m

iKOMOLOGISCïTf
SNSTSTUÜT DER
^^KSUNiVERSiTEiT
yiiilECHT

DRM-V/lM-PRAiG

L

17

i

•Λ

OO^-

X -·

. .. w» - ■■ ■

1

i/

ALDERNOUWKEURIGS TE

Υ Ε R II Α Ν D Ε L I Ν G Ε

der

GESCHIEDENISSEN

VAN HET NIEUW

Even als de zelve in het H. Schrift bevonden worden met nutte
en v^yd-loopige Aenmerkingen verrykt ende opgeluyftert door
twee-honderd uytmuntende Print-verbeldingen zeer konftiglyk
in't Koper gefneden door

JOANNES; PHILIPPUS, EN THEODORAS GALLÉE.

τΆ Ν Τ w Ε R Ρ Ε Ν,

By COR-NELIUS MARTINUS SPANOGHE, Boek-drukker enVerkooper
op de Suyker-ruyo achter het Stad-huys. 1783. .

GOEDGUNSTIGEN LEZER,

W Y verhopen , dat den aengenomen arbeyd U-lieden ψΐ
tot vergenoeginge bevallen; dog αΐψο het %eer moeyelyk
is om de over-een-fiemminge der Vytleggingen , met die der Ge-
ßhiedenijjen (in de Evangelien ) op den ^elven oogenblik te bemerken
Qalioo de Vytleggingen voord gaen op het order van tyd, en de Ge-
fchiedenlJJ^en op het order s, χοο als die van iederen EvangeSfl in het
beionder gef ihreven lyn, ) ^oo ψΐ men vervoegen, met de uytgaeve
van het ander Deel ,eene Cahier om ingevcedert te worden inhet de^e^
'die dienen χαΐ tot verligtinge ende eenen algemeynen Wegwy\er van
het ganfche Werk, om op eenen oogenbhk te ontdekken de ov& eair
ßemmingen, ψο van de Gefchiedeniffen met de Vytleggingen ; als

van rfeie met de GefchieJenißen : ponder de welke men dit Deel ^oude
waeulyk mogen voor verward en onkundig aenmerken.

Men ψΐ hier ook vinden : een, twee , en by tyd dry af gedrukte
'plaeien, van een en de ^elve geßJiiedenijJe; dog in verfcheyden aert
enfmaek van fnydinge ,waer in den Leier \al gelieven agt te nemen ^
'dit niet door misbedagt gefihied te lyn; want menige Teekenaers ^
iConfl-fchilders Bafrelief-kundige , en andere konßminnende lief
hebbers hier op ingeteekent hebbende; ^oo ψΐ het lekerlyk dienen tot
gemak en vergenoegen van de^ , daer het in tegendeel een ander niet
kan mishaegen , aengeiien het ^eer ra^ oft gelden voorkomt.

TFy vlyen ons bovendien; dat niemand ψΐ klaegen νm den Druk ^

τ ο τ D Ε Ν L Ε ζ Ε R.
het papier ofte pheten^ maer dat het in tegendeel^ buyten vermgtinge ^
een uytterlyke vddoermge aen een-ieder ψΐ geven ;ae7ige^en men (^be-
'^onderlyk van de Plaeten^ geene goede verwagtinge had.

Het bèionderfle dan, dat wy betragt hebben ^ is; eene volkomen vol-
doenlnge aen on:(e Infchryvers te geven, waerom wy ook op geßelden
tyd ons Werk leveren ^ eve^i als wy het ander JDeet met Gods gratie
^llen doen, ;

Dit heeft een geiioodfchap van Letter en Taelkundige bewogen,
by den zeiven Drukker andèrmael eenen#Profpeétus te doen druk-
ken, van het noyt volprezen Hiftorifch Woorden-boek der Door-
lugtige Mannen 5 van het beginfel des werelds tot op den dag van
vheden, die zoo hebben uy tgefchenen door Deugden^ Schriften, Uyt-
; vindingen, oft andere Begaeftheden, als door Dolingen ^ Goddeloos-
heden oft andere zeldzaeme Omftandigheyd; zoo als breeder vei*-
meld word in den Profpeétus der Infchryvinge, die open blyft tot
den rsMeert 1784, en den welken byallé de bezonderfte Drukkers
^ der 17 Provinciën te bekomen is: betrouwende dan, op de goed-
gunftigheyd van den Lezer, fluyten wy met alle offers van dienfl:·

L D Ε R Ν ο υ W κ Ε U R I G S Τ

BESCHRYVINGE

DER PLAETSEN VAN HET

HEYLIG LAND.

EERSTE HOOFD-STUK.

Sjrien , Phcenician , Palceßinen , en Arabien.
^^ plaetzen , die van ons genoemd worden het H. Land de tw'aelf geHagten van/Traé?

tot verdeylinge gegeéven, hebben zig, naer dat Salomon daer over geheerfcht hadde, in
ΤΛ liyt-gefpreyd : het eene.wierd genaemt het ryk van Juda^ in zig bevattende

JD geflagten van Jada en Benjamin.; en het andere dat van Samarien, fynen naem

CMi (P moerende van de Hoofd-ftad Samaria die nu Sebaftz word genoemt, dat in zig belluyt de
^^ thien andere geflagten : deze twee ryken met PaUfllnen maekten een gedeelte van Syrien :
_ ^y^^"·» als andere groote ryken, word verdeylt in veele byzondere Provinciën; zelfs de

ganfche landftreken van aen de riviere den Tygris tot aen Aegypten toe word met een algemeynen naem
Syrien genoemt ; maer die landftreek , die zig gepaelt houd tuflchen de twee aenzienelijke rivieren den
Euphrates en den Tyger, word by de Hebneuwen genoemt Syrien der Rivieren, ende by de Grieken Mefopo-,
tamia, om άζχ het zig rond in de wateren befloten vind , welkers HoofHilad is de aenzienelijke ende vermaer-
de ftad Edeßa, die eertyds Rages ende nii ter tyds Rafe genaemt word : voords is'er een ander gedeelte
van Syrien den naem voerende van Coele, iynen oorlprong nemende aen de riviere den Euphrates en den
welven eyndigende aen den water-loop ralania, wiëns loop langs de fterkte ΓαΙαι vloeyende, zio· ontrertt
een myle voorder ontlaft in de groote ofte middelandfche Zee aen het land-huys Balania. In deze land-
ftreek is gelegen de adeiyKe itad Antiochien, Laodicaa, Apamia en diergelyke : een derde verdeelinge
word hy-gen&^mt Ph^niji che prien, die ten Noorden haeren opgang heeft'aen den waterloop ^alanea
ende zig uytfpreyd tot aen den Berg Carmelm, waer eene plaets gelegen is die men heden noemt het
Cafleel der Freindehngen ; in deze verdeelinge vind men onder menigvuldige andere, de ileden Tripolis^
Berytus, Sidon, Tyrus, Acon en Capematim: volgens het gevoelen van fommige Schrvvers is aldaer gele-
gen den Berg Libanus waer den Wierook word getrokken; immers het word Phanififche Syrien genaemt
van den Zone van Agenor die Tyrus gebouwt hebbende, het zelve tot de Hoofdftad van die land-ftreek
heeft verkoren : een vierae verdeehnge eygent zig toe den naem van Damafifche Syrien , welkers Hoofd-
ftad is Damafcüs dat ook wel, van den Berg Libanus, Libanifche Syrien word gemeld: hier op volgt een
vyfde gedeelte van Syrien, Ρ alamen gezeyd; verdeylt in dry landftreken : eene genaemt Paleflinen ey-
gentlijk, hebbende voor llooidüad Jerufalem, dit fpreyd zig uyt tot aen de doode Zee ende de Woef
teyne Cadesbarne : een ander voert den naem van Cafareefche Syrien waer zig Cφreën als Hoofdftad
.plaetft, dit paelt van aen het Cafleel der Pl-emdelingen zuydwaerds tot aen de ftad Gaza ; eyndelijk het
derde word genoemt GaUl^he Syrien. Syrien eygent zig ook eenige gedeelten van Arabien toe ; wor-
dende verdeelt in Arabien· aftrum voor Hoofdftad houd,nu ter tyde den naem van Bufrit voerende
ende eertyds van Orfa ; aen welk ooftwaerts word bygevoegt het land der Trachonieten ende Itur<sa,
ende noordwaerts DamafcüS ; waer uyt fproot dat het zelve wel eertyds wierd genaemt Damafifche Sy~
Tien : in,fteenagtig Arabien hebbende Petra voor hoofdftad, wiens naem eertyds Rabbath was, gelegen
op de Beke Arnon , ende het welke bewoond wierd door de ylmmonieten ; alhoewel Ar de ftad der
Moabieten geweeft heeft : in dit Arabien was eertyds het ryk Seon en dat van Og den Koning van Ba-
-zan. Ten derde in Arabien waer den üoninglyken Ber^' hoofd-ftad heerfcht, eertyds genaeiat de

w

NOUWKEURIGE BESCHRrriNGB

.Steenroti der meßeyne gelegen aen de doode Zee , alwaer men ook aenfchouwt den Berg Moab, ej-geftt-
lijk wordende genflemt Sobafch Syrien ^ onder wiens paelen zig oók begrepen''vind /c/u/nvia ofte den Bexg
Seir y voerders alle de landftreek van over deze zeyde de doode Zee tot aen Cadesbarne tot aen de
waters der zegenßrydinge, ^aer dé roode Zee paelende, ende langs de eenzaeriië wilderniflèn tot aen den
Eiiphrates; word by-genaemt groot 'Arabien, alwaer gelegen is de ftad Mecha , daer Mahomet gezeyd word
fyne Grafplaetfe -te hebben :_.hier zullen wy af-breken aen^äende de paelen êïide uyfgeftfekthéyd van het
Hey lig Land ; nu zullen wy overgaen' tot fyiie byzonderè gedeelten, ende wel eerft tot de nae-by-lig-
gende Zee-ftad Acon. ,, , , ^ "

Τ W Ε Ε D Ε Η O O F D - S Τ u IC

Befchryyinge der Stad ^con.

Jon, gelegen in de Provincie,van P/iienicien, wierd by^ de Oude genzemt/PtoIomaïSi het gene noyt
onder den naem van't H. Land 'is benoemt geAX^eeft, ftogte öyt van de'KirTderen van Jfraël in befit
genomen, alhoewel het in 4e verdeyliqge. aen het geflagt van Afar is^ toe-geë^gent vier mylen zaydwaerts
van deze Had: is gelegen den Berg Came/üsalwaer',^ voorby de beke'Vi/bn^ den Propheet E^ias de Prief-
■teren van Sääl heeft ter doö4 geSrogt.^ i.. ^eg. ,18". .^o." Hét is een zeer'ib'èboiwerkte ftad voorzien van
fterke mueren , voor-fterktens, torens èn'veftingen iy is' drjdpel^^^^ gelykinge aèn eenen

Schild ; paelende langs twee hopken aen de ~zee,,daer deii. anderen zig met de gélyke äerde faemen ge-
voegt houd; de'landen zijn'er zeer vrugtbaermën'heeftje^^^^ wéyden , overvloedigheyd in de wyn-
bergen, en alderaé^genaemfte hovingen in dé]wé]ké"weei'^iijfe·£;βρ1ρ%|ζ6η worden allé foorten van vrug-
ten; dezen lof word'nog luyfterlijker, zoo door het aen7ièneUik'Hö'lpi^^ van het Duyts-hüys en de on-
verwinnelijke Cafteelen, als door de fchoone Zeé-haeve waer zlg zuydwaerts veele fchepen vervoegen:
Vier mylen noordwaerts van de ftad Acon is gelegen iawzèèrms , ^uW op den'feerg /^aron aen den zee-
kant, overvloedig· in wynbergein/ ^'ateren y en rivieren : ais^ w^ Berg dry mylen
:angs den zeekant vóorder gaet ontmoet men het. Kafteel Alexander den groo-
teti' heeft 7yr7<s bevogten ; dit'Kafteel,.vervallen zijnde , is wederom m. lüyilér^ geftelt άοοΐ^Balduine Ko-
ning vian/er«/a/em , het welk hy dan, heeft, in befit'gegeven aen ëenigé adele .Perfoönen, zoo om de
aengenaetnigheyd der plaétze-, als om de overyloedigheyd derjvi^eyden.,'vygen-boom olyven ende kly-
jie beekxkens', die de zelve van hunne vochilghêyd mpdedeylén : eeri duytfche .meyle voorder vind men
den wond'erbaeren Put der leyende wateren, waer van gefchreven.ftaetJn'liet,.Zang-ÄoeÄ ^ Salomen Cap.

ι ζ. De wateren dé welké met kragt vloeyen van den Berg 'Lil^anü}j.ß\k ^jjn 'yjer fonteynen , waer van
de bezonderfte- zoo in lengde als.in -breede heeft 40 cubitüs , zpö il^'die. zélf^'hebbe ai^gemeten; de an-
dere dry hebben in de-zelve af metinge ontrent de 25 cubitus; fy zyn alle dóW aïderfterkfte fteenen be-
llóbten'die door een oribrëekbaere werkinge zyn te faemen ge voegt uyt vloëyen Beeken

èn klyrie"-^Waterlöopen de welke van tyd tot tyd alle de gejyke .a^rde" van .Tyras oyerftrooi-nende, op de
zélve een aengenaeme vettigheyd agterlaeten tot groote ^rugtbaerheyd .dér. kndo : deze fonteynen

____ ___ . i. aiderhardfté 1 ... .

len kant door.....de -zee'omcingelt, uyt-genomen eenen klynen toegang di^'rnenlangs^ deq. opften vind,

den welken éerft" iVaéi/cAoiöttozor ende daer i^^er Alexander den Qrbotei^'' gemaekt. heeft, ,,de ftad alzoo
äeh het. vaft Und aên'hechtig'maekénde ; dezen ingang, is Jieden \^rfterkt ■door.yiér mueren,

van uytmuntende dikte ende hoogte; tuffchen de welke géplaetft ft'aen'twelf torens ènde bolwerken ;
tegen deze fwaere bouwingen paelt eene fterkte zijnde een zeer bebolwerkt Kafteel, gelegen op eenc
Jlotfe j paelende aeu den mond van de zee; het is bezet met zeven torens ende Yer9iert door alderfchooö-

fte psleyzea» öit fchynt een' de aenfchouwers ganfch onwinbacr ; 'in deze, ftad 'n ecneh Arts-BIiTchoppe'
liiken Stoelr liebbeude onder zig de lierlien van Sidon^, .4cQni.Pancïri Qn Berym ontrent twee boóg-
fcheUten-Nyten de ooft-waertiche poorte wórd eene plaetfè aengetooiit, waer Chfißiis lièeft· gepredikt,
ende alwaer -eene Vrouwe van onder het volk Haerc,, ftèróoie· itó 'laóorëö'ji' ^g^nde i.ßäümg is den
Schoot dier u gtdra€gcn heeft. Uie. Gap. iiv27v Ontrent dry mylen vanTj-rws ten nbordei?', vervoegt zig
de Riviere Eleutherius met de groote Zee, derwaerts löopende van Itura:a óÏi GalÜ^a 'der volkeren^ waer
ori word aendacht gemaekt in het Boek der Machal)eën : dry mylen voorder is gelegen Sidonifche Sarep-
ta, alwi^.r den Propheet^i'/iö.? heeft eertyds van ^de dood verwekt den Zone van het Vrouwken van Sa-
repta. i. Reg. Cap. i8. 22. Op deze plaetfe aenlchouwt men heden nouwelijkx acht huyzen, dog ziet
men nog de overblyfzels der oudheden, waer uyt blykt haere voorgaende Over-heerlijkheyd : men re-
kent dry mylen van hier tot Sidon een aenzienelijke ftad van Phamiclen, alhoewel men heden haer groot- ,
fte gedeelte ziet in-verwoeftinge liggen ; zy is gelegen op den voor-berg Libanus \ mQn vind'er van plaets
tot plaets ilerktens, zoo door den natuer als door de konft gevrogt ^ want eene langs ^den noorden .
van deze ftad-is gelegen op de rotze aen de zee, aldaer gebouwt door de' Vremdelingen die'iiyt Duyts-
land meren derwaert-s gekomen ; een ander langs.den zpyden ftaet op eenen heuvel, het w'elk'bewoont

myle ooftwaerts van Sidon , lyn beginzel nemende aen de riviere Eleutherius, en zig uyt-fpreydende
2rij7o/tsy bedraegende de breede van yyf mylen ; hy verwydert zig noyt verier vsh· dê'Zee als dry my-
len, zynde zeer overvloedig in wyn-gewaflen: ,negen mylen boven Sidon is de Biifchoppeliike ftad J^erytus, vari
de welke zes mylen over de Zee is af gelegen de ftad BibUum , onderhoorig^ aen het Patriarcliaet van
jimioc/iien, de welke by d-en Propheet Eiechiel word vermeld", zijnde zeer Uyn en op'heden den naem
voerende van-Oiö/ec. Zes mylen voorder is gelegen de ftad Botrus de welke, eer dat zy'door'den Tan-
pd-nuejler verwoeft Wierde , in rykdommen de andere verre overtrefte , ook heeft'fy den alderkoftelijk^
fteni wyn van die ganfche landftreek : dry myjen van. hier is de' fterkte Neuphrus de welke Ïy nae rond
in'de'Zee befloten ligt, voorden van dertig fterke thorens ; deze fterkts is ondej· het gebied'·van den
Vüm van Antiochien : van hier tot-de aenzienelijke ftad Tripolis is dry njyien , de wëlké. bynaë, als Ty~
rus y langs allen kant van de zee befpoelt word ; de Grieken, Laiynen ^ Joden., ^irmenianen, Maronitm ^
Saracemn ., Nejiorianén-en verfcheyde andere volkeren houden hier hunne huys-veftinge ;'in"déze ftad wordl

vrucht-draegen de boomen ; den berg-Libanus is gelegen dry mylen van "deze ftad, aen welkers voet be-
gint-de fonteyn der hoven'·, vloeyende met kragte van den Libanus, zoo als in het ^oe^ der Zangen Cap.
4.· 15.'gemeld wordweikers beginzel, alhoewel een gemeyne fpring-ader,^ nochtans feffens toenemende
zig in teff aenzienelijke Rivier komt'fpreyden, die, overftroomende· alle de hoven en landen gelegen tufl
fchen ά^η Libüfius cn Tripolis i C3· ïeh^ een ongeloovclijke vruchtbaèrheyd komt by te bringen .· een myle
van den Lióónwi-en twee van T/'Z/Jo/is is den ronden ende hoogen Berg, der Luypaerden ; noordwaerts aen
den. voet van dezen berg vind men eene Spelonke in de welke eene Graf-ftede ftaet der lengte van 2S.
yoQt,.de-&ir.acemn bezoeken deze-met veele eerbiedigheyd, die houdende voor de Graf-ftede van Jofuë :
tan hier gaet-men·tot de·ftei'kte'^rac/za^ en de ftad ^jco« ende voorders naer ^iradlen, die ook Anta-
radus geösemt'word, wordende langs alle· kanten door de Zee befpoelt ; men zegt dat deze ftad gebouv?t

j-s-door Î½ den-zone-van Chmaan , uaer den Zund-vloed ; zoo - als AVo/i, den zone van Cham^

de ftad iS'iifon^ heeft doen bouwen ;; -^m/ieui:,-Arathan ; ende Syneus, Synochin } die in deze landftreke
hunne verbly^laetfen^ lïebben genomen-, aen het naer-gellacht ter gedachteniftè laetende de konftbaere
Pvr^wii/e^ die men-een myle van i^ra/araias Jj-^jj aenfchouwen, in een gevrogt van uytneme^ide zwaere
fteenen-, benevens èen aenzienelijke Graf-ftede van wonderbaere groote , hebbende in de lengte 20. cu-
bitus^: laiigs den oöften kant -van Jntaradus vrnd men eenige klyne gebergteès, welke ftrèke den naem
-voerd vaa: htl land dev-^fifinlers Clemens, zegt' dat den H. Apoftel Petrus daer eenigen tyd' het Evange-
lie heeft gepredikt, als wanneer hy naer Antiochien reyfde. Zeven mylen van ^ntaradus is gelegen op
êenen hoogen berg, ontrent een myle van de z,ee, de bebolwerkte fterkte Mar^ath, grenzende aen d&

h NOUTP^XEURIGE SESCNRrriNGE

ftad ^ilania die bewoont word door de Broeders van het Hofpitael van den 71 Joannes \ het Bisdom dat
in deze ftad geweefl heeft, is om te ontvlugten de verwoedheyd der Saracenen, geplaetft in de voor-
noemde fterkte : tot hier ilrekken de paelen van het Jerufalemfchc Ryk, het welk door de riviere ΐ^α-
lania, die haeren oorfprong heeft uyt eenige nae by gelegen bergen, van het Prinsdom van ^intiochkn
word af-gefcheyden : dit is de eerfte reyze die ik hebbe gedaen door het H. Landy te weten van de ftad
ycicon tot aen de riviere F'alania ; welke reyze op acht dagen kan over gegaen worden.

derde hoof ρ- stuk.

Rej^e van Acon gedaen ten Noorden.

^IJi^'Ederkeerende tot de ilad ^icon, zullen wy die reyze befchryven, gedaen ten noorden der zelve ftad:
van daer zyn wy gekomen aen de fterkte Monsferet vier mylen gelegen van ^con^ de welke.wel is
bewoont geweeft door de Duytfche Broeders, maer nu verwoeft ende veriaeten .· als men wederom vier
mylen voorder ryft ontmoet men de aenzienelijke fterkte Thoron^ af-gelegen van Tyrus zeven mylen ;
ileze heeft den Heer van Tyberien tegen het geweld der Tyriers doen bouwen : ^ntiopia , dat eertyds
-<ij(/ór-genaemt wierd, is vier mylen van die fterkte ; deze is in vorigen tyd bewoont door den Koning
Jabin, tegen den welken, benevens 24 andere Koningen ; Jofuë, door een Goddelijk bevel vermaend zijn-
de, den Kryg heeft gevóert : van deze ftad word gezeyd : Joi^ Cap. 11. 13. Dat een verwoede vlamme al-
leen de aenzienelijke Jiad ^IJfor heeft verflind. Immers de overmyfzels getuygen tot den dag van heden
haere voorige Heerlijkheyd ; deze is acht mylen ooftwaerts afgelegen van Tyrus : zes mylen noordwaerts
van deze is gelegen, aen den voet des berg Llbanus, de ftad Bellena, de welke, zoo men uyt het Boek
4er Resteren kan bemerken,-in voorigen tyd wierd Lachis genaemt ; zoo haeft de kinderen van Dan
deze hadden in bezit genomen, hebben fy haer den naem van Lefedam toe-geëygent, die nochtans fom-
wylen enkelijk den naetn van Dan voert, volgens Jud. Cap. 20. i. Jfraël is te faemen gekomen van Dan
tot Berfabee : Het is deze ftad die den fcheyd-pael is van het H. Land ten noorden ; daer Berfabee het
xelve af-fluyt ten zuyden ; voorders als Philippus Heer was over het vierde van het land van Jturaen
en Trachonitis, heeft hy deze ftad den naem doen voeren van Cafarea PhlHppi , de welke de Grieken
cerft Paneas benaemt hadden. Niet verre van deze ftad vind men twee fonteynen, te weten /or en
Dan-, de welke aen den voet des berg Libanus te faemen vloeyende, de nviere Jordanis voortbrengen ;
andere willen deze eenen anderen oorfprong toe4chryven, zeggende :- dat langs den ooften in een onder-
aerdfchen doorgang eene beke loopt, wiens fonteyne van deze plaetze is af-gelegen 125. ftadien , ende
■word Syala genaemt, fy is altyd vol water ende niet vloeybaer, dan dat fy door eenen grondeloozen
verborgen kuyl het water, het welke fy uyt eene Ipring-ader ontfangt, in Dan kopit over te zetten ,
iet gene ly' beveftigen door het ingeworpen ftrood, dat zig daer naer weder in Dan vertoont ; de
Saracenen noemen nogtans deze eerfte fonteyne niet Syala, maer Medan, dat is de rmteren van Dan ;
want het woord me beteekent in hunne tael, die weynig verfchillende is van die der Hebreeuwen , rmte-
Ten : den Evangelift Matthcaus noemt deze plaetze Afageian Cap. 15. 39. ende Marchs Dalmanutha Cap.

10. gelegen in het land der Trachoniten. De riviere Jordanis, als wy gezeyd hebben , uyt de twee
voorgenoemde fonteynen fpruytende aen de ftad Bellena^ valt naer eenen langen omloop, tuffchen Ca-
parnaüm en Corozaim , in de GaliUfcke zee ; ook fpringt uyt deze tuiichen Bellena ea de Galilafche zee
een ftilftaende water, byzonder ten tyde dat den fneeuw fmiltende, van den berg Libanus komt der-
waerts gevloden; deze worden gezeyd de wäteren van Marom^ alwaer eertyds/o/iië met/aèm, den Ko-
ning van ^Jjfor, heeft geftreden : dezen water-poel verdroogt in den zomer voor het grootfte gedeelte,
alwaer dan veelderlyen hout en andere gewailen uyt voortfpruyten, dienende tot fchuylplaetfen der leeu-
wen, beéren en andere gedierten. Over de Jordane vind men noch verfcheyde gebergtens als Sür ,
ïïernion, Libanus Qn Galaad, de welke alle maer eenen Berg en fchynen, uyt-genomen dat fy volgens
de verfcheydcntheyd van plaetzen hunne byzondere naemen bekomen ; Galaad is verre den hoogften ,
aen-dezen'is Äir aengelegen, zynde de woonplaetze van Efau^ den welken daer naer by yerdeylinge
ïs toe-geëygent aen het half gefiagt van Manajfes ; aen dezen paelt Herman, die het gantfche land der
ar'rec/ioßiieß rond-loopende, aen Damafcus zig met den Libanus vervoegt j dezen heeft hier fyne grootfte

hoogte.

ΚΑ Ν Η ET Η Ε TL I G ι Α ND, Î¥

hoogte, even als aen Tymsy daer den zelven kan 40. mylen ofte vyf dag^reyzen verre bexigtigt wor-
den ; de valleyen, rond om den Libanus, zyn zeer vruchtbaer en wel bewerkt, overvloedig in weyden,
wyngaerden, hoven ende booragaerden ; des zelfs bewoonders zyn Maronieten, Grieken, Arnimianm,
Neßoriancn , Jacobinen en Georgianen, Wy zullen nu van deze reyze ten noorden van Acon, overgae»
tot des zelfs afgelegene plaetz^n ten noord-ooften.

VIERDE HOOFD-STUK.

Rey^e van Acon gedaen ten Noord-ooßen.

Ier mylen ten noordooften van deze ftad is de fterkte Ιηάι^ gezeyd Saron·, rond in de gebergtens

geplaetft, die de verblyi-plaets der Dnytfche Broeders geweeft hebbende nu ganfch in haere verwoef-
tinge is gedolven : de Koninklijke flerkte is een myle voorby die van Saron, die den overvloed heeft in
alle Goederen, doch de Saracenen hebben hier de heerfchappye : als men deze reyze vier mylen vervoor-
dert, ontmoet nïèii de wateren van Maron ; hier is het dal alwaer Eber, den Cin^èr, fyne tente had
nedergeflaegen ontrent de ftad Ajfor, en alwaer Jahel fyne huysvrouwe, Sifara den Veld-overften der
Kryg-bende van Jabin Koning van AJfor, eenen nagel üaegende door het flaep fyns hoofd, heeft ten
onder gebrogt. Jud. Cap. 4. 21. Van hier tot de fterkte SabuJy die de Saracenen Zabul fchryven, waer
van het onderhoorig land word Zabul ^enoemt, ïs dry mylen; als men van defe zuydwaerts dry mylen
voord ryft^, aenfchouwt men de fchoone en magtige fterkte benevens de ftad Sephet, die eertyds onder
het gebied der Tempel-Dienaers waeren , maer nu zugten onder het jok van den Soudan ^ tot grootc
fchaede en herten-wee der Chriftene, waer door hy in bezit is van ganfch Galiken, dat is; het Geflagte
van Zabulon, Nephtalim, Afer, Iffachar, Manajfe, en alle de land-ftreken tuflchen Tyrus en Sydon : vier
rnylen noord-waerts van deze fterkte is gelegen den dood-ßag van Nephtalim , eene ftad alwaer de mifdae-
dige van het geflagte van Nephtalim, tot hunnen vrydom vlngtig waeren; deze is mildelyk bedeylt van
alle goederen; men aenfchouwt heden daer op nog groote verwoeftingen ende alderfchoonfte grai-tomben
der oude: dry mylen voorder in het af-komen van den berg der fterkte Sephet ten ooiten, ontrent een
bolworp van de galileefche Zee , vind men diën berg, die zoo menigmaal is door onzen Zaligmaeker
Jefus Chriftus beklommen; alwaer hy die alderzaeligile predicatie heeft gedaert die den H. Matiliceus be-
fchryft, ΜλκΛ. Cap. 5. Ende op den welken hy met vyf brooden ende twee viskens vyfduyzent men-
fchen heeft verzaed, Matth. 14. 19 , 20, 21. Tot dezen berg is hy ook gevlugt alfwanneer het volk
hem tragte tot hunnen Koning te kiezen ; hier heeft hy ook zyne Difcipelen leeren bidden, Luc. cap. 11 i.
Ende alwaer hy zelve heeft dikmaels in het gebed vernagt Luc. 6. 12. Het is hier dat hy is verftoort
geweeft in zyn gebed door den honderften man, hem aenzoekende op dat hy zoude gelieven'fyuen zone,
die'lam was, te genezen, hier is hem ook genaedert een menigte van kragtelooze menfchen, ende door
fyne aenraekinge heeft hy eenen melaetfdien genezen. Matth. 8. g. van dezen berg bezigtigt men de
ganfche galil^fche Zee , Iturcten ende het Land der Trachoniten, tot aen den berg Libanus toe^ hy heeft
de lengde van twee boog-fcheuten, ende de breede van eenen bolwerp, ganfch bedekt zynde van'aenge-
naeme welriekende kruyden: ontrent de Zee , aen den voet van dezen berg, neemt haeren oorfprono· de
levende fonteyne, de welke fommige meynen een aeder van den Nilus te wezen; Jolèphus noemt deze^Ciz-
phaniauni, waer van dat het ganfche land, ter lengde van dry mylen, tot aen de Jordane, Capharnaum ge-
zeyt word: ais men van deze fonteyne 20 paffen meer tot de GaUUfche Zee iiaedert, aenfchouwt men
de plaetze alwaer Chriftus, op den kant van de Zee, naer fyne VerryiTeniffe geftaen heeft, zeggende tot
fyne Difcipelen die bezig met_ viffchen waeren: faniere« hebt gy geen toe-f0ze Jom. Cap. 21. 5. Een myle
Ooft-waerts van deze plaetfe is de üad Capharnaum, die eertyds zoo aenzienelyk was, maer nu in een liegt
dorp verandert is, nouwelykx beftaende in zeven viffchers hutten; op dat vervult zouden worden de woorden
van Chriftus aldus zeggende : Matth. Cap. n. 23. En gy Capharnaum meynt gy tot aen den Hemel verheven
te lyn ? gy zult tot in de Hdle vernedert worden. Men telt van hier tot aen het begin van den berg Sanir
dry mylen, alwaer men op de Jduma;fche grenzen komt, ende wederom dry mylen hooger komende ,
ontmoet men de Overheerelyke ftad Cedar, ooft-waerts de laefte plaetfe ontrent den berg Sanlr, lan'ffs deze
ftad en den 2;ee-kant dzigaliUfche. Zee, loopt ooft-waerts eenen weg, den welken Ifaias noemt dm 'weo- dtr

vj NOV^FKJEURIGB BESCHRrrXNOE

Zee^ die aen d'ander zeyde der Jordans in GaliUen der volkeren i langs den Zee-kant voort-lóopt» ran de?e
plaetfe daer de Jordam de Zee in-loopt, tot aen den dood-fla^ van Nephtalini, telt men vier mylen ; het
ïtiiddelpant van deze twee is het zoo-genoemt dal, Maron der ti^aetercn, langs waer de jordane Tlocyende
h'aeren loop ten ooften ilrekt; voorders van de ftad Corozalm , ende den mond der riviere, jWön'ii ten
noorden, rekent men vier mylen tot de ftat i'^e/a,. waer van dat Blldad Suites is ; hier'word getoont de
Pyramide van den H. Job: in deze veldagtige plaetzen, komen jaerelykx nvt verfcheyde land-ftrcken Sara-
cenen, zoo iiyt Syrien als Mzfopotamien, Móab en ylmmon , daei" ganfclie zomer-tyden , door de aengenae-
migheyd der plaetfe iiytgelokt, merkt-dagen Jiondende : van de ooft-waertfche zeyde der ftad Corozalm tot
aen de ftad Cedur ^ zyn vier rajljn; deze is op eenen hoogen berg gelegen, die Jofepbus noemt den Kemel^
uyt reden dat dezen berg de gelyk-formigheyii aen eenen Kemel heeft : hier ftaet te bemerken dat tot aen
den berg Libanasè.(i ganfdie land-ftreek over de jordane, naeft de ooft-zeyde den nsem voert van het land
der Trachonieten, ds- vlakte vaa Libanus en i?'}/)-«, ende naeil de weft-zeyde Galil<za der volkeren ^ Iturea^ Zn-
bul, DecapoUs ende den Zee-weg. in het land der Trachoaietm is het land van Hufs , hebbende eeftyds
geweeft het Prinfdom van den IL Job.

^il·«..

V y F D Ε Η O Ο F D - S Τ υ Κ.

Rt^re van Λαοη gedaen ten Ooßen.

1^Yf mylen van Acon is het Dal .Afer , dat zig iiytfpreyd tot aen deGaliUfche Zee ; ende als men
dry mylen voorder reyft ontmoet Nafon, een land-huvs van Nephtalim, waer van gemeld word in het
Boek Tobias; hier van is Dotaim dry mylen afgelegen, tene fterkte op den berg van Bethullen , al waer
Jofeph heeft gedoolt als hy iyne broeders zoekende was. Gen. Cap. 37. 17. dry mylen voorder is de geboorte-
pisets van Tobias, de ftad Nephtalim , die nu onder den naem van Suzim bekent is, van hier tot Bahfalda^
het Vader-land van den H. Andreas ende Petrus, telt men dry mylen, ende wederom zoo veel voorder
komt men tot Mandatum, de fterkte van Maria-Magdalena^ van daer komt men in het land der Gerafenen·,
waer een menigte van groote en klyne Steden gevonden word , en alwaer den berg Hermon, in het. half
geflagt van Manajfes, uytfteekt door zyne hoogte : de fterkte ofte de ftad Dotaim , gelegen op den berg van
Jiethulien, is een aengenaemfte plaetfe, want zy heeft veele omliggende wyngaerden , olyven, vygenboomen,
ende alderwelderigfte weyden, alw^aer tot op den dag van heden (als men de inwoonders geiooven mag)
den put word aengetoont, in den welken JoCiph is van fyne broeders geworpen ; langs deze plaetfe is ee-
ïien toegang v&n Syrien tot Egypten by de bergen van Betlmlicn, door de, vlakte van ^y^re/o«, voorts-gaende
onder de linker zeyde van den Berg Thabor, ende zoo door de vlakte Afagedo, op-klimmende den berg
Ephraim·, van daer op Ramatha Sophim, komt eyndelyk 'm A<'gypten, Dry mylen ooft-waerts van Naßon.y
en zoo veel noords-waerts van Dotaim, is gelegen de ftad Nephtalim, die men meynt ten tyde der belege-
ïinge van Jerafalein den naem bekomen te hebben van Jmapa ; van deze tot Rethfaida is dry mylen , ge-
legen in den hoek der galllisfche Zee, heden zoo te gronde dat men'er nauwelykx zes huyzen komt aen-
fchouwen; zoo veel voorders langs den zuyden is de ilerkte Magdahm geplaetft op den oever van de Zee,
dry mylen langs den noord ooften afgevoordert van Bethanla; in deze land-ftreke over de galilefche Zee
vind men menigte van kafteelen en fteden , te v/eten-Suetha, Theman, de gehoorte~plaets van Elipkaz den
Themaniet, Gerefa, waer van voord-komt het land der Gerafenen, de welke op den oever van de Galilxfclu
Zee, onder aen den berg Seir is gelegen; het ganfche land over deze Zee is bergagtig, ende heeft eertyds
toelioorig geweeft aen het Ryk des Konings van , bevattende den berg Seir, aengezien Seir en Her-

man onder deze gebergtens worden begrepen; hier naer is dit geweile aen het half gellagt van Manajfes^
gekomen daer het heden word door de Saracenen bewoont: ontrent de wildernifle Pharan, aen de roode Zee
vind men eenen anderen berg den naem van Seir voerende, alwaer Codorlaomor en andere Koningen met
hem,de C/2oriré'r5, inwoonders van dezen berg, heeft verilaegen. Gen. Cap. 35. 6. Den zeiven heeft i^/au
met fyne naerkomelingen hier naer bewoont; Gen. 36. 8 , 9. Sommige zyn van gevoelen dat Bfau beyde
de bergen van diën naem bewoont ende aldus genaemt heeft , want als Jacob naer Mefipotamien reyfde,
woonde Ëfau met zynen Vader tot Berfabeé^ ende mede genomen hebbende alle dat hem toehoorde, is hy
^yer de Jordane getrokken het welke blykt uyt het gene gezeyd word Gen. 33. i. Als Jacob Phmaël

rAN HET HE r LIG L J Ν D, vij

Vöorby gegaen hadde js Tiem de zon te voorfchyn gekomen end^ zyne oogen opdaende zag hy EfcukO'
ineii. Deze plaetfe van Phanuël word heden aengetoont naer de ooft-zyde over de Jordaene y ■v.'hqï uyt volgt,
%vaer'i dat Efau den aisderen berg ^eir ^Ifdan bewoont hadde,zoo h:addehy fyoen broeder Jacob üoo hseft
niet konaen te gemoet komen, aengezien den zelven berg by de dry dag-ryzen is afgevoordert van de plaetiè
PhanuU; voorders fchynt het dat Efuu. deze veranderinge van plaetfe dede ten opiigte der vericbeyde vrouwen,
^3ie by uyt veelderlye gefta>'ten ten houweJykheefc genomen; want als hy de Dogter van Ijmaëli^Q Zulier
van Nab'aloth^ badde gehuwt , heeft hy zyne wooiutede geveft op den berg Sür^ ontrent de wildernille
Pharan^ in die ftreke, alwaer zynea Sciioon-Vader 7/m(?é7 gewoont hadde, waer van g-ezeyd word : Gen.
Cap. so. 21 , hy is gewoorden'eenen man ervaeren in het boóg-fchieten , ende hy verbleef in de wilder-
riflè Pkaran y άζη heeft hy wederom andere vrouwen genomen uyt de dogteren van Ev^ai den Chanamcr ,
^ie hunne w-ooniteden hadden by de biirgen van Gdboë niet verre van de GdiUfchz Zee, alwaer eeneii
iberg dk liy in bezit hadde, als Jacob uyt MefopotamUn wederkeerde van fyne verblyvinge is Seb- genaemt,
het welk men hier uyt zoude können doen bjyken, om dat Jacob , vreezende zynen broeder Ejau tc ge-
moet te komen , door de Engelen Gods ontmoet wierd; op dat zy zouden zyn bevreeft herte verfterken^
de welke hy genoemt h^eeft Mahanaim, dit is flei-kte-, waer van die plaetfe v:an dien tyd den naeni van Ma-
hanaim is blyven vaeren. Gen. Cap. 32, i, 2, 3. Zy is gelegen op den berg ΟαΙααά·,ά\& in de verdey-
linge :aen het gefjägt van Güd is toegekomen; zoo dat den berg Sdr., gelegen in het gefiagte van Gad^
is by-gelegen aen den berg Öe/öoè' en de ftad Bcthfan, daer de Jordanc z'gm&t de GaliUfchzZtQ vermengt,
%-an welke plaets den oever der Jordamt zig oOft-waerts uytftrekt tot aen de vlalite van Moab^ onder dea
berg ^barim, beftaende in twee en een half gcHagt: langs den zuyden loopt hy door de knd ftreke van
Moab tót aen de ßeeii-rots der Woeßcym, nu Krac gezeyd, waer zig inmengt een gedeelte der land-fireke
van Amnion., doorfchietende tot aen de doode Zee, ende van daer naer den berg Sdr, die faemen grent
.met de wilderniiTe Ρ har an by Cadesbarm^ zynde ter zyde gelegen de wildernilFe Sina'L

Ζ Ε S D Ε Η O O F D - S Τ U Κ.

Rej'^e van -Mco/i gedaen langs eene andere ßreke teft Ooßen,

JsJ U zullen eene andere ftreke ten Ooften der liad Acon. bezrgten, van de .welke men vier mylm
voord ryzende, iroof eerft Cana in GaRUen ontmoet; waer het Land-IIays Karna ^ gelegen op eenea
berg die .zig uytftrelvt tot , is twee mylen afgevoordert: een onderhaive mvle voorder aenfcliouwi

men het Land-Huys Abctina, dat eertyds zeer aenzienekk is geweeft, af-gelegen een halve myle ten oof-
ten van Dotaim·, van dit fpreekt het Boek Judith Cap. 3.' 13 en Cap. 7. 12. Den berg van Bahulicn , is
©en rcyle van Abzhna , Judith, Hphfanes heeft omgebrogt, den wélken men door szvSch Galiiecn

bezigtjgt ; men vind'ei nog eenige fchoone gebouwen, dog het meeftendeel overblyfsels der verwoellinge t
als men van iser eene myle over èt GaliUjchc Zee , tuflchen den ooften en den zuvden, voord-rjft, k^sii
men in de MdTybcrlas, waerom fyook wel dQTyberhiJxhc Zee , word by genaemt'; deze ftad voerde wel
e^rmael den naem van Clnenth, zoo als ook de by-gelegen Zee wierd de Zee van Cimreth genaemt, anaer
van mrodes ernleuwt ende opgebouwt zynde , heeft hy deze ter gedagteniiTe van den Keyzer Ti-
berius, ihn naein van Tyberläs doen aennemea; de aerde is^er zeer vet en vrugtbaeraangrenzende aen het
ïand van Decapolls , waer van Jacobus, Patriarch van Jcrufukm , aldus Qjreekt in zyn Boek, den welken
Jiy tot befchryvinge des H: Land, heeft ïn het ligt gegeven : de afjchevdingc van ka land Decapolls is un
ooßen de GaliUfchc Zee, ende un weßen de aenzlenelyke ßad Sydon, dk^s aengaende zyne breede ■, Jaer fyne,
lengde eta begin neemt acn de ßad Tybefias vmns ßrekkende lan^s dan noorden kant der Zee tot aea Damafctis.
Dit wordZ>eM;7gris genoemt van zyne thien aenzienelrke Sttditn-.Tyberlas, Scphct, Cedes Nephtallm, Aßhr^
■Ccefarea Philippi, Capbarnaum, Jonltera, Jiethfalda ^ Corozalm en Bethfan, dat ook wel Scytopolh word ge-
TneJd: van Tyberlas ten ooften, rekent men zes, ende van Cxna in Galleen ten zuyden, dry raylen toi de
ftad en de fterkte Sephor, de welke men meynt de geboorte-plaets te wezen van den H. Joachim ^VädsT
van de Alderheyligfte Maegd Maria ^ g&legen zynde in het geilagt van Afer in het dal Carmdoni: Nazaretk^
een ftad in Gcdliceen, is vier myleaa van Sephor en zeven van Acon; in deze is Chrlflus niet alleen ^nifen-
gea ia het noaegdelyk lichaera van Maria, maer heeft daer ook zyne opvocdinge gehadi een iladie buytsjä

νύΐ h'OUWK^URron ß^SQWRrf^TNGM

deze Had is eene pl^etze, genaemt fprong da B^my alwaer de Joden Chriftm wüéen van iaoveiï ne·
derwerpen, maer op eenen oogenblik uyt hunne handen gevloden zynde, vond men hem aen de ander«
»eyde van den berg : op dezen berg kan men befpeuren den berg Thabar en Hermon^ benevens de Land-
Huyzen i^Wor, Naïm^ en Jezraël ^ immers het ganfche geweft der land-ftreke Efdnlon ; twee mylen οοΛ^
waerts van Nazareth^ is den berg Thabor ^ alwaer de Tfanffiguratie van Chnflus gefchied is. Matth. Cap.
37. I , 2. Men vind daer nog verfcheyde overblyfsels van Paleyzen en Torens , heden dienende tot
fehiiylplaetfen der leeuwen en andere wilde dieren; aen den zuyden voet van dezen berg, aen het Land-
Huys Endor , tegen den weg die van Syrien naer jS^gypten loopt, is eene plaetle alwaer men zegt dat Mel^
(hizedec met brood en wyn Is Abraham te gemoet gekomen, als hy wederkeerde verwinnaer der vier Ko-
ningen. Gen. Cap. 14. 18. Aen den ooften voet des zeiven berg loopt de beke Cifon, by de welke Ba^
ree den Kryg gevoerten opde vlugt gedreven heeft den Yeld-Overften Sifara. Jud. Cap. 4. Deze beke neemt
Jiaeren ooriprong van het water veroorzaekt door den regen, dat derwaerts af-vloeyd van den berg J'Aaóor en
Hernion, die zjg-zelven dan ontlaft in de Galil^fche Zee; een myle van den berg Thabor ten ooften is het
Land-Huys Endor ^ digt aen den berg J/ermoni/n, zynde eenen klynen berg ofte heuvel van den berg Her-
monf aen dien van Thabor grenzende. Daer is nog eenen tweeden berg Èermon ^ by-genaemt den klynen y
afgelegen twee mylen van Nazarah ende wat meer als eene ten zuyden van den berg Thabor, aen welkers
noord-zeyde is de ftad Naïm, alwaer den Heere den eenigen zone der wediiwe heeft van de dood verwekt.
Luc. Cap. 4. 2. Dezen berg fpreyd zig vier mylen uyt in lengde, tot ontrent die plaetfe alwaer de Jor^
daeaè liaeren loop ftut in de Galilcefche Zee. ,

ZEVENS TE ^H O O F D - S Τ U K.

Rey^e van Acon gedaen ten Ziiyden.

"V^ Y zullen nu eene andere reyze verhaelen : van ylcon zuyd-waerts naer de beke van Ci/on, alwaer Eliai
de Priefteren van Baal gedood heeft, i. Keg. cap. 18. 40. telt men vier mylen; deze beke naer
een weyle voord-gevloeyd te hebben, valt ontrent dry mylen van ^eon in de groote Zee, ende al-
hoe-wel wy gezeyd hebben dat. deze beke zig in de Galilisfche Zee ontlafte , zoo moet men nochtans
weten dat deze haeren vloed langs verfcheyde geweften doorzet, W'ant eenen arm zig tiytipreydende
langs den ooften, ontlaft zig in de GaUlieJche Zee, daer den anderen zig langs den w^eften met de
groote Zee vermengt, ende alzoo is't dat men twee beken - ofte rivieren heeft, op een ende zelve
plaets hunnen ooriprong nemende ; langs den weften is fy wel het aenzienelijkfte, om diefwille dat
iy aldaer meerder water ontfasgt, zoo van den berg jB^/irai/n ende de na^uerige plaetzen van Sama-
Tien, als van het ganfche land van Efdrelon : dry mylen van de plaetze, daer de Priefteren van Baal
gedood zyn, is zuyd-waerts gelegen de fterkte Caïn , ende van de?;e zes mylen het veld van Magedo,
heden den naem van Sublinbre voerendë ; hier is den Koning Jollas gedood van Pharao Koning van
JEgypten 2. Reg. Cap. 23. 29. dit velddat vm,Efdrelon en de vlakte van GalUieen ; worden meef.
tendeel voor een en de zelve landftreke 'aenzien , aengezien des zelfs naemen door de oudheyd ver-
duyftert , het nu met een algemeynen naera w^ord het veld van gezeyd, van.zeker Kafteel van
dién naem, ontrent een boogfcheute gelegen van de ftad ^Iphcc : dit veld word langs den Ooften be-
fioten door de GaUlafche Zee en de Jordane, langs den ZUyden door den berg Ephraim ende Sama-
Tien·, langs den weften eenfdeels door den berg i^zraïni ende eenfdeels door den berg Carmelus, ende
langs den noorden door de bergen der vlakte en den Libanus, hebbende de lengde van -thien en de
ÏDreede van zes mylen : twee mylen ten ooften van den berg Caïn vind men Cafal Mefra , ende een
ten zuyden de fterkte Saba ^ aen welkers weft zeyde , nevens den w^eg die uytkomt in Jezraèl , ter
lechte hand getoont worden de overblyfzels der verwoefte ftad ^4pliec, alwaer die van Syrien te veld
kwamen tegen den Koning Achaby zeggende: de Berg-Goden zyn hunne Goden laet ons tegen hun
in de valeyen ftryden i. Reg. Cap. 20. 23. een myle ooft-waerts, van hier ter linker-hand , buyten
den jeiraëlfcheii Λ\· eg , aen de zuyd-zeyde van den berg Hermon is de ftad Suna, vermaerd door het
mirakel dat den Heere door Elißeus heeft uytgevrogt, wanneer hy een kind van de dood opwekte.
s. Keg. Cap. 4. 34. 3.5. Als men den ooften ingaet, een weynig af wy kende' ten zuyden , tufichen

den

Ιλ

ITA Ν Η Ε Τ Π Έ rt I G LJ Ν Σ).

den befg Gelbo'é en de Jordam , rekent men elf mylen van Sana tot Btthfan, op welken muerè de
Philißymn de doode lichaemen van Saül en fyne Zonen , die fy op den berg Geïboë gedood had-
den , hebben opgehangen; 2. Sam. Cap. 21. 12.' Deze ftad word volgens Jofephus ook wel ScythopoVu
genaemt ; nevens deze ftad is den berg Gclboc zig uytfpreydende twee mylen ten ooften tot aen Jczraïl,
ende zoo veel ten weften tot Bethfan nu genaemt Zarafm , eertyds een der koninglyke fteden van
Ifraël, alwaer men nu ter tyde nouwelijkx twintig huyzen bezigtigt; fy is gelegen weft-waerts aen
den voet des berg Gelboc , voor w^elkers ingang gelegen is den akker van Naboth. Hier ftaet te be-
merken dat de twee bergen Herman en Gdboë. beyde liggen in de zuyd-ftreke, Hirmon een wynig al-
daelende ten noorden, en Gdboc ten zuyden, alwaer Tv ontrent twee mylen zyn van elkaer geweydert;
hunne lengte is elf mylen, zig ftrekkende van den ooften tot aen de jordam ten weften : in het Dal,
alwaer fy van eikanderen worden verweydert, zegt men voorgevallen te zyn verfeheyde Veld-flagen :
Gedcon. heeft aldaer tegen Madian geftreden Jud. 7. ende Saül tegen de Philijlynen. i. Sam, 31. Achab
tegen die van SyrUn i. Reg. 20. ende in jongere tyden hebben de Tartars hier den kryg gevoert tegen
de Saraceaen. Over het land der Trachonieten vind men eenen tweeden berg Hermon, veel hooger ea
grooter als dien wy befchryven, ontrent den berg Sanir, den welken in het H. Schrift op verfeheyde
^ plaetfen word opgehaelt i. Chron. f. 23. Deuter. Cap. 3. 9. &c. Het voornoemde Dal is ook ver-
maerd door fvne aengenaeme gelegentheyd , zig uytlpreydende in lengde langs de Jordane. tot aen de
doode Zee, ende dit heeft nog veel aenzienelyker geweeft voor dat den Heere Sodoma ende Gomora
heeft door het vuer verflind, aengezien het alfdan wierd door de omloopende Beken befproeyt als den
Lufl-hof des Hezrz. Van Jezrael heeft men een fchoon oog-voldoeninge, door ganfch GaliUen , tot aen
den berg Carmdas, die van Pb^nlckn, Tkabor en Galaad j voor den berg Galaad , naeft de zeyde van
Jezra'ä , loopt den gdyken weg van de Jordane naer Salim, alwaer Joannes doopende was Matth. 3.
vier mylen ten zuyden van Jezraël, is de ftad Ginam, by fommige gezeyd Gelim ; gelegen aen den voet
des berg Ephraim, alwaer Samarien. iyn beginfel heeft : wederom zoo veel mylen van Ginum is de ftad
Sebaßen, voortyds den naem voerende van Samaria, de Hoofd-ftad van het rvk der thien geilachten.
ofte het ryk van Jfratl ^ men aenichouwt daer tegenwoordig zeer wynife huyzen, benevens een Kerke
toegeweyd aen den H. Joannes Baptifla., die de Saracenen overweldigt heliben ; op het opperfte van den
berg vind men nog' een andere Kerk alwaer bet Koninglyk Paleys geweeft heeft ; in deze doen den
Gods-dienft de Griekfche Chriftene Moniken, die aldaer hunne verblyvinge hebben; de aenzienelijke over-
blyfzels der oudheyd die ik daer hebbe bezigtigt, zyn onnoemelyk, want deze gaen verre te boven die
van Jtrußahni ; op den berg aenfchouwt men vele marmere colommen , die eertyds het Koninglyk.
Hof, de Paleyzen ende de om-wandelingen onderfteunden ; even bezigtigt men'er menigte die de welf-
zels der ftraeten ftaende hielen : de gelegentheyd dezer verwoefte ftad is de alderaengenaemfte, aenge-
zien men van deze een open Zigt heeft tot aen de Zee van Joppe, CeCarein in Paleftinen, den berg
Ephraim ende Carmdus; boven dien is fy overvloedig in hoven, fprincr-aderen, olyven ende alle nood-
wendige goederen. Dry mylen ten ooften van Samarien is de ftad Tharfa, gelegen op eenen hoogen
berg, alwaer de Koningen van /ß-ad, voor het opbouwen van Samarien, eenigen tyd den Scepter heb-
ben gevoert : het land van Taphue, op den weg die zig naer de Jordane voegt, is zes mvlen ten oof-
ten van Tharfa , deze waeren beyde onderhoorig aen het geflagte van Manajfes. Van Samarien ten
zuyden, langs den weg die naer Sichern leyd, rekent men twee mylen van Bethd, gelegen op eenen
verheven berg, alwaer Jeroboam, den Zone van Nabat, een der ^oude Kalveren heeft opgerecht, waer
door hy het volk van Ifraël tot val brogt i. Reg. Cap. 12. 29. Een half myle ter linkeriiand van de-^
zen, boven de ftad Sidi&m, is den berg Dan , op den welken volgens fommige Schryvers een tweede
G-ulde Kalf is opgerecht, maer den Ä Hieronymus meynt het zelve gefchied te zyn in de ftad Dan^
die nu BaUnas ende Οφν^α Philippl word genaemt: tuflchen deze twee bergen is gelegen de Stad Sichern y
nu ter tyde Neapolis genaemt; deze dient niet te wyken door aengenaemigheyd ende vermaekelykheyd aen
eene van de andere. Op den Jerufalemfchen weg niet verre van haere Zuyde-poorte is de Fonteyne van Jacob,
alwaer den Heere , op den kant zittende heeft te drinken gevraegt aen de Samaritaenfche Vrouwe. Joan.
cap. 10, f. ^Qj. j-egte zyde boven deze fonteyne is eenen zeer hoogen berg hebbende twee v^hevent-·
heden , weikers eene is den berg GariiUn, ende de andere den h^rg Ehal \ waer van gemeld word in het
Boek Dmteronomium cap. 11 , t- en 30. ïer linker zyde bezigtigt men de overblyffels van eene groote
//. Ded. ^ c

ji Î AUWKZU RIGZ Β Β S CH Rm Ν G Ε

Stad, alwaer men noch vind menigte van zvvaere marmere fteenen , ganfche colommcn-en meer andere nen-
dnydingen der overbljffels van fchoon ende groote Paleyzen; de omliggende land-ftreek is'er ook zeer
vriichtbaer ende aengenaera : Neapolis is eene ftadie afgelegen van deze verwoeftinge, de welke ik myne
geweeft te hebben de ftad Thebcs; dicht aen deze fonteyne is ook gelegen het Erfdeel, dat Jacob aen fynen
zonejofeph heeft gegeven; Gen. cap. 44, y. 22, te weten eene lange en vruchtbaere valley. Van Sichern
Zuyd-waerts nae Lemna, rekent'men vier mylen; gelegen ter regte zyde op den weg die nae Jerufalem
' loopt, ende dit is de aenzienelyke hoeve in het geflacht van Ephraim , onderfcliyden aen de Stad van dien
naem in het geflacht van Jada. Vier mylen ten Zuyden van Lemna is de lÏad Magnus^ die den fcheyd-pael

■ ten Zuyden was van het geflacht van Ephraim , heden genoemt Biza, Een rayle van Mainas ten Zuyden ,

- is Gabaa »S'üu/ii, alwaer verkracht ende mishandelt is geweeft deΛ'■rouwe van den Leviet, over welk fchelm-
ftuk by-nae het ganfche geflacht van Benjamin is uytgeroeyt. Jud. cap. 19 en 20, daer is ook Saül den Zone
van Cis, eerfteh Koning van liraël, geboren. i.Sara. cap. 15> t- 34, een myle Zuyd-waerts van Gabaa , vind
mei! de ftad Rama, die niet dan een Land-huys meer is; iy is gelegen ter linker hand aen den weg die nae

■ Jerufalem leyd ; van hier ten Zuyden in, nae Jerafahm , reken't men dry mylen; waer van wy voorder zullen
handelen, nu weder-keerende tot Sichern, ende eene reyze befchryvende Ooft-waerts van deze ftad. Vier
raylen van Ac/zem, ten Ooften , voort-gaende nae dejordane, aenfchouwt men de fterke bebolwerkte ΐιζάΕηηοη;
haeren omtrek is zeer vruchtbaer ende fy is geweeft van het geflacht van Ephraim: wederom zoo veel voor-
der is de hutte Phafdlam , aen den voet van den berg Ephraim, dry mylen van w^aer de Jordane haeren
loop door de velden neemt, alwaer van den berg affpoelt de beke Cßru/i; daer Elias verbleef ten tyde, dat
des morgens en des avonds, hem eenje raeve den noc|ddruft bezorgde. i Reg. cap. 17, f. 5 en 6, daer zyn
noch andere Land-huyzen in het ïJ. Land die Rama genaemt zyn, als een ontrent Thecua daer men langs
nae Hebron gaet, een in het geflacht van Nephtalim ontrent Scphet-hmtQ ende een derde tot Silo, ende alle
deze zyn gelegen op hooge heuvelen; ook beteekent het woord Rama verheven. Ter linker hand van Phi>·
ßJlum, een myle afdaelende nae het Land van Taphue, is de fterkte Dooc/i, alwaer Tholomus den zone van
Abochus heeft liftiglyk gevangen genomen Simon den Machabé : van deze plaetfe bezigtigt men het Land
van Galaad ende het Land Efebon, der twee en een half geflachten ; ook de bergachtige ftreeken vanMoaö,
den hergyJbarim, Phaf^a en Nebo', van hier daelt men af nae de vlakte der Jordane, die zig uytftrekt tot
Jericho toe, alwacT Jefus, Bartimeus den blinden, het gezicht heeeft wederom gegeven. Mare. c. 10 , f. 45,
ook vind men eene open vlakte langs ganfch den vloed der Jordane, want van haeren opfprong aen den
berg Libanus tot aen de wocftyne van Pharan , ter lengde van ontrent hondert mylen, heeft ly langs we-
der-zyde zeer aengenaeme vlakke velden en gulzige w^eyden , uytgenomen dat men van tyd tot tyd ee.ien

- zeer hoogen berg ontmoet. Van Phafeihim ten Zu)den, rekent men vyf mylen tot a/a, alwaer de Kin-
deren van Ifraël ds Jordane gepaflèert zynde, zeer langen tyd hunne Leger-plaets hebben gehouden. Jof.
cap. 4, f. 19 ) als men van Galgala nae Jericho gaet, h-cefc men ter regte 'hand den berg Quarentana, een
half myle van Galgala afgelegen, alwaer den Heere veertig dagen en veertig nachten gevaft heeft : Matth,
cap. 4, y. 2, dit is eenen zeer hoogen berg, zeer moeyelyk om te beklimmen, hebbende langs den eenen
kant eene fonteyne, wiens bittere w^aters den Propheet Elifous heeft zoet endè aengenaem gemaekt om

■ drinken. 2 Reg.'cap. 11 j t· 20, 21 en 22. Een half myle Zuyd-waerts van Galgala is het Dal van Mor,
' alwaer Achan gefteenigt is om de Offeranden die hy haJde geftolen Jof cap. 8 , f 25, gaende een myle

Ooft-waerts van Galgala ^ vind men Jericho, voor heden zoo aenzienèlvke Stad, doch nu heeft fv nauwe-
lykx acht huyzen. Twee mylen van ]erlcho, nae deii kant van de Jordaiie, vind men eene Kapelle'gebouwt
en toegeweyd aen den H. Joannes Baptifta, alwaer foramige meynej] den Heere van hem gedoopt te zyn ,
daer in tegendeel andere meynen dit te Sadni geicliied te zyn. Mare.cap i. y 9. Twee mylen van ]ericho,
nae den kant van de doode Zee, is Bethagla gelegen, alwaer de Kinderen van Ifraël hunnen overleden Va-
der Jacob hebben beweent, als ly dezen uyt ^Egypten bragten. Gen. cap. 50 , t· 10 ' Jericho tot aen
de doode Zee rekent men dry mylen, de wdke ook genoemt word dQnFoQl'yzn -^-ifphalms oRe Bitumen en
de Zee des Zout : deze fcheyd Arabien van Ju/ieéVi, ende aen des zelfs oever eyndigt het Land van Moab
en Ammon als/ok den berg Äir, waer van wy hier boven gelproken hebben. Ontrent in het midden op
den oever ten Ooften , ziet men de fterkte Mozera, die eertyds de Steen-rotfe der ß^oeflyne ende nu Crac-k
gezéyd word; deze fchynt onwinbaer door haere befchanzingen, in dufdanigen toei'tel gebragt door Bal-
duinus Koning van Jeruialeai, tot vermeerdeiinge van fya Kyk i doch ly is nu onder het gebied van dea

rjl Ν Η Ê τ Η Ε TL τ G Lyi Ν D, xj

Soiidan, die aldaer de Schatten van-^ganfch ^gjpt^n en ^raó/en in bewaereniiTe doet brengen. Twee my-

len van Crac/: nae den Noord-ooften gaende, aenfchouwt men Jnopolis, nu gezeyd Petra, de Hoofd-ftad
van Gelukkig is eertyds ook Ar gezeyd geweeft, gelegen aen de beke Arr^nm, in nabuerlchap

der Moahiwi, Amrnoniun en Amorrh^én·, op des zelfs oever is eene plaetfe, alwaer £ alaam geleyd wier.d
in de heuvelachtige plaetfen van Moab; op dat hy de Kinderen van Tfraël zoude vervloekt hebben. Num.
cap. 22 , 41, vyf mylen Zuyd-waerts van Jeric/io is de ftad Segor, gelegen aen den voet des berg Engaddit
tufichen weiken berg en de doode Zee men het Zoute Stand-beid vind, waer in de Vrouvi^e van Loth is verandert
geweeft. Gen. cap, kj, f 26 , om het welke te zien ik veel en zwaeren aerbeyd hebbe gedaen , doch
•vruchteloos; want de Saracemn hebben my daer van gehouden, zeggende, dat het een alder-perykelêufte
plaetiè was ten opzichte der ferpenten , vergiftige wormen en \\-ilde dieren die zig daer ophielden; doch
daer naer heb ik gehoort dat het beufelreyen waeren, die fy my hadden op de mouw gefpit. De doode
Zee daer wy hier van fpreken, van den Ooften tot den Weften genomen, zoo als haere breede is,ipreyd
zig vyf mylen uyt, ende fy bevat in haere lengde, van den Noorden tot-den Zuyden , twee dag-reyzen ,
zoo als my deSaracenen verlraelt hebben, alhoewel fommige nochtans hierin met my niet over-ecn-komen:
ilen Patriarch van jerufalem, die dikAvils deze plaetfe ging bezigten, fchryft daer van aldus : Uyt deze Zee
waeilèmt gedueriglvk uyt eenen dikken fmoor, zynde als de Ichouwe der helle ; hier uyt komt het dat
de aeniiggende valïey ( die door haere vruchtbaerheyd ende aengenaemigheyd ook de uytmantcndc valley ge-
zeyd word) onvruchtbaer ende ongebruykbaer word bevonden, ontrent delengte van eene halve dag-reyze.
Zoo langs den regten als den linkeren kant van deze Zee, vind men vele onvruchtbaere ende verdorde
bergen; want alwaer dezen opklimmenden damp wordnedergedreven, ziet miendekruyden der aerde vergaen,
even oft fy door den vorft ende den yifel zyn ten gronde gefiagen .· in deze ftreke word ons voor oogen
geftelt de rechtveerdige wraeke Gods,'genomen over die van Sodoma en Gomorha : voorts verhaelden my
de Saracemn, dat de Jordane zig in deze Zee wierp; doch dat iy op een ander plaetfe daer w^ederom uyt
vloeyde, wanneer fy nae eenen klynen loop onder de aerde infchiet. Men vind op den oever der doode
Zee een klyachrige aerde, die brand als folfer, welke fy uyt haere diepte op den zeiven fommige tyden
uytwerpt, de welke zig door den wind by-een-verzaemt en ftyf word, wordende aldaer in de mec.icynea
gebruykt; doch om haere hardiahevd , kan men de zelve niet verzagten om van elkaer te icheyden , ten
jy door het bloed der vrouwen maén-ftonden; den algemeynen J^aem van dit flyk is Joden-lym : men vind
daer van aldus gefchreven.· Gen. cap 38 f 19 , eene woefte valleye, die nu de Zee des Zout is, hadde
vele putten van Joden-lym. Deze putten kan men op des zelfs oever tot op den dag van heden aenichouwen,
zynde aen lederen put Pyramiden opaerecht, zoo als ik dit zelve hebbe bezigtigt. Dry mylen vm Galgala ,
ende zoo vele ten Noorden van de finteyne van Ellßm, aen de Noord-zyde van den berg Qnaraitana, is
■ de ftad Hai, die j ofue heeft ingenomen. Jol! cap. 8 , een mvle van Hal is BaM, eertyds wordende Luza geze} d
alwaer Jacob , vluchtende het aenfchyn van fvnen broeder Eiau, langs den Ooften-kant heeft vernacht, enii?
eenen ileen onder fyn hoofd geleyd hebbende', zao· hv in fvnen flaep eene leeder op de aerde fraen, weikers
fop den Hemel bereykte ; hy heeft dezen fteen da?r dan tót eene gedachteniife opgerecht, eade die plaetie
Bethel genaemt : Gen. cap. 28, 12 , 18 en 19. Dezen opo-erechten fteen is op heden noch tot Bahd te
zien, te zaemen met het graf van Debora, opvoedfter van Rebecca. Gen. cap. ,een myle ten. JN oor-

den van Bethel, langs Rama, ( ook Siloë genaemt) is de overwinninge van Debora op Sifara, V ^
Vrouwe van Lapidoih; fy heeft over Ifraël gezeten , en heeft Barach ten ftryde gezonden tegen Siiara op
den berg Thabor. Jud. cap. 4, f. 57 , 6 en 7. Twee mylen van Bethel , niet verre van Rama-Beajama,
IS ^laatoth, een dorpken der priefters van waer gefproten was den Propheet Jeremias .■ Jer. cap. j , v- i.
TulTchen den Ooften en den Zuyden van ^Inathotk is het bednfd der woeftyne Ouarentana, gelegen tui-
fchen jerufalem en JericAo , die zig uyt^revd tot aen de Galifa-Tche Zee, en de woeftyne van
Engaddi over de doode Zee. Een myle van Segor boven de doode Zee, is den opgang des berg i!.ngadäi ,
alwaer David fomwylen zig verftak , om te ontvluchten de vervolgingen van Saul. i Sam. cap. 24, y. 1
en 2, ia den onnrek van dezen berg is den Balfem-hof geweeft, maer ten tyde van Herodes den Grooten,.
heeft Cleopatra de Koningjnne van Λ^gypten, Antoninus daer in toeftemmende door haet op i]erodes,den
zeiven overgevoert nae J^m'^ifch-Babylonien. Benevens den berg Engaddi aen de doode Zee, vind^men al-
derfchoonfte boomen , wiens aengenaeme vruchten iemand uytlokken tot het afplukken , doch de zelve
openende vind nien-ze volgeblufQnte genfters vuer enheete aß^^en. De bergen van Engaddi zyn zeer boog

xij NjmrKEURJGE BESCtIRmNGÉ

en van een wonderbaere gelegentheyd, want men vind'er een menigte van overhangende rotfendie de
gene^die'er voörby gaen, door hunnen drygenden val vele vrees en fchrifc komen toe-te-brengen. Vier my-
len ten Wellen van Jeric/jo, langs den Jerufalemfchen weg,ter linker hand van de Quarentanay is defterkte
uidumim, alwaer zekeren perfoon van Jerufalem komende nae ]&richo, van de moordenaers wierd uytge-
ilroopt: Luc. lo, 30, het gene hedendaegs noch aen vele gefchied, uyt welke oorzaek deze plaets haeren
uaem ontfangt van de geduerige bloedffcortingen die'er voorvallen: het is eene zeer vervaerelyke ende pe-
rykeleufe plaets, zoodanig dat niemand de zelve onderneemt door te trekken, zonder gaed geleyde. Een
myle Ooft-waerts van ^dumlm, is Bahurim van het geflacht van Benjamin, van waer Semei den zone van
Jemini gebortig was, die David vermaledyd heeft : i Reg. cap. ii , 8, dit is eene zeer fchoone fterkte,
gelegen op eenen hoogen berg. Ontrent twee boog-fcheuten Ooft-waerts van Bahurim is Bethania , hat
Kafteel van Martha en Maria. Joan, cap. 11, t. i » alwaer aen de vremdelingen noch getoont word het
I-Iuys van Simon den melaetfchen, ende het Graf van Lazarus, alwaer hy van den Heere is van de dood
opgewekt, gedekt zynde door eenen grooten marmeren fteen ; ik heb'er ook in-gegaen om het nauwkeu-
liglyk te bezigtigen : van Bethania vertrokken zynde, konde ik Jerufakm noch niet zien, door den voor-
liggenden berg van Ollveten; maer een weyuig voorder op eenen heuvel gekomen zynde, aenfchouwde ik
een gedeelte van de Stad te faemen met den berg Sion.

V III. Η O O F D - S τ υ IC

Befchryvinge der Stad Jerufalem.

TErufaUm; de Stad van den Alderhoogften, is gelegen in een berachtige land-ftreek, hebbende in haerea
J omtrek zeer vruchtbaere en goede landouwen, uytgenomen langs den Ooften-kant nae de Jordane j
fy is afgelegen van ^icon zes-en-dertig mylen, welke Stad gelegen is naeil den Noorden. Van Sebafte ofte
Samarien is fy afgevoordert zefthien mylen; van Sichern acht; ende van Nazareth zeven-en-twintig : deze
zyn alle gelegen in de Noord-ftreke. Van Joppe, tuflchen den Weiten en den Noorden, is fy aigelegen acht
jnylen. A^an Jericho ten Doften zeven, van Bethlehem twee, ende van Hebron acht: deze behouden de Zuyd-
ftreéken. De Stad is dan langs den Zuyden gelegen op het hangen van den berg Sion, ende ten Wefteji heeft
fy den berg Gfon; nochte haere gelegentheyd is heden niet verandert zoo als eenige verdichten; fy is wel
eenigiints verweydert in haere breede ; maer niet in haere lengde; aengezien fy langs den kant van het Kafteel
en den berg Sion niet kan verweydert worden, naedemael diën berg boven alles uytfteekt; hy is nochtans
ingefloten binnen des ftads mueren , die door fyne breede by-nae de geheele ftad zoude können tot grond-
veftinge dienen, want hy neemt fynen oorfprong van de Poorte der ^t^ateren, ofte de Fonteyne van Silohie,
ende voorts-loQpende langs den Zuyden nae den Weften, maekt hy ontrent eenen halven cirkel uyt, dezen
dooi eene ftyle rotfe in-een-gedrongen ende gefloten houdende. Langs de Weft-zyde, daer wy gezevd heb-
ben dezen berg fynen oorfprong te nemen , is gelegen den Thoren van DavCd, op eenen heuvel des zelfs ftyle
jotfe ; aen de achter-zyde was eenen grondeloozen kuyl, komende van de Zuyd-ftreke van den berg Sion %
den welken op het volhoekig van dezen Thoren omdraeyende nae den Ooften, zig verdevide in twee diepe
valeyen, w^elkers eene zig nas den Noorden, en de andere nae den Ooften ftrekte , uytmaekende eenen
hoek , ongelyk aen diën , daer den voornoemden Thoren op ruft. Voorts het Dal dat van den Thoren,
Davids afdaelt naeft de Noord-zyde van den Berg Sion tot aen den berg Moria, ende zig Ooft-waerts om-
kromt verdevide den berg Moria, op den welken den Tempel was, van den berg Sion en de ganfche neer-
ftad; ende fpreydde zig uyt tot aen de beke van Cedron, door eene plaets alwaer nu de Poorte der wateren
is, tuifchen den berg Sion en het Paleys van Salomoa, het welke is gebouwt geweeft op den Zuyden-kant
van den berg Moria; zoo dat door dezen faemen-vloed, dezen grondeloozen kolk rondom den berg Sion
fvnen loop hadde; ende dit was de Stad van David; maer men kan niet nauwkeuriglyk dezen vorigen
ïoop op heden onderfcheyden. Den anderen kolk nu, die van den voorgaenden aen den Thoren van David
•wierd afgefcheyden , ftrekte zig Noord-waerts uyt; de ftad met eenen water-loop verrykende op haere lengde,
tot aen de Noord-ftreke : boven dezen water-loop was van binnen eene uytftekende rotfe, die Jofephus
Arra noemt ; deze onderfteunde] den boven-op-ftaenden muer der Stad, die de zelve omringelde van den
Weften-kant af, tot aen de Poorte van Ephraim \ alwaer hy Ooft-vt'aerts zig gmkromt tot aen de Hoek-

poorte f

VAN BET HB TL IG LA Κ "Β. xiij

pnoTtz, die geftelt was in eenen hoek der Stad tegen den Noorden en Ooiten punt, daer kromde hy zig we-
derom van den Noorden, langs den Ooften, nae den Zuyden buyten om het voorplyn des Tempels ; het
?'elve, het Huys des Konings, en de Poortc der waurea, aen den berg Slon in zig influytende ; en dezen
was eenen omtrek van de ganfche Stad. Wat aengaet de rotfe, op de welke ten Ooften den muer der Stad
gebouwt was; deze was zeer hoog ; bezonder op den punt, alwaer het Ooftelyk deel des muer zig ver-
voegde met dat van den Noorden; daer ftond eenen thoren, gezeyd den Nevelachtigen , dienende aen de
Stad tot eene fterke verweiringe, welkers overblyffels men op heden noch kan aenfchouwen ; van deze
plaets kan men met heider weder ontdekken ganfch Arabien, de Jordane, de doode Zee en verfcheyde
andere plaetfen ; van deze rotiè daelt de Stad nederwaerts af, dan wederom een weynig daelende dan we-
derom een weynig reyzende, tot aen den Ooft-waertfchen muer, die gegrondveft was boven de beke Cc-
i/roft, alwaer de Stad zelfs tegen den oever dezer riviere aenpaelde, langs daer eene poorte hebbende, ge-
S;eyd : de Mefl-poom , iiyt reden dat alle de vuyligheden en modder , langs daer afvloeyden in de voor-
noemde rivier. Buyten het dal dat men op de Weft-zyde heeft, is den Heere Jefus gekruyft geweeft op den
berg van Calmrien , ende naer lyn lyden is dezen kolk opgevult met aerde, ende eenen langen tyd daer
naer is de Stad met eenen anderen muer omzet, van aen den Thoren van David tot aen de Poorte van
Ephraim, nu gezeyd de Poorte van den H. Stephanus. Nu Jangs den Weften fteekt boven de Stad uyt die
rotfe , die een gedeelte maekte van den berg Glon, zoo dat de ganfohe Stad van deze twee bergen als ne-
derwaerts afhing. Den berg Moria op den welken den Tempel des Heere en het Koninglyk Paleys gebouwt
waeren , was een weynig hooger dan de Stad ; maer de Romeynen hebben dezen berg geëifent, ende de
aerde, met alle de overblyffels des Tempels en der voorplyne, in de beke van Cedron geworpen , zoo
als men heden noch opentlyk kan aenfchouwen ; deze voorplyn was vierkant, hebbende ruym een boog-
fcheute lengde ende ook zoo veel breede; den tempel die daer nu ter tyde is opgebouwt, ftaet by nae te-
gen den ftads muer; doch den ouden Tempel was'er verder af-gelegen , aengezien daer noch vier voorply-
nen tuflchen waeren, daer den tegenwoordigen van den muer der beke van Cedon niet meer dan dertig
voeten is afgeweydert: een bolwerp van de voorplyn des Tempel ten Noorden, is de poorte der valleye ,
die ook gezeyd word de Schaeps-poorte, leydende nae het Dal van Jofaphat; zoo genaemt, om dat men langs
deze inbragt het vee, dat in den Tempel tot oöèrande gefiach-oflért wierd .· als men deze poorte inkomt,
vind men op de linker zyde een Pifcine, iDi&a Pifcina probatica:) alwaer de Nathinnaers hunne offeranden
in atwaichten , die iy aen de Priefters in den Tempel te offeren bragten : deze word aengetoont gehad te
teboen eenige overdekte galderyen; daer de kranken inliggende, afwachtten de roeringe des waters door den
^ngei. joan. cap. 5, ^ 2 gj, 3, op de regte hand vind men een ander groote Pifcine, die genaemt word
de bmaen^Fcfune, gemaekt door Ezechias; die opftoppende de fonteyne der wateren van Gioit, de zelve
weder-dryit ten Ooften der ftad David, het water aldus leydende tot in het midden der Stad; op dat de
^errraSwn'vaSn^ gebrek aen water zouden hebben : de wateren van G/o. , niet

Jï a fde^nlier ptS^ ' ^^ter nae de hoogere Pifcine, over het water-bad van Siloc,

ferVe t de btondS^^^^^^ de fonteyne van Hier ftaet te bemerken dat de

dlï Slderven die tl/rlL ^^^ de Proef pifcine , (gezeyd ProbatlcaO hebbende over-

dek.e galderyen, die Salomon hadde doen bouwen tot dienft van den Tempel. De tweede was die ten

dl voe^lfb"''"'"^' hadde doe votó^^^^^ De lerde het water-bad van Ji/oé',

gelegen aen den voet der bergen van Oil.aert en Äo«, dicht aen den Akker des Jiloed, dat fyn water trok
vyt de fontyne van Sdoe De vierde was de Opper-pifdne · welke twee laefte ook door Ezechias zyn ge-
maekt geweeft : ende volgens het gemeyn gevoeLn, wafde^e a^^^^ buyten de Stad gelegen; aengezien in
diën tyde de Stad veei hooger kg, de PifeiL alfSn Taer wate trekLnde van de font/ne van en

de Neder-fontyne der u^aterea van Sioa. Langs den Ooften-kant omringelde het Dal van Jofaphat de Stad,
atdaelende beneden den Derg van O/Zperen;ende alhoewel het zelve noch zeer diep is, zoo is het nochtans
al veel opgevult; want de Romeynen, 200 Jofephus verhaelt, langs diën kant de Stad beftormende, kap-
ten at alle de Olyven en andere boomen die fy vonden de welke met aerde dekkende maekten daer van
pnfche dyken : daer naer de Stad genomen zynde, heeft Jïlius Adrianus de overblyffels der voorplyne en des
Tempels doen werpen in de beke van Cedron, ende beeft den berg Moria doen Hechten, en ganfch de Stad
i^et zout doen beftrooyen. In het Da! van Jofaphat word aengewezen het Graf der alderglorieufte Maeghet
ende Moeder Gods Maria; met in het diep van het Dal, maer aen den voet des berg van Olivaen, welke
IJ. DuL # d

NAUWKEURIGE BESCHRTVINGE

plaets veel verhevender is als het Dal; want voor de verwoeftinge van Jerufakm, ilak dit verre boven d«
aerde uyt, daer het nu een weynig gezakt is liggende met de Kerke die om het Graf gemaekt is in eene
leegte; niet verre van deze, ziet men eene andere Kerk waer den hof van Gnhfcmani geweeft is, in den
welken den Heere voor fj-n Lyden fyn gebed geftort heeft; Matth, cap. 26, ir. 36, dezen is gelegen over
den berg van OUveun^ grenzende aen eene uyjgeholde roife, waer onder -men zegt dat de Difcipelen heb-
ben gezeten als den Zaligmaeker Tvn gebed ftortte tot fynen Hemelfchen Vader. Beneden den berg Äon ,
tegen hetPaleys van .-alomon , op'd'Ooft-zyde van het Dal van Jofaphat , is de fontyne van Siloc, int de
welke door eene waterlydinge de Opper-pifcine ende het bad van Slhë hnn water trekken ,· doch niet ten
allen tyde, maer alleenelyk als deze fontyne overvloed van water heeft : byde deze Pifcinen zyn gelegea
aen den voet des berg trekkende ook hun water van de neder-fontyne van Glon, d\e liaeren oor-

fprong heeft beneden den Volder akker. Een bolwerp over de valleye, regt over deze Pifcinen in de Zuyd-
ftreke is den Akker des Bloed (gezeyd Hakddanah^ Aét. cap. i, f. 19 , gekocht voor dertig Zilverlingen
xlaer Judas den Heere voor gelevert had, die dan gehouden is tot begraevinge der vrémdelingen. Matth,
cap. 27 , 7 en 8. Onder deze Pifcinen en den Akker HakeUümah ten Ooften, neemt de beke van Cedron
haeren loop , in de welke alle ,de waters by-een-verzaemen die door den regen ende den fneeuw op de
hoogere omliggende plaetfen veroorzaekt worden : niet verre van het Graf der alderheyligfte Maeghet ,
hoort men het gedruys hier van onder de aerde, dat noch vergroot word door de wateren die uyt de voor-
zeyde vyvers ofte Pifcinen zig faemen derwaerts dry ven , welke zig dan alle ontlaften in het Dal Gehennom y
dat ook de Plaetß van Ίopliet genaemt word, alwaer de fontyne van i?:oge/ en den jUm van Zoëleth is: het
is aldaer ook dat Adonias beginnende den fcepter te voeren eene groote' maeltyd heeft opgerecht: i Reg. f ■ 1
en 9, men zegt ook dat aldaer Ifaïas den Propheet begraeven is, eerft in ftukken gezaegt zynde aen de
fontyne van Slloë. Deze plaetfen zyn zeer aengenaem ende liefFelyk om te bewandelen , vol groene ende
fchoone hoven, die hunne vochrigheyd ontfangen van de beke van Cedron : beneden deze plaetfe is den
berg van ^ergramminge, alwaer die vervloekelyke plaetiè geweeft is, daer vele misbedachte menfchen hunne
kinderen door het vuér verdeden, de zelve aen de duyvelen opofferende. Nu zullen wy afbreken van te
ipreken van den omtrek der Stad, overgaende tot het merkweerdig dat binnen de veften is te aenfchouwen.
De Kerk van het Graf ons Heere, behoud hier wel de eerfte plaets; ly is rondgebouwt, hebbende in haer
midden een openinge, onder de welke het Graf ons Eieere is, zonder dat het zelve door eenig dak is over-
dekt : de fpelonke daer het Gräfin is, heeft ettelyke voeten lengde; van buyten met marmer overdekt
zynde, doch innewaerts word het noch bezigt even als het uytgehouden is geweeft ten tyde dat den Heere
Jefus daer is ingeleyd; de deure langs waer men in de fpelonke van het Graf gaet, bevind zig aen de
regte hand, dat is, tegen den Noorden muer der fpelonke, gemaekt zynde van gryfachtige gecouleurde
marmer, hebbende in haere lengde acht voeten , even als de fpelonke, in de welke geen het minfte licht
van den Hemel infchynt, doch is fy zeer helder door eenige brandende lampen die men daer in bevind.
Hier ftaet te bemerken, dat voor de Ipelonke daer den Heere is jngeleyd , noch een andere gelegen is van
de zelve groote ende gedaente, van elkaar gefcheyden zynde in het midden door eenen fchéy-muer; men
gaet eerft tot deze in, ende alzoo komt men door eene deure, die in hét midden van den fchey-maer is ,
in de fpelonke daer den Heere geleyd was: het was deze deure die gefloten was, als de Λ^rouwen ten tyde
van de VerryfleniiTe zeyden : Wie zal ons den fteenvan den ingang van het Graf afwentelen ? Mare. c. 16,
3, den berg van Caharicn, alwaer den Heere gekruyft is, i's van het Graf afgelegen hondert-en-acht
■voeten , ende den opgang der opper-vlakte van den vloer der kerke tot die plaets, alwaer het Kruys op
de rotfe geplant was, is acht-en-twintig voeten : men aenfchouwt daer op heden noch de fcheuringe der
rotie, die gefchied is in het fterven van den Zaligmaeker. Matth, cap. 27 , f. 51, thien voeten van den
berg van Calvarhn ^ word een ftuk der Colomm.e getoont , waer aen Chriftus gegeeiTelt is, die tot die
plaetfe uyt het huys van Pilatus is overgevoert. Matth, cap. 2'j y-if 32 en 33, niet verre van deze plaets
gaet men ontrent acht-en-veertig graeden nederwaerts, ter plaetfe alwaer Helena het Kruys van den Za-
ligmaeker heeft ontgraeven. Van de grootte der Stad fchryft Jacobus Patriarch van Jerufalem , in fynen
Boek die hy over het H. Land gefchreven heeft, in dezer-voegen : Het is eene Stad volgens alle haere gedeel-
uns gelegen op eenen hoogen birg;fy is rondom met eenen zeer Jt er ken muer omzet, zynde van middehnaetlgz
lengde ; den eenen is ontrent van d^n anderen afgevoordert j 200 verre als de jacht is van een boogfcheute; naeß
^c Ooß-zyde he^ft Jy boyen-diên een vajkrkingcj opgebouwt van vierkante ßcencn die onfcheydcly/c door een ine-

rAN Ή ΣΤ HB TL IG LAND.

pigte van yztr en hod in-em gevrocht zyn ; deze verßerklngs dient acn de eene zydc van de Stad voor cenen
muer, ende rrnrd'genaemt den Thoren van David, zynde den zelvea die vaa fommige dia Thoren van Antomnxii
word geieyd; nkefi den Zuyden heeft ky den berg Sion, alwaer David zig eene tm-plaetfe gebouwt heeft, iit
de welke hy benevens de andere Koningen van- Jada fyne graf-ßede gehad heeft, die noemende de Stad van
David, Dm berg^van Calvarlen op den welken den Heere gekruyfi is, ^vai langs de fVejl-iyde gelegen biiyten
den. muer der Stad\ maer JElias Adrianus heeft deze {naer dat fy door Titus en Fefpafianus was ganfch in
verwoeßnge geleyd) wederom opgebomvt, ende zoodanig .vergroot, dat den berg van Caharien ende het H.Graf
zig tegemmordig binnen den omtrek der mueren b.vinden. .Nu zullen wy handelen van de llads Poorten : De
eerfte peorte was de poorte van David; gelegen op de zyde van den berg Sion ten Oollen, aiwaer den
punt der neer-ftad was ichuyns over den thoren van Uavid, op die plaetiê aiwaer den voorgenoemden kolk
in twee,arraen uytfpreydde, den eenen ten Noorden en den anderen ten Ooften iynen loop nemende, aiwaer ee-
nen verborgen weo· langs een valky gemaekt was daer men langs in en uyt de Stad konde gaen : ter regte
Iiand van dezen ve° borgen weg, heeft Judas zig aen eenen boom ( hebbende eenfdeels de gelykenifle aen
eenen Moerbetien-boom , ende eenfdeels aen eenen Vygen-boom, in het latyn genaemt^j/conzorus) met een
ftrop verhangen. Matih. cap. 27 , f. 5 , ook word deze poorte genoerat de nfch-poorte uyt re-
den dat langs deze eenen weg nae Joppen en de nabuerige zee-plaetfen leydde, van waer den vilch wierd
in de Stad gebragt. Sy wierd bcven-diën noch genoemt de poorte der Koop-luyden, ter oorzaeke dat men
langs daer ging nae Bethlehem, Hebron, Gaza, ^Egypten en Akiophien , langs den Volder-akker over den
berg Gion; waer men ter linker-hand n&e Hebron ging en ter Kgteï me Joppen: dezen zeiven weg verdeylde
zig een weynig voorder wederom in twee armen; ter linker-zyde ioopende nae het Dal van Raphaim,^ be-
neden de fterkte ßcthfura,r\aeii den kant van Philijiinen en G«2a,ende zoo voords nae JEgypten en /Bthio-
pien, van waer menigvuldige en verfcheyde koop-waeren getrokken wierden. Ter regte-zyde nam hy fynen
loop nae Emam, Ramatha en Joppen, ende zoo Ooft-waerts nae de Middelandfche Zee. De volgende poort
■was in het zelve gedeelte des muer, zig wendende eenfdeels ten Ooüen ende eenfdeels ten Noorden : deze
wierd genaemt de Jebafch-poorte , van de Jehufeën, ende ook de Gerecht-poorte, om diefwille dat buyten de
zelve het vonnis des doods, van alle die veroordeelt waeren, wierd ten uytvoer gebragt buyten de welke
den Zaligmaeker ook gekruyft is : de overblyfsels van deze poorte kan men noch heden bezigtigen in den
ouden ilads muer, doch in den nieuwen muer, die in zig ook belluyt het Graf ons Heere, is eene poorte
•yan den zelven naem, waer langs men nae Silo en Gabaon gaet. De derde poorte van deze is ten Noorden,
ende word genoemt de poorte van Ephraim, ende ook van den H. Stephanus, die buyten deze gefteenigt is
geweeft. Att. cap. 7, t· ^ langs deze begeeft men zig nae Sichem, Samarien en Galileën. De vierde is
naeft den Ooften op den punt van de Stad recht-over de beke van Cedron , gezeyd de Hoek-poone, ora
diefwille dat fy op eenen hoek der ftad gelegen was ; iy' wierd ook w^el gezeyd de poorte van Benjamin,
om diefwille dat langs daer eenen weg leydde nae Anathoth, Bethel , de Woeflyne en de andere lieden van
het geflacht van Benjamin. De vyfde poorte, van deze, was naeft den Zuyden ·, gezeyd de Meji-poorte, om dat
de Ilad zig van haere vuyligheden langs deze onrlaftte in de beke van Cedron. De zefde kg iufgelykx ten
Zuyden, fchuyns over de beke van Cedron; gezeyd de Schaeps-pocrte, om diefwille dat langs daer het vee,
tot öfter an de η in den Tempel, wierd ingebragt : fy wierd ook gezeyd de F'alley-poorte , hebbende eenen
toegang tot het Dal van Jofaphat; eyndeiyk gaf men haer den naem van Poorte der dratke-ßntyne daer on-
treDt gelegen. De zeveniÏe wierd genaenit de Goude-poort, geilek zynde over de beke van Cedron ten Zuyden; deze
diende meer tot poorte des Tempels, als wel van de Stad; aengezien men langs daer door eenen verkor-
ten weg toeging tot den berg van Oiiveten. De achtfte evndelyk, was ook gepelt over de beke van Ledroa
ten Zuyden, gelegen tuflchen den berg Sion en den berg des" Tempel; deze voerde den naem v^n Water-
poone, om dady eenen weg hadde, loopende tot defont>T.e en hetwater-bad vm Siloëm het DÜGehennom,

IX. Η ο ο F 13) - S τ υ κ.

Befchryvïnge der Bergen rond-om Jemfalem.

Τ Er Doft-zyde van de Stad is den berg van Qliveten , άοοτ fvne hoogte nytilekende buyten de andere
■ oniliggendè bergeui oj? het fop van deaen berg, ter i)laetfe aiwaer den ileere is ten Hemel geklommen,

kvj NJUfTKEURTG^ BÏlSCIIRmNGE

is eene kerke gebouwt. Ten Zuyden is den berg der P^ergramminge, alwaer Saloraori eenen Tempel heeft
gebouwt voor den afgod Moloch. i Reg. cap. ii, f. 7. Onder dezen is de phetfe Tophety ook gezeyd d&
valky& Oehennom. Ten Ooften is den ^kkzr des Sloe'd, hebbende achter zig eenen berg van middelmaetige
hoogte , die den zeiven naem voert.Ter Weft-zyde heeft men den Volder-akker, die zig uytftrekt tot aen
den berg G-io/i; den welken van de zelve zyde over de ftad hangt, zig allengskens verklynende langs den
kant der Gzregt-pmne. Over de beke van Cedron, aen de Noord-zyde van den berg van Oiivetm , is eenen
anderen hoogen berg, vier iladien van jerufalem afgelegen, alwaer Salomon aen Chaoios, den afgod der
Moabiten eenen Tempel heeftopgerecht; i Reg. cap. 11, t· 7. Ende alwaer ten tydeder Machabeën eene
ilerkte is opgebouwt geweeft, waer van men heden noch eenige overblyfsels kan bemerken. Twee my]en
Tan Jerufalem ten Noord-Weften, is den berg Silo, die nu den berg van den H. Samuel gezeyd word, al-
waer de Arke des Ileere langen tyd heeft op geweeft. Een myle voorder is Gabaon , eene Stad in het ge-
flacht van Benjamin, op den zeiven berg gelegen : van deze waeren de Gabaöniten, de welke zig koorden
om den hals gedaen hebbende, zyn tot Jofuë bedriegelyk gekomen om met hem een verbond te maeken.
Jof cap. 9, thien mylen van Jerufalem ten Weften is het Kafteel van Emmaus, alwaer den Heere van fyne
Difcipelen is gekent geweeft in het breken des Brood : Luc. cap. 24, f. 30 en 31. Deze plaetfe voert be-
den den naem van Nlcopolls. Twee mylen van Jerufalem ten Weften is Neder-Bethoron, waer van gefpro-
ken word in het Boek Jofuë cap. 18, f. 13, wederom ten Weften van Jerufalem rekent men vier m^Ien
tot Cariath-jarun, zynde geweeft een Stad der Gabaöniten, alwaer de Arke des Heere twintig jaeren heeft
verbleven, naer dat fy uyt het Land der Philiftinen was weder-gebragt. 1 Sam. cap. 7 , t· i en 2, langs
de Weft-zyde ontrent, van Cariath-jarlm is Lachis i ook eene Stad der Gabaöniten , de v/elke Sennacherib
ten tyde van Ezechias^heeft belegert. 2 Chron. cap. 32 , f- 9-> als men van Cariath-jarlm twee mylert ten
Zuyden afgaet, is de ftad Βethfames,lol de welke de koeyen, ten tyde van den tarw-oogft, de Aïke des Heere
I Sam. cap. 6 , f. 12 en 13, alwaer'er vele geftorven zyn die de Arke des Heere ont-
■f. 19 , thien mylen ten Weften van Jerufalem , is Ramatha-fophlm , die gedeeltelyk

toehoorde aen het geflacht van Juda en dat van Benjamin, alhoewel fy nochtans' gelegen is op den berg
Ephraim; deze is ook gezeyd geweeft uirlmathia, van waer Jofeph den edelen Thiende-man was, die den
Heere heeft mede in het graf geleyd. Matth, cap. 28 , f. si en Mare. cap. 15, i·. 43, van deze was ook
voorts-gefproten den Propheet Samuel, i Sam. cap. i, f. nj en 20, die aldaer ook is begraeven , i Sam.
cap. 25, ^ I , deze word heden Ramala gezeyd. Dry mylen ten Weften van Raniula is de ftad Joppen, al-
waerjonas is fcheep gegaen, zoekende van hetaenfchyn des Heere te vluchten nae Tarßs ;dat is, nae de Zee-eylan-
den. Jon. cap. I, ^ 3 , dry mylen voorder ten Zuyden is Bethleëm de ftad van David , aeu welkers linker
zyde eenen weg nae Hebron loopt, alwaer men een weynig ter rcgte-hand afgaende, het graf van Rachel
vind, waer op een zeer fchoone pyraraide ftaet van Jacob tot een grafteeken opgerecht. Gen. cap. 35*'· 20 Beth-
këm is gelegen op eenen fmallen langworpigen heuvel; ter Weft-zyde over de poorte is den put waer uyt
David verlangt heeft te drinken: i Chron. cap. ττ , τίτ. i6 en 17 , op haer uytterfte paelen tenOoften , was
een rotfe regt-over den ftads muere; onder deze was eenen ftal, hebbende in de zelve rotfe eene uytgehouwen
kribbe, alwaer den Zaligmaeker des werelds is van de Η Maegd Maria geboren en nedergeleyd; aenge-
zien'er in de herbergen geen plaets zynde, geen beter om vinden was als deze kribbe om den Schepper en
Verloflèr des werelds in te herbergen, Luc. cap. 11 , 7, hier is heden eene alderfchoonfte kapelle ge-
bouwt, welkers vloer van marmer is, onderfteund zynde door verfcheyde marmere colommen, zoodanig dat
men hedendaegs geen kerke, aen die gelyk in fchoonheyd, komt te vinden : den Sultan heeft ondernomen
deze colommen benevens eenige andere marmere fteenen, om fyn Babylonifch Paleys op te luyfteren, van
daer te vervoeren ; maer daer willende de hand aenilaen , verfcheen'er haeftelyk een fchroomelyk ferpent,
dat hem zoodanige vreeze toebragt, dat hy van voornemen verandert is. Over deze kerke ziet men noch
eenige overblyfsels van een Kloofter, alwaer het bedde en de graf plaets van den H. Hieronymus word
aengetoont aen de vremdelingen; boven-diën word daer aengewezen de plaetfe, alwaer de Onnoozele-kinde-
ren gedood zyn. Matth, cap. 2 16, ende niet verre van deze kerk, de graf plaets van Paula ende Eufto-
cbius. Een half myle van Bethleëm ten Ooften,-isde ftad Bezec, alwaer Adoni-bezec is gevangen genomen,
ende fyne vingeren en teenen afgehouden, jud. cap. i, f. 6', daergroeyd alderkoftelykften wyn,zoo dat'er
in die land-ftreke geenen beteren om vinden is. Twee mylen van ^ei/z/eëm, tegen den heuvel van Schillen ^
de ftad Thema ^ gelegen op eenen berg ; van waer Amos deü Propheet gebortig was. Arnos cap. i, i ,

daer

rJN RÈT iJÉrLTG LA Ή Ό. m

daer is ook Ochozias den Konins- van Ifraël gedood ende begraeven tulTchen Theciia ^n EngaM, ter linker
zvde tegen de woeftvne Quafentana, is de fterku van Herodes, gelegen op eene hooge plaetle; die haerea
naeni vanHerodès, die de^ heeft opgebouwt komt te trekken. Twee mylen van Thecua ten Zuyd-ooften,
is over de woeftyne geleaen de ftad 2//7Λ, ende het Land der Ziph^ërs', ύ^ζζτ David zig heeft opgehouden
i« de vervolginge van Saül. ï Sam. cap. 23 ^ hier is ten Zuyden aengrenzende de woeftyne Mam, in de
welk« den berg Carmelm gelegen is, ende by de welke Nabal de gezanten van David heeft Imaedelyk
weder-gezonden. i Sam. cap. 25, t· 10 en 11 , ten Zuyd-ooilen van deze woeftyne is nabueng den berg
Sdr ofte Idiimaën ; wélk landfchap de kinderen van Ifraël een langduerigen tyd hebben rond-om bewan-
delt. Deut. cap. 11, f- i» 2 , 3 , en 4. 2 Chron.- cap. 20, f. 10 , als men zig nu geheelyk ten Zuyden bc,
ieefc, van de voorzWde woeftvne; zoo komt.men in het Land van Amehch\ hec welk Saül geboden
te verdelgen, naer eerft alle des zelfs inwoonders omgebragt te hebben. i Satn. cap. 15, t- a en 3, eer
men in het Land van Anidtch komt, aen de doode Zee, vind men Cades-barne,e&nG plaets van waer Moyfes
de twaelf befpiedersheeft uvtgezonden·. Nnm. cap. 32, t- 8; Dry mylen ten Zuyden van Bethleëm is eenen
heuvel, gezeydüfl/nΛ, van waer men ganfch Arabkn ontdekt tot aen den berg Sdr, ende aJe de omlig-
gende plaetièn, aen de doode Zee, benevens den oever der groote Zee van Joppe tot Gaza toe.. Twee my--
kn van Rnma, ter zyden den weg daer men langs nae Hebron gaét, is de hoeve vm Mamrc a.waer Abra^
ham langen tyd heeft over den eyk gawoont, waer van gewag word gemaekt Gen. cap. 13 , 18. Len
half myle ter regter zvde van dezen eyk is de oude ftad Hebron , QQTtyds Cariath-arbe gezeyd; Gen. cap. 5
alwaer David zeven jaeren geheerfcht heeft ; i Reg. cap. ii,t· n· Sy was gelegen op eenen berg, doch
heden aenfchouwt men niet meer dan haerè overbiyftels der verwoeftinge; maer dry boogfcheuten voorder
ten Zuyden ί een wy η ig Ooft:-waerts wykende, is Nieuw Htbron gelegen, opgebouwt op, eene plaetle aU
waer eene dobbele fpelonke is; waer in Adam en Eva', Abraham eh Saray Ifaac en Rebecca , Jacob en
Lia zyn begraeven: Ds Saracenen hebben ontrent deze dobbele fpelonke, de welke was in de Cathedrale
Kerke, eene vei-fterkinge opgemaekt. Een boogfcheute van deze fpelonke ten Weften, is den Damafccen-
fchen Akker, al waer men zegt dat Adam, van Hyfc der aerde, van den Heere is gemaekt ge weeft ; zynde
roode leem, buygbaer als wafch; de welke van daér door hulpeder Kemels in groote menigte nae ^gjy'P^e«>
yEihiopizn Qn Indien Word overgevoert; aengézien deze daer misbruykt word in vele fuperftitien. Regt-
over diQze.n Dainafceenfchen Akker, wórd ook getoont de plaetle,·alwaer Catn fynen broeder Abel heeft
gedood; ook word'er verdigc dat Adam en Eva in de fpelonke van zekere rotfe aïdaer, langen tyd hunnèn
-zone Abel hebben beweent. Dry mylen ten Zuyden van Hebron h Dahir ,άζι ook Cariath-fepher, dat is de Stad
des Boek der Leiterere, genaemt word; van waer Jofuë was Jof cap. 15, f. 15. Dry mylen van Hebron
(en Noorden , een wynig ten Weften -afdaelende , is Nehel-efcol dat is, de Druyven-beek van waer de be-
ipieders eenen druyven tros hadden mede-gebragt. · Num. cap. 13 , f. 2g , 24 en 25, een:half myle ter linker-
hand'van deze valleye, loopt een beke, uyt de welke Philippus den^gefnedenen der Koninginne Candacis
het doopfel he-eft bedient ;· niet verre van Sicdech. Aft. cap. 8, t' 3Ö , 37 en 38 , acht
van Neh^cfcol, langs den kant Jerufahm, tot aen hethuys van Zacharias, in hot welk ^ ^p^
Maeghet Maria in haere zwangerheyd is in-gegaen, om haere Nichte Elizabeth te â€ž *

t. 40, dry mylen ten Noorden ■ van /zer huys van Zacharias, enda zooveel ten ^oord-Oolten j^^amatha
i-s de priefterlvke ftad , die nu Bochonopekn gtnzQmt is, op den weg die nae ^ ^

leyd; alwaer David van Abimelechhet zweerd van Goliath, den Gethicër, heeft ontian^ _ ^^riOQ^,

9· waer mede wy zullen af breken, van Jerufalem en de omliggende plaetfen, dunlcenüc: my
zaem te zyn tot verlieh tinge van de byftaende Caerte. \

X. ΓΙ O O F D-S τ υ IC

' Rey:^e ten Zuyden gedaen van Acon.

V^^^l- van is de ftad C.^., gelegen op den Noc^-o. «

Ccnpkas· tot aen de Sterkte der , rekent men Onder-half myle yanCalphas ,

bebolwerkt, met mueren en voor-mueren bezet; dat men a^ Lieve-Vrouwe-Broeders

op den berg Carmdus^ is de Ipelonke en vertoei-plaets van Ehtón^, aiw.ati
IL Deel. " ®

xxij fJJt UWKEURIGE Β Ε S C Η R ΤΓΙ Ν G Ε

woonaditig zyn. Vier mylen van de Sterkte der vremdellngen ^ is Ccefar^ën^ de Hoofd-ftad van Palejilnen f
. -^Iwaer eenen Arts-Biflcboppelyken ftoel is eertyds geweeft : dezé heeft Herodes den Grooten opgebouvvt,
en ten opzicht van den Keyzer, Cie/^reëft genaemt ; in deze ftad heeft Petrus, Cornelius den Hondertften-Maii
gedoopt. A£t. cap. lo. Negen mylen ten Zuyden van Ccefareën is de fchans van ^r/urdie eertyds ook ^ntipatrls^
van Antipaier Herodes den Grooten, is gezeyd geweeft : deze heeft toegehoort aen de Broeders van het hol'
pitael van den H. Joannes. Ten Ooften onder den berg Ephraim aenfchouwt men Manathat, nu Kato gezeyd,
Tier mylen afgelegen van het voornoemde ^irfar. Van Kato, is afgelegen den berg Saron ende de ftad Sa'
Tona^ vier mylen ten Zuyden; waer van gehancfelt word in de Werken der Apoftelen. Aét. cap.i), 35,.
Vier mylen van ^rfur, is Joppe·, ende vier mylen voorder is Geth , de welke eertyds geweeft is eene der
voornaemfte fteden der Phililtinen; maer nu eene hutte gelegen op eenen heuvel , en den naem voerende
van 9^biUm. Twee mylen voorder is Bethfames-juda ^ ende als men van hier ontrent zes mylen ten Ooften
gaet, ontmoet men den berg Modln, van waer de Machabeën gelproten waeren , ende alwacr noch word
hunne begraef-plaetfe aengetoont. Ontrent vier mylen ten Weiten van Bethfames, niet verre van de Zee,
is Acearon , ook eene der voornaemfte fteden der Philiftinen, doch heden niet meer dan een hutte : we-
derom zoo veel voorder y^SiAccaron ten Zuyden, is Azoten , die infgelykx geweeft is eene der voornaemfte
fteden der Philiftinen, een myle afgelegen van de Zee, heden voor overblyfsel laetende een klyn Land-huys.
Twee mylen van Joppe is Lydda ofte Diofpolen', vier mylen Ooft-waerts van deze, een weynig ten Noorden
aftiaelende, is Lobna, niet verre van Lachis dat Jofuë heeft ingenomen, Jof cap. 10, i/32, ende dat ook
door Sennacherib is belegert geweeft. 2 Chron. cap. 32,^-. ρ, dry mylen voorder, op den weg die nae
Gabaön leyd, is de ftad Azeca en Maceifa, alwaer de vyf Koningen zig in de fpelonke hadden verborgen.
Jof cap. 10, y. 16. Als men van hier dry mylen ten Ooften ingaet, niet verre van Nobe, ontmoet men
Sochoth'juda t over de valleye der Terpentyn-boomen; alwaer David, door huipe van eenen flinger den ont-
facchelyken reufe Goliath heeft ten onder gebragt. i Sam. cap. 17 , 4p en 50, van Nahe tot Emaus, dat
heden Nicopolen gezeyd word, rekent men dry mylen. Onder-half myle van Emaus, gaet men door het
i)al Raphaïm, ter zeyden het huys van Zacharias; het welk van de gene die nae Jerufakm gaen, word op
de regte-hand gelaeten. Van hier rekent men dry mylen tot Bethfura, een zeer bebolwerkte fterkte, gele-
gen op het hangen van eenen berg tegen Bezec en Bethleé'm: deze is opgebouwt geweeft ten tyde der Ma-
chabeën, ende liftiglyk genomen door Antiochus, bygenaemt den Jongeling ; fy is ontrent eene myle afge-
voordert vaii Jenifalem. Van Azoten rekent men vier mylen tot Afcalon , de vierde ftad der Philiftinen ,
gelegen op den oever der Zee en hebbende de gedaente van eene halve ronde ; deze is by-nae de eeuige
aenzienbaere en verweerbaere pkets der Saracenen in die land-ftreke. Twee mylen van Afcalon ten Zuyden,
is Gaza; ook gelegen op den oev,er der Zee, ende nu ter tyde gemeynelyk gezeyd Gazara ; hebben<ie ee-
cen wegdie nae ^Eg^ypien leyd. Vier mylen van Gaza is Berjaheé, nxxGlbllm genaemt;ende dit is den fcbey-
jiael van Judoën ende het Land van Beloften ten Zuyden : hier heeft langen tyd Abraham en Ifaac verbleven,
200 als blykt uyt Genefis cap. 22 , ^^ 19, en cap. 24, 23 en 2.5. Boven deze affcheydinge van het
H. Land, "is die groote woeftyne die zig bynae uytlpreyd tot aen jEgypten, in de welke de kinderen van
Ifraël veertig jaeren lang hebben geleeft, in hunnen doortocht nae het Land van Beloften. Num. 32, y. 13,
de lengde dan van het //· Eand, beginnende ten Noorden aen den berg Libanus, over Ccefareèn van Phi-
lippus , ende zig uytfpreydende ten Zuyden tot Berfabeé, tegen de woeftyne, rekent men op zeven-en-zeftig
jnylen i nochtans moet men in acht nemen , dat deze voorzeyde lengde maer thien geilachten in zig befluyt;
aengezien het geflacht van Juda het Opper-Landfchap hadde bekomen , waer in het gefiachte van Simeon ook
een gedeelte had : dit ftrekte zig nvt van ^gypten tot Jerufalem, ende men rekende deze tuilchen-ruymte
-op zeven dag-reyzen. In hsere breedde begint iy van den kolk Afphaltusy dat is de doode Zee, ende ftrekt
zig uyt tot aen de groote Zee ten Weften; het gedeelte van het gedacht van Simeon was gelegen naeft den
kant van Egypten, ontrent de bergen van Arabien. Het geflacht van Benjamin had fyne belotinge van de
Jordane tot aen de groote Zee in de lengde, ende vzn Jerufakm tot Bethel in de breedde; bevattende on-
trent vier mylen. Het geflacht van ^p/zraïm hadde fyne belotingè van de Jordane tot aen Gadera , over Joppen
ende fchuyn's over het groot veld alwaer Gaükèn' fyn beginfei neemt. Het half gedacht van Manajj'e had
jyne belotingè van de Jordane tot aen de groote Zee, ende in ly-ne breedde tot aen Bethfan. het geflachi
•van Jffiifckar nam fyne lengde by lotinge, van de Jordane tot ae-n den berg Carmelus over Magedo, ende
f^üQ -Bieede is van Bethfan tot aen dea berg Thaöor, grens-paeiefl van het gefiacht va« Zabulon ier

ΓΑΉ HET HE TL IG LAND, xxiij

lengde, waeren van den berg Carmclus tot aen de^ golf van Gsmzareth; ende ter breede ftrekteo ly zig
vyf mylen uyt van den berg Thabor, naeft de zyde van Nazaretlu Het geflacht van Afcr bezat de ganfche
land-ftreek van Carmelus ten zee kant, tot aen dé groote ftad Sidon, hebbende de lengde van twintig mylen,
ende in de breede zig uytfpreydende ter lengde van negen mylen , van de Zee ai' tot Nafon en ^Jfor toe.
Het geflacht van Nephtalim kreeg in bezit de Ooft-ftreke tot aen Damafcus, Oppsr-GaliUm en van de Ga·
lila^fche Zee tot aen den berg Libanus, in zig bevattende de vioey-aderen der Jordane, ende dit was ter
lengde ; ter breede nu, ftrekte het zig uyt van Affor tot aen het Land der Trachonieten. Het gedacht van
Z>an, wierd gegrondveft op het eifen land over de groote Zee, van den Zuyden zig ftrekkende tot Azoten,
en van den Noorden tot Dora hebbende van het geflacht van Juda; Azoten, yJccaron en Geth \ ende van
dat van Benjamin \ Jamma en Raniatha tot Joppen toe : eyndelyk om'er gelykelyk van te fchryven ; ganfcli
het H. Land van de Jordane tot aen de groote Zee, welk iyne breede is-, van'den Ooilen ten Weiten 5
fchynt zig niet boven dezeftbien mylen te verwyderen; maer in fyne lengde van den Noorden Zuyd-waert$
tot Berfabeé, nu Giblim gezeyd ? heeft het ontrent zes a zeyen-en-zeftig mylen : w.aei mede fluytende, zui-
len wy overgaen tot de vruchtbaerheyd van het H. Land.

XL HOOFD-STUK.

f^an de Vruchtbaerheyd van het H, Land,

JJEt H. Schrift fpreekt met veel lof van de vruchtbaerheyd van dit Land, overtreiFendè hier in d<i
andere landlchappen; als overvloedende in melken honing : Num. cap. 13, 27, waer door men ver-
iïaen moet alle het gene voordeelig ende nut is aen het menfchelyk leven : het is'er een aldervruchtbaerfte
aerde in tarwe, de welke zonder veel akkerbouw eenen dobbelen oogft, in vergelykinge aen onze landen,
komt t€ g-even; want dikwils hebbe ik met myne oogen bezigtigt, hoe men in de vetfte-gronden met twee
oflèn den ganfchen akker bewerkte;ook gebruykt men'er noyt meft, aengezien den grond uytlyne natuer
genoegzaem vet is^ want men vind daer voor wilde gewaflchen in overvloed; roozen, ruyt, vinkei, iavie
«n meer ontallyke andere. In fommige boomgaerden vind men daer ook uyt de natuer een foorte van vlafch,
©fte wolle met der lekken ; welkers zaed me« verzaemelt om 's jaerelykx te zaeyen ; waer uyt voortskomt
zekeren ftam , tuflihen welkers vliezen men het vlafch weet uyt-te-haelen : daer groeyd ook een foorte
van zagt riet, waer men zuyker uyt-trekt, hebbende een zeer vochtig merg, even als den vlier-boom, het
welk uytgeperft ende in eenen wel-beftopten ketel gekokt zynde, yoortsbrengt een alderkoftelykfte foorte
van fuyker. Het eenigfte daer dit Land eenigfints van ontbloot is, zyn : appelen, peiren, kerfen, noten
en meer andei^ boom-vruchten, die van Damafcus dan derwaeris worden overgevoert; doch eer men deze
daer heeft , zyn fy zoodanig door de zonne onderkomen; dat men de zelve niet lang van de bedervinge
kan onthouden : maer in tegendeel heeft men hier een ander foort van vruchten, die men ganfche jaeren
op de boomen goed hou4 ; zoo dat men dikwils aenfchouwt de boomen, te laemen in de blom zynde ende
Type vruchten draegende; hier van maeken de inwoonders verfcheyde laufen, door welkers .mede-hulp fy
het vleefch, den vifch, en andere fpyzen zeer fmaekzsem maeken. Men vind'er ook een foort van over-
groote appelen die men confyt , ende eenen aldergenaemften Imaek hebben: men 'heett'er ook noch een
»nder foort van zeer goede en wonderbaere appelen die fy Paradys-appelen noemen; deze waflchen in de
gedaente van eenen zwaeren druy ven-tros, welkers kernen de appelen zelf zyn; zoo dat men dikwils hon-
den ende mcjer appelen te faeraen, op de maniere van eenen druy ven-tros, aen-een gefchakelt vind, iedere«
appel de groote van een ey hebbende ; zoo dat aen lederen tros een taemelyke mande vol is ; fy zyn overdeki
van een dun vliesken, hebbende faftraen-couleur, het v/elk afgepelt zynde, laet het naer eene zeer zoete
ende alderkoilelykfte vrucht ; dezen boom houd fynen ftand niet langer dan twee jaeren ; maer verdroogt
zynde, geeft hy uyt fyne" wortel eene nieuwe'fcheute : fyne bladeren zyn van dufdanige kngde , dat
fy een mans-lengde fomwylen overtreßen; des zelfs breede is zoodanig, dat twee blaederen gevoegelyk het
lichaera van eenen menfch bedekken : in het H. Land vind men ook veel wynbergen, die daer noch over-
floediger zouden zyn ,· waer 't dat het gebruyk van den wyn niet teenemael was verboden aen de Sarace-
Ben; want deze zyn voor het groot gedeelte in bezit van de landen ; alwaer fv zelfs de wyngaerden, daer
iy-ze vinden, komen te veniietjgen. De alcierbefte fooite van wyn die mea daex viiidj isiö de Yalleye vaa

NAUTFKEURIGE Β Ε S C Η RTTTΙΝ G Ε

Raphaim ontrent Bcthkcm , ende te Nehd-cfcol, van waer de befpieders den druyven-tros hebben aenger
fefagt, ZOO als men vind Num. cap. 13 , li^ 23. Ontrent Sldoa, ^ntaraden ende in de leegte van den berg
, wafcht ook goeden Wyn , ende zoo als my de inwoonders gezeyd hebben; hebben fy te ^intaraden
jaerelykx van den zeiven. wyngaert dry differente foorten van wyn, ofte dry wyn-oogften ; want als dea
wyngaert in de maend vaii Meert fyne gewoonelyke vruchten heeft'voortgebragt , word dat houd dat on?,
vruchtbaer is, er uytgekapt, het welk dan nieuwe fcheu ten voortbrengt in de maend van April, te faeraen
met'fyne vruchten ; de welke daer naer wederom afgehouwen zynde , in de maend van Mey nieuwe
fcheuten voortbr'erigen; waer van men dan de laefte druyven plukt, ende in dezer-voegen gefchied het dat
de eerfte druyven ryp zynde in Auguftus geplokken worden ; die in April geblomt hebben in September,
ende de d«j-de in Odo ber.· hiér door gefchied het ook, dat men in het H. Land druyven te koop vind van
St. Jan-Baptiil af^ tot den feeil-dag van'den H. Martinus toe. Boven de aengehaelde vruchten, vind men ook
in die land-ftreke Vyge-boomen, Granaet-appeleh , Honing, Olie, Pompoenen, Comcombren , Meloenen,
Citroenen , Babylonifche Comcombers ende, meer andere diergelyke vruchten : de Tarwe is'er van zoo aen-
genaemen fmaek, dat my dunkt noyt aengenaemer brood te'hebben geëten dan tot Jirufahm, Men heeft
ook in het H. Land eenen overvloed van wilde 'Verkens, Geyten , Haezen , Patryzea ende Kwakkelen i
eyndelyk vind men'er een menigte van Leeuwen, Beiren ende Kemels.

XII. Η ρ O F D-S Τ U K.

; Van de Volkeren die het H. Land bewoonen,

TV/f En vind in het Land van Beloften van alle Natiën des werelds, ieder levende volgens fyne geziiidheyd;

ende op dat ik de waerheyd zegge, dat ons tot fchaem-ropd dienen "moet, zoo vind men daer geen
Icwaeder menfclien ende wiens zeden meer bedorven zyn dan de Chriftenen ; waer van ik geloove het vol-
gende oorzaek te zyn: alfwanneer in SpagnienVrankryk, Duytsland, Italien ofte in andere deelen van het
Chriften-ryk , gevonden word eenen booswigt, als eenen moordenaer, eenen baenftrooper, eenên dief, eenen
bloed-fchender , eenen overipelder, eenen Land-verraeder ofte zoo voorts; zoo haeil hy bevreeft is voor
de ftraffe des Regter, zoo neemt hy fynen toevlucht tot bet H/Land, als oft hy door fchyn yan pelgri-
inagie hier door zoude kwytfcheldinge van fyn mifdaed bekomen, ofte ten m.inilen dat het zelve daer naér
_dpor de lange afwezentheyd zoude worden vergeten; doch daer aengekomen zynde , bevind men hem ee-
nen menfch die wel van plaetfe maer geenfints van gemoed is verandert; zoo dat hem overkomt het gene
den Propheet Jeremias zegt: cap. 13, 23 , eenen Moor kan immers fyn huyd niet veranderen ? van deze
foort vind men'er hedendaegs in het H. Land een menigte, die de vremdelingen ende de nabiierige vol-
keren Ïiytftroopen, die met goed betrouwen en zonder achterducht op hunne fchelm-ftükken, tot hun ko-
men; ende eylaes! zuHce vervloekelyke ouders laeten achter noch ergere naerzaeten, dié met'hunne god-
deloooze voeten deH.Plaetfen betreden; door hun goddeloos leven üytwerkende; dat het Heylig Gods aen
vele tot verfmaedinge dient, Buy ten de Chriftenen , vind men daer'veri'cheyde andere Natiën , bezonder de Sa-
racencn,. die Mahomet verkondigen ende fyne Wet onderhouden ; deze erkennen Chri'ftus ook als eenen
grooten Propheet, ontfangen van den H. Geeft ende geboren uyt de H. Maegd Maria; doch fy loochenen
hy geledejn heeft ende geftorvenis; maer als het hem belieft heeft, zeggen fy , is hy ten Hem.el geklom-
,jmen j.zittqndè aen de regte-Band des Vaders als den Zone; en Mahomet houden fy te zitten aen de linker-
: jiand ,. ende dat dezen maer tot hun is gezonden geweeft als den afgezant van Godt : deze m.enfchen zyn-
, 7,eer toegedaen tot de onkuysheyd, ende een-ieder neemt zoo veel vrouwen ten houwelyk, als fyne inkom-
ften heni toelaeten'er te onderhouden; bovendien zyn fyn fy ook zeer aengekleéft aen de Sodomiterey; fy
Kvn nochtans herbergfaem ende vriendelyk, zoo ik verfcheyde-mael heb ondervonden, ende fy beloonen·
ook rykelyk alle de gene die voor hun aerbeyden. Men vind in dit Landfchap ook de Syrianen, die wel
den naem van Chriftenen voeren , doch geen het minfte geloof aen de Latynfche Kerk geven : fy leven el-
lendig .eqde arphertiglyk,. de gierigheyd zoodanig over hun heerfchendedat fy aen alle de menfchen de
aelmoeiTen 'wygeren ; jae den rykften van deze is gelyk in leven aen den armften : fy woonen onder de
Saracenen , voor de welke ly dagelykx in het werk zyn : hunne kleedinge komt ontrent over-een met die
der Saracenen, uytgenomen dat men-ze van deze kan onderfcheyden door eeaea wollen gordel, daer fy zig;

mede

rjtN HET ut Ε rt I G Lui ND. xx]

wede omwinden. De Grkkcn zyn'er ook Chriitenen; maar Schifraatieken, vervremt van de gehoorzaemheyd der
Roomfche Kerke ; alle de Prelaeten der Grieken zyn Moniken van eene groote cnthoudinge, ende wor-
den van het gemeen volk geacht alsIVfannen van groot aenzien. bovendien heeft men hier ^rmeniamiif Gcor-
gianerij Neßorianen j Nubeancn y Jabeanen , Chald^èui Maronitern JEdnopiers ^ JE^yptenaers en menigte van
andere Natiën ; de welke alle Chriftiis belydende, hunne hezondere Patriarchen hebben; eenige zyn.Ketters-,
die den naem trekken van hunne Arts-ketters, als de Nefiorlanen, Jacoblten dlergelyke ; men vind noch-
tans in deze ièften vele eenvoudige menfchen , die onwetende van hunne ketteryen, godvruchtelyk hun
leven overbrengen, geduerig het vaften oeftenende ende zig op het eenvoudigfte aenkleedende; zoo dat men
mag zeggen, dat fy tot ftichtinge zyn aen vele der Roomfche Kerk. De Nubeanen en Jabeanen zeggen, dat
hunne Voorouders het Geloof hebben ontfangen van den H. Matheus; dat fy van den zeiven gedoopt zyn,
ende'een manier van doopen geleert hebben, die fy zeggen tot heden toe ongefchonden bevvaert te heb-
ben , fteunende op den Text : Math. cap. g , f. i r, Jie lal u doopen met dm H, Geeft en met vuer. Want
als iy gedoopt worden, worden fy met een gloeyende yzer een kruys op hun wezen en op een ander gedeelte des-
lichaem gebrand, ende deze worden onder de Ooftérfche voor de godvruchtigfte gehouden. Daer is ook een
foort van Madianiwi ^die nu Beduinen en Turonianen gezeyd worden, die een groot gedeelte van het heylig
Land bewoonen; deze hefteden allen hunnen aerbeyd in vee en kemels te hoeden daer fy grooten overvloed
ia hebben; fy en hebben geene vafte verblyvinge; maer daer fy goede wyden vinden vertoeven fy zoo lang
met hunne tenten, tot dat, alles afgeweyd zynde,iy gedwongen zyn andere graffinge voor hun vee te zoe-
ken : het zyn zeer vechtbaere mannen ende men vind-ze in groot getal door ganfch Syrien , bezonderlyk
in de ftreke van den Jordaen-oever, van den berg Libanus tot aen de woeftvne Pharaa; om diefwille dat
de overwaertfche bergen der Jordane de befte, Schaepen- Geyten- ende andere vee-graffingen hebben : ly
hebben Rammen ende Haemels van zoodanige zwaerte en vettigheyd, dat vier menfchen nauwelykx be·.
kwaem zyn eenen fleert 'er van op te eten. De Neftorianen woonen ontrent Bezut en Biblien, in de val-
leye van den Libanus, naeft den Zuyden van Itureën. De Maroniten bezitten die ftreke, die gelegen is on-
trent de fontyne der hoven, vm den Libanus afdaelende naeft de zeyde van ΊΠροΙί, ende men rekent deze.
op veertig-duyzend ftrydbaere Mannen. Ontrent de fterkte van Arachas, achter Tripoli, woonen de Sara-
cmen, d^e men ^^^^^^^^ ^ ^^^^^^^ ^^^^^^ aenpaelen de Saracenen, uififmtn gezeyd; die de ge-

^rgten bewoonen tot aen de fterkte ^.naraden Sy hebben veel fterktens en fteden, ende bezitten een al-
dervruchtbaerfte land-ftreek deze zegt m^n uyt Perfien gefproten te zyn, welkers getal zoodanig is aen-
gegroey , dat inen nun ook rekent op veertiij-duyzend ftrydbaere Mannen : deze hebben zig in vorige t.v-
den willen onderwerpen aen de Romeynfche%ehoorzaemheyd; maer dit belet zynde door de Tenfurs,
dw^-nfL ^fifincn heeft tot noch toe niet eenen Sultan können

in h,?^ Î¯ hunne eygen Wetten ende hun eygen Regt, ende de omliggende volkeren zyn alle

JoL ly vreedheyd. Aengezien dan dat ik hier van deOofte'rfche volkeren handele

zoo dunkt het my niet onvoordeelig te zyn deze wat breeder op-te-haelen; aengezien men hedendaegs vele
^enfchen vind , de welke alhoewel onwetenden bot,doch over al willen wetenfchap van hebben; en die
durven verzekeren, dat men in alle deze groote landftreken tot Indien toe, geene Chriftenen vind; maer
dat alle de. zelfs inwoonders befmet zyn door valfe ^^ wdk zekeriyk onwaer

is: want r.n^ α^ΐοηνίπ-^. rinn,. .. Î“ _ oihoffwel men in A!:gypten en

Oofterfthe volfcereV, S^'z^^nTe^OorW^ /v^nen, jabeanen, Jfianen, Georgianen enuc .....

en yi.r^.« oft Tartaren den oSrilfI Yrede , ende alfwanneer fy van

en betaeJen hun tribuet om in rufte Γ ^ "^οτά^ aengedaen , zoo laeten fy deze over hun heerfchen
geruftigl.k L^en lev^^^^^ j^^en .· fy^eten 'zig dan tribuet eyflchers ftellen; op dat

rac^n. daer het'nochtans het meetnÄhri'^ "Vlf^"

Armenien, dk onder de belaftinp-p der zyn, zoo ik hebbe bevonden in Ciliccen ende klyn

5«de godvruchtigivrbiddende e^nde^ fZT """ ^ ^^ '' hoorende, knkknd^·

in my-zelve hebbe Ldervonden daer verblï eerbiedigheyd voor de geeftelyke, zoo als ik

eTSi Boven-diën de ketters als de Neßorianen ,/acobiten ,

^fi-egtiglyk voor Pnl daer alle bevonden goede ende eenvoudige menfchen te zvn ·

ΙίΓ ^^^^«de : ly zyn van eene groote onthoudinge, ten tyl yaa'

xxij Î ^U κ Ε υ R I G Ε BESC Η RrriNGB

den veertig-daegfchen Λ^aften noch vleefch nochte vifch étende; fy aenhooren met aendachtigheyd het Woord
Gods , want de menigte die ik van alle kanten op den Palmen Zondag aldaer zag tot het fermoon koraen ,
is onbefchryftelyk. Sy hebben ook hunne Arts-ßiifchoppen , Biflchoppen ende andere Prelaeten. De Νφα'
rianen hebben in de plaets van den Paus een Opper-hooiU , dat iy Jacdichas noemen , die onder heeft
een groot gedeelte van den Ooften; en de Opper-hoofden der ^nmnianm en Georgianen , worden genoemt
■ CathoUeks deze hebben onder hun hunne Arts-Biflchoppen, Biflchoppen en andere Overften , die het volk
opwakkeren en ftichten niet alleen door woorden, maer ook door hunne werken; ende alhoewel fy aen-
zienelyke fterkten bewoonen ende oi?ervloed hebben van rykdom , -zoo gaen fy nochtans maer zeer een»
voudiglyk gekleed, en draegen zeer wyde mouwen : hun uytwendig kleedfel is van rams-vellen , zeer zwaer,
ende rood van couleur, ende daer onder een grys afgefleten hemde; hun boven-kleedfel is eenen zwarten
fcherp en rOuwen fchapulier : ik hebbe ook een-mael op den feeft-^dag van onze Lieve-Vrouwe-ßoodfchap
in hunne kerke geweeft, alwaer ik bemerkt hebbe, dat fy hunne Mifle célebreren ontrent met de zelve
ceremonien , plegtigheden ende gebeden , als de Roomfch Catholieke; uytgenomen dat ly hunne Tael en
geenfints de Latynfche gcbruyken : hier ftaec te bemerken, dat den CathoUeken ende alle de andere Prelae-
ten Moniken zyn; aengezien 'er geene andere dan Moniken, tot deze geeftelyke bedieningen worden aen-
genomen ; zoo'dat de wereldlyke Priefters bynae geen het minfte vermogen hebben, ende tot anders niet
worden aengenomen dan tot het Mis lezen : Sy geven alle neren om dat fy geene klokken en hebben,
een téeken met eene houte kleppe , ende dan ftaen fy by nachte op tot de morgend-gebeden, eikanderen
wekkende om zig gezaèmentlyk tot het gebed te vervoegen; naer dat fy dit geëyndigt hebben, begeven
fy zig niet meer'ter rufte; maer iy blyven in de kerken, leerende en onderwyzende het volk tot onder
den morgend-ftond : alle hunne Priefters fyn gehouwelykt, nochte daer worden geen tot het Priefterlyk
ampt aengenomen ten zy dat ly eene wettige vrouwe getrouwt hebben : fy lezen alleenelyk Miflè op de
Zaterdagen en de Zondagen, voor het overig van de weke houden fy zig te vreden met hunne Vrouwen:
wanneer eenen Priefter fyne Vrouwe komt te fterven , zoo moet den zeiven zig onthouden zonder een tweede
te mogen trouwen , ende in geval hy in onkuy^heyd oft overfpei word bevonden zoo verlieft hy fyn OtBcie,
weerdigheyd en kerke, zonder hope van noch oyt in bedieninge te komen .-by geval de Vrouwe desPrief.
ter word in overfpei bevonden, zoo zal den zeiven zig van deze onthouden, ofte hy zal berooft worden
van alle fyne kerkelyke bedieningen; boven-diën zal men de overfpelige Vrouwe den neus affnyden, ende
den Man met den welken fy zal hebben te doen gehad, zal gecaftreért worden , het zy dat hy eene wet-
ti^ge Vrouwe heeft oft niet; het welke ik aldaer hebbe eygen-oogig zien gebeuren : alfwanneer nu eenen
eer Prlefteren komt te fterven, zoo zal des zelfs Vrouwe niet meer ertrouwen, ende in geval fy een ander
houwelyk heeft durven aengaen , zoo zal fy, dit kenbaer zynde, worden verbrand; doch als fy voor hoer
wilt loopen , dit zal fy ongeftraft doen; het welk aldaer onder diergelyke foort het groótfte gebruyk is ;
ende dit fchynt my welde gewigtigfte reden te zyn, dat die land-ftreke zoodaniglyk vervult is van de hoe-
reryen; want dufJanige Vrouwen zig niet willende onthouden, begeven zig tot diergelyk leven. De Die-
ven , als fy geen zwaer en fchaedelyke dieften hebben bedreven, als ook andere kwaedwilligers die de dood
Jioch niet hebben verdient, worden gecaftreért; op dat dufdanige geene kinderen voortsbrengen van dier-
gelyken aerd ende boofaerdig leven; waer van fy voor reden geven : dat men uyt een kwaed ey zelden
ziet goede kiekens uyibroeyen; ende als ik by den Koning van Armenien was, wierd my verhaelt, dat de
Koninginne in haeren dienftmeer danlèftig gefnedenen had. Den Koning, met.fynePrincen en alle fynen Adel,
is zeer toegenegen om het Woord Gods te hooren, aen wie het zelve dagelykx ten dry neren van de Mo-
niken word zedelyk uytgeleyd : deze noemen fy ^etrapethe. Sy gebruyken hier in zeer dikwils de uytlegr
gingen van den l-I. Joannes Chryfoftomus, Gregorius Nazianzenus, ende Cyrillus; welkers naem fy met een
Κ Kyrillus -jytfpreken; fy zyn zeer godvruchtig en zediglyk in hunne kerken; zoodaniglyk dat fy tot den
fpiegel van andere Retigien komen te dienen , ende zelden vind men 'er onder hun die men kan befchul-
digen van ongeregeltheden ofte geene genoegzaeme onderwyzinge : alfwanneer den Biflchop de Miffe cé-
lebreert, zoo heeft hy fyne omftaende bedienaers : eenen Diaken, eenen Subdiaken, en eenen Acojyth; die
met eenen aldergrootften luyfter, met fyne bedienaers, de gewooaelyke plechtigheden hun'er iagriiicie
yoltrekt.

rAN HET Η Ε TL IG L J Ν
Η Ε Τ X III. Η Ο Ο F D - S Τ υ Κ.

Befc/iryvinge van -Egypten.

Λ Ls ganfch.^rmenien badde doovreyft, hebbe ik mynen weg voordgezet nae Cappadockn, van waer

ik ben overgezet op Cyprus : hier ben ik tefcbepegegaen en aengeland t^Tyras, ende wederom van Tyms
ben ik langs den oever van PahjUnen afgegaen tot aen den mond van de riviere den Nüus: daer bezigtigde
ik Phanmn , eene zeer aenzienelyke ende fterke bebo]werkte ftad,doch onbewoont;aengezien de inwoon-
ders deze hebben moeten veriaeten door de menigte van ferpenten, die zig daer rond-om bevinden , die
vele van hun hebben orogebrogt en de andere door vreeze vluchtig maekten. Van deze verlaetene plaetie
rekent men twintig mylen tot Taphkn^ dat ook Taphnes genaemt is; hier word van gemeld in den 78 Pfalm
j. 43.. Sy is gelegen in het land van Gejfen, waer Wn zeer dikmaels gemeld word in het Boek Gemßs, be-
zonderlyk cap. 45, 46, en 47. Dit was eertyds een lu}fierl}ke ftad , doch nu aenfchou-ft't men'er
Biet, dan de overblyfsels van haere verwoeftinge. Vyfthien mylen van Taphnes is Memphis gelegen, dat
men nu Damiaten meynt te zyn ; deze Had laet niet over dan eenige wynige teekenen van haere vorige
gelegentheyd; iy was afgelegen twee mylen van de Zee ; men vind daer ontrent een groot Magazyn daer
de Icheperi aenleggen, en hunne goederen in ontlolTen : de land-ftreke is even als die van Taphnes over-
vloedig in tarwe, vruchten ende bynae alle goederen, die dienen tot onderhoud en nooddruft van den
menfch TJyt den A^i/us fpruyt eene riviere die haeren loop neemt langs Taphnes, tnde. voorder langs Phar-
men ;en dit is de eerfte haeve'naeftde zeyde van het H. Land : een tweede haeve fpruyt uyt een rivier van den
Nilus\ aenzienelyker als de voorgaendedie zig dry mylen van Damiaten in de Zee ontlaft: de derde haeve
is in Akxandrim, alwaer den Nilas zig yoor het grootfte gedeelte met de Zee vermengelt; deze is afgele-
gen van Pharmen, alwaer den eerften arm van den Nilus zig in de Zee verfpreyd, hondert-en-twintig my-
len ·, ende dit is de lengde van /Egypten ten zee-kant. Van .Alexandrien nu, tot JBabylonien, rekent men ook
hondert-en-twintig mylen, opgaende tegen den ftroom van den NUus; maer als men van Pharmm langs
Taphnes en Damiaun gaet, zoo zal het enkelyk eene ryze zyn van hondert mylen tot de ftad Babylonien,
ofte Cayren, ende Jangs hier vaert men, even als langs den Nilus, tegen den ftroom op. Als men nu yan
Babylonieu reyft nae Sycmm, de welL ten Zuyden het laefte gedeelte van Aegypten is ; zoo word
deze reyze gerekent op,twee-iiondert-en-veertig mylen ; aldaer begint Äthiopien , άζΐ men heden Nabien
noemt: men zegt dat aldaer den H. Evangelift Matthäus het Evangelie gepredikt heeft. Als ik van Da-
iniizren opwaerts ging langs de riviere den NUas, zoo ben ik tot yibJelen aengekomen, ende van daer ver-
trekkende, kwam ik töt Maufoten aen; alwaer .den Nilus zig in twee armen fpreyd, welkers klynften arm
fynen loop neemt nae de zee-engte over Pharmen^ van wae^hy zig voorder in de volle Zee ontlail. Men
vind wederom eene andere verdeylinge van den.iVi/ux over het Land-huys Λτπ/παί/ι, welkers arm over het
Land-huys Phatures genaemt, zig met de Zee vermengt; doch dezen en is niet bevaerbaer als de andere
voorzeyde armen. Als men van Semmath opwaerts gaet, voor dat men komt tot Phyton en Kamajfen ,
zoo verfpreyd zig uyt den Nilus wederom eenen arm, den wdken de Zee in-loopt, over een Land-huys
dat den naem voert van Stermon : van deze verdeylinge van den Nilus rekent men vyf mylen tot aen de
Land-huvzen Phyton en Ramujfen, de welke aetegen zyn over d'ahder zyde van den Nilus. Twmtig my-
len van deze Land-huyzen is afgelegen de zoobenoemde plaets Delta , alwaer den m twee verlpry-

dende, bynae ganfch ^Jgypren een eylandmaekt, in de i^edaente van een dryhoekige land-ftreck: den groot-
ften vloed van deze riviere ftrekt zig uyt nae .^lUxanAn , en den minderen nae Damatm. Dry mylen
voorder als Deha komt men tot Hdeopolis, alwaer den NJus zig wederom in twee verdeelt; welkers arm
fynen Joop neemt nae de ftad Pelujien,eiy van daer voordsvloeyende Jangs de woeftyne nae het H. Land,
valt hy aen de ftad raris in de Zee ; ende van hier rekent men ontrent twee dag-ryzen tot Ragaza oite Gafara
en Berjabeé : dezen arni word eygetlyk den waterloop van jegyptcn genoemt, aen den ^vxlken afscheyd
het deel, dat door lotinge het gefiacht van Judas had in bezit gekregen in het Land van Beiotten; doch
men kan hier lan^s met geen fchepen doorvaeren. Hdiopden is een ryk en welderige viekke zonder vei-
tingen, bolwerken of ftèrkten, even als alle de andere plaetfen van Aegypten men vind daer met

eene piaets in haere vel-^ingea, als Akmndrlm en BabylonHn. Van lidiopoka tot Babylonica rekent men ze

xxiv NJÜWKEURIGE BBSCHRmNGB r^N'T Η. LAND.

ven mylen; deze is eene aldergrootfte en woefte ftad, gelegen op den oever van den Nyl , door welkers
midden een riviere loopt die uyt den -Nyl haeren oorfprong neemt, ende zig wederom op een ander plaets
in den zeiven ontlaft- Twee mylen van Bahyhnim aenfchouwt men die dryhockigz pyramiden, é\e om hunne
groote konft ende wonder, geacht zyn als een der zeven wonderen van de wereld : van deze rekent men
twee mylen tot Theben; hier is ook aengrenzende de woeilyne van Theben r waer eertyds een groot getal
van Moniken hunne woonplaets hebben gehad. Hier ftaet te bemerken, dat van Babylonien tot Syenen ,
van-een-gelegen twee-hondert-en-dertig mylen, den Nyl niet eenen arm, beke ofte riviere van zig geeft ;
maer altyd zonder aenpaelende wateren fynen eygen vloed heeft. Het Land van Egypten is bynae ontoe-
gankelyk; want ter Weft-zyde word het beipoelt door de groote Zee, tegen udfriken is de woeftyne van
LybUn en Phiknoren, ten Zuyden is de woeftyne van Theben, zig uytftrekkende tot aen de roode Zee ;
om door deze woeftyne te trekken, heeft men dry dagen nóodig, eer men komt aen eene plaetfe Bevonicc
gezeyd; ende dit is eene haeve van Egypten j gelegen aen de roode Zee, daer men langs nae Indien vaert.
Langs den Noord-ooften en den Noorden nu, heeft ^Egypten een zeer groote woeftyne die zig uytftrekt
tot aen het H. Land, in de welke de kinderen van Ifraël uyt AUgyptcn vertrokken zynde, veertig jaeren
hebben verbleven. Jof f. 6 ,in dit landfchap heeft eertyds de Chriftene Religie uytnemende gebloeyt, heb'
bende vele duyzenden van Moniken , menigvuldige Abdyen ende Kerken; want de Saracenen hebben my
verhaeltjdat in Babylonientn Cayren alleen (dit hebben twee fteden geweefk die nu in-een getrokken zyn)
meer dan veertig Kerken bevonden worden, het heeft bynae ontellyke vlekken , ende zoo menigte van volk,
dat het onnoembaer fchynt, die alle ftaen onder de heerfchappye der Saracenen. Tuffchen Heliopolen en Βa-
bytonten wovd aengewezen de plaets, alwaer de H. Maeghet met het Kindeken Jefus ende haeren Bruyde-
gom Jofeph verbleven heeft, als fy van Judeën vluchtig was voor het aenfchyn van Herodes. Matth, c. 2 ,
f : 14 en 15, daer is ook gelegen den Balfem-hof, die befproeyt word van een klyne fontyne, doch die
zeer fterk haer water geeft, in de welke men zegt dat de H. Maeghet Maria het Kindeken Jefus ge waf-
fchen heeft, waerom deze fontyne niet alleen van de Chriftenen , maer ook van de Saracenen word in
•weerde gehouden. De manier om dezen balfem te verzaemen, hebben my de Saracenen aengetoont : ly
trokken een blad van den ftam, ende dit tegen de ftraelen der zon aen-ftukken brekende, ontfangen ly daer
nyt een zeer heldere druppel, zynde van den alderaengenaemften reuk; die fy dan in fleskens vergaedert
hebbende,naeralle kanten verzenden, alhoewel den zeiven zelden onvervalfcht in deze Landen word ge-
"brogt: ook zeggen fy; waer 't dat men dit tegen de zonne niet brak , dat men'er geenen balfem zoude uyt-
haelen : voords hebben de Saracenen eene tweede fontyne gegraeven, om dat de eerfte den hof niet ge-
noegzaem kond® bevochten, waer uyt vier oflen het water aenbrengen tot bevochÜDge van den gemelden hof

Ε Y Ν D Ε.

IKLEt··

INLYDINGE TOT DE GESCHIEDENISSEN

BES NIKUW TESTAMENT.

D Ε Hiitorie van het H. Evangelie ftelt ons voor de gzbortt, het leven» de daden» herinnen »dc mirakelen ^
het lyden, de dood y de verryffenis r éQ liemelvaert van den eenigen Sone Godts menich geworden ^
Jesus Christus onfen Heere en Zaligmaeker; en fy zal oas te feemen door de gratie van den H. Geeft ver-
toonen , wat bemerkingen, befluytingen , voornemens, oeöèningen wy uyt fyn Goddelyk leven moeten trek-
ken, om den Zaligmaeker uyt dit droef ballingfchap tot de gloxie,.de welke hy nu'by fynen Hemelfcheiï
Vader hier boven is bezittende^ te können volgen.

' DES NIEUW TESTJMENT.

van Godt, en volgens fyne tydelyke den Sone van David, zien gebóren worden in d'u3'tern:e nêiïeilieyd,
verftooten van een-iegelyk , arm, behoeftig, ellendig, voor fyne gêborte-plaets hebbende eenen verwor-
pen rtal.

rjaerig oft verborgen kven^ zal ook zeer veele onderwyzingen geven aen de gene die het zelve
ι des geloofs in den geeft van aenbiddinge, dikwlls en aendagtiglyk zullen overpeyzen.

» XNLTB IT^QM. TOT DM GESCniB DENISSEN

" Î¹

die hy lïvm· geeft, zyn vertocminggn va-n onze geeftelyke gezonddieyd, en van de middelen met de welke
wy de zelfde'm't vervolg moeteti onderftetxnen, verfterken, en tot het eynde toe behouden·.

Godt iBd). I.) heeft voor dezen dikwils era op verfcheyde manieren gelproken aen onze Voor-Oüdèrs
dbor deProphetenr Hoe? Door inwendige verbeéldingen, duyfere droomea oft vremde-teekenen) raaer nu

5

INLrD TNQE TOT DE GESCHIEDENISSEN

lenzer vinden, kinnls in twyffelingen, herßdUng in afdwalingen ,y?eriie in zwakheden, betrouwen in klyn-
moedigbeden, o/ïi/eryZeunt7ig· in bekoringen , verqulkking 'in äioefl'ieyd, gsrujlheyd in vreeze, omierrichtln^e
«in. voorfpoed, en kragt in tegenfpoed; troofl in lyden en druk, en ηaermaels eeuwig verblyden.

Om dan op het aldernouwkeiirigile te verhaelen alle de Gefchiedeniflen der Nieuwe Wet ofie Teftaments
zoo zullen wy hier in voort gaen op de volgende wyze reerft zullen wy aenhaelen alle de gefchiedeniflen

ïS

VERHANDELINGE DER GESCHIEDENISSEN

DES Ν I Ε U If^ TESTAMENT

*

Volgens de Befchryvinge van den H, Evangelift Matthaeus.

UrT HET L, IL, JIL EN ir, HOOFD-STUK.

Atthjeus beginnende fyn Evangelie van den Stam-toom van den Zaliginaeker, verdeylt dea
zelven in dry tyd-ftippen, ieder tyd ftip bevattende veerthien Geflachten ; de eerfte neerat hae-
ren ooriprong yan Abraham tot David, de tweede van David tot aen de Babylonifche over-
voeringe, en de derde, van deze tot aen de Komfte van Chriftus, als volgt : (rfe eerfle tyd-
ßip ) Abraham woa Ifaac, Ifaac wen Jacob. Jacob won Judas en fyne Broeders. Judas won Phares en
Zara by Tharaar. Phares won Efron. Efron won Aram, Aram won Aminadab. Aminadab wm Naaf·
fon. Naaflbn won Salmon. Salmon won Booz by Rahab. Booz won Obed by Ruth. Obed won Jei^
fe. Jefle won David den Koning. (Je tweéde tyd-ftlp^ Den Koning David won Salomon by die Urias
hujs-vrouw geweeil was. Salomon won Roboam. Roboam won Abias. Abias won Aia. Afa won Jo-

rBRHANOELJNGE Γ AN DE GESCHIEDENISSEN

faphat. Jofaphat won Joram. Joram won Ozias. Ozias won Joatham. Joatham won Acbaz. AchäÄ
won Ezechias. Ezechias won Manafles. ManaiTes won Amon. Amon won Jofias. Jofias won Jecho-
nias en lyne Broeders, in de overvoeringe na Babylonien. Qde derde tydftip') En naer de Babylonifche
overvoeringe Jechonias won Salathiel. Salathiel won Zorobabel. Zorobabel won Abiud, Abiud won
Eliacim. Eliacim won Azor. Azor won Sadoc. Sadoc won Achim. Achim won Eliud. Eliud won
Eleazar. Eleazar won Mathan. Mathan won Jacob- Jacob won Jofeph, den Voefter-\^ader van den
Zaligmaeker, ende den Man van Maria, uyt de welke den lang gewenichten Meffias is geboren ; want
ais Maria was ten houwelyk gegeven aen Joieph wierd fy bevrucht bevonden voor dat iy te faemen kwa-
men, hebbende omfangen van den H. Geert; waerom Jofeph haer geen openbaere fchande willende aen-
doen, alzoo.hy eenen rechtveerdigen Man was, haer meynde in het houwelyk te veriaeten; maer eenen
Engel verfcheen hem in den flaep , zeggende : dat hy niet moefte bevreeft wezen iyne Vrouwe by zig
te houden , om diefwille dat, 't gene in haer geboren was voortkwam van den H. Geeft, daerom zult gy dién
Zone Jefus noemen, zeyde hy, Avant hy komt fyn volk verloflèn van hunne zonden : dus wierd vol-
voert dat Ifaias zegt Cap. 7. f. 14. Ziet eem Maegd ΐζαΙ bcvrucht worden en fy zal eemn Zone baeren ea,
intn lal fymn naem Emmanuel noemen , dat h te zeggen Godt met ons. Jofèph dan uyt den flaep opftaende,
mm fyne Huys-vrouwe tot zig, ende den tyd voltrokken zynde, baerde fy (zonder pyn ofte fmerte)
den Zaiigmaelcer Jefus Chriftus te Bethlehem-Juda; als den Koning Herodes heerfchende was : Jefus nu
geboren zynde, kwamen'«r eenige Wyfe nyt den Ooften (van d'aenzienelykfte Mannen van hun Land)
te Jerufalem vraegen : AVaer is den geboren Koning der Joden? Want wy hebben fyne fterre in't Oof.
ten gezien en zyn gekomen om hem t' aenbidden. Den Koning Herodes · dit hoorende wierd geheel

DES NIEUTf^ TESTAMENT, ij

entfielt, en geheel Jerufalem met hem. Hy dede dan alle d'Opper-Priefters, (d'Opper-hoofden van de
34. ( I,Paral. 24.^.4.5.) Priefterlyke Familien) en de Schrifc-geleerde des volks (welkers ampt het was
de Schriftnere aen het volk uyt te leggen ) by-een vergaderen, en vraegde van hun : waec den Christus
zoude geboren worden, dat is den Messias van Godt door de Propheten belooft. Sy gaven hem tot ant-
woord : Te Bethlehem-Juda. Wanf zoo ftaet'er gefchreven by den Propheet : (Mich..5. f. 2.) En gy,d
Bethlehem Land van Juda, en zyt geenfints de minfte Stad onder de "Vorftendommen van Juda : want uyt
11 zal voortkomen den Vorft, die myn volk van Ifraël beftieren zal. Dan riep Herodes de Wyie by zig
in't heymelyk, en vernam van him neirftelyk naer den tyd, op welken hun de Iterre verfchenen was.
En hun naer Betleheni zendende, zeyde hy : Gaet en ondervraegt neirftelyk naer het Kind ; en als gy 't
zult gevonden hebben, komt, zegt het my; op dat ik het ook gaen aenbidden. Sy, den Koning gehoort
hebbende , gingen henen. Doch ziet, de fterre, die fy in't Ooften gezien hadden, ging voor hun, tot
datze komende boven de plaets, daer het Kind was, bleef ftille ftaen. , Alsfe de fterre zagen, wierdenzc
verheugd met eene zeer groote blydfchap. Wanneerfe nu in het huys getreden waeren, vonden ly het
Kind met Maria fyne Moeder : en nedervallende, hebben fy het aenbeden. Hunne fchatten ook open
gedaen hebbende, offerden fy hem tot gefchenken, Goud, Wierook en Myrrhe. Maer in den flaep van
Gods wege vermaent zynde', datfe naer Herodes niet zouden wederkeeren, zynfe door eenen anderen
weg henen gereyft naer hun Land.

Godt kennende het boos voornemen van den Koning Herodes, die op het leven uyt was van den nieuw
pboren Messias, zond eenen Engel tot Jofeph in den ilaep, die tot hem zeyde: Staet op, neemt het
Kind met fyne Moeder, en vlucht naer Egypten, en blyft daer tot dat ik 'tu zeggen zal : want Hero-

wilde, dat men hem zou noemen Joannes, gelyk tien En-
gel bevolen had aen lynen vader Zacharias-

f^. iVie dir twee partyen behield de overhand ?

A. Zacharias zynde hier-over te raecie gegaen doortee-
Kens, mits hy doof was, zoo fchreef hy op een fchrj^f-
tatelken:is fynai naem i en aldus behaelde Elifa-
beth de overhand.

. Wat gebeurde hier naer aen Zacharias 7

Α. De tonge van Zacharias gebonden Hoor fyne onge-
loovigheyd , wierd nu ontbonden door fyn geloof en ge-
hoorzaemheyd; en aenftonds propheteerde hy en verkon-
digde door dien vermaerden Lof-zang Benediäus, (den
tweeden van het Evangelie ) de nae-by-zynde komft van
tien Messias, en dat Joannes, fynen zoon, zoude zya
fynen Piopheét en Voorlooper.

Is deie Geborte van Joarines vermaert geweefi in de Keri ?

A. Jae, want van de eerfie eeuwen dede men dry ver-
fcheyde Miffen op den dag der geborte vim den H. Joan-
nes, daer onder begrypende die van de Vigilie, die maer
wierd gelezen tegen den avond ter oorzaeke van den vaf-
tendag. De rede waerom in de H. Kerk met zoo groote
vreugd nu noch gevierd word de Geborte van den H.
Joannes, is deze; om dat diën Voorlooper das Heere,
geheyligt van in het lichaem fyns moeders, is in 't licht
gekomen als eenen dagen-raet, voorgaende den opgank
der waerachtige Zonne dit is Chriitus.

f^. 'JVaer wierd den Η Joannes opgevoed?

Λ. Gemerkt de Schriftuer daer van zwygt, zoo is het
moeylyk wegens fyne opvoeding iet vaii - te - ftellen. Den
H. Lucas naer belchreven te hebben fyne geborte , zegt
alleenelyk : Ende het kind wies, verfierkt in den geejl:

en het was in de J-Foeßyne tot op den dag van fyne vertooning in
Jfraël. Uyt de eerfte woorden befluyteu veele Schryyers,
dat het kind noyt het gebruyk fyns veriland en vryen wil
▼erloren heeft, maer daer in opgewafien is in meerder ken-
niife Góds, en in deugdelyke werken met grooter verdien-
den. Aen andere fchynt eenvoudiger te zyn dezen zin; Het
'Mud wies in otiderdorai fyn lichaem wierd grooter en fter-
//. Z?ee/.

rERn^I^ DELINOE VAN DB GESCHIEDENISSEN

d?s zal't Kin4 zoeken, om het te doodeu. Jofeph opgeftaen zyrsde, nam het Kind en fyne PyToeder i-a
den» nacht., en vertrok nae Egypten. Hy bleef daer tot de dood van Herodes : op dat volbragt zoudc
worden het .gene van den Heere door den Propheet voorzeyd was : Uyt Egypten heb ik mynen Zone
geroepen, (bfeas II.: t- i.) Herodes ondertuiÏchen bemerkende, dat hy van de Wyfe bedrogen was ,
wier.4 zeer» vergrämt, en hy zond om-hals brengen alle de kinderen, die in Bethlehem, en in des felis
paeien, in't ronde waeren, van twee jaeren oud en daer onder volgens den tyd, dien hy van de Wyie
tioor een nouwkeurig onderzoek vernomen had. Dan wi»rd 'er volbragt, het gene aldus door den Pro-
pheet Jeremias voorzeyd was : (Jerem. 31·^· ^5·) Een geroep is'er in Rama gehoort, menigvuldig gSr
kerm en gehuyl; Rachel beweenende haere kinderen , en geenen troofl: willende ontfangen , om dat
Jy'er niet meer .waeren. Dat is, gelyk voor dezen Rachel de Moeder van Benjamins ftam , en by
Bethlehem begraeven, dopr den Propheet Jeremias té voorfchyn gebragt wierd, als beweenende haere
nakomelingen, die naer Babylonien gevangelyk overgevoert waeren, aldus word fy nu wederom te voor-
fchyn gebragt, als kermende over haere kinderen, die doof Herodes vermoord wierden. Als Herodes nu
geftorven was, verfcheen den Engel aen Jofeph in den flaep binrten Egypten, en zeyde tot hem : Staet op,
neemt het Kind met fyne Moeder, en gaet henen naer het Land van Ifraël. Want die op het Kinds le-
ven uyt waeren, zyn geßorven. Jofeph opgeftaen zynde, nam het Kind en fyne Moeder, en kΛvam in't
Land van Ifraël. Maer verftaende, dat Archelaus regeerde over Judeën in de plaets van Herodes fynen
Vader, vreefde hy derwaarts te gaen ; en van Gods wege vermaent zynde in den flaep, vertrok hy naer't
Land van Galileën. Hy ging daer woonen in de Stad Nazareth ; op dat vólbitgt zoude worden het
gene door de Propheten voorzeyd was : Hy zal Na^areër genoemt worden.