aldernouwkeurigste

VERHANDELINGE

DER

VAN HET O V D

TESTAMENT

^ Even als de zelve in het H. Sehrift bevonden worden met nutte
en wyd-Ioopige Aenmerkingen, verrykt ende opgeluyftert door
"Verre over de hondert uytrauntende Print-verbeldingen zeer
konftiglyk in't Koper gefneden ^ door

JOANNES, PHILIPPUS EN THEODORUS GALLÉE.

|Bibliotheca|

I Coaventus 1
IVJoerdensis

T^A Ν Τ W Ε R Ρ Ε Ν ,

h CORNELIUS MARTINÜS SPANOGHE , Boek^drukker eii Verkooper
op de Suyker-ruye achter het Smd-huys 1784»

inlydinge tot de geschiedenissen

VA Ν Ή Ε τ OUD TESTAMENT.

Η Et Η. Schrift is van zoo groote weerde en agting &oor geheel de Kerk, haere woorden zyn zoo door-
dringende en kragtig, haere gfond-regels zoo heylig en voordeelig, dat men reden heeft van te hopen.
dat de ^Idcrnouwkeuriëft^ /^er/ianrfe/mgedaer van, de gene men hier aen't Publiek voorftelt, met genoegen
zal aengenornen worden van alle die genegen zyn tot het lezen der heylige Boeken. Ieder weet, dat dit
goddelyk Woord is den regel van alle Chriftenen, het gene hun doet kennen den wille Gods, hun verze-
kert y an fyne beloften, 'twelk is hun ligt op deze wereld, en hun eens zal oordeelen in de andere. Hcl
is in deze Wet des Heere, dat de Heyligen gevonden hebben de middels om zig heylig te maeken; eenc
Wet zoo fchoon , zoo zeker, zoo regtzinnig, dat alle Geloovige haer moeten volgen als een volmaekt voor-
beeld in het welk fy können vinden de inwendige zalving die hun geheelyk aftrekt van de fchepfelen, en
ontdekken den weg die leyd langs de wegen der volmaektheyd. Alle foorten van perfoonen können humie
Pligten leeren kennen doo'r de overtreiFende voorbeelden hier aengewezen.: Die van hoogen ftaet zyn, zien
hier, dat de waere edelmoediglieyd beftaet in de deugd; dat de rykdommen niet als veragtmg weerdig zyri,
en dat de ootmoedighevd is de deugd van alle Chriftenen. Het is in dezen Goddelyken Boek dat de Maeg-
den en WeduWen können leeren heyliglvk te leven tuflchen de verargerniffen der_eeuwen, arra van pft
te zyn tuffchen de rykdommen, boetveerdig in het midden der welluften , ootmoedig zelfs daer de trotsheyd
en wereldfche ydelheyd word geplogen. Daer en is geenen ftaet wiens pligten in dezen Boek niet te vmdea
en zyn. De Koningen en Princen vinden hier de regels vsn hun gedrag en beftieringe; hy leert hun de plig-
ten wegens Godt en hunne onderdaenen; en aen de onderdaenen, wat fy verfchuldigt zyn aen hunne üo-,

4 INLTD INGE TOT DE GESCHIEDENISSEN

niitgen. De Magiftraeten en alle die in gezag zyn, vinden hier, in de Wetten die Moyfes gaf ten opzigte
der vonniflen en der perfoonen die-ze ftryken, eene uytftekende wysheyd, die altyd geweeft Is en nog he-
dendaegs is tot verwondering van de alderdiepzinnigfte Regters, die daer iiyt onvergelykelyk meer ligt
trekken als iiyt eenigen anderen Boek; fy vinden'er uytrauntende grondregels om de zwakke te befcher-
iiien tegen hunne verdrukkers, en om noyt voor oogen te hebben als het gene fy verpligt zyn aen Godt
en aen de Regtveerdigheyd. Die de welke van eenig gezag zyn oft eene aenzienelyke plaets moeten be-
kleeden in de Kerk, leeren hier, met wat voorzigtigheyd en voorzorg iy moeten treden in die ampten en
weerdigheden; met wat eene waekzaemheyd en zuyverheyd fy deze'moeten bedienen; hoe heyliglyk fy
zig moeten gedraegen, om te vermeyden al het gene kan kwetièn, niet alleenelyk de confcientie, maer
zelfs de agting van eenen Dienaer Gods. De eenzaeme vinden hier, hunne pligt van zig te verwyderen van
den handel der wereld, en zig te heyligen in hun vertrek door het gebed, door het vaften, en de iludie
van het H. Schrift. De getrouwde perfoonen zullen hier vinden de wyze om hunne kinders chriftelyk op-
te-voedeh; de middels om den vrede te bewaeren in hunne familie, om veerdiglyk te voorkomen de on-
luften die de zelve zoude können ontruften, op dat fy onder hun behouden eene wederzydfche vertroof-
ting,en hun hert aen malkanderen openen ; en om hun zorgvuldiglyk te vermeyden van al het gene zoude
können ftooren de rufte en zoetigheyd van het gezelfchap. Al het gene betreft de pligten van den eenen
vriend tot den anderen; en in't algemeyn het gene de menfchen verfchuldigt zyn aen alle menfchen, 'tzy
vremdelingen of zelfs vyanden , vind men op eene goddelyke wyze aengeteekent in dien Boek. Het is al-
daer dat ons Geloof verfterkt word tegen de doolingen, onze hope opgewekt door de getrouwigheyd der
beloften, en onze liefde ontfteken door de weldaeden , in-dier voege dat die zig met eenen opregten geeft
zal oefFenen in de ftudie van dezen grooten Boek, zal leeren al het gene hy noodig heeft te weten, by-
zoo verre hy zig daer in oeftent met ootmoedigheyd, met geloof, en liefde; want het is de ootmoedig-
heyd die hem opent, het geloof het gene daer in leeft, en het is de liefde die leert. In de lof-reden die
de H. Schriftuer doet van verfcheyde perfoonen uytmuntende door hiinne godsdienftigheyd , geeft fy ons

rAl·! hjët ovo' testament. I

aeer belcwaeme en krao-tige exempels om om in-te-boezemen de liefde tot de deugd; zoodaniglyk dat de
alderongevoelykile en onveribhilligfte Lezers daer door moeten beweegt worden. Wy moeten dan eene
geheel bezondere aninge hebben voor de H. Schriftuer, welke behelft de waerheden Gods, en ten uyter-
ften fchrikkelyk is^'aen den duyvel, om dat daer in begrepen is het vonnis het gene hem veroordeelt.
Hierom is'er niets voordeeliger aen de Chriitenen als Gods woorden zig wel in de memorie te printen
door het profytig lezen en overdenken van de zelve; waer in fy vinden het voedzel van hunne ziel eti
de regels van hun gedrag, volgende het gene zegt den Koninglyken Propheet in fynen ii8 Pfalm , het
105 t. woord f Hicrc , is &zn lamp voor mynz voeten : en een ligt voor myne paden.

Seftelt, en dit gevoelen heeft eyndelyk de overhand ge-
houden.

f^· me hf.eft dt TVit gefjtnvtn ?

Moyfes heeft de Wet gefchreven in vyf boeken, die
den Boek der Schepping', des Uytgangs, der Levie-
ten, der Getallen, en Dtutennomium. Al de wereld komt
hier in over-een, dat dit werk in zig beg'rypt de Wetten
die Moyfes had voorgefchreven aen de Ifraslieten , waerora
hem Philo den naem gaf van eerften Wet-gever van TTraël,
^at is te zeggen, ciat hy geweefl is den verkondiger van
öe Wet Gods die door fynen mond fprak, eu den uyt-

verhandelinge der geschiedenissen

VA Ν Η Ε τ ο υ D τ Ε S τ Α Μ Ε Ν τ
'tBoek der Scheppinge.

Dit Boek word in't Grieks Genesis genoemt^ dat is, Boek des Oorfprongs , om dat het ons befchryft den oor-
fprong van Hemel en uier de. Bet behelfi in βο Hoofd-flukken eene gefchledenijfe van 2369 jaeren, van het
beginfels des werelds af, tot aen de dood van den Patriarch Jofeph. De voornaemfte punten van dit Boek
zynf de Schepping', den Zond-vloed', den roep van Abraham; en de levens van de HH. Patriarchen tot
Joßpli toe. Het geeft ons een overtreffelyk denkbeeld van de grootheden Gods, van fyne magt en wysheyd j
'van fyne vèrvaerelyke regtveerdigheyd, van fyne P^aderlyke zorge voor fyne kinderen, &c.

urr HET L, JL, JIL EN ΙΓ. Η O O F D - S Τ U K.

Dc Schepping van Hand en Aerde, en van den Menfch.

Eva baert twee -Zonen, Caïn en

Ν het begin fchiep Godt Hemel en Aerde. De aerde was in den eerften heel overdekt met water ,
en de wateren waeren omringelt met duyfterniiTen Godt zeyde : Dat'er ligt worde, en't ligt

CU uc waLcreiJ wacicu uiiuiijuciu iiici. uuyiLcriJiiicn vjuui . j^ax. vx ji^L wwiucj cn L iigE

wierd'er. Hy fcheydde het ligt van de duyfterniiTen , en't ligt noemde hy Dag, en de duyfternii^

___ fen noemde hy Nagt. Dit was in d.en eerften dag. Op den tweeden dag fchiep Godt het Firmament,

'twelk hy Hemd noemde. Op den derden dag vergaderde Godt het Water, 'twelk de aerde overdekte.

^^S-HANDELINGE DE GESCHIEDENrSSEN &c. 7

QP eene plaets; en die vergaederinge der wateren noemde hy Zee. Daer naer gebood hy, dat dé aerde
Äoude voort-brengen alderlye Kruyd en Boomen , die hun zaed in zig zouden bezitten, om uyt de aerde
yoort te fpruyten : en't gebeurde zoo. Op den vierden dag maekte Godt de Zonne, om de äerde te ver-
legten, en den dag, de maenden , en jaeren te onderfcheyden. Op den vyfden dag fchiep Godt de Viffchea
Vogelen, en hy zegende hun, zeggende: Weeft vrugtbaer en word'vermenigvuldigt. Op den zefdeu
'^ag fchiep Godt alle llag van Gedierten, om de aerde te vervullen. Daer naer zeyde hy; Laet ons den
^ienlch naer ons beeld en gelykeniflè maeken , en dat hy de heerfchappye hebbe over de ViiTchen der Zee,
de A^ogelen des Hemels, over de Beeften, en den gelieelen Aerdbodem. Godt fchiep den Menfch aldus:
"y maekte fyn lighaem. van het flyk der aerde, en blies in fyn aengezigt eenen levenden geeft, en aldus
"^^erd den menfch levende en bezielt. Naer fyne fcheppinge ftelde Godt hem in 't Aerdfch Paradys. Dit
^iis eenen Luft hof, die alle llag van Boomen had, die zeer uytmuntende vrugten droegen. Godt ftelde
in dezen Hof, op dat hy hem zoude behouden en bewaeren. Dan zeyde Godt: Het is niet wel, dat
^en Menfch alleen zy; laet ons hem eene hulpe maeken, die hem gelyke. Overzulkx dede Godt Adam
eenen diepen ilaep.vallen, en wanneer hy in llaep was, nam Godt eene van fyne ribben, waer van hy
«e Vrouwe maekte, en hy bragt-ze tot Adam. Als dan zeyde Adam : Dit is het gebeente van myn ge-
beente , en vleefch van myn vleefch: daerom zal iemand Vader en Moeder veriaeten, en by fyne Vrou-
blyven, en die twee zullen maer een vleefch zyn. Godt gaf hun ook fynen zegen, zeggende : Weeft
^i'Wgtbaer, vermenigvuldigt, vervult de aerde, en hebt heerfchappye over alle beeften. Aldus zyn in zes
«agen tyds den Hemel en de Aerde voltrokken met alle hun gieraed. Op den zevenften dag heeft Godt
geruft, en daerom heeft hy ook den zevenften dag gezegent en geheyligt.

Godt den menfch geftelt hebbende in het Paradys, wilde hem gelegentheyd geven om fyne getrouwig-
heyd te betponen aén fynen Schepper, en hem overtuygen dat hy verbonden was aen lynen Heer te
gehoorzaemen. Hierom gaf hy hem een gebod, het gene in fyn zeiven regtveerdig en gemakkelyk was
om te volbrengen. In't midden van dien Luft-hof was eenen Boom, genoemt den Boom des Levens, en
eenen anderen, genoemt den Boom der kennifle van goed en kwaed. Godt zeyde tot Adam: Eet vry

^rogt heeft in zes dagen , en den zeventien geruft heeft, dat J, Dry, i. Het gebod van Godt als fouverynen Rechter

s te Zeggen, ciat liet voltrekken van vericheyde dingen, der wereld. 2. De volbrenging van dit gebod 3. Het gene

getrokken waeren van de eerite ftoffe gelchaepen op de Schriftuer zegt, dat Godt zag, dat al het gene hy^ge-

ƒiien ftond jduerde zes dagen, en dat Godt den zevenften inaekt had , goed was ^ ■

^ö ophiel van nieuwe dingen te maeken. / iJ ■"er voornamentlyk uyt dit alles te heren?

V, Kan Godt nidiup eenen ooginhUk.de wereld maeken 1 Dat den eeriten Artikel νun ons Geloof beveftigt is

J^e , hadhy gewilt, en men mag zeggen , dat hy het door dit eerfte Kapittel van den Eoek der Schepping,

gewilt en gedaen heeft , mit§ hy geheel de eerfte ftoffe in y. Wat dide Godt op den eerflen dag?

eenen oogenblik gelchaepen heeft ; en alzoo können ver- Hy fchiep Hemel en Aerde ,· maer de Aerde en den

^aen worden de woorden van den Ecclefiafiicus c. i. f. Hemel met de wateren waeren nog eenen verwarden hoop

iieft in dt eewwigheyd ^ heeft alles te gdyk gijchaïpen ^ verfionden in den grouwel der duylternilfen ; den Geelt

«iwaerRabanus door het woord ^//fi veritaet de ftoffe van Gods nogtans wierd gedraegen op de waters, om-ze het

dingen , die gefchaepen is geweeft van in \ begin'; om leven te geven door fyn godiielyke vrugtbaerheyd, en daer-

welke reden den Π. Auguftinus ook zegt, dat Godt heeft - van alle fchepfels voörts-te-berngen. Gevolgentlyk gebood

s^Ichaepen alle dingen in eenen dag: nogtans de Schriftuer hy , dat het licht zou worden , en het affcheydeiide van de

Zegt het niet in den J3oek der Schepping i -Men moet duyiternilfen, deed-ze malkandercn opvolgen. Hy gaf aen

^n zeggen om deze verfcheyde gevoelens te doen over- het eerfte den naem van dag, en aen de duyfterniÜe den

' ^enen ftond lieeft gefchaepen de naem van nacht : en van deze byde wierd den eerften na-

"Qtte van alle dingen , waer uyt .hy gevolgentlyk hee'ft ge-

alle deze oiiderlclisy Je lighaemen die ZJ") sierfel van grypt in zig den nagt met.

■1= "ereld. Alfwanneer de Schtiftner ons gewygt > dat de Îš Wa, 'f «eik hy Hemel noem-

"«dd gemaekt is in zes dagen , zoo heeft üoJt ons willen .i. Hy maekte het Mmame^ â€ž

dekejhgeïin Hem gednetende de .eheele .. ^ -ed^t ^^Ïle

rB S.HANDELTNGE VAN DE GESCHIEDENISSEN

van alle het geboomte des Luil-hofs: maer van den Boom der kenniflè van goed en kwaed en zuit gy
niet eten: Want óp wat dag dac gy daer van zult eten, zult gy de dood zekerlyk fterven, dat is, gy
zult fterffelyk worden, en onderworpen zyn aen de dood- Adam en Eva hebben eenigen tyd dit gebod
onderhouden, etende van alle de vrugten die het hun beliefde, zoo dat ly als Engelen waeren op der
aerde; zynde als ovsrftroomt van alle ilag van geeftelyke weliuften, ver9iert met alderlye deugden, en
vry van alle wederfpannigheyd en ongeregelde begeerte des vleeich. Dog den duyvel, die reeds gevallen
was door fyne hooveerdye, afgunftig zynde over het geluk van den menfch, .nam voor, hem te gaen
bekoren en te doen vallen, en te faemen met hem in den grond te verderven alle de menfchen, die van
hem zouden voortkomen. Hy nam aen de gedaente van eene Slange, het fchalkfte van alle de dieren
der aerde: en kamende by de Vrouwe, zeyde de Slang tot haer: Waerom heeft Godt u geboden, dat gy
niet en zoud eten van de vrugt van alle de boomen «des Paradys? (Het was den duyvel die hier fprak ;
maer de A^rouw en had daer van geen agterdenken, meynende miflchien, dat zoo een aerdig dier van
natnere wege ook mogelyk konde fpreken)Eva in plaets van te verwerpen deze vergiftige ftemme, en
zelfs, om aen Godt te betoonen haere getrouwigheyd, daer niet naer te luyfteren, gaf voor antwoord :
"Van het boom-gewas des Luft4iofs mogen wy eten; maer van de vrugt des booms, die in 't midden des
Luft-hofs ftaet, heeft Godt ons verboden te eten, oft die aen te raeken, op dat wy mogelyk niet en
fterven. De Slang zeyde tot de Vrouwe ; Gy en zult zekerlyk niet fterven; maer Godt weet, dat zoo
liaeft gy daer van zult eten, uwe oogen zullen open gaen, en dat gy als Goden zult wezen, kennende

r^ Ν Η Β τ ο υ D τ Ε S TA Μ Ε -Ν τ. f

goed en Waed. Be Vrouw diende, dat het boom-gewas tot het eten goed was en liefTelyk in ^^«gen.
en gelvk als niet wel te vrlde^^^^^ haer verboden was te eten van- de edele vrugt, aen deSlange

geloof geveLfe hrf 1 verfto^de vrugt te plukken en te eten. Maer akoo haer de vrugt wel Imaek e
en fy al nog geenfÄ ^ fy gegnen by Adatn , op dat hy ook zoude P-ej^n v^ d .

Ibaekelvke vrugt. Sv heeft hem daer toe beweegt door eenige zoete woorden, en Adam zig l^etende ge
zeggen; beeft L de vrugt genomen en geëten. Als dan gingen hunne oogen open; en fv gewaer wor-
dende dat-ze naekt waeren , ?logten vyge-bladeren te faemen , en maekten z.g daer voorfchooten van. Dog
hoorende het gedru^s van Godt, die ten tyde van de naer-middagiche koelte m den Hof kwam gegaen,
verbergden zig Adam en fvne Vrouwe voor Gods aenzigt in't midden van het geboomte van den Luft-
liof. Sv waeren befchaemt over hunne naektheyd , het. gene fy te vooren met en bemerkten m hunne
onnoozelheyd, om dat het lighaem volkomentlyk onderworpen was aen den geeft, en fy vry ™ren va«
«11e oneerbaere gevoelens, uvt de welke de fchaemte voortskomt. M..er Godt nep tot Adam (als men-
ichelyker wvze hem zoekende) en zeyde : Adam, waer zyt gy ? Adam antwoordde; Hoorende uw geluyt
door den Luft-hof, wierd ik bevreeft, om dat ik naekt was, en daerom heb ik my verborgen. Waer op
öen Heere zeyde: Waer uyt hebt gy geweten, dat gy naekt waert, 'ten zy om dat gy geëten hebt van
den boom , van welken ik u had verboden te eten. Adam zeyde : De Vrouw, die gy my hebt gege-
tot geWchap, heeft my daer van gegeven , en ik heb'er van geëten. Den Heere zeyde^tot de
Vrouwe fwaerom hebt gy dit gedaen? Sy antwoordde: De Slang heeft my bedrogen ·, en zoo heb ik'et

Latraenen onder Innocendus III, en is niet ftrydig aen dit
Sevoelen , alwaer gemelt word, dat Godt in den beginne
^an den tyd uyt niet heeft geichaepen beyde de fchepfels,
zoo geelielyke alslighaemelyke, de Engelen en de menlchen.

^· In Wilt ßadc Wierde,ι dt Engelen gefchaapen ?

Ια eenen volmaekten ftaet, en Godt had hun gegeven
fyne kennis en liefde

^. VoUierchn fy in deien fiaet ?

A. Neen y want een deel fcheydde zig van Godt door
«e hooveerdigheyd , eii die wederlpannige geeften nu duy-
vels geworden , wierden geworpen door een regtveerdig

oordeel Gods in de helle, zonder eenige hope van oyt ^„...^.v^^u ..cuu^-u

om vervallen waeren ; zyn in het begin der we-

h^dS^-rh^i'l^S val onbuygzaem bleef en

f. Wie bekliidde. dt placts die de afvallige. Engden y£r-
'orfn hadden ?

gèdeylt te worden in de lighaemen ; fommige uyt den
Weiten V hielden , dat de zielen doorgingen van den vader
tot de kinders; indiervoege dat in de menfchen zoo wel
als in de beeften , de ziele voortsgebragt wiei'd door, eene
andere ( het gene genoemt word ex traduce, door over-
brenging )■ gelyk het een lighaem door een ander. Eyn-
de]yk de laefte hebben gezeyd , dat Godt alle dagen zielen
fchiép om-ze te ftorte.a in de lighaemen in dien zeiven
ftond .dat fy wezen kregen ; aen dit laefte gevoelen houd
zig de Kerk : alzoo zeg ik, dat Godt fchiep de redelyke
ziel van den eerüen menfch; dat is te zeggen , dat hy-ze
trok uyt den niet om-ze te vereenigen met het menfchelyk
lighaem , en dat hy zoo fchept alle zielen om het lighaem
levendig te maeken zoo haeft het gedaente heeft, 't Is het
gevoelen der Gods-geleerde , welk'over-een-komt met het
H. Schrift en de H. Vaders, en ds Kerk heef: het zoo
vaftgeftelt in haer vergaederingen.

y. Waer flelde Godc Adam naer dat hy hem gefchaepen had ?

A. In eenen wellnftigeii hof die hy van in het begin be-
reyd had , en welken de Schriftuer noemt het Xuli-paradys,
en volgens het Hebreeuws , den hof van Edcm, aen dOoil-
zyde : aldaer wierd de eerfte vrouwe gemaekt.

V. Waer van maekte Godt de eerße Frouwe ?

4, Adam in flaep zynde in het Paradys ^ nnra Godt een

ΙΟ rERHANDELINGE' rAN J)E QBSCHIEDENISSEN

van geè'ten. Dan zeyde Godt tot de Slange: om dat gy zulkx hebt gedaen, zoo zult sy vervloekt zvfi
boven alle de tamme dieren der aerde; op uwen buyk zult gy kruypen , en gy zult aerde eten zoo W
gy zult leven. Dog anders word den duyvel geftratt, als d'oorzaek zynde van dit kwaed te^L wiea
Godt heeft uytgefproken deze vervloekinge ; Dewyl gy de Vrouwe hebt bedrogen en verlevd it yal
een vyandfchap maeken tuflchen u en de Vrouwe, ( £>e HH. baders verfiaen door deze Vrouwe de Η
Maegd Maria, die door haere Maegdelyke ^rugt Jefus Ckrijius, den kop van den duvvel vervhm» ^

tuflchen uw gebroedzei en haere Ipruyt. Deze zal u den kop verpletten en gy zult op haeJen hiel uvt
zyn. Godt zeyde ook tot de Vrouwe: Uwe fmerten zal ik vermenigvuldigef, pyne St σ^ uwe
kinderen baeren; gy zult ftaen onder uwen man, en hy zal over u heerfchen. En fchoon dit laäe οοί
zoude geweeft hebben in den ftaet van onnoozelheyd , dit en had niet ge>reeft teoen haeren dant Λ
met tegenftryd, gelyk het nu dikwils gefchied. Voorders Godt zevde tot Adam : Om dat Iv uwe VroT
we hebt gehoor gegeven, en geëten yan den boom , wiens vrugt ik u had verboden, zS het aerdrvk
Qm uwen t'wil vervloekt zyn : ook zal het u doornen en diftelen voortbrengen : in't zweet uws aenfchvns
^ult gy uw brood bekomen, tot dat gy verandert in aerde, waer uyt gy gefproten zyt · wantTv 7vt
ilof, en tot ftof zult gy wederkeeTen. Godt gaf hun kleederen van beeftlvllen, tot teeke^^
dood hadden verdient: en zeyde fpots-gewys : Ziet, Adam is ons gelyk geworden, wetende poed en
kwaed. Nu mögt het gebeuren, dat hy fyne hand zoude uytfteken, en nemen, en eten vaTde v^uJ^an
den Boom des Levens, om alzoo altyd te blyven leven. Godt deA Heer heeft hem dan gedreven uyt he"

van fyne ribben waer van hy maekte de gerfle Vrouwe ,
welke hy gaf aen Adam t«t hulp , van de zelve natuqv als
de fyne, op dat hy-ze zou beminnen als een deel van zig
2elf; en in dezer voege was 't, dat Godt inlielde bet Hou-
welyk. Adam en fyne vrouw waeren naekt zpnder hier
over befchaeitit te zyn , om dat fy vo,or hunn§ zonde zonder
^rg waeren, en niets ongeregelt in zig hadden. De vrouw
wierd genoemt JJl/ia , van Ifch, Hebreeuwfch woord , het
gene het zelve beteekent als f^irago van yir in het Latyn ,

f^. fVilke. CS 4t foikom^ volmaekckejd van dan menfch ?

Α Deze , gefchaepen tc zyn nae het be^ld van Godt en
in de gratie ; dat is, te hebbeji eene geeitelyke ziel, be-
kwaein pm hem te kenqen en te beminnen , welke dq twee
wytnemenfte werkingen van alle redelyke fchepfels zyn ,· ge-
merkt fy uytmaeken geheel het l#ven en geluk van Godt,
die aen zig zelf fyn eygen geUik en giorie is, hi^'r iq , dat
liy zig kent en eeywelyk bemint,

Hoi was het aerdfch Paradjs,' alwaer Godt Adam ^ddt,
«« fchiep fyii vrouw,

A. Het was eene welluftige plaets die. Ggdt zelf had
Ipeplant met alle fportpa van boomen die vnigten droegen
aengepaem voor den fmaek en voor het geizige: uyt deze
plaets vloeyde eene Riviere om te befproeyen het Paradys,
die van daer verdeylt wierd in vier andere, welkers eerite ge-
memt wierd Phifon ; de tweede , G^hon ; de derde, ïygris;
^n de vierde, Euphrates, lp die^ pUets van weUuiten gaf
Adam den iiaem aen alle de dieren, en ^e eerllf vroiiwe
\ar;erii daei· gemaekt en gevolgentlyk gegeven gen Adam,
die gelukkig met haer leefde in dezen hof.

tvat gebood Qodc aen Adam en fynt vrouw in het aerdfch

parudyi ?

A. Hy gebood h^tt deze plaets te bewerken (Iict gepe
fy zonder aerbeyd zouden gedaen hebben ) en te béwaeren
yopr hun ze|f, zig weerdig maekende door eene potmoe-
^ige pnder^agnigheyd vap daer akyd te blyven : hy liet
hvin toe te eten van alle de Vrugten der zelve , maer v^r-
iïOöd hun zeer uytdrukkelyk van aen te ra eken de vrugt
Tm eeneii boom die ftond in het midden van deaen hotl

iiof wierif de{e/i ÃŸewemi ?

ït

ΡΆΝ HET OUD TESTAMENT.

ftelL^hy^^oo bouwen, uyt de welke hy was gefproten ; en naer dat hy hem had uytgedreven r

vens te bewa^ I^aradys Gherubienen met vlammende zweerden, om den weg tot den Boom des Le-
die leven F Vrouwe den naem van Eva, om dat fy was de Moeder van alle

den, die f beerde haeren eerften Zone , die fy Caïa noemde. Daer naer baarde fy eenen twee-
van'meniJ Abel. Van haere Dogters en word in het H. Schrift niet gefproken, gelyk ook niet

en Eva o^d ^^^ Zonen, die fy zeer waerfchynelyk gehad heeft, behalven van Seth. Adam

'hun had hunne kinderen in alles wat ter zaligheyd noodig was: en onder andere, hoe Godt

den Over j geilek in het Paradys in eenen zeer gelukkigen ftaet, daer fy de overhand had-

verweze'^ zaeken , en hoe fy om hunne ongehoorzaemheyd daer uyt waeren gebannen, en ter dood
die hun ^^^ d^t % Godt getrouwelyk zouden gehoorzaemen e« hem grondhertig dienen ,

Caïn tot^H^^"^^'^^ ^^^ ontfangen. Adam , inziende den aerd en genegentheyd van lyne kinderen, fchikte
f^Stvi /· Land-bouwerye, en Abel tot het hoeden der Schaepen. Z>qe/i was om fyn levendig geloov^
X)g he^-r a^ngenaem aen Godt j zegt den Apoftel; maer de werken van Caïn waeren doos. Heb. ri^
«ienken Η leeren ons, dat Adam is geweëft den eerften Pricfter van de wereld, en 'tis te

eerfte ' ^^^^' ^^^ kinders geleert heeft, aên den Schepper op te offeren de

^yt gewas, en dat Adam eerft verfcheyde Sacrificiën heeft opgeoffert aen Godt, zoo

lyk de aerde, als uyt het vee. Ook dat hy geviert heeft eenige Feeft-dagen, en voornameprt-

επ Sabat-dag, en de jaerelyklche geborte-dagen van fyne kinderen, op welke hy aen Godt Offerhan,

alli'iÄ;^^*^^^"'·^'^ ^"^S van 't forpent als het lißigfte onder den Hebreeuwfchen Text, Cherubienen voor den ingang ,
'^^ Ipreken tot de vrouw en haer te die een vlammende zweerd deden glinlteren , om te be-

^^^'ertuyo-en""''h""' Γ "e vrouw en haei

Adani "dat'f" haeren middel te doen gelooven aen waeren den wég die tot den boom des levens aenleydde ;
» maer ^^^^ niet zouden fier- alzoo verloren Adam en Eva de gratie van de oorlpronkfl-

lyke Regtveerdigheyd met alle de voordeeleu die haer
verzelden: fy wierden onderworpen aen de dood daer fy
vry van waeren ; eh Godt veroordeelde hun tot alle foor-
ten van ftraften en ellende in dit en in het ander leven.

f^. TVaerom ^egt gy, dat on^c eerße ouders vry waeren. van
de dood eer fy londigden ?

Om dat de dood niet als door de zonde in de we-
reld gekomen is; en de dood een ftraf zynde, zoo kon de
Goddelyke Regtveerdigheyd geenen onfchuldïgen daer toe
veroordeelen. De ziel kon niet gefcheyden worden van het
lighaem door de dood, had fy zig zelf niet van Godt ge-
fcheyden door de zonde Î¯
/Vae lou'er van den menfch gewetfi hebben?

Α Jae De Goddelyke Voorzienigheyd zoude hem begiftigt

fs Vreden houdende met de hebben met eene vrugt des levens die hem zoude behoed

en naer menige jaeren van een ge-
^ _ „ , niet ontbloot geweeft hebben van

fyn lighaem, maer bekleed met de onllerftelykheyd.

f^. Waer toe vierd het férpcnt veroordeelt ?

A. Het wierd vermaledyd en veroordeelt om te kruypen
over d'aerde , om dat het de vrouw verleyd had haer aen-
raedende te eten van de verbode vrugt. Ik zal, zeyde Godt
tot het ferpent, vyandfchappen ßell^n tuifchen u en .de
vrouw, en tuffchen uw zaed en haer zaed ; fy zal u den
kop verpletten, door haere vrugt Jefus Ghriltus die moeft
geboren worden van eene Maegd.

V, fVelk waeren de voornaemJL· Jlraffen en ellenden waer aen
Godt Adam. en Eva onderwierp in dit leven naer hunne {onde 1

A. Sy waeren dryderlye, de eene van wegens de iehep-
fels , de andere in hunne Ughaemen, en de laefte in de
ziel; waer van de bezonderfte waeren, dat Eva zoude ge-
hoorzaemen aen den man onder den laft van het jok des
houweiykx, en niet zoude baeren als met groote pynen :
voor Adum, dat de aerde van de welke hy voortyd.i den
volkomen meeiler was , hem aUes zou wygeren, ten ζγ

Β

ï3 rERHANDELINGE VAN DE GESCHIEDENISSEN

den opdroeg, zoo van dank-zegginge als van verzoeninge. Caïn en Abel, volgens het exempel· en lés-
ringe van hwnnen Vader, oiFerden van gelyken hunne Offerbanden aen Godt, Caïn uyt de.vrugten der
aerde, en Abel uyt de eerft-geboorne en vetfte dieren van fyne kudde. Sy hadden dit aldus onderhouden
zoo lang als fy woonden by Adam hunnen Vader, en hebben daer in volherd ook als fy hadden elk hua
huys-gezin i.n't bezonder. Dog Godt liet fyne oogen op Abel en fyne gefchenken vallen : maer Caïn efl
fyne'gefchenken zag hy niet aen, η welk hy te kennen gaf door eenig uytwendig teeken, miflchien, dat
het vuer van den Hemel daelende, ontftak en verflond d'offerhande, die Godt behaegde, 'twelk waerfchy-
nelyk niet eens, maer meermaels gebeurde. Caïn wierd daer door tegen fynen Broeder zeer toornig, en
veranderde van gelaet, waer over Godt hem berifpte, zeggende : Waeroi-n zytgy verbolgen, en waeroöi
verandert gy van gelaet? Indien gy wel doet, zult gy niet geloont. worden ? Ofte zoo gy kwaelyk doet»
zal niet ftrakx-de ftraflè van uwe zonde voor de deure ftaen? Dog Caïn en wierd :door deze woorden
nog niet verzagt; maer lynen haet in l}'n herte draegende, zeyde hy naderhand tot fynen Broeder Abel»
nu oud zynde isp. jaeren: Laet ons eens buyten gaen. Als fy nu op het veld waeren; ftond Caïn tegen
fynen Broeder Abel op, en iloeg hem dood. Dan zeyde Godt tot Caïn : Waer is uwen Broeder Abel?
Hy antwoordde : Ik weet het niet, ben ik tot rayns Broeders bewaerder geftelt? Den Heer zeyde daer
op ; Wat hebt gy gedaen.? Het bloed van uwen Broeder roept tot roy van der aerde. Daerom zult gy
vervloekt zyn op de aerde, die haeren mond heeft open-gedaen om het bloed te ontfangen van uwen
Broeder uyt uwe hand: en Godt verwees hem, om geheel fyn leven als viugteling te i^werven op d«

VAli^ HBT OUD TESTAMENT. 13

aerde. Dog Caïn en keerde zig niet tot Gods bermhertigheyd; maer in tegendeel waiéopende van oyt

v/x^H te bekomen over fyn mifdaed, vertrok hy zoo henen van Godt, om te gaen woonen in een
^^ aigelegen land.

^^T HET r., ^ ^ riiL η ο ο f d - s τ υ κ.

^^ dood van Adam^ tri van andere Patriarchen, Godt drygt de wereld te doen vergaen. De Dilavie. Noc
Saet in de Arke ma fyne Zonen en Schoon-doßters. Hy doet'er alderhande Dieren in komen. Noë komt uyt
Arke, tn dankt Godt.

Aï^am en Eva zeer bedroeft zynde over de dood van Abel, heeft Godt hun verleent eenen anderen So·.

^e,diën fy noemden Seth. Dezen begaf zig ganfch tot de deugd , en als de Schriftuere naederhand eeni-

P^r^oonen noemt »kinderen Gods, dit zyn de naekomelingen van Seth: en de naekomelingen van Caïa'

"o2mt fy kinderen der menfchen. Naer dat Adam geleeft had ρ30· jaeren, ftierf hy, agterlaetende een groot
getal kinrlf»i-f»« „„ 1--------r^. -- ----------ο----- j·

-rw., ... L uucuüacr, en met uytwenaige picgugucaen. Jriy oragt _^ciuian voort, en Itiert j

zynde 55. jaeren. Caïnan won Malaleël, en 910. jaeren geleeft hebbende, is hy geftorven.'Malaleèl
^onjared, die'Vader is geweeiï van Henoch. Dezen wandelde met Godt,en 355.jaeren oud zynde, voerde

' menfchen. Op deiï eerflen Adam , door

den ^y alle ingewikkek zyn in de zonde ; en op

fenl is Jefus Chrifuis-, die in de wereld ge-

om ons te - ~

verloffen van de zonde.

in ons ?

'^at w(rkt de erf-ionde uyt tn ons V
'^· Sy maekt , dat wy van den eerften oogenblik onzer
ontfaRgenis zyn in de ongenaede van Godt en onderwor-
pen aen de magt van den duyvel; dat wy ter wereld Ko-
ïnen in gen groote onwetentheyd van Godt en ons zeUs
van onze''pligten ; dat wy geboren worden met eene
gfoote geneo-entheyd tot het kwaed, met de moeyelykheyd
ende onbekwaemheyd om het goed te doen , zoo dat den
nisnfch gee« boven natiaêrlyk werk kan wülen pt cloea
Zonder de gaeve en huipe der gratie, jae zonder deze ook
inst de wet der mtuer volkomentlyk onderhouden, al-
hoewel hy in den ftaet der gekwetfte natuer volgens het
order der zelve kan willen en iiytwerken eemg zedelyk
goed, nogtans niet alles ten vollen , ten zy de natuer ge-
lezen is door de gratie: door de erf-zpnde zyn wy ooK
geduerende dit leven onderworpen aen alle foorten van
«rankheden , elleaden en kwellingen , en eyndelyk aen de
öood , waer op volgt de eeuwige verdoemenis, als Godt
ons geijn bermhertigheyd en doet.

iVy ^yn 'dan leer ellendig als wy ter wereld komen ?

Men kan niets ellendiger uytpeyzen, en dat nog het
^eea te verwonderen is, wy en worden met alleenelyk

onze ellende niet gevfaer , maerin wuTipm^n"-.....

en r,------"

nemen':;" niet ge\fraer , maer in tegendeel wy beminnen-ze ___________________ -

ons de n^l^! vermaek, ten zy Godt door fyne gratie ^· Hoe lyn wy verlofi van de erf-ionde?

«ns de η LCU zy (jodt cioor lyne «ratie '^· ^oe lyn wy veriojt van ae erf-^onaef

^^er uvt begeerte om ons Door het Doopfel, het welk Jefus Chrifius heeft in-

^éef ^^T'Ze gekent hebben. . geftek in fyne Kerk.

r menfch teenemaei verlaeten in den fiaet ^· Mits de erf-iondein ons uytgewaffchen is door het Doop-

' - " · ,aerom blyft in ons de begeerlykheyddie''er dejirafvanis t

fel , waerom blyft in ons de begeerlykheya me er uej^iuj ,·.^.» w . ,
A. Het dient te weten, dat de eri-zonde is een beroo-
ving van de oorfpronkelyke regtveerdigheyd , door de
welke den wil was onderworpen aen Godt , welke onder-
werping van de ziele en den wil ten opzigte van Godt
in den ftaet van onnoozelheyd was den oorlprong ^an .de
onderdaenighevd van de kragcen des lïghaems aen die der
ziele ; van welke regtveerdigheyd den men ch ontbloot
zynde om de ongehoorzaemheyd aen iynen bchepper , ζόο
β 3

,4 rERHANDBLIKGE rAN DE GESCHIEDENISSEN

Godt hem weg, op dat hy geene dood en zoude onderilaen, en men vond hem niet meer. Hebr. 11. Henocb
\von Mathufalera, die geleeft heeft pip. jaeren. Mathiifalem bragt Lamech voort, die Vader was van Noë.
Noë oud zynde 500. jaeren , bragt voort Sem, Cham en Japhet. Als nu de menfchen begonnen te vermenig-
vuldigen , was de bedorventheyd zeer groot onder de kinderen van Caïn. Maer de naekoinelingen van Seth
ook zeer vermenigvuldigt zynde , vielen haeft in de zelve bedorventheyd ; want de kinderen Gods, ziende
de fchoonheyd van de Dogteren der menfchen, (dat is die van Caïns geilagte) namen nyt haer allen tot
huys-vrouwen , de gene die hun bevielen, veragtende het gevaer daer-ze zig in fielden door"deze vereeninge
met de boozen : en Godt meer en meer verkerende vielen fy in deze ongeregeltheden, die de Schriftuere
iiytdrukt met deze woorden. Alle vleefch had fyne wegen bedorven. Uyt deze houwelyken kwaemen
leuzen voort, dat is, monfters van menfchen , als eene ftraflè der zelve. Den Heere ziende, dat de boos-
heyd der menfchen op de aerde meer toenam, en dat alle voorflagen hun 's herte t'allen tyde ten kwaede
liepen, kreeg leedwezen, (Godt had leedwezen. DU is zoo nkt le verflaen, als of Godt eenig hert-zeer konds
hebbzn , ofte van voornemen konde veranderen, want hy is onveranderlyk ; maer de H. Schriftuere gcbruykt hief
eene menfdieJyke wyze van fpreken , voegende zig naer ons begryp : want, als men iemand fyn werk, dat hy
gemaekt heeft, ziet breken en vernietigen, wy zeggen, dat 'i hem Led is, dat hy het gemaekt heeft, en dat hy
van inz'gt verandert is ; maer in Godt en kan'er geen veranderinge zyn. 'tGene hy heden wilt, hy eeuwig'
lyk willen. Dus, als de Schriftuere zegt : Godt had leedwezen, dit is te zeggen , dat hy dede gelyk eenen
kedwezigen menfch, die fyn werk vernietißt. Alzoo moeten ook verjtaen worden die Schüfiuer-plaetfcn, alwaer

ilBBiriBflC.t. .■ »eiiart

r^N HET OUD TEST^MEN τ. 15

^ninfchm^Q^ ^^^ ^^^^ ialours &c. daer door alhemlyk vzrftatnde zeken uytwendigc werken, die. in
o^rjieta/'^ van gramfchap i van jaloursheyd , Gods gramfchap, zegt u4ugufllnus, en is geen

maekt haH ' oordeel, waer door hy flrafc zend over de zonde.) dat hy den menfch ge-

alleen d ^^^ Â· ^^ menfch, die ik geichaepen heb, van de aerde uytroeyen : en niet

gunfte b^ Â» maer ook het vee, de kruyden, de dieren*.en de vogelen des luchts. Maer Noë vond

den Hee^ regtveerdig en volmaekt Man : hy wandelde voor Gods oogen. Dus zeyde

(· υ ^^ ^^ Noë : Ik heb by my vaft beüoten alle de menfchen te vernielen. Maekt gy dan eene Arke
een ff ge/je Godt zegt tot Noë wegens de Arke , kan men de^e befchryvinge trekken. Deze Arke was ah

ïi^öer Î¡ ^ gemaekt op de rryze van eenen kojfer. Inden onderbouw of grond lag aerde, ofte zant tot bjllafl,

rlf^ Ρ ^O'^ig/ieyi/ van de beeßen door eenige buyzen wierd geworpen. Daer waeren in de Arke dry zolde-
b^efie ' ^^ nederfie, die mißchien verdeylt was in verfcheyde kamers en plaetfen, waeren alle de

fche ^^ ^^ t^i'eede lag het voedfel der beefien : de derde ofte opperfle diende tot verblyf van de men·^

en af ^^ = ^^^^ ^^^ van een kof er : daer waeren trappen ofte leedcren om op

^Pen ^^ zolderinge tot de andere. Om hoog war er eene bezondére en groote venjler, die kon

ntderft "" ^^^^^^^ ' ' ^^ ontfangen. De dcure van de Arke was ter zydzn aen ds

'er V groot ydat'er Oliphanten en kemels konden doorgaen. ) van Gopher-hout. Maekt

dry vertrek-plaetfen in, en beftrykt-ze met lym van buyten en binnen. Haere lengde zal zvn vaa

. y-iiondert elleboög-maeten,· haere breede van vyftig; en haere hoogte van dertig. Den top van haer'dekfel

i6 rERHANDBLINGE ΡΆΝ DE GE SCHIE D Ε ΝIS SÊN

zal tot eeiie elleboóg-maete om boog gaen. Verdeelt de Arke in dry verdiepen, waer ?an'er eene beneden
zy , eene in't midden, en eene nae boven; want ik zal eenen water-vloed uytftorten op de aerde,en alle
vleefch, dat onder den Hemel leeft, verderven. Maer met u zal ik een verbond maeken. Gy, uwe Zonen,
uwe Huys-vrouw , en uwe Schoon-dogters, zult in de Arke gaen : Godt gaf dit bevel aen Noë in 't
jaer i55^· Noë geloofde Gods Woord en gehoorzaemde daer aen. Hy timmerde de Arke, daer aen wer-
kende hondert jaeren lang, alleen dien tyd de menfchen vermakende wegens den water-vloed, die hun
ftond te overvaflen. Godt verwagtende hun, zegt den H. Petrus, met gedult tot boetveerdigheyd; maer fy
bleven ongeloovig en fy hielden zig bezig met .te eten en te drinken, met te trouwen en ten houwelyk te
geven, zegt Chriftus, tot den dag toe , dat Noë ging in de Arke. i. Petr. 3. Matth. 24.

Als nu den tyd van den water-vloed was aengekomen , beval Godt aen Noë ( nu zes hondert jaeren oud
zvnde) dat hy alle dieren zoude doen gaen in de Arke, eii daer in draegen alle foorten van voedfel, zoo
voor hem als voor het gedierte. Hy moeft daer in leyden zeven paer van alle de reyne dieren , en twee
paer van de onreyne. Noë was hier mede bezig zeven dagen, en op den zevenften dag morgens ging hy
jnet fyne Vrouwe, fyne dry Zonen, Sem, Cham , en Japhet, met hurine dry Vrouwen in de Arke , en
den Heer floot de deur agter hun toe. Op den zeiven dag begon het zeer overvloedig te regenen. Alle de
iluyzen des Hemels wierden geopent. De llag-regens vielen veertig dagen en veertig nagten lang op de aerde,
en' overftroomden het ganfche aerdryk, zig verheiFende vyfthien elleboög-maeten hoog boven de hoogfte
bergen. Alle de nienfchen., alle de dieren der aerde, en alle de vogelen des luchts verdronken::Noë alleen

P^A Ν HET OUD TESTAMENT.

Sde ho ^d ^' ^^ ^^^ ^^ waeren, wierden behouden. De wateren bleven ftaen boven de

om de w dagen. Dog Godt Noë indagtig zynde, dede eenen wind opreyzen over de aerde,

stèren op te droogen, die begonnen te verminderen naer de 150 dagen; zoo dat dé Arke bleef

eerfSl^? bergen van Armenien. De wateren verminderden voorder^en voorder, zoo dat zig op den
"-'-iiien der tliJ—Y . . .................i τ · , , _____

centen der t;,· ^lujcuicu. --------- -----------.-.λ Î½,ϋ ^— — - ο -r —

venfter maend de toppen van de bergen vertoonden. Veertig dagen daer naer dede Noë de

jiiet wed^^"' ^^ ^^^^ uytvliegen ï om te zien of de wateren van d'aerde vertrokken waeren, die

€ene D ^ om dat fy vvaerfchynelyk haer aes vond op de doode lighaemen. Daer naer liet Noe

^yne ha^d^^ Duyve geen plaets vindende waer op fy mögt ruften, keerde weder tot Noë, die

■ Het hv d Â» ^aei" vaft i^am. en in de Arke bragt. Voorts nog zeven dagen gewagt hebbende,

^lyf-talr ^ wederom uyt de Arke vliegen, die 'savonds tot hem kwam , brengende eenen groenen

dat de ^^^ h^k, 't gene bediedde de verzoeninge van Godt met de wereld. Noë verftond alfdan,

de Π ^an d'aerde verdreven waeren. Hy wagtte niet-te-min nog zeven dagen, en liet wederom

aerde^^^^*^ ^^y^vliegen, die niet meer weder en keerde. Noë het dak van de Arke open doende, zag dat de
"VrouJ^^^ geworden. Godt fprak alfdan tot Noë, en zeyde : Gaet uyt de Arke, gy met uwe huys-

^ en kinders ,'en al het gene daer in is geweeft. Noë trok dan daer Uvt en regte voor-al eenen Antaer
fvne van alle de reyne dieren, droeg hy die op tot eenen brand-offer, en tot dankzegginge over

iande^° wonder baere behoudeniffe. Den Heer nam fyn behaegen in den lieftelyken geur van deze oiFer-
> en beloofde, dat hy:de weireld niet meer en zoude vernielen door de wateren. Hy zegende Noë

rERH^NDELINGE VAN DE GESCHIEDENISSEN

roet fyne Zonen, zeggende: Groeyd aen, word vermenigvuldigt, en vervult de aerde. Dat.al hergedierf
der aerde, en't gevogelte des Hemels, voor u fchrikke. Ook is alles wat op der aerde roert, met alle d<
viiTchen der zee, ter hand geftelt, en alles wat op der aerde leeft, is u tot fpyiè gegeven. Ik gev<
11 dit al te faeraen als kruyden der aerde, (-^iera kan hier uyt befpcuren, dat de menfchen vmr de. Dihivh
geen vleefch en aten; maer alleenelyk het gene de aerde gaf: en dat Godt naederhand het vleefch heeft toegelae
ten, om dat de kruyden door de Diluvie zeer waeren verßegt y en de kragten der menfchen vermindert.^ be
houdens nogtans, dat gy geen vleefch met fyn bloed en zult eten. Dit gebod diende om eenen fchrik te
geven van menfchen bloed te vergieten r want ik zal, zeyde Godt nog voorder, uw bloed wreken op al
de heeften, die het zullen uytgeftort hebben, en ik zal van de hand aller menfchen de ziele fyns Broe-
ders afeyflchen, wie het ook mögt wezen. Al wie 'smenfchen bloed vergiet, diens bloed'^zal ook vergo-
ten worden: want den menfch is naer Gods beeld gefchaepen. Groeyd dan aea en vermenigvuldigt, eo
Tervult de aerde. Godt maekte ook een eeuwig verbond met Noë en fyne kinders, en ftelde fynen Rè-
gen-boge in de wolken, tot een teeken van dit verbond, zullende den Heer zoo dikwils als den Regeft·
böge verfchynt, het zelve gedenken, en de wateren beletten wederom over d'aerde te vloeyen.

ΡΆ Ν Η Ε Τ Ο ϋ D TESTAMENT.
HE Τ IX., Χ, Χ/., Χ//· ΕΝ XIII. HO Ο F D'STU Κ.

Cham

Tonffer!^^^""^'^ ί/oor Noë vervloekt. Thoren van Babel Abraham word van Godt geroepen. Hy gaet om den
aen Â«aer Egypten. Abraham en Lot fcheyden, van malkanderen, en Godt vernieuwt fyne beloften.

eenen Akkerman was , begon de aerde te bouwen, en hy plantede eenen wyngaert: waei·
in fvne"t ^^^ gedronken hebbende, (niet kennende fyne kragt) dronken wierd, en lag ontbloot
hem te l "f" Chanaan , gezien hebbende de naektheyd fyns Vaders (m pkets van

iel lecrpp ? ^ buyten boodichappen aen fyne twee Broeders. Maer Sem en Japhet, eenen man-

hunne hunne fchouderen , en agterwaerts gaende, bedekten de naektheyd huns Vaders, hebbende

^ebbe ilus af-gekeert, dat fy hem niet en zagen. Noë wakker geworden zynde, en vernomen

^g η ^ L ' ^^^ fynen klyn.en Zone gedaen had, zeyde : Vervloekt zy Chanaän (Chanaän fchynt eerfi
fproken·^^^"^ S^^^odfchapt te hebben: en daer door verdient deze flraffe^ die nyt-ge-

tiaerk * /y«^'^ P^ader, welke vervloekinge voornaementlyk haer uytwerkzel gehad heeft in Js

ilagyg"'" C/zü!«ö4/i, inwoohders vaa't Land vaa beloften.) (Chams Zone) dat hy zy een ilaeve der

l^y ft·^ Broeders: en hy zegende Sem en Japhet. Noë leefde nog 350 jaeren naer de Diluvie, ea

^ert oud zynde 950 jaeren, in't jaer des werelds 1800. Van de dry

dry Zonen van Noë is geheel het

' ^ .^.r lyfoi- ...r dat hywas iou-

-i- Is^oë zynde eenen akkerman , ^-eg^n het

^•en, en eenen wyngaerd , wiens vrug en

gf ^ert hebbende maekte daer wyn van Hiei ^^ t
P^^ets alwaer de Schriftuev fpreekt van den «iM^'^e
den wyn ; het gene heeft doen gelooven aen verlcn y
-Auteurs, dat ISoë heeft uytgevqnden de Konu υλι j

' gebeurde aen Noë naer gedron/cen U hebben van de ^^^^ ^^^^ d^rt

va. nyng^erd? j ^er gevoeien, a^-de wederom bevolkt i door

Hy wiera^ dronken v.n , , fchreven , , de welke Noë S^^ad heek voor

ontdekten fyne woonhutte Aennietkende deze ^^^ u Sem , Cham en Jagtet ^^^^ ^^^^ ooven'nS

^elf, zoo kan men - ze niet voor S^ed houden ^ . ^^^^ ^^^^er-vloed ^^^^ aengaende te ^eioov

gezag van eenen zoo heyligen man en is dat bet ons viy
genoeg om hier in te

mogen toelteramen geiyiv «υ-· believen.

^rygeelten en goddeloozen; het is Sem'akkelyk « b^ry ^^ Volkeren ly Scheopin-e

pen , om hem te oat chuldigen , dat eenen meulch η ^ k^ IV'.. ? van den Boek ^er Scheppi^i.e

"ei.de het uytwerklel van den wyn , daer van wei eens ^ ^^^^ L dS xoonen van Noe en van de ver

^an bevangen worden. rekent de uvt hun gefproten zyn^

^ - fcheyde Volkeren d e .ude

//. Boedaemg ^^^ .

IS, dat Japhet bekw'am geheel Europa "én het weffelyk
Alien, van den Berg Tanrus C die men rekent den groot-
ften Berg der wereld welken Aiia in twee verdeeft} ea
den Berg Amanus tot aen den Archipelagus of de Egee-
fche Zee. Cham had Syrien, Egypten, Êthiopien en heel
Africa. Sem had Aiien van aen de Bergen Amanus en
Taurus, en de Iiivier Euphrates , tot aen de groote Zee
van Indien : Deze verdeeling gefchied in het jaer der we-
reld 1788, voor J. C. 2216.

De gedagtenis van den water-vloed verooriaekte die ea-
nige indrukking op de af komelingen van Noë ?

A. Neen ; want fy naemen voor te bouwen eene Stad ^
en eenen Thoren die fy mevnden op-te-trekken tot aen
den Hemel, om hunnen nae'm vermaert te maeken doof
geheel het Aerdryk ; of eerder om zig te belchuddeo te-
gen een diergelyke vraekneming door een ioort van op-
roerigheyd tegen Godt, gevende zicnelyk te kennen , dat

20 rERHJiNDELINGE VAN DE GESCHIEDENISSEN

nienfchelyk geilagt verfpreyd op de aerde. Sy woonden ten eerften in een en't zelve Land, e« fpraekefl
de zelve taele; maer naderhand genoodzaekt zynde om hunne groote menigte zig van eikanderen te Ichey
den, zeyden fy : Komt laet ons fheenen van aerde maeken, en die hard bakken door het vuer, en lae··
ons, die gebakke fteenen nemende voor arduyn, en lym voor kalk, eene ftad voor ons bouwen, en eene»
thoren, wiens hoogde tot aen den Hemel kome, en daer door onzen naem vermaerd maeken, eer wy doof
de geheele wereld verflroeyt worden. Godt kwam neder om te zien deze ftad en den thoren , die de kin·'
<ieren der menfchen bouwden, en .zeyde : Ziet fy zyn maer een eenig volk, en fy fpreken alle de zelv^
taele: overzulkx zullen fy, dit werk begonnen hebbende daer niet van af-ftappen , tot dat iy het ganfc^
voltrekken. Laet ons nederdaelen, zegt Godt, en hun taele zoo verwerten , dat elk den anderen met efl
verftae. Door deze verwerringe van taelen wierden fy verftroeyt van die plaets door geheel het aerdryk·
Daerom wierd ook de ftad, Babel genoemt, om dat den Heer aldaar de taele van alle inwoonders def
aerde in verwerringe bragt, en hun verftroeydde naer alle de gevv^eften des werelds, wordende aldus gS'
dwongen dit werk van hunne hoogmoedigheyd te ftaeken , en onvolmaekt te keten.

Yan Sem, den oudften Zone van Noë, kwam Thara voort in de zevenfte generatie. Thara was Vadei
van Abraham, van Nachor en van Aran, die te iaemen woonden te Ur in Chaldeën (in 't land van M^'
fopotanien.) Aran was den Vader van Lot, van Sara en van Melcha, welke twee dogters tro^xwden met
haere Ooms .· te weten Sara met Abraham, en Melcha met Nachor. Nu , Godt had gezeyd tot Abraham·
Gaet uyt uw Land,uyt uw Maegfchap en uyt uws Vaders huys, en komt in het Land dat ik u zal too-

r^AK Η BT OUD TESTAMENT.

Tien. Ilc ^al een

i^en ; en gy " voortkomen ; ik zal u zegenen ; ik zal uwen naem vermaerd niae>

jae alle de VoJt^^^^®^^^ ^^ ^^^ zegenen alle die u zegenen, en vervloeken alle die u vervloeken;
zynde ΐζ jg^j. ^^^^ des aerdryks zullen in u gezegent vi^orden. Abraham vertrok dan uyt Charan, oud
Land van'cIi^^'aHuys-vrouwe Sara en Lot fynen Neve, met al wat hem toebehoort, naer het
Gekomen zv ' C aldus genaemt om dat het door de naerkomelingen van Chanaän wierd bewoont.)
Land geve ik sen de, plaetfe Sichem, verfcheen Godt daer aen Abraham, en zeyde tot hem : Dit

üen Was. χ)ο af-komfte. Abraham regtte aldaer eenen Antaer aen den Heere, die hem verfche-

ï-gypten', on eenigen tyd, dewyl'er eenen hongers-nood in dat Land ontftond, trok Abraham naer

fchoone Vro' ^^^^ wat tyds te.leven. Als hy aen Egypten naderde, zeyde hy tot Sara : Ik weet dat gy een
^y zullen^^^ ^^^ ' d'Egyptenaeren u zullen zien, zullen fy zeggen : Het is fyne Huys-vrouw,

'^ara. De Β h en u behouden. Zegt dog, dat gy myn Zufter zyt, ( Abraham was den Oom van

^^^eg allee noemden de naerbeflaende Broeders en Zufters. Overzulks en loog hy hier in niet. Hy ver-

behouden Ώ in eene gelegeutheyd, in de welke hy geenen anderen middel en zag om fyn leven,

"^^rzikeren ' ^^ ^^^^ Sara, gelyk hy in fiaet niet was om de zelve t'faemen met fyn leven te.

^•^URuftin^ ^ i^czorge van't gene in fvn magt niet was om te behouden, aen Godt ^ op wien hy betrouwde,
^'Egyptens Q welvaere om u , en in^t leven blyve. Als nu Abraham in Egypten kwam, zagen

^^odfchapt^^'^' ^ene zeer fchoone Vrouw. En dewyl Pharaos Hovelingen hem dit hadden ge-

P > Wierd ly opgeligt naer Pharaos huys, die aen Abraham, welken hy haeren Broeder meynde,

^em geboden had, zynde al Wan git d jsjaeteu; maer ge-
nerkt wy leien In de werken der Apoilelen , dat Godt ver-
neen aen Abraham in MeiOpocamieu , zoo mogen wy zon-
ei vermetentheyd onderfchvden twee roepingen van Abra-
^m. üe ggrjte , aUVanneerGodt aen hem verfcheen terwyl
"y woonde met fynen vader in dc Stad Ur in Mefopotamien ;

waerichynelykheyd , dat het was door den
aeü van Abram, agtervolgens defe eerfte verfcheyning,

1 hare viyt die plaets ging De tweede, alfwanneer
^^odt gebood aen Abram van te gaen uyt Havan, alwaer
y van Ur was komen woonen met fynen vader ; en het
is van deze heile dat hier gehandelt word.

' Hot noemde men Abram in het land van Chanaati ?
^De Chananeën noemden Abram, Hebreeuw, het
»ene beteeken·; diën die overgegaeu is , om dat hy van den
kant van den Euphrates "gekomen was in huniand,
ψΥ^ of men gezyt had, man° van ever de rivier den
i.uphra:es, gelyk hem noemt den H, Auguftinus,

' Is het hier van dat gekomen, is den oorfprong van den

^^^ Jae ; en niet van Heber vader van Phaleg, onder
«le gebeurde da verfcheydira«^ der taelen ; en die is eenen
^cr ai komthngen van Ssm ; want hoewel dat'er zyn zeven
eencravien tuflehen Heber en Abr.'m , »eene nogtans der

a komelingen van Heber Is genoemt geweeil Hebreeuw, , overkomen in Egypten : hy verit

5'f .tegenilaendedeHebreenwiche tael federt de verfchey- hem kwaeds ^^nde ovei haer vi

dentheyd altvd gebleven is in fyne femillie. Abram is den ook fyne vrouwe barai , Υ , .
^ 7,ρί, die defen naem lex-nf^J Ï„Ï„ ,

'^et zio W^Toiw Sar'V , ^^^^^^ inder-daed wa7 voV"5 den zin der Schrii-

neef'^^-^^^· Arun% Ser va? ^Preek-wyze van fyn iand ; mits fy was fyne

hv was broeder Ser Aran ""

Wat gebeurde aen Abram gekomen lynde in Egypten ?

Α, De fchoonheyd van Sarai, hoe wel ly ööjaereuoucl
was, bragt de Egyptenaers tot verwondering. Pharao Τ
Koning van Egypten , waer van gefproken word in jc

typten

C 3

rEHAnDELINGE rAN DE GESCHIEDENISSEN

veel goeds dede om haeren t' wille, hem fchenkende Schaepen, Oflen, Ezels, Slaeven en Kemels. Ma€f
Godt fioeg Pharao en geheel fyn huys-gezin met vele plaegen , ter oorzaek van Sara Abrahams vrouwe. Ph^'
rao, Abraham tot hem roepende, zeyde : Wat wilt dit bedieden; dat gy aldus met my handelt ? AVaefotfl
hebt gy my niet gezeyd, dat het uw Huys-vrouw was? en waerom zoude gy my haer doen nemen tot myné
Vrouw, zeggende : dat het uwe Zufter was? Ziet, daer is uwe Vrouw, neemt-ze, en gaet'er mede he^
Ben. Pharao gebood ook aen fyn Volk, dat ly Abraham met fyne Huys-vrouw, en met al wat hy bezat
zouden gelej'den tot buyten Egypten.

Aldus keerde Abraham uyt Egypten te riig naer't Land van Chanaèn met fyne Huys-vrouwe en Lot<
ÏJy was ryk in vee, in zilver en goud. Lot had ook zoo eene groote menigte van Schaepen, Offen e^
tenten, dat het Land hunne t'faemen-wooninge niet konde gedoogen. Daer ontftond dan een gefchil
fchen de Herders van Abraham en die van Lot. Dus zeyde Abraham tot Lot: Ën laet dog geene
tinge opreyzen tuffchen my en u, tuffchen myne Herders en d'uwe ; want wy zyn immers Broeders. Ziet »
geheel het Land is voor u open. Wykt dog van my af! Indien gy naer de Dinker hand gaet, ik zal
Daer de regier hand gaen. Lot fyn oogen opflaende, bezag al het Land, gelegen langs de Jordaene,'twelk»
eer Godt Sodoma en Gomorra vernielde, bevogtigt wierd door de Jordaene , gelyk het Paradys des Heere)
en gelyk Egypten door de wateren van den Niel. Lot koos dan voor hem het Land langs de Jordaene»
en aldus fcheydden fy van malkanderen. ^Vbraham bleef in het Land van Chanaän woonen. En Lot nain
fyn verblyf te Sodoma. Dog die van Sodoma waeren booze menfchen , en overgroote zondaers voor de^

Segor, die waeren in die wonderlyke vdley. IS'aer dal
deze vyf Koningen eeni'^en tegenitand geboden hadden »
wierden ly eyndelyk verwonnen en op de vlugt gedreven =
hun volk bleef daer fchier al of wicrd gevangen mede-
geleyd , en Lot met hun. Abram verwittigt van den
der zaeken , kwam hem tot hulpe in fyn ongeval met 31®
van de fyne, in-diër-voegen dat hy onvoorziens verrafcn'^
hebbende de viftorieufe Koningen die hy in wanordei
vond, doodde hun en vervolgde zeer verre de vlug'
telingen ; hy trok Lot uyt hunne handen met al het gen^
fy hem ontrooft hadden , en ontzette het overig van het vol*
ende den buyt die de overwinnaers hadden mede-genomefl·
f^. Wat ontmoette Abram als hy ovcrwinnazr wederki^'"
di uyt het gevegt ?

A. Abram ontmoetten eenen onvergelykelyken man, t®
eten ; Melchifedech , wiens roemrugtigheyd niet

weten

voortsgekomen als van deze eenige deed , en van wie_'
uytgenomen deze plaets en in den Pfalm 109, 4 τ?',
'c oud ïeiiament geen mentie word gemaekt ; het ge^if
den Apoftel tot de Hebreeuwen aen 't zevenfie cap. heei^
doen zeggen, dat hy was zonder vader, zonder moedef
en zonder afkomfte van geflacht, volgens de manier vafl
fpreeken der Hebreeuwen die eenige woorden hebben
kennen gevende, niet dat de zaek precies zoo is, maef
dat men van de zelve , te weten van d'afkomlie van g^'
flacht wegens Melchifedech geen wetenfchap en heeft.

f^. Wat verhaelt men van de^en Melchifedech 7

A. Dezen heyligen man· was Priefter van den Alder-
hoogiten en Koning van de Stad Salem , dat is ; van J^

ruiulem. By de Hebreeuwen , de naemen van twee

meerder woorden gemaekt, van de zelve word fomwyle''
het eerfte woord agter-gelaeten , fomwyien het leiie ; g^'
lyk in den 75 Pfalm , 3 f. gezeyd word ; in vrede is
vtrbLyf-plaets , volgens het Hebreeuws in Salem dat is J^'
rufalem de Stad van vrede ; van de welke Flavius Jof^'
phus ftelt ftigter Melchiiedech, Dezen man dan kwa'''
Abrain te gemoed, die wederkeerde van de nederlasg®
van Chodorhihomor en de andere Koningen die hem ver
zeit hadden , hy offerde aen Godt brood en wyn als ee"
Sacrificie van dankzegging : hy zegende Abram , van w'i®
hy oiitfong thienden van alles dat hy als buyt van iy^®

^ ^ Β Ε Τ O ü D Τ Ε S Τ Α Μ Ε Ν Τ. ,,

> zal ik aej^ Lot was gefcheyden van Abraham , zoo zeyde Godt hem .· Al dit Land, dat gy
2aed der aerde «aerkomelingen geven voor akyd, en ik zal uw geflagte vermenigvuldigen gelyk het
len. w^ej 'a iemand het zand der aerde kan tellen, die zal ook uwe naerkomelingen können tel-
ham dan fuhg dit Land in fyne lengde en fyne breedde ; want ik zal het u fchenken. Abra-

^ tente opbrekende, kwam woonen by het Dal Marabre by Hebron.

^et ΧΙΓ., ΧΓ., xri, XFJL, xrm. en xix. hoofd-stuk.

^onmge. vegten tegen iot ^orrf gevangen , ioor 'ff

-Abraham. Godt belooft am Abraham ^encn Zone, Hy neemt J^av voor Huys-vrom,e, ^gar loopt weg. Godt^
- ^^^nUumfyne belofte a.n Abraham, en gebied hem de Befnydcnljfe, Mam herhergt dry Engelen. Godt
See/£ aen Abraham fyn voornemen te kennen van Sodoma te vernielen. Lot oatfangt twee Mangelen.

"SJAer dat'Lot eenige iaeven te Sodoma had gewoont, voegden zig de Koningen van Sodoma en vati
Gomorra, en nog dry andere Koningen te faemen, om te vegten en te wederftaen tegen vier an.
Koningen. Dog de Koningen van Sodoma en Gomorra wierden op de vlugt gedreven en te neder ge-
^l^ekt ·, vlugtende de overige naer het gebergte. De vier Koningen alle het goed en levens-middelen vam
van Sodoma en Gomorra tot buyt gemaekt hebbende, trokken henen. Ook namen fy met hun Lot
^en zone van Abrahams Broeder, met al wat hy hadde. Dog eenen die het was ontkomen, bragt hier

eenèÏ® gewonnen had. Melchifedech raaer enkelyk

Van Τ ' alleenelyk de figuere of het afbeeidzel

ReoM Chnftus, Synen naem beteekent, Koning der
^'■^tveerdigheyd.

fi'g è üiiegentheyd van Melchifedech die men houd voor
SZI ^erufaUm , kont gy jiius merkweérdiss van die.

hiu' ^^ Jèrufaletn, van ouds genoemt Sahmm H-
Piro}·^" federt haer herftelling ouder Adrianus Ca-
en Η Se^sgen ten deele in het geHagve van Juda
omvano^ dat van Bet)jamin. Zy begreep in haeren

^ouwt heuvels of gebergten waer op zy ge-

Sion ' welke de bezonderite vi'aeren den Berg

Bero^f^"^®'"^^ Stad en de fterkte van Davïd , den
Herfen niet was als een uycftrekkingge van den

Ac-a o'i^" op '^en weiken was den Tempel; en den Berg
Sttui l-^J'Sen tegen over den Noorden , langs waer de leege
Jerafalem was omringt met eenen dry-
de« li " ' van den binnenfien in zig belloot
SraH j Λ' tweeden den Berg Acra- Deze

^ ^ had derrh.Pn ^^^^ ^^^

niet weten.

bezonderlfe plae^^' gclegentheyd

i^en OoIJn r.i Bethphage en Bethanien,

teke, het ΤΛ P? Jofaphat of van Cedron met zyne
v^i^f"^ van Eunon of Hinnon en e

van S! DP . apn ilAti , "

. 4JU11U

vanSVloe, aen den Znyden

^· /fcii'a« Jira^ nog ia'c gemoad? weldaed

Oen Kodng van Sodoma beweegt over
l^et gene hy had ontfangen van Abtam Î· et

die hy hem zbo tydelyk had toegebragt, dagt
bster fyne dankbaerheyd te können hetuygea als ma hem

bSS'^rr ^^ verdoeken, dat ^^^^

Rourten unes het gene hy onirokken had ^

der vyanden , hem üneekende alleenelyk wedei -te ^
de hielen , dut is te zeggen, fyn volk. . ,,,

^· Acnvetrdd^ Abram dit gcfchcnk van dan J^« ω
^odjmu ? Â° . r-

Neen ï hy wygerde , door eeue edele en godsdienrnse

24 rERTiJNDELINGE rAN DE GESCHIEDENISSEN

van aen Abraham de boodfchap. Hy dan, hoorende, dat fynen bloed^verwant gevangen was, wapende tot
den ftryd dry honderd-en-agtien wel-geoeftènde flaeven, ("ofte knegten) van de kloekfte die hy hadde, eö
hy vervolgde die vier Koningen tot Dan toe ; (dat is wel 60 niylen verre) en fyn Legertjen in twes
gedeelt hebbende, kwam hy 'snagts hun op het lyf vallen , veriloeg-ze en dreef-ze tot Hoba toe. Aldu®
bragt hy al het goed weder, en Lot iynen bloed-verwant met al wat hem toebehoorde, te faemen met
de Vrouwen en al het volk. Als Abraham wederom keerde van het ilaen van de vier Koningen, kwaio
den Koning van Sodoma met vreugd hem te gemoed. Maer Melchifedech, Koning van Salem ( naderhand
Jerufalem genoemt) voor-brengende brood en wyn, droeg dit op, ( als een dank-oiferhande over die bc
komen victorie) want hy was eenen Priefter van den Alderhoogften. Hy zegende Abraham, zeggende'·
Gezegent zy Abraham van den Alderhoogften Godt, die Hemel en Aerde beeft gefchaepen : en gelooft
den Heer, door wiens befcherminge uwe vyanden zyn in uwe handen. Dan gaf Abraham aen Melchif^'
dech de thienden van fynen buyt. ( eerende Godt in den perfoon van ij'nen Priefter) Dog den Konin»
van Sodoma zeyde tot Abraham : Geeft my de zielen maer, en houd al het overig voor u. Abraham ant'.
woordde : Ik hefte myne hand om hoog, en zweire u by Godt den Alderhoogften Heere, die Hemel e^^
Aerde bézit, dat ik van alles wat u toebehoort, niet eenen enkelen draed ofte fchoen-riem en zal ontfai^'
gen, op dat gy niet en moogt zeggen : Ik hebbe Abraham ryk gemaekt : behoudens het gene dat de Jofl'.
gelingen hebben genomen tot hunnen nood-druft, en behoudens het deel der mannen, die met my
geweeft : te weten, Aner , Efcol en Mambre. Deze dry woonden ook, gelyk Abraham, in het Dal v»^

hebben, hun eten voorftellende ; maer daer na er aen^^^
hy Godt zelfs iq hun , en , volgens den H. AugufïinuS'
de Alderheyligfte Dryvuldigheyd in de eenigheyd van
goddelyk wezen ; hy zag'er dry , en hy aenbad maer eenei^'
V. JVat leyden de Engelen aen Abraham ?
A. I3eze Engelen beloofden aen Abraham , dat bin«^^
een jaer als fy weder zouden komen, Sara nu 90 jaef^^j
oud zynde zoude bevrugt zyn van eenen zoon. Aenfioß'^
Abraham zig ter aerdeu nederwerpende kon zig niet of '
houden van lachen in den overvloed van verwonderï'J
en blydfchap die hem bevong , verwonderende, hoe w
zouviugtbaer maeken eene onvrugtbaere vrouwe nu reei^^.
gekomen tot den ouderdom van 90 jaeren , hy die
al 99 of 100 jaejen oud was, niet twyffelende nogta'^^
van de almogenrheyd van Godt die hem verztkerde
alleenelyk , dat Ifmaël zoude leven ; maer dat hy hem zoU
geven eenen zoon van Sara , en dit in e^n jaer , wel^
hy zoude noemen Ilaac.

. fFat dede Sara hoorende de^e heloßen ? ^

A. Sara fchoot in eeilen lach waar van fy , gelyk
den H. Ambrofius, de ocrzaek nogte het geheym vvifi·^^
het gene de Engelen dede vraegen aen Abraham,
Sara had gelachen alfwanneer men haer eenen zoon ^
loofde , als of'er iet onmogelyk was aen Godt. ^

Wat antwoordde. Sara op deic klagite der EngeU"·
Α. Sara bevangen met vrees op deze woorden, en
heel bevende, loochende, dat fy gelachen had ; ^'Iji
over de Engelen haer berifpten als of fy de waerheyci
gezeyt had , en gingen henen, verzekerende binnen ^ α
jaer weder-te-komen , en dat Sara zou hebben eenen
die genoemt zou worden Ifaac , dat is, lach.

. Waeroni berifpten de Engelen Sara over dat fy '
had ^ ende niet Abraham, van ook gelachen te hebben ?

Om dat den lach van Abraham voortskwam uyt ^'^U
wondering en vreugd; maer dien van Sara was eenen ί^^,ι
van twyftel en miilrouwen , volgens dat het blykt
het oordeel dat Godt daer van ftreek ; gelyk getuj^g!·
H. Auguftinus. _ j^d

Wat gebeurde aen Abraham alfwanneer hy de Enf
uyrgeley dede ? ^^

A. Eenen der zelve bleef met Abraham, en fprak''

H. , Î½ Α Ή Ε Τ Ο υ Ό Τ Ε S Τ Α Μ Έ η Τ,
Mambre, en w^p

gefchied - gekomen met hunne mannen, om Abraham te helpen den vyand vervolgen,

ièhermer, en verfcheen Godt aen Abraham, en zeyde tot hem : En vreeft niet, ik ben uwen be-

znk ö-v zal boven maeten groot zyn. Abraham antwoordde: Heere, mynen Godt, wat

en zeyde · terwyl ik zonder kinderen naer het graf gae. Dan leyde Godt hem buyten fyne tente,

^y"· Abräh ^ oogen naer den Hemel, en telt de fterren, indien gy kont : aldus zal uw geflagte

^^et voor^"^ geloofde Godt, en 'tis hem gerekent tot regtveerdigheyd. Den Heer zeyde liem voorder;

z^Wop^t^ ^aft, dat uwe naekomelingen zullen vremdelingen wezen in een land, het welke Ικιη niet en
flaevr iy in üavernve zullen gebragt en verdrukt worden. Dog het volk dat hun zal tot

trel-k" hebben, zal ik ook regt doen, en daer naer zullen fy met groote goederen van daer ver-

bo^ ' wat u aengaet, gy zult tot uM^en Vader in vrede gaen, en naer eenen goeden ouderdom

δϊΓΓκ" morden, dog naer het vierde geflagte zullen uwe naekomelingen herwaerts komen. Dewyl nu
a Abrahams Huys-vrouw hem geen kinderen en baerde, zeyde fy tot hseren Man : 2iet, Godt heeft
ren gemaekt, verzaemt dan met Agar mvne Dienft-maegd, of 1k mogelyk door haer kinde-

^^n mögt bekomen : enfy gaf hem Agar tot eene (tvveede) Huys-vrouwe. Abraham verzaemde met haer,
^^'ierd bevrugt. Als fy dit zag, begon fy haer Meefterfle te verfiuaeden. Sara klaegde daer over aea
Tei- ^ ' ^^we Dienft-maegd is in uwe magt : doet met haer dat gy goed vind.

totT^ Sara Agar te hard viel, vlugtte fy weg. Dog den Engel haer vindende in de Woeftyne, zeyde
^aer : Agar, Saras Dienft-maegd , van waer komt gy , en waer gaet gy henen.? Sy antwoordde: Ik

^S rERHANOELINGE VAi^ DB GE SC Η iE D EN IS SE Ν

vlugte voor het aenfchyn van myne Vrouwe Sara. Den Engel zeyde tot haer: Keert weder tot uwe Vrouwe
en vernedert α onder haer handen. Gy zult eenen Zone baeren, en den Heer zal u ontelbaere naekomers
geven. Agar keerde wederom, en baerde aen Abraham eenèn Zone , dien hy Ifmaël noemde, Abrahamal$
dan oud zynde 85. jaeren.

Abraham nu 99. jaeren oud zynde, verfcheen hem Godt, en zeyde; Ik ben den Almogenden Godt: wan-
delt in myne tegenwoordigheyd, en weeft volmaekt. Ik zal een verbond met u gaen maeken , en uw ge-
i]agte vermenigvuldigen boven maeten. Abraham ( dit hoorende ) viel op fyn aenzigt plat ter aerde. Ea
Godt zeyde : Ik ben 't, die met u een verbond maeke ; gy zult eenen Vader worden van vele Volkeren,
Ik zal maeken, dat uyt u vele Natiën en Koningen voort zullen komen. Ik zal u en uwe naekomelingea
tot een eeuwige bezittinge geven geheel het Land van Chanaän, in 't welke gy nu als vremdeling zyt :
en ik zal hunnen Godt zyn. Godt zeyde nog tot Abraham .· Al wat mannelyk is onder u, zial befnedea
worden. ( als een voorwaerde van myn verbond ) Alle mannelyk kind, agt dagen oud zynde, zal befne-»
den worden van geilagte tot r^cOagte, \zy dat het flaeven zyn, die in uw huys geboren worden, 'tzy dat-
ze met geld gekogt zyn, immers a,lle vremdelingen, die aen uw geilagte toebehooren ; zoo dat myn ver-
bond in uw vleefch gemerkt zal ftaen voor altyd. Alle mannelyk kind , 'twelk niet en zal befneden zyn,
zal onder fyn volk uytgeroeyt (en gedood) worden, om'dat het myn verbond heeft gefchonden. Godt
zeyde nog tot Abraham : Ik zal uwe Huys-vrouwe zoo zegehei^, dat uyt haer menige Natiën en Konin-
gen zullen voortkomen ; Op dit woord, viel Abraham plat op fyn aenzigt, zeggende by fyn zeiven: Zal

A. Neen ; Lot was vreesagtig, om zig op dien berg te
begeven, door een gevoeléu van zwakheyd,
P^. fVat veriogt Lot van de EngeUn ?

Lot imeekte de Engelen van toe-te-ßaen , dat hy zig
zou vertrekken in het ftedeken Segor, ook ÏMa genoemt ,
en in het Sinaks , Joar, het geiie nae-by was : en Godt ,
door eene toegeventheyd , welke tot voorbeeld moet die-
nen aen alle ziel-beftierders als ly zwakke zielen hebben
te bertiereiï, ftond deze ftad toe aen Lot, en de Engelea
verzekerden hem, dat iy de zelve ten fynen opzigte zoudca
ipaeren, maer fy zeyden aen hem, dat hy zig moeft haeften ,
en gaveiJ deze reden, welke de ΗΠ. Vaders nouwkeurig-
lyk overwogen hebben, om dat, zeyden ly, wy niets kön-
nen doen tot ;1at gy in die ftad getreden zyt , toonendc
aicius door een zeer aerizienelyk voorbeeld voor de Groo-
ten , dat Godt die almagtig is , iiogtans paelen fielt aen
fyn vermogen om niet te gäen buyten de regtveerdigheyd,
en om het miniie leet niet te doen gevoelen ^en de onnoo-
zele aliwaniieer hy ftraft de pligtige.

V. JVat gebeurde aen de S.'ad Sudoma en Gomorrha , alwaer
geen thien regtveerdlge gevonden wierden naer 'i vertrak van Lor ?

•^· Godt zond over deze ftad eeneu regen van folFer en
vuer die hy dede afdaelen van den Hemel, en hy heeft
deze itad verwoeft, en al het land daer ontrent met alle
üe inwoonders der zelve, en al wat op de aerde groeyde.
E ^rouw van Lot was jy getrouw aen. 'c gebod der

Deze vrouw vergetende het bevél het welk de En-
gelen haer gegeven hadden van niet te rugge om-te-zien ,
en met könnende gelooven dat de voldoening die iy zoude
geven aen haere oogen , ziende van verre eene ftad in brand i
haer het leven moefte koften , volgde den drift van haere
nieiiwsgiêrigheyd en hoorende het gedniys en de gewel-
"igheyd der vlammen met het gekerm van die daer in le-
vendig verflonden wierden , keerde fy zig om,tot befchou-
^^Jig van dit voorwerp.

^· H^at gebeurde, aen de^e vrauw ?

Willende befchöuwen deze fchrikkelyke vertoonuig,
zoo wierd fy zelf een grouwzaeme verbeelding, en agte°r-
Wa^rs omziende veranderde in een beeld vau zout^ Men

iemand«

r^N TIET OUD TESTJM^^ τ.

ïemsnd, die honderd jaeren oud is , een kind krygen ? en zal Sara nog naer

hy zeyde dus tot Godt: Och ! dat maer Ifraël voor uw aengezigt mag l^ven Dog Godt zeyae tot ADra
ham; waerlyk zal Sara, uwe Huys-vrouwe, u eenen Zonebaeren, en gy zult het

u ook verhoort over Ifmaël · ziet ik zal hem zegenen, ik zal hem een zeer groot geilagte g^ven. Maer "
verbond, dat ik met u ^ eke zal^o^ H-c geveftigd worden dien u Sara zal bae..n bmnp een ^er op
den zeiven tvd. Abraham dede zig dan op den zeiven dag befnydpn, te faemen met Ifmael, en alle lyne

dienaeren. Abraham was als dan 00. jaeren oud, en Ifmael 13. jaeren. â– , t. t, .λ

Korts daer naer verfcheen Godt aen hem in het Dal van Mambre, terwyl hy op ^^^ ^^^

gezeten was in de deure van fyne tente. Want, fyne oogen opilaende , zag ^^ f^^ΓΖί'Γ.ε^^^^
Engels waeren ) tegen hem overftaen. Hun ziende, liep hy die iiyt de deure van fyne ^ f '

en wierp zig tei ae?de neder , en zeyde : ( tot den aenzienelykilen ) Myn Heer, in
gevonden in\;we oogen , zoo en gaet dog uwen dienaer niet voor-by ; maer laet my een ^eynig wate^
haelen , om uwe voeten te waffchen , en ruft dog wat onder dezen boom. Laet my ii-lieden ook wat
brood voorftellen, om uw herte te verfterken ; en daer naer zult gy uwen weg mogen vervooraeren.
Want daerom is het gefchied , dat gy tot uwen dienaer zyt afgeweken. Zy zeyden hem : Doet na uw
woord Abraham dan fpoedig gegaen zynde nae de tente van Sara, zeyde liaer ; haeft u, en Kneea
maetenmeel-bloeme, bakt koeken (onder de affchen. } Hy loopende nae het groot vee, nam een vet jong
Kalf, en gaf het aen den knegt om het ftraks te bereyden. Ook haelde hy boter en melk, en hy Itewe

zag dat nog ten tyde van Fhvxus Jofephus ; zynde ge-
weeft als een eeuwig gedenk-teeken leerende aen de men-
fchen, in wat gevaer Ty zig Ttellen alfwanneer fy ongeloo-
vig blyven aen de drevgementen de welke Godt hun heeft
gedaen, en als fy zjo' „iet können inbedden, dat eenen
klynen oogfiag oft eene ibute die ligtveerdig fchynt,zoo
ftrengelyk zou können geftraft worden.

^. fF<zt peyfde. Lot van joo haeJUge en buytengewoonelyke.

kajlydiag ?

fcliik^ oorzaeke van

hv zi^ ζ h ^'ISei gebeden hem toe-te-liaen , dat lech Koning was ; en daer in komende nam. hy dezelve

"evae'r 'S^n in Segor ; om dat hy zig niet buyten voorzorge raekende Sara iyne huysvrouw gelyk hy te voren

bekomen H f berg : en nu hier toe verlof had gebruykt had komende in Egypten; te weten, dat hy

hem Sea ' " ^'■'hnk en de beroerte die hem bevong , dede van haer fprak gelyk of fy zyn fufter was ,· want Abfaham

hero· Ρ veriaeten om fyn-zelven te behouden op eenen vreefde met reden, dat den Koning van dat land haer

vp ·?·ην ^r"^ ipelonk die hy daer vond , alwaer hy zig zoude begeeren

^ / " twee dogters. f^. Bedroog Ahraham lig niet in fyn agterdenken?

^ i^a' deden de twee dogters van Lot in deie fpelonk ? A. Neen ; want Abimelech kreeg waerlyk de begeerten

kan 'denlien yerbaeit zynde, gelyk men gelyk Abraham voorzien had j en dezen Koning geloovende

die Sodoma'milfchien, dat deze vlammen dat Sara, wiens zwangerheyd nog niet kon gemerkt vvor-

verdere pla'etfen deq""'^^^^ verbrand hadden , alle de den, de zufter was van Abraham , ontrok-ze hem en deêd

vernietig' hadden · ' ^^^ eertyds den water-vlod , haer brengen in fyn Paleys , denkende haer te trouwen om

hunnen "vader en fv me ' niemand als zig des te meer met Abraham te verbinden, nemende tot

den fv om h-r m^fpiJf ^^^ aerde en waeren, overley- vrouw de welke hy meynde te zyn zyne zufter , in de welke

maekten fv dmnS f behouden; hierom hy veel goede hoedanigheden bemerkte. Sara had alfdan
»X,, n, „„.r^ . , v^oergeduerende twee nawten

90 jaeren.

f^· Heeft Abimelech Sara aengeraekt ?

A, Neen ; want Godt bragt defen vorftin groote vreefe
geduerende den nagt door zulke dreygingen, hem ver-
klaerende , dat Sara getrouwt was , dat dezen Koning geheel
verfchrikt om vergiftenis bad aen Godt die hem gebood deze
vrouw fpoediglyk weder te geven aen wie fy toebehoorde ;
anderfnns dat hy hem zou doen fterven met geheel fyn
huysgezin.

V. Wat dede Abimelech naer de^e waerfchouwing .

A, Hy ftond op , geheel verfchrikt in 't midden van den
nagt,hy fchroomde over het gevaer dat hy geloopen, had
van in overfpel te vallen; en fyn volk geroepen hebbende
verhaelde hun fyn geval aenftonds men dede Abraham
komen. Wat hebt gy ons gedaen ? zeytle hem Abimeleck
D

SS rERH^NDELINGE ΓΑΝ ΏΕ GESCHIEDENISSEN

't hun voor , te faemen met het bereyde Kalf , en hy bleef by hun onder den boom ftaen , terwyien
aten. Sy zeyden tQt hem: waer is Sara uw Huys-vrouw ? Abraham antwoordde : Sy is in de tente. H/j
( dat is den voornaemften Engel , die Godt verbeelde ) zeyde hier op ; wanneer ik u het volgende jaefj
wederom komen bezoeken, op den zeiven tyd, zal Sara uwe Huys vrouw eenen Zone hebben. Sara»
dit hoorende agter de deure van de tente, begon te lacchen : want fy waeren beyde oud , en verre op hunn®
dagen. Sy lagte dan by haer zeiven , en zeyde : zal ik my begeven tot welluftigheyd , daer ik zoo oui^
ben , en mynen Heer zoo verre gekomen is op fyne dagen ? Maer Godt fprak tot Abraham : Waerow^
heeft Sara gelacchen, en gezeyd : Zoude ik , een oude Vrouw , nog baeren ? Is'er wel iets moeyelyk aeö
Godt ? Sara ( verbaeft zynde ) loochende, dat fy gelacchen had, de vreeze des Heere bevong haer. Dog
den Heere zeyde .* Gy hebt wel zeker gelacchen.

Die mannen opgeftaen zynde, keerden hunne oogen nae Sodoroa toe en Abraham ging methuö, om-2^
te geleyden. Dan zeyde Godt : zal ik voor Abraham können verbergen het gene ik nu gaen doen ?
zeyde dan, dat de zonden van Sodoma tot den hoogften geklommen waeren , en dat hy vraek daer ον^Γ
ging nemen. Als dan keerden twee van die mannen ( ofte Engelen ) hun aenzigt van daer, en trokken
nen nae Sodoma. Dog Abraham, die nog by den Heere ftond , ( dat is, by den derden Engel, die Goö^
verbeelde ) naederde, en zeyde: zult gy ook,.Heere, den regtveerdigen met den goddeloozen vernielen-
Indien daer vyftig regtveerdige wierden bevonden in de Stad , zullen die ook te iamen vergaen.^ Godt an^'
woordde : Is't dat ik vyftig regtveerdige vinde in de Stad van Sodoma , ik zal de geheele Stad fpaerei^

^nRHANDELinGE VAN HE GESCH/EDENfSSEN

Stad, jong en oud, het huys omringelen , en roepende tot Lot, zeyden ly ; waer 2;yn die ma»nen»|
die dezen nagt tot u zyn gekomen? doet-ze iiytkomen op dat wy-ze gebruyken na onzen luft·'
Lot kwam dan buyten, en de deure agter iiem toeiluytende, zeyde hy: lieve Broeders , bedryft dog dezß
boosheyd niet. Maer fy gaven voor antwoord : maekt u van daer, gy zyt hier als vremdeling gekomen, sn
•^ilt gy hier meefter zyn? Wy zullen met u nog erger leven , als met hun. Dog alzoo fy groot geweld
deden , en nu by-nae de deure op den vloer zouden geleyd hebben , ftaeken de Engelen de hand uyt» r
en Lot binnen getrokken hebbende, floten fy de deure toe, en floegen de gene die buyten waeren, zoO |
groot als kleyn, met eene verdwelmdheyd in het gezigt; zoo dat-ze de deure van het huys niet kondeJi i
vinden. f

UrT HET XIX., XX, XXf-7 XXIEf EN XXIIL HOOFD-STUK.

Lot met fyn huysgezin uyt Sodoma verlofl. Sodoma verbrand. D& huysvrouwz van Lot gefiraft. Afbeeldfel val*
de helle. Abimelech doet Sara opligten, en word daer over van Godt geßraft. De gebone van IJaac. Jpita^^
word met fyne moeder Agar uyt dm huy^e g^^egt. Gehoorzaemheyd van Abraham in het opoßeren van fyne^
zone. De dood en begraeffenis van Sara.

DAn zeyden de Engelen tot Lot: hebt gy hier nog iemand van uwe vrienden ? Doet al de gene, die
u eenigzints aengaen, Schoon-zonen , Zonen ofte Dogters , vertrekken uyt de Stad , want wy gae»

Si

, oni hun ^^^ geroep hun 'er zonden tot den Heere is geklonimen , die ons lieeft gezon-

e bW . -r λ â€”fpj-ajj- ^Qj. Schoon-zonen , die lyne Dogters

van hier weg ; want den Heer gaet deze Stad

-^iuerven r αλ "cmen , zeggende ^ nacii u, xua^^^ « weg , wam uen ntci ga^t uv^v-

ftaen, ftoud ^^ ^^gen dit aen, als of hy het al fpottende zeyde. ) Als nu den dageraed begon op te
\i, die hier ^^ Engelen Lot aen, en zeyden : Haeft u, en neemt uwe vrouwe en uwe twee dogters met
nog al ble f '^y^ i ^^c gy om de booshevd van deze Stad niet met haer en vergaet. Alzoo hy

wilde hn7r namen fv hem by der hand, met fyne vrouw en fyne twee dogters; want Godt

zoo Ρ -^®"· ^^ ^y leyden'hun buyten de Stad, tot hun zeggende : Indien gy wik uw leven behoa-
op de be ^^^^ agterwaerts om nogte en blyfc hier ontrent niet ftaen; maer zoekt uwe behoudeniflê
gevonden met hun niet en vergaet. Lot antwoordde : Terwyl uwen dienaer by u gunft heeft

vallen vol'*· ^^ë «^yn® behoudeniffe niet zoeken op het gebergte : Ik vreeze, dat de ftrafte my over-
ik zal t CMitshy oud was, fcheen hemden tvd daer toe te kort.) Hier by is het ftedeken, ( Segor) daer
het fted ^^^^ Engol zeyde tot hem : Ziet, ik ftae uw verzoek hier ook in toe, dat ik

doen " ^^^ verderven, daer gy voor fpreekt. Haeft u derrewaerts : want ik en zal niets können
^at gy daer binnen zyt. De zonne ging op , als Lot te Segor kwam , en Godt zond van den
die fted ^^^^ Sodoma en Gomorra en de andere fteden, eenen regen van folfer en vuer, en hy vernielde
Huys-v^^' ^^ ^^^ daer ontrent, met alle de inwoonders, en alle het kruyd der aerde. Dog Lots
Sy ^^^^ gebod van Godt agterwaerts omziende , is veranderd in een ftand-beeld van zout.

dTer f^^i nieuwsgierigheyd ; ofte uyt fchrik over al het gefchreeuw^en gehuyl van'die me"n-

de Α · ^^^ ^^^^ blyven ftaen tot naer den tyd van Chriftus toe. Ziet

'■^n by den vroeg opgeftaen zynde, ging nae de plaetfe , daer hy te voo-

^^g hy de vonk"^ geftaen, en ziende nae Sodoma en Gemorra toe, en nae het land van dat gewefte,

" vernielend^^ kalk-oven. Dog Godt de fteden van

1 η e, was Abraham gedagtig , en bevrydde Lot om zynen 't wille van die verwoeftinge.

■Jacob

de welke Godt gefchikt had tot huys-vrouwe voor Ifaac
fynen jongen meefier 'S avonds gekomen zynde by eenen
water-put buyten de Stad ten tyde alfwanneer de dogters
gewoon waeren buyten te komen om daer water te putten ,
«•en^·"""'» non de bpar·;^^;,, "7·"·", """ Â» "iet en laetende lyne 'Kemels ruften , fprak hy tot Godt .· Heere

h„ '"^ > dat fv%eftnrvp ^ ' ^^ uycdrukt zeg- Godt myns heere Abraham , komt my dog , bid ik u , he-

m ; β uiveiizvn en eelevrl in ν „.of den te gemoed , en doet'bermhertigheyd met mynen beere

Abraham. Ziet , ik fiaen hier by deze water-bron , en de
dogteren van d'inwQonders dezer Stad isullen uytkomen
om water te fcheppen. Nu dan de jonge dogter, tot de
welke ik zeggen zal : buygt my uwe kruyk toe , dat ik
drinken mag: en die dan antwoorden zal : drinkt; jae ik
Zal ook uwe kemelen te drinken geven : laet deze het zyn ,
welke gy gefchikt hebt voor uwen dienaer Ifaac : en dat
ik daer uyt verftaen, d-.t gy mynen heer beguniligt hebt.

y. IVat gebeurde aen Elieier by deien put ?

A. Nauwelyks had Eliezer in zig zelf fyn gebed vol-
brogt, of de dogters van de Stad kwamem aen dezen put
met hun kruyken water putten : Eliezer alfdan begaf zig
tot eene van deze dogters die haere kruyke gevalt had om
naer de Stad weder-te-keeren, en verzogt haer, dat fy
hem te drinken zoude geven.

f^. at antwoordde de^e dogter op de vraege van Eliezer ?

A- Deze dogter en veragtte niet dezen onbekenden, aen-
fionds nam fy haere kruyke van haere fchouder op hae-
ren erm , en gaf hem met vreugd te drinken. En als hy
gedronken had , zeyde fy 'er by .· ik gaen ook water put-
ten voor uwe kemels, tot dat fy alle gedronken hebben:
C het gene het teeken was het welk Eliezer aen Godt ge-
--.t^e ,n ^ c" . - . Â· - · - ^ad. ) Deze dogter dan haere kruyke uytgegoten

rau in 4briL Nachor , dat :s , ui de hebbende in den drink-bak, liep weder om ander water

"en boek der woonde, genoemt Ha- te putten, en bragt te drinken aen alle de kemels.

Schepping η cap., om te zoeken die y, jyat vrots EHeier dan aen deie dogter?

Ε

5-2 rERTÏANDnLINGE ΓΑΊ^ DB GESCΒ:ΓΕDENISSEN

Maer Lot vreezende binnen Segor te blyven, Com dat fiy daer niet genoeg verzekert en fcheen) vertrok
van daer met zyne twee Dogters nae het gebergte, en woonde met hun in een fpelonke.

Dit zelve jae'r vertrok Abraham uyt het Dal van Mambre, en ging eenigen tyd te Gerara woonen : en
daer komende, zeyde hy , dat Sara fyne Zufter was. Abimelech Koning van Gerara dede Sara tot hem
brengen. Maer Godt des nagts in den droom van Abimelech verfchynende, zeyde.· Ziet, gy zult de dood
fterven om de Vrouwe, die gy hebt weg-genomen; want iy is eene getrouwde Vrouw. Dog Abimelech,
die haer nog niet had aengéraekt, zeyde tot Godt: Heere zult gy dan ook onwetende en onnoozele men-
fchen met de dood ftraiFen ? Heeft hy my zelf niet gezeyd, dat fy fyne Zufter is ? En fy, dat hy is haeren
Broeder ? Myn hert is dan opregt geweeft, en myne handen zyn onbevlekt gebleven in deze daed. ( Abi-
melech en wilde geen overfpel, bedryven ; maer meyude met haer te trouwen) Godt gaf hem tot ant-
■woorde : Ik weet, dat gy het hebt gedaen met een opregt gemoed , en daerom heb ik u wederhouden
van tegen my te zondigen, en niet toegelaeten , dat gy haer aen zoud raeken. Geeft nu dan de Vrouwe
■weder aen haeren Man, want het is eenen Propheet, en hy zal voor u bidden , op dat gy mögt leven.'
Maer in dien gy-ze niet weder en geeft , zoo weet, dat gy, en al wat u aengaet , zekerlyk de dood zult'
fterven. Abimelech ftraks opgeftaen zynde, terwyl het nog duyfter was, riep alle fyne dienaeren, en ver-
telde hun al wat hem was overgekomen , die zeer bevreeft wierden. Hy dede ook Abraham roepen , en
'zèyde tot hem: Hoe hebt gy het zoo met ons gemaekt ? Wat hebben wy tegen u mifdaen , dat gy over
my, en over myn Ryk deze groote zonden hebt willen trekken ? Hy zeyde ook : Wat heeft u dog be-
weegt om zulkx te doen ? Abraham antwoordde: Ik dagt in myn zeiven : Mogelyk en is de vreeze Gods-
niet in deze plaetfe, en fy zullen my dooden om myns Vrouwens wiJle. Anderfins fy is ook waerlyk myne
Zufter ( Sara was d& Zußzr , dat is de Nigu van Abraham , kkyn Dogter van Thare, , Abrahams ^ader ^ en
Dogter van eenen van fyne Broeders , Maer de Groot-moeder van Sara was de Moeder van Abraham niet.)
myns Vaders Dogter, al-hoe-wel niet myns Moeders Dogter , en ik heb-ze getrouwt, Maer naer dat Godt
my heeft doen vertrekken uyt myns Vaders huys , heb ik haer gezeyd : Gy zult my dienft doen , dat gy

ΡΆ η H Ε τ Ό υ D τ Ε S τ Ji Μ Ε Ν τ. 33

^ alle plaeifen , daer wy zullen komen , zegt, dat ik uwen Broeder ben. Abimelecli dede dan Schaepen ,
^ilen en Dienft-knegten komen , en gaf-ze aen Abraham. Hy gaf hem Sara fyne Huys-vrouwe weder, en
Zeyde: Ziet, myn Land ligt open voor u woond al waer het u belieft. En hy zeyde tot Sara: Ik heb aen
^wen Broeder gegeven duyzent zilverlingen tot een Hoofd-dekzel om uw aengezigt te dekken. Abraham
^ad voor Abimelech, en Godt dede ophouden de kwaelen, waer mede hy Abimelech , en fyn huys-gezi^
^ad beginnen te flaen.

^^'^odt bezogt dan eyndelyk Sara, en fy baerde eenen Zone. Abraham noemde hem Tfaèc, en hy befiieed
la'^Vi ^®^· Abraham was als dan loo jaeren oud. Sara zeyde .- Godt heeft my doea

v^^ en al die het zullen hooren , zullen lacchen > en blyde zyn met my. Dit Ipeeld op den naem
an Ilaäc, die lach beteekent, om dat Sara gelacchen had , wanneer den Heer haer eenen Zone beloofde,
^y zeyde dan voorder:. ΛΥϊε zoude het oyt gelooft hebben, dat men aen Abraham zoude zeggen, dat Sara
pen Zone zoog, die zy hem gebaert had in Tynen ouderdom ? Daer-en-tuffchen het kind groeyde, en
Va^^ Α en ^^en dag hield Abraham een groote maeltyd. Sara naderhand ziende , dat den Zone

met t^^"·"' ' haeren Zone kwalyk handelde , zeyde fy tot Abraham .· Jaegt deze Dienft-maegd

kw ] ^^^ ^^^^ '' ^^^ ^^^ geenen erfgenaem wezen. Abraham nam dit

Sa ^^ Sara om fynen Zone Ifmaël; maer Godt zeyde tot Abraham : Neemt niet kwalyk het gene
zal^ -Zone en uwe Dienft-maegd gezeyd heeft. Doet al wat fy u zal zeggen ; want van Ifaäc

j^. "^geflagte voortkomen. Niet-te-min ik zal ook een groot volk doenfpruyten uyt den Zone van uwe
fch"^^ ' ^^^^ ^®· Abraham ftond dan 's morgens vroeg op , nam brood en een flef·

^^e met water, en leyde dit op Agars fchouders. Ook gaf hy haer het kind , en zond ze weg. Maer zy,
^ g-gegaen zynde, begon te dwaelen in de woeftyrte. Als nu het water'van haere fleffche uyt was, wi^-p
En f^ onder eenen boom, die daer ontrent was. (Ifmaël was als dan ten'minften i6 jaeren oud.)
ßg V ging een boog-fcheute van daer regt over het kind zitten , zeggende : Ik en zal het kind niet zien
rven. Dog daer zittende, begon fy luyd uyt te kryten. Maer Godt verhoorde de ftemme van ^aer kind,

■ dedz Rtbtcca ah fy wlß van Elieier^dathet Ifaac was?
aenzio·^^ ftapte veerdiglyk neder ter aerde, en dekte haer
nina ■ vervult van vreugd bragt haer in de woo-

iafr°» moeder, alwaer liy haer trouwde dry

^ ^er de dood van Sara-

^ J Abraham, nog hertrouwe naer d& dood van Sara ?
Vylg' ί Abraham nam tot vrouwe Cetura , die fom-
niaer genoemt word, alhoewel fyne echte vrouw,

'rl'dei "^en tweeden rang , waer van de kinders niet mede
Zes t·' vader zulks niet wilde i by deze had hy

^Kinders.

de^e kinders medi erfgenaemen van Ifaac ?
dede" Abraham gaf aen Ilaac al dat hy bezat,· hy

Wen aen,de kinderen van fyne andere vrou-

denH, , εη Cetura ; en fcheydde-ze af van Ifaac , zen-
nae het Ooften-land.

J «oe lang leefde Abraham 7

jae'% leefde 157 jieren, ftierf in het vyf-en-zeventigfte
hejD 'ynen zoon Ifaac, die, met Ifmaël Zoon van Agar ,
de f .^S^'^even heeft in het graf van Sara fyne vrouwe in
Van V van Ephron, vyfthien jaeren naer de geborte
^ klynen zoon Jacob.
^ -(A^c kinderen by Rebscca ?

Van 4 ^ getrouwt zynde met Rebecca in den ouderdom
tweeii > won nu 60 jaeren oud zynde twee zoons

hojjj] ' jaeren van onvrugtbaerheyd in het

jaer van Abraham hunnen grootvader.

^ » ^l^S^^^'^^dè'tr s.&duerende devTUgtbaerheyd van Rebecca?

reeJs wierd gewaer, dat deze kiyne tweelingen

hier in haeren fchoot zonder zig te kennen ,

tiat ^^ "eden, die haer antwoordde ,

toiwf^ kinders zouden zyn de hoofden van twee

> en dsa 9uduen zou onderworpen zyu aen

34 VERHANDELINGE VAN DE GESCHIEDENISSEN

en. den Engel des Heere riep tot Agar uyt den Hemel: Agar; en weeft niet bevreeft: want Godt ïieeft des
kinds ftemme aenhoort van de pketfe daer het Iigi. Staet op , en neemt den jongen by der liand : want ik
zal een groot volk van hem doen voordcomen. Godt opende ook haere oogen , dat iy eenen water-put zag:
en derwaerts gaende , vulde iy de neflche met warer en gaf den jongen te drinken. Godt was ook met
den jongen , die opwies, bleef in de Woeftyne woonen, alwaer iiy eenen goeden fchutter wierd.

Wanneer nu deze dingen gefchied waeren, zeyde Godt, om Abraham te beproeven: Neemt uwen eeni-
gen Zone Ilääc, die gy b^emind, en gaec nae het La:id Moria, en offert hem aldaer tot eenen brand-offer,
öp eenen van de bergen, die ik u zal aenwyzen. Abraham wetende dat hy dezen Zone niet als van Godt
en hadde, en haperde niet van hem den ze]ven weder te geven. Hy hield voor vaft door het geloof, dat
door Ifatc fyn geflagte zoude vermenigvuldigt worden gelyk de Herren des hemels, fchoon hy deze belo&
ten niet konde tefaemen binden met dit tegenwoordig gebod van Godt , Abraham ftond dan vroeg op,
zadelde fynen Ezel, en met hem nemende twee van lyne dienft-knegten , en Ifaäc lynen Zone, ging hy nae
de plaets, die hem Godt had aengewezen. Op den derden dag, fyne oogen opheffende , zag hy de plaetiè
van verre. ( Waerfchytidyk is Bdifabee^ dacr Abraham woonds. , wd üntrcnt 20 myka van den Berg Moria,
dacr Ifaäc moefl opgeoffert wordzn.^ Hy zeyde tot fyne knegten: Blyft gy hier met den Ezel, ik en het kind
zullen derwaerts gaen; en naer dat wy onze aenbiddinge zullen gedaen hebben , zullen wy tot u weder-
keeren. Abraham dan, nemende het hout des brand-offers, leydde dat op Ifaéc fynen Zone , draegende hy
zelve het vuer in fyne hand-met het zweird. Terwyl fy beyde aldus gingen, iprak ifaäc tot Abraham zy-
nen Vader : Lieven Vader! Hy antwoordde : Wat wilt gy , myn kind Ik zien hier , zeyde Ifaäc, wel
vuer en hout; maer waer is den flagt-oifer 7 Abraham antwoordde: Lief kind , Godt zaPer wel in voor-
zien. Sy voorderden dan gezamentlyk hunnen weg, en kwaemen evndelinge ter plaetfe , die Godt hem
gezeyd had. Abraham, aldaer eenen Autaer opgeregt, en het hout daer op gefchikt hebbende, bond Ifaäc
zynen Zone vaft, en leydde hem op den Autaer boven op het hout. En fyne hand uycftekende , greep hy
het zweird aen, om zynen Zone te Hagen. Godt, beweegt zynde door de ftandvaftigheyd van den Vader,

HtT OV Ώ τ ti $7 %$

de gehamaemhayd .an den ^om, .00 den Eßgel öes Heera ftrakx n^tfkind Ä^I

% antwoordde ·. Wat is uwe beliefte? Dan hy tot Uem ; En fte^kt

«yt, en wagt u van het leed te doen, Νμ heb ik bevonden, dat gy Godt ^r^eft' " Τ

»^igen z^ne οΓέν nilt en hebt Lfpaert^^ (Du is, dit bleek nu door eene «ytwendige

aUes vofl^^onS^^ Godt bekend was.) D<?g Abrgham fyne oogen «P*^^®·

^^g agter be jtnÄ L fyne hoornen in de ftruyken verwert was; en hem daer
i^ebbende , offe^de^ hem tot eenen brand-ofie. , voor fynen Zone Den .Engel des Heere nep voQl-
tweede reyze tofAbraham van den HemeU en zeyde.· Ik .weire u by J^l™^
gy dit gedaen hebt. en dat gy om mynen t'wille uwen eemgen 2one n^et gefpae en heb , »k « ^
genen boven raaetei, en uw geflagte vermenigvuldigen gelyk de Herren des Hemels , en het ^^nd der Zee,
^we naekome'nTen .uLn d/stfd'^ U'er'vyanden erven ; en in ^/f ef νί ;

Jöraham en aen fynen Naekomeling. Hy en zegt nift acn un^e "f "Λ^ Sen de

««er^e« ««.a« Naekomeling, «en eencn , den welken Chrijius is, S, Paulus ad 3-
volkeren van het gantfche aerdryk gezegent worden, omdat gy namyne ftemmf geluyftert hebt. m^m

keerde weder tot fvne knefften , en fy trokken te faeraen nae Berfabee, , . , t

Sara i af ^n ^^^^^^^^^ Cariatarbe, in't Land van Chanaän Abraham kwam te

beweenen. En opftafnde van het lyk , zeyde tot de Beteert - Ik ben eenen

^y dog een er/graf by u, op dat ik mynen dooden begraven mag. Pe Heteèrs antwoordden; Myn Heer,
gy ^^yt een aenzienelyk Man Lder ons , be^aeft uwen dooden in on^e befte Paraven. Abraham .

- tegenwoordigheyd tót een erf-graf overlevére voor qen prys , qie ly weerd is;ii.pnron , m jn'ttnia-
J^n der Heteërs woonde, zeyde tot Abraham: Ik geve u den Akker met de Spelonkê in de tegenwoordig-
heyd van myn volk: begraeft'er uwen dooden. Abraham boog zig neder voor iiet volk van het Land, en
^eyde tQt üphrpn: Ik zal het geld geven, dat den Akker weérd is. Ontfangt het dog, en dan zal ik wynea

*an Ifaac ontfon», ^ den van Efau. Hv vroeg hem nog, qf hy was fynen ond^

Hoe. wUrd Ε [au voorkomtn door Jacobs iten zoon Efau ,'jiicpb sntW'Qorcjde , dat hy het was ,· ( eq^.

Rebecca gehoort hebbende de woorden van Ifaac nige HH. Vaders ontlchuldisen Jacob hier vsn Jeugen ,

r^ï Eiau, zeyde aen Jacob : Ik hebbe zoo agnftonds ge- andere niet.) Iiaac dan zig laet§nde yoorftaeq, d^^t het

"oort het voornemen van uwen vader tot voordeel van was lyiien zoon Efau, dede hem naederen na terßond als

"^ea broeder : luyftert toe en voln mynen rged ; gaet hy gewacr wierd dgii geur fyn'er kjeederen, zoo zegende

^eerdigiyk nae de kudde en brengt my twee van de befte hy hem en zeyd« : ziet den reuk yan mynen zoon is ge-

üwen^" ' ^^ ik van deze iei bereyde" nae den fmaek van lyk den reuk van e^ngii vollen sjcker weikeo den Heer
dat h het 'gene gy hem zuit te eten dragen, op gezegent heeft, enz.^
yiy u zegene den eerllen in de afwefentheyd van Efau, P^. H'at gufchieddi er nagr dßt Jfaac Jacob geiegem had t
. fVat leyde Jacob aen fyng moeder aingaende. deic onder^ A- Nauwelyks had Ifaac fynen zggen gegeven sen Jgcob^
? of Efau van de jagt weder-gekgert vernam, dat Tynen
Efau 'vertoonde aen fyne moeder, hoe fynen broeder broeder hem voorkomen had : hy W3S'er geheel van ver*
al^ '"uw-haïrig was, ea hy zagt van veile ; dat hy fghrikt met grootg verbaeftheyd' i hy brlêfchte met een
"ocwel hy de ooggn van fynen vader kon bedriegen groot gefchraeuw , end? fmeekende fynen vad^r met trae-
kon i * nogtans fyne handen niet bedriegen nen en zugten, vrpeghem,of hy maer penen zegen cn had,
^s hy hem zoude willen aenraeken. V. W4t vgoor^^mdn maekte Ëj^ii (tmds ^ïg vqorkQmen 4oof
• f^at antwoordde Rebecca hier op aen Jacob ? Jacob ?

lag · ^y moedigde hem aen en zeyde hem van hagr te Efau vergrämt voedde in lyn hert voornemens van

iQjj,® oetyden , fy nam bokke-vellekens en dede-ze vraeke, en wagtte maer naer dg dood van fynen vader

ly^'·'®'^ tien hals en de handen van Jacob, om hem ge- om deze uyt-te-werken door de dood van Jacob welkert

beggL^^^^i^n aen fynen broeder ,· iy deed hem aeu de hy aanzag als eenen voet-iigter ; ( het gene fynen naeni

^Oo „ vaii Efau die fy bewaerde, en deèd hem al- beteekent) om dat hy hem ontrokken had fyn regt vai?

ik fynen vader. Mynen vader, zeyde hy hem, eerft-geborte, en nu weder ontnomen den ?Sgen die hent
ja"t " ^^^ gy ^y bevolen hebt; eet van myug. toekwam. )

V zegent my. f^. IVat dedz Rehma geweer wordend? ? dat din fporß vßit

rBRn^N DELÏNGE rjN DB GESCHIEDENISSEN

dooden begraven. Ephron antwoordde: Myti Heer, het Land dat gy verzoekt, is vier hondert fikelen zil-
vers weérd; maer wat kan dit maeken onder ons beyden. Begraeft gy vryelyk uwen dooden. Abraham dit
geboort hebbende, woeg het geld in de tegenwoordigheyd van de-Heteërs, en alzoo wierd den Akker met
de Spelonke en raet al het geboomte, dat'er rondom ftond, aen Abraham tor een vail bezit gegeven ί Eu
Abraham begraefde dan fyne Huys-vrouwe in de Spelonke. Â·

urr HET xxir., xxr., xxri. en-xxvii. hoofd-stuk.

.Abraham zend EUiïzer nazr Mefopoiamkn om daer te zoeken een Haysvrouit^ voor Ifaäc. Abraham trouwt niet
Cethura. Syne dood in't jaer 2183. Geborte van Efau en. Jacob. Jacob ontfangt den zegen van Ifaäc. Hast
van Efau tegen Jacob. Hy vlugt naer Mefopotamien.

Α Brahani nu zeer oud geworden zynde, zeyde tot den Opper-toeziender van Am huys: Belooft my met
eede, dat gy voor inynen Zone geene Huys-vrouwe en zult nemen uyt de Dogters der Chananeërs ,
daer ik by woone: maer dat gy nae myn Land en nae myn Maeglchap zult gaen , om daer eene Vrouwe
te nemen voor mynen Zone. Maer in dien de Dogter met my niet wilt komen , zeyde den knegt , moet
ik dan uwen Zone leyden nae het Land, daer gy zyt uytgetrokken ? Abraham antwoordde; Wagt u wel,
van mynen Zone oyt wederom daernaetoete brengen. Godt, den Heere des Hemels, die my uyt myns Va-
ders huys, en uyt 'myne geborte plaetfe heeft getrokken , en my met eede belooft heeft / dat'hy dit Land
aen .myne nakoiTielingen zal geven , die zal fynen Engel voor u zenden, op dat gy aldaer voor mynen Zone
eene Vrouwe mögt nemen. In dien 't nu myne vrienden u weygeren, ofte in dien de Vrouw u nieten wilt
•volo-en , zoo zult gy van uwen eed ontflagen zyn. Ziet maer toe, dat gy mynen Zone noyt derwaerts brengt·
ïsiaer dat den knegt dezen eed had gedaennam hy thien Kemelen, en trok henen , met zig nemende van
alle fyns Meefters goederen, Hy kwam eyndelinge in Mefopotamien by Nachors Stad. (en fyns Meefters

Γ Λ Ν MET Ο υ D Τ Ε S T Α Μ Β Ν Τ.

Maegfchtp) Hebbende dan de Kemels buyten de Stad doen neder-knielen by eenen water-put Cgelyk dia
treeften gewoon zyn te doen) om te ruften, ontrent den avond, op welken tyd de Vrouw-lieden gewoon
'«'aeren uyt te komen om water te putten, zoo fprak hy aldus: O Heere, den Godt van Abraham mynen
RefterTftaet my nu dog by, en doet mynen Meeiler Abraham deze gunfte. Ziet, ik ftaen hier by dezen
Waterput, en. de Dogteren van de Stad zullen uytkomen om water te putten. Zoo dat de Dogter , aen wie
ik zeggen zal: Neyg: dog uwe kruyke , op dat ik drinken mag , en my tot antwoord geeft: Drinkt, qh
u\ve Kemelen zal ik ook te drinken geven, dat zal-ze wezen , die gy aen uwen dienaer Ifaäc hebt toege-
ichikt, en aldus zal ik kennen , dat gy mynen Meefter Abraham gunfte hebt gedaen, Nauwelykx had hy.
deze woorden by zig zeiven uytgefproken, of Kebecca, de Dogter van Bethuël, Zone vaa Nachor, deu
Broeder van Abraham, kwam daer aen met eene kruyke op haere fchouder.

Het was eene oyerfchoone Dogter. Naer den water-put dan af-gegaen zynde, en haere kruyke ga-
vult hebbende, kwam-ze weder. Den knegt liep haer ftraks te gemoed , en zeyde tot haer : Geeft my wat
ie drinken uyt uwe kruyke. Sy antwoordde : Drinkt, myn Heer : en , haeftelyk laetende de kruyke op desi
^rm ajP-zinken, gaf ze hem te drinken. Als hy gedronken had, zeyde-ze voorder Ook zal ik -voor uwe
Kemelen water putten, en hun alle te drinken geven. Haere kruyke dan fpoedig in den drink-bak gego-
ten Jiebbende, liep-ze wederom naer den put om te putten, en gaf te drinken aen de Kemelen. Onder-
tuflchen bezag haer Eliezer aendagtelyk, zonder iets te zeggen, wenfchende te bemerken, of Godt fyn©
reyze tot eenen gelukkigen uytval gebragt had, ofte niet. Als de Kemelen nu gedronken hadden, trok h/
Voor "haer goude oor-ringen uyt, en twee braileletten. En hy vroeg haer : Wiens Dogrer zyt gy ? Zegt my
^og ook, of'er in uws Vaders huys wel plaets voor ons is om te vernagten ? Sy gaf voor antwoord: Ik;
oen de Dogter van Bathuël, den Zone van Nachor. Strooy en hooy is 'er by ons in menigte, en ruyme
plaets om te vernagten. Rebecca liep naer haer Moeders huys, en gaf te kennen al wat haer gebeurc
■^vas. Sy hadde eenen broeder met naem Laban, die ziende de oor-ringen aen het hoofd, en de brailHet-
ten aen de hand van fyne Zufter, naer Eliezer toe liep, die nog ftond by den water-put met de Kemelen.

gg rEiLHANOELINGE rjN DE OESCFi/EèENISSEN

En hy zeyde: Komt binnen, 6 gezegenden des Heere, wat blyft gy buyten ftaen. Ik heb myn hwys voor
u b^reyd gemaekt, en de plaetfe voor de Kemelen. Hy dede hem dan binnen komen , en hielp de Keme-
len ontlaeden : en hun hooy en ftrooy gegeven hebbende, bragt hy water voor Eliezer, om fyne voeten
te -waffchen, als ook die van de mannen, die by hem waeren. Daer naer flelde hy hun eten voor. Maer
Êiiezer zeyde: Ik zal hierniet eten, voor dat ikeerft myn reden heb uytgefproken. Laban zeyd:Spreekt"ze.
Ik ben , z'eyde hy, den knegt van Abraham. Godt heeft niynen Meefter zeer gezegent. Hy heeft my hem
doen beloven met eede, dat ik niet en zoude nemen eene Huys-vrouw voor fynen Zone uyt de Dogters
van Ghanaan ; maer dat ik hem eene zoude gaen zoekgn in fyn geflagte, en ik ben daer toe gekomen in
41W Land. Hy vertelde ook het gene dat hem gefchied was by den water-put; hoe hy Godt had gebeden
om eeii teeken, waer uyt hy zoude kennen, wie de Vrouw van Ifaäc moeft wezen, en dat hy dit tee-
ken in Rebecca volbragt zag, en vraegde, of fy daer tegen iets wiften te zeggen ? Laban en Bathuël zey-
den : Het is Gods vVerk, wy en können fyn behaegen niet tegen fpreken. Ziet Rebecca ié daer: neemt ze»
cn o-aerer mede henen , en dat fy volgens het woord des Heere de Huys-vrouw zy van den Zone van uwen
Meelter. Den knegt van AbrahaiÄ dit hoorende, viel plat ter aerde, en aenbad Godt. En hy gaf aen Re-
becca zilver en goud-werk, en kleederen , en aen haere Broeders en Moeder veele giften en gefchenken.
Naer dat fy te iaemen geëten en gedronken hadden, bleven fy daer vernagten. Maer den knegt 's anderdags
vroeg opftaende, zeyde; Laet my dog henen gaen nae mynen Meefter. Dog haer Broeders en de Moeder
zeyden : Dat-ze ten minften nog thien dagen by ons blyve , en dan vertrekke. Maer den knegt zeyde:
En houd my niet langer op , dewyi Godt my eene gelukkige uytkomfte heeft gegeven , laet my dog henen
gaen nae mynen Meefter· Sy zeyden; Laet ons haer zelf roepen en vraegen haere genegentheyd. Sy riepen
Rebecca, en vraegden haer: Wilt gy met dien man wel hénen trekken? Sy antwoordde : Ik wille het wel
doen. Sy lieten haer dan gaen , haer toewenfchende allen zegen. Rebecca dan met haere dienft-maegden
op Kemelen geklommen zynde, volgde den man, die zig fpoédigde om wederom by lynen Meefter tezyn.
Als fy naderden pntrent Berfabee, kwam Ifaäc uytgegaen in't vallen van den avond , om zig op het- veld

dat hier door verzagte de droef-

ijg .. "^'T^ende voor i>'ne Huys-vrouwe. Ook beminde hy haer zoo zeer ,
> hem door zyn« Moeders dood was overgekomen.

nam ook eene andere Vrouwe , genaemt Cetbura. ïTy won by haer veele kinderen , en h^
aiid- 33. jaeren in dit houwelyk. Hy maekte Ißiäc erigenaem van alles wat hy bezat, en aen de
j^Q ƒ J"® Binders gaf hy giften , en ^ond-ze nae den Ooften , om hun af te fcheyden van Ifaac , terwylen hy
(J Abraham ftierf eyndelyk in den ouderdom van 175. jaeren , en wierd gevoegt by zyn volk.

jj-^^ J^yne ziel eing haer naer fyne dood vervoegen by de pielen der Patriarchen^ die voor hem hadden gekeft)
vo " ^^ ifeaël begraefden heni by Sara in de Spelonke van Machpela. Dog llaèc bad den Heere vieriglyk
j^^^rfyne Huys-vrouwe, die nu 20. Jaeren lang onvnigtbaer gebleven was. Godt verhoorde hem, zoo dat
licl bevrugt wierd van eenen tweeling. Deze, eer zy nog geboren wierden, worftelden in hun Moeders
Van^rf"^' Rebecca, daer over verfchrikt zynde, ging den Heere te raede , en kreeg voor antwoord , dat
''an kinderen, die fy in haer lichaem droeg , tv^'Ce volkeren zouden voortkomen. Dat het een

"Vi'oi·.?^^ ^wee volkeren het ander zoude overwinnen , en dat den oudften aen den jongilen zoude onderd-
en

baerens tyd was aengekomen , was den genen die eerft te voorfchyn kwam , rolt
de } ^^^ ^^yrig van vel , en wierd Ej&u genoemt. Den tweeden ftrakx daer op volgende, hielt met
^w fynen Broeder vaft: en wierd Jaeob genoemt. Ilaac was 60. jaeren , als hem die

gew'^ geboren wierden. Men zag wei haeft de Verfcheydentheyd van hunnen aerd. Als ly nu groot

.^y^'·'*^^" waeren , wierd Efau eenen dapperen jaeger, die geirn op het veld was: maer Jacob, zagtzinnig
* behield zig in de tenten, Ifaäc beminde Elau , om dat hy geirn van fyne jagt-vaog at. Dog Re-

Oni^' ^^^ ; maer zonder zig te-beklaegen ; hy vond. middel
toeko "^^eken, dat het meeften deel der iammers in hec
ly van verfchyde couleurcn zouden zyn, op dat

riaej, ? wouden toebehooren : hy leyde in óe water-bakkeu
hy kwam drinken , takken van vcrfchyde boomen

«lekt ^ ^^^^ ^^ fcliors af en liet het ander be~
coulen*^^ verfcheydentheyd van wit en groen

«n ^^nige indrukkiiig zoude geven in de fchaepen
Isurl^'·^"' H^zoo hun klyntiens gelpikkelt van ko-
rien Jq zyn. Diën regtveerdigcu middel om in-te-haelen
in.rgy^'^ ^oor fynen dienlt, gebruykte Jacob door Go.ds
0 en de onderrigtins des Engels.

^ j-a-tie diie. behtndighiyd aen Jacob ?
maep ' alï^oo diën middel wel eenigzi

iattinjp' ™aer als hy ryker en ryker wierd , en de
"ïolrpjf^^ acboren wierden , hem by-nae alle toekwamen
het" ^ ^^ accoord met Laban aengegaen, zoo gebeurde
Alle ^ ^"^ban en fyne zonen hier oVer nydig wierden.
dat iv^ Veranderingen die Laban maekte in het accoord,
hem laemen hadden aengegaen, miilukteu

thien-mael toe.

l'^bati enfyneioojis nog lang hun mifnoegen?
nu niae iy Heten het eyndelyk blyken aen Jacob die
bpiM*"·,^," peyfde om weder-te-keeren en hier toe alles
^^'^nkken.

/öcoi het land. en huys van Laban u

Jioos hv ï vreèdraemelyk te vertrekken, daerom

Pen te Η Laban was uytgegaen om fyne fchae-

^etiicis f^heiren ; en fvne vrouwen , en kinders op
"oe'lt ^^ hebbende , trok henen , mede-nemende alle

« 'trsii, om weder-te-keeren n^e liaac fyne« va-

40 r^RHJNDBLJNGE rJN DB G Ε S C Β IE ΌΕIS SB

becca had Tacob lief. Als Jacob nu eens zekeren pap gekokt had, kwam Efau zeer vermoeyt uyt het veld , en
Ly e tot IS Geeft iy dog van dien rofte^ap · want ik ben zeer vermoeyt Jacob antwoordde: Ver
koopt Ζ dan uw eerft-gebortens regt. Efau was te vreden, zeggende : Ziet , ik fterve, Clk fterve. m
Ti tele van eemn drlfiigen mcnfch , die door fyne toeten v'ord van fyn voordeel te verhezen, cm

Γνηία voWoen.) wat zal η yne eerft-geboite my baeten ? Zweird he my dan , zeyde Jacob. Ejau zweef

het hel; en verkogt aldus het regt van f/ne eerft-geborte aen Jacob. Waer joor hy brood en de vietfen-
pap nemende, at en dronk, en d^r naer opftond en heuen ging weynig agtendeda hy het regt vaniyne
Lrft geborte verkogt had. Q Het Regt der eerfl-geboorne beftond daer m. Ten i. dat hy had em dobbd erf-deel.
α. DÏt hy ^,as het hoofd en rneefier^an fyne Broeders , als volgende .η de ρ aets van den ^

r: , J â€ž Î· ijzrvenden J^ader. A. Ook was hy mischten den Priefler van de Familie.^

yien Dus riep hv eens Efau fvnen oudften Zone, en zeyde: Myn kind, neemt uwen Pyl-koker en uwen
Bole en als ey "iets op de iagt gekregen hebt, maekt my daer een kokzei van , gelyk gy weet , dat my
Senaem is en brengt het my ^ op dat ik het geëten hebbende , u mag mynen zegen geven-, eer dat ik
fter?e Rebecca hoorde Ifaäc dit zeggen. Als Efau dan ter jagt was, om fyns Vaders wille te volbrengen,
ïiep fv Tacob en vertelde hem wat'er gebeurt was , en zeyde voorders : Myn kind , iuyltert na mynen
raed Gaet nae het vee , en haelt my daer twee van de Geyte-bokxkens, om daer een kokzei van te mse-
ken' eelvk uwen Vader aengenaem is: en gy zult het uwen Vader te eten brengen , op dat hy u zynen
zeffen Vve , eer hy fterft. Hv antwoorde: Gy weet imii-jrs, dat mynen Broeder Efau een hayrig menfch
is en ik zaet van veile. Is't'dat myn Vader my mogelyk aenraekt, hy zal ^V eenen bedrieger hou-
den en ilc Li den vloek over my haelen in plaets van den zegen. Zyne Moeder zeyde : Myn kind , ik
^^eme dien vloek op my , doet gy maer na myn woord, en gaet liaeld^het gene ik zegge. Hy ging dan , en
bra^t het aen fvne Moeder. Sy maekte daer van een kokzei, gelyk fynen Vader aengenaem was. Daer
nae? nam fy EÏaus befte kleederen , die fy by haer had , en fy dede die Jacob aen. Sy trok ook hayrige

fFat pejfde Jacob van di-^e antwoord vr.n Efua ?
A. Jacob gelioort hebbende , dat fynen broeder Ei'liu hem
te gemoed kwam met 400 mannen , wierd met fchrik be-
vangen , en begaf zig tot Godt om hem te fmeeken , dat
hy hem in dezen ftond zou verloflen vaii de magt van
Eiau die hy ten hoogften vreefde.

ΐν<ιί dede. Jacob om de gunfi van Cynen broeder le vinnen?
A. Jacob naer dat hy fyne vreefen en ongeruftheden
eerii aen Godt bevoien, had , begon de menfcheiyke mid-
dels in't werk te leggen : hy begreep, dat er niets mag-
tiger was om de verbitterfte geelten te verzoenen en om
de granimoedigile herten te bewegen als de giiren ;*hy bc-
reyde-ze dan met een zekere pragt, en hy ordineerde in
zulker-voege het gene hy wou vereeren aen Efau , dat
hy-ze niet feftens maer d'een naer d'ander ontfangende ^
daer op meer aendagt zoude können maeken om fyne ge-
voelykhedcn beter te néér te leggen.

V, Wat g beurde aen Jacob geduerende fyne rufi , den avond
voor deie by-een-komjle ?

A. Hem" kw.ain over de vermaerde woriieling met eenen
Engel, de welke duerde tot's morgens ; en in de welke
hy zoo veel moed en itandvafiigheyd betoonde , dat den'
Engel genoodzaekt was het ογ-te - geven : maer aen hem
wykende raekre hy de zenuwe fyi'^ï heupe , die lentoiKi
verdorde. '

V. Wat was den uytf.ag van du gevegt van Jacob met den
Engel? ,

Α Jacob voelende zig als aengedreven door eencn nier-
Wen moed , door deze aenraekinge zelfs, die geheel myf-
terievis was, hield den Engel t-gcn en zeyde hem , dat hy
hem n'ct zonde laeten gaen voor dat hy hem zoude ze-
o-enen · eu het was in die gelegentheyd , dat den Engel
ver indèrde den naem van Jacob ea hem gaf diën van

r ^ Ν. Η Ε τ ο υ D r Ε S τ Α Μ Β Ν τ.

Geyte-vellekei^s over ivne handen , en over de zagtigheyd van fynen hals , jf ^Γ^^'ίΙν^^ί

handen met brood dat fy gebakken had. Jacob gekon^en zynde by
der ! Ifa^G antwoordde: Wat ist ? Wie zyt gy , myn kind. Jacob zeyde : Ik ben
lii^au. C /.V me« deze gefchledenip inziet , gdyk fy dacr ligt . men zoude Jacob nut
yan leugen : hy beveßigt eene zaekef die niet n^aer en Is; .mer gelyk gehedhet leven van deze ™ ƒ ' ^^

'^· Proph^u Jaf-beeldzd der Myfterlcn van Chriflus, zoo moet men da n>erk alleen en op Γ "
n^men.nai hooger opklimmen tot het gene u^ierd aHebedd. Bn ah dan zalmen

W;mer een groot gehevm: te weten\ de verwerpinge van de Joden , en den roep der heydenen. ) Ik heb ge.
daen, gdvk fvy bevoln had ; regt u op, en eet van myne jagt, op dat gy my uwen zegen geeft. (J^acob
was alfdan ^en ) Hoe komt het myn kind, .eyde Ifaäc dat gy

Jacob antwoordde ; Golit heeft het zoo gefchikt, dat my haeft zoude ontmoet^a he gene ^k wen|,te
Ilaäc fprak voorder tot Jacob: Komt hier by my, op dat ik u mag voelen , myn ^ '
proef ma^ nemen , of 4 mynen Zone Efau zyt, ofte niet. Hy kwam dan by, en den Vader hem gevoejt
hebbende , ze^dé · D. ftem'is wel Jacobs ftem, maer de handen zyn Efaus handen; want hy en kende heni
"iet, om dat fvn hayrige handen a^n die van Efau fynen Broeder gelyk waeren. Ifaäc dan hem willende
negenen , zeyde nog eens: Zyt gv do. wel mynen Zone Eftu ? Hy antwoordde^ae ik. ( Hy was den oud-
ften Zone by regt, mits hy Efaïs regt had gekogt; en Efau dit had verloren ) Brengt my dan, ^eyde faäc
hec kokzei van we jagt; op dat ik\ zegene. Hy bragt het, en naer dat Ifaäc geeten had, gathemjacob

ook

υοκ: M^yn te drinken. Dan zeyde Ifaèc tot hem; Komt by my , en geeft my eenen kus , myn kind. Hy
kwam, en kufte hem. Zoohaeft nu Ifaäc den ließelyken geur fyn'er kleederen had geroken , gaf hy heiu
i>'nen zegen , zeggende: Ziet, den geur, die van mynen Zone voortkomt, is gelyk aen een veld vol vrug^-
ien , het welk van Godt gezegent is. Godt verleene u den douw des Hemels, ea de vettigheyd der aerde *
met tarwe en wyn in overvloed. Dat u de volkeren tot dienft-knegten wezen , en de natiën zig voor u
nederbuygen; weeft den Heer over uwe Broeders, en dat uws Moeders kinderen voor u ter aerde vallen,

Ifraël , die zedcrt zoo vermaert geworden is , en die be-
teekent , Sterk tegen Godt. Jacob noemde deze plaets
l'hanuël , zeggende ; ik heb Godt gezien aengezigt aen
aeiige^igt.

^'^· Hoi ontfons; Jacob 's andiriti 'agi fynen broeder Efau
dii hem te gemoed kwam ?

^· Hy ordineerde zoodaniglyk den treyn van fyne vrou-
we« en kinderen , dat Rachel en Jofeph het laelte kwa-
llen , als om het minRe gevaer te ly(1en ; en hy ging voor
^yt aen het hoofd van alle als willende zig zelf waegen
■v'öor hun. Alfwanneer hy Efau genoegzaem naer by zag
aenkomen , boog hy zig eerbiediglyk zeven-raael ter aerde
necier, tot dat 1^'nen broeder bykwam.

^. IVat onihaei dede Efau aen Jacob ?
. yi. Efau was geraekt over zoo veel teekens van eerbie-
^igheyd , en fynen broeder om den hals vallende om-
helfde hem teerhertiglyk. Terwyl fy malkanderen hunne
genegentheyd betoonden , naederde de familie van Jacob ,
en gaf alle" mogelyke blyken van hunne agting voor Efau,
door hunne groote vernederingen en bnygingen.

f^. Aenveerdde Efau de gef henken tan Jacob ?

Λ. Hy wou-ze in het eerft niet oiitfangen ; maer Jacob
toonde hem zulke beleeftheyd , en aenzpgt hem ^oo ver-
fiandelyk om deze te aenveerden, dat hy-ze met wygeren
kon. .

PVat voorflel dede Efau aen Jacob naer {oo veel teekens
yan wederiydj'. he genegentheyd ? . ■

Α Hy llelde hem~voor van faemen het overig van de
feyze te doen ; maer Jacob floeg dit beleeide!y<i ai, en
t^eloofde Efau van hém te fynen 't te komen vmden te
Seir. Efau wou hem ten miiiiien eenige van fyn volk lae-
ten om hem te geleyden ; maer Jacob verzqgt hem van
niet te doea, eu zeyde hein, dat by van hem raaer

ΓΕ RHylNDELINGE . J) Ε G Ε SC Β ΙΕ D BN IS S Ε Ν

Vervloekt zal hy zyn , die i\ zal vervloeken , en gezegent, die ii zal zegenen. Ifaèc had nauwelykx dezell
i^egen voltrokken , en Jacob was nauM elykx weg gegaen, of Efau kwam binnen. En het kokzél van fvne
jagt aen fynen Vader brengende, zeyde hy; Regt u op, lieven Vader, eet van myne jagt; op dat gy 'my
uwen xegen geeft. Ifaac zeyde tot hem : Vv'ie zyt gy dog ? Hy antwoordde ; Ik ben uwen eerft-geboren
Zone Elau. ifaac verfchrikte daer over boven-raaeten ·, en mee eene ongeloovelyke verbaeftheyd bevangen
zynde, zeyde hy tot Efau.: Wie is't dan, die my nu al van fyne iagt-vang gebxagt beeft , en'^daer ik vaa
geëten heb eer gy kwaenit? Ook heb ik lïem gezegent; en by zal gezegenc wezen, deze woorden iyns Va-·
ders hoorende , gaf hy eenen vervaerlyken fchreeuw , en zeyde tot hem : Lieven Vader , zegent my ook dog.
Uwen Br-oeder , zeyde hy , is bedriegelyk tot my gekomen, en hy is met uwen zegen weg, 't Is wel met
reden, zeyde Efau , dat "hy Jacob genoemt isJacob beteekent in't Hebreeuws onder-kruyper ) wantliy
heeft my nu tweemael onder kropenhy lieeft my myn eerft-gebortens regt te vooren ontnomen , en nu
fteelt hy my mynen zegen. ( Dog Efau had hem dit regt verkogt , en volgens deze verkoopinge, kwani
hem den zegen toe. ) Maer zeyde hy tot j\Tj£n Λ■'ίιder , en hebt gy geenen zegen meer voor my ? IfaÉic
antwoordde : Ik heb liem uwen Heere geftelt, en alle fyne üroederen tot fyne knegten , wat zal ik u
ïiaer al dit nog können doen , myn kind ? Hebt gy dan,'lieven Vader , zeyde Efau , maer dezen eenen
y^gen alleen? Zegent my dog ook, bid ik u. Dewyl tiy nu luyd uyt bitterlyk weende , Ifaac beweegt
zynde, zeyde tot l:iem : Ziet, uwen zegen zal wezen in de vettigheyd der aerde, en in den douw des He-
anels van boven. C I^it was het llegtfte deel van J-acobs zegeäi; maer hy gaf hem den zegen niet , die aen
d'eerft geboome toe-kwam, die nieeilerwas over fyne Broeders ) Op uw zweird zultgy leven, ( Dat Isy
^Y zult meefl beflaen uyt den roof en den buyt , die ^y zult behaelen van uwe vyanden.^ dog gy zult uwen
Broeder onderworpen zyn. Niet-te-iuin den tyd zal komen , dat gy f>n jok zult afw-erpen. Efau droe«· dan
eenen geduerigen haet .tegen Jacob, om den zegen, die fynen Vüder hem had gegeven. Hy zeyde ook by
fy xeken: De dagen van den rouwe ( en dood ) myiis Vaders zyn nae-by, en dan zal ik"mynen Broeder
omhals brengen. Dit aen Rebecca gewaerfchouwt i^yiide , dede fy haeren Zone Jacob roepen , en zeyde tot

HET OUD Τ Ë ST Α Μ Έ Ν Τ. 43

Ziet uwen Broeder Efau dreygt u omhals te brengen , ftaet op en vlugt nae Haron by mynen Broe-
Oer Laban , en blyft by hem eenigen tyd, tot dat den toorn van uwen Broeder geftilt zy, en dat hy ver-
geten heeft het gene ^y hem gedaen hebt, en dan zal ik zenden om u te haelen. Waerom zoude ik dog be-
rooft worden van myne twee Zonen op eenen dag ? (· den eenen door het moorden, den anderen door hst regt.)

UT Τ HET XXriIL, XXIX., XXX., XXXI, XXXII. EN XXXIII. HOOFD-STUK.

Jacob reyfl nae Mefopotamien. Hy zkt eene Lcedcr, langi wdL· de. Engelen op en af-komen. Jacob word van
Laban ontfangiti. Hy trouwt met Lia en Rachel. Syne .kudde vermenigvuldigt. Jacob keert ipeder tot fynea
ader. Hy word van Laban vervolgt. Over-een-kominge van Laban met Jacob. Jacob zend fyn voik met ge-
fchenken nat Efau. Hy J-t^orftelt met den Engel. Word iTraël genaemt.

Ε Sau had twee vrouwen van het land van Chanaän getrouwt, het gene aen fyn vader en moeder zeer
mishaegde. Rebecca nam deze gelegentheyd waer om van Ifaac te verzoeken , dät Jacob zoude gaen
nae IVJefopotamien om aidaer eene vrouwe te trouwen. Sy zeyde: Het léven verdriet my ter oorzaeke van.
de heteefche vrouwen. Indien Jacob ook eene vrouwe neemt uyt de dogters van dit land , zoo ben ik het
leven moede. Ifaac riep dan Jacob, en zeyde : En neemt voor u geen huys-vrouw uyt de dogters van Cha-
naän ; maer gaet fpoedig naer Mefopotamien, en neemt daer eene Vrouwe uyt de dogters van Laban
"Uwen oom. Dog den aimogenden Godt zegene ii, en maeke u vrugtbaer, en vermenigvuklige u zoo over-
■^'loedelyk , dateer een groot getal volkeren uyt u voorckome. Jacob dan van Berfabeé vertrokken zynde.,
( te voet en alleen met eenen ftok in de hand ) voorderde fvnen weg nee de Stad Harantoe, ( ontrent negen
ofte thien dagen reyzens van Berfabeé) en op het eynde van fyneeerfte dag-reyze gekomen zynde op zekere,
plaetfe, daer hy zogte te vernagten, om dat de zonne nu onder was, nam hy eenen fteen , ende dien onder
fyn hoofd leggende, begaf hy zig daer tot ilaepen. Dan wierd hem in den droom vertoont eene Leeder,
waer van het onderfte ftond op de aerde, en het bovenfte raekte aen den Hemel: langs welke Leeder G,ods
Engelen op en afgingen. Dog boven de zelve Leeder ftond den Heere, en zeyde : Ik ben den Heere, den
Godt van uwen vader Abraham, en den Godt van Ifaac : het land daer gy op Haept, zal ik aen u en aen
VVV geilagte geven. Uwe naerkomelingen zullen zyn als het zand der aerde; in u en in uw afkomfte zullen
allegeflagten des aerdryks gezegent worden. Ik zal uwen behoeder zyn, aiwaer gy henen gaet. Als Jacob
ontwakte, zeyde hy : Waerelyk is den Heere op deze plaetfe, dog ik en wifte het niet. Hoe fchrikkelyk,
ie)de hy, (al bevende, ) is deze plaetfe! Dit is niet anders als. een Huys Gods, en de poorte des Hemels.

dat is te zeggen, zoon van myne droef heyd , gelyk den f^. Wat gebeurde in d^; familie van Jacob in^t land van.

naem van Benjamin dew wtïktn hem fynen vader giif, te Chanaan?

zeggen is, zoon van de regte'hand (in den Boek Eirher A. Jofeph , oud zynde zefthien jaeren ten volle volgens

C3p. 5 ii. is Benjamin genoemt Jemini) Jacob willende de Vulgata , of om-ze ce doen over-eea-komen met den He-

lüer door te kennen geven , dat dezen zoon zoude zyn breeuwfcben Text,in't begin van zyn zeventhiende jaer,

■fyne iierkte : ly wierd begraeven by de Stad Ephr.aa , daer wierd gehuec van fyii broeders, om dat hy van Jacob 't meelt

.uaer genoer-t Bethlehem verre van het grar van de familie, bemind was als jongften zoon , Benjamin nog een klyn kind

V. (Vaer,^ing Jacob verirek/cende van Bethel 'i zyude. "

A. Hy floeg fyne tente aen voor by den Thoren der Bleef deien haet tegen Jofeph langen tyd dueren 7

kudde, welken den H. Hironymus fielt by Bethlehem ; Î±. Hy groeyde-aen van dag'tot dag, zoo door het ver-

alwaer Ruben , den oudften iyifer kinders , vervoert door hael dat Jofeph hun dede van fyne mylterieufe droomen ,

eene fchrikkelyke paiiie bedreei'een bloed-fchande met Bala , die voorteekens waeren van fyne aenitaende verheffinge ,

dienit-maegd van Rachel van de welke Jacob, op 't ver- waer-over fynen vader hem berifpte, en zeyde: Zal ik,

zoek van Rachel zelf, gehad had twee zooiis, 't gene Ja- meynt gy, en uwe moeder, en uwe broeders, ons voor

cob's vermaledydlng trok op Rujen. u ter c jrde nederbuygenals door de waerfchouwingen

V JVa. ander droefhcyd kwani'er nog over aen Jacoh'i t^ie hy dede aen fyneii vader van het kwaed het welk fyrie

A. liet Η Schrift verhaelt de dood van Ifaac fynen broeders bedreéven ; voornaementlyk van een féyt het welk

Vader, die voorviel· in het hondert-en-tagentiglte jaer fyns de Schriftuer niet en noemt, en het geneden H. Thomas

J^uderdoms. Jacob ging alvoorens Ifaac bezoeken tot He- ^egt geweeft te zyn tegen de zuyverheyd.

bron aiwaer hy ziek lag, en had het geluk van hem te V. Hoe kan Jacob {eggen aen Jofph-.en uwe moeder ;

bevvyzen de pligten van genegeniheyd van eenen goeden mits Rachel de moeder van Jofeph reeds dood ïi^as, volgens

^oon in fyne dood en begraifems, op de ïvelke zig Efau het cap, f,

ook liet vinden; waer naer de· twee broeders van malkan- Jacob en fpreekt hier niet van Rachel de moeder

«eren icheyddeu. Efau liet Jacob in het land van Cha- van Jofeph die dood was ; maer van Lia die toen fynq

naan, en keerde nae Idumeën nae den berg Seir. De voornaemite vrouw was en gerekent ^^ nioe'der

ochriftuer rekent hier op de geüagten van Efau. j-j

rERHANDELlNGE VAK DE GE S CR XE D EN IS S Έ Ν

Jacob dan 's morgens opftaende, nam den fteen, den welken hy had geleyd onder fyn hoofd, en regtte hem
op tot een gedenk-teeken, gietende olie op het bovenfte van den fteen. Hy noemde di." plaetfe Bethel (dat
is een Huys Gods) en hy verbond zig metdeze belofte, zeggende : Is't dat Godt rnet my is, en my be-
hoede op den weg die ik bewandele, my fpyze verleene, en kleederen ; en is 't dat ik tot myns vaders
huys voorfpoedelyk wederkeere, den Heere'zal mynen Godt zyn. (dat is, ik zal Godt dobbel en dobbel
verbonden zyn, te dienen en te bedanken.) En dezen fteen , "die ik tot een gedenk-teeken heb opgeregt,
xal een Hin'S Gods genoemt worden , en ik zal u de thiende geven van alle goederen, diegy my geven zult.

Jacob dan vervolgende fijnen weg, kwam gelukkelyk te Ilaran, alwaer hy vond eenige Herders by den·
water-put, die daer wagtedèn tot dat ly allegader te famen waeren , om den 'fteen af te wentelen , die daer
op was, en hun vee te drinken te geven. Jacob vraegde hun: Kent gy Laban den Zone.van Nachor wel?
Sy zeyden: Wy kennen hem. Is hy nog wel te pas.? Sy zeyden: Jae. Ziet Rachel fijne dogter komt daer
aen niet haere kudde. Rachel kwam aen met de Schaepen van haeren Vader; want fy was een Herderinne.
Als Jacob haer zag, en verftaen had, dat het fijne Nigte was , kwam hy by, en wentelde ( met de an-
dere ) den fteen af, die op den put lag. En naer dat hy haere kudde had te drinken gegeven , luyd uyt in
traenen uytberftende gafhy haer te kennen dathy was den Neve van haeren Vader, en den Zone van Re-
becca. Sy dan liep dit bodfchappen aen haeren Vader. Dezen, gehoort hebbende , dat Jacob den Zone van
fijne Zufter gekomen was, liep hem te gemoed , en hem omhelft en gekuft hebbende, leyde hy hem in fijn huys.
Als nu Laban had verftaen de oorzaeke van iijne reyze , en dat Jacob by hem had eene maend geweeft ,
zoo zeyde hy tot hem: Zoud gy my, om dat gy mynen neef zyt, voor niet moeten dienen? Zegt my,wat
loon gy begeert. Dog Laban had twee dogters: de oudfte wierd Lia genaemt, en de jonglle Rachel. Lia
had leep-oogen ; maer Rachel was fchoon van aengezigt. Jacob dan (Rachel beminnende) zeyde tot Laban;
Ik zal u zeven jaeren dienen voor uwe jongfte dogter Rachel. Laban zeyde : Blyft by my. Jacob diende
dan voor Rachel zeven jaeren , zynde dezen tyd hem kort gevallen, om de groote liefde die hy tot haer
droeg.Jacob ( nu 84 jaeren oud zynde) zeyde tot Laban : Geeft my myne huys-vrouw, terwylden tyd volbragt
is om met haer te trouwen. Laban nu, noodde een groot getal lyn'er vrienden tot de Bruyloft; maer niet,
konnende lyden , dat fijne jongfte dogter zoude trouwen voor de oudfte, zond hy 's avonds Lia in de kamer
in de plaetle vap Rachel; en maekte, dat Jacob buyten fijnen wete haer nam voor fijne huys-vrouw. Dog
Jacob 's morgens bevindende , dat hy Lia had in plaets van Rachel, zeyde hy tot fijnen fchoon-vader : Heb
ik u niet gedient voor Rachel.? Waerom hebt gy my alzoo bedrogen.? Laban zeyde: 'cEn is hier by ons
het gebruyk niet, dat men de jongfte dogter voor de oudfte ten houwelyk zal geven. Dog houd de zeven

r Ν π τ ο υ D τ Ε S τ ^ Μ Ε κ τ, 45

öagen van dit hoiiwelyk uyt (zoo lang duerde de bruyloft ) en dan >:al ik u ook Rachel geven, i-oor de
^i^'elke gy my zeven andere jaeren z'.it dienen. Jacob was te vreden, en de zeven dagen voleynd zynde ,
nam hy Rachel voor fijne huys-vrouw, aen welke Laban Bsla tot eene dienft-maegd gaf Jacob dan ver-
zaemde ook met Rachel, en beminde haer meer als Lia, dienende by Laban nog zeve.i jaeren. Godt
ziende, dat Jacob niet veel van Lia en hield, maekte haer vrugtbaer, en liet haere zufter onvrugtbaer bly-
ven. Lia wierd dan bevrugt, en baerde eenen zone, die fy Ruben noemde. Daer naer baerde ly Simeon,
Levi en Judas. Rachel zeer droevig, om dat-ze onvrugtbaer was, benydde haere zufter, en gaf Bala haer«
dienft-maegd voor eene tweede huys-vrouw aen Jacob, op dat fy ten minften den trooft zoude hebben van
uyt haere kinderen te bekomen. Dog Bala baerde Dan en Nephtali. Lia ziende, dat fy ophield van kin-
deren te krygen, gaf van gelijken haere dienft maegd Zelpha aen Jacob tot eene huys-vrouwe, by welke hy
"won Gad en Azer. Naderhand baerde Lia nog Iflachar, Zabulon, en eene dogter genaemt Dina. Rachel
langen tijd onvrugtbaer gebleven zijnde , en daer over toonende haere fmerten aen haereii man ; zoo ver-
hoorde Godt ten laeften haere gebeden. Sy wierd bevrugt, en baerde eenen ^one , en zeyde : Godt heeft
myne fmaedheijd weg-genomen. En fy gaf hem den naem van Jofeph. Naer dat Jofeph was geboren, zeyde
Jacob tot fijnen Ichoon-vader: Laet my nae myn vader-land weder-keeren. En geeft my myne huys-vrouweti
en myne kinderen , op dat ik henen gae. Den dienft die ik u gedaen hebbe, is u bekent. Laban antwoordde:
Ik heb bevonden , dat Godt my gezegent heeit om uwen 't wille. Bepaelt dan, zeijde hy , ftiptelijk den
loon, die gy wilt; en ik zal u hem geven. Hier op zeijde Jacob tot hem : Gy weet/hoe ik u gedient heb,
en hoe dat uw goed in myne handen gegroeyt is. Gy had al weynig eer ik by u kwam, en nu zijt gy rijk
geworden» Godt heeft u gezegent van dat'ik myne voeten in uw huys heb geftelt. Het is dan redelijk, dac
ik ook nu voor het myne bezorgt zou zyn. Wat zal ik ü dan geven, zeijde Laban? Jacob antwoordde : Niet
met allen. Maer indien gy wilt doen 'tgene ik verzoeke, zoo dat ik uw vee wederom gaen weyden. Be-
ziet alle uwe kudden rondom, en al wat onder uw vee geplekt otce gelpikkelt is, neemt dat ter zyden ;
en al wat'er voortaen onder uwe fchaepen ofte geyten gefpikkelt zal zijn, met klyne plekxkens, d'it zal
niynen loon wezen. En als den tijd zal gekomen zijn om mynen loon te geven, dan zal het blijken, wat
dat my regtveerdig toekomt. Al wat men onder myne fchaepen ofte geyten zal vinden , dat niet geplekt ,
gefpikkelt ofte bruyn is , dit zal geftolen goed zija. Laban ftond dit r,oe, en iielde alle de bokken en gey-
ten , die geplekt en gefpikkelt waeren, en ftelde alle de lammeren die met wit gefpikkelt, ofte bruyn wae-
ren ter zijden; en gaf die aen fijne zonen. En een ruymte geftelt hebbende tulTchen hem en Jacob van dry
dag-reyzens, (gelijk de fchaepen gaen) gaf hy aen Jacob de overige kudde te weyden. Dog Jacob nemeiide:

A. Sy namen fynen rok, en fiaken hem in 't bloed van mar , die haer aengczigt bedekt hebbende hy aengezien

eenen bok, diën fy gedood hadden, en zendende den had voor een ligt vrouw-menlch , en dat hy haer fynen

zeiven nae Jacob lieten hem aenzeggen, dat fy dit kleed zegel-ring, fynen erm~band en Itaf tot pand |;af, tot dat

Zoo bebloed gevonden hadden , en dat hy zoude zien of hy haer zoude zenden het gene hy belooft had, te weten

het was van lynen zoon. eenen bok uyt de kudden. Sy gelag van twee zoons twee-

f^. Kende Jacob hn kleed van fynen χοοη Jofeph? lingen , Phar'es en Zara. Daer word gewag gemaekt Van

Hy kende het aenitonds, en in den overvloed van dezen Phares in den Geflagt-boom van den Zone Gods,

fyne dro'efheyd riep hy uyt ; l'^en boos wild dier heeft volgens het vlcefch ; en Zara word daer ook genoenu al-

hem opgeëten , een beeft heeft Jofeph verilonden ; en fyne lecnnelyk om dat hy tweeling was met Phares.

kleederen fcheurende , trok hy een haïren-kleed aen, be- [Vat gebood Judas ^ als hy hoordij dat fyne. fckoon-

weenende fynen zoon langen tyd zonder trooft te willen dogur iwanger was'i

ontfangen. a. Hy wou , dat Thaniar zou verbrand worden ; maer

V. Wat deden dqe kooplieden met Jofeph ? _ Thamar nae het geregt gaende , liet zeggen aen haeren

Sy verkogten hem in Egypten aen Putiphar, eenen fchoon-vader Judas ; dat fy ontfangen had van diën aen

kamerling en krygs-overften van Pharao IL Konuig van wie deze panden toebehoorden die fy hem deêd vertoonen.

Egypten , by den welken hy was geduerende elf jaeren , Wat antwoordde Judas kennende fyne panden ?

den meeften tyd in de hoedaenlgheyd van flaeve. jj^ bekende zJg pUgtiger als fyne fchoon-dogter ; hy

JVai gebeurde'er geduercJide dien tyd in de familie ν an verlofte-ze , van haer zig VOOrtaen onthoudende. .Tudas

^acob^ ftierf oud zynde 119 jaeren. Geheel deze Hiltorie van Judas

A. Judas verliet fyne broeders en trouwde met de dog- ^-ord hier bygebragt als by herophaeling ; want een goed
ter van Sue, eenen'Chananeër: hy had by haer dry zoo- deel daer van is gebeurt voor dat Jofeph verkogt was.

iien. Her, Onan en Sela; de ond'eugendheyd van de twee y, Wat is eeen herophaeling oft recapitulatie? _ _

eerfte was oorzaek dat Godt hun uyt de wereld rukte. ^ Otze maniere van verhaelén ia de redenvoenng is,

f^. Wat ^egt de S.hrifuer van Judas ? Wanneer men zegt by gelegenthcyd , dat eene zaek gebeurt
-d. De Schrifmer zegt, d»: Judas zomiigde met Iha- is, imer tien tyd op den welken fy is voorgevallea. Hes

45 rE RH ANDELINGE VAN „Ό Ε G Ε S C Β ΙΕ Ό ΕΝ IS SE Ν

groene takxkens van popelieren, ha2elaeren en kailanjen-hout, dcde een deel van hunne fchellen af, ontdek-
kende het wit dat binnen in de takskens M^as , en laetende het ander deel met fyn groen. Hy leyde die
gefciieldé en geipikkelde takskens in de goten en water-bakken, daer het vee kwam drinken; op dat het,
voor oogen hebbende die takskens, in dit gezigt zoude ontfangen. De fchaepen dan heet zijnde en ver-
zaemende, aenzagen deze takxkens, en bragten voort , gefpikkelde en geplekte Lammeren. Dit dede
Jacob in den voor-tyd ofte lente , wanneer de fchaepen de befte lammeren hebben ; dog wanneer iy in de
naer-tyden verzaemden, ( want de fchaepen in dat land bragten twee-mael 'sjaers lammeren voort) alfdän
^n leyde hy die daer naer niet. in, en aldus waeren de lammeren, die in den naer-tijd agterwaerts 'sjaers
geworpen wierden, voor Laban, en die van in den voor-tijd behoorden Jacob toe. Alzoo wierd Jacob ryk
boven-maeten , en kreeg kudden, dienft-maegden, knegten, kemelen en ezels in groote menigte. Op deze
Λννζε bleef Jacob nog zes jaeren by Laban dienen.

Jacob hoorde , dat Labans Zonen tot malkanderen zeyden : Dien Jacob heeft al ons Vaders goed weg
gelleept: en 'tis door ons Vaders goed , dat hy ryk is geworden. Hy bemerkte ook, dat Laban hem niet
meer met zoo goede oogen en bezag , gelyk hy plagt. Boven dien zeyde Godt zelf tot hem : Keert nae
uw Vaderland , eh uw iMaegfchap weder , ik zal met ii zyn. Hy zond dan aen Rachel en Lia zeggen ,
datfy by hem zouden komen op het veld, daer hy de kudden weydde. En hy zeyde tot hun ; Ik zien
wel, dat het aenzigt van uwen Vader tot my niet meer en is gelyk het· plagt ; dog den Godt myns Va-
ders lieeft my altyd by-geftaen. Het is u bekent, dat ik uwen Vader heb gedient uyt al myne kragten ;
maer uwen Vader heeft met my bedriegelyk gehandelt , en mynen loon wel thien-mael verandert. Dog
Godt en heeft niet toegelaeten , dat hy my zoude hinderen : want als hy my zeyde .· Nu zullen de ge-
ipikkelde Lammeren voor, u zyn, als dan lammerden alle de Schaepen gefpikkelde; en wanneer hy in te-
gendeel zeyde : De witte zullen u toebehooren, dan bragten fy witte voorts. Aldus heeft Godt van uwen
Vader het vee afgenomen , en het my gegeven. Dog ik hoorde den Engel Gods in den droom tot my zeg-
gen : Jacob! Ik antwoordde.· Wat moet ik doen ?^Hy zey.de: Ik ben den Godt van Bethel, ( dat is, die
11 te Bethel heeft verlchenen ) alwaer gy den fleen hebt op-geregt en gezalft , en uwe belofte sen my ge-
daen. Nu dan , haeft u, en vertrekt van dit Land, en keert weder nae het Land , daer gy geboren zyt.
Rachel en Lia zeyden daer op : Hebben wy dog wel eenig deel ofte erffenifle uyt ons Vaders huys te
verwagten ? Doet overzulks alles wat u den Heer bevolen heelt Jacob maekte zig dan veerdig; en fijne kinderen
en Vrouwen op Kemelen zettende; en mede nemende alle fijn vee, en fijn goed, trok hy voorts tot Ifaac
fijnen Vader, nae't Land van Chanaan. Laban was op dien zeiven tyd uytgegaen om fi ne Schaepen te

c-ebruyk van deze fpreek-wyze is gemeyn genoeg· in de verhaelings - wyze , zegt den H. Auguftinus, door de
jioeken van het Oud Teilament. Voorbeelden zyn deze: welke men uytiegt vele moeylykheden der Schriltuer , die

De verwarring der taelen en de verftroying der volkeren onbeilili zouden biy ven, voornaenieutlyk. in de Tyd-re^
word bygebra'gt in den Boek der Schepping 11 cap. i f,. kening. Â·

die nogcan.s gefchied zyn voor het gene'er gezeyt is't lo fFat dede Jofeph in Egypten hy Puiiphar7

cap. ■ jüea roep van Abraham die beichreven Vord in den ^ Jofeph door iyne dienftea en door fyn goed gedrag-

Boek der Schepping 12 cap i ir ., heelt voorgegaen die won de genegentheyd van fynen meefter, die heni aen°

rcyze waer viin gemeld word in't l i cap. 31^ Dezaek ÃŸelde tot beitierder'over geheel fyn huys

word agtervolgens voorgeilelt in de Werken der Apoit. Genoot Jofeph tang den vrede' die hyhadby Puüphar?

2 cap. 2 en 3 f. Zoo dan deze vehaelings wyze is ook , A. Neen ; naer elf jaeren en eenige maenden wicrd hy

zeer gebrnykclyk in het Nieuw TL efiaiTieut. liy Lucas' 4 Seftoo t in iyn geluk door de vrouw van Putiphar, die

cap. 9 ii. word gczegt, dat J C. geftelt is op hechoogfte door een ontugtige liefde tot hem bevangen wierd.

van den Tempel, naer gevoert geweefi: te zyn op eenen f^ pvat cniwoorddi Jofeph op uUe de aenivekingen van

hoogen berg : en nogtans deze lae'ie daed heeft de andere fy ne mteßerlje ?

voorgegaen , gelyk blykt by iVIa:th. 4 cap. 5 en Ö t. 'Tis De vreeze Gods en de agting voor fynen meefter

ook by r£C3pituiaue dat by Marth. 14 cap. 3 f.en by maekten Jofeph onbeweeo-^elyk '

IMarC. Ó cap 17 f - verhaelt word , dat den H. Joannes ^ r Kwam d, vrouw vaa^Pu^'Phar tot reden ^,nde de fiand?

Bapdfta hegtenis genomen door Herodes ; het vaju^.yd en <^etrouu'heyd van Jofiph haereßaef ?

gene oogtans der ^Predikatie ^ ^^.gnt Jofeph eens gekomen zynde in de ka-

(^n deze vrouw
kleed aengry-

ΡΆ Ν Η ΈΤ ο Vn tESTAMB-N τ.

^clieeren. ( Laban mengelde den dienft der yif-godtn met den dienfi van den teueren Godt. Rachel en heeft dis
"^f-godcn niet genomen om-ze te aenbidden : maer om-ze met den voet te treden , en op dat haeren Κider die.
"ίεί e/j zoude eer en. Ofte vmerfchynelyk om door deze yJf-^ode-beelden (dit van goud ofte ziUer waeren) te be-
*Komen het gene haer toekwam., en onregtveerdiglyk van Lab an wier d onthouden ^ door dien hy haer geen houwe-
y^x-goed ofte bruyloft-gifte en had gegeven. Nogtans is deze heymelyke vergoeding altyd ongeoorloft, gelyk Jacob
2e/ve hier naer genoegzaem laet hlyken. ) En Rachel roofde de Af-gode-beeldekens van haeren Vader. Op den
berden dag wierd het aen Laban geFaerfchouwt, dat Jacob vlugte. Laban dan met fijne Bloed-vrienden ,
"Vervolgden hem zeven dagen lang, en agterhaelde hem. Maer Godt des nagts in eenen droom aen Laban
^erfchynende, zeyde tot hem: Wagt u van Jacob ftraiFelijk toe te fpreken. Laban Jacob agterhaeld heb-
bende, zeyde : Waerom hebt gy met my zoo gehandelt, dat gy fteelens gewys zyt weg-gegaen, en myne
Gogteren als krygs-gevangene hebt weg-gevoert ? En waerom en hebt gy my niet liever uw vertrek te ken-
nen gegeven; op dat ik u met vreugd, met gezang, en met geklank van Trommelen en Cvtheren zoude
geleyden ? Het zoude nu ook wel in mijne magt fijn, u kwaed voor kwaed te vergelden; maer den Godt
van uwen Vader heeft my gifteren nagt aengezeyt : Wagt u van Jacob ftraffelijk toe te fpreken. Ik ftaen
^ dan toe, dat gy verlangde om uw Vaderlijk huys te zien ; maer waerom hebt gy myne Goden geilolen ?
Jacob antwoordde .· Wat mijn heymelijk vertrekken aengaet, dit is gefchied om dat ik vreefde , dat gy my
^'We dogteren met geweld ontnemen zoude. Wat aengaet de dieverye , daer gy my van befchuldigt, dat
genen, by wien gy uwe Goden vinden zult , met de dood geftraft worde in de tegenwoordigheyd
^än onze Bloed-vrienden. Onderzoekt, of gy iets van het uwe onder my vinden zult , en neemt het weg.
fïy zeyde dit, om dat hy niet en wift, dat Rachel de Afgodekens had mede-genomen. Laban ging dan
^^ de tenten van Jacob , van Lia , en van de twee dienft-maegden ; maer hy en vond-ze niec. Alzoo hy
^^ ook in de tente van Rachel kwam , zoo verbergde fy haeftelijk de Afgode-beelden onder het ftrooy-
12I der Kemelen , en zy zatter op. Laban dan de geheele tente doorfnuifelt hebbende , en vond-ze niet.
Jacob over deze wyze van doen van Laban geheel geftoort zynde , zeyde tot hem : Ik ben nu twintig jae~
^en met u omgegaen ; uwe Schaepen en Geytenen hebben noytmis-val gekregen; de Rammen uwer kudde
ik niet geëten; het gene van de wilde dieren verfcheurt was, heb ik u goed gedaen ; al wat'erby dage
®fte by nagte geftolen was, hebt gy my doen vergelden. By dage verging ik door de hitte, en des nagts
^oor de koude, en den flaep vlood weg van mijne oogen. Op deze wyze heb ik u twintig jaeren tot uwen
huyze gedient; veerthien jaeren om uwe Dogteren; en fes jaeren om uwe kudde; dat is , om een deel in
^we kudde te hebben, volgens ons beipreek. Ook hebt gy mijne vergeldinge verandert tot thien-mael toe.

% verwon deze bekooring door een veerdige vulgt, zegt -rff. Alfwanneer hy nu federt een jaer in dezen kerker

^en H, Ambrofius. Hy was alfdun oud ontrent 27 jaeren. was, twee hot-bedienden , Pharao vergrämt hebbende,

/f'ai didt deie vrouw vcßoort over de. wygerhig van wierden gezet in de gevangenis ; alwaer zoo fy eenigen

^ofeph ? tyd gezeten hadden , zond Godt hun elk eenen droom over

Sy veranderde haere genegentheyd in eenen haet door den welken hy hun het toekomende voorzey : en l'y

Vol van rafernye, en beiloot het verderf van Jofeph ; fy gaven deze te kennen aen Jofeph.

^aekte groot gerügt in het huys , en houdende in haer Hocdaenig waeren de\e droo-mtn ?

^and den mantel van Joieph , befchuldigde fy hem by Î‘ Den eenen van deze bedienden, die den overfieri

"aeren man van haer geweld te hebben willen aendoen. der fchenkers van Pharao was, zeyde tot Joieph : Ik zag

Geloofde Putiyhar de^e befchulding ? voor my eenen wyngaerd die dry 'ranken had , allenskens

'd. Jae, en hy dede Jofeph Hellen in de koninglyke fyne botten uytfchieten : en naer dat hy gebloeyt had , zag

gevangenis , alwaer hy nauw bewaert wierd. Syne al te ik i' ne druyven ryp worden : terwyl ik nu den beker van

^^gte geloovigheyd aen de befchuldinge van fyne vrouw , Pharao in myne hand hadde , nam ik de druyven en perfie

'■^ede hem begaen deze onregtveerdigheyd, gemerkt dezen die uyt in den beker, en gaf den zeiven aen Pharao. Den

jpantel zelfs het bewys was van de onoozelheyd van Jofeph anderen bedienden , die den overßen van de balckers was,

"je den zeiven gemaklyk had können ontrekken aen fyne verhaelde ook fynen droom : My dogt in den nagt, zeyde

'^eefterfle, waer't dat hy zelf geen geweld geleden had. hy, dat ik dry korven meels op rayn hoofd droeg : en

Hoe gedroeg pg Jofeph in de gevangenis 1 dat ik in den bovenden korf alderley goed had, het welk

Jofeph toonde zoo veel deugd en wysheyd , dat hy door de bakkers gemaekt word ; en dat de vogelen uyc

Sualte vond by diën , die het bellier had over dezen ker- diën korf kwaemen eten.

^er, die hem volle magt gaf over de gevangen; in dier- V. IVat {eyde Jofeph aen deie twee bedienden als fy hem
Voege dat in die" plaets zelfs daer men hem geftelt had om hunne droomen verhack hadden? ,
hem te verootmoedigen, fyn gezag ontzien wierd , en dat a. Hy leyde hun deze uyt ^ en zeyde hun dat ^t ge-
er niets gebeurde als met fyn goedvinden. makkelyk was te zien wat Godt hun ^oorlpelcty ue tiry
fVat gebeurde aen Jofeph in de^en ßaet ? ranken beteekenen nog dry dagen; naer de weiKu i^arao

48 VER.HANDELINGE yjN DB GESCHIEDENISSEN

't En waer ook dat den Godt van mijnen Vader Abraham < en voor wien Ifaac vreeft, my had by-geftaen^,
miflchien had gy my naekt weg-gezonden. Maer Godt heeft my, en mynen arbeyd aengezien, en hy heeft
u gifteren daerom beftraft. Dog ten laeften hunne gemoederen bedaert zynde, verzoenden-ze zig met mal-
kanderen , en namen hun af-fcheyd met belofte van tuflchen eikanderen altyd vriendfchap te houden. Ea
Laban ^s morgens vroeg opgeftaen zynde, en fijne Kinderen en Dogteren gekuft en gezegent hebbende,
keerde weder tot fijne plaetfe.

Jacob fijnen weg vervoorderende , kwam Gods Engelen te gemoed : die hy gezien hebbende , zeyde ; Dit is
Gods Leger. Daer naer zond hy boden voor uyt tot Efau fijnen broeder in't land van Seïr, in't gewefte
van Edora. En hy gebood hun : Dit zult gy aen mynen Heer Efau zeggen; (hy doet Efau fijnen Heer noe--
men, om hem te winnen en te verzagten) Jacob laet u boodfchappen, dat hy by Laban gewoont heeft als
eenen vremdeling, en daer tot nu toe fijn verblyf heeft gehad; dat hy wel voorzien is van offen, ezels·,
fchaepen , knegte^n en dienft-maegden ; en dat hy nu dit aen fijnen Heere bekent doet maeken, op dat hy
gunile mag vinden in fijne oogen. i")e boden tot hem weder-gekeert zijnde, zeyden : Wy zijn by uwen Broe-
der geweefl:; en ziet, hy komt u te gemoed met 400 mannen. Jacob dit hoorende,en zeer benouwt zijnde,
verdeelde het volk, dat met hem was, in twee benden ; infgelyks ook de fchaepen, de oifen en de kerne-
len , zeggende : Indien Efau d'eene bende aentaft en die verflaet, zal de overige zig können behouden. Hy
zeyde voorder : O Godt van mynen vader Abraham, en Godt van mynen vader Ifaac r O Heere, die my
gezeyd hebt : Keert weder nae het land daer gy geboren zyt, en ik zal u wei-doen ; ik ben onweerdig de
goedertierentheyd en de trouwe, die gy uwen dienaer bewezen hebt. Want met dien reys-ftok alleen ben
ik over de Jordane gekomen, en nu keere ik daer over met twee benden. Verloft my dog uyt de handen
van mynen broeder Elau ; want ik ben zeer bevreeft, dat hy mogelyk de'moeder met de kinderen zal ko-
men vérfiaen. Als nu Jacob dien nagt daer gef/aepen had, liet hy van al het gene hy bezat, gefchenken voor
fijnen broeder Efau ter zyden ftellen : 200 Geyten, 20 Bokken, 200 Schaepen , 20 Rammen, 30 zuygende
Kemelinnen met haere Veulens, 40 Koeyen, 20 Stieren , 20 Ezellinnen, en 10 jonge Ezelkens. Hy zond
die door fijne knegten, elke kudde in 't bezonder, en zeyde : Gaet voor my henen , en laet eene ruymte
tuffchen de kudden. Dog aen den eerften beval hy : Is t dat gy mynen broeder Efau ontmoet, ende dat by
vraegc: Wie zyt gy ? ofte, Waer gaet gy nae toe ? ofte. Wie behoort dit toe, het gene gy voor u henen
dry ft? zoo zegt : Het is een gefchenk van uwen dienaer Jacob, het welk hy aen fijnen Heere Efau voor
vyt zend, hy zelve komt hier ook agter ons. Het zelve bevel gafhy inlgelyks aen den tweeden, en aen
den derden , en aen die de kudden dreven , hun gebiedende de zelve taele tot Efau te ipreken; en ook ie

uweirdienft zsl gedenken , fprekende tot den opper-fchen- van dezen dobbelen droom , begeerde hier van dezen-.uyc-

ker , en u zal herttellen in uwen voorigen ftaét. Joleph leg te weten.,

zeyde met droefheyd tot den anderen , te weten den op- /F/ä /eji& deie droomen uyt aen Pharao ?

per-bakker, dat de dry korven beteekenden nog dry da- Gelyk ider tragte aen Pharao aen te wyzen perfoö-

gen , naer de welke Pharao hem zoude doen hangen aen nen die hem nopens dit point zouden können voldoen ,

eene galge , alwaer de vogels fyn vleefch zouden komen den fchenk-meefter die over twee jaeren gevangen had ge-

op-eten. Zulks gefchiedde gelyk Jofeph voorzeyt had : zeten , en die door fyne eygen oiulervindinge geleert had

dog den fchenk-meelter, als't hem weder welging, ver- met wat doordringende veritand joieph begaeft was in bet

gat Jofeph. - iiytleggen den droomen, wicrd hem eyndelyk indagtig en

f^ Hoe lang bleef Jofeyh in de gevangenis ? itelde hem voor aen den Koning , verhaelende het gene

yl. Dry jaeren , een jaer voor de uytlegging der droo- aen hem en aen fynen medegezel was overgekomen,

men, en twee jaeren daer naer. ffr^t gebood Pharao ten opiigte van Jofeph 1

V. By wat gelegentheyd wierd Jofeph verlof. ? ^^ Koning gaf bevel dat men Jofeph aenflonds zou-
Godt die fyn inzlgten had aengaende fynen dienaer de haelen , en men had maer den tyd om hem van klee-
Jofeph,^zond Pharao II. twee droomen over , die hem ders te veranderen en in ftaet te ftellen om voor dezen Vorft
verfchriüten. Hy dede dan zien aen diën Vorft diën ver- te verfchynen Alfwanneer Jofeph Pharao gehoort had ,
maerden en zoo bekenden droom van de zeven vette koeyen gaf hy hem te kennen , dat fyne twee droomen maer eene
die opiiwaemen uyt de nvier Nlius , en daer weydden in en de zelve zaek en beteekenden Hy zeyde hem , dat de
de moeraflen ; en van de zeyen andere die agtervolgens uyt zeven vette koeyen en de zeven voile aeren voorteekens
de zelve rivier opkwamen maer die ganfch verraaegert waeren van zeven jaeren van eene buyten-gewoonlyke ovér-
waeren , en de zeven eertte infloekten. Dezen Prins weder vloedi"heyd ; maer dat de zeven andere die zoo mager wae-
in flaep gevallen zynde, zag nog eenen anderen droom ren, beteekenden zeven andere jaeren van eene alderellen-
van zeven aeren die groeyden tot eenen halm , vol cn di-^lie onvrugtbaedieyd die geheel Egypten en het overig
fchoon , maer die door zoo vele ancere cunne en verzeng- (jc"r aerde Züude benouwen,
de seren verüonden w'jertlen. i'üarao voelende ontroert

rA Ν Η Ε τ OUD testament.

léggen , dat Jacob hun volgde. Aldus ging dan het gefchenk voor Jacob af, en hy bleef dien nagt in 't leger.
Dog vroeg opgeftaen zynde, nam hy fijne twee vrouwen, en baere twee dienft-niaegden met elf kinderen;
en hy ging over de beke Jaboc Wanneer hy nu alles, wat hem toebehoorde, daer over gebragt had, bleef
iiy alleen overig. En ziet, zeker mansperfoon, (het was eenen Engel, die Chriftus verbeelde) kwam met
hem te worftelen, tot dat den dageraet opging. Dewyl hy nu zag , dat hy Jacob niet en konde overwin-
nen, gaf hy hem eenen fiag op dezenuwe van fijne heupe, die terftond kragteloos wierd. Hy zeyde voorder
Liiet my gaen, want het word dag. Jacob zeyde : 'kEn zal u niet laeten gaen, 'ten zy gy my zegent. Hy
( den Engel) zeyde wederom : Hoe is uwen naem ? Jacob antwoordde : Mynen naem is Jacob. Hy zeyde:
Uwen naem zal voortaen, niet Jacob, maer Ifraël (^Hiervan is't dat de naerkomelingen van Jacob kinderen
■van Ifraël oft Ifraëlieten rmrdcn genaeint^ zyn, want dewyl gy tegen Godt fterk geweeft zyt, hoe veel te
meer zult gy over de menfchen d'overhand krygen. Dog jacob in fijne reyze voortvaerende, hief fijne oo-
gen op, en zag Efau nae hem toekomen met 400 mannen. Hy gaf dan aen Lia en Rachel, en aen de twee
dienft-maegden , elk liaere kinderen. De twee dienft-maegden met haere kinderen ftelde hy eerft voor al ;
Lia met haere kinderen op de tweede plaets; en de agterfte plaets gaf hy aen Rachel en Jofeph. Alfdan voor
uytgaende, boog hy zig ter aerde tot zeven-mael toe, eer dat hy by fijnen broeder aenkwam. Efau hera
te gemoed loOpendè, nam hem in fijne ermen; viel hem aen den hals, en gaf hem al weenende eenen kus.
Daer naer fijne oogen opheflènde, en de vrouwen met haere kinderen ziende, zeyde hy : Wie zün deze :
die daer by u zijn ? Het zijn, zeyde Jacob, de kinderen, die Godt aen uwen dienaer verleent heeft. Daii
naderden de dienft-maegden met haere kinderen; en buygden zig voor hem neder. Hier op volgde Lia met
haere kinderen, zig infgelykx neder-buygende : en laeft' van al kwaemen zig ook Jofeph en Rachel neder-
btiygen. Efau zeyde voorder : Wat zijn dat voor benden geweeft, die ik te voren ontmoet hebbe? Deze
dienden, zeyde Jacob, op dat ik gunft zoude vinden voor de oogen van mynen Heer. Efau gaf tot ant-
woord .· Ik heb goederen in overvloed, lieven broeder, wilt dog het uwe voor u behouden. Neen , zeyde
Jacob ; maer, indien ik gunft voor uwe oogen gevonden heb, zoo gelieft dog dit gefchenk uyt myne hand
aen-te-nemen: want ik heb uw aenzigt gezien als het aenzigt van eenen Engel. Laet my van u dan verwer^
ven, dat gy aenveerd de gifte, die ik voor u heb mede-gebragt, en die ik van Godt den gever Van alles^^
ontfangen heb. Hy nam ze dan als gedwongen aen. En zeyde tot Jacob : Laet ons nu 'tfaemen henen gaen,
ik zal 11 tot gezelfchap dienen op uwe reyze. Maer Jacob antwoordde : Mijnen Heer weet, dat ik klyne
kinders by my hebbe, en daer by draegende fchaepen en koeyen. Is 't dat ik die op eenen dag te fpoedig
aendryve, zoo zal heel de kudde ligtelijk fterven. Laet dan dog, zeyde Efau, ten minften eenigevan mija

y. ψ as Vharao te vrede, over den uytleg die hem Jofeph. A. Jofeph herkende-ze, maer fy en kenclfn hem niet

gaf van fyne droomen? meer; hy ontfong-ze zeer ftiier, en hun handelende als

A. .Tae ; en hy verwonderde de wysheyd van dezen jon- uytlanders en verfpieders deéd-ze in de gevangenis Hellen,

geling in den ouderdom van dertig jaeren,,· hy gaf hem alwaer fy geduerende dry dagen opgefloten hieven,

het gezag over fyn huys en over geheel Egypten , ken- . Hoe veerdigde {ig de kinderen van Jacob over het ver»

nende niemand bekwaemer als Jofeph , om de zeven jae- vjt het welk hun Jofeph dedel

ren van overvloed voordeelig te maeken voor de zeven A, Met te zeggen , dat fy alleenlyk gekomen waeren

onvrugtbaere jaeren. oui graen te koopen ; dat fy v^'aeren twelf gebroeders alle

V. Hoe gedroeg rjg Jofeph in dele verheffing en in dit fouve- van- eenen vader van het land van Chnaan ί dat den jong-

ryn geiagfi ften gebleven was by hunnen vader, en den anderen

A. Jofeph gedroeg zig zeer wyslyk ; hy begoii met te overleden,

bezigtigen alle de Provinciën van Egypten, en vergae- ^· tVat dede Jofeph naer dat de dry dagen der gevangenis

derde , geduerende de zeven jaeren van vrugtbaerheyd , van fyne broeders verfcheenen waeren ?

eene zoo groote menigte van koren dat fy gelyk was aen A. Hy deêd-ze roepen en vermaende hun van te doen

het zand der zee. het gene hy hun ging voorhouden , om hun leven te be-

y. IVat gebeurde daer naer in Egypten ? houden. Ik gebiede u , zeyde Jofeph , van te doen komen

A. Het wierd eenen groocen hongers-noot die ook het uwen jongen broeder Benjamin van 'wie gy-lieden my aje^

overig der wereld verdrukte ,· zoodaeniglyk dat Jucob ge- fproken hebt, en om my te verzekeren van uwe belofte,

noodzaekt wierd fyne zconen te zenden nae Egypten om zal ik'er eenen in hegtenis houden ; ( dezen was Simeon

graen te koopen . hier naer zond hy hun henen , hun mede-gevende het graea

Hoe veel van fyne {oonen [ond Jacob nae Egypten tot 't WClk fy waeren komen koopen : maer met een gehcyni

Jofeph ?.' . bevel van hun geld weder te fteken boven in hunne zakken

A. Jacob zond'er thien, en hield by zig Benjamin alΓ- en hun levens-middels voor de reys mede te geven,

dan oud ontrent 23 jaeren. . fVat xeyde Jacob am fym kindirs o^ hunns wed^r*

f^,· Kcmli Jüje^h wiit jyna èrq&dirs 2 iomfi van Egypten 1

So mRBANDBlINGE ΡΆΝ DE GE SCH IE DBIS SB

volk by u blyven, 'tEn is niet noodig» zeyde Jacob ; het is my genoeg dat ik gunfte vinde in de oogen vßß
mijnen Heere. Aldus keerde Efau weder "tot Seïr, en Jacob kwam gezond tct de Stad Sichern, in 't land
van Chanaan, en hy bleef ontrent de Stad woonen. Ook kogt hy het deel van den Akker ( waer op hy
fijne tenten gefpannen had) van de zonen van Hemor, Sicheras vader, voor hondert lammeren. (Om geen
gefchil met de inwoondérs te krygen.) Aldaer nu eenen Autaer opgeregt hebbende, aenriep hy den Almp-
genden Godt van liraël.

Ui^HET ΧΧΧΙΓ. ΧΧΧΓ. ΧΧΧΠ. ΧΧΧΓΠ, ΧΧΧΠΠ. XXXIX. XL, EN XLI HOOFDSTUK,

Ό'ιηα wwi onteert, τ$ jaeren oud ^ynde. Simeon en Levi vrekcn deze daed. Rachel fterft, Ifaac flerft. Jofeph
meer bemind van Jacob als fyne andere kinderen. Hy befchuldigt fyne broeders, hertelt twee droomen. Word
van hun verkogt. Jofeph word ver kogt aen Putiphar. Hy word befchuldigt en in den kerker geßneten. De droo-
men van den Schenker en van den Bakker uygeleyd door Jofeph. Hy legt de droomm van Pharao uyty en word
uyt den kerker verlofi.

TErwyl Jacob daer vreêdzaemelijk woonde,ging Dina, dogter van Lia, eens uyt om de vrouwen van
dat land te zieri. Sichern, zone van Hemor, jongen Prins van dat land, haer gezien hebbende, wierd
op haer verlieft: nam haer met geweld weg; en hy onteerde-ze. Syne genegentheyd viel ganfch op deze dog-
ter, en terwyl iy bedroeft was, tragte hy haer met zoete woorden te winnen. Ook ging hy by fijnen va-
der Sichern, zeggende:Neemt my dog deze dogter tot mijne huys-vrouwe. Jacob het fchenden van fijne
dogter gehoort hebbende, terwyl fijne zonen nog met hetveewaeren op't veld, zweeg ftille, tot dat-ze we-
der kwamen. Daer-cn-tuflchen kwam Hemor, den vader van Sichern uyt, om Jacob te fpreken. Dog op
den zeiven tyd kwamen fijne zonen van't veld , en dit hoorende, ontftaken fy in eene zeer groote gratn-
fchap, om de vuyle'daed, die Sichern tegen Ifraël had bedreven. Maer Hemor fprak tot hun deze woorden :
Mijnen zone Sichern is op uwe dogter verlieft ;geeft-ze hem dog tot eene huys-vrouwe. Sichem zeyde vaa
gelijken tot den vader van de dogter, en tot haere broederen ; Laet my dog gunile voor uwe oogen vinden ,
en al wat gy van my verzoeken zult, zal ik geven. Stelt het bruylofts-goed zoo hoog als hetu belieft; eyfcht
gefciienken, ik zal u zeer geirn geven al vfat gy vraegen zult. Geeft my maer de jonge dogter tot eene
huys-vrouwe. Jacobs zonen gaven aen Sichem en fijnen vader eene bedriegelijke antwoord, zeer kwalijk te
vieden zijnde, om het fchenden van hunne zufter. Wy en können, zeijden fy, deze zaeke niet doen;

Jacob onßelc van te miiTchen eenen van fyne zoo- den in hunne zakken, kwam hun in 't gedagt; om dan

nen, en de reden verftaen hebbende, dat hy Ecn>min te voorkomen het kwaed 'twelk fy hier door konden ly-

lüoeil laeten mede-gaen nae Egypten, om waer te maeken den, zeyden fy aen den Hof-meefter van Jofeph, dat fy

't gene ly verhaelt hadden ,"en om Simeon te loifchen , dit geld weder brogten. Den Hof-meefter holp hun uyt

wierd bevangen met zoo groote droefheyd, dat hy zeyde , deze vreefe , en toonde hun Simeon hunnen broeder die

dat hy niet zoude laeten gaen den liefften van fyne kin- uyt de gevangenis geiaeten wierd.

ders. Daer en tuifchen wat itryd dat Jacob hadde van f". Speyfde Jcfeph met fym broeders ?

Benjamin te laeten gaen met fyne broeders, hy kon zulks yi. Jofeph , naer ontfangen te hebben hunne eerbewy-

met vermeyden , den hongers - nood van dag tot dag fingen en gefchenken. fprak hun aen met zoetigheyd ,

fterker wordende. vroeg hun nae hunnen vader, en aenziende Benjamin fy-

f^. Wat beweegdeeyndelyk Jacob van Benjamin te laeten gaen? nen jongen broeder, die , gclyk hy , zoone was van Ra-

Judas tredende ia het gevoelen van fynen vader, en chel wierd zeer beroert ; en naer hem allen zegen des

inedelyden hebbende met fyne droefheyd in dezen uytter- hemels toegewenfcht te hebben , de traenen die hem uvt-

iien nood, zeyde hem : ziet gy met, mynen vader, dat uwe berften , noodzaekten hem zig ergens te vertrekken bm

tegenitelhng oorzaek IS , dat wy alle gaen fterven van hon- vryer te können weenen. Een weynlg tyds daer „aer

ger Gedoogt dan, dat Benjamin met ons gae ; ik blyf weder binnen gekomen zynde met eeu vrolyk gelaet ,

'erborg voor ^verhael het op my en op myne twee zette hy zig aen tafel ; hy dede fyne broeders zitten aen eene

zooaen, en dood de zelve als ik hem u met weoerbrenge ; andere tafel'^efchydenvan de fyne , en de Grooten van Eovp-

alfdan dezen vader overwonnen van droefheyd fiemde toe ten aen eene derde ; om dat de Egyptenaers niet faemen aten

. in alles. . , ^ de Hebreeuwen van welke ly eenen afkeer hadden.

fVat dede Jofeph {tende de tweede reys fyne broeders y verging dc^e feeß ?

me-t Benjamin ? u i i , . Met vrolykheyd , zonder nogtans dat de broeders

Λ Hy dede eene maeltyc! bereyden. Mits fy nu de van Jofeph hem herkenden,
oorzaek niet en wiften van d,t onthael, 200 beving hun y^^d lofe^h ten oßiigte van fyne broeders naer

teriiond de vreeie, en dat geld t welk fy gevonden had- maebyd ?

nogte

rA Ν Η Έ τ ο υ Ό τ Ε S τ Α Μ Β Ν τ, $ι

i'^ogte onze zufter geven aen eenen mans-perfoon, die onbefneden is: want dit is by ons fchandelyk. Masr
^vy zullen u-lieden können verbond maeken , indien gy u alle laet beßiyden. Hemor en Sichern gekomen
Zijnde tot de Stads poorten, deden het volk eene fchoone aenfpra^ke : toonende het groot voordeel dat 1/
uyt konden genieten, indien Jacob met hun bleef woonen ; en gedaen hebbende de de voorfteLinge
van de befnydeniffe, ftemden de inwoonders daer allegaeder in toe. En al wat'er onder hun was van het
lïiannelijk gellagte, wierd befneden. Dog op den derden dag daer naer, wanneer de wonden gerneynelijK
»^ieer fmerte baeren, kwamen de twee zonen van Jacob, Simeon en Levi, eygen broeders van Dina, met
net zweerd in de hand, en verfloesien al wat'er van't raannelyk geßagte was, daer onder ook Hemor en
Sichern, en namen Dina uyt het hnvs van Sichern weg. Als fy vertrokken waeren kwamen de andere zo-
llen van Jacob, en plunderden de gêheele Stad, vraeke nemende over de fchendinge van hunne zufter. Sy
Jiamen ook hunne oflèn en ezels, en het gene hun toebehoorde, zoo in de Stad, als op het veid, en ly
voerden hun kinders en vrouwen gevangen weg. Dog Jacob zeyde tot Simeon en Levi: Gy hebt my ontltek,
niei my haetelijk te maeken by het volk van dit land. Wyzijn maer weynig in't getal,indien fy te faemeii
tegen my komen zullen-ze my verflaen, en niy , en geheel mijn huys-ge/in vernielen. Terv/yl hy dan vreeide
Voor de gramfchap der nabuerige volkeren, 'zoo zeyde Godt tot Jacob: Haeft u, en vertrekt naer Bethel,
Om daer uw verblyf te nemen, en regt daer eenen Autaer op voor den Heere, die u verfcheen, wanneer
|y de vlugt naemt voor uwen broeder Efau. Dog Godt vervulde met fchrik en vreeze alle de fteden daer
"y fijnen wee door nam , zoo dat-7.e hem nif-r p.n durfden vervoken. Wevniiren tvd daer naer ftierf Ra-

Ephrata, dat

j-e ' iMepntalim, Gad, Afer, Iflachar , Zabulon , Jolepli, Benjamin ; deze twee laeite wac-

^^n zonen van Rachel, Jofeph, eenen Jongeling van zefthien jaeren oud, weyd'de de kudden met fijne broe-
ers, de zonen van Bala en Zelpha, vrouwen van fijnen vader ; en hy gaf op zekeren tyd te kennen aea
Unen vader den vuyien handel van fijne broeders (den welken in de Schriftuere niet en word genoemt.)
^jael dan, beminde Jofeph boven alle fijne zonen , om dat hy hem in fijnen ouderdom gewonnen had, en
^y maekte hem een gefpikkelt boven-kleed. Dog fijne broeders droegen tot hem daerom zulk eenen haet,
hem niet een vriendelijk woord konden toelpreken. Het gebeurde ook, dat hy aen fijne broeders ver-

te'f' gebood van hun 's anderen dags 's morgens die fy vonden in de zelve plaets daer fy faemen gefpyft

iaeten vertrfikken , en hunne zakken met graen te vui- hadden. Wy hebben niets tegen te zeggen , zeyden fy hem ,
te ft '' reyfe, weder in de zelve ziet wy zyn nweflaeven zoo wel als dien in wiens zak den

van^«" ' ™ l^evool fynen beker te doen in den zak beker "evonden is.

^ «enjamin. a^uwoor^.^s Jofeph ?

. f^at giheurde gtvolgentlyk aen de broeders van Jofephl Î‘ Joieph antwoordde: verre zy Van my dat ik ZOO

hun ' fy vertrokken waeren , dééd Jofeph zoude handelen : die den beker gefiolen heeft, zy myn ilaef;

bao j^Stervolgen om zig te beklaegen over hunne ondank- de "y-lieden moogt vry vertrekken nae uwen Vader.

rncyd , hun verwytende , dat fy fynen beker geftolen fVat leyde als dan Judas^ broeder van Benjamin?

Welt ' ^*^·® metkwaed vergeldden alle het goed het Î‘ Judas met eene wondere welfprekentheyd, vertoogde

^ «y liun gedaen had, kragtelyk aen Jofeph de droefheyd die fynen Vader zou

J 'antwoordden de kmders van Jacoh? gevoelen ,..als hy Benjamin niet zoude weder zien ; hoe

fchiiir onder hun die zig niet ont- hv dit kind op fyne trouwe genomen, en'er voor ingeftaea

tio· '"'S^ie van dit feyt; ly ftemden toe, dat dien dieplig- had; op wat manier hy zig verpand had op levens-ltrafl'e

gevonden woorden van deze dieverye, met de dood van hem weder by hem te brengen : en fineekte hem van

geievd worden, en dat fy gevangen zouden mede- in de plaets van Benjamin voor fluefte mogen blyven, op

^ ^y geenen getuygen zoude moeten zyn van de over-

• /^ie wierd'er pli^tig gevonden? groote droefheyd , oft eerder , van de dood van fynen vadcf

(ien h 1 ^^^^ ^^ zaeken doorzogt te hebben , vond men fVat indrukking dééd deie redenvoering van Judas o-p

oekerin den zak van Benjamin. Hy ftond itom, ziende den geefi van Jofeph 1
Ichui?'" o^erruygt van een mifdaed in't welk hy geen A. Jofeph was daer van zoo o-eraekt, dat hy fyne trae-

onfipi! ^^ andere waeren ook in eene groote nen niet meer konnende tegeuhouden , het volk dede uyt·

sveder iy fcheurden hunne kleederen, en hun graen gaen , op dat'er niemand vremds zoude tegenwoordig zyn

fiad η op ^lunne ezels , keerden weder nae de in hunne wederzydfche herkentenis. Als dan Jyne Item pp-

0Π1 üig gjgjj vverpen voor de voeten van Jofeph, heffende met geween zoo da; fy ^ehoort WJerd door g«-

: Κ

' rERHJNDELINGE ΓΑΝ D E^ GESCHIEDENISSEN

telde ?,ekeren dTOora, die hy gehad hadde, 't welk hunnen haet tot hem nog meer dede groeyen. Want By
zej^de tot hun : Aenboort dog eens den droom, die ik heb gedroomt. My dogt, dat wy te faemen op ket
veld waeren om fchooven te binden. En ziet, mynen fchoof regtte zig op, en bleef heel regt flaen; maer
uwe fchooven rondom komende, buygden zig neder voor mynen fchoof. Wat! zeyden hem fyne broeders,
zult gy dan onzen Koning worden 7 ofte zullen wy onder uw gebied moeten buygen ? Die droomen dan ,
en die woorden ontftaken hunnen haet en nyd des te vinniger. Hy kreeg nog eenen anderen droom, die
^ hy hun ook vertelde. Ziet, zeyde hy, ik heb nog eenen anderen droom gehad. My dogt, dat de Zonne,
deMaene en elf Sterren zig voor my nederbuygden. Wanneer hy dit aen fynen vader , en fyiae broeders
"verhaek had, beftrafte hem fynen vader, en-zeyde tot hem,: Wat is dit voor eenen droom, die gy gehad
hebt.? Zullen wy,ik,uwe moeder, (D/i is te verflacn van Lia, die. dan was de moederdes huys-^ezlns: want
RacheU Jofephs moeder , was dood.} en uwe broeders moeten komen voor u ter aerde nedervallen ? Syne broe-
ders dan wierden tot hem met nyd ontfteken; maer fynen vader overdagt de zaeke ftillekens by zig-zelven;
Als nu fyne broeders eens bezig waeren met de kudde van hunnen vader te weyden by Sichern, zond Jacob
Jnfeph nae hun toe, om te weten, of alles wel was raekende het vee en de broeders. Hy ging dan nac
fyne broeders, en hy vond-ze te Dothain. Als fy hem van verre zagen, eer hy by hun kwam, maekten
ly voorflagen om hem te dooden. En fy zeyden d'een tegen den anderen : Ziet, den droomer komt daer
aen , laet ons hem dood-flaen, en in dien ouden put werpen : en wy zullen zeggen, dat een kwaed wild
dier hem heeft verfcheurt. Dan zal men zien , wat hy voor fyne droonien genieten zal. Ruben dit hoo-
iende, zogt hem uyt hunne handen te krygen , en zeyde bun : En laet ons hem niet dooden , nogte fyn
bloed vergieten; maer werpt hem in dien put, die daer in de woeftyne is : zonder dat gy uwe handen met
fyn fterven bevlekt. Dit zeyde hy om hem uyt hunne handen te krygen, en hem wederom te brengen tot
fynen vader. Als Jofeph dan tot fyne broeders aenkwam, deden fy hem terftont fyn gefpikkelt kleed uyt.
Én hem vaft-nemende, wierpen ly hem in den put, die zonder water was. Daer naer gezeten zynde om
hunnen nood-druft te nemen, zagen fy eenige IfmaëUten (dievan Galaad kwamen) voor-by reyzen met
hunne kemelen, die ipeceryen en balfem nae Egypten droegen. Judas zeyde dan tot fyne broeders : Wat zal
het ons baeten, dat wy onzen broeder dooden, alwaer 't dat wy fyne dood konden verbergen ? Laet ons
hem liever aen de Ifmaëliten verkoopen, en onze handen aen hem niet vuyl maeken. 'tis immers onzen
broeder , ons vleefch en bloed. Syne broeders waeren hier in te Vreden. Sy trokken dan Jofeph uyt den put,
en ly verkogten hem aen de Ifiaaëliten voor twintigzilyerlingen, dewelke hem in Egypten bragten. Ruben
tot den put weder gekeert zynde, en Jofeph niet vindende, fcheurde fyne kleederen in ftukken:en tot fyne
broeders gekomen zynde, zeyde hy : Den Jongen en is' daer niet: wat zal ik gaen beginnen ? Dog fy Jov
lèphs kJeed nemende, dopten 't in het bloed van een klyn bokxken , dat fy hadden gedood. En fy zonden
eenige bet gefpikkelt kleed aen hunnen vader draegen , en hem zeggen : Dit hebben wy daer vinden liggen.
Ziet eens of het uws zoons kleed is, ofte niet. Den vader het kennende, zeyde : Jae , het is myns zoons
kleed : een vreed dier heeft hem opgeëten,· een wilde beeft heeft Jofeph ongetwyfTelt verfcheurt. Syne klee-
deren dan van droef heyd gefcheurt hebbende, dede hy eenen rouwen zak aen : en hy treurde over fynen
ï.one zeer langen tyd. Alle fyne kinderen kwamen by-een om hem te trooften; maer hy en wilde geenen
trooft aennemen, en hy zeyde : Ik zal al treurende om mynen zone ten grave gaen.

Dé Ifmaëlieten bragten Jofeph in Egypten, en verkogten hem aen Putiphar Hoveling en Veld-overften
■van Pharao : maer Godt was met Jofeph. En alzoo lynen Heer bemerkte, dat Godt met hem was, en
■dat alles wat hy dede, door Gods beleyd gelukkelyk uytviel, vond Jofeph zulk eene gunft in fyne ooo'en,
Öat hy hem ftelde over geheel fyn huysgezin. Godt zegende η huysgezin van den Egyptenaer öm Joiephs

heel hét Ho? van Pharao, zeyde hy hun ; Ik ben jofeph gaf van's gelykcn den kus van vrede aen alle fyne broe-

'iiwen broeder; IS mynen vader Jacob nog in het levea ders

^at aniwoorddzn Λ broeders van Jofeph ? r. Hvc veel jaeren rvnW gepaffeert federt dat Jofeph ver-

A. Sy waeren.alle bevangen niet vreeze zonder te kennen ko^t was tot d^n tyd dat hy irg had kenbatr gtmaekt aen fy-

■fprekenVnnier Joleph veriroolle hun bevelende .hun te n!broeders 1 ■ JJ

,ga«n nae fynen vader en hem niede te brengen ia Egypten Twee - en - twintig jaeren. Jofeph wierd verkomt in

jnet lyne kudden , om dat den hongers-nood die maer fe- den ouderdom van 17 jaeren, hy wierd beüierder