in den huyfe van
Henegouwen met het afloopen der dertiende eeuwe zijnde ge-
komen 5 en daar na door huwlijk van Margareta, dochter van
Graaf Willem den derden , met den Keyfer Lodewijck van
Beyeren, in het huys van Beyeren, na verloop van naeuwlijks
eene halve eeuw gevallens de Graven alleen den uyterlijken
luyfter, maar de Staten de kracht der mogentheyt en vryheyt.
in handen gehad hebben. En alhoewel het huys van Bour-
gondie , het welck de trefFelijckfl^e deelen der Nederlanden
door geweld van wapenen,huwelijken, of erfeniflen allengs-^
kens had ingelyft, en, na overlyden van de ongelukkige Gra-
vinne Jacoba, de Hollandiche regeering in zynen Koninglij-
ken fchoot zien toevallen, den band eener heerfchappye aan
plechtige voorwaarden gebonden ontwailchen fcheen, en Ka-
rei de Stoute op een onbepaalt gebied oogfchynlyk hebbe toe-
gelegtj zoo is hem nochtans zulks verre miflukt, en, na zyn
ongelukkig ineuvclen by Nancy , zyne eenige dochter Maria

genood-

ο ρ D R A G T.

genoodzaakt gevveeft, niet alleen van diergelijke hooge ge-
dachten af te zien, maar zelfs, wegens het geduurig opwellen
der Hockfe en Kabbeljaeuwfe oneenigheden^de Vryheytdoor
het beruchte Groot Handveft, als door eene eeuwigduurende
grondwet, te verzeekeren. Deze Vorftin weynig tyds daar
na met Maximiliaan, Aarts-Hertog van Ooftenrijk , en na-
maals Keyzer, in echt getreden, en daar door de Nederlan-
den ten grootften deele aan den huyze van Ooftenrijk zynde
gehecht, fcheen'er voor zijnen kleynzoon Karei den vyfden
weynig werks aan vaft, om , met vernietiging van de keuren
cnhandveften door zyne Voorzaten den Nederlanders vergunt,
in alle die Landichappen een' onbepaalde mogendheyt op te
rechten, en ze tot een rijk te fmelten. Tc meer, nadien hem
door huwelijk van zynen vader Philips, den Schoonen geby-
naamt, metjohanna, dochter van Ferdinand , Koning van
Arragon , en Ifabella , Koninginne van Caftilien, de rijken
van Spagne, Napels, en Sicilien, niet alleen waren aangeërft,
maarookeen' reeks van Vorftendommen metde Indifchefchat-
ten toegevloeyt, en hem de Keyzerlijke Kroon in de lente
zyner jaren op het hoofd gezet. En heeft hy ook. tot zoo
hoogen top van mogendheyt geklommen, alomme zyne zucht
tot een onafhangkelijk gebied doen doorftralen. Wie weet niet,
met hoe ftrenge Placaten, die namaals met het bloed van meenig-
temenfchenbezegelt zijn, hy de doorbreekende leere van Lu-
ther heeft getracht te dempen, en de gewetens zyner onderda-
nerj aan ketenen van ilavernye te leggen ? Het is ook zeker, dat
hy de form der regeering, fchoon by hem in den aanvangzyns
gebieds bezwooren, in veele Steden der Vereenigde Landfchap-
pen,envooralin deze Stad, wanneer hem door BiiTchop Henrik
van Beyeren de Wereldlijke macht over dit Landichap was
opgedragen, op eenen geheel anderen voet gebracht heeft 5 en
geene gelegentheyt liet voorby flippen, om hare voorrechten,
die zyne glory meeft in den weg waren , te fnuycken. Maar
of Keyzer Karei , die van geboorte een Nederlander, den
aart van het volk, met zachtheyt alleen teleyden, en niet met
jjeweldte dwingen, van jongs afhad leeren kennen, hier aan
verder niet hebbe durven roeren ? dan of de wyduytgeftrekt-
heyt zyner Staten , die hier met beroerten van binnen , daar
met kryg van buyten , door den nayver der gebuuren , dien
hy boven 't hoofd gewaffchen was , beftookt wierden , hem
verhindert hcbbe alles re omvademen, is zoo licht niet te be^

c vroe-

ο ρ D R A G τ,

vroeden. . Maar dit wel, dat hy als een verre.zicnd Vovft, en
in Wereldwysheyt doorkneed, om de haccheiijkheyt der uyt-
komfte het werk verder fteken liet. Men kan evenwel niet
loochenen , dat zyne gezintheyt tot de Nederlanden in· vei:-
fcheyden opzicht de welvaarc des Lands niet weynig bevor-
dert 5 en voofnaamlijk de rechtspleging van veele ongerymt-
liedeo gezuyvert, en op beter ordre gebracht heeft»

Welk fpoor indien door Philips van verre fleçhts gevolgt ,
en zyns vaders raad, die hem de ruft en Vryheyt der Nederlan-
den zoo dier aanbevolen had , niet ware in den wind ge-
flagen, Nederland was in zulck eenen diepen afgrond van
elende niet nedergeftort, nog zoo veele Landichappen herti
als water door de vingeren gedropen. Want deze geweften
door het luyfterrijk b^eftier van Keyzer Karei in Yermogen3
rykdommen , en vermeerdering van koophandel zoo zicht-
baar zynde, toegenomen, hadden geen ongegronde hoope ge-
fchept, dat zyn opvolger, die de handhaving der-wetten,
voorrechten , handveften , en vrydommen des volks , eerft
ûls Prins van Spagne 3 en erfwachter van zyns vaders rycken
met eede geftaaft, en thans zdfs als Vorft 200 plechtig vei:-
nieuwt had. door eenc goedertiere regeering de trouwe en ge-
hoorzaamheyt der onderdanen 't hemwaarts neygen, en zy ia
geen minderen voorfpoed bloeyen zouden, dan voorheen.
Maar Philips , ganfch niet aanminnend van aart, maar ftraf
van zeden? waande het dcSpaanfche grootheyr te na, een ge-
bied op den leeft van wetten en handveften gefchoeyt,te voe-
ren 5 achtende het zelve niet anders als een fchoonklinkende
naam te zijn. Want dat een Vorft zyne onderdanen ,uyt vree-
ze, dat zy zich tegen hem verzetten zullen ^fteeds gedrongen
zouzyn na de oogen,en altydop hare voorrechten te zien, ja
die veel eer met nieuwe te vermeerderen, quam geenzins over
een met de majefteyt van eenen Koning, die zijne heerfchap-
pye met den ondergang der Zonne bepaalde. Steunende dan
op de kracht zyner grootheyt, welker maate hy zich inbeelde
wel genomen te hebben, icheen het hem niet te konnen ont-
ichieten , om de Nederlanden eenpariglijck met zyne andere
rijken, zonder aanzien van vryheyt, eene lijn van blinde ge-
hoorzaamheyt te doen trekken. En dewyl cie Godsdicnft
meenigwerf tot een vernis van alle vuyl dienen moet, en de
Staatkunde geen gereeder middel aan de hand heeft, om hare
vefuyt ziende raadilagen te ft y ven , befloot Philips , ten ge-
valle

ο ρ D R A G T.

valle der Gceftelijklieyt, ym zijnen yyen tot voortzetting van
den puden, en iiytroçying vanden nieuwee'God5dienft3 over-
dragende prpevieii gpven > en onverzettclijk'daar by te vol-
harden ,, al ^DU iOndçrâç zyner Staten boven gektîert,
land en layden verlpren, ja een op al gezet hebben. Uyt 'deze
vvelis voprtgevloeyt her Vierqieuwen Her bloedige Placaten^van
Keyxer Karei, cb l\Qt verkondigen van nog fchcrper tegen de
zoo genaamde ketteryen, diehand over hand wecfligcr lot be-
gonden te fchieten : waar toe het ergeilijk leven der.Geeftehj-
kcn^ dewelke ter dezer tyd in weelde en wulpsheyt gedom-
pelt, zich het welzijn der gemeente weynig bekreunden , en
die in haar oude blindheyt hielden , geen geringe aanleyding
gaf. Invoegen dat groot en kleyn , hoe lan*ger, lioe meer ,
van den Roomfchen Godsdienft afkeerig wierd en na verbec-
tering van leer en leven der geene, die voor Hemclfche leyds-
lieden des volks wilden gaan , begon te haken. De vcriian-
digften door de fchoriïe van uytwendige plechtigheden , waar
in het voor^aanifte van den Godsdienil beftont, verder zien.
de, bevpnden al te klaar , dat die zeer verre van denpnfcyl-
baren regel der heylige fchriftuur afweek, en daar nanrgezny-
vert nioeft worden; Dit zelve moefl: nochtans het brandmerk
van eene allerÎnoodUe ketterye dragen , die met wortel mee
al was uy t te roeyen. Om hier in naar wenich te Hagen, wierd
men te rade nieuwe Biilchoppen den volke op te drmgen , de
keuren van deTrentifche Kerkvergadering,en dcor diede^pnan-
fche Inquifitie door te dryven. Dit joeg een yder kcuden
fchrik aan, vermits de voetftappen van een diergehjk giouwe-
lijk gelóofs onderzoek tegen deWaldenfcn, nog nier ten eene-
maal waren uytgewifcht. Nadien nu deze Heylige Vierichaar de
goederen der veroordeelden ten behoeven clcScKoonings ver-
beurt verklaarde, fchoon ze ten grooten declc aan de vingeren
dezer onbarmhartige rechteren bleven hangen ,ζοο is het geen
wonder,dat zy de kenniiïe en oordeel over die geene, die met
Lutherye befmet, of daar van verdacht waren ; na zich trok,
en door vuur en vlam allerley foort van menfchen verwoefte.
En zyn in den winkel der Geeftelijkheyc alle de Placaten van
Kcyzer Karei, en Philips , tegen den voortgang der hervor-
ming in de Nederlanden, gefmeed, om aan de Inquifitie,die
men voorhad aldaar door te dry ven, fchoon fpel en de-handen
ruym te geven. De droevige ondervinding heeft het ook ge.
leert, dat de Geeftelijkheyc de macht hun by die Placaten gc-

lieven,

V®

ο ρ D R A G T.

niet alleen met de uyterfte fcherpheyt uytgevoert,
maar zelfs de palen ve^re heeft te buyten gegaan : zulks dat in
Nederland ontelbare menfchen, zonder onderfcheyd van ge-
flachtof ouderdom, groot of kleyn, edel of onedel, even gelijk
eertyds de weerloofe Peruanen en Mexicanen, met lijf en goed
zijn omgekomen. Dit lot trof niet alleen die geene, welke
veelebeuzelachtigheden uyt de kerke, daar mede tot walgens
toe opgepropt, t'eenemaal wilden wegruymen, maar ook die
het gezag dier zoo genaamde opperfl-e harders bleven erkennen,
en aankleven , dog van alle die geweldenaryen eenen afkeer
hadden. Want ook voor de elendigen te fpreken misdaad van
gequetilemajefteyt was. Maar geen Nederlander, Roomfch
ofOnroomfch, was zoo plomp, die door dezen blinddoek van
buytenfpoorigen geloofs-yver, welken de Spaanfche geilepen-
heyd den grove Nederlanderen voor de oogen deed, niet door-
drong, en het verholen ftaatsgeheymhandtaftelijk begreep. Na·
mentlijk, de Godsdienft was deleuze, waar mede het veftigen
van eyge grootheyt, en het inzwelgen van aangeflage goede-
ren door de Geeftelijkheyt beoogt wierd> en Philips eeniglijk
tot zijn doelwit had, zich van alle wetten, handveften,enlang^
geftaafde voorrechten, diehy voor fchandelijke vorftenboeyen,
en verwytende teekenen van het onvermogen zyner voorzaten
hield, eenmaal te ontdoen. Des fchroomde hy geenzins , te-
gen de aloude grondwetten, (ookby alle voorzichtige Staat-
kundigen in acht genomen, dat een volk door eygen landzaten
wil beftiert worden) om Spagnaarden, en andere vreemde-
lingen met ampten te begunftigen, en met hun de zorge der
regeering te deelen. Daar en tegen wierden de Nederlandichc
Edelen verre van het oor en de gunfte des Konings verfcho-
en de vermogenfte doorlaftige bedieningen, enkoftba-

ven

re gezandfchappen nyrgemergelt5 met oogmerk, dat degroo-
ten zoo kort gefnuykt, en dus tot hoogvliegende onderneemin-
gen onmachtig, alle gedachten van tegenftand zouden afleg-
gen. Maar voornaamlyk fcheen de gewiife ondergang der Vry-
neyt befchoren, wanneer de Hertog van Alva, gefterktmeteen
aanzienlyke heirmacht, en dien allerfchrikkelyften Bloedraad,
alle recht en gerechtigheyt vertrapte , en niemands leven of
goederen fpaarde. Ί ot verzwaring dezer algemeene rampen
deed niet weynig het opftellen van ondraagelyke fchattingen
tegen de bezwore handveften, volgenswelke zulks zonderbe-
williging derbtaten van den Lande hem niet vry ilont. Maar

gelyk

ο ρ D R A G τ.

çrdï]k de meenigvuldige voorbeelden van andere volkeren t'eénen
ipiegel konden ftrekken, dat een gevoelen, waar aan een menfch
gelooft zyn eeuwig heyl verknogc te zijn , in weerwil van alle
verdrukkingen toeneemt 5 zoo ondervond men, dat in fpyt van al
het bloed plengen de nieuwe leere dieper wortels fchoot, en zich bo-
ven alle geweld verhefte. En niet tegenftaande de Edelen en ande-
re grooten des volks ^ met krachtige vertoogen deze zee van holgaan·^
de beroerten den Koning voor oogen hielden, met geen loflTe voor^
fpelling vaneenen vloed vanonheylen, diede Nederlanden ilonden
te overttroomenj zoo wierd door dien rechtmatigen y ver voor de
behoudenis des Vaderlands niet anders uytgewerkc, als het meer en
meer ontfteken van's IConings verbolgentheyt, die zynamaals met
den hals, of ballingfchap moeiten boeten.

Nadien dan opentlyk de aloude handveften wierden verfcheurt,
de vrydommen afgefchaft, de voorrechten vertreden , de wetten ver·^
kracht, het recht gekreuckt, en van 'sKonings wegen verklaart,
dat het van zyne enkele willekeur afhong, de landen van haare Vry^
hey t te beroven, en hy van 't geen hy t' zyner komfte tot de regee-
ring gezworen had, ontflagenwas; befeftendevoornaamfteLeden
der Nederlanden, dat de Spagnaarts met het wegnemen dezer on-
waardeerbare panden, de Vryheyt by den ft rot hadden, en met
eenen flagin eeuwigeflavernye konden verwiiTelen. Des leerden
hun het recht der volken en de reden, dat, den band derbor^
gerlyke maatfchappyc tuiTchen Overheyt en onderdanen in dier-
voegen zynde losgemaakt, zyin voorigen ftaatvannàtuurlyke vry-
heyt geftelt, en dienvolgens bevoegt waren , om op wettige hulp-
middelen t'harer behoudçniiïe by tyds te denken, en toe te fien ,
dat het gemeene beft geen verdere ichade leed. Op dezen grond
hebben zy zich tegen de zoo zeer knellende dwinglandye verzet,
ca de wapenen opgevat ; weynig acht gevende op hunne gçringc^
kracht, en de ontzagchelyke macht des Konings, die een'kley-
nen ongeoefenden hoop handwerksvolks met het bloote gezicht
zyner legers fcheen te konnen doen verftuyven. Alleen waagden
zy het op de deugdelijkheyt hunner zake, welker handhaving zy
Gode, dien zy in oprechten en vryen gewiife , poogden te die·-
nen , toevertrouwden, met gerufter harte de uytkomfte daar van
zullende afwachten.

. Met dat inzicht hebben de meefte dezer Vereenigde Landfchap-
pen haare gemoederen en krachten vereenigt, en binnen de wallen van
deze myne Vaderlyke Stad dat vermaarde Verbond getroffen, 'tgeen
met recht voor de grondflag van het gebouw van dezen Staat, waar
van de verbonde Edelen met hunnen bondel pylen, den eerften

^ ftcen

ο ρ D R A G τ,

ileen gelegt hebben , gehouden word. Welk zinnebeeld door de
Oppermachten dezer Vereenigde Geweften federt overgenomen
is , met ftecds herinnerende toefpeeling , dat eendracht de aller-
kleynfte dingen uychet ftof opbeurt, en zonder dien band, elcic
Landichap pp zich zelfs zynde gelaten ^ de Staat krachteloos is.
En heeft men na verloop van eene halve eeuw gezien , datdemuu··
ren, binnen welke de knoop tuiïchen deze Bondgenoten .gelegt is,
tot een queekfchool van de vlytige en leergierige jeugtzijn afgezon-
dert, om haar door het onderwys van vermaarde en geleerde voor-
gangers zoodanige gronden van waarheyt, deugt, eerlykheyt, en
alle fraaye konilen en wetenfchappen in te planten, waar door de kerk
in tyd en wylen gebouwt, en de Vryheyt des Vaderlands kondc
beichermt worden. Door deze vereeniging is niet lang daar na te
wccggebracht 3 dat de Bondgenoten, bezcffende , dat de Koning
hoe langs hoe meer zijn hart vanhunvervreemde,endc weg ter ver-
zoening t'eenemaal opgedolven was, zich van den eed aan hem ge·
zwooren ontflagen, en met het verlaten van zynen nacm, titels, ea
zegels > zyner gehoorfaamheyt ontrokken hebben, voerende tege-
lijk een' Godsdienfl* in, Vv^aardig alleen dien naam te dragen. Deze
Vereenigde Geweften, tot zeven in getal naderhand aangegroeyt,
zijn het, waar in alle de wonderen van Gods alvermogende hand zijn
zamengevloeyt, niet anders ofhy zichdeeere alleen had willen ey-
genen, van ze zonder eenige menfchelyke hulp te redden, en te·
gen de verdrukkingen te doen opwasfchen. Want wien is het on-
bekent, dat, vermits de hoope van eenen gelukkigenuytflag, zon-
der byftand van uytheemfche Mogentheyt3ydel fcheen , de Hoog-
hcyt dezer Landfchappen aan Vrankryk aangeboden , aan Enge-
land geveylt , maar van dezen afgewezen, van geenen geweygert
zy ? daar anderzins een Vorft niet licht zoo fchoonen kans voor by
zou zien, om aan zyne kroon zoo treffelyke paarlen te fnoeren.

Men blyve dan alleen niet hangen aan eygen belang, en andere
reedenen van Staat, die de weereldiche zaken doen wenden en kee-
ren , ryzen en dalen ; maar klimme hooger op tot Gods verborgc
raadsbeiluyten, waarin het fchemerend oogdesmenfchelijken ver-
nuics zich zelfs verliezen moet. Hier aan is alleen toe te fchryven,
dat deze zeven Vereenigde Landfchappen, onder allerley rampen,
niet kleyn vermogen tegen ecnenzeer machtigen Vorft, een bloe-
digenoorloghebbenbegonnen,doorgeftaan,en ten eynde gebracht?
wiens wederga, of in wreedhey t, of in langduurigheyr, of in veeler-
ley zeldzame lotgevallen, of in gloryryke uytkomftgeene hiftorien
opleeveren. Maar overwonderlyk is het, dat onder het woeden
zulk'eener verwoeftende plage, door het openzetten van Landen en

Ste-

O Ρ D R A G T.

Steden voor ballingen, om der Godsdienfl: wille uyt hiiys en hof
verdreven, de rykdom en welvaart den Landezyn toegevloeyt;de
Steden uytgedyt? de koophandel van het Ooftentothet Weften zyn-
de uvtgebreyc, ongemeete fchatten in onzen ichoot heeft uytge-
ilort3 en deze hand vol lands dermaten het hoofd opgebeurt, dat
zoo ontzagchelijk een Koning uyt de hand zyner onderdanen de
vreede ontfangen ^ en by een plechtig verbond hun voorvrye volken
heeft moeten erkennen. Dus hebben deze Vereenigde Gcwcftcn
door hunne onbezvveeke kloekmoedigheyt met der daad toen ge-
toont, en mochtenmetruym zooveel recht den lof wegdragen, waar
mede de Vader der Roomfche Welfprekentheyt zijne landsgenoten
eertyds opvyzclde, dat andere volkeren het jok vanilavernye mis-
fchien konden dulden 3 maar hunne halfen van nature vry^ endaar
toe niet gefchapcn waren.

Op dezen grondveft is het heerlyk gebouw dezer Vereenigde Land-
fchappen, fchoon door verfcheyde landverdervende oorlogen byna
ten gronde neergefmeten, op hoope tegen hoope tot den huydigcn
dag toe ftaande gebleven. En mogen wy het voor een dierbaar ge-
fchenk des Hemels fchatten, onder den aangenamen lommer zul-
ker Overheden te mogen leven, die als getrouwe ftuurlieden aan het
roer der regeering gelïadig waken> en het heyl van Land en Kerke
aan hunne wysheyt toevertrouwt, met alle wakkerheyt bevorde-
ren. Niemands geweten word hier aan kluyfteren gelegt 5 hetge^
loof door het zwaard geenzins voortgezet 3 inquifitie, onfeylbaar-
heyt, onafhangkelykheyt zijn onbekende namen. Daar en tegen
vryheyt, recht, reden, goedertierentheyten trouwe, zijnde zeelen
onzer Overheyd, waar mede niet alleen de harten der onderdanen
t'hunner gehoorzaamheyt ingenomen, maar die van andere volke-
ren herwaarts getrokken worden , om in dezen Nederlandfchen
tuyn de aangename vruchten eener zachte regeering te mogen pluk-
ken: wordende aan een y der vryheyt van gevoelen, en't geen men
gevoelt vry uyt te fpreken, vergunt? (het welk de Staatkundigfte
der Roomfche Hiftorifchryveren een zeldzaam geluk der tyden
acht ) mits daar door aan de achtbaarheyt der Overheyd, en de be-
langen van den Staat geen nadeel werde toegebracht. De hand veilen,
wiilekeuren, voorrechten , en gerechtigheden, voor beweze dien-
ften uyt den milden fchoot der oudeLandsheeren gedaalt, en met
het bloed onzer vaderen beveiligt, worden hier als de edelfte
deelen van den Staat, tederlijck gehandhaaft en ongefchonden
bewaart. Geene wetten den onderdanen voorgeichreven, die nieü
uyt de penne van billykheyt en rechtmatigheytzijn voortgekomen^
en daar aan de Overheden, tot een loffelijk voorbeeld hunner on-

d 2 der-:

O Ρ D R A G T, .

defdanen , 'zich niet even vol vaardig ondenverpen. Geene fchat-
tingen den ingezetenen opgelegt, als die de hooge nood volftrekt
vordert 5 geen andere voet van heffen gehouden, dan die naar mate
van yders middelen gefchikt, allen , zonder onderfcheyd van O-^
^ verheden, of onderdanen, betreft, en een ygelijk gewillig maakt,
omzijn aandeel tot de algemeene behoudenis op te brengen. Alle
de Raadsbeiluy ten, Wetten ^ en Placaten, bedoelen geen ander eyn-
de, als de welvaart van den Staat, de onderlinge ruft der opgezete-
nen, en het bloeyen van den koophandel, die devoornaamfte ze-
nuw is. En w^iar vond men ooyt eenige maatfchappy, of burgerftaat^
daar de weg tot eene ongekreukte vierfchaar voor groot en kleyn, ryk
en arm , zoo genaekbaar is. en een yders recht in de fchale van een
rechtmatig en onzydig oordeel, zonder aanzien, naar het voor-
fchrift van Godlyke en menfchelyke rechten, gevvogen word ? waar
fpoediger en ftrenger ilraffe geoefent tegen alle, die hetgemeene beft
met woorden of daden in eenigerhande wyze fchadelijk zijn 5 Des
een yder in het vreedzaam genot zyner goederen zich verheugen
mag, enmet blymoedigheyt Gode geven ^ dat Godes, endcnKey-
zer, dat des Keyzers is.

Maar alhoewel het geheele lichaam der zeven vereenigde Land-
fchappen, in den welverdienden lof eener zoo aangename regeering
even diep deele; fchroom ick echter niet, EDELE MOGENDE
HEER EN, geenzins gedreven door overmatigen drift voor de ee-
re van het Landfchap myner geboorte, maar uyt de waarachtigege-
ichiedeniiTe der voorgaande tyden, endoor de levendige onder-
vinding geleert, dien roem op zeer goeden grond aan dit Landfchap
voornaemlijk toe te eygenen. Immers heeft die onverflaeuwde y-
ver van UWER EDELE MOG. wakkere en edelmoedige Voor-
zaten den anderen Bondgenoten ten krachtigen "voorbedde gedient
in de donkerfte tyden, wanneer de Hertog van Alva, waenende
door het flopen van het leger des Prince van Oragne, alles met zij-'
nen yferen vuyft te konnen dwingen, de hondertfte, twintigfte,
en tiende penningen den ingezetenen afperfte. Want fchoonge-
nomen verfcheyde Gevveften, deze door vergulde beloften, geene
door zwaare bedreygingen, weggefleept wierden ter bewilliging in
die ondraaglyke fchattingen, zoo hebben nochtans de Staten van dit
• Landfchap zich tegen zoo fnood eene dienftbaarheyt durven aankan-
ten, en den ongehoorden eyfch des dwingelants af ilaan; niet te-
genftaande zy zynenonverzoenlyken wrok metzekerheyc daardoor
konden vooripellen. En onaangezien zy dieswegen eerft metmoey-
lyke inleegeringen van krygsvolk wierden geteyftert, daarna onder
voorwendicl van oogluyking in het ftuk van geloove voor den Bloed-
raad

Ο Ρ D R A G T.

raad gedaagt 5 de Regeeringuyt haren dienft onrflagen, de hand ve-
ilen, vrvheden, goederen, en inkomften zoovandeStad, alsvan
de Gilden verbeuri verklaart, eneyndelijk gedwongen alle de oor-
fprongkelijke brieven hunner voorrechten aan hem over te geven 5
zoo ilonden zy met taey gedult al die vvedei waardigheyt ι yt , zich
veraenoegende met dien loon, dat door zoo klcy η een L andlchap zijn
toeleg gellremt, en hy genoodiaakt wierd bod te geven, alico de
andere Landichappen zich op de Staten van dit Landichap beriepen.
JVJen kan ook niet betwiften, dat zoo gering een Lnndichap, inden
lail van het algemeenc Bondgenoorichap ecrryds boven vermogen
in het nypendfte van den nood aangeflagen , niet alleen van tyd tot
tyd overvloedige proeven van liefde tot het Vaderland met vaardig
openen harer kaiTe gegeven heeft j maar zelfs , wanneer voor ruyin
een'halve eeuwe de ganiche Staat aan 'tftruykclen, en dit gedeelte
onderden voet van eene overheerkhende macht gevallen was, door
de onvcrmoeyde zorge onzer Overhcyr het hoofd roemruchtig heeft
opgebeurt, invoegen dat het aan de Bondgenoten de ilerke hand
heeft konnen bieden, om zeer vreezelijke oorlogen volftandiguyc
te voeren. Wat onderdaan is'er, dieniet met eene gevoelige dank-
baarheyt erkennen moet, dat CW' ED. MOG. als trouwe Vaders
des Vaderlands, terzyde (lellende alleeygen belang, tot verlichting
van de onderzaten , een goed gedeelte der geringe voordeden uwer
bedieningen hebt willen affnoeyen, en aan dengemeenen nood op-
offeren, Maar het is vooralte verwonderen ? datnazooveel ichat-
ten ten gemeenen befte uytgefchoten, en eene alleidroevigfte run-
derplaag, dieden Staat de hartader dreygde af tc fteeken, uytgeftaan
te hebben, de ingezetenen, boven onze naburen, zoo fpoedig de aan-
gename vruchten van den Vreede genoten hebben , en van verfchey-
de fchattingen zijn ontheft, zulks dat het gemeen vertrouwen op
's Lands middelen, 't welk zoo zichtbaar aan't wankelen was, t'ec-
nemaal herftekzy Weshalven wy thans, door het gehengen van de
Goddelyke goedertierenheyt, onder de fchaduwe eener liefclykeea
gewenfte regeering, den God onzer Vaderen vry en geruft mogen die-
nen j zonder dat echter eenig onderdaan , die zich UWER ED.
MOG. gunftige beicherming niet onwaardig maakt, in zijn gewiife
;7emocyt, of om vcricheydenheyt van Godsdienft boven zijne mede-
burgeren, of landsgenoten gediukt werd. Alle worden zy met va-
dedijke genegenthey t bejegent, met onzydighey t in hunne rechtsza-
ken gehoort, by het wettige bezit hunner goederen, voorrechten
cn handveften befchermt, inneerlngen, koopmanfchap, enhand-
wercken begunftigt, engcnieten al het geen een vry volkweezentlijk
voorfpoedig en gelukkig kan maken.

Gelijk

O Ρ D R A G T.

Gelijk nu UW ED. MOG. aile haare raadflagen en pogingen aan
devvelvaarc des volks te koft leggen, en daar aan hunne hoogftezorge
dienrtbaar maken î zoo ftraak zulks voornaennlijk door in alle de Wet-
ten en Placaten, die alommeecnen liefelyken geur van recht en-billijk-
heyt uytademen. Hier ontdekt zich de vvysheyt en fchranderheyt
onzer Voorvaderen , die op zoo heylzame gronden dezen Staat ge-
veftigt en opgetrokken hebben. In dezelve befpeurt men de voor-
zichtigheytenervarentheyt van hunne brave opvolgers , die vantyd.
tot tyddezelvevoecftappen nagewandelt, en (gelijk bedreve ftuur-
lieden weer en wind volgen) na vereyfch van 's Lands gefteltheyt j
en omftandigheyt van zaken , die Wettenen Placaten opgeheldert,
verbetert, en verandert hebben. Men werpe hier niet voor, datge-
ftadige verandering van Wetten en Munte een gewis kenteken van ee-
nen qualijkgeftelden Staat is? nadien zulks dan zijne waarheydheeft^
als het algemeen belang het zelve niet volftrekt vordert. Want het is
niet min zeker, dat de geduurige eb en vloed van Wereldiche veran-
deringen , behalven ontelbare ongeziene voorvallen, den Wetgever
nieuwe wetten als zelfs voorfchry ven. Geen wonder dan, dat in an-
derhalve eeuwe het getal der Placaten tot een' aanzienlijke meenigtê
is aangegroeyt. Des is 'tmede Hcht tebefefFen, dat^ gelyk het ou-
de doorgaans plaats maakt voor het nieuwe, ja ook menkhen, talen^
zeeden, van langzamer hand verouderen, en eyndelyk verdwynen,
zoo ook veele wetten en Placaten van lang voorbygeloopen jaren, of
door ongebruyk verrocft, ofdoor nieuwe van haar kracht ontbloot,
in vergetenis geraakt, en byna verlooren zijn : ichoon al die verou-
derde Placaten geenzins te verwerpen zyn, om meer als eene reden,
hier niet dieper in te treden. Met het zelfde noodlot des alverflin-
denden tyds worftelen ook ettelyke Handveften der Bisfchoppen ,
verfcheyde voortrefFelyke Wetten van Keyfer Karei, en andere
fraaye gcdenkftukken der voorgaande eeuwen , dieechter tengrond-
ilagdienen van veele Placaten van UW' ED. MOG. Des verdien-
den zy met groot recht de vergetelheyt onttrokken, en in duurza-
mer f rancy η voor de latere nakomelingen bewaart te worden.

Hierdoor dan, EDELE MOGENDE HEEREN >geprikkek,
en verder aangefpoort door grondige kenners van diergelyke ichatten,
heb ik ondernomen, om die panden en zegels onzer Vryheyt 3 wyd en
2:yd omzwervende, met alle bedenkelyke vlytbyeen te vergaderen,
en ze in eene vvelvoegzame en natuurly ke ordre tot een lichaam te bren-
gen. Ik heb zeer wel bevroed, dat dit werk van harden dop zou
zyn, gclyk ik zulks j hoe dieper ik daar in quam, hoe langs hoe meer
gewaar wierd. Nogtans heb ikdienarbeyd niet geichroomt, maat
met grooten luft myne fchouders onder dien lafl: gezet. Hoe ik my

hier

ο ρ D R A G T.

hier ingequetcn hebbc, zal de beicheydeiiheyt oordeelen, en ten
beften duyden, dat ik uyc enkelen yver oni mynen landsgenoten
dienft te doen, fchoon mogelijk op het lot van eenen gelukkigen uyt-
flagtevveynig denkende, dezen ongebaenden vveg betreden heb,
Zoodanigeen toeleg, (indien ik my niet lichtvaerdigvlye) zal voor
niy ) wegens alle die oneffenheden, die men zomtyds bezwaarlijk
vermyden kan , rechtmatige verfchooning verwerven. Dog in-
dien hierom myn beftaan nog niet t' eenemaal gebillykt word, dat
zeker zalmyns oordeels by den onzydigen van genoegzaam gewicht
zijn, dat ik my aan den dienft van UW' ED. M OG. op geen onaan-
zienlijke poft3 onder plechtige beloften van naarftigheyt en trouwe
hebbende overgegeven, gehouden was myn' ganfchen tyd daar aan
te befteeden, immers van het overfchot van dien behoorlijke ree-
kenfchap te doen. Daardoor is mynu degevvenichte gelegentheyt
gebooren, om UW' ED. MOG. van mynedankbare erkentenis o-
pcnbare bewyzen te geven, en, ware het mogelijk, een gedenk-
teken op te rechten. Doorluchtiger wàs in myn vermogen niet,
nog waardiger onderwerp, waar aan ik myne leedige uren konde te
koft leggen: vermits dit Wetboek den onwankelbaren grondflag de-
zer loffelijke regeering in zich behelft, zonder welken zy onmoge-
hjk kanftaande blyven. En maghetwaerlyk voor een zeer edel en
voortreffelijk 's Hemels gefchenk, van welkers befcherming en be-
waring de algemeene behoudenis af hangt, met al zoo veel recht
gehouden worden, als eertyds het verlies van een beeld, of fchild
van Pallas, volgens het Heydenfch bygeloofuyt den Kemel neder-
gevallen, vçrçierc is den onder2;ang van Troye met zich gefleept
te hebben. Dit wees my dan ook, EDELE MOGENDE HEE-
REN, mynen plicht van zelfs aan, om dezenarbeydaan U W'ED.
MOG. toe te wyden, en eenen bundel van onverwelkelijke blade-
ren aan UW'ED. MOG uyt welker boezem zy haren oorfprong
verlchuldigt zijn, eerbiedig op te dragen : in volzeker vertrouwen,
dat onder den lommer van zoo Hooge Overhcyc, dit onwaardeerbaar
pand onzer Vryheyt eeneveyligeen gunftryke hoede ontmoeten zal.
Men achte het voor geen vermelheyt, dat ik my dier gunfte, waar-
om men anders zoo wydluf tig imcekt, verzekert houde ; want zooda-
nig eenebeede UW'ED. MOG. alhier voor te dragen, waregewis-
felijk tetwyfelen aan het geen , waar in UW'ED. MOG. allen hun-
nen roem ftellen, namentlijkde befcherming en handhaving der wet-
ten en voorrechten des Volks. Maar deze zorge alleen bekommert
my, en van die vreeze kan ik my niet ontdoen, dat'er aandeneyfch
van 'tbeftek na behooren niet voldaan zy î en de icherpziende oo-
gcn van UW'ED. MOG. een' meenigte van misilagen zullen ont-

c 2 dek-

ο ρ D R A G T.

dekken, die ik door onachtzaemheyt niet had bchooren voorby te
2,icn. Dcwyl ik dan dies over bevvuft ben, neem' ik myn'toevlucht
tot UWER ED. MOG.gevvoone goedertierenheyc ,hoopende,dac
de voortrefFelijkheyt van't werk eenigfints zal vergoeden ^ daarmyn
I ' vermogen te kort isgefchotenj en dat UW' ED. MüG.de gebree-

ken genadelijk over 'rhoofd ziende, deftralen hunnergoedgunftig-
heyt op dezen mynen arbeyd zullen nederfchieten. Bejegent my
zulk een aanblick van gunfte , zoo zal ik mynen hoogften vvenfch
bereykt hebben ; en voorts by den Almogenden met vüurigen har-
te aanhouden, dat hy op UW' ED. MOG. een' vollen ftroom van
wysheyt en alle nodige gaven fteeds doe nederdalen, de gemoede-
ren in eendracht hoelàngshoe meer zamenimelten, en üvveraadfla-
gen meteene gelukkige uytkomft bekroone; ten eyndehetheylder
kerke onder zulk eenegezegende regeering bevordert, de onderda-
nen in allerley voorfpoed Woeyen , en alzoo de Staat in heerlijk-
heyt en macht toeneeme. Met welke oprechte beede in diepe eer-
biedcnis zich t'üwwaarts keert^

fiti;·
f
ni

Edele Mogende Heeren

Γίί·

Tl
i'!

li

Uwer Edele Mog^ ootmoedigfle T)ie^
naar en onderdaan

ψ

i:

J. V. D. WATER,

Μγ

VOORRE DEN

AAN den

L Ε ζ

Ie ondervinding heeft van aloude tyden geleert , dat bet νσοΓ een volk ^
't welk naer den regel van rechtmatige en heylzame wetten beftiert word,
ten hoogde noodzakelyk is, dat alle deszelfs wetten tot een lichaam wer-
den byeen vergadert. Het is dog zeeker, dat, gelyk alle dingen van zich
zelfs, wat vroeger, of wat later , ten ondergang hellen , voor al loiTe en
lichtvergangkelyke bladeren van meenigerley wecfcn, na verloop van eeni-
ge jaren het aes van mot en wurm geraken, of door andere toevallen in
vergetenheyt begraven worden. Hier door gebeurt het veelcyds, dat de
Wetten en beveelen der Overheyd , uyt eeneware, of voorgewende onkunde, met de νer-
fchuldigdc gehoorzaemheyt, waer in derzelver kracht bcllaat, geenzins worden beantwoord.
ïsJochtans is zulk cene onkunde eenigermaten verichoonlyk,dewyl,de gclladige omwenteling der
wereldfche zaken verandering van wetten vorderende, die aldus ongevoelig tot eene groote mee-
nigte koomen aen te waiTchen. Om ze dan des te beter in het geheugen der onderdanen levendig
te houden , heeft men zich al vroeg van fteene, houte, of y vore, en kopere tafelen bedient, en
getracht dezelve daer door van langer duur te doen zyn. Maer geen krachtiger middel om de
wetten te doen ftant houden, hebben befchaafde Volkeren geoordeelt, als dat ze ineenenbun-
del wierden by een verzamelt, en alzoo den volke ter algemeene gehoorzaemheyt, en tot een
yders naricht voorgeftelti Wil men opklimmen tot Mofes, dien grooren Wetgever van Abra-
hams nakrooft , die uyt den mond des Allerhoogften , en als van zyne lippen aen het vulk
de nodige wetten voorgefchreeven heeft, zoo zullen daar van konnen getuygen zyne heylige
Boeken, waar in hy, na dat de Sinaïtifche Wet in fteene tafelen gefchreven was, al het geen
Ifraél te bctrachten had, heeft opgefloten. Daalt men neder tot de Grieken, het is duydelyk
af te neemen uyt hunne fchriften, dat de Athenienfen, om van de andere niet te reppen , de
wetten van Solon met zonderlinge voorzorge hebben bewaert en laten affchry ven : welke na-
derhand door de Romeynen, hebbende ten dien eynde een plechtig gezandfchap na Grieken-
land afgezonden , in hunne Wet der twaelf Tafelen overgenomen zyn. Zulk een oorfprong-
kelyk zamenftelfel dier oude Griekfe wetten is met den ondergang van datGemeenebeft verloo-
ren : hoewel'er nog eenige ftukken en brokken uyt de algemeenc fchipbreuk der Griekfe
fchriften, door de naerftigheyt van wakkere Mannen, en onder die, Meurfius en Petitus, zyti
opgevift, en ten dienfte der geleerde wereld behouden. Komt men wyders tot de Komeynen,
hier doet zich een ruymte op om te konnen uytweyden , hoe de grondflag der Koomfche
Kechtsgeleertheyt in de Wet der twaelf Tafelen , welke uyt de Griekfe Wetten , en die der
Roomiche Konmgen, mitsgaders de gewoontens hunner voorouderen zamengeilelt is , geicgc
zy; hoe dat gebouw daer na door den Rechtsgeleerden Juliaan, Gregorius, of Grfgoriaen,
Hermogenes of Hermogeniaen , en den Keyfer Theodofius opgetrokken, en eyndelyk dooc
den Keyzer Juftiniaen met behulp van Triboniaen voltooyt zy. Üog vermits deze ftoiFe va η ge-
leerden en ongeleerden uytgeput, en tot walgens toe is uytgefchreven, zal ik my daer over niec
verder uytbreyden. Myn oogmerk is alleen om met datflaeuwelykaengehaeldetetoonen.opwat
wyze men de fteeds aenwaflchende Roomiche wetten vergadert, en tol zulk een lichaem ge-
bracht heefr , gelyk dar zelve thans nog in wezen is. Slaet men het oog op de Griekfe Key-
zers na de dood van Juftiniaen, wie weet niet, wat voor verzamelingen van wetten onder deze
en geeneKeyzers uytgekomen zyn? Tot bewys hier van noem' ik alleen de zeftig boeken der
Bafilikd, door den Keyzer BafiliusMacedo na het midden der negende eeuw aengevangen, door
zynen zoon Leo , den Philofooph, vermeerdert, en door Conftantyn, gebynaemt Tor^hyro*
genitus , gezuyvert en in beter ordre gekaft. Van welk heerlyk werk maar ruym twee derde
gedeeltens tot ons zyn overgekomen , en door den arbeyd van Fabrottus in 't licht gegeven.
Het is ook niemand onbekent, hoe van tyd tot tyd de befluyten der Kerkelyke Vergaderingen

t

ea

VOORREDEN.

cn geboden der Paufen, door Gratiaen, PausGregoor den negenden, en andere, zynbycen
vergadert, gelyk dat ganfche werk nu onder den naam van het Corpis Canontcimi voor-
komt. Ik meld niet van de Leenrechten, en andere verzamelingen, te veel om op te noe-
men.

Uyt de werken dier vermaerde Opftellers is klaer te zien, dat zy niet alleen opelkeftofFe,'
of zaek, de laetfte wetten , maer ook de voorgaende, zoo verre zy zulks raedzaem oordeel-
den , hebben plaets gegeven. Hetlydook geen tegenfpraek, dat men, om eene gegronde ken-
nis der rechten van een volk te verkrygen, men zoo wel deeerite, als de laetfte , zoowel
't geen afgefchafc, of verandert, als dat nog in daeglyks gebruyk is, moet weten» Want uyt
vergelyking van oude en nieuwe wetten, kan men met zeekerheytnagaen, wat van de oude ver-
andert, wat daer by gedaen, wat gebleven is: te meer, nadien de ftokregel der befchreve rech-
ten altyd vaft ftaet, dat al het geen by de nieuwe wetten niet verandert is, verftaen moet wor-
den in ftant gebleven te zyn» Welken regel de Overheyd als nog in het flot van hare Ordon-
nantiën wil in acht genomen hebben, latende doorgaens invloeyen, dat de voorigeÜrdonnan.
tien, in zoo verre zy by de laetfte niet vernietigt, of verandert worden, in volle waerde bly-
ven. Om niet te gewagen , dat voor de geenen , die aen het roer der regeering zitten , zoo-
danig eene hiftorifche fchakel van wetten nuttig kan zyn. Want, gelyk een MagiftraetdePla-
caten naer de tegenwoordige gefteltheyt zyner onderdanen dient te fchikken en te veranderen $
zoo kan het ook gebeuren, dat , nadien het oude dikwils nieuw word , infgelyks uyt voorige
Ordonnantiën weder te voorfchyn moet gebracht worden, 't geen naderhand daer in verandert
was. Ik ga voorby, dat de hiftorie van den Staet daer uyt meenigmael licht ontfangen, en
men den toeftand van verfcheyde aenmerkelyke zaken afkan meten. Om zulke en andere ree-
denen hebben dc Stichters der Roomfche Rechtsgeleertheyt {ik fwyge van de Paufelyke , of
Canonique) den zelfden voet gehouden. Dus zyn door den Keyzer Theodofius, den Jonge,
de wetten van zeftien voorgaende Keyzers, te reekenen vanConftantyn denGrooten, totaenzy-
nen tyd toe, (op elke ftoiFe de ordre des tyds zynde waergenomen) in een werk, of Codex^
begrepen. Het zelfde fpoor heeft Juftiniaen gevolgt, en de wetten zyner voorzaten, van den
Keyzer Antoninus Pius af tot zyne dagen toe, in diervoegen ten gemeenen nuttezamengevoegt.
Dezen weg hebben in latere , byzonder in de zeftiende en zeventiende eeuwen , wanneer het
helder licht der befchaafde VVetenfchappen doorgebrooken was, en de Rechtsgeleertheyt uyt
de Griekfche en LatynfcheSchryvers veel edeler gedaente gekregen had, vermaerde en doorgeleer-
de mannen , als Cujacius , Duarenus, Hottomannus, A Cofta, Jacob Gothofredus, Nood,
en veele anderen, in het verklaren en ophelderen van de Roomfche wetten met gelukkigen voort-
gang ingeflagen: waer van elders breeder. Wat fpreeke ik van de Rechtsgeleertheyt ? immers
is het voor lang uyt de fchriften der geleerden bekent, dat ook andere wctenfchappen, als
Fhilofophie , Geneeskunde , enz. zonder eene hiftorifche kennis van alle vaftigheyt ontbloot
zyn.

Het is dan geenzins te verwonderen, dat diergelyke brave mannen , als Lindenbrogius, Ba-
luzius, enz aen het vergaderen der aloude wetten van andere Volkeren, als Engelfche, Saxen,
J^ongebarden , Gothen , Wandalen , Franfchen fen van wien niet al? ) hunnen arbeyd heb-
ben aengewend. Alhoewel men moet bekennen , dat die verzamelingen voor volkomen niet
mogen gereekent worden : nademael zy alleen de aloude wetten en gewoontens dier Vol-
keren , en niet die van latere tyden behelfen ; zulks dat zy niet hooger , als by ons de oude
handveften , te fchatten zyn. De Franfchen , welker manier van rechtspleging geheel en al
door de Nederlanders overgenomen is, hebben zeer wel begrepen, dat om een vf)tkomen Pla-
caetboek op te maken , men oude en nieuwe Ordonnantiën dient zamen te voegen. Onder de-
zelve hebben Pierre Guenoys, in z^neConference des Ordonnances Royaeux, exwnàe Conference
des Coutumes tant generales que locales^ Briflbn, Charondas, Frerot , Michel, de la Faye,
Bouchel, [oly, Thaumas, en andere na hun, de Ordonnantiën van verfcheyde Koningenjclk
op zyn ftoife m de vereyfte tydordre gefchikt. Dit alleen mishaegt my in die werken , dat
men overal de voorreden, en het flot der Ordonnantiën, als overtollig afgefneden heeft j navol-
gende daer in het gevoelen van Seneca , die niets laffer en onbetamelyker vond , als een' wet
met een' voorreden, dewyl een wetgever kort en krachtig gebieden , en met zyne onderdanen
niet redeneeren moet. Maer wat ook deze Philofooph hier op mag vitten, zoo heeft hetmyns
oordeels Plato in zyn vierde boek over de Wetten beter gevat, en de voorreden voor eene wee
noodzakelyk geoordeelt. Want, wanneer de onderdanen van dè reedelykheyt en noodzakelyk-
heyt eener wet door een* welgepafte voorreden overtuygt worden, kan de Overheyd zoo veel
te gewilliger en gereeder gehoorzaemheyt van hun verwachten. Ik verfvvyge , dat, nadien de
voorreden alryd de gelegentheyd, of de reden, die den Wetgever bewogen heeft,opgeeft,daec
uyt voornaemlyk deszelfs meyninge moet worden afgeleyd. Benefiei» de Franfchen hebben

onze

1.' t

. I

M i

i-s V

VOORREDEN.

onze nabuurcn, eeril de Vlamingen , cn daer na de Brabanders , de Ordonnantiën, Statuten,
cn Ediélen der Graven van Vlaenderen, en Hertogen van Brabant, in tamelyke ordre van tyd
en zaken in *t licht gegeven. De Handveften en Gewoontens der byzondere Steden en Heer-
lykheden van die Landfchappen , zyn in vervolg van tyd (hoewel elk Landfchap, Stad, ea
Heerlykheyd, op zich zelfs) onder den tytel van Coftuymen van Braband en Vlaenderen,alle
sn een boek gebracht; beflaende de Coftuymen van Braband en Vlaendt ren elk twee deelen
in folio- in navolging van de Franfchen en Vlamingen hebben onze Voorvaders hunne
Landgenoten hier in trachten dienÎl te doen. Dus is het gemeen aen den arbeyd van Mr. Ger-
ric Schaep, voormaels Schepen en Raed der Stad Amilerdam, de (Ordonnantiën en Placaten
van de Hoog Mog. Heeren Staren Generael, en aen Mr. Beukei van Santen die van de b d»
Groot Mog. Heeren Staten van Holland , federt het afzweeren des Konings van Spagne toe
het jaer 1643, en 164,5 verfchuldigt. Beyde die Placaetboeken zyn door Mr. Cornelis Caii
in een gefmolcen , en met allerhande oude brieven van voorige Landsheeren, mitsgaders dc
Placaten , die aen de eerfte uitgave ontbraken , en federt waren uytgekomen , aengevult, en
met de Ordonnantiën der Éd» Mog. Heeren Staten van Zeeland vermeerdert. In dit boejc is
alles met een naeuwkeurig oordeel uyrgevoert , de Placaten en andere ftukken in een' bequa-
ine ordre onder zeekere hoofden gebracht , en in elke ilofFe de rang der jaren gevolgtj waer
op men in de voorgaende uytgave niet gedacht had. Op dezelfde wyze is dit werck, na de dood
van den Heer Cau, door den zeer ervaren Mr. Simon van Leeuwen achtervolgt, en daer na door
de naerftigheyt van de Heeren Jacob en Mr Paulus Scheltus tot vyf zwaeredeelen aengegroeyt.
Het nur van diergelyke wercken heeft ook den Heer Willem van Loon aengezct, om de
Placaten , en Refoliitien daer toe betrekkelyk, van de lid* Mog Heeren Staten des Furtten-
doms Gelre , en Graefichaps Zutphen , van de regeering van Kryfer Karei af, tot hec
eynde der voorbygeloope eeuwe by een te vergaderen. Zoodanig een Wetboek is door lait
van zyn Kooninglyke Hoogheyd den Hertog van Savoyen , in het jaar 1723 te Γιιηη uytge-
geven, waarvan het uyttrekfel te zien is in de Leypiiger Verhandelingen der Geleerden , in de
maend N'ovemb. des jaers 1724. Ikfal niet aenhalen alle de Landrechten, Handvtftcn, Keuren,
Gewoontens, en Voorrechten, van Steden, Heemraed- en Bailliuwfchappen, en 't geen ver-
der onder diergelyke namen voorkomt, dewelke door deze en geene liefhebbers van de oudhe-
den onfes Vaderlands zyn by een vergadert , te veel om op te tellen. Siet Adr Pars in de
Naemrol der Batavifche Schryjers ^ hoofd. iv. Die zich verleedigen wilde, om naer hec
voorbeeld van die van Vlaenderen en Braband , alle de gemelte Handveften en Keuren in een
werkte beiluyten , zouz)nen tyd wel befteeden j en 'r geme'-n grootelyks aen zich verplichten.
Wenichelyk ware het ook , dat het exempel van de Heeren Cau en van Loon , andere lief-
hebberen in de overige Vereenigde Landfchappen , had mogen opwekken 'Γ is waer, in
Yriefland heeft men wel eenige Statuten, Coftuymen , en Ordonnantiën op allerley zaken, uyc
de Placaten van den Lande zamengeftelr, met aenhaling van de (Jrdonnantien, waar uyt zy
getrokken zyn. Van Overyiiel zyn'er ilechts eenige Landrechten in 'c licht gekoomen. Maar
die klcyne boeken gelyken geenzins na eene zoo volkome verzamelmg, als er vereyfcht word,
om een lichaem van alle de wetten van yder Landfchap uyt te maken, ik heb my meenigmaal
verwondert , dat in dit Landfchap , 'r geen verfcheyde voortreftelyke Rechtsgeleerden , cn
andere geleerde mannen, doorkneed m kennis der Stichrfe oudheden, heeft voortgebracht, nie-
mand tot nu toe de hand heeft aan de ploeg geilagen, ter voortzetting van een werk, hoeda-
nig een door de Overheden, zoo hier, als elders, zeer loflyk en dienftig geoordeelt is, en
waer toe zy zelfs alle hulp wel hebben willen bybrengen. i)it word bevcftigt door Ko-
ning Philips den tweeden , die volgens het 6i» artyk van dc Ordonnantie op de Criminele
Juftitie in de Nederlanden , van den 5 jul 1570 , eenige zyner Raden laft heeft gegeven,
om een generael Rcceuil te màken van de Ordonnantiën, die gehouden worden voor Eeuwige
Wetten^ EdiBen^ en Geboden^ als op V fluk van de Religie , vagabunden^ firaetfchenders^
landloopers, monopoliers, valfche muntflagers, en andere diergelyken, geflatueerP voor eeu^
*wige Edi6ien. Maer van de uytvoering van dit pryflyk voorneemen is ttr dier tyd, mijns
weetens, niets voor den dag gekoomen. Dus zyn ook by een' Kefolutie der Kd Mog Heeren
Staten van V^riefland van den 4, Novemb. 1602, (gedrukt voor de Statuten van dat Landfchap}
2reven ervare Kechtsgeleerden , zoo uyt de Leden van dien Staet, als van het Hof, uytgeko-
fen, om aen dat werk te arbeyden , en van haere verrichting aen Hunne 1' d» Mog. verflagte
doen, ten eynde het daer na met derzelver goedkeuring zou werden bekrachtigt. Dien zelf-
den laft hebben de Ed Mog. Heeren Staten van Gelderland by Kefolutien van'^den 18 Auguft»
1691, en 10 Decemb. 1695, aen den Raed van het Hof opgedragen. Dog nadien zulks zon-
der verachteiing van dc gerichts-zaken ondoenlyk was, .heeft de Heer W, van Loon zich ge-

f τ Willig

VOORREDEN.

willig tot dien arbcyd acngebodcn j en hebben Haar Ed. Mog by eene Refolutk van den ^.6.
April 1698. hun die aenbieding wel laten gevallen} mitsgaders goedgevonden, dat de Heer
van Loon aen eenige Heeren van Haar Ed. Mog. vergadering, by Refolutie van den i8.Mae.rc
1699. ^^^^ gelait , opening geven zou : gelyk gefchied is , en het werk door Haar Ed.
Mog, voor goed opgenomen. Van het zelfde verftand zyn de Ed. Groot Achtbare Heeren
Borgemeefteren en Vroedfchap dezer Stad geweeft , wanneer zy by Refolutie van den 4. Fe-
bruar, 1678. aen vyf leden hunner vergadering diergelyken laft hebben opgelegt, met deze
woorden. 0/> heü voor fiel van den Heer eerfle Borgemeejier Strick, zyn gecommitteert de
Heeren Voet van ÏVinJfen, Znylen^ de Swart, Spoor y en Domburg, om alle de gedrukte
Ordonnantiën op de Tolitie, ende Juflitie dezer Stad y te zaam te brengen , en in ordre op
een regijler te Jf ellen, dezelve te examineer en, ende 'i geen daer in mocht contrariëren, op
te fie Hen ^ ende de Vroedfchap te dienen van haere confideratien en advis. Of, en hoe ver-
re die Heeren aan dit Raeds-befluyt voldaen hebben, is my onbekent. Dit weeteen yder, dat
'er nooyt iets van in \ licht gebracht is. Het zy , dat men tegen den wyd-uytgeftrekten ar-
beyd hebbe opgezien; het zy, dat het werk ( gelyk het doorgaens gebeurt ) aen veelen,daec
een zich onder dien laft had moeten buygen, zy aenbetrouwt geweeft j of wel door andere toe-
vallen verhinderr. Dus is dan de uytvoering van het loffelyk oogwit onzer Overheyd,
waer aen men federt niet meer fchijnc gedacht te hebben , gevallig op myn' handen ge.
dreven , gelyk ik den Lezer nu ga ontvouwen , en de natuur van dit werk openleggen , wac
namentlyk, het zelve behelfe, hoe ik daer ontrent verkeert hebbe, en welke ordre door m y ge-
houden zy.

Nadien de kennis der Roomfche Rechtsgeleertheyt zonder die der hedendaegfc met recht
geoordeelt word mank en gebrekkelyk te zyn , heb ik , na het verlaten van de hooge fchool,
getracht my met allen yver daer in te oefenen. Maer vermits de hedendaegfe Rechtsgeleert-
heyt voornaemlyk fteunt op 's Lands Placaten en Ordonnantiën , begaf ik my aen het naer-
ftig doorlezen van dezelve, zoo als ze by de Drukkers, volgens haere gemaekte regifters,te
bekoomen zyn. Om nu hier in wel te ilagen , begreep ik, dat de Placaten van eenerhanden
inhoud dienden by een gelegt te worden, dewyl men anders, een placaet in handen krygende,
riet weer, of men het eerfte,of het laetfte op zeekereftoiFevoorhebbe, waer door men lichtelyk
in plompe en onwetende miiïlagen kan vervallen, In dezer voegen elke zoort fchikkende, ont-
dekte ik haeft, dat er zeer veele Placaten , die by nadere Ordonnantiën, of geheel vernietigt,
of ten deele verandert, en vermeerdert waren, ontbraken j die'er nochtans moeften gevonden wor-
den , om dat de latere Placaten zich doorgaens tot de voorige gedragen, voor zoo verre zy m'et
verandert zyn. Om dan die voorgaende Ordonnantiën machtig te worden , kond' ik wel be-
vroeden zeer noodzakelyk tezyn,dar de Regifters der Ordonnantiën,of Placaetboeken, in de
Secretaryen van de Ed Mog. Heeren Staren, en van Hunne tïd. Groot Achtbaerheden, of ter
Griffie van den Hove berullende. wierden nagezien, en met de gedrukte Ordonnantiën verge-
leken. Maer alsdoe buyten eenige openbare bediening zynde, vreesde ik , dat my de toegang
tot die Placaetboeken zoo licht niet zou open ftaen ; en daer en boven dit nazoéken my te veel
tyd3,dien ik meende aen nuttiger en voor my voordeeliger beezigheden te konnen hefteden,-zou
ontneemen. Des ftclde ik dat werk geheel en al uyt myne gedachten, niet van fins zynde 001
het immermeer op te vatten. Maer na dat ik door Haer Ed. Mog. op een poft geftelt was,uyC
"welkers hoofde ik gelegentheyt kreeg, om de Regifters van den Hove aen myne bewaring toer
vertrouwt, re mogen doorbladeren , wierd dat voorneemen weder by my levendig, en ik te
fterker aengezet ora het werkftellig te maken. Her fcheen my toe , dat ik daer toe nu meer
recht, ten minften meer voordeel boven anderen hadj en men eenigzins van my kon eyflchen,
dat ik van dat voorrecht zonder langer vertoeven behoorde gebruyk te maken. Dus wierd door
my een fchets ontworpen, waer naer het hchaem van dit Placaetboek zou moeten zamengeftelt,
en in alle zyne leeden opgemaekt worden. Hoe meer ik nu âen dat ontwerp arbeydde, en het
zelve met de vereyfchte cieradien,zoo als hier na verhaelt zal worden, poogde te voltoyen, hoe
gewiiler ik ondervond , dat dit werk van oneyndigei moeyte en langen adem zou zyn , en de
befte jaren van mynen leeftyd zich alleen eygenen» invoegen dat ik meenigmael aen't wankelen
raekte, om van het werk zonder verder nabedenken plat af te zien , en my liever met andere
dingen, waer uyt ik ruym zoo veel vermaek kon kheppen, te verluftigen» Dan dreef deover-
groote nuttigheyt, die daer uyt voor het gemeen ftont voort te vlocyen, weder by my boven ,
en prikkelde my, om dien arbeyd met allen yver uyt te houden. Hoewel ik teftèns wel voor-
zag, dat naer mate mijn beftek in zyne volkomenheyt vorderde , ik my dies te meer den weg
zou opgraven van ooyt te konnen re rug kruypen , om niet te vergeefs den aengewenden tyd
en moeyte verfpilt te zien, Eyndelyk ankerde ik mijne gedachten, en befloot, over alle on-
geziene

VOORREDEN.

ceziene tnoeylÎjkheden heen flappende, dit werk, geen zonder my moogelyk nog lang m
duvfterheyt zou gebleven zyn, door te zetten ,en onder den byiland dts Allerhoogilen ten eyn-
de te brengen j my ilreelende met de hoope, dat alle voorftanders van fraeye wetenfchappeii
my met hunne hulp edelmoedig zouden byfpringefi, en alzoo dien !ail helpen onderlkunen: in
welke verwachting ik geenfints ben tc leur geftelt.

Miin toeleg in dit werk is voornaemjyk gcwecft, om een Placaetboek van dit Landfchap ♦
en van de Stad van Utrecht op tc maken , of, om alle de Placaten en Ordonnantiën, zoo
van de Ed. Mog* Heeren Staten , als van de Ed. Groot Achtbare Heeren Borgenieeitercn eii
Vroedfchap der Stad Utrecht tot een lichaam te brengen. Miflchien zal hier iemand aenftonds
teeenwerpen, waerom ik my niet tot de Ordonnantiën van Haar Ed. Mog. alleen bepaalt heb-
be, en die van de Stad van Utrecht achtergelaten ; naer het voorbeeld der Heeren Cau en van
Loon , die de Placaten der byzondere Steden in 't minft niet hebben aengeroerti dus had ik
het gemeen de koften van zooveel grootcr boek, en my veel arbeyds kennen befparen? 0(
anders , dat ik my in de Placaten der Stad van Utrecht inlatende , die van de andere Steden
van dit Landfchap met geene reden fcheen te mogen voorby gaanf te meer nadien het getal
der andere Steden kleyn is , en niet te vergelyken met dat van Gelderland , Holland en Zee-
land ? Tegen deze zwarigheyd verdient het zyn' overwceging , dat de natuur der regeering
van dit Landfchap in betrekking rot de kleyne Steden, ten eenemael verfchillende is met die
van de zoo even genoemde Landfchappen. Want die eenigzins ervaren is in de oudheden ,
wyze van regeering, en herkoomens van dit Landfchap, kan niet onkundig zyn, dat de Stad
van Utrecht, met uytfluyting der andere Steden, het Derde Lit van Staat Uytmaekt, en boven
dezelve aenmerkelyke voorrechten bezit i als by voorbeeld ontrent het recht van munte j hec
veranderen , verbeteren, en vermeerderen van Haer Ed. Mog. Ordonnantiën van 's Lands ge-
meene middelen op de Wijn, Bier, eri Gemael, 't welk in het flot dier Ordonnantiën uytdruk-
kelyk aen Hunne Ed. Groot Achtbaerheden gelaten word ; en wat dies meer is , gelyk dezer
Stads Placaetboek veelvuldig aentoont. Maer dit alles by de ftukken uyt te halen, is thans
buytcn mijn oogmerk» Dien het echter luil om dit wat verder na te gaen , kan daar toe acn-
leydnig krygen uyt het Algemeen Hiitorifch Woordenboek , op het artyk. van Amersfoort :
aKvaer verfclieyde bevvysreedenen , kort en klaer ter neder zyn gefbelt, op welke, mijns oor-
deels , weynig te zeggen valt. Hier van daen is het, dat daer dealgemeeneOrdonnantiën van
de kleyne Steden, cn de Placaten het platte Land betreffende, zwygen, de grooteOrdonnantie
der Stad van Utrecht nagekomen, en in het wyzen gcvolgt word. Ten opzichte van het plat-
te land, word zulks uytdrukkelyk door Haer Éd. Mog. bevolen in de Ordonnantie op de Ma-
nier van procederen ten platten Lande van den zi.Maert 1594., art. ii6, in \\tt Stat. Ρlacaetb.
v. bock. xf. tyt. I. deel. num, 2. en in dc Inilruclie voor de Schouten ten platten Lande, van
den 24.0£lob. 1592, art.26, in htt Stat. Tlacaetb, iii.boek x.tyt. num z, en dat het in rc-
vifie alzoo verilaen is, getuygc Ant. Mattha:us, de Zoon, m di[fertat, de potejiat. Marit.hi
Dxor, num. jun£f. num.%. Ten aenzien van de kleyne Steden word het zelve gelcertby
Rodenburg in traB. pr£Umin, de Jur.Conjug num. 14. den voorn. Mattharus de jure Glad^
cap. XXXVI. num. i. en den Heere vander Muelen in zyne aenmerkingen over het βοί van de
groote Ordonnantie der Stad Vtrecht. Ik wil niet aanhalen, 't geen by de Rechtsgeleerden ontrent
andere Hoofdlieden dezen aengaende word te berde gebracht. Daer dan de Ordonnantiën dcc
Srad van Utrecht zoo veel invloed hebben op die van Haer Ed. Mog. kon ik , zonder dcri
eyfch van 't werk te kort te doen, my van dien arbeyd niet ontflaen,

Om nu dit werk bchoorlyk aen te vatten, en daer in gelukkig voort te gaen , zoo heb ik
voor eerft de Placaten en Ordonnantiën der Heeren Staten en van de Stad , van een gefchift,
zulks dat de eerftgemelte in de twee eerfte deelen , en de laetfte in het derde deel alleen begre-
pen zyn. Wyders heb ik de Placaten en Ordonnantiën, zoo als zy door de Drukkers volgens
zeekcre regifters daer voor gedrukt, gemeenlyk uytgegeven worden, tot een grond gelegt» Hec
gemeen is doorgaens in die verbeelding, dat die verzameling, dewelke tegenwoordig uyt vyf
uf zes dikke deelen beilaet, en voor eenen dieren prys tot nu verkogt is, een volkoomen werk
uytmaekt. Maer dat het zeer verre daer van daen is , blykt uyt vergelyking van die Ordon-
nantiën met dit Placaetboek. Daer uyt zal men haeft gewaer worden , gelyk hier boven mee
den vinger aengeroert is, dat'er oneyndig veele,by nadere Ordonnantiën zyndeafgefchaftof ver-
andert , overgeflagen zyn j en dat men zich mceft vergenoegt heeft met de laetften alleen op te
geven. Waerom het wel te begrypen is , dat, hoe meer men van dezen tyd na boven klimt,
en het begin der Vrye Stacts-rtgeering nadert , hce gebrekkei y ker die vergadering is, ge-1
lyk onder anderen de Ordonnantiën op de Generale Middelen en Impoften, die onder een by-
zonder regiiler gebracht zyn, hier van een' overvloedige preuve uytleeveren. Ja zelfs heb ik
ondervonden, dat'er over zommige ftoifen verfclieyde Ordonnantiën, zoo wel de laetfte, alâ

tt de

VOORREDEN.

ét. eeffl:e, geheel en al ontbrceken. Invoegen dat iemand, die op dezen byeengeraepten hoop
zou willen doorgaen, zich byfter vergrypen zou. Om met re melden , dat'er biiyten de Or-
donnantie van Keyzer Karei over de Coftuymen en Ufantien der Stad Utrecht van den jaere
1550, en eenc andere op de Executien en Gyfclinge van den jaerc 1572 , niet een ecnige van
den tyd voor de Reformatie gevonden word. Het is naeuwlyks te denken, dat iemand in dit
foort van zaken eenigermate bedreven, zyn oog of hand in zoodanig eene flechte verzameling
kan gehad hebben. Maer het komt my waerfchynlyk voor , dat de Drukkers dóór eyge uyt-
vindmg, om eenige Placaten, die zy van langzamer hand overgehouden hadden , en met kon-
den verkoopen, te zamen met de nieuwe aen den man te helpen , dien toeilel onder zeekere
regifters hebben in de werelt gebracht, en even flordig tot aen den tegenwoordigen tyd ver-
volgt: welk laetfte min verfchoonlyk is , nadien zy zonder eenige moeyte hunne regifters met
alle de Placaten , die zy daeglyks quamen te drukken, hadden konnen vermeerderen, en ten
minden ontrent die de behoorlyke naeuwkeurigheyt betrachten.

Hierom ben ik dan genoodzaekt geworden , om na andere hulpmiddelen om te zien, en de
twaelf Placaet-en Ordonnantieboeken van dit Hof te raedplegen. Daer uyt heb ik mijn ontwerp
met een zeer merkelyk aental van Placaten verrykt; en wel voornaemlyk met die geene , wel-
ke ten tyde van Keyzer Karei federt de overdracht van de Wereldlyke macht tot aen de vrye
Staetsregeering zyn uytgekomcn i voor zoo verre het noodig was, die althans het licht redoen
zien. Ik weet niet,dat dezePlacatcn ergens meer voor handen zyn, uytgezondert eenigewey-
nige, die het gewoone noodlot van enkele papieren ontkomen zyn , en door de liefhebberen
hier en daer bevvaert worden. Schoon nu uyt dien hoofde die Placaet- en Ordonnantieboeken
in waerde te houden zyn, is het nochtans te beklagen, dat zy door de onachtzaemheyt der gee-
ne, welkers plicht het was daer ontrent de noodige zorge te dragen , zoo flordig zyn behan-
delt , zoo dat men niet flechts eene meenigte van Placaten , die zelfs op de gemeene ge-
drukte regifters gevonden worden , daer in te vergeefs zoeken zou 3 maar dikwils geheele
jacren , als in den tuiichentyd van het jaer 1640 tot 1664,, zyn overgeilagen.

Daer na gelegentheyd gekregen hebbende om ter Secretarye van Haer hd» Mog alle de Pla-
caetboeken te doorlopen, heb ik mijnen arbeyd wel dubbelt beloont gezien met zeer veele Or-
donnantiën, zoo van Haer Ed. Mog. als der Heeren Gedeputeerden, mitsgaders met verfcheyde
üppoindementen tot derzelver opheldering dienende : waer van, nog inde voorz gedrukte regi-
fters , nog in die van het Hof , eenig gewag gemaekt word. Het is evenwel ook waer, dat
deze boeken niet hooger gaen , als tot de Reformatie , en daer in op deze en geene plaetfen
Ordonnantiën ontbreken , die nochtans in de gemeene gedrukte regifters en Placilecbceken van
het Hof gevonden worden.

Na dien weg te hebben afgelegt, fchikte ik my om de Publicatieboeken der Stad Utrecht,
vervattende de Placaten of Publicatien, zoo voor als na de Reformatie , by den Raed, en na-
maels by de Vroedfchnp dezer Stad afgekondigt , te doorbladeren. Uyt dezen arbeyd heb ik
geen geringe vrucht genoten j ja zonder deze boeken was het byna ondoenlyk geweeft » om
eene volleedige verzameling, zoo die den naem van een Placaetboek dezer Stad met recht dra-
gen zou, op re maken. Want alhoewel ik,behalven de Placaten volgens de gedrukte regifters,
nog zeer veele anderen hier en daer van langzamer hand machtig geworden was, zoo kon al
het zelve geeniints aenvullen het geen my nog ontbrak. Ik kan hier ook niet verbergen, dat
men in voorigetydcn met de vereyfchte oplettendheyd ontrent deze boeken niet heeft te werk
gegaen. Om niet te fpreeken, dateer van veele Placaten ganfch niet gerept word , zoo ont-
moet men van zommige alleen de bloote opfchriften , en word men voorts verzonden na Ver-
pachtboeken , boeken van Gilden-Ordonnantien, Inftrii£lieboeken, Oaeglykfe en Reiolutie-
boeken, Liachen van verfcheyde Ordonnantiën, enz. waer m die nochtans niet vernomen wor-
den. Dus heeft men ook, om de moeyte van het uytfchryven te fparen , de gedrukte Ordon-
nantiën in de gcm: boeken genaeyt, die naderhand door iemand, die ze noodig gehad heeft;
daer uyt zyn gelicht, en nu gemift worden. Die oude Liachen, hebben insgelyks geen beter
lot gehad, en zyn door allerley toevallen weggeraekt. Ook heeft men het verlies van zommi-
ge oude Ordonnantiën aen de gewoonte van die tyden toe te fchryven, waer in men alle ordon-
nantiën niet altyd ter drukpers overgaf, maer , na dat ze den volcke afgekondigt waren, in
een bort, of in de zael van het Stadhuys gefchreven ophing. Meermalen heb ik zulks in die
Publicatieboeken gelezen. Siet hier van een exempel in dit Stads Placaetboek , bladz^-^ix col. 2.
en buyten twyffel op andere plaetfen meer. Boven dien wierden de meeiVe Placaten , immers
die niet van al te grooten inhoud waren, in een form gedrukt , dewelke niet toelaet, datmea
ze by een bind : hoedanige lofTe Ordonnantiën naeuwlyks den tyd van dertig jaren konnen ver-
düuren. Weshalven het lichtelyk af te nemen is, dat door het verzuym van die oudeOr-
donnanticQ ftiptelyk ten regifter te brengen, het gemeen zoo veel grooter nadeel geleden

heeft,

VOORREDEN.

ficefr, en verfcheyde Placaten verlooren zyn, wacr van zommige namaeîs by geluk zynwe-
derçevonden. Het voornaemile gebrek in deze Publicatieboeken (hec zelfde zy in hec voor-
bygaen gezegt ten opzichte der bovengemelte Regiftcrs van de Ed. Mog. Heeren Staren ) bc-
fpeurde ik ontrent de Ordonnantiën op dc Importen en Exchyfen j waer van mogelyk de re-
den is, dat zoodanige Ordonnantiën eertyds meert niet anders als voorwaerden zyn geweert,
naer welke de importen en exchyfen verpacht wierden j en gevoiglyk zyn die Ordonnantiën in
de Verpachtboekcn, die men namatls zoo zorgvuldig niet bewaert heeft, naer allen fchyn ge-
fchreven geweert

Dus verre dan gevordert zyndc , keerde ik my tot deze en geene liefhebbers» die ik
konde ruyken , dat iets van diergelyke dingen mochten bezitten, en genegen zyn om my
van hunnen fchat te willen mededeelen. Aen dezer edelmoedigheyd en zucht om de Stichtie
Kechrsgeleertheyt dienrt te doen , moet de Lezer zich verplicht , en een tamelyk getal van
Ordonnantiën verfchuldigt reekenen» Onder dezelve munten, als dierbare paerlen, voornaem*
Jyk uyr. tien Ordonnantiën, even na het fluyten van de ücrechtfe Unie in het jaer 1579. ^y
de /Ugefondenen van de Landfchappen en Steden, dewelke die Vereeniging hadden opgerecht,
tot befcherming van de gemeene zaek met onderlinge toeftemming op de invordering van ee-
nrge Exchyfen'en Importen vartgertelt. Deze worden door de rechte kenners van diergelyke
raere juweelen hoog gefchat , om dat zy onder de grondfteenen, die het gebouw der Neder-
landfche Vryheyd hebben helpen onderfchragen , te reekenen zyn» Dit opheffen der Gemeens
Middelen gcfchiedde in gevolge van het 5·. artyk der Utrechtfe Unie van den 29. Januar. 1579,
waer by men overeengekomen was, dat in alle de Vereenigde Landfchappen, Steden en Leden
van dien, eenparig en op eenen voet, tot gemeene befcherming dier Landfchappen , zouden
worden opgertclten geheven, m-itsgaders van drie macnden tot drie maenden verpacht, zeeke-
re importen op de Wijnen, (daer onder ook de Brandewijn ) binnen en buyten gebrouwe Bie-
ren, op 't Gcmael, Zout , Goude , Zilvere , Zyde , en Wollc Laeckenen , op de Hoorn-
beerten, en Bezaeyde Landen , op de Slachtbeerten , Paerden , en OiTen , die verkogt , of
verruylr worden, op het Waeggeld, en alfulke andere goederen, als men by vervolg vantyd
mee gemeene bewilliging goedvmden zou ·, ende dit alles volgens de Ordonnantiën, die men
daar op rtont te maken. En zyn ook op den 1. April daer aen volgende Jledebovengemelretien
Ordonnantiën in 't licht gekomen, naer welke de Verpachtingen door twee Gemachtigden der
voorz. Vereenigde Landfchappen, fen overrtaen van de Schouten en twee Schepenen der Ste-
den en Vlecken , gedaen zyn. Alle welke middelen volgens het 6 artyk. van dezelve Unie
met gemeene toeftemming moerten verhoogt of vermindert worden, na dat de nood cn gele-
genrhevd der zakequam te vereyflchen ; en alleenlyk verrtrekt tot de algemeene befcherming,
cn r g.cn de Generaliceyt gehouden zou zyn te dragen , zonder dat ze tot eenige andere za-
ken zouden mogen berteed worden. Men kan echter hier uyt geenzins redenkavelen , dat de
'Hfcren Staren van yder Landfchap , namaels niet als met gemeene bewilliging in die importen
eenige verandering zonden hebben mogen makenj vermits het voor lang zonneklaer voldongen,
cnbuyren tegenfpraek is, dat dc Staten van yder Landfchap alleen de wettige Oppermachten en
Overheden zyii, by wien alleen her recht en de macht is, om fchattingen naden toertandhun-
ner onderdanen op re heffen en af te zetten , zoo als ζ y na haere hooge wysheyt en voorzich-
tigheyt goedvinden re behooren. Maer de reden, of het belang van Staet, geen ander eynde
hcdojknde als de welvaert des Volks, kan dezelve zomtyds bewegen, om ten algemeenen be-
lle de oefening van dat recht voor eenen tyd aen de gezamentlyke bondgenoten, over te laten,
ten eynde die gezamenderhand de noodzakelyke middelen tot handhaving van den gemeenen
Sraet beramen : gelyk zulks in die gefchapenheyd van zaken door de Staten der Vcfeenigde
Landfchappen fen hoogrten heylzaem geoordeelt is. Want indien elk Landfchap, ja ydere
Stjd, die zich in deze Vereeniging begaven , de macht van de voorn, importen op- en af re
rtcllen , en de ingezamelde middelen tot andere gebruyken te berteden, ter dier tyd aen.zich
behouden hadden , zoo zou daer uyt lichtelyk veel verwerring en tweedracht hebben konnen
voortipruyten , en de band der nieuw opgerechte Vereeniging geweldig verzwakt, zoo niet ge-
heel verbroken worden. Het quam ook met den aert en natuur der regeering van dien tyd be-
ter over een : nadien door het maken dezer Vereeniging (die eeniglyk ftrekte om de Spaan-
fche dwinglandye te beteugelen, en den weg baende, om de heerfchappy van Philips allengs-
kens af te werpen) het eenigzins onzeker fcheen te worden , of de luyller der Hooge Ovcr-
lieyd by den Kooning Philips nog bleef berurten , gelyk ze in het hoofd der Placaten na de
Unie door de Staten nog erkent Xvierd ; en het dienvolgens den Staten van yder Landfchap
in 't byzonder bedenkelyk was, om zonder zyne kennis allerley wetten te maken, en fchattin-
gen , of importen op- en af te rtellen ? dan of de Oppermacht in den boefcm van de Staten
van elk Landfchap, met uytfluyting vaneenig Opperhoofd , gekomen wase En fchoonge^

11 nomen

VOORREDEN.

iiomen niet lang daer na door het afzweeren van den Koning van Spagne buyten allen twyif(il
Ichèèn te zyn , dat de Sraren van yder Landfchap nu alleen de Oppermachten van het Land
waren, zoo wierd nochtans de luyfter der Hooge Overheyd , op zich zefs van de Staren af-
gezondert gelaten en opengehouden , om dien onder eenen hoogen en aenzienlyken tytel, als
van Hertog, Graef, Heer, en diergelyken , aen eenig doorluchtig Hoofd op te dragen. Wafic
het is uyt de HiÎlorie-fchryvereni Hoofd, Bor^ en van Loon bekent, dat men ten dien eyn-
de (om van Vrankryk en Engeland niet te fpreeken) het oog op Willem den eerften, Prins
van Orange geilagen had» Hier toe hadden de Staten van Holland , Zeeland , en Utrecht,
dewyl de hoop van met de Spagnaerden te verzoenen hoe langs hoe meer verdween, al in den
jaere 1580. den grond gelegt , en een vail befluyt genomen, *t welkom reedenen alsdoe nog
niet wereldkundig gemaekt wierd. Maer in Maert des jaers 1581 beiloten de Staten van Hol-
land en Zeeland , zonder die van Utrecht,om den Prins van Orange de Hooge Overheyd, niet
op des Konings, maer zyn eygen naem, op te dragen : dewelcke by den zei ven eerft gewey-
gert,dog indemaend Jul. daer aen volgende aengenomen is, onder voorwaerdcn, dat die opdracht
alleen zou ftanc houden, zoo lang de Staten in oorlog of wapenen zouden wezen. In gevol-
ge van de gedane opdracht wierd goedgevonden, dat men in de VonniiTen , Placaten&c. waer
iii 's Konings naem pleeg gebruykt te worden, voortaen ftellen zou dien van PVillcm , Trins
van Orange ^ als zynde aen hem omgedragen de Hooge Overheyd van den Lande van Holland,
Zeeland^ en Vriejland. Men lia het Placaetboek van Cau op, en men zal bevinden, dat de
Placaten ftdert die opdracht tot aen des^elfs overlyden aldus beginnen. JVillem Wc^ als ons
gedefereert zynde de Hoogë Overigheyd van Holland; dan eens, als hebbende de Hooge Ove-
righeyd en regeerïng van den Lande van Holland^ TLeeland^ en Vriefiand·^ wederom ,-a/r re-
fricjenteerende en ons gedefereert zynde de Hooge Overigheyd en regeering öcc. Siet Cau
Groot Tlacaetb. L T)eeL bladz. zii, 47^, 700, 718, iioo, 1102, 1x74, 132,2, 1606, 16083
165 6. 11 Deel hladz. 790, 2160, en elders. Naer het voorbeeld van Holland en Zeeland
wierd deze zaek ook by de Staten van Utrecht ernftig by de hand genomen ; en ten dien eyn-
de vyf Heeren uyt de Geeitelykheyt , drie uyt de Ridderfchapi en acht wegens dc Stad van
Utrecht gelafl: om de voorwaarden , waer op men met den Prins handelen zou , in gclchrifte
te brengen. Veele vergaderingen en langwylige raedllagen zyn dezen aengaende gehouden, en
eyndelyk de voorwaerden vaftgeftelt- Maer alzoo ter diertyd zware oneenigheden reezen over
het vernietigen van het eerfte Lit van Staet, 't welk uyt de Geeftelykheyt beftont, is die zaek
alsdoe u\tgeltelt, dog daar na hervat, en aen den Prins van Orange in Auguft» des jaers 1582.
te Antwerpen onder de voorheen vaftgeftelde voorwaerden voorgehouden : terwyl in die zelfde
niaend door de Staten van Holland en Zeeland de Hooge Overheyd, zonder eenige bepaling
van oorlügS'tyd wierd aengeboden j en by hem aengenomen, op zoodanige voorwaarden , als
men ecritdaegs zou beramen. Veel tyds is'er verfpilt, eer men het over die voorwaerden mee
den anderen eens konde worden, tot dat dezelve op den 30» Decemb» des jaers 1583. zyn ge-
floten. Alhoewel nu de Staten van Utrecht ondertuiTchen dit gewichtige ftuk al in den jaere
1582. genoegzaem ten eynde gebracht hadden, begonden zy echter weder te aerzelen, zich
toen eenigzins llootende , zoo hrt fcheen, aen zommiger afgeven, als of de Staten van Hol-
land , Zeeland , en Utrecht daer door fcheenen van de Utrechtfe Unie zich te willen affchey-
den : weshalveii ζ y aen de Staten van Holland hunne bezwaernis by eenen brief te kennen ga-
ven , die den 6 May des jaers ΐ5·83. wydluftig en ernftig door de Hooggem. Staten beantwoord
wierd. lOit antwoord had de gehoopte uytwerking niet-, in tegendeel bleef de zaek weder (le-
ken tot in het begin des jaers 1584, als wanneer de Staten der drie gemelte Landfchappen een
onderling verbond aengingen, om ondereen Hoofd te zullen blyven, en de opdracht der Hoo-
ge Overheyd te volroyen. Daer op wierd het werk eerll in Holland met allen y ver doorgezet:
maer terwyl men eenige maenden doorbracht om alle zwarigheden weg te nemen , en de Ste-
den , die daer tegenftreefden , over te halen, wierd de Prins op den 10. Jul. van het jaer 1584.
te Delft moorddadig omgebracht, zoo dat dit groote werck ecnflaegs in duygen viel. Om dat
nochtans de voorgenome opdracht volkomen rypgeworden was, had men reets eenen penning
doen flaen, die mogelyk by het voltrekken der inhuldiging tot een ftrooypenning zou gedient
hebben, waer op de Prins met de tytels van Graef van Holland en Weftvriefland , φitsgaders
Heer van Utrecht word beftempelt. De fraeyheyd der ûofFe noodigt den Lezer om ze uyt-
voeriger na te lezen by Hoofd in zyne Nederlandj] Hiflor. xix. boek. bladz. 809. en xx. boek.
hladz. 886. Bor Hiflor. der NederI Oorlog χiv. boek. bladz 182,18 3, <??/ volg, en het xv 111.
boek. bladz. 379, 380, en 389. Van Loon, Befchryving der Nederlandfch. Hijhrie-pen^
nïng. III. boek bladz. 281. en iv. boek. bladz. 31 2, en 342. Ik heb geoordeelt het hoofdza-
kelyke dezer hiilorie te moeten aenroeren , nadien my hier de gelegentheyd in de hand viel,om
de Inllru^tie van het Hof van Utrecht, en andere Ordonnantiën van dien lyd eenig licht te

geven.

v"^ ο ο R R Ε D Ε Ν.

geven. In de Inilniitie , ofce Ordonnantie op den Styl en manier van procederen voor ded
Hovc'van Utrecht, tyt. van Trafid. en Rad. art. 26 word gefegt, dat die van den
Hove htm de quaflien over den Lekkendyk en Zeedyk niet mogen onderwinden, maer de-
zelve remitteer en aen de Hooge Overheyd, ofte Heer van den Lande, om by den zeiven
met advys van de Staten daer of gedifpneert te worden, zulks bevonden zal worden te behooren^
En artyk.i;, word hetzelfdegelaft ten opzicht van dekennifle over's Lands gemeene middelen,
en dat die van den Hove alle dezelve zaken zullen renvoyeeren aen de Hooge Overheyd, en-
de Staten van den Lande reffeBivelyk, En art. zullen dezelve pinBen den Heere ^
Hooze Overheyd, ofte die Staten van den Lande communiceer en. In den tyt. van den Ψ roer.
Ge^r. art. 3. Zal ook gehouden wezen^ ter ordonnantie van den Heere^ Hooge Overheyd,
ende Statsn van den Lande , ofte haere Gedeputeerden y alle deliâlen te doen Jtraffen. Indcit
tyt, van den Griffier, art. i. Zal re gifler houden van alle Tublicatien en povifien^ die by
den Heere^ ofte Hooge Overheyd van den Lande^ mitsgaders by de Statenderzelver tot wel-
varen van den Lande gemaekt enz. In den tyt- van Advocaten y art, i. waer by de Ad-
vocaten moeten zweeren, dat zy den Heere, ofte Hooge Overheyd van den Lande, endezy-^
nen Gecommitteerden ^ die Staten van den Lande, ende hare Gedeputeerden y enz. eere bewy-.
zen zullen. Aenmerkelyk is het i artyk in den tyt. van Sententien ende liquidatien derzei'
ver. T)ie Trafident ende Raden zullen van nu voort s aen alle fent entten wyzen^ als recht
doeïide uyt den naem van de Staten van den Lande van V tree ht, ter tyd toe off de Hooge
Overheyd van den Lande gedifponeert zal wezen. En het 6. artyk. tyt. van Maerfchal-
ken. Zidlen dat remitteren aen de Hooge Overheyd , ofte Heer van den Lande, ofte
den geenen , dte in zyne ah fent ie die regeer inge bevolen zal wezen. Voeg hier by het i» ar^
tyk tyt vanRevifie. en het 22, en 2 3 artyk. tyt. van Troces Crimineel. Dus luyd ook de In-
liru£tie van den Hoogen Raed van den 31 May 1582, art, 9. Item, zal de Juflitie by den
voorfz, Hoogen Rade niet ν er acht er t, verlengt, nog vertoogen worden om e enige befloten
brieven y al waren die van de Hooge Overigheydy Staten, of anderen , iterativelyk, of- an^
derwerf gegeven y enz. Nadien dan de gemelte Ordonnantie van dit Hof is gegeven op den
4 Aprii 1583, als wanneer de Prins van Orange in het aennemen der Hooge Overheyd, op zee-
kerc vaft te ftellen voorwaerden bewilligt had , en'er buyten het voltrekken dier voorwaerden,
mitsgaders eene plechtige inhuldiging niets aen ontbrak, zoo zou men terecht mogen befluy-
ten, dat'er in de aengehaelde artykelen op de Prins van Orange, als aengenomen hebbende de
Hooge Overheyd 's Lands van Utrecht, gezien word. Dog indien hier ontrent nog eenige
zwymeling mocht overblyven, zoo zal die t'eenemael weggenomen worden door het 2. iirtyk.
van de Ordonnantie op de Jacht van den 5 Decemb. 1581, in dit Staten 'Tlacaetb. 11. boek.
y.vw.tyt, i. deel. Num. x. Item dat nte7naridy van wat qualiteyt, of conditie by zy, eenig
wilt y als harten , rheeden . fwynen , zal mogen vangen , als de geene , die zyne Excellen»
Ïte, ge accept eert hebbende die Hooge Overheyd van den Lande van Utrecht daer toe zalheb^
ben geprivi legeert. Voeg hier by het 19 artyk, van die zelfde Ordonnantie, al waer tufichen
den Heere van den Lande , en de Staten onderfcheyd gemaekt word» Welk bevoorrechten
tot dc jacht, waer van in het voorfz. 2. artyk. gemelt word , by navolgende Ordonnantiën al-
leen den Staten, als zynde alleen de Hooge Overheyd, toegceygent word. Siet onder anderen
het 6 artyk. van de Ordonnantie op de Jacht van den 13 Decemb» 1667, ^^ vinden in den^i·-
inelten tyt. Num. xxv. Het zy men dan begrype, dat de Hooge Overheyd, dewelke door
het afzweeren van den Koning van Spagne m den ichoot der Staten van yder Landfchap,
volftrekt gekomen was, óp den Prins van Orange onder zeekere voorwaerden , of in het ge-
heel, of ten decle , moet gehouden worden , ter dier tyd overgegaen te zyn, fchoon de m-
huldiging nog te verrichten was ? of dat men , de inhuldiging niet gefchied zynde > reeke-
nen moet , de Hooge Overheyd geheel en al nog by den Staten verbleven tc zyn ? dit is
buyten allen twyffel , dat door het verlaten van den Kooning van Spagne in den jaere
1581, en het aennemen van den hervormden godsdienft , den algemeenen Staet op een
vafter en zekerder voet zynde gezet, de Staren van elck Landfchap haere wettige macht,
ontrent het vermeerderen en verminderen der bovengenoemde gemeene middelen, afzonder-
lyk hebben geoefent , gelyk uyt dit Placaetboek , en dat van Cau blyken kan , zondec
daer door de ütrechtfe Vereeniging in het minfte te quetfen. Invoegen dat het voorz. j en
6 artyk» van de Ütrechtfe Unie van zelfs hebben moeten vervallen, en ook nooyt in
trein geweeft zyn , gelyk zeer wel by den Heere van Alphen in zyne voorreden voor, de
JVercken vanTleterJBortynum.%i word aengemerkt. Niemand zal ook wyders twyfFelcn,dac
ra het overlyden van Prins Willem den eerden, de Staten elk aen zich de Hooge Overheyd be-
houden hebben i mitsgaders yder afzonderlyk, tot dezen huydigen dag toe, fchattingen en im-

£often opftellen, vermeerderen en verminderen j uytgenomen de middelen van de Convoyen,
icenten, en diergelyken , die de behecring der Algemeene Staten acnbevolen zyn. Dc Le-

itt 3:ei

VOORREDEN.

^er houde my dezen uytftap , dien ik niet wel voorby kon zyn , ten goede.

Deze zeldzame ftukken dan , die men in eenige openbaere Regifters, of in de HoUandfchc,
en Gelderfche Placaetboeken , of ook in de Hiftoriefchryvers van dien tyd te vergeefs zoeken
zouj en daer naeuvvlyks meer afdrukfcls van overig zyn, machtig zyndegeworden, en metee-
nen voorraed van zeer veele en niet min rare Ordonnantiën, die my door de liefhebbers byge-
zet zyn , voorzien , beftont ik my acn *c werk te begeeven , en van eenen ruwen hoop eea
welgefchik lichaem toe te (lellen. Onder den arbeyd nam ik in bedenking, of ik my met de
Placaten federt de Utrechtfe Vereeniging vergenoegen , dan of ik my in die van ouder tyden
in zou laten» Het eerfte voldeed genoegzaem aen het oogmerk en opfchrift van dit boekj
vermits van dien tyd af, een nieuw tydbeftek der Utrechtfe Regeering zynen aenvang neemr.
Want die verdeelt zich van zelfs in drie tydbeilekken, en beftaec uyt de Biiichoppelyke , de-
welke van den opbouw dezer Stad, tot aen de overdracht der wereldlyke macht van Hendrik
van Beyeren op Keyzer Karei in het jaer 1528, geduurt heeft j de Keyzerlyke of Koninglyke,
onder Keyzer Karei en zynen Zoon Philips, afloopende met de Utrechtfe Vereeniging j en de
vrye Staets regeering , die federt den jaere 1579. tot nu allerley lotgevallen onder Gods gena-
digen zegen heeft doorgeftaen. Het laetfte nochtans oordeelde ik , om reedenen ftrax te mel-
den, noodzakelyk. Men moet evenwel geen ilaet maken, van hier eene meenigte van Placa-
ten te vinden, die onder de BiiTchoppen zyn uytgekomen: want van de Placaren door de Bif-
fchoppen in opzicht tot de regeering van dit Landfchap (die men nu Staten Placaten zou noe-
men ) zyn'er geene regifters , myns wetens, ergens meer νωοΓ handen, en van die Placaten
geen andere overgebleven , als die de Keuren, Handveften, en Voorrechten, tot onderhou-
ding en regcering van Dyken, Waterfchappen, het heffen van tollen, en vryheyd van dezelve ,
of diergelyke zaken , behelzen j en die daerom door de geene, ten wiens behoeven zy gegeven
zyn, zorgvuldig bewaert zyn. De Publicatien , of Ordonnantiën der Stad Utrecht, door de
Regeering toen aldaer gemaekt, zyn buyten de Gildebrieven van gering belang, en hebben nu
(bchalvcn dat zy zeer gebrekkelyk zyn^ t'eenemael uyrgedient.

Dieshal ven was het beter te beginnen met de regeering van Keyzer Karei , waer van ook
verfcheyde Hiftorie-fchryvers, alsPerizonius, Ccllarius , en anderen, in de hiilorieneen nieuw
en voornacm tydbeftek ftcllen , om dat de zaken van Europa als doe ten eenemael van gelaeC
verandert zyn , en zich in eene plooy gezet hebben , die genoegzaem tot op dezen dag toe
ftant gehouden heeft. Het is bekent uyt de Utrechtfe, zoo gedrukte als onuytgegeveged.enk-
fchriftcn, wat voor veranderingen in den Sraet van dit Landfchap , zoo dra Keyzer Karei van
het Wereldfch gebied Opperheer geworden was, zyn voorgevallen. Want, behalven dat de
form van regteiing in de Stad van Utrecht eene geheel andere gedaente gd<regen heeft, zoo
zyn'er ook andere wetten, en wyze van rechtspleging ingevoert. Wel is waer , dat Biifchop
David van Bourgondie de oude wetten , gewoontens, herkomcns,en rechtspleging heefc ge-
tracht te verbeteren, ja te vernietigen , en het Franfche of Burgundifche recht, 't welk op den
leeit der Roomiche Rechtsgeleertheyt gefchoeyt is, alhier over te brengen j naer bet voorbeeld
van Kavel den Stouren , die zulks in Holland ook heeft zoeken uyt te werken. Te vooren
had men hier in *i Sticht naer het Friefche , of Saxifche recht , mitsgaders de keuren en oude
gewoontens der Srad van Utrecht , die ook ten platten Lande, en zelfs in de kleyne Steden by
ontllentenis van eyge wetten en gewoontens, ge volgt wierden, de rechtbanken gefchikt. Oni
dat nu die oude rechtspleging vol ongeregeltheyt en ongerymtheyt was,poogde de voornoemde
Biffchop die geheel af te ichaffen ·, ftellende ook eenen Raed van Appel in, die over de von-
niifen by hooger beroep van hec Landrecht kennis zou nemen. Maer gelyk het volkgemeen-
lyk aen het oude hardnekkig blyfc hangen , zoo vond ook deze nipuwigheyd ongemeen veel
tegenftand Hec zy dat hun de voorige manier van rechtspleging eenvoudiger , van minder
omflag, en zoo langwylig niet voorquam, gelyk ze in der daad niet was : hetzy, dat zy na-
yverig van hunne ^ryheyt, begreepen, dat deze zaek van verder uytzien was , en de zoo van
ouds beruchte vryhe)^ der Batavieren door het aenneemen van een anders wetten , 'c welk veel-
tyds een gewiile voorbode van aenftaende overheerfching is , te zeer gekreukt zou worden.
Want om niet te melden , hoe de Stad van Utrecht, ten eynde haere voorrechten geenen den
minften inbreuk van de Bifichoppen quamen te lyden , altyd zorge gedragen heeft , dat zy van
't Raedhuys bleven, en in de beltelling van de Magiftraet , uyrgezondert het aenftellen van
den Hoofdfchout, geen bewind hadden"; zoo viel op dezen Biifchop nog te meer nabeden-
ken, dewyl hy, eeci natuurlyke zoon zynde van Philips van Burgundic , en natuurlyke broe-
der van Karei den Stouten, gefprooten was uyt een huys, 't welk door allerhande middelentoe-
lag, om de Nederlantfche Vryheyd te fmiyken ; en den Biflchop hier in ook fterkte. Dies is
Biflchop David genoodzaekt geweeft den Raed van Appel weder te vernietigen, en van zyn
verder voornemen ontrent het veranderen der Wetten en rechtspleging af te zien: gelyk ook

alles

VOORREDEN.

âîles met zyn dood vervallen is. Siet hier van breeder in de Voorreden van het v. hek. û tyt.
-van het Staten 'Placaetk Heda in vita David. Epfiop. pag, 192. nbi Buchel. Anton. Mau
thxus de Criminih. ad lib. xlvii i. tit. v. cap, 7. num. 5, ó. Chrift» i<odQnhmg..trat'iat pra^
Imïn. de Jure Conjug^ §. 2, ^ 13. Maer Keyzer Karei, die oneyndig meer macht-aen de
hand had, om een ontwerp van diergelyke natuur door te dry ven , heeft dat werk met weynig
moevte volbracht, veranderende den ganfchen Staet, der Regeering , en'de Burgundifche ma-
nier van-rechtspleging invoerende. Dus heeft hy niet alleen een hoog Gerichtshof opgerecht,*
maer ook gevvilt, dat bet zelve, en alle de andere rechtbanken van dit Landfchap , daer zyne
Ordonnantiën zwegen, de Roomfche befchreve rechten zouden moeten volgen» Men kan wel
niet ontkennen, dat hy van de vryheyt des volks naeuwiyks eene ichaduw'heeft overgelaten; en
dat h y de voorrechten ^er Gilden in het (luk der regeering induygeBgefmeten,enalhergezachaen
zich heeft getrokken. Maer men kan ook* niet tegenfpreken, dat hy daar door eene geftadige bron
van verderfelyke muyteryen , twiften , en oneenigheden, door Lambertus Hortenfius, en an-
dere wydloopig befchreeven , heeft weggenomen , en van myne landsgenoten de vlek van
iTiuyrzucht, waer mede zy by de oude fchryvers geteekent worden,afgewift,zulksdafzy federc
dien tyd aen niemand in de cere eener fchuldige gehoorzaemheyt aen hunne wettige Overheyd
hebben behoeven te wyken. Siet den zeer vermaerden Heer Everard Otto in JSLotitia rerum^
publ cap.vi, §.15. num.^. Nadien dan de Utrechtfe regeering op dien zelfden voet, uyrge-
nomen eenige kleyne verandering, als nog beftaet, en de Wetten van Keyzer Karei degrond-
ilag der Stichtfe Rechtsgeleertheyt zyn , zoo moeft ook dit Placaetboek van dat tyditif zyn
begin nemen. De Lezer verwachte evenwel niet alle de Placaten van Keyzer Karei, en zy-
nen Zoon Philips, of onder haere regeering uytgekomen, en die in de regillersvan den Hove,
cn vandeStad tegenwoordig voor handen zyn :want of ze wel alle, die alsdoe gemaekt zyn,
nog gevonden worden, daer aen zoud' ik zeer twyfelen. Ik heb alleen die uytgekozen, wel-
ke'ik oordeelde van eenig belang te zynj of die by de®Ordonnantiën van de btaten verandert,
of beveiligt zyn, en daer zy zich verder aen gedragen: als mede zoodanige, van welkers in-
houd in der Staten Placaten niet naders voorkomt. De overige heb ik achtergelaten , of we-
gens haer getal en groote uytgebreydheyt, als onder anderen van de Munte en waerde van 'c
j»c'id, dic in dien tyd dikwils verandert wierd ; of die van geen nut zyn , als by voorbeeld re-
gen de Ketters, Ketterfche boeken, op de importen, en diergelyken·, hoedanige Placaten wel
twee derde deelen van het eerfte ftuck van het GeWerfch Placaetboek uytmaken. Was mijn
werk niet ver boven mijn beftek gelopen , ik had hier in aen des Lezers weetluil konnen re
Avii zyn» Met de Placaten onder die beyde Vorilen door den Raad en Schepenen der Stad
Utrecht afgekondigt , ben ik nog ruym zoo fpaerzaem geweell·. Want om dat ik het Stads
placaeiboek maer tot een deel wilde uytftrekken, heb ik veele dier Ordonnantiën, .welke on-
der de Staetfche regeering verandert zyn, uytgemonftert,en alleen die uyrgekipt, waer van men
gcene nadere Ordonnantiën vond î of die de oude keuren , handveften , gewoontens , cn ma-
riier van rechtspleging in de rechtbank gebruykelyk betroflenj of ook die ik om debyzonder-
heyt der iloffe, en andere reedenen, niet kon ovcrflaen.

Gelyk dan in dier voegen de voorz Placaten door m y gezift zyn, zoo heb ik daer en tegen
alle de Ordonnantiën van de Staten , en deze Stad tot her eynde des jaers 1718 by een verga-
dert: welk jaer juyfl: befiuyt den tyd van tweehondert jaren federt de overdracht op Keyzer Ka-
rel. Lenige weynige Publicatien op byzondere gevallen , tot ontdekking van dieven , moor-
denacrs , roovers , en andere geweldenaers , heb ik uytgefchotcn , ten ware die iets algemeens
daer by voegden, 't welk namaels van dienft kon zyn, ik wil niemand echter eenen indruk ge-
ven, dat\T niets van my zou overgeiïagen zyn , of aen deze verzameling ontbreken. Van
het tegendeel ben ik bewuft, dog buyten ftaet,om dat gebrek voor als nog te vervullen. Dic
evenwel durv' ik den Lezer verzeekeren, dat het gebrek kleyn, en flechts in zeer weynige Or-
donnantiën van den eerften tyd der Staetfche regeering beitaet.

Indien ik nu niet anders gedaen had , als het geen waer van ik tot dus verre den Lezer heb
onderhouden, zoo mocht ik my niet t'onrechc inbeelden,dat ik het opfchrifc van dit boekhad
beantwoord: meer mocht men van my niet eyOchen. Dan aengemerkt, dat zulk een Placaet-
boek op zynen rechten prys gefchat , niet hooger konde gereekent worden als voor de recht-
banken zamengeltelt, en dezelve voornaemlyk dienftig te zyn ·, zoo liet ik mijne gedachten ry-
pelyk gaen.opwat wyze ik het zelve tot algemeenergebruyk zou maken. Ik befpeurdelichtelyk,
dat ik m£t allerley ilag van zaken het werk verçieren , en wezentlyke waerdyc by kon 'Zetten.
Hier wierd my gelegentheyd gebooren om te denken aen den Staet van dit Landfchap, endcs-
zelfs regeermg, handveften, keuren, inftruaien , reglementen, zoo voor Vergaderingen, als
byzondere perfoonen, overeenkomften, privilegiën, en wat dies meer is. Dit quam my voer
als eene onbepaclde zee, dic naeuwiyks te doorworftelçn was·, en een werk zonder eynd,'tvvelk

ttt · zoö

VOORREDEN.

ZOO ver kon uytgeftrekt worden, als men begeerde, ja hoe veel daer ook in begreep en wierd,
bevroedde ik, dat men nog veel meer daer toe kon brengen. Stak ik my in deze of geene foorc
van zaken, daer door verbond ik my, om andere van gelyke natuur niet voorby te gaen , maer
die den zelfden eyfch te geven, zou het werk zich zelfs overal gelyk zyn. Dus was het eenc
werk de baermoeder van het andere» Ik kon ook wel befeiFen , dat alle die (lukken my niet
zouden t'huys gebracht, maer met veel moeyte wyd en zyd opgeloopen moeilen worden : wan-
neer dan nog te duchten was ,of ik overal den gcwenfchten toegang vinden, en yder even gereed
zou ftaen, om zynen fchat voor my te ontfluyten. By ontftentenis van dien was het voor my
niet mogelyk,om iets volleedigs uyt te wercken. Het is de klacht der geleerden lang voorheen
geweeft, en die zich met de uytgave van eenige werken ooyt beezig gehouden hebben, weten
het by ondervinding, dat de toegang tot de boekkamers der gemeenc vergaderingen doorgaens
zoo ongenaekbaer is : en dat zelfs byzondere perfoonen, dikwils zoo weynig genegentheyt too-
nen, om met het geen by hun als opgeiloten legt, aen pryzelyke voornemens de hand te
leenen, Ik heb echter al myn vermogen aengelegt, om de fchuylhoeken, waer iets miiTchien
verborgen lag, vlytig te doorfnufïelen.

Tot dit oogmerk dienden my voorcerft de Memoriaelboeken van dit Hof, waer in verfcheyde
wetenswaerdige zaken voorquamen. De werken van Antonius Matthasus, behelzende eene mee-
nigte van oude gedenkftukken , door hem uyt de Capittelen en elders opgezogt, heb ik niet
zonder winft geraedpleegt. Maer de waerde van's mans arbeyd word niet weynig vermindert,
om dat by veeltyds flcchts afgebroke (tukken, die tot zyn oogmerk dienden , heeft opgege-
ven: of die dan nog in haer geheel zyn, krielen van fchryf- en drukfeylen, welke den zin mee-
nigmael onverilaenbaer maken, zoo dat ik de plaetfen zelfs, daer hy zynen fchat heeft uytge-
haelt, zoo veel mogelyk was, heb moeten bezoeken. Jammer is het, indien ik niet qualykon-
derrecht ben , dat de zoon alle zyns vaders papieren verbrand heeft. Daer uyt zou men ver«
icheyde oude brieven, die ik niet heb konnen opfporen, aen de geleerde wereld hebben mogen
mededeelen. Uyt de Hiftorien van Bor heb ik mede nog al iets getrokken, *t geen aen mijn
oogwit vorderlyk was De Keuren en Handveften van Waterfchappen, die ik reets bezat, heb
ïk met de geene, welke by die Vergaderingen bewaert worden, mogen vergelyken ,en daer uyc
verder overnemen, waer van ik nog ontzet was. Wyders zynde onderrecht, dat ter kamer van
de Heeren Staten een boek berufte, genaemt Alletley Aften , Commiilien, en Inilrudienj en
uyt dat opfchrift giflende, dat ik hier veele nodige dingen vinden zou, gelyk deuytkomftbo-
ven mijne verwachting geleert heeft , verzocht ik vryheyt om die boeken te doorzien: en is
my die by Kefolutie van den 14, Decemb 1722 goedgunitig ingewilligt. Hierop wierden my
zeftig dikke deelen, vanhet jaer 1581 zich tot nu toe uytftrekkende,daer aen ik mijnen luft vol-
komen boeten koude, voorgelegt. Het moeylykft m dezen was, dat ik die boeken daer ter
plaetfe gehouden was te doorbladeren , en 't geen ik dienilig oordeelde, zelfs af te fchryven.
Maer het genoegen, dat ik fchepte uyt de meenigte van fraeye ilukken,die ik hier by een vond,
verzoette my dien arbeyd. Daer na zyn my ook ter hand geftelt verfcheyde Copyeboeken de-
zer Stad, vervattende allerley gedenkftukken , voornaemlyk die de overdracht van dit Land-
fchap op Keyzer Karei betreffen, na de oorfpronkelyke keurlyk afgefchreven. Ditgafmyaen-
leyding tot der Stads Daeglykie boeken, beginnende met het jaer 1402 (hooger zyn ze
verloren geraekt) en eyndigende met de hervorming in den jaere i^Si , federt welken tyd die
boeken onder den naem van Refolutieboeken vervolgt zyn. Deze hebben my de Gildebrieven,
en andere zaken tot de oude form van regeering behoorende, meerendeels uytgelevert, Wy-
ders wierden my de Regifters van Ampten en Dienden , met de Inftrudieboekcn dezer
Stad,welkers bloote namen den Lezer een denkbeeld van den inhoud geven, bygezet. Hec
is my ook geoorloft geweeft de Gildeboeken , waer in de ordonnantiën nopens de behee-
ring der Gilden , federt de regeering van Keyzer Karei , begrepen zyn, te doorlopen,
en daer uyt te nemen , *c geen dat gedeelte van mijn werk konde volkomener maken.
Maer gelyk het dikwils gebeurt , dat men na eenig ding zoekende, iets vind, 't geen men
weetend of onweetend mift , en niet zoekt, zpo heb ik ook in alle de voorverhaelde boeken ,
en wel byzonder die van Allerley Aften , enz. een aenzienlyk getal Placaten, Refolutien , cn
Appoinftementen tot derzelver verklaering , verbeetering, en vermeerdering dienende , aenge-
troften. Dus zyn my ook verfcheyde Reloiutien in de hand gevallen , die wegens haer nut in
dit Placaetboek verdienden plaets te hebben, Die Refolutien hebben my wel eens doen ver-
der denken, dat men de Refolutieboeken van de Staten , Gedeputeerden, en Stad van Utrecht,
tot voltoying van dit werk moeft doorloopen , en uyt dezelve kiefen , daer het gemeen aen
gelegen lag , dat wereldkundig gemaekt wierd: en deze arbeyd fcheen'er nog alleen voor my
over te fchieten. Maer dewyl jk met geen gevoeglykheyd vorderen kon, die geheymboeken
te doorbladeren, fteldc ik zulk een voornecmen aen een zyde. En om de vvaerheyd ce zeggen,

ichoon

VOORREDEN.

fchoon my zulks ai vergunt wierd, zou ik den tyd en arbeyd veel te dierbaer achten , immers
dien in de weegfchael leggen tegen de vrucht, die men daer uyc miOlhien zou mogen trekken.
Want eenige jaren waren'er toe nodig wegens het zeer groote getal van boeken. Ik laet dit
gaern voor een ander over, en gun hem dat vermaek , niet fchroomende rondelyk te beken-
nen, dat ik verzadigt ben. , · j.

Dus heb ik den Lezer ook de plaetfen aengewezen , waer uyt de çieradien tot de verzame-
ling dezer Placaten Ontleent zyn. Ik zou de palen eener voorreden zonder noodzakelykheyc
te buyten ftappen, indien ik in het optellen der oude en nieuwe ftukken, die door het ganfche
werk verfpreyd zyn , breed wilde uytweyden. Om echter den Lezer daer van een algemeen
begrip te geeven , zal ik het hoofdzakelyke met den vinger aenroeren. Men zal my wel wil-
leiTtoeftaen, dat het zoo voor die geene , dien het gebeuren mag als rechters op dtn ftoel der
eere te zitren , als die met hunne vourfpraek aen recht en gerechtigheyt dienftbaer zyn , alleen-
Jyk niet genoeg is, eene taraelyke kennis van 's Lands wetten te hebben j maer dat zy ook (in-
dien men anders den naem van Rechtsgeleerden dragen wil ) van den ftact des Lands, en
de natuur van deszelfs regeering niet behoorden onkundig tc zyn: de kennifTe daer van dunkc
my allen Overheden ten hoogfte noodig, en in de Onderdanen pryzelyk te zyn. Het is on-
verfchoonlyk, dat men dikwils veele jaren zyner jeugd te koft legt,om den ftaet van hctRoom-
fchc en Griekfe gemeene beft, ja van allerhande uytheemfche volkeren , als Franfche, Eogel-
fche, Hoogduytfche, enz. te kennen , en ten dien eynde met het lezen van oudeen nieuwe
fchryvers zich afilooft; nochtans in de hiftorien en den ftact van zyn eygen vaderland t'eene-
mael vreemd is. Wie kan het goed maken, dat men tracht den aert der Koomiche of Griekie
regeering, en wat daer verder toebehoort, bondig te verftaen, en ondertuiTchen geene moeyte
wil doen, om van de grondwetten der regeenng, onder welkers befcherming men gebooren is,
iets te weten» Om deze reden heb ik verfcheyde ftukken aen dc hand gegeven, waer uyt men
leeren kan, uyt wat oorzaekjcn op welk eene wyze de Wereldlyke opperheerfchappyc over die
Landfchap door Henrick van Beyeren aen Keyzer Karei overgedragen is j hoe door den zei-
ven en Philips gevoeit j en door wat middelen deze Staet zich van het jok der ilavernye heeft
vrygemaekt, en ftaende gebleven is. Daer by heb ik gevoegt al het geen ooyt gedient heefc
tot vaftilelling van dc grensfcheyding tuiTchen het Sticht en Goyland. Maer het befte van dit werk
beftaet in veele fraeye ftukken , betreffende de grondwetten der regeering zoo van dit Land-
fchap in het algemeen, als van de drie Leden van Staet in het byzonder. 'T geen ik nopens
her eerfte Lit van Staet , te weten , der Geeftelyken, of Geèligeerden, heb te berde gebracht,
zal veel licht konnen geven aen de hiftorie van het vernierigenen vaftftellen van denzei ven Staet,
1Π den jaere 1581, en daer na gebeurt , en by de Hiftoriefchryvers van dien tyd aengeteekenr.
Wil mtn aengaende de Canonicale Fr^Ebendcn , Prooftdyen , Decanyen, Vicaryen , der vyf
Capittclen, en byzonder de Prooftdye van St. Jan, eenige byzonderheden weten,een beknop-
te bundel van niet gemeene ftukken , waer onder de Lyften van de Prooften cn Dekens der
Capittclen wel verdienen getelt worden, zal daer van opening konnen geven. Begeert iemand
onderrecht te worden nopens de vereyfte hoedanigheden, om in de Ridderfchap, of het twee-
de Lit van Staet te mogen befchreven worden, hy zal hier overvloed van RefoJutien, Ridder-
célen , Ordonnantiën , enz aentreftl^n. De inftruilien , en Refolutien , rakende de vergade-
ringen der ordinaris Gedeputeerden, en Rekenkamer, mitsgaders het geen tot Hunne Ed, Mog.'
verder eenige betrckkmg heeft, zyn hier, zoo veel nodig was, by een gevoegt. Ik heb ook
alle moeyte aengewend om veelerhande oude brieven,wegens den ftaet van de Stad van Utrecht,
haere Hocge en Ambachts-heerlykheden , Burggraeffchap , enz by een tc vergaderen. Vooc
al heb ik toegelegt om uyt de oorfprongkelyke boeken alles uyt te trekken,'t geen dienen kon-
de om een ondcrfcheyde kcnnifte van de form der regeering onder de Biftchoppen, Keyzer Ka-
rel, en de Staten te geven. Behalven eene meenigte van Overdrachten ( na de hedendaegfc
tael, Refolutien) Privilegiën, Refolutien, enz komen hier tien of meer Gildebrieven voor,
aldus genoemt, om dat ze niet by de Borgemeefteren , Schepenen, Raed, en gemeene Ouder-
mans (of nu. Dekens) van den ouden en nieuwen Raed alleen, maer na voorgaende morgen-
ipraktn van alle de Gilden beiloten zyn. ' Γ geen daer in verhandelt is , betreft ten grootftea
decle de maniere van regeering, het verkiezen van deMagiftraet, en 't vergeven vaneenigean-
clere Stads amptcn. Lang vergete en verftorve namen van Regeerings bedieningen, als vaa
Schutmeefters, Libelmeefters , Vyven, Borgemeefters van de Vyvcn, Keurmeeftcrs, Busmee-
fters van den Raed en de Oudermans, zullen als uyt het graf weder opryzen, en uyt die ftuk-
ken genoegzaem konnen verftaen worden. Van de Hoofd-Officieren, Camcraers,'rhefauriers,
Finantie- en Momberkamer, met het geen van dezer Stads regeering afhangt , heb ik Ijet noo-
dige opgegeven. Ontrent het Hof van Utrecht door Keyzer Karei ingeftelt, cn door de Sta-
ten op een beter voet gebracht, heb ik , zoo ontrent deszelfs Prsefidentcn 3 als Ordinairö

tttt ^

I-

VOORREDEN.

en Extraordinaire Raden, mec den aenkleven van dien,niets vergeten,dat des Lezers aendacht
waerdig was.

Indien nu iemand alle deze, en andere hulpmiddelen , itrax nog aen te raken , met oordeel
weet te gebruyken, vermeyne ik , dat hy genoeg in ftaet zal zyn, om van den Statut en Re-
gecring van dit Landfchap een veel naeuwkeuriger en ruym zoo volkomen opftel voor den dag
te brengen, als voor eenige jaren de Heer Bainage aen het voorhoofd van zyn boek, genaemc
Jnnales des Trovinces VnieSy of Jaerhoeken der VereenigdeNederlanden ^ in de Hittorifche
Befchryving van derzei ver regecring, heeft ingelaft. Als men de waerde van dat boek na die
Hiftonfche Befchryving fchatten zou , ware het te duchten, dat de prys daer van vry laeg zou
dalen, ten minften lager, als met de achting , die de beroemde Schryver met recht in de ge-
leerde wereld reets verkregen had, overeenkomt. Het is allen , zoo uytlandfche als inboorlin-
gen wel even na de hiftorie der Vereenigde Nederlanden te befchryven , maer zonder Wn
den roem van Strada , Guicciardin, Bentivoglio , en anderen te kort te doen , voegt
het , onzes oordeels , den Nederlanders beit , en wel in haer eyge tael. Want dog
van hoe veele hulpmiddelen , als Placaten , Refolutien , Hiftoriefchryvers , en andere
zaken moet men zich niet bediener» , die alleen in onze moedertael gefchreven zynMen
zal niet willen in gefchil trekken , dat de Nederlanders den zin en de kracht der woorden,
daer het dikwils op aenkomt ,beter verilaen ; de regeering, ftaet, zeden, en imborft van het volk
grondiger ki-nnen , als vreemdelingen , die met lange jaren hoofdbreekens ("al gaf men voof
daer dertig jaren aen bedeed te hebben) moeten leeren, 't geen den inboorlingen als aengebo-
ren , en met de melk ingegeven is. Is myn oordeel dezen aengaende niet wichtig genoeg, zoo
zal ikmy alleen beroepen op dat der Hooge Overheyd, die, wanneer Jooft de Menyn tot'sLands
Hiftoriefchryver op een jaerlykfe wedde van twaelf hondert gulden ftont aengeftelt te worden,
by het i. arryk» van de Initruilie , voor hem en de navolgende Hiftorielchryvers opgeilelt ,
duydelyk ^evordert heeft, dat hy de Nederduyrfche tael wel verftaen moeft. Hier toe rtrekt
ook het loffcjyk gf'drag onzer Voorouders, die, ten tyde van Keyzer Karei, en zelfs onder de
Spaenfche dwinglandye, ook daer na onder deonruftige Landvoogdye van Lyceiïer,tot een onbe-
tNviftbaer kenteken hunner vryheyt , in alle haere onderhandelingen, brieven, en openbare
plechtigheden, geene andere, als 's Lands fpraek , hebben goedgevonden te gebruyken» Het
is ook uyt Hoofd, en Bor kenlyk,dat onder de punten, waer op aen Prins Willem den eerften op
den 30.1 .)ecemb. 1583.de Hooge O verheyd zou werden opgedragen, onder anderen was bedongen,
dat de Prins aen de Staten nooyt ecnig voorftel doen zou, of doen doen , nog aen dezelve ee-
nige brieven of gefchriften zenden , dan in de Nederduytfche tael j in welke hy ook alle at-
vecrdingen, die de Landen of ingezetenen aengingen , zou moeren doen. Üytvoeriger is dit
acngetoont door den Heer Gérard van Loon in de Voorreden van zyne uytmuntende en çier-
iyke Befchryving der Neder landfche Hifioriepenmngen. Indien men dan echter, ('t geen ik
nu alleen beoogc) een' hiiiorifche befchryving van den Staet en regeering dezer Vereenigde
I.andfchappen had willen onderneemen.zoo was het vooral noodzakelykgeweefl:, in elk Land-
fchap na een, of meer bedreve mannen om te zien, die in dit ftuk ervaren, de penne van den
gemelten fchryver hadden helpen beftieren. Want dat diergelyke werkenmoeylyk zyn, erken-
de Polybius in zynen tyd. De Heer Bafnage beveiligt die waerheyd, en gaat nog veel ver-
der als hy oordeelt , dat het den vreemdelingen onmoogelyk is den Staet dezer Vereenigde
I.andfchappen grondig te kennen ; en dat het allen , die zich vermeten hebben, om iets daer
van aen 't licht te geven, den grooren Temple niet uytgezondert, miflukt is. Aen ditgevoe-
len fchroome ik niet myn zegel te fteeken. Maer of de Heer Bafnage hier in gelukkiger zy ge-
weeft, dan andere vreemdelingen, die hem zyn voorgegaen, daer over kan het gemeen vonnis
ftryken De vermeerderingen, en verbeeteringen, al aenftonds achter dieHiftorifche Befchry-
ving gevoegt, terwyl die nog als onder de pers was, tooncn klaer, dat hy in zyn oordeel niec
heeft misgetaft. Dien de moeyte luft, om 't geen in dit Placaetboek nopens den Staet en Re-
gcering zoo van dit Landfchap, als de Stad van Utrecht vervat is, by die Hiftorifche Befchry-
ving te leggen , zal die vermeerderingen konnen vergrooten , en voorts 't welk my onder het
vluchtig lezen onder het oog gevallen is, lichtelyk verbeteren. By voorbeeld in het xxviii»
hoofdft. §.3 , zegt hy, dat'er aengaende bet eerfte Lit van Staet geene wet of keur ge-
vonden word , waer naer het zelve is opgerecht , en nog beftaet. hïet tegendeel blykt uyt
het ganfche « i. deel. van den 11. tyt. inboek, van het Stat. TUcaeth, AVyders word in het
z^elfde hoofdfl. §. 4. ter neder gellelt , dat het Lit der Edelen moet vermeerdert wor-
den , als zy de gewoone Regeerings ampfen zelfs niet konnen bekleeden. Men ver-
ftae dit van zulke bedieningen , die niet anders , als door de Leden van de Ridderfchap mo-
gen waergenomen worden : want andere, als namentlyk , van afgezondenen in den Raed van
Staten, Generaliteyts R-ekenkamer , Admiraliteyt j Ooft-en Wcft-Indifche Compagnie, kon-

iien

VOORREDEN.

nen door anderen buyten het Lit der Edelen uyt haren naem bekleed worden: gelyk daeglyks
in eebruyk is. Ter zei ver plaetfe voegt de Schryver daer nog by, dat men, om tor een Ut van
de Ricldcrrdiap verkoren te worden, een Leen , of Riddermatig goed bezitten moet, 'c welk
ten minften vyf en twintig duyzent gulden vvaerdig is. Dit is van den weg afgetreden. Een
Leen zonder Ridderraatigheyt zou alleen niet genoeg zyn > maer het moet een Riddermatige
hofilede zyn , her zy Leen , het zy vry eygen goed. Ook zoo behoeft die Ridderhofftede
reen vyf en twintig duyzent gulden waerdig te zyn j dog een edelman moet vyf en twintig
duvzent gulden acn vafte goederen bezitten, daer onder de Ridderhofftede kan gercekent wor-
den. Doe hier met een woord by, dat vader cn eyge zoon, heele en halve broeders, te gelyk
in het Lit der Edelen niet mogen befchreven worden Het is ook van het fpoor geweken,als'er
in het z>elfde hoofdji. §. 7. gezegt word , dat , om in de Vroedfchap der Stad Utrecht verko-
ren te worden , men aldaer tien jaren moet gcwoont hebben , om het borgerrecht te verkrygen,
en verkiesbaer te zyn in den Raed. Want al had men fchoon dertig jaren in deze Stadgewoont,
zonder het borgerichap van de Vroedfchap verzogt en verkregen te hebben , zou iemand daer
door geen recht tot het borgerfchap krygen , veel min om in de Vroedfchap verkoren te wor-
den: maer men moet tien jaren lang borger geweeft zyn, en geduurende dien tyd in deze Stad zyn
woonplaets gehad hebben. De Schryver geeft ook op, dat twee ichoonbroederstegelyk inde Vroed-
fchap niet mogen zitten. Het tegendeel is een yder mijner medeburgeren bekent. Voorts zegC
by § 9. dat'er jaerlyks by de Vroedfchap twee Cameraers verkoren worden. Het is waer, als
men op vorige tyden ziet. Een van dic Cameraers wierd , de eerfie, of overfte Cameraer ,
ook wel van ouds Cameraer van de fack, of van de penningen ; en de tweede genoemt, de an-
dere, leedige, of leege Cameraer, ook Cameraer van de werken Maer heeft de Vroedfchap
op den i Odob. des jaers 1659 goedgevonden, den eerllen Cameraer den naem van Thefaurier
te geven, en den tweeden, enkel dien van Cameraer. Wyders ftelt hy §. 10, dat de Steden
van Rheenen, Wyck, en Montfoorc , elk van vier maenden tot vier maenden veranderen cn
zittincT nemen in de vergadering der Heeren Gedeputeerden. Dat yeder van die drie Steden
vier maenden in een jaer aldaer zit , is zeker > maer elk niet langer als drie maenden achter een
volgende, zoo dat een derzelver op haeren rang ecne dubbelde beurt heeft. In de 11. § wotd
gezegt, dat de kleyne Steden elk op hacr beurt een' Frarfident in de RekenkamervanditLand-
fchap zenden j het welk een miillag is. De Stad van Utrecht is, ben effen s de twee voorilcm-
mende Leden, alleen, gelyk tot alle andere bedieningen der regeermg , uytgezondert een, of
twee, daer toe gerechtigt Welke Pra^fident ahyd uyt de vergadering der Heeren Gedeputeer-
den verkoren word. In de ix. §. word gemelt , dat het Hof van Utrecht beilaet uyt eenen
Prarfidcnt, drie extraordinaire, en fes ordinaire Raden. Een yder weet, dat het Hof tegenwoordig
beftaet uyt drie Extraordinaire en acht ordinaire Raden , en dat elk ordinaire Raed 6y beurre
ten maend lang Prœfidcnt is Onder de Stadhouderlyke Regeering wasser boven de acht or-
dinaire Raden nog een Prxfident» Eyndelyk verneeme ik nog, dat in de i;; §. Gysbert Voet
gezegt word eenen zoon nagelaten te hebben j die over dc Pandeden van Juitiniaen een uyt-
rcemend werk heefc gefchreven. Daer Johan Voer, de zoon van Paulus , en kleynzoon van
Gysbert geweeil is Andere zaken konden door den Heer Bafnage kiaerder, en meer onder-
icheyden uytgedrukt worden , het welk ik thans niet dieper in zal treeden. Maer weder ter
zake.

Ik heb ook raedzaem geoordeelt om alle de Handvellen en Keuren tot onderhouding van de
dycken , en ftroomen , van tyd tot tyd beraemt, eene vry groote plaets in dit werk te geven j
namentlyk op den Diemer Zeedyck , Bunfchoter Veen- en V^eldendyck , Leckendyck boven
en beneden dams, Grebbendyck, Yffeldyck, Lange Vliet, Byleveld, Slaperdyck, Eem, Vecht,
Vaertfen, Krommen , en Ouden Rhyn , Waterfchap van Woerden, enz. Insgelyks heb ik
veel moeyte gedaen , om het geen onderden naem van Coftuymen , Ufanticn, en Privilegiën
hier of daer verfcholen mogt zyn , in 't licht te brengen. Onder dezelve zal men, ( behalven
veele andere rechten en gewoontens, getrokken uyt dezer Stads boeken , genaemt Liber Al·
hus , Hirfutusy en Rofarum^ de Ordonnantiën, of Coftuymen , der Stad Utrecht, op het
Schepenrecht van het jaer 1456, en 15Ό8, als mede op het Kaeds en Oudermans recht van de
jaren 1481, en 1482 ontmoeten. Hier toe zyn ook betrekkelyk de Ordonnantiën van den Grave
van Hoogftraten enKeyzer Karei van de jaren 1528,en 15 29, nopenshet bedienen van de Politic
en Juftitie dezer Stad j mitsgaders de Coftuymen en Ufantien, der Stad van Utrecht, Amers-
foort , Eemland en het Overquartier , op ordre van den Hertog vao Al va by een vergadert.
In deze ftukken , die alle raer cn nooyt gedrukt zyn, uytgenomen de Coftuymen van Alva
wegens de Stad van Utrecht, door my eertyds met den druk gemeen gemaekt, doen zich al-
lerley oudheden en rechten op , die in voorige eeuwen alhier gebruyckelyk geweeft zyn, en
noodig om geweetea te worden» Zonder deze te· kennen is het onmogelyk de groptc Ordon.

tttt nan-

V-'

ο ο R R Ε D Ε Ν,

«antîe van Keyzer Karei op deCoÎVuymen der Stad Utrecht van het jaer 1550, overal gron-
dig te verilaen

Om dc geilachren der geene, die aen het roer der regcering gezeten, of op gceneonaenzien-
lyke poften geftelc zyn geweeit, te vereeuwigen , heb ik den Lezer verfcheyde Lyften medege-
deelt, waer van eenige niet ilechts bloote namen inhouden, maer korte aenreekeningen , in op-
zicht tot haere bedieningen en nagelate fchrifren: by welke gelegentheyd verfcheyde gebeurde
zaken van vroeger cn later tyd, als in het verfchiet, te voorfchyn koomen, Met deze Lyften
konnen de geflachtreekcningen der Stichtfe geilachten , als met onwraekbaere bewyzen gehol-
pen , of beveft:igt worden, tn op dat men daer op geruft: en zeker zou mogen vertrouwen ^
durv' ik den Lezer verzeekeren, dat zy uyt de fonteynen zelfs, te weten, Refolutie-en Com-
miftlebockenjof oorfprongkclyke brieven en ft ukken gehaelt,en door eene zeer beproefde hand.,
of door my zelfs met alle mogelyke naeuwkeurigheyd zyn zamengeftelt : 't welk eenen onge-
loofelyken tyd verfpilt heeft. Dus zal men hier voor eerft vinden de Lyften der twee voor-
ftemmende Leden van Staet, van de Reformatie afjals wanneer dezelve een ganfch nieuwe ge-
daentc gekregen hebben, tot dezen tyd toe. Tfe vooren wierden uyt de Capittelen de Dekens
met de twee oudfte, of andere Canunniken , op der Staren vergadering afgezonden ^ en wegens
de Ridderfchap alle ter dagvaert befchreven, die van ouds daer toe gerechtigt en erkent waren:
gelyk men na kan fpeuren uyt de Riddercélen in dit Stat, 'Flacaetb. i. boek. 11. tyt, v. deel.

χχνιι,χχνι 11 De Lyften van de Borgemeefteren, Schepenen, Raden,en Cameraers,
beginnen met het jaer 1401 j van welk der Stads Daeglykfe boeken , gelyk meeft alle regee^
rings boeken ontrent dien tyd haeren aenvang neemen ; het zy dat men toen eerft zoodanige
boeken , of regifters hebbe beginnen te houden ; het zy dat de voorige verlooren zyn» Wat'er
aen gelegen zy , dat men op affchrifcen zich niet al te geruft verlate , voornaemlyk in
zulk een fl-ig van zaken , daer de voor- oi geflachtnaem zomtyds met verandering van
eene letter , t'eenemael anders luyd , heb ik hier met verwondering ondervonden. Twee
affchriften waren my ter hand geftelt , gefchreeven na de Lyften van deze en geene lief-
hebbers} maer, om datzy mogelyk door de tiende en twintigfte hand gewandelt waren, zeer
veel van malkanderen verfchillende. Dit noodzaekte my om ze met dezer Stads Daeglykfe
boeken te vergelyken. Maer wat zag ik daer een onderfcheyd , een' ftordige fpelling, andere
voornamen, andere geflachtnamen , zommige ftilfwygend voorbygegaen, ja geheele jaren over^
geilagen , of dikwils verkeert gezet j zoo dat het naderhand niet meer het zelfde werk geleek.
Door zulk eene mishandeling worden brave geilachten van haere eer berooft, en aen de verge-
tenheyd overgegeven ; andere , 't geen haer niet toekomt, toegewezen,· ofwel geheele nieuwe
gcflachcen verdicht, die'er nooyt geweeft zyn. Hoe veel verwerring dit in de hiftorien, eo
geilachtregifters moet veroorzaken , laet ik aen de gedachten van den Lezer over. By deze
Lyften heb ik er nog een van de Schepenen gevoegt, getrokken uyt oude Schepenbrieven van
het jaer 119Ó tot 1528 toe. Men leze 't geen ik daer over aen 't hoofd hebaengcmerkt. Wy-
dcrs heb ik op zyn plaetfe ingeweven alle de Hoofd-Officieren en Subft Schouten der Stad
Utrecht, Weygraven van de Hoge en Laege Weyde, Droften en Cafteleynen aen de Vaert,
Burggraven te Utrecht, Overftc Oudermans, Secretariflen van de Staten en deze Stad, Pro-
feiloren op de Hooge School , Prooften en Dekens der vyf Capittelen, de Ridderhoffteden,
Priefidenten van de Staten, Dyckgraven van den Lekkendyk boven en benedendams. Water-
graven van Byleveld, Houtfefters, Stadhouders van de Leenen, Praefidenten en Raden, zoo
Extraordinaire als Ordinaire, van het Hof, Rentmeefters derDomcynen, ProcureursGenerael,
Griftiers en Subft. Griffiers , met de Maerfchalken der vier Quartieren 's Lands van Utrecht^
*T geen ik op eenige dezer Lyften te melden had, kan aen het begin der zeiver gezien, en be-
hoeft alhier niet aengeroert te worden.

Veelerley Inftrudien voor die geene, welke zoo van der Staten, als Stads wegen , met meer
of min aenzienlyke ampten begunftigt zyn , zullen overal in het werk gevonden worden;
geen andere nochtans, als die door Hunne Ed. Mog. of den Raed dezer Stad, na hetafzwee-
ren des Koonings van Spagne gemaekt zyn : ten ware ik oudere door kleyne aenteekenin-
gen in de latere konde inlyven, of, by gebrek van latere, my met dezelve behelpen moeft:.
De vroegere onder de Biftchoppen beraemt , maer door de omkeering van tyden en zaken
t'eenemael onnodig geworden, heb ik verworpen. Dit laetfte zy alleen gezegt van der Stads
Inftrudien: want in de Regifters van Hunne Ed. Mog. zyn'er van den Biftchoplykentydgeenj
en van den Spaenfchen zeer weynig, die alsdan den naem van Ordonnantiën dragen.

Myne gedachten zyn ook geweeft om alle de Ordonnantiën met de opgevolgde Refolu-
tien, die aen de Gilden dezer Stad tot derzelver regeering vergunt zyn, van KeyzerKare!
af tot nu toe by een te brengen: maer dewyl ik wegens den aenwas van myn werk de zey-
len diende in te halen , heb ik daer in keur moeten maken , en niy alleen vergenoegen met

die

VOORREDEN.

die Seene . welke met den koophandel, of gemeene middelen, en alzoo met hei lichaem def
oanfche borgerye eenige gemeenfchap hadden} de overige, die niemand als de gilden onder mal-
kanderen betroffen , heD ik uytgefchifr. Een' en andere nochtans van de zulke zal men mif-
fchien aentreffenj dog dit is gefchiedjom dat zy onder de gedrukte Ordonnantiën reetsgevon-
den wierden , en ik my zorgvuldig gewacht heb , van iets achter te houden , 'c welk eertyds

met den druk gemeen gemaekt was.

Indien ik der kortheyt my met bevlytigde, zou ik nog konnen aenhalen ,dat men hier veele
andere ftukken op allerley zaken , die ik wel verzekert ben dat in yders handen niet zyn, aen
zal treffen. Als namentlyk die den welftand der Kerke, de Kerkenordening , den bloey van
Hooge en Lage fcholen , het oprechten van de Ryderfchool, het Borgerfchap , enz. aengaec.
Ik pa voorby zeer veele O6troyen, ten grootften deele door Keyzer Karei, en naderhand door
de btaten aen vcrfcheyde Dorpen, en Ambachts-heerlykheden vergunt,om in plaetfe van Buur-
iecht het Schepenrecht te mogen gebruyken. Uyt die Üdroyen is duydelyk af tencemen,dar,
wanneer de opgezetenen ten platten lande van malkanderen, wegens fchade of fchuld, iets te vor-
deren hadden, alsdan alle de inwoonders en buuren van dat Dorp door den Schout by een ge-
roepen wierden om recht te doen; op welke zamenkomft zy op zeekere boete gehouden waren
te verfchynen, ten ware zy wettige reedenen van haer achterwezen willen by te brengen. Na-
dien nu tot deze byeenkomft allerley perfoonen , jong en oud , van goed en quaed geruchte,
zamenvloeyden , en geenen eed deden van tuflchen de dingplichtigen , zonder gunft, haet, en
ryd, ongekreukt recht te doen, ja zelfs zich in den drank te buyten gingen , waer door veele
onordentelykhed-cn en buytenfpoorigheden gepleegt, en de dingplichtigen op groote koften ge-
jaegt , ja dikwils lang fleepende gehouden wierden} zoo hebben veele Oorpen van Keyzer Ka-
rei verkregen, dat hun zeeker getal van Schepenen door de Maerfchalken uyt de eerlykften en
verilandigüen jaerlyks te verkiezen , ende in den eed te brengen, zou werden toegevoegt, om
in gevolde van de Ordonnantie op het Landrecht by den zei ven Keyzer vaftgcftelc, eenenyge-
lykcn goed en kort recht te doen : ten welken eynde daer na een veel beter Ordonnantie op dc
manier van procedeeren ten platten lande in den jaere 1594, uytgekomen is. Zoo pleeg in Hol-
land het recht ten .platten lande by den- A zing en gebuuren gewezen te worden, waer vandaen
het Aefdoms recht zynen naem ontleent heeft : maer is aldaer mede door Keyzer Karei in hec
dorp van Noordwyk, en andere Dorpen dat rechr in Schepenrecht verwiflelt , en allengskens
overal buyten gebruyk geraekt. Siet de Groot Inleydtng tot de HolUndf. Rechtsgel. 11. boek^
XKv III. deeL en van Leeuwen Inleyd'mg voor de Keuren en Cofiuymen van Rhynland art.
Ik had ook allerley Schouwbrieven op de Wegçn, Zandpaden, Watergangen, Griften, enz.
van Dorpen, Gerechten, Buuriren, en Ambachts-heerlykheden in het byzonder, metgoedkcu-
ring van Hunne Ed. Mog.beraemt,tot dit werk gefchiktimaer dewyl het zelve zich teverheefc
uyrgezet , heb ik die brieven , gelyk ook die op het fchouwen van dezer Stads wegen en wa-
tergangen in haere Vryheyd, en meer andere ftukken tot een volgend Deel weggelegt. De na-
tuur van dit werk heeft ook niet toegelaten, om iets anders daer in te brengen , als Placaten,
Refolutien, Handveften, Inftruitien, en andere brieven , uyt de hand der Overheyd voortge-
komen , of door dezelve goedgekeurt: weshalven ik alle gefchriften van byzondere perfoonen,
als memorien, dedufticn , enz. hoe voortreÔelyk ook opgeftelt , heb moeten buyten iluyieiv
Dit vermeyne ik genoeg te zyn, om den Lezer een begrip van dit Flacaetboek te geven»

Aengacnde de ordre en fchikking door my in dit werk waergenomen , verwacht de Lezer
buyten twyfel , dat ik hem kortelyk verilag doe. Het zal iemand in den eerften opilag mif-
fchien vreemd in de ooren klinken , en ik hem naeuwlyks konnen doen gelooven, dat geen ge-
ring deel νάη mynen arbeyd hier in beftaan hebbe. Het zy dat men lette op de algemeene or-
dre en vcrdeeling van het ganfche werk j het zy men acht geeve op de fchikking der zaken in
het byzonder; en verder, in welken rang de titels geftelt , op wat wyze die verdeelt, wat tot
eiken titel, wat tot yder deel gebracht, en hoe de ftukken in yder deel geplaetft behoorden te
worden» Niet zelden was dit twyfclachtig , en maekte m y dieswegen eenigzins verlegen:
want nadien het wel of verkeert plaetfen van een Placaet, van deszelfs rechte verftant afhing, en
de fchikking dikwils de fleutel is om den zin der Placaten of Wetten te openen , gelyk Cuja-.
cius van de Titels, waer onder die geplaetft waren , niet onaertig zeyde^ zoo fcheen ik door
die keur te kennen te geven, of ik het Placact begreep, of niet: het welk noc^ans vanzom
mige tot deze, van anderen tot geene ftoffe konde t'huys gebracht worden. Maer om hier on-
trent wat nader te komen, zoo heb ik de Placaten van de Staten en Stad van Utrecht van een
gefcheyden. De ordre ontrent de eene en de andere te houden, heb ik gemeynt t'eenemael
willekeurig te zyn , en aen het oordeel van den zamenfteiler te moeten overgelaten worden,
Op dit ftuk en vcrfcheyde andere dingen in den beginne van het werk hebbende geraedpleegc
met deze en geene , acn welker kennis ik my gaern wilde gedragen , ondervond ik zoo veel

ttttt hoofden.

■1'

V ο ο R R Ε D Ε R

boofden , zoo veeî zinnén , en rackte ik des te meer met mpe gedachten aen 't vlotten , evêra
gelyk de oude man » die by den blyfpeldichter Terentius over zeekere zaek her gevoelen van
drie Rechxsgeleerden innam, en driederley gevoelen hebbende gehoort , bekennen moeft, veel '
onzekerder ce zyn , als te vooren. Des beiloot ik, indien net werk ooyt zynen voortgang
hebben zou, om myn' zinlykheyt alleen op te volgen , en op dat compas zeyl te gaen. Hec
is ook wel te vermoeden, dat iemand door een' tyd.lang aen zulk eenen atbeyd beeziggeweeft'
te zyn , meer doorzicht van deszelfs geheelen omtrek gekreegen heeft, als een, die daar van
ter loops onderricht word» Dit blyft echter zeker, dat de natuurlykfte ordre de befte is , dat
is, die voor een ydcr even licht te bevatten is , en aenftonds zich klaer voordoet, zulks dac
men , die eens begrepen hebbende , byna zonder regifter in hec werk verkeeren kan. Twee,
wegen wareneer voor m y in te Îlaen , of dat ik alle de Placaten en ftukken in ordre des tyds,
zonder aenzien van ftoffe door malkanderen liet volgen j of dat ik die van eenerley ftofFe,
evenwel na den rang der jaren , onder zeekere titels byeen fchikte. Het eerfte fpoor is in hec
oude Hollandiche Placaetboek van het jaer 1645 » ^^or den Heer Willem van Loon in het
Gelderich Placaetboek , maer het laetfte door den Heer Cau in het Groot Placaetboek gehou-
den. \)e Voetftappen van den Heer Cau heb ik in zoo verre gevolgt, en die fchikking als de
bequaemile voor het gebruyk gekofen. Ik wil my niet behelpen met de achtbaerheyt der op-
bellers van het lichaem der Roomfche Rechtsgeleertheyt, die met yder ftofFe onder haren ty-
tel te brengen , en in het wetboek, oiCodex, van Juftiniaen , den rang der Keyzers waer tc
nemen , dus zyn voorgegaen. Het gebruyk , 't welk men van zoodanig een boek te maken
heefc, wyft my dezen weg uytdrukkelyk aen. Wanneer by voorbeeld de Overheyt over de
jacht , viilcherye , enz. eene nieuwe ordonnantie wil doen maken , zoo dienen de opftellers
vooral te weten , wat in vborige Placaten dien aengaende vervat is , om daer uyt over te ne-
men , 'c geen dienftig , en by te doen, dat nodig is. Een Rechtsgeleerde zullende met zynen
raed iemand dienen, hoe verre man en vrouw malkanderen uyt hare goederen mogen begunfti-
gen , behoort aenftonds te kennen opgeven , wat eertyds in dit I.andfchap gebruykelyk is ge-
weeils wat by de Ordounantie van het jaer 1659. vaftgeftelt, wat by die van 't jaer 1700. ver-
andert, en wat in den jaere 1721 daer by is gevoegtj en zoo in andere voorvallen. Langs dit
pad alleen verkrygt men eene v^ifte en grondige kennis van onze en andere rechten. Twyfelt
iemand hier of daer aen, of vorfcht hy den zin na van het laetfte Placaet uyt de voorgaenden,
hec is zonder tegenfpraek gemakkelyker, in eenen bundel die allen onder het oog te hebben, als
uyt het regifter het ganfche werk door met moeyte te zoeken. Want is in dit regifter alles niet
naeuwkeurig genoeg aengetekent, zoo loopt men gevaer om in grove miftlagen te vervallen.
En alfchoon men elke ftolÏe op dat regifter in ordre van dag en jaer ftelde, bleef'er nochtans de
evengemeke zwarigheyt, en de moeylykheyd in het gebruyken over. Beft is het dan, dat de
Lezer her Placaetboek opflaende, aenftonds weet , of hy de eerfte, of de laetfte wet in han-
den hebbe , 't welk anderzins onzeker is. Boven dien bewoog my nog een krachtiger reden,
Avaerom ik dezen laetften voer gehouden heb; namentlyk, om dat ik anders my ontzet vond,
om zomwyien tien en meer Placaten met drie woorden in een te fmelten, en dus het werk een
derde in te krimpen: waer van ik hier na gewag zal maken.

De Verdeeling der boeken, en fchikking der flofTen is in het Staten en Stads Placaetboek van
den anderen verfcheyden. Het Staten Placaetboek heb ik verdeelt in vyf boeken. Nadien hec
opfchrift van 'c eerfte boek wat algemeen is , zal de Lezer uyt de andere boeken klaerder be-
fpeuren, welke deszelfs inhoud zy. Men keere derhalven de ordre eens om , en beginne van
het vyfde boek* Het zelve behelft al het geen de bediening van de Juftitie met den aenkleven
van dien betreft j en wel eerft de infteUing van het Hof van Utrechti daer na de oeffening van
Hunner Ed Mog. rechtsgebied door het Hof; voorts den Praefident en Raden , Procureur Gene-
rael , Griffier , Subft. Griffier, Rentmeefter van de Exploiden , Maerfchalken, Advocaten ,
Procureurs, Deurwaerder, Panders, Gyfelmeefters, Concherge, en Dienaers van de Juftitie,
de manier van procedeeren in civile zaken, zoo in het algemeen, als in het byzonder, te weten van
curatele en pra^ferentie , beneficie van ceiÏle en inventaris , reauditie , appel , en revifie; den
ftyl van procederen in criminele zaken i de kleyne Rolle 's Lands van Utrecht ; het comtoir
der exploitten ; de manier van procederen ten platten lande j Buur- en Schepenrecht jen eynde-
lyk de Hooge*Heerlykheden. In het vierde boek is tc vinden al het geen raekt de exchyfen
en pachten van de gcmeene Lands middelen } en voor af de pachters en verpachtingen in het
algemeen, daer na ydcr middel in het byzonder , als op het bier , zoo binnen als buyten deze
Stad gebrouwen i de vvyn en wynedick, waer toe behooren de wynroeyers, collefteurs, uyt-
rnaenders , contrerolleurs en opzichters van den impoft op de wynj de brandewyn metdebraji-
dewynskelderj het gemael en ftyflel, zoo over de Stad en Steden , als bet platte land; de bo-
ter j op het beeftiael, of het zout ten opzicht van de ilachtbeeftèn, mitsgaders van hethoorn-

VOORREDEN.

pcldop de weydcnde bceftcn $ op het zout j op eenige waren , als meel, oïy, gort, gepelde
farft enz. van buyten inkomende ·, op de cofFy, thee, zizers; zeepj taback en fnuyfcaback»
oD den Stichtfen en uytheemi'chen.turf , en brandhout, met al het geen daer toe behoort ; op
de fteen, en kalckj vluys- of wolgeld van de fchapen·, zyde en vvolle laeckenen-, waaggelde|i,
zoo in de Steden, als ten platten lande; de ronde maetj op de caroiTen, fpeelwagens en paer.
den· de dienftbodeni het kleyn zegel: welk laetil alhier geplaetft is, om dat het in't eerft ver-
pacht is geweeft- Het derde boek vervat al het geen betreft de Schoucen, Schepenen, en Secretarif-
fen ten platten tande; uytzettingen van 's Heeren fchattingen en ongelden met de in vordering
van dien, zoo voor als na de groote Ordonnantie van het jaer i686i als mede de exploiteurs
van Hunne Ed. Mog ^daer na de reële en perfonele ongelden , als het oudfchild· en fchelling-
2eld-, Leckendycks- Hinderdams-en Zeedycksgeld^ huysgeldjhaerdftedegeldi de tien ftuyvers
van hethondert op alle obligatien en capitalen , ftaende op ctm^cflahUia corpora, de tien
ftuyvers op yder mergen, met den impoft op de boomgaerden. bezaeyde wey- hooy- vlas- hen-
nip- en tabacks landen} den achtften en vierden penning > het opbrengen van een capitale lec-
ning; het hoofd- of familiegeld en extraordinaris middel i den twintigften, dertigften, en veer-
tigften penningi en laetftelyk den tienden , zevenden , en derden penning, mitsgaders de re-
demtie van de tienden. Het tweede boek behelft, al het geen de Domeynen Lands van
Utrecht betreft, namentlyk de onderhouding van dycken , ftroomen , wegen , jacht, viflche-
rye , tienden , erfpachten, en kenen; en wel voor eerft, den Diemer zeedyck , Spakenburg-
ien, Bunfchoter Veen. en Veldendyck, Lekkendyck boven en^jeneden dams, Grebbendyck,
Yfleldyck, Waterfchap van Heycop , of de Lange Vliet, Byleveld, Slaperdyck, Eem, Vecht,
Isïieuwe grifr, Vaertfen en Krommen Rhyn , het fmyten van doode krengen in de Vecht, de
Sluyfen aen den Hinderdam , het modderen in de Vecht, met het zandpad langs de Vecht
tot aen den Hinderdam en Ouderkerk} den Khyndyck tufl'chen Utrecht en Vrecswyck } den
Ouden Rhyn , of Leydfe Vaert, met deszelfs zandpad , het groote Waterfchap van Woer-
den·, de fchouwe in de Ronde Veenen } het fchouwen van de groote Heerenwegen,dycken,
ftraten, en zandpaden} de tollen, gabellen, pailage- of veer- brug- en iluysgeld} de jacht met
haer toebehooren, den jachttyd, jachtgericht, het zoeken van kievits eyeren, ftooren vannach-
tegjaeltiens , exter- en kraeyneften, vangen van grof wild , voiTen , en wolven} de viflcherye
xoo in de Zuyder zee, als in de Rivieren en andere binnenwateren 5 en eyndelyk de tienden ,
erfpachten , vicaryen, lecnen , en nakoop» Al het geen nu onder deze vier boeken niet heefc
konnen vallen, heb ik in het eerfte boek gebracht onder het opfchrift, van 't geen den Staet ea
de Regeering, mitsgaders de algemecne Politie 's Lands van Utrecht aengaet. Daer in kon-
nen de twee eerlle tytels voor eene bequame inleyding tot het ganlche werk verftrekken. De
eerfte betreft den Staet en opperbeftier van dit Landfchap onder Keyzer Karei, Philips , en
de Staren , vaer toe betrekkelyk is de grensfcheyding tuilchen Utrecht en Goyland. Dc
tweede tytel handelt van de Regeering van dit Landfchap , eerft in het algemeen , daer na in
het byzonder, als van de Geeftelyken, waer by zich fchikken de Canonicale prebenden, en
Prooildye van St. Jan ; voorts van de Ridderfchap en Stad van Utrecht} wyders van de Ver-
gaderingen der Gedeputeerden , en Rekenkamer} de afgezondenen in de Generaliteyt, Raed
van Staten, en Admiraliteyt ; met de SecretariiTen , Commifen en Clcrcquen. Na deze inley-
dingvolgt het werk zelfs , 't geen van den Godsdienll, den grond van alle wetten, begint.
Tot den Godsdienft behoort de Kerk- en fchoolordening. l^aer achter voegen beft de Pla-
caten tegen de Roomfchgefinden , Remonftranten , en joden. Hier op laet ik eeni·
ge groote Placaten van Keyzer Karei, en de Coftuymen van den Hertog van Alba vol-
gen, om dat die dikwils in volgende tytels tot een giondflag dienen. Wyders koome ik tot den
huwelyken ftaet,en't onnuttelyk fchuldmaken van jonge kiydenj verder tot de peftilentialeziek-
tens, chirurgie, en begraving der dooden ; het onderhoud der armen , en verzamelingen van.
penningen ten platten lande} voorts tot de Placaten op het nieuwe jaer , nieuwen ftyl, vacan-
tieri, kermiflenjen vrye markten } NotariiTen} eed van corruptele } en overdoen van ampten.
Daer na treede ik tot de crffeniiien, makingen by uyterfte wille,en andere zaken by de Ordon-
nantie van denjaere 1659 beflift; het recht van exue-,overdrachten, vefteniiïen. renten, oudeygens,
en landpachten. Hier op volgt al het geen de militie, munte,koopbandelj met zyn toebehooren, als
wagens van voerluyden, fchuyten, en vrachtloon betreft. Daeraen hecht ik die dingen, welkedc
opgezetenen verder noodig hebben , als dienftboden, en dcrzelver vervaertyd} bier-'boter* en
bifcuytronnen , met het yckenen misbruyken derzei ver} paerden, en paerdemarkten} zetten
van byen } verkoopingen van oiTen, koeyenl en andere vette heeften, met'de ziektens onder
het rundvee. Wyders volgen de Placaten tot voorkooming van de fchade , die door beeften
aen een anders land , of beeften } of door menfchcn aen een anders land word toegebracht,
wacr onder ook vallen kan de ontgronding der veenlanden. Eyndelyk word dit boekbefloteq

ttttt ^ ÏHfit

VOORREDEN.

tviet de ofdonnanticn tegen âllerîey foort van quade feyten en misdaden , als van de huyslny-
den aen het land hunner grondheerenj voorts tegen de beedelaers, landloopers, heydenen, al-
lerley diev^en , boomfchenders , doodflagers, moedwilligen, vechters, pafquil. en oproerma-
kers, cn andere quaeddoenders , met de boeten en breuken daer toe ftaende. Dewyl hier we-
gens de meenigvuldige verandering van ftofFe de zamenbang moeylyker te vinden was y heb ik
my daer in zoo wel niet konnen voldoen.

Door die veelvuldige verfcheydenheyd van ftoffe zag ik my nog meer belemmert in het za-
menftellen van het Stads Placaetboek, dewyl my aldaer zeer veele zaken voorquamen, die met
den anderen niers gemeen hadden, en bezwaerlyk onder hoofddeelen en tytels te brengen wa-
ren. Ik heb echter, zoo veel doenlyk was , een wel voegzame ordre gehouden j dog het werk
een weynig op eene andere leefl: gefchoeyt , en in vier boeken verdeelt. Het eerfte boek ver-
toont den Staet en Rcgeermg, mitsgaders de bediening zoo van de Politie, als Juftitie, in ci-
viele en criminele zaken , met al haer gevolg. Dit boek word geopent met een korte hiftori-
fche befchryving dezer Stad, waer van ik den Lezer daer ter plaetfe eenig bericht gedaen heb.
Tot den ftaet dezer Stad behooren haere Hooge, en Arabachts-heerlykhcden, buyten en binnen
derzelver Vryheyc gelegen, als, Vreeswyck, de Weerd, Nieuwe Weerd, Nieuwe Oort,
Hoog, Laeg en Weitraven, Tollleeg, of kleyne Covelswade, St. Catharyne, en't Lynpad,
Tins-heerlykheyd van den Omloop van St. Marie , Hooge en Laege Weyde; en het Burg-
graeflchap te Utrecht. Jn den tweeden tytel vind men wydloopig al het geen de regeering
dezer Stad in 't algemeen betreft j en in de volgende tytels eenige regeerings ampten in hetby-
zonder, als van Hoofd-Officieren, Onderfchouten, I hefauriers, Cameraers, met eenige min-
dere ampten , die als aen zync bediening vail zyn j de Finantiekamer, Momberkamer, Schut-
meefters, Libelmeellers, Vyven, Keurmeefters, en Busmcefters van den Raad en de Ou-
dermans, met de SecretariiTen van de Politie en de Juftitie. Kan niemand tot de regeering ver-
kooren worden , als die tien jaren borger geweeft is, zoo volgt daer natuurlyk op, dat men
weet , hoe het borgerfchjp verkregen , behouden , en verlooren werd. Om wyders eenen
overgang te maken tot de bediening van de Politie en van de Juftitie, laet ik vooraf gaen al-
Icrley Coftuymen , Ufantien, en Privilegien» begreepen in de oude Overdrachten, Brieven, Re-
folutien, en Ordonnantiën van Keyzer Karei en den Hertog van Alba. Hier aen maek ik vaft
den ftyl en manier van procederen voor het Gerecht, waer onder van zelfs vallen de Ordon-
nantiën op het falaris van den Schout , Schepenen , SecretariiTen , Deurwaerdcrs, Boden ,
cn Cipier ; de NotariiTenjcn eed tegen de Corruptele. Dus word men als met de hand geleyd tot
de oefening van de criminele juftitie, die zich uytftrekt over allerley daden, waar door aen
iemands goederen , leven , en eer, fchade word toegebracht ; als het graven aen de gemee-
ne wegen , afweyden van een anders land , dieveryen , heelers van dieven , befchadigen
en rooven van allerleye goederen , hoeren , koppelaerfters , doodflagen , .vechteryen ,
maken en drukken van Godslafterlyke boeken , pafquillen , houden van ongeoorloofde ver-
gaderingen , allerley ongebondenheyt op de ftraten, als fm y ten met fneeuwballen, kolven,
razen, tieren, fpelen met kaerten, en dobbelfteenen , rennen en hollen langs de ftraten, enz,
welk alles met het bewind over het tuchthuys befloten word. In het tweede boek heb ik ge-
meynt te konnen brengen al het geen ftrekt om den waren Godsdienft voort te zetten, alle aen-
leyding tor overdaed en ongebondenheyt te weeren , en de goede ordre , ruft , en cieraed de-
zer Stad te bevorderen. De ware Godsdienft vereyfcht cene vreedzame oefTening, en de ruften
vreede der Kerke , het vieren van den dag onzes Heere, en andere gebode vierdagen, mits-
gaders dat het lichtvecrdig vloeken en fweeren verboden werde. Tot bevordering van den wa-
ren Godsdienft ftrekt ook, dat Remonftranten en Joden in ordre gehouden , en de Roomfch-
gezinden met haere acnftotelyke bygeloovigheden en ongeregeltheden beteugelt werden, als hec
zingen op nieuvvjaers- drie kooningen- en korsavond, van de pinxrerbloem, uythangen van Mey-
kranflen, loopen met brandende fakkels, bakken van St.Nicolaes goed, enz. Tt)t dat zelfde
oogmerk moet'er zorge gedragen worden tegen allerley ongebondenheyt , wulpsheyt, en .dar-
telheyt, als mommcryen , mafquerades , balen , en baletten , dans- en jongfpeelen, oneerlyke
taphuyfen, haenevechteryen, buurmaeltyden, koekhakken, baden in dezer Stads grachten, coify-
en biliardhuylen , dobbelen , onnuttelyk fchulden maken van jonge luyden , drinkfchulden,
weddenfchappen en loteryen. Verder dienen hooge en lage fcholen aengequeekt: waer ontrent
eerft voorkomt de Academie met haer toebehooren, als drukker. Stads bibliotheecq, tuyn,en
Bedellenj en daer na de Lacynfche , Franfche, en Nederduytfche fcholen. Tot vermaek van
de jeugt, die tot de hooge fchool zamenvloeyt, zyn 'er Stads mufycqmeefters,trompers, beyer-
meefters, en maliebaen. Dewyl de goede ordre volgt, dat op trouwen , fterven, en onderhou-
den van den armen, zorgvuldige acht werd geflagen, treede ik over tot de Placaten op den hu wely-
ken ftaet, en wyders op die tegen de peft, en befmettely ke ziektens, op het zieke gaithu ys, de begra-
ving

14

VOO' κ R Ë D Ê

ving der dooden» groefbidders, luyersj kofters, doodgravers, cel lebroers, branders van àocid
kiften, en rouwkoetfen, Dodoren in de Medicync, Apothekers, Chirurgyns,en vroedvrouwen.
Hier worden de Landmeeters en Schilders tuflchen gelaft, om dat zy nergens anders gevoeg-
lyk konden geplaetft worden. De goede ordre heeft ook voornaenilyk plaets in het onderhoud
van de arme burgers en inwoonders, met weering van allerley uytheemiche beedelaers; waer toe
in het byzonder behooren dc Ordonnantiën pp der armen Noodhulpen, Ambachts-Stadskinder-
en Weeshuys, Diaconie, en andere Godsh'uyfen. Hier by heb ik gcvoegt de Placaten op de
dienftbüden en derzeiver vervaertyd. Om de ruft der ingezetenen te beveyh'gen , volgen wy-
dersde Ordonnantiën op de wacht en fchutterye met den aenkleven van dien, als Majoor van,
de fchutterye, kleppers, poortiers, poortklok, poortgeld, en coertwachter: mitsgaders op
den brand en het blusgereedfchap, tegen het werpen van vuurwercken,en op de brandtrappen}
als mede op de lantaerns en lampbezorgers. Tot cieraed van de Stad dient, de ordre op het
cimmeren der huyzen } op het reynigen en fchoon houden der ftraten , geuten , bruggen, de
afchlieden, het leggen van meftvaelten, werpen van dreck en doodekrengen in de grachten,hou-
den van vei ekens, befchadigen van de ftraten, marktpÏaetfen, en havenrecht. £n dewyl toe
dit alies de fterke hand dikwils noodig is , eyndigt dit boek met dc Placaten op de Mi-,
litie. Het derde boek behelft al het geen de munt, koophandel, ambachten^ en Gilden, mec
al derzeiver toebehooren aengaet De eerfte plaets beilaen de Placaten op de munte, ofte loop.
van het goud-filver-en kopergeld, op den muntmeefter, waerdeyn, aflayeur, en yferfnyder.
Hier by komt gevoeglyk de wiflelbank en bank van leening. Daer na volgen alle de Ordonnan-
tiën op de Gilden, eerft op de Gilden in het algemeen, daer na op yder in het byzonder, mec
het geen tot elck behoort. Zoo voeg ik by de fmeeden de fmeekolen , by de floot- en loop-
makers den proefmeefter van de loopen, vuurfloten,en lonten i by de bylhouwers den plankme-
teri by de fteenbikkers, de kalk- en cimentjmaet, als mede het telampt van de leyenj by de
fto^enswerckers de verweryen en vulderyen } by de koornkopers het opkoopen van granen eti
allerley eetwaren, mitsgaders van zout en turfj by de vifchkoopers den afflager, fchryver, en
keurmeelter van de vifch met de vifchgrommers. Achter de vifchkoopers laet ik volgen de
placaten op het vleefchhuys,verkoopen en flachten van zieke beeften, bezien van verckens, bee-
ftcn- en gar fiumarkt, fpringhengften, paerden- en jaermarkt. Hier op laet ik volgen de Ordon.
nantien op het wynkoopers en brouwers gild , en tegen het misbruyken van der brouwers ton-
nen en fttlieni de tappersj het ycken van wynvaten , bier- oly- en edicktonnen met de ronds
rnaet, mecters, houymeeters, bet ycken van maten, wichten, en ellen. Tot den koopliandel be-
hooren de Ordonnantiën op de makelaers, erfhuysmeefters, uytdraegfters, en het koopen vaa
allerley goederen; op de pofteryen, vrachtloon van geld en brieven) de vrachtfchuyt- en ichietfchuyt-
fchippers tuflchen Utrecht, en Amfterdam , met den Commifl^aris , beftelders, en jagers j de
Leydlche jaegfchuyten en Commiflarisj de Vaertfe Rhynfchuyten j het veer van de Vaerc op
V lanen i den Commiflaris van het groote veer; de voerluyden en wagenvrachten j de fakkedra-
gers, turfvulfters , turftonnen , turffchouwcn , koornmecters , en houtfchilden. Het vierde
bock vervat al het geen de gemeene middelen, zoo reëele en perfonele fchattingcn, als de ex-
chyfen cn impoften , mitsgaders het paflagegeld en tollen betreft. De eerfte tytel begrypt ecni-
ge zoo reëele als perfonele ongelden, en derzeiver invordering. Vervolgens komen de Placa-
ten op de pachters en de exchyfen met de invordering van dezelve in het algemeen $ daer na
eenigc exchyfen in het byzonder, als op de wyn , brandewyn, wynroeyers, kraenkinderen cn
kraenfchuyt; op het bier, alwaer achter geplaetft zyn dc Ordonnantiën op de zelf brouwers,
bierkaey en bierdragers j op het beftiael , zoo van 't geflachte , als van het uytgaendc beftiacl,
cn van den hondertften penning op de vette beeften j op de vifchj op het zout, waerondec
ook vallen konnen de makelaers van het zout en de zoutmaetj op het gemael i het ooft; de
zccp; den turf i de wolle en zyde laekenen j op de waeg Wyders heb ik alhier gebracht dö
Placaren, die tot de Domeynen behooren, als op het iluys- pafl^age-Zandpad- en weggeld j
van de tollen op de inkoomende en uytgaende» goederen ^ de vogelaryeï vliFclierye en zwa^i
nendrift.

Tot een toegift en flot van dit ganfche werk heb ik den Lezer ook niet onthouden de groo-
te en algemeene Ordonnantiën der andere Steden van dit Landfchap, als Amersfoort, (daeif
achter de Coftuymen van Amersfoort door laft van den Hertog van Alva by een vergadert, dié
raer en nooyt gedrukt zyn) Rheenen , Wyck, en Montfoort j nadien die te vdoren onder dc
gedrukte ^.ordonnantiën gevonden wierden , en men die elders niet zou behoeven te zoeken.
In byzondere Placaten door de Magiftraet dier Steden van tyd tot tyd gemaekt, heb ik my
niet konnen inlaten , om dat zy eygentlyk tot dit werk niet behooren Ln nadien federt den
tyd van vyf jaren , in welke dit werk op de drukpers geweeft is , verfcheyde Ordonnantiën
na het aidrukken der ty tels, alwaer zy onder behoorden, zyn uytgekomcni mitsgaders eenigtf

tttttt «n^tó^-

VOORREDEN.

andere ftukken te lact my zyn ter hand geilcit, heb ik daer van een aenhangfel achter yder Deel
gevoegt, en dus het gehe^le werk met het jaer 1728 geeyndigt. Uyt dit gezegde vertrouwe
ik, dat de Lezer den draed , dien hy in het gebruyk van het werk te volgen hebbe , zonder
veel moeytc zal konnen nagaen. Een ander verbeeld zich mogelyk een beter ordre te konnea
uycvinden. Ik wil'cr ook niet tegenfpreken, dewyl men licht aen *t geen reers ontworpen is ,
iets kan verbeteren. Het komt'er alleen op aen , of de fchikking voor elk even begrype-
lyk zy.

Om dat het niet zelden gebeurt, dat een en 't zelve Placaet op ganfch verichillende zaken
ordre ftelt , of ook zoo wel op deze als op geene plaets kan t'huys gebracht worden, heb ik
zulk een Placaet niet gefplitft, of tweemael doen drukken 5 maer gezien op den voornaemften
inhoud , en daer naer het zelve geplaetft. Op de andere tytels of deelen, daer het onder ook
zou konnen behooren, heb ik zeer korte aenteekeningen gemaekt , die als met den vinger wy-
zen op de Placaten, die elders gedrukt zyn, en daer uyt deze tytels of deelen moeten aenge-
vult worden. Zulke aenteekeningen verftaet de Keyzer Juftiniaen door het woord ψαναΰΐΐα^
gelyk door Menagius naer het gevoelen van Janus a Cofta , Fabrottus, en Jacobus Gothofre-
dus, tegen Cujacius en anderen is aengetoont; en oordeelt dezelve van dienft te zyn

Ik heb daerenboven , om dit werk zonder noodzakelykheyc ten koften van den Le^er niet
tevergrooten , en hem een en 't zelfde Placaet tot vermoeyens toe niet dikwils te doen lezen,
zomwylen twee , drie , vier, ja tien en meer Placaten van eenerhanden inhoud in een gelyft»
Ten dien eynde heb ik alle zoodanige Ordonnantiën met malkanderen vergeleken , en het ver-
fchil , dat ik vond , in het laetfte van zulke eenerley Placaten met cyferletters aen gewezen,
"waer door de Lezer verzonden word tot de korte aenteekeningen achter dat laetfte Placaet ge-
voegt» Daer in word te kennen gegeven , hoe devoorgacnde Placaten luyden, wat daer in
allengskens verbetert , of verandert is. Myne woorden in die aentekeningen zyn met een cur-
fyf, of Italiaenfche , en die van de voorige Placaten met een ronde Romynfche letter gedrukt.
Al wat in het Placaet zelfs met een ronde Romynfche letter gedrukt is, vind men in alle de
voorgaende Ordonnantiën, ten ware door het merkteken van een cyferletter eenige verandering
wierd opgegeven,dewelke alfdan in de aenteekening moet nagezogt worden. Maer het geen met
een curfyf letter in het Placaat gedrukt ftaet, is eene vermeerdering, die in navolgende Ordonnantiën
is ingekoomen : en zullen dan de aenteekeningen zeggen, by welke Ordonnantie die is ingeko-
men. Door dit middel flinkt het werk een derde of vierde gedeelte, zonder iets te verliezen
van zyne waerde : de Lezer fpaert gevolgelyk zoo veel geld, en heeft het gemak om met het
lezen van het laetfle Placaet, alle de voorige te gelyk te lezen; zonder dc minfte verhindering,
alfchoon de letter in een en 't zelve zinllot verfcheyden is. Neem by voorbeeld de Ordonnan-
tiën van den impoil op de Boter des jaers 1689, alwaer nog drie Placaten van de jaren 1632,
1647, en 1Ó74 zyn voorgegaen. De laetfte van 't jaer 1689 heb ik naer gewoonte gevolgt. Wil
men nu weten , wat het verfchil is van de voorgaende Ordonnantiën, men blyve dan ftaen by
het cyfergetal. Ontmoet men het cyfergetal zonder curfyve letters, zoo moet men begrypen,
dat hier lers by volgende Placaten uyt de vorige uytgelaten , of verbetert is , en dat zy voor
het overige gelykluydende zyn Siet onder 2-. 3» 4j 6, 8, en ii. Maer vind men het

cyfergetal by curfyve letters, als 4,, 5, 7,9, 10, 13, en 14, zoo moet men denken, dat
die vermeerdering by volgende Ordonnantiën ingelaft is· In dezer voegen kan den Lezer
het geringfte woord niet ontflippen.

De tael en fpelling , die in de oude ftukken en Placaten gebruykt word, heb ik naer myn
vermogen getracht te behouden. Want gelyk het belacchelyk zou zyn , de hedendaegfe men-
fchen in ouwerwetfe kleederen te fteeken, en haer in een' verouderde tael te doen fpreeken j
zoo is het niet min wanftalrig, wanneer men de voorvaders naer onzen trant zou laten hooren.
Gezwegen dat men uyt de oude fpelUng dikwils den oorfprong van de woorden af kan lyden,
dien men anders quyc raekt : ja al ftak'cr geen ander voordeel in, als dat wy en onze nakoo-
melingen de oude tael geheel en al niet komen te verliezen ; en dus de fchriften onzer voor-
vaderen met der tyd onverftaenbaer , en eyndelyk onleesbaer worden. Verouderde , afgefle-
te, en naeuwlyks verftaenbare woorden, zullen meenigmael in deze bladeren voorkomen, die
ik door een ander woord had konnen uytlcggen, indien my zulks niet te laet was in gedachten
gefchoten. Uyt den zin echter kan men doorgaens afneemen, wat'erdoor beteekent word. Een
woordenboek van Kilianus, hoe ouder, hoe beter, kan hier toe behulpzaem zyn. JVIen zou
ook een groot gebruyk konnen maken van den arbeyd voor eenige jaren aen de Rymkronyk
van Melis Stoke , en onlangs aen den Spiegel Hiftoriael, of Rymfpiegel van Lodewyck van
Velthem, btfteed in het verklaren der verouderde woorden , indien die in een regifter achter
die boeken waren gebracht. Jk heb zeer veele Placaten en ftukken , voor zoo verre ik daer toe
aeoleydinghad, naer de gefchreve boeken nagezien, cn van de drukfeylen, die door hetmeer-

maoi

1

■m

m

U'-

VOORRE

macl herdrukken,of de onachtzaemheyt der üytfchryveren'waren ingeflopen,ge?uyvert. Vanaa-
dere vcrbeeteringen te maken , die my de oorfprongkelykc boeken niec opgaven. al fchcenen
zy volftrekc noodzakelyk, heb ik my vooral gewacht ' ^ \ ' tl

Dit had ik in het algemeen van den ganlchen opltal van net werk den Lezer te onderrech-
ten. Nu fchoot'er alleen over, dat ik nopens den inhoud zommiger tytels en ftukken in 't by-
zonder, de vereyfchte opening, en van de fchikking in die tytels hier en daer gehouden reden
gaf · maer nadien zulks op zyn plaets breedvoerig genoeg gedaen is , kan ik my althans daec
toe gedragen. Het was myns oordeels nutter en gevoegelyker, over deze en geéne zaken, daer
2V voorquamen, den Lezer te onderhouden, als die in eene voorreden, dewelke altyd niet ge-
lezen word , te verhandelen. Dus valt van zelfs in de hand, 't geen men in het voorbericht
niet zoeken zou, en nochtans vooraf geweten dient. In meer aentekeningen heb ik wegens dc
bekrompenheyt van tyd my niet konnen uytlaten: want myn voornemen is nooyt geweeft om
op dit werk aenteekeningen te maken. De weynige, die men hier zal aentreiFen, zyn my on-
der het fchikken van het werk uyt de penne gerolt. Alleenlyk vind ik my verplicht, om
van den Styl en reekening der jaergetallen , die in de Placaten van Keyzer Karei, en Philips
gebruykt is , en in den eerften opilag eenige belemmering zou konnen geven, alle duyfterheyt
wat uytvoeriger weg te nemen , dan ik elders in dit Placaetboek gedaen heb. Het is bekent
uyt de fchrifcen der geleerden, dat na de geboorte van den Zaligmaker het jaer by alle volke-
ren niet op een' en den zelfden tyd begonnen is. Zommige reekenden het nieuwe jaer van
de geboorte van Chriftus, anderen van den eeriten Januar. Deze wederom van den Maert,
geene van het Paefchfeeft; anderen ftelden het in een' andere maend. En zelfs heeft men on-
der een en het zelfde volk geen vafte tydreekening dezen aengaende waergenomen. Zoo leeft
men dat de oude Engelfchen, het jaer geopent hebben met de geboorte van Chriftusj tegen-
woordig beginnen zy het zélve in Kerk- en Staetszaken op den van Maert. Hier vandaen
is het, dat zeekere penning ter gedachtenis van den onthalsden Willem Laud, Aerts-Biffchop
van Canterbury geflagen , den lo. Januar. desjaers 1644.. opgeeft i daer hy nochtans tot het
jaer 1645 na de gemeene reekening moet worden t'huys gebracht. Siet den Heere Gérard van
Loon in\zyne Befchryving der Nederlandf. Hifioriepenn. 11. Tieel. m.boek bkdz. 282.
De Franfchen, om andere volkeren over te ilaen , hebben dan eens van den i. Januar» dan we-
derom van de geboorte vanChriftus, ook wel van deszelfs lyden, als mede van den Maerr,
(by de Roomfchgczinden onder den naem van het feeft van Maria boodfchap , of de menfch-
werding van Chnftus geviert) en ook wel van het Paefchfeeft, den aenvang de« jaers geiielt.
Eyndelyk heeft Karei de negende in hec jaer 1564 het begin des jaers gebracht op den eerften
van Januarius , gelyk by Mezeray en andere Hiftoriefchryvers te zien is. Zonder deze ver-
ichillende tydreekening behoorlyk in acht te nemen , konnen de Hiftoriefchryvers, die in de
donkere eeuwen gefchreven hebben , en yder eene byzondere tydordre gevolgt, met malkandé-
ren bezwaerlyk vereftent worden» Geleerde aenmerkingen kan men op dit ftuk nalezen by Du
Cange Glojfar. Med. Latimt. op hec woord, Aiinus. Voeg hier by Anton. Matthaeus Ana-
le6ior. Tom.v. pag.Gifi. denoudheydkundigenAenteekenaer op de Batav Sacr. i.^)eel. van
het njtrechtf. Bisd. bladz,, 257, 335, 336. Ik ga Petavius en andere groote tydreekenaers
ftilzwygend voorby.

Welk eene jaerreekening men in dit Landfchap eertyds gebruykt hebbe , fchynt niet t'cenc-
mael buyten bedenking te zyn» Waerfchynlykft houd ik het gevoelen van Buchelius over He-
da de Ep 'ifcop. Ultraj.pag. 238 , ftellende het begin van het jaer alhier in de oudfte tyden op
den 15 dag van Maert j of zoo men liever wil op PaeiTchen , gelyk het geweeft is by de Fran-
fchen, Savoyaerds, Luyckenaers, Brabanders, Hollanders, en anderen, het welk, zoo als by
Dn Cange word aengemerkt, altyd zoo net niet onderfcheyden is geweeft, ik zet my daer niet
fterk tegen. Zeeker is het dat Guy van Avtfne , de twee en veertigfte Biflchop van Utrecht,
in't jaer 1310 den aenvang van het nieuwe jaer te rug getrokken heeft tot de geboorte van den
Heyland. Dus luyd zyne Ordonnantie gegeven in het jaer 1310, ente vinden inde Batav.
Sacr. her i. l^eel. van het 'Otrechtf. Bisd blad. 251. Ook gebieden wy by wyze vaneenOrm
donnant ie ^ dat voort aen en ten eeuwigen dage, in onze Stad en in ons Bisdom van Utrecht ^
de datum van het jaer des Heere , volgens de Roomjche wyze , en volgens de Ordonnantiën
van onze Metropolitaenjche kerke , zal vernieuwt worden , efi ingaen op den eygenjien dag
'Van de geboorte des Heere, In Savoyen is in den jaere 130ό de jaerreekening van de geboorte
des Zaligmakers ingevoert, en de voorgaende afgefchaft , nacr het getuygenis van Spon, by
Matthsus aengehaelt. in Spagne heeft men zich aen den Kersdag ook gehouden» Siet Bor Hiflor,
der Nederlandf. Oorlog, iv boek, in het begin-, en in het w 11. boek. Het Gelderfch Pla-
caetb» I. T)eeh bladz. 643. De Placaetboeken van dit Hof toonen zulks duydelyk. En heeft
deze reekening genoegzacm door geheel Duytfchland ftand gegrepen. ln<üt Landfchap hcefc

ttt

V

VOORREDEN.

fàtfi <!ie jaerreekening ren tyde Vaft deti Hertog van Alba nog gehouden , gelyk blykt uyt het
ï. arfyk van de Coftuymen der Stad van Utrecht, door ordre van dien Hertog by een ver-
gadert, en op den 3 van Februar. 1570 aen het Hof overgelevert: alwaer gezegt word. Indeu
terflêUi dàt nàer bist fchryven en flyl des Lands van Dtrecht het jaer altyd begint, en af-
gaet op kor/mis nacht ten twaelf uren^ Zulks dajt Anton. Matthasus een mifllag begaet, als
hy in deze en voorgaende ryden de Utrechtfe jaerreekening met den eerften dag van Januar. be-
gint. Dees Styl word doorgaens in de Ordonnantie- en Memoriaelboeken van den Hovc, en
andere oude (lukken, gcnoemt àt gemeene Styl y οί de StyTs Hoofs van IJtrecht, of het
meen fehryven, Onnoodig is het veele plaetfen hier toe by te halen. Siet dit Stat. Placaet-
boek. V. boek 1» tyt num, art. xi i» xi. tyt. num. ix, Het Placaet van Phih'ps desjaers
15*75 , welk een klaere wegwyzer is, in het 1. boek. x. tyt. i. deel num. i. en deCoftuymen
van Amersfoort, in het ii. Aenhangf, achter het Stads Tlacaetb. num^ 11. Groot Placaetb.
van Cau, 11. deel. blad&. 1155 , col. i. Bor. in de Hijtor, der Nederland/. Oor log. in het ii\ y
en IV. boekt, en in het begin van het vl. boek. In Gelderland heeft men infgelyks den gemee-
nen Styl gebruykt gehad. Tot bewys hier van heeft men flechts het groot Gelderfch Pla-
caetboek op te fïaen, en te vergelyken de Placaten in Braband, volgens den Brabantfchen
Styl gegeven, (waer van zoo aenftonds nader) met die van Gelderland. Siet ook Bor in hec
VI,boek. bladz.iv%. Niemand echter moet zichlaten mifley den door den korten inhoud, ftaen-
de boven het Placaet van Philips van het jaer 1575 > in het groot Gelderfch Placactb. i. deel.
bladz 063. luydende aldus. 'Placaet van den Styl en ^t nieuwe jaer te reekenen van den
eerften "januar. Dit was genoeg geweeft om te kennen te geven, dat de gemeenc Styl niec
van Korsmis, maer van den eerften ]anuar in Gelderland voortaen beginnen zou. Maer word'er
bygedaen , en niet van Pdefchdag : in allen fchyn, als of in Gelderland te vooren de Sfyl van
het nieuwjaer met Paefchdag te beginnen j in gebruyk ware geweeft 5 het welk een misvatting
is. Die woorden zouden aen dat Placaet eenen al te naeuwen zin geven : vermits daer by
niet alleen verbooden word het nieuwe jaer te reekenen van Paeflchen, maer zelfs van eenigen
anderen dag, als van den i. Januar, af. Maer in Braband, Vlaenderen, en Holland, heefc
men de reekening van het jaergetal begonnen op Paefchdag, gelyk uyt zeer veele plaetfen
by Bor in het i. deel. zyner Nederlandfche Oorlogen kan gezien worden. Dees Styl was
buyten twyfel niet zeer ordentelyk , cn heeft in fommige voorvallen eenig ongemak moeten
veroorzaken: nadien door het verfchieten van PaeiTchen , het een jaer een macnd langer konde
zyn, als het ander. Spreekende van Holland , heb ik het oog op het Hof van Holland, en
"t geen daer van afhangt; zulks dat ook in uyterfte willen , en allerlcy handehngen, die vooc
de Notariifcn alomme verricht zyn, die Styl gevolge wierd. Dog in de byzondere Steden
komt het my waerfchynlyk voor, dat men ook den gemeenen Styl gefchreven heeft. Siet Bor
Ne der laitdf Oorlog ν i. boek. bladz. 314, en 319. envwx, boek , in het begin. De Styl,
of jaerreekening van het Paefchfecft , om dat zy miflchien te BruiTel in het Hof der Hertogen
van Brabant, en in andere Hoven gebruykt wierd, is de Styl van den Hove, of de Styl van
Brabant genoemt, tot onderfchevd van den gemeenen Styl^ Waerom dikwils in de oude brie-
ven daer by gedaen word , na den loop van onzen Hove^ Siet Anton. Matthxus Anale5ior.
Tom v./^^. 633, 634. ^ ad Rer. Amerfortiar. Scriptor^ /'^^.239,240,241, 242. Beydede
voorz. merkteekens worden zaemengevoegt in zeekeren brief, by Anton» Matthseus Anale£ior.
Tom. pag. 636» Gegeven in het jaer ons Heer en 1418, na ons Hertoge J 0 hans Hoofs loop e
ende gewoonteende 's Hoofs van Vtrecht (te weten , van het Hof van den Biflchop) m den
jaere 1419. En in zeeker Placaet tegen die van 's Hertogenbofch, by Bor in de Neder landf^
Hiflor. Gegeven in onzer Stad van Brufel onder onfen contrefegel hier op gedrukt in ΨΙα^
cate den 18 Maert tn V jaer 1566, dat is , na gemeene Styl., 1567. De manier van deze
twee jaerreekeningen is niet zwaer te vatten. Al wat by voorbeeld , in dit jaer 1729 tot Paaf-
fchen toe voorgevallen is, behoort, naer den gemeenen Styl, volgens welken het jaer met den
j van Januar, begonnen is , tot het jaer 1729 ; maer zou volgens den Styl van den Hove,
indien die nog gebruykelyk was , tot het jaer 1728 behooren. Daer dan een van die twee ken-
teekens niet gevonden word, moet men, om alle dwaling te vermyden , acht geven, in welke
Stad zoodanig een Brief, of Placaet gegeven, en welke Styl aldaer gebruykelyk is.

JVIaer het verdient zyn opmerking , dat men in de oude Brieven en Placaten voor het jaer
1575 , zoo dikwils in het îlot achter het jaergetal de woorden, voor Vaa[fchen, of, na Ψααβ
fchen leeft Om van elk maer een exempel aen te halen. In het Stat. Placaetb. ν boek» ^^-tyt. num^
VI. Gegeven in onzer Stede van Mee helen den Ie ft en dag van Maert in jaer ons Heer en
1529 voor Taajfchen. En inhet i. boek. xvi, tyt. iii. deel num. i. Gegeven in onfe Stad van
Bru (fel den 13 dag van April in het jaer ons Heer en 1151, 7ia Vaajf'chen. Ontallyke voor-
bedden van deze fchryfwyze zyn'er te vinden in de Hiftorien van Bor, de Placaetboeken van

CaH

■ ,1 '

I

ψ
t

W'

VOORRED EN.

Cau en van Loon, de Regifters der Criminele Sententien van dit Hof,mitsgaders deszelfsPÏa^
caet- Ordonnantie, en Memoriaelboeken, waer uyt ik veele (tukken en Flacaten in dit Piacact-
boek heb overgebracht. Om dit wel wel te verftaen , moet men voor eerit weten, dat dit by-
voegzel alleen gevonden word in zulke (lukken , die gemaekt zyn in plaetfen , ai waer de Styl
van den Hove gevolge is; cn ten anderen maer alleen in de maenden van Maert en April. Noo-
dig is het, dat wy Fhilips in zyn Placaet van den ló Jun. 1575 zelfs hooren fpreeken. ΑΙζ,οο
vien by experienttc bevonden heeft ^ dat'er veele mconvenienten gebeurt zyn, door de ver au.
Jcrinz en dïverfiteyt van den datum des jaers, ze der t den dag van de geboorte on ze s Hee-
ren Jefu Cbrifiï , tot ter refiirreBte^ of Taafcbdag^ mitsdien dat men in eemge ^lar tier en
den datum 'van 't vernieuwen des jaers begint ten voorz. dage van der geboorte, ofte den
e erft en dag van Januario daer na volgende^ het welk den Styl is, die men gemeynlyk ge·
bruykt', andere beginnende het zelve op Taafchavo?id ^ 't welk fnmmige zeggen den Styl van
den Hove, cnde anderen ander fint s ^ na de dïverfiteyt van de Bisdommen^gelyk ook fommigen
daer by β ellen ^ voor zeekeren tyd, te weten, van den 22 van Martio^ tot den van April
daer na volgende defe woorden, voor ofte na PaafTchen, het welk fomtyds de Notariffen,publi·-
que, of prive ferfoonen vergeten^ ofte laten te β ellen in hunne a£1en en de fehriften^ zulks dat
daer deur dikwils ryfen quJftien, gefchillen, efide ζ warigheden of de contrat en, ouder dommen^
renten, penfioenen,enz. Hetis in den eerilen opilag zooklaer nier, waeroni,enop wat wyzcnien
zich van dic byvoegzel bedient hebbe De reden is,om dat door het verwiiÏèlen vanden Paafch-.
tyd,die verioopen kan van den 2χ Maerttot den 25 ΛρηΙ,en wydernietï hetjaer volgens den Styl
van den Hove , zoo veel vroeger, of later, beginnen of eyndigen konde: waer door het dan
vüor iemand , die geen tafel van alle de voorgaende Paafchfeeften by de hand had, (cn hoe
weynige zyn daer van voorzien?) ten eenemael twyfelachtig moeft zyn, tot wat voor een iaer
by ten Placaet, of ander ftuk, 't welk volgens den Styl van den Hove tufichen den ix Maert
cn 25 April gemacktwas, diende t'huys te brengen. Neemt eens, dat een Placaet, of eenig
ander gelchrifr, volgens den Styl van den Hove was gedagteekent op den 1 2 April 15-28 j toe
welk jaer zou dit (volgens den gemeenen Styl te reekenen) moeten gebracht worden, rot 1528,
of M19 ? indien ik nu niet weet, op welken dag PaaiTchen in het jaer 1529, na de gemec-
ne reckening met den i. Januar begonnen zynde , gevallen is , zoo kan ik ooic niet weten,
wanneer dat jaer 1528, het welk naer loop van denHovemet Paaifchen des jaers 1529, een
eynde neemt , geeyndigr zyj en gevolgelyk een geheel jaer nopens die dagteekening miiTen.
Want voürondeiilelt zynde, dat PaafTchen in het gemeene jaer van 15 29 gevallen is voor
den 12 April, zoo behoort dat Placaet tot het jaer ι^ςΒϊ en dan is*er in zoo verre in diedag-
feikcning ten opzichte van den tweederhanden Styl geen onderfcheyd. Dog indien PaaiTchen
na den 12. April in het gemeene jaer van 1529 gekoomen was, zoo zou dat Placaet van den
iz April 1528, naer Styl van den Hove, wel tot hec jaer I5z8,macr naer den gemeenen Styl,
tot het jaer 1529 behoort hebben.

Om dan die zwymeling en verwcrring , die uyt de verfcheydenheyd van jaerreekening zou
konnen fpruyrcn, uyt den weg te ruymen , heeft men ingevoert, dar in de Placaten, en ande-
re handelingen , alwaer de Styl van den Hove gebruykt word, van den 22. Maert tot den 15,'
Apiil, in welken tyd alleen PaaiTchen koomcn kan, dit kenteeken daer by zou gevoegt wor-
den, voor TaaJJchen, of, na ΨααβίΊοεη, waer uyt men onfeylbaer het rechte jaer zou mogen
afneemen. Neemt by voorbeeld het zelfde Placaet van den 12 April 1528 volgens den Styl
van den Hove, en dat PaaiTchen na den 12 April van het gemeene jaer van 1529 was gevalled,
zoo zou'er moeten gefchreven ftaen , gegeven den \τ April voor Taaffchen, dat is,
voor Paaflchcn van het gemeene jaer van i^zc^ , en dan behoort het Placaet tot het jaer van
15x8, naer Styl van den Hove, of van 1519, naer den gemeenen Styl. Maar indien Paaf-
Tchen gekomen was voor den April des gemeenen jaers 1529, zoo moeft de dagteekening
van her voorfz. Placaet aldus zyn , gegeven den \ τ. April 1518 naTaaffchen , dat is, na
PaaiTch^n van het gemeene jaer van 1528, en dan moet dat Placaet tot het jaer 15-18 , zondec
ondericheyt van Sryl, t'huys gebracht worden. Dus legt Du Cange deze fchryfwyze ook u\t
op de bovengemelte plaets.

Die dit na behooren in acht neemt, kan dikwils groote tegenftrydigheden, en duyfterheden,'
die zich in de Hiftoriefchryvers , Placaten, oude Handveften, en Brieven, fchynen op te
doen , gemakkelyk ophelderen. Twee proeven heb ik'er van gegeven in myne acnteekenin-
gen op het Stat Placaetb. m.boek. 111. tyt. num. lïi. Eene andere van meer aengele^enc·
heyd heb ik aengeteekent, aengaende de oprechting van het Hof van Utrecht in het vMek.
i.tyt, mm. 5. Dat het Hof van Utrecht na de gemeene reekening den 23 Maert 1550, of
1529, naar den Styl van den Hove, door Keyzer Karei opgerecht zy,is door my aldaerklaei
genoeg getoont. Ik zou'er anders by konnen voegen, dat de Memoriaal- PlacaeD- en Ordon-

' tttttft nantît

VOORREDEN.

nantie-boeken van den Hove , als mede de Regifters der Criminele Sententien aenvang nemen
met de maend van April des jaers 1530. Op hec eerfte Kegifter der Criminele Sentenrien
llaec met een oude hand gefchreven, Criminele faken zedert de injütutie van den Hove van
^Jtrecbt , en den 6. Junji 1530. In zeekt?r Daeglyks boek van den Kaed dezer Stad, word
op den 21 April des jaers 1578. de Inftrudie van het Hof van den 2 April 15-30. vermeit.
]nd'en dit niet zonneklaer was , kon ik het nog verder aendringen. Zonder deze verftheyde
jaerreekening te hulp te nemen , is niet wel over een te brengen, hoe dat zeekere iiytfpraek
door den Grave van Hoogllraten, op eenige klachten der Regeerders van Amersfoort,over den
Maerfchalk van Eemland gedaen den 11. jViaert 1530, door Keyzer Karei op den 31. Maert
1529. voor Taajfchenyk^n goedgekeurt zyn, indien het laetfte niet verftaen werd van den Styl
van den Hove, en alzoo de 31. dag van Maert van het gomeene jaer 1530. daer door te kennen
gegeven, Siet Anton. Mattharus ad Rer. Amorfort.Scriptor, pag. 370. die nogtans zonder ree-
den het jaergetal wil verbetert , en voor 1529, gefchreven hebben, 1531. Want behalven
dat het zelve jaergetal van 1529 ook gevonden word in het cerrte gefchreve Ordonnantieboek
van het 36; zoo kan die verbeetering geenzins doorgaen, om dat Keyzer Karei

op den 28 jiin. des jaers 15 19 te Frankfurt Keyzer zynde gekoren, daer na te Aken op den 23.
Odob. Matrhsus zegt verkeert, November) van her jaer 15-20, gekroont, en alzoo dat jaer
voor het eerde zyner regcering gereekent , dienvolgens het jaer 1530 het elfde is, mirs dat
men, den 7^1 Maert 1519 voor 'Faajfchen^ zoo verklare, als even gemeltis. Boven dien kan
die verbeetering geen Iteek houden, om dat Paaflchen in het jaer 153X4 na den gemeenen Styl,
valt op den 31 Maertj overzulks zou het ongerymt zyn te fchryven, den 31 Maert 1531 voor
Paaffchen: gezwegen dat men dus weder te verre fpringt,en wel op het twaelfde of dertiende jaer
van zyne Koomlche ryksregeering. Devvyl dan op zulk eene bevattelyke wyze diergelyke
fchynzwarigheden konnen opgelolï worden , behoeft men zoo gereed zynen toevlucht niet te
nemen tot het voorwenden van fchryfFouten in het jaergetal , of dat een Flacaet, of handelingj
in dit jaer gemaekt, maer in het volgende eerft afgekondigt, of voltrokken zy: welk uyterfte
ik eertyds ook al aengegrepen heb. Doorgaèns heb ik befpeurt, dat de Placaten maer eenige
dagen , immers weymge weeken, na dat zy gemaekt waren, ter behoorlyker plaetzen zyn af-
gekondigt. Hier tegen geld niet, dat het Placaet van Keyzer Karei op de Goud- en filver-
fmcden van den 13. April des jaers 15-51. na Paaffchen, ftaendein het Stat Placaetb.
tyt, 1 ii.^Dcel. num. i gezegt word gepubliceert te zyn den 2. May 1552, en alzoo een jaer
na dat het gemaakt was : want uyt het tweede Placaetboek van dit Hof blykt, dat het moet
afgekondigt geweeft zyn in het jaer 15-51 , dewyl verfcheyde Placaten van het jaer 155 i na hec
zelve volgen» Daerenboven zoo zyn die woorden door eene latere en (lordige hand daer nader-
hand bygelapt , en door den geenen , die het voorfz Placaet voor my heeft afgefchreven,
t'onrccht overgenomen. Voorts verwondere ik my, dat Anton. Matthieus, die in ÓQjnaleöi*
torn V. pag 634 van deze twecderley jaerrekening niet onkundig toont te zyn, nochtans op
de even aengetoge plaets, en ad Rer. Amorf ort. Scriptor, ρ ag.ié^i^ zich daer van niet bedient,
en liever ongegronde gillingen omhelft. Dus vervalt ook de befchuldiging van den zelfden
Matthïu^, dat Veldenaer , Scriverius, Joh a Leydis, en anderen , zich vergift hebben in het
jaer van 't overlyden van Willem den Sesden, Grave van Holland, als of die niet in het jaer
14.17, gelyk zy willen, maer 1418 zou geftorven zyn. Men verftae dan door den i Jamiar.
14,17 den loop van den Hove, niet het jaer 14.17, zoo als Matthxus het begrypt, maer het
jaer 1418, na degemeene reekeningjen de knoop zal zich zelfs los maken. Ik heb ook ondervon-
den, dat in het groot Gelderfch Placaetboek. i.deel het verfchil in den Styl,en debeteeken'isder
wooxâtn,voor,oi^na Taafjcben^met in acht genomen is, waer door verfcheyde miiïlagen, in hetfchik-
ken der Placaten naer de ordre des tyds,begaen zyn,en dikvvils de Placaten een jaer te vroeg geplaetft.
Dit word bekrachtigt door de Placaetboeken van onzen Hove, alwaer dezelfde Placaten van
het Gelderfch Pkicaethoek , dog een jaer later, ten regifter gebracht zyn. Als onder anderen
I. ^)eel. bladz, 131. het Flacaet van den 13 Maert 1553, ftaet in het tweede Placaetboek van
dit Hof onder de Placaten van het jaer 155^4 , gelyk het moeft zyn. Bladz. 442, vind men
een Placaet tegen den overlail van de afgedankte knechten van den 11 April des jaers 1570,
't welk echter tot het jaer 1571 behoort, gelyk het in het derde Placaetboek van dit Hof ftaet.
En dus op andere plaetfen meer Door onkunde dezer reekening is het niet zelden gebeurt.

waer by de Geeftelykheyt en de Stad van Utrecht ontilagen worden van h.et vonnis door den Her-
tog van /Ubatot haer nadeel gewezen, ^.ttt^kQntuyt Bru (Je I den 5 April i^-j^voor^TaaJfcheu. Maer
nadien volgens Bor, Hoofd , cn anderen , deze zaek in het jaer 1574 is vóorgcvailen, moet

aldaer

VOORRED EN,

aîdaer gelezen worden , ΐ5Π voor Taaffcbenjte weten, naer den Styl van den Hove, dat is
1574 na de gemeene reekcning : want anders zou'er het jaer 1575 door aengewezen v/orden;
het welk tegen de waerheyt der hittorie , en tegen de jaerreekening van het jaer 1574. zou aen-
loopeni zynde het zelve naer loop van den Hove geeyndigc met den 3 April 1575 ^^p welken
dag PaaiÏchen gevallen is. Infgclyks in het viii. ùoek. een antwoord van wegen den Koning
van Ï5paune op zeker gefchrift van de Hollandfche Gemachtigden, getQcktm tot Bre^a deu
14 Maert i^y^^ Curia. Hier moeft biiyten twyfcl gefchreven rtaen ,1574. jiyh Oiri^i

Aat IS, naer gemeen fchr y ven 1575, gelyk even te vooren ilaet onder een antwoord des Koningsop
een verzoeklchrift van den zelfden mhoud. Een diergelyke miiïkg is'er een weynig verder be-
<;aen in zeeker gefchrifc van de Gemachtigden des Konings van Spagne, gedagteekent, den 1
^prili-jjsvoor Taajfcben Jiyh Ctirite, De draed der aeneengefchakelde hiftorievereyfcht,daC
men Jeeze, den i Jp'il 1574, onbedreve hand is ook de onderteekening van

een' Vergiffenis brief des Heere van Noircarmes voor die van ter Goude, ftaende by Bor in het
Vil. boek, befegelt te υ tree ht den 13 Januar. 1574 voor Taafchen. Dat de aenilag op ter
Goude in het begin des jaers 1574 gefmeed zy, getuygen de Hiftoriefchryvers eenilemmig.
Des zyn de woorden,voorTaafchenyonnoodi^^zoo om dat men zich daer van alleen bediende
van den 21 Maert tot den 25 April, als om dat te Utrecht de gemeene Styl in gebruyk was,
gelyk boven gezien is. Overtollig zyn ze ook in het flot der Vereeniging van Holland en
Utrecht onder eenen Stadhouder, in het Stat. Placaetb. i» boek, r. tyt. 11 deel num. i. Ge-
geven tn onze Stad van Toledo in de maend van April na 'Faajfcben 153-4.· nadien in Spagne
de gemeene Styl gevolgt wierd Zonder reden zyn ze ook ingefloopen in zeekere belofte door
Don Louis de'dequefens aen de borgerye van Antwerpen gedaen , ter gelegentheyr van eencn
oproer door de foldaten wegens wanbetaling aengerecht, by Bor in de Neder landf. Oorlog, ν r i.
bock. In Antwerpen den 29 April 1574 na 'Paafehen. Welk byvoegfel, om dat het Paaich-
feert na den 25 April niet komt, buyten twyfel overtollig is. Van dezelve natuur zou
men miiÏchien oordeelen , dat de dagteekening der Ordonnantie van Keyzer Karei voor den
Alcalde van den Hove en Amptman van Brufiel was, te vinden by van Leeuwen in zyne aen-
teekeningen over de Ordonnantie op de Criminele JuJiitie αΠ,ηχ. Gegeven te Brujfele den ij
Maert 1^54,8 voor 'Paajfchen. Maer de gedrukte Ordonnantie by Plantyn heeft , den 27
Maert y gelyk ook het Gelderfch Placaetb. i. deel. bladz>. 503. Zeldzaem is het, dat men
in dit Saaien Placaetb. i. boek, xiv. tyt i deel num, 11. leell, gepubiiceert den 30 T>ecemb.
if/f6 na Korsmjffe. De reden is, om dat in zommige plaetfen , gelyk boven getoont is,
het jaer alsdoe begon met den 1 Januar.; en in anderen, met den 25 van DecemU Des word
met de woerden , na Korsmijfe , dan te kennen gegeven, dat dit Placaet niet in het eynd,
macr in her begin van het jaer 1546, 't welk met den 25 daer te vooren , naer denUtrechtien
Styl , aenvang genomen had, is afgekondigt. Deze beteekenis word bekrachtigt door het eer.
fte Placaetboek van het Hof, alwaer aenitonds een ander Placaet van den 3. Januar. 1546. op
volgt En om eens hier of te fcheyden, moet ik hier alleen nog bydoen, dat de woorden,
voor en na Paajfchen , meenigmael in de Placaten en oude Brieven vergeten zyn. Voorbeel-
den haele ik korthcydshalve met op. Philips zelfs in zyn Placaet getuygt zulks niet duyiler-
lyk» Vermirs Jan hier uyt dikwils verfchil ontll·ont,en de verfcheydentheyd van denStyl ineen
tn her zelve Landfchap(indeGeeftelykeHoven gebruykte men den gemcenenStyl) groorever-
werring quam te veroorzaken , heeft Philips by een Placaet van den 16. Jun. des jaers 1575'.
eenparighcyt van Styl ingevoert , en gelaft, dat men alomme het jaer beginnen zou met den
cerilen dag van Januar. Siet het Staten Placaetb. 1 .boek, tyt. i. deel. num. i. Op dat ook
Jiet onderfcheyt van Styl den Lezer zomtyds niet mocht mifleyden, heb ik te lact bedacht,
dat men in het hoofd der Placaten , naer den Styl van den Hove gedagteekent, met weynig
moeyte het gemeene jaergetal daer by had konnen zetten , gelyk in het Stat. Placaetb v.boek,
XI tyt. i. deel nuni. i. gcfchied is. Hoewel ik vertrouwc , dat door het vooren gezegde,
de Lezer zich hier in niet licht vergiffen zal.

Nog dient men in de onderreekening der Placaten van Keyzer Karei te letten op de jaerree-
kening zyner Kycken , in dezer voegen doorgaens luydende , van onfèn Rycken^ te weten ^
van den Roomfchen en Germanien ^ en van Qafitlien^ en de anderen s ook wel, van onfenKey-
ferry c ke ^ en van on fin Rycken van Spagne , van beyde Sicilien en anderen,, of, van onjètt
Koningryken van Caflilien . en anderen , waer uyt de jaerreekening van den Styl met zeker-
heyt kan opgemaekt worden j en wederom kan deze aen de reekening der Ryksregeering vaftig-
heyr geven. De reekening van het Ryck van Spagne en beyde Sicilien, en anderen, of, (het
Avelk op een uytkomt) van de Rycken van Caftilien, en anderen, begiet met den aenvangdes
jaers 1516, wanneer Ferdinand , de Catholyke "gebynaemt, geftorven , en Karei by uyterftc
wille van dezen zynen moederlykeh grootvader erfgenaem dts Spaenfchen RycJks geworden

ttttttt 2. wasi

O R R Ε D Ε

^î^âs* âlfchoon hy op den 7. Febniaf des jaers 1518. te Valladolid cerft gekroont zy. Tot dc
regeering van hcc Duytfche Ryck is hy door de dood vanKeyzer Maximiliaen gekomen,en op
den 28. Jun. des jaers 1519 te Francfurt tot Keyzer verkooreni invoegen dat de regeering des
Diiytfchen R.ycks van dien tyd af moet gereekent worden. Hoewel ik gemerkt heb, dat die
ook wel, dog zelden , van de kroonirtg te Aken, op den 23 van Oftob. des jaers 1520. vcr-
richc, gereekent is. Hier van daen is het, dat men leeft in het Placaet van Keyzer Karei van
den I. Odob, des jaers 1510, nopens het heffen van de Tienden, toekomende Keyzer. biet
het Stat. Placaerb. 11, boek. xix. tyt. i. deel. num i. Maer ontrent de Duytfchen Rycks regee-
ring moet onderfcheyt ^emaekt worden tuiTchen de réekening der xtgttr'm^ van den Room»
fchen Rycke, en van Germanien , en die van het Keyzerryck. De reden hier van dient
men na te fpeuren m de hiftorie van Keyzer Karei. Die Vorft was wel door de Keurvorften te
i\ken gekroont, maer zou hy in alle zyne deelen en leden voor Keyzer door den Faus, en
alomme erkent worden, zoo moeft de krooning , in navolging der voorige Keyzers, ookdooc
den Paus te Romen geichicdenj dewelke nochtans door de wederzydfe onluften en verfchillen
tuilchen Keyzer Karei en Clemens den zevenden ontilaen, tot aen hetjaer 1^30 was uytge-
ilelt. Want de vreede tuiTchen den Keyzer en den Paus op den 29 Jun. van hetjaer 1529 re
Barcelona onder verfcheyde voorwaerden zynde gefloten , en daer op na een gehouden mond-
fprek tuiTchen die beyde te Bologne , het Heylige verbond door den Paus , den Keyzer , den
Aerts Hertog, de Koningen van Vrankryk en tngeland , en de Italiaenfche Staten op den 23
van December tot verdeediging van den Roomfchen Stoel, en handhaving der Roomiche lee-
re, zynde opgerecht , is Karei op den 22 van Februar des jaers 1530, eerft met de Longo-
bardifche , en twee dagen daer na met de Roomfch Keyzerlyke kroon door den Paus te Bo-
logne gekroont. Tor dien tyd toe vind men in het îlot der Placaren en (lukken de jaren der
Duytfche regeering aldus geteekent, van den Roomfche Rycke en vanGermanien -, maer daer
na, va7t het Keyzerryck. By voorbeeld In dit Staten Placaetboek v.boek. i.tyt, ntim.y.
bladz 959; den 21 dag Martji in't jaer ons Heer en 1519, en van onzen Rycke , te we^
ten, van den Roomfchen e7t Germanien het elffîe, enz. en num^ ν 11. bladz 964,. den 8. Sep"
temb in 't jaer ons Heer en 1531, van onzen Keyzerrycke het tweede enz. Niet lang daer
na heefc men de jaren van het Keyzerryck te rug getrokken, en gereekent niet van deze latere
krooning , maer van den dag der verkiezing, of ook van de eerlle krooning te Aken. Zoo
ilaet'er in den zelfden tyt. num.yni. den zi. Angtifl. in H jaer ons Heer en 1539, van onzen
Keyzerrijcke het twintigfle , enz. Op dezen voet moet de reekenuig der Rycks-regee-
ring van Keyzer Karei gericht, en de meenigvuldige miiïlagen , die aen de onkunde of flor-
digheyt der uyrfchryveren alleen te wyten zyn, verbetert worden : waer toe ik my riiec verder
verleedigen kan.

Om wyder den Lezer in het gebruyck van dit werk alle help toe te brengen , heb ik boven
yder Placaet , of (luk , den beknopten inhoud naer myn oordeel geftelt, zonder my flipt
te binden aen de gedrukte (Ordonnantiën , of de gefchreve boeken. Den dag der Ordonnan-
tiën in het' hoofd heb ik doorgaens genomen, op welken zy gegeven zyn·, hoewel hierendaer
de dag der afkondiging uyt de pen gevallen zy, 't geen van kleyn belang is.

En nadien dit boek zonder naeuweurige regifters van een moeylyk gebruyck zou zyn, heb ik
zelfs den verdriet igen arbeyd op my genomen , om het werk met tweederley regiflers re voor-
zien. Eerll met een regiller van alle de Ordonnantiën en andere ftukken , gefchikt op de ja-
ren en naer de ordre des tyds, zulks dat, als men het jaer van een Placaet, Refolutic,enz. weet,
aenftonds gezien kap worden, of het in dit boekte vinden zy. Hèt tweede regifter behelft
naer de ordre van het A, B, C, al het hoofdzakelyke van dit werk j voor al heb ik gelet op
het geen in plaetzen ilaet, daer men deze of geene zaek niet zoeken zou. Het Staten en
Stads Placaetboek heb ik yder byzonder met zoodanige twee regifters voorzien ^ en die alle
vier voor het eeriledecl geplaefil,omdat het zelve het dunftevan bladeren was. Een derde regi-
fter, behelzende den korten inhoud van alle de (lukken, zoo als die achter malkanderen in or-
dre volgen, heb ik onnodig geacht: nadien ik reets in deze vooreden een genoegzaem begrip van
den inhoud van eiken tytel heb opgegeven j en men overvloedig met de andere twee regiilers
zal konnen te recht geraken. Het werk,als reets οverzwaer van bladeren , was niet oorbaer buy-
ten noodzakelykheyt te vergrooten.

In dezer voegen heb ik eenen geruymen tyd van over de zeven jaren aen dit werk te koflen
<^,elegt. Dar het zelve niet eer het licht ziet, is aen twee langdurige ziektens, die in de twee
naeft voorgaende jaren, behalven het fmertelyk verlies van mynen zeer geachten vader, my gc-
troiFen hebben , toe te fchryven. De waerde van het werk , zoo ten opzichte der zaken d^ec
in vervat , als van den arbeyd daer aen befteed , paft my niet te fchattcni andere zullen daer

dYsr

VOORREDEN.

over oordeeîen. Dit evenwel ftaet my geenzins te verzwygen , dat, indien door dit boek aerï
het gemeen ee'nig nut is toegebracht , de lof daer van met veel recht ook roe te eygenen is acn
Hen erooten kenner der Vaderlandfche Oudheden , en Voorftander van alle fraeye konden en
Nvetenfchappen . den Welgebooren Hecre, DANIEL DE MILAN VISCONTI,
Baron des Heyligen Roomfchen Ryks, Heere van Nyveld , Raed in de Vroedfchap dezer
Stad, voorheen iHioofdfchout, en thans wegens dezelve Stad Extraordinair Raed in het Hof
van (jtrecht, die met onvermoeyde vlyt van zyne jonge jaren af, eenen ongeloofelyken fchaC
van veelerley zaken, rakende de oudheden en regeering, zoo van dit Landichap, als van de-
ze BiiTchoplyke Stad heeft by een vergadert , en geen grooter vermaek fchepc, dan dien voor
andere liefhebberen te mogen open zetten. Hier van heeft de Heer Frans Mieris in zyne door-
wrochte befchry ving der BiiTchoplyke Munten, en Zegelen, uytmuntende blyken, en heb ik
thans ver boven myne verwachting gacnde proeven ondervonden. Want dat het lichaem van
dit boek niet een dor geraemte van enkele Placaten en Ordonnantiën zy,maer als met vleefchen
ipieren van allerley gedenkwaerdige en ongcmeene (lukken cierlyk aengevult , is aen zyne edel-
moedigheyt dank te weten. Ik kan naeuwlyks uytdrukken, met hoe grooten y ver, zorge, en
uytbundige voivaerdigheyt, zyn Hoog Ed. my in het werk bygeftaen, en alzinsgetrachtheefr,
om het zelve, ware het doenlyk , tot zyne volkomenheyt te brengen. Deze zonderlinge ge-
negentheyt t'mywaerts zoo ruftig en onverdient bewezen, had wel verdient, dat ik meermalen
2yn Hoog Ed. naem in dit boek , daer het vereyfcht wierd , met teekenen van hoogachting
genoemt had : maer dewyl elke bladzyde, om zoo te fpreeken , dien had moeten melden , hcc
welk miiTchien iets van zynen luyfter zou hebben verkleent, heb ik ter dezer plaetfe voeglyk
geoordeelt, om met eerbied te betuygen , hoe diep ik in zyn Hoog Ed. fchuld fteeki en mee
een aen het gemeen te doen zien, hoe zeer het voor deze en andere dienften, van tyd tot tyd
aen deze borgerye bewezen, aen zyn Hoog Ed. verplicht zy. Gelyke beleeftheyt is my ook
bejegent van den zeer geleerden Heere , Arnold Drakenburgh Hoogleeraer ip de Hi-
itorien en Welfpreekentheyt op deze Hooge School , die zoo door zyncn y ver tot hcc
voortzetten der werenfchappen, als zyne onbezweeke naerftigheyt in het nafpooren vanuyt-
hcemfcheen inlandfche oudheden, en doorgronden van oude en nieuwe hiftorien, den lofen achting
der geleerden voor lang verkregen, en my verfcheyde aenmerkelyke zaken met zyne gewoo-
ne bereydwilligheyt bygezet heeft. Weshalven ik deze heusheyt met verfchuldigde dank-
baerheyt gehouden was alhier te erkennen»

Nu zou'er niets meer overig zyn, als my aen des Lezers befcheydcnheyt te beveelen, ten
eyrde hy met een goedgunftig oog de feylen over 'c hoofd zie. Maer ik twyfele, of men niet:
rncer uyr gewoonte , dan noodzakelykheyt, daer toe doorgaens veele woorden fpille. Wil
men zyne geringe kennis, onbefchaeftheyt van oordeel, geene genoegzame bequaemheyt toe
de uytvoering van een werk , en wat dies meer is , tot dekfel der'gebreeken voorwenden , het
ftuyc eenigzms van zich zelfs wederom. Want is het in der waerheyt dus gelegen , zoo ware
bet beter de handen t'huys gehouden , en het werk aen bequamer overgelaten. Maer volgc
çien daer in enkel den gemecnen ileur, zoo dunkt my deze uyterlyke nederigheyt wat te laf-
hartig. Het zou echter eene onlydelyke laetdunkentheyt zyn, indien ik Waende^i, dat'er gee-
jie miiTlagcn door onbedachtzaemheyt , zoo in de fchikking, als anders , begaen zouden zyn;
A^'ant die ben ik vcrzeekert dat'er buyten allen twyfel zullen zyn. Ik erkenne ook gewillig,
dater aen het werk wel iets hier en daer ontbreeken zal : hoewel het altyd van my niet heefc
afgehangen daer in te voorzien , gelyk ik hier te vooren in het voorbygaen reets heb aenge-
Toert. Kan iemand nu van zich verkrygen , om al het geen zou konnen berifpt worden, te-
gen reden en billykheyt zorgvuldig op te zamelen, en daer van breedvoerig af te weydcn, ik
zal my des getrooften , en, (gelyk een die acn den weg timmert, allerley oordeel onverfchil-
lig aen moet hooren) aen de zulke weynig ftooren. Maer een befcheyden en ervaren Lezer
(andere rechters wraek' ik) zal de feylen , fchoon door my daer toe niet verzocht, inde
weegfchael van een onzydig oordeel leggen , en dezelve zoo tegen den verdrietigen arbeyd ,
dien ik heb ondergaen, als tegen het voordeel, 't welk het gemeen daer van genieten kan, op-
wegen. Men denke , dat het eerfte ys gebroken, ^n het volftrekt onmogelyk is, zulk cenc
lange en moeylyke reyze af te leggen , zonder zynen voet niet ergens aen te ftoten. Dit laet-
ile alleen zeker behoorde.my van allen aenfpraek wegens de ingeilope miiïlagen vry te pleytenj
indien de zucht , om de'Wetten van de Oppermacht , en andere voortreffelyke gedenkftuk-
ken veor de vergangkelykheyt, waer aen zy door de verwoefting des tyds en andere rampen
onderworpen zyn, te bewaren, al geen verfchooning mocht vinden» Immers toont de gebrek-
kelykheyt, die ik in de bovenverhaelde regifters der Placaten aengewezen heb, hoe nodk

tttttttt hS

VOORREDEN.

lîct zy, door dit middel daer voor zorge te dragen. Hierom vlye ik my ook , dat de Lief-
hebberen , die myn oogwit uyc het werk hebben afgezien, niet ongenegen zullen zyn , om
't geen my nog mocht ontbreeken , en zy verder oordeelend„at, by een werk van die na-
tuur wel voegen zou , te willen mededeelen. Al wat zoo 't geluk in mynen fchooc docC
rollen, zal ik met blyken van dankzeggmg ontfangen, eftby verlcheyde andere dingen, die ik
voor een vierde deel zou konnen fchikken, wegleggen» Gebruyk dan dit t'uwen befte, b©-
fcheyden Lezer, en vaer wel.

Drukfeyl aldus te verbeteren.

op h$t -oyfde blad dez^er voorreden, vierde hUdz,* regtl van onderen, fiaet, ordre volgc, lees^ ordre y«rdcr^

VIER

VIER REGISTERS

Van alle de Placaten, Ordonnantiën, Refolutien^
Statuten^ EdiHen^ Handveflen^ Ρ r tv ilegt en ^
en andere A^ïen , ver'vat in de drie T)eelen
van dit Utrechts Placaatboeck.

De twee eerfte Regiilers flaan op de twee Deelen van het Staten Placaatboek 5 de
twee volgende op het Stads Placaatboeck.

Het eerfte en derde Regifter zyn geftelt na de jaren en ordre des tyds.

Het tweede en vierde Regifter volgens de letter van het A. B. C.

EERSTE REGIST ER

yan alle dt Ψlacatetty Ordonnantiën^ Refolutieny Statuten, EdiÎîen, Handmflm^ Tri^
'VÏiîgkn y en andere AEien , begrepen in àe twee Deelen van het Staten
Placaatboeck, geflelt na de jaren en ordre des tyds.

Dc Romynfchc capitale letters wyfen het Deel , en de cyferletters, de bladzyde aan^

waar dezelve te vinden zyn.

VAN 'Τ S Τ A Τ Ε Ν ' Ρ ΐΐ À C À A t Β Ö È Κ.

KeylerKtrel. -^wuaiü .. io
. Eed van de voorii Cipittelen· i.
[ Eed gedaan door den Grave van
' Hoogftraren aan de Cftpittelen.îî'^f'î ic

;. . Confirmatie.van t de ^prmlegiea cn
. rechten der Capittelen. >löï.a;) ûf-li s-îi
16 ... Eed gedaan by Borgeraeefters en
Raad der Stad Utreciït fian *len ^eyfer,

Î. ί - 4*

iï ; . . Eed gedaan by Borgerme^eà en
•Raad van Rheenen aan den Keyfer.

1.

23 Γ . . Eed gedaan by Borgermeerteren
en Raad der StadWylt^aan Keyfer Karei.

1. Z3

ie . . . Procuratie van Biffèhöp Henrick
ora approbatie by deûf aus te verfoeken
op de tranflatie van dc teroporaiiteyt.

* . J l lï^ , I, ' 14

Ifip,

XI Januar. Procuratie van 'de vyf Capitte-
Jen t'Utrecht om approbatie van den Paus
^e verfoecken op de Traullatie van de
Temporaliteyt. I. ^s

19 April. Placaat tot interpretatie van fekcr
Placaat opde Ticfideft, 11. 444

ioAugufl. Approbatie van den Paus op de
Tranflatie vaoiie TemjMMaliteyt. 1. z6

" ■ Γ,·· .

i. . Ordonnantie op het faiaris van de
Advocaten en Procureurs. il. loyz
a3Ma3Tt. Ordonnantie van Keyfer Karei,
of eerfte Inftruftie voor deö Raad Pro-
vindMl's Hoofs van Utrecht.
; . . Ordonnantie op de manier van proce-
' deercn ten platten lande.' JJ. 1176.
3T . . , Commiflie van Keyfer Karei op
den Prxfident van den Hove, Cafpar
Levynfie van Hooglande. 11. 959
α April. Eed voorde Raden 's Hoofs van
Utrecht. 11. 1038

3 . . . Oâroy, waar by aan die van Hou-
ten en 't Goy Schepenrecht vergunt
word. 11. 1187

a6 . . . Brief yan liarel, Hertog van Gel-
der, aangaande het maken van werken
aan den dyck in de Marifche. 11. 96
May. Placaat tegen de Iceggangers, be-
dclaars, rabauAven &c. ' I. 691

a . . . Oxitroy , waar by aait die van
Maarflevecn Schepenrecht vergunt word.
. , g II iJtS8.

9 . . . Odrey, als voQrcn> voor die yan
den Ouden lUkyOt ea van de Buurfchap
van Heycqp. , ^ U. .ti88

, . . Oâroy , als vooren , roor die van
Vcldhuylcn, Meern , Reyerskop,, &c.

y. ,jti9o

ao . . . Accoord aangaand^ deo fchopw-
dag van den Veldendyck. .11, 54

4 Juay. Oâx&y , waar by tan die van
Ouden Nieuw Cameryck,endenHou-
dytk , Schcpfinrecht vagwnt word.

11. 1190

3 . . . Odroy, als vooren, voor die van
Willigen Langerack. 11. j 191

j6 Auguit, Oélroy, als vooren , voor die
van het tuydeynd van Portengen, Nye-

cop&c. IJ. II91

jNovcmb. Commiflie provifioneel van het
Dyckgratffchap vanden Lcckendyk voor
Etcrt Zoudcnbafch. 11. mo

a3Decemb. Placaat, dat, die onder den
Leckendyck bchooren , als dc kloek
41aat,tcn dyk raoct^n komen. 11. 1109

,7Januar, Placaat, dat die onder den Lcc-
kçûdyck bchooren , als de kloek flaat.
ten dyck moeten komen. 11, 1x09
19 April. Schouwbricf', van de lïhouwe
van den Vehdyck. " ji. sf
h . Procuratie van den Wâtergraaf van
Byleveld, op ecnen Tatenck Vaftcrt, ora
"waartman van tynen 't wege te xyn,
v«n dc Waterichaps fluyfen ontrent Am-

^ ftwdara. »«♦115» 154

3M»y. Uytfpraak aangaande het verdiepen
, van den Ouden Rhyn. ' 11." 146
ao . . . Ordonnantie op de fchouwc van
" de V<d»t, Nieuwe <5τί1ΐ. Vaartfen en
^ Cïommcü Rbyn, ' - - " ^ II 193

■η r

EERSTE REGISTER

'Ί

I

■'I

10 EERSTE REGISTER

de praftijqnen van de huyslieden. I. 678

26 Auguft. Placaat, waar by verbooden
word de Roomfche Religie meer tc ge-
bruyken. 1. 3ïo

18 Septemb. Ordonnantie op de fchouwe
van den Ouden Rhijn, ot Leydfe Vaart.

11. 252

27 Novemb. Refolutie , dat de Staten hare
jchulden in de Stad fullen mogen execu-
teeren. II. izrj

. . . Placaat, waar by het Placaat van den
15 Novemb. XJ79 gemodereert word.

1· 537

2 Decemb, Placaat tegen het fchenden eti
afhouwen van boomen. 1. 7ri

5 . . . Ordonnantie op het ftuck van de
jacht. 11. 387

23 . . . Placaat, dat Haar Ed. Mog. de
obligatien ten haren lallen , mogen naa-
iten^ren pnjfe , waar voor deielve ver-

kogt zijn.

1582.

Januar. Ontflaging van den eed,waardoor
de ingefetenen van den Lande van U-
treciit aan den Koning van Spagne ver-
bonden mogten fijn geweeft- 1- 80
13 Fcbruar. Refolutie, dat de Stateniwe
fchulden in de Stad zullen mogen execu-
teuren. '11. 12IÇ
15 . . . Ordonnantie jegens diegrootefau-
ten en abuyfen van de Schouten en Ge^
rechten ten platten lande. II, 468
28 . . . Inftruâie voor den Colleâieur van
den impoft op den turf. 11. 828
7 Maart. Ordonnantie op de uytfetting en
colledatie van de Staten penningen en
ongelden. II, 470
23 Maart. Remonftrantie van de acht bor-
ger-hopluyden , aangaande de caftatie
van den Éerften Staat, en de Refolutie
van den Raad daar op. 1. «82

4 April. Uytfpraak van den Land-Raad,
waar by het Eerfte Lit van Staat tot een
fcker getal gebragt word. I. 184

., . Approbatie van den Raad der Sta4
Utrecht op de voorfz uytfpraak. 1. 185
. . . Elucidatie van den Land-Raad op het
3 en 5 art. van de voorfz uytfpraack.

1. i8y

5 . . . Approbatie van de Ridderfchap op
dc uytfpraack van den Land-Raad,

1. i8j

6 .. Nominatie van tien perfoonen tot
den Eerften Staat. 1.

Placaat, waarby de vijfde pen-12 July. Publicatie rakende het overleveren

^7

ning van het fuyver inkoomen van de
Tienden geheven word. II. 623

12 Auguft. Handeling tuiTchen de Staten
Generaal, en den Hertog van Anjou.

1.

4 0aob. Eed voor de Radeu 's Hoofs van
Utrecht. II. 1038

6 . . . Placaat, tegen de monopolie van
graanen. 1. 580

28 . . . Placaat nopens den impoft op de
turf. 11. 827

2Ó Novemb. Placaat, waar by een dubbelt
oudfchildgeld opgellelt word .11, 548

30 Decemb. Articulen nopens de vooriz
handeling gefloten. 1. 69

if8i.

13 Januar, Articulen voor den Land-Raad,
insieftelt by de Geünieerde Provinciën

b 73

31 ; . . Refolutie, dat de Advocaten en
Procureurs den anderen niet fullen mo
gen injurieeren. 11. ιοηη

. April. Oâroy , waar by die van den
Ouden Rhijn en van de buurfchap van
Heycop , Schepenrecht vergunt word.

II. 1189

26 . . . Placaat, waar by het Placaat van
den 15 Novemb. 1579gemodejeert word.

1· 537

26 Julii. Placaat van de Staten Generaal,
vi'aar by den Koning van Spagne ver-
klaart word vervallen van de heerfchap-
py der Nederlanden. 1. 75

. . , Eed by de Staten van Utrecht gearre-
fteert na de affweering van den Koning
vau Spagne. l. 80

29 . . . Placaat tegen de abuyfen en qua-

I

p:'

t

m

VAM 'Τ STATEN PLACAATBOEK.

Λ

eerste register

ning van het fuyver inkoomen van de
Tienden geheven word. 11. 625:

r7July. Ordonnantie van dcgenerale mid-
delen op de zyde lakenen. 11. 86t
2oJuly. Placaat van niet te jagen na Jaco-
bi in drie maanden. 11. 420
i2Auguil. Placaat tegen het vervoeren en
raotiopolien van graanen. I. 586

lf97'

4 Februar. Indruilie , waar na de veertig-
fte penning ial worden verpacht. II, 604,
9 . . . Placaat van niet te jagen tulichen
Lichtmis en Jacobi. II. 419

13 . . . Ordonnantie tegen den uytvoer
van de paarden fonder de licent te heb-
ben betaalt. 1. 637
15 . . . Placaat tegen de abu'yfen en quade
feyten van de huyslieden. 1. 680
15 Maarc. Refolutie , van den impoli van
2 2lluyvcrs op yder ton bier, by de tap-
pers ten platten lande te betalen.

11. 65-1

9 April. Placaat tegen het afhouwen; van
Meyboomen. 1· T'S

17 May. Ampliatie op de Ordonnantie te-
gen de exceilive licentie van de pleyters.

II. 117Γ

23 July. Placaat, waar by aan de foete-
laars vryheyd van tollen , paflagiegeld,
&:c. word toegeftaan. 1. 532

18 . . . Appoiniftement rakende de-ver-
teeringen in de gyfellcamer van den Ho-
ve. 11. I loj

18 AuguÜ. Placaat tegen het vervoeren en
monopolie van graanen. 1. 58Ô

10 Septemb. Poinöen, daar na den Com-
miiTaris van de kleyne rolle hem ial rc-
guleeren. 11. 1161

17 Decémb. Inflrument, of formuliervaa
legitimatie per refcriptum principis.l.443,

ij-pS.

3 Januar. Ordonnantie op den impoil van
de brandewyn. 11. 71a

19 . . . Placaat, rakende de lolîîngé van
renten , uytgangen , en oudeygens.

1. 490

31 . Ü Placaat van niet te jagen tuiTchen
Lichtmis en Jacobi. 11. 419

i4Febr. Placaat rakende,het modderén in
dc Vecht. 11. 220

17 . . . Placaat, waar by verboden word
eenige Tiend-maaltyden aan te rechten.

11. 445

19 May. Ordonnantie op het bruggeld te
Jutphaas. 11. 371

20 . . . Placaat tegen de frauden van den
impoil op alle verkogte en vermangelde
paarden. ' lil·'· 776

. . . Ordonnantie, rakende het falaris van
dc Advocaten en Procureurs. 11. hojS
28 . . . Ordonnantie'op de fchouwe van
de Vecht, Nieuwe Grifte , Vaartfen en
Grommen Rhyn. 11. 200