HISTORISCHE STUDI�N.

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

HISTORISCHE STUDI�N

IN LEVEK HOOGLEERAAR TE AMSTERDAM.

TWEEDE, GOEDK00PE DRUK

PaTKIOTSCHE HlADEX. � FltKL\'LE VAN DOKTH. � UlT
FaMILIEPAI\'IKKEX. ---- DK COUKEKI\'OXDENTIE VAN KONING

Lodewijk.�Amstekdamsche Couranten in 1809. � Een
Steenwoui\' in Mp, |sio |)r Qw ........ "li" 1813.

OTHEEK
RIJKSUNIVERSITEIT]
RECHT

H. D. TJEENK WILLINK.

I
PATRIOTSCHE BLADEN.

JOKissiN. Studi�n IV

J. Hiii-tu,^, be L\'alriolliM en Omnje van 1717�1787.

De woorden, die boven deze regelen staan, drukken
den hooi\'dindruk uit, dien de lectuur van het werk van
den predikant J. Hartog maakt. Ken geregelde geschiedenis
der gebeurtenissen in de veertig jaar, die 1717 van 1787
scheidden, bevat het niet. De schrijver wilde ze niet
geven. "Ik heb een poging gewaagd om de geschiedenis
der patriotisohe beweging toe te lichten, uit de pamfletten
dier dagen." Met deze verklaring vangt de voorrede aan ,
en dit doel heeft de heer Hartog blijkbaar nooit uit het
oog verloren. Van de eerste tot de laatste bladzijde lichten
de pamfletten, naar des schrijvers meening, de gebeurte-
nissen toe.

Over de meerdere of mindere wenschelijkheid en nood-
zakelijkheid van een dergelijkeu arbeid kan verschil van
gevoelen bestaan. Voor mij, die den tijd niet gekomen
acht om de geschiedenis dier dagen te schrijven, bestaat
geen bezwaar om bij deze opvatting van de taak des heeren
Hartog mij neer te leggen. Te miuder omdat ik volgaarne
erken, dat pamttetteuliteratuur tot veel belangrijke resul-
taten kan leiden. Doch wil ik mij nederleggen bij de op-

�ATltlOTsrH i: Itl.AUKN.

vatting der tiiiik. minder bevrediging schenkt de wijze van
uitvoering.

l)e waardeering der historische pamfletten is een vracht
der laatste dertig jaren. Vroeger hechtte men er niet aan.
Yeel is daardoor verloren gegaan, of, zoo al niet verloren,
zoo verborgen , dat men dikwerf tevergeefs zoekt naar
brochures, die om het onderwerp of den schrijver belang
hebhen. Wie met historische studi�n vertrouwd is, weet dat.

Ofschoon er van vrijheid van drukpers in dien zin,
waarin wij het woord verstaan , tijdens de Republiek eigen-
lijk niet kan gesproken worden, is er te allen tijde veel
geschreven. Voor- en tegenstanders der strijdende partijen
deden een beroep op het publiek, zochten de openbare
meening voor zich te winnen en tegen hunne vijanden in
te nemen. De pamfletten-literatuur van den patriottentijd
is onmatig groot. Niet op honderden, maar op duizenden,
ja op twintigduizend zelfs wordt zij soms berekend. Dat
er veel kaf onder het koren is, spreekt vanzelf, maar even
ontwijfelbaar is het, dat er veel onder gevonden wordt.
wat voor de historie waarde heeft.

Kveuals in de dagen van Oldenbarneveld, hebben ook
in de tweede helft der 18^d" eeuw de verschillende leiders,
en ook leden der partijen, zich van de pers bediend, om
de publieke opinie in een bepaalde richting, door hen de
juiste geoordeeld, te leiden.

Ken nauwkeurig onderzoek dier kleine geschriften is
dus uit den aard der zaak zeer geschikt om over de in-
zichten, zoowel van personen als van partijen, licht te
verspreiden.

Tot dusver is het onderzoek der pamfletten niet zeer
vruchtbaar geweest, wat het eerste punt betrof. De anony-

PATBIOTSCHE BLADEN.

miteit, die veleu der schrijvers in acht namen, is er de
oorzaak van. Toch helooft het onderzoek in deze richting,
naar ik geloof, rijke vrachten. Wie de moeite wilde
nemen voor een bepaalde periode de pamfletten te bestu-
deeren met het oog op de personen, die. een rol in die
dagen speelden en op de bekende schrijvers dier dagen, zou,
geloof ik, menige ontdekking doen, die op de politieke
rol, door velen vervuld, een nieuw licht zou werpen.
Laat ik een enkel voorbeeld geven. In de laatste jaren
is de persoon van Botje Wolff liet voorwerp van velerlei
onderzoekingen geweest. Allerlei onbekende bijzonderheden
zijn omtrent haar aan "t licht gebracht. Ook zij heeft
zich bewogen in den politieleen maalstroom des tijds. Men
kent enkele politieke geschriften van hare hand, of liever,
men kent er de titels van. Onderzocht zijn zij niet.
Over hare relati�n tot verschillende personen, haar meenin-
gen en inzichten zou ook uit deze geschriften zeker wel wat
te vinden zijn. Zij is slechts eene der leden der patriot-
sche partij, maar behoort niet tot de hoofden. Hebben
Pieter Paulus, Rendorp, enz. niet anoniem geschreven?
Het is niet te betwijfelen. Zijn deze geschriften niet te
ontdekken P Ik meen, dat, uitgaande van het bekende ,
het niet volstrekt onmogelijk zou zijn, stap voor stap aan
het groote gebied van het onbekende iets van zijne raad-
selen te ontnemen.

Doch al werd deze verwachting niet vervuld, dan uog
zou het onderzoek der pamfletten dit voordeel hebben, dat
het de verschillende schakeeringen, die in de rijen der par-
tijen zich voordeden, scherper in het licht doet treden.
Behalve tal van andere oorzaken heeft ook deze oorzaak
tot de mislukking der beweging bijgedragen: de verdeeld-
heid onder de partijen zelve. Het onderzoek der pamfletten

(i PATBIOTSCHK BLAOKN.

zou, moclit men hopen, liieromtreut veel opheldering geven.
Wat is als middel van verlamming krachtiger geweest: het
verschil van politiek inzicht of de persoonlijke grieven!\'
Beide hebben krachtig zich doen gelden. Voor de beoor-
deeling der partij is het geen onverschillige zaak te weten,
wanneer een der twee elementen het meest overheerschendc
is geweest. Zeker kan het onderzoek der pamnettenlitera-
tuur de vraag niet volledig beantwoorden, maar zij kan
onschatbare bouwstoffen opleveren.

Wie in een der beide opzichten van dezen arbeid des
heeren Hartog opheldering wacht, zal moeilijk een gevoel
van teleurstelling kunnen onderdrukken. De schrijver gaat
uit van de onderstelling, dat de feiten bekend zijn en deelt
nu uit de pamfletten, die hem ten dienste staan, het een
en ander mede . dat het oordeel der partijen omtrent deze
of gene gebeurtenis doet kennen. Voor hen, die geheel
onbekend zijn niet deze literatuur, is hier zeker veel nieuws
te vinden. Zij. die wel eens een kijkje hebben genomen
in de pamfletten van dien tijd, zullen hier of ginds een
enkel stuk vermeld vinden, dat hun nog niet in handen
kwam, maar over \'t geheel genomen kan men niet zeggen,
dat deze bloemlezing uit de literatuur van den patriotten-
tijd tot dieper inzicht leidt.

De indruk, dien deze verzameling maakt, is uit den
aard der zaak hoogst ongunstig. In dagen van politieken
strijd, als alle driften zijn ontwaakt, munt de literatuur
van den dag, evenmin als het dagelijksch discours, door
fijnheid van vormen en zachtheid van uitdrukking uit.
Als over honderd jaar iemand zich vermeien zal, een bloein-
lezing uit de literatuur der Aprilbeweging te geven, zal hij
evenzeer zich ergeren en anderen zich doen ergeren aan
woorden en voorstellingen, die in 19S2 onbeschaafd en

PATUIOTSCHE BLADKN. 7

wild in de ooien klinken. Wat zul het anders bewijzen,
dan dat een geslacht, door heftige driften in beweging ge-
bracht, uitdrukkingen kiest, in overeenstemming met de
opbruisende stemming van het «ogenblik !^J Ue literatuur
van den patriottentijd vertoont dat heftig karakter in veel
sterker mate, omdat de strijd een veel algeineener karakter
droeg, dan ooit met de Aprilbeweging het geval was.
Doch voor de juiste waardeering zou vergelijking niet
schaden. Munten de pamfletten van KUS en l(il9, munt
Vondel\'s bestrijding zijner tegenstanders zoozeer door fijne
beschaving boven de patriotische literatuur uit?

Het zou een groote onbillijkheid zijn , indien men op de
heftigheid, waarmede de opgewekte driften zich uiten, een
oordeel zou willen bouwen over de oorzaken der verbittc-
ring. De heer Hartog heeft er zich niet aan schuldig ge-
maakt. Een honderd bladzijden zijn gewijd aan die uit-
eenzetting van de euvelen van het ancien r�gime. De re-
genten der Republiek moeten menige veer laten. De tee-
kening is zoo ongunstig, dat men soms de neiging voelt
opkomen, om een oogenblik als "advocaat van den duivel",
zooals Bakhuizen van den Brink het indertijd noemde, op
te treden. Doch het is hier de plaats daarvoor niet.

Slechts een paar opmerkingen wil ik niet achterhouden.

In de algemeene karakteristiek der "bedenkelijke toe-
standen" , zooals het l"^e hoofdstuk heet, wordt tegen de
regentenaristocratie allerlei te zamen gebracht; ook velerlei
wat tot verschillende tijdperken behoort. Het geslacht der
IS⁴" eeuw wordt aansprakelijk gesteld voor toestanden, die
liet van de vaderen had ge�rfd

Het overwicht der Hervormde Kerk over de andere ge-
zindheden was geen uitvinding van de regenten na 1700,
maar het noodzakelijk, natuurlijk gevolg zoowel van de

8 PATltlOTSCHK BLADEN.

opkomst als van de geschiedenis der Republiek. liet Oal-
vinistisch geloof was de bezielende kracht geweest van
den opstand tegen Spanje. Haar groot* betcekenis in de
17^lte eeuw dankte de Republiek aan haar Protestantsch ka-
rakter, aan haar verzet tegen de dreigende macht van de
Katholieke Kerk, door de wapenen van Frankrijk gesteund.
Dat in het binnenland dat deel der Protestanten, \'twelk
tot de Hervormde Kerk behoorde, zijn heerschappij deed
gelden ook over de andere af\'deelingen van het Protestan-
tisme, kan moeilijk verwondering wekken. Het deed wat
elke meerderheid doet, die de waarheid meent te bezitten
en tevens de macht in handen heeft. Denkbeelden van
algemeens verdraagzaamheid werden binnen den kring van
het Protestantisme als indifferentisme beschouwd. Het Lu-
tberaiiisme haatte het Calvinisme en omgekeerd. Dit was
in Duitschland en in Engeland overal liet geval. Hoe
kan men nu de mannen der 18\'^Ie eeuw, opgegroeid in
zulke denkbeelden, tot verwijt rekenen, dat zij naar die
overtuiging handelden?

De schrijver behoort tot bet Doopsgezinde kerkgenoot-
schap. Het is te begrijpen, dat de ongunstige toestand
der dissenters in vorige eeuwen hier te lande hem leed doet.
Die toestand is in strijd met de denkbeelden omtrent reli-
gieuse vrijheid, die wij billijken. Maar noch het eerste,
noch het laatste mag verleiden tot een onbillijk oordeel,
waarbij met de overtuigingen van een vroeger geslacht
geen rekening wordt gehouden, en hun tot verwijt wordt
gerekend, dat zij niet handelden volgeus inzichten der
19^a" eeuw.

Hetzelfde geldt ten aanzien der Katholieken. /\'Zij werden
met wantrouwen aangezien en behandeld." Vrij natuurlijk,
want � de schrijver haalt zelf het woord aan � d\\Es-

PATHIOTSCHE BLADEN. 9

trades\' verklaring in lOfi.j, dat alle Katholieken hier te
lande Spaanschgezind waren, was de heersehende overtui-
ging. Spaanschgezind: dat is vijanden van den staat,
vrienden van de vreemde macht, die men in een worsteling
van tachtig jaar had afgeworpen. Was het zoo onnatuur-
lijk , dat men dezen Spaanschgezinden de handen bond,
hun niet de vrijheid schonk om naar willekeur te handelen?
Het is in de. laatste jaren, mode geworden, om de Katho-
lieken te beklagen over het harde lot, dat zij in de Repu-
bliek te verduren hebben gehad. Indien men de moeite
nam, de verschillende placaten tegen de Katholieken, in
verband met de aanleidingen tot de uitvaardiging na te
gaan, dan zou men zien, dat de handelsrepubliek nooit
tot deze maatregelen is overgegaan, dan wanneer zij oor-
deelde voor haar eigen behoud den ouden vijand te moeten
bestrijden. Dat schrijvers, wier bedoeling niet is om de
waarheid te dienen, maar om de publieke opinie dooi
beklag te winnen, het geslacht der 17^d" en der 18\'\'° eeuw
als een vervolgziek geslacht afschilderen, is te begrijpen.
Maar hoe zij, die den toestand der Protestanten in katho-
lieke landen gedurende die eeuwen kennen, die de her-
roeping van het Ediet van Nantes en den moord van
Galas enz., geen feiten achten, aan het opkomend geslacht
uit verdraagzaamheid te verzwijgen, het als een grief aan
de vaderen kunnen aanrekenen, dat zij den bestaanden staat
ook door hunne zooveel zachter maatregelen poogden te
handhaven, is moeilijk in te zien. Maar zeker kan men het
den mannen der 18^de eeuw niet euvel duiden, dat zij be-
palingen toepasten, met onze denkbeelden in strijd, docli
gevorderd door hunne overtuiging en door de wetten, die
zij van de vaderen hadden ontvangen.

«Twee�rlei weegsteen is den Heer een gruwel", zegt, in

1\'ATlt lOTSf\'HE Bt.AOK N.

navolging van »een Israclietisch staatsman\'", de lieer Hartog.
Indien het waarheid is. wat ik gaarne aanneem, dan be-

hoorde billijkerwijze iink in de beoordceling der kerkelijke
politiek een andere maatstaf aangelegd te zijn. Want wel
verre, dat de oude Republiek hier in dit opzicht aan recht-
matige verwijten blootstaat, mag zij zich beroemen in eeu-
wen van heersebende onverdraagzaamheid en vervolgzuoht
aan Europa een voorbeeld van zeldzame verdraagzaamheid
te hebben gegeven. En daaraan beeft zij te dankeu gehad,
dat zij in beide eeuwen het toevluchtsoord is geweest voor
allen, die ter wille van hunnen godsdienst elders verdrukt
of verdreven werden. Zij vonden hier, wat in hun eigen
land bun werd geweigerd, al ontvingen zij niet, wat de
opvatting van vrijheid van godsdienst in de negentiende
eeuw omvat.

Het democratisch beginsel is geheel iets anders dan bet
revolutionaire. De revolutie offert aan het zoogenaamd
algemeen belang de rechten op van het individu, van den
nlgemcencn mensch, en vindt dus in het socialisme hare
voltooiing. Maar de democratische beweging, hier te lande
tegen bet midden der vorige eeuw ontstaan, eischte juist
recht voor allen, en zocht, hare eigene geschondene rechten
en vrijheden handhavende, die van anderen binnen de
wettige perken te brengen of te houden. De revolutie
breekt bet bestaande af, of liever tracht het af te breken:
oproer en geweld hooren bij haar thuis. Maar de demo-
eraten , die begonnen op te komen voor de rechten der
burgerij, waren hieraan ten eenemale vreemd; trouwens,
zij wilden niet afbreken, maar handhaven wat het volk
als zijn wettig eigendom mocht beschouwen, en zij wilden
het handhaven langs den wettigen wi\'g.

De opvatting van het woord revolutie, die in deze zin-

1\'ATIilOTSCHi: BLAUKN 11

snede gepredikt wordt, is niet nieuw.. Het is de leer van
mr. Groen van Prinslerer, verkondigd in Ongeloof eu Revo-
Mie, en herhaaldelijk bestreden. Wie de strijdschriften voor
ruim twintig jaren tusschen Groen, Kruin, Reeseina en
anderen gewisseld, zich herinnert, weet hoe de/e theorie,
uit de eenzijdige beschouwing van een enkel feit, de
Pransche revolutie, geboren, door de historie niet gestaafd
wordt. Alle partijen: democratische, monarchale, aristocra-
tische, hebben revoluti�n in liet leven geroepen, d. i. den
bestaanden staat van zaken omvergeworpen of pogen omver
te werpen, indien zij het voor hun belang wenschelijk
achtten.

Niet alleen in en na 1789, maar in tallooze andere
tijdperken, zijn de rechten van het individu aan het zoo-
genaamd algemeen belang opgeofferd. Kigenlijk geschiedt
dit in elke staatsorde dagelijks. Ieder onzer geeft telken
dage van zijn individueele vrijheid iets prijs ter wille van
het algemeen belang, de rust, de orde van de maat-
schappij , enz.

De tegenstelling, door den heer llartog tusschen liet
democratisch en het revolutionair beginsel gemaakt, is een
loot, ge�nt op denzelfden stam. Met groote belangstelling
dus slaan wij den arbeid op, dit; op historisch gebied de
rechtvaardiging der theorie zal leveren. Hier, in de ge-
schiedeuis van »de patriotten en Oranje, van 1747 en 1787"
zullen wij nu het onderscheid der twee beginselen scherp
zien uitkomen. Zoo verwachten wij.

Het geschrift van den heer Hartog telt 2-15 bladzijden
en de aangehaalde woorden komen op de (!9*^le voor. Er is
dus ruimte opengebleven voor de gehoopte uiteenzetting.
Er wordt van alles in deze bladen gevonden: wat men
verwacht en niet verwacht. Maar het historisch bewijs

12 PATRIOTSCHE BLAUF.N\'.

voor de stelling, waarvan de. schrijver uitgaat, wordt niet
aangetroi�en.

Het komt mij voor, dat er goede redenen voor zijn.
Dat de democratische beweging, die in liet midden der
lS^Je eeuw hier te lande ontstond, «recht voor allen" eischte,
slechts \'/haar eigen geschonden rechten en vrijheden zoekt
te handhaven en die van anderen binnen de wettige perken
te brengen of te houden," zijn woorden, die goed klinken,
maar geen anderen lof verdienen.

"Recht voor allen". Wie zijn die patriotten, die dit
vragen?

Kr zijn twee stroomen in de patriotschc beweging: de
aristocratische en de democratische. Zij gaan een tijdlang
te za�nen, zoolang het den strijd tegen den stadhouder
geldt. Maar als de buit behaald schijnt en het op de
verdeeling aankomt, breekt de strijd tussehen hen uit.
Hun inzichten en bedoelingen Ioopeu van den aanvang af
verre uiteen. Aan «recht voor allen" deukt niemand.
Het modewoord van dezen tijd is zelden een politiek pro-
gram dan van hen, die de leus behoeven, om de ware
bedoeling te bedekken. Heeft de studie der pamfletten
den schrijver van «Nederland en Oranje" geleerd dat «recht
voor allen" werkelijk liet \'doel der regenten en der demo-
craten was? Hoe jammer, dat de excerpten uit de pam-
lletten, die hier worden medegedeeld, het resultaat van
het historisch onderzoek niet in het licht stellen.

«De democratische beweging zocht slechts haar eigeu
geschonden rechten en vrijheden te handhaven en die van
anderen binnen de wettige perken te brengen of te houden."
Zoo luidt de tweede stelling, niet minder verrassend dan
de eerste.

Wat verstaat de schrijver onder wettige perken ? Ge-

PATUIOTHCHE BLADEN.

woonlijk denkt men daarbij aan wettig vastgestelde. Welnu,
de democratische, of liever patriotsche beweging heeft van
haar eerste optreden af zich tegen de wettig bestaande
orde van zaken verzet. Zij is revolutionair geweest, in
den antirevolutionairen zin des woords, dat zij den histo-
risch geworden toestand niet eerbiedigde; revolutionair, in
den natuurlijken zin des woords, dat zij geweld heeft ge-
bezigd oin dien wettig bestaanden staat van zaken omver
te werpen. Zij heeft «wettige rechten" aangevallen, ont-
kend, geschonden. De perken, waarin zij het gezag der
stadhouders wilde begrenzen, waren geen «wettige", maar
volkomen «revolutionaire."

Maar belangwekkender nog is het eerste lid der bewering.

«De democratische beweging zocht slechts haar eigen
geschonden rechten en vrijheden te handhaven."

Wanneer bier van «rechten en vrijheden" der democratie
sprake is, dan bedoelt de schrijver natuurlijk die der
burgers. Het ware een verdienstelijke arbeid geweest, in-
dien de heer Hartog had kunnen goedvinden, eens uiteen
te zetten, welke «rechten en vrijheden" de burgerijen in
1717, het jaar waarvan hij uitgaat, of, nog liever, in de
eerste helft der 18^de eeuw bezaten. Vermoeiend zou de
opsomming niet geweest zijn, en veel plaats zouden zij ook
niet ingenomen hebben. Want zij waren luttel in getal.
De schending en de personen of lichamen, die er zich aan
schuldig maakten, hadden kunnen aangewezen worden; de
tegenstand door de burgerij geboden, geteekend, zoodat
het duidelijk bleek, hoe "de democratische beweging haar
eigen geschonden rechten en vrijheden zocht te handhaven."

Om goede redenen intusschen is die uiteenzetting aehter-
wege gebleven, want die hooggeroemde «rechten en vrij-
heden" bestonden niet. De Republiek was een aristocra-

tische republiek. In de worsteling met de Oranjepartij in
de 17\'^lE eeuw had, door een samenloop van omstandig-
liedeu, de Statenpartij gezegevierd. De burgerij trouwens
was sedert het einde der vorige, der 1(5\'\'° eeuw, zonder
invloed geweest.

De heer Hartog zelf herinnert, hoe de aristocratie zich
al zeer vroegtijdig van allen iuvloed meester maakte en de
burgerij buitensloot. Waar zijn nu in 17 17 die «rechten
en vrijheden?"

/.ij zijn er niet. De herinnering bestond aan een toe-
stand, waarin de gilden enz. werden geraadpleegd, waarin
de burgerij invloed op de samenstelling der besturen uit-
oefende. Maar die tijd was lang voorbij en meer clan
1\'/, eeuw, zoolang als de Republiek bestond, had de be-
volking geleefd zonder anders dan door revoluti�u, als in
1872 en nu in 1747, zieh te doen gelden.

De Prinsen van Oranje hebben om goede redenen meer
prijs gesteld o]) de volksgunst en het volk heuseher, hoife-
1 ij kei\' bejegend dan de heeren Staten, maar van invloed
op de samenstelling der besturen of op den gang der zaken
is onder Frederik Hendrik en Willem til. al even weinig
sprake, als onder het bestuur van Johau de Witt of na
1702. Natuurlijk. De Statenpartij was een politieke partij,
die een politieke leer heeft, waarop zij zich beroept: "de
Staten zijn de wettige erfgenamen der grafelijke macht."
De Stadhouders vertegenwoordigen de traditie des volks,
waaraan de natie gehecht is; wat was /ij zonder de Oranjes
geweest, wat geworden? Zij vertegenwoordigen de behoefte
aan staatseeuheid, die zij, voor zooveel hun zonderlinge en
halve positie het vergunt, bevredigen. Zij zijn de trait
d\'union tussehen gewesten, die, wanneer zij ontbreken, als
zelfstandige, souvereine machten naast elkander staan en

PATRIOTsCHE BLADEN. 15

slechts een enkele maal door liet overwicht van een Johan
de Witt gedwongen worden voor het overwicht van Hol-
land te bukken. Maar noch in de stadhouderlijke, noch
in de stadhouderlooze tijden is er van volksinvloed op de
regeering of op de besturen sprake.

Hoe kan er dan van «rechten en vrijheden" in 1747
sprake zijn? Hoe kan er dan gesproken worden van het
handhaven van iets dat niet bestaat ?

De herinnering aan di� vroegere dagen heeft de ander-
half eeuw overleefd. En het is die herinnering, die zich
doet gelden. De "democratische beweging\'", waarvan de
heer Hartog spreekt, handhaaft niet, maai eischt het ver-
lorene terug. �n ook daarom is zij eeu revolutionaire.
Zij wil de staatsorde, die met de Republiek is opgegroeid
en zich ontwikkeld heeft, vervangen door een andere ,
waarvan zij de traditie heeft bewaard, Zij eerbiedigt geen
rechten; noch die van de stadhouderlijke macht, zooals zij
vooral na en door 1072 is toegenomen; noch die der re-
gen ten-aristocratie, die zich baseert op de besluiten van 1651.

Heeft de heer Hartog de bewijzen voor het tegendeel bij
zijn onderzoek der pamfletten gevonden? Dan is het zeer
te betreuren, dat hij ze in dezen arbeid niet heeft neer-
gelegd .

De patriotsehe beweging eerbiedigt niet de rechten van
anderen; handhaaft niet rechten en vrijheden, die door de
burgerij niet meer bezeten worden, maar gaat verder. Zij
is met den eisch, de herstelliug der oude «rechten en vrij-
heden" niet tevreden. Zij gaat verder. Zij eischt meer
invloed, dan hun volgens die oude stukken toekomt. Xa-
tuurlijk: het geslacht, dat 1750 schrijft, is een ander dan
de kinderen der 16^d" eeuw. Eeu volk leeft geen twee

eeuwen zonder den invloed des tijds te ondergaan. De
tijdgenooteu van Rousseau vragen meer. Zij hebben de
leer der natuurlijke rechten ingezogen en de grenzen van
deze zijn niet meer binnen de historische perken der oude
privileges te vinden. Revolutionair, waar het hun verzet
tegen de bestaande orde van zaken geldt, zijn zij revoluti-
onair ook wat hun doel aangaat Zij willen, voor zoover
zij weten wat zij willen, iets, wat nooit bestaan had en
in geen privilege ter wereld was beschreven.

Dit alles wordt hier niet herinnerd, om over de pa-
triotsche beweging een veroordeelend vonnis te doen vellen.
Integendeel, het wordt herinnerd, opdat het oordeel billijk,
rechtvaardig zij. Met onhistorische opvattingen, als de
aangehaalde van den heer Hartog, wordt aan het geslacht
van de tweede helft der 18^de eeuw onrecht gedaan: aan
de regenten, die hier voortdurend als door de onzuiverste
motieven gedreven worden voorgesteld; aan de democraten,
wier streven men uit deze bladen niet begrijpen zal. De
binnenlandsche strijd, die onze Republiek ten val heeft ge-
bracht, is bet noodzakelijk, onvermijdbaar gevolg geweest
van de ontwikkeling der Republiek. Als in eiken burger-
strijd hebben persoonlijke gebreken en persoonlijke mo-
tieven een groote rol gespeeld: hier te grooter, naarmate
het tooneel van den strijd kleiner was en de persoonlijke
invloed dus beslissender kon werken. Waren de indivi-
due\'n, die den voorgrond van liet politiek tooneel innamen,
mannen van meer beteekenis geweest, het schouwspel ware
grootscher. Maar de geringe hoogte van het meerendeel
neemt de ernstige beteekenis van den kamp niet weg.
Even weinig als allen, die in onze dagen zich tegen uit-
breiding van het kiesrecht verklaren, uit vrees dat het
getal onkundigen en onbekwamen te zwaar gewicht in de

PATItl�TSCHE BLADEN. 17

schaal zal leggen, waar \'s lauds belangen worden gewogen,
met de beschuldiging van schaamteloos ego�sme zijn te
weerleggen, van gebrek aan opoffering voor het algemeen
belang te beschuldigen, � even weinig gaat het aan, de
regenten der 18^de eeuw over ��ne kam te scheren en hun
elk aandeel, ook het geringste, aan burgerlijke deugd en
menschelijke ontwikkeling te ontzeggen. En even weinig als
alle profeten voor uitbreiding van kiesrecht in onze dagen
toonbeelden zijn van zelfverloochenende vaderlandsliefde, waren
het de patriotten. Het schuim drijft op de oppervlakte.
Uit heeft de schrijver vergeten, toen hij naar zijn waar-
neming van de oppervlakte zijn oordeel nedersehreef.
Omdat de worsteling tussehen regenten en patriotten het
eindresultaat heeft gehad, dat denkbeelden hebben gezege-
vierd, die ons geslacht goedkeurt, hebben de patriotten,
die sommige dier denkbeelden hebben aanbevolen, niet in
alles recht, en hunne tegenstanders niet in alles on-
recht gehad. Ue zegepraal der beginselen, die onze tijd
erkent, is waarlijk de verdienste der patriotten niet ge-
weest. Daarentegen is de ondergang van den staat hun
werk geweest. Zij hebben het land verraden. Zonder hun
bondgenootschap inet Frankrijk ware in 1795 de Republiek
niet op eerlooze wijze gevallen. Jaren lang, van 1747 af,
hebben zij met Frankrijk in betrekking gestaan en ook in
hun binneulaudsche politiek zich door buitenlandschen
invloed laten leiden.

Aan politiek fanatisme zij veel vergeven, vooral waar
het opgewekt en geprikkeld is door een wanbestuur als
dat der Republiek. Maar aan de voorstanders der geves-
tigde orde van zaken was het niet euvel te duiden, dat
zij in hunne tegenstanders niet bloot bestrijders hunner
persoonlijke belangen, maar vijanden der staatsorde zagen,

Johissen. Studi�n IV SJ

18 PATUIOTSCHE BLADEV.

in hunne oogen het plechtanker van maatschappij en stuat.
En hadden zij zoozeer onrecht? Heeft de uitkomst niet
bewezen, dat de patriotsche beweging, die niets handhaafde,
maar alles neerwierp, die wel afbrak, maar de moeilijke
kunst van opbouwen niet verstond, de llepubliek heeft,
ten val gebracht?

In gewone, rustige tijden, als alle dagen gelijk ziju
en de stroom der gebeurtenissen kalmpjes voortglijdt,
is het dikwerf moeilijk een oordeel te vellen .aangaande
die groote macht, die men de openbare meening noemt.
Het is dikwerf twijfelachtig, wat haar beroert of onver-
schillig is en in hoever zij zich werkelijk voelt bewogen
door denkbeelden of daden, die het hoofd van mdivi-
du�n doen gloeien, leder onzer meent, dat de voorwerpen
onzer belangstelling, de onderwerpen, die ons ter harte
gaan, de algemeene aandacht en belangstelling verdienen
en ook trekken. Het is een zelfbedrog, dat telken
dage wordt gelogenstraft, maar niettemin telken male zich
herhaalt.

Men kan de reeks van mededeelingen uit de pamfletten-
literatuur der 1 S\'i» eeuw niet lezen, zonder de vraag te
voelen opkomen : Wat zijn deze schrijvers ? Leiders of
volgelingen ?

Het eenvoudige antwoord ligt voor de haud: Natuur-
lijk, beiden tegelijk, als elk letterkundig of politiek
schrijver van eiken tijd. De literarische producten spiegelen
steeds de denkbeelden af, geven de idee�n weer, die heer-
schende zijn of om de heerschappij kampen. De individu-
aliteit van den schrijver geeft aan hen het eigenaardig
kleed, maar in de zelfstandige eigenaardigheid zijner per-
soonlijke opvatting ligt de kiem der verdere ontwikkeling.
Dit geldt van elk literarisch product en tijdperk, in hoe

PA\'l\'llIOTSCHK BLADEV.

ongelijke mate dikwerf; maar \'t meest van die perioden,
waarin drift de harten en hoofden vervult.

De meeste pamfletten, die hier worden besproken, zijn
anoniem. Naar de auteurs van velen is gegist, maar oin-
trent het meerendeel bestaat zelfs geen vermoeden. Indien,
gelijk in het voorafgaande werd gezegd, het onderzoek er
langzamerhand in slaagt, te ontdekken het meerder of
minder deel, dat van deze literarische producten aan man-
nen of namen van beteekenis in den patriotsehen strijd
moet worden toegekend, zoodat personen of richtingen
beter worden gepeild � indien dit resultaat wordt ver-
kregen, kunnen wij tevreden zijn. Want inderdaad, het
overige loont de moeite niet. Wat zou ons de kennis
baten van al die onbekende en, in politieken zin, onbe-
teekenende personen? Laat ik een sprekend voorbeeld geven.

Tn 179S gaf \\i. Nieuwcnhuizen, klerk der Tweede
Kamer, in een adres op, dat hij de schrijver was van de
«�tepublikeinsche Redevoeringen, toegeheiligd aan alle vader-
landsche Burger-Soci�teiten, verschenen in den Haag, 179�,
bij J. Plaat." Wij zijn dankbaar voor de b:;leefde inlich-
tiug, maar zoo wij het niet wisten, gelijk met liet inee-
rendeel onzer het geval is, wij verloren er niets bij. De
geschiedenis van het jaar 1795 blijft onveranderd dezelfde.

Dit voorbeeld bewijst, dat de waarde der pamfletten,
als van alle menschelij ke zaken, zeer relatief is. Om ze
goed te gebruiken, moet men zich helder rekenschap hebben
gegeven van hun beteekenis. Niet elk pamflet heeft waarde,
en niet elk pamflet spreekt waarheid. Het is een moeilijke
zaak en vereischt veel historische oefening om de wezenlijke
waarde vast te stellen.

Wanneer men het boek des heeren Hartog leest, dan
wordt men overrompeld door een hoop citaten, langere en

20 PATMOTSCHE BLADEN.

kortere. Zij worden aangehaald ten bewijze lioe de pu-
blieke opinie ziek uitte. De heftige toon en de scherpe,
bitse woorden vinden afkeuring, maar de kritiek des schrij-
vers, die ons voorlicht over de meer of mindere juistheid
van het aangevoerde en dus ons oordeel moet bepalen,
ontbreekt. De schrijver volgt Groen bij de mededeeling
der feiten, die als dunne draden de extraeten uit de pam-
fletten aaneenhechten, maar waar het geldt, een oordeel
vast te stellen over de beschuldigingen van weerszijden,
daar verlaat ons Groen en dus ook de lieer llartog. Het
is raadselachtig, wat de schrijver van die beschuldigingen
gelooft, hoe hij ze beoordeelt. Vandaar de verwarde in-
druk van het geheele boek. Wie heeft gelijk, of liever:
waar heeft deze, waar gene gelijk ? Vast staat � daar-
omtrent zijn alle lezers het a priori met den heer llartog
eens � dat het onfatsoenlijk is, zulke leelijke woorden te
gebruiken, zoo ruw te schelden. Maar, dit toegegeven,
blijft het hoofdpunt over: wat is de waarheid bij al deze
verwijten P

Toevallig ligt bladzijde 158 voor mij open. Zij handelt
over den oorlog met Engeland. Ziehier wat de heer Hartog
schrijft: "Aan gioote verwachtingen ontbrak het niet,
evenmin als aan groote woorden, maar tot roemrijke daden
kwam het niet. En toen de vloot werkeloos bleef en van
den tocht naar Biest, waar onze schepen zich met een
Fransen eskader hadden moeten vereenigeu, niets kwam,
nam � het wantrouwen en het misnoegen bij den dag toe.
De hertog van Bruuswijk week naar Den Bosch, maar
men liet hem geen rust en het duurde niet lang, of hij
was genoodzaakt het land te verlaten."

Onbetwiste waarheid bevatten deze woorden, maar zij
geeft niet veel. De schrijver voert nu eenige sehimpdiehten

PATEIOT8CHE BLADEV. 21

tegen den Prins en den Hertog aan, om daarna zijn be-
vreemding uit te spreken, dat men den Prins zijn liefde
tot bourgognewijn euvel duidde.

Is dat alles? In de patriottengeschiedenis is de tocht
naar Brest een hoogst gewichtig punt. Personen, die tot
heden niet openlijk waren opgetreden, wierpen thans het
masker af. De strijd werd heftiger nog dan te voren.
Men beschuldigde den Prins, opzettelijk, uit geheime svm-
pathie voor Engeland, de vereeniging der Nederlandsche
en Fransohe vloten te hebbeu belet. De beschuldiging van
verraad wordt openlijker dan tot dusver uitgesproken. Te-
recht of ten onrechte? De schrijver licht ons niet in eu
vandaar dat de stroom van verwijten, die deze pamfletten
bevatten, zoo weinig indruk maakt. Zij vervelen.

»Aan een verrader des vaderlands", is een der meest
bekende van liellamv\'s politieke gedichten. Bellamy\'s naam
komt hier niet voor: ten minste, ik herinner mij niet,
hem aangetroffen te hebbeu. Pieter Vreede, Aschenberg,
\'t Hoen, Van der Jagt, Van der Kemp, Suermoud, Lu-
cretia van Merken, enz., enz., zijn schrijvers van vlug-
schriften , die bekend zijn. Dank zij de nasporingen van
den heer Sautijn Kluit, is over de dagbladenliteratuur,
ook van dezen tijd, veel licht opgegaan. Zou de beweging,
in haar ontwikkeling, niet scherper gekend en beter ge-
teekeud zijn, indien de gebeurtenissen waren toegelicht
door de mededeeling van oordeelvellingen van bekende per-
sonen, dan thans, nu een reeks van anonymi worden op-
geroepen, om als getuigen te dienen? Welke waarde heb-
ben kothehuispraatjes in 1782 meer dan in 1882? Zij
verspreiden over de gebeurtenissen geen nieuw licht en niet
ieder anoniem pamflet mag aangenomen worden als represen-
teerende een meening, die invloed heeft gehad. Een vers

22 PATRIOTSCHE BLADEN.

van Bellamy heeft als zoodanig meer gewiekt. Keu bloem-
lezing, met zorg gekozen uit den breeden stroom der vlug-
schriften , waarbij of de belangrijkheid van den inhoud of
de beteekenis van den naam des schrijvers tot grond der
voorkeur had kunnen dienen, zou leerrijker bijdragen heb-
ben opgeleverd, dan deze aaneenschakeling van aanhalingen
uit allerlei pamfletten, die door weinig meer dan door hef-
tigheid en gezwollenheid uitmunten.;

Deze methode, die mij voor het doel des heeren Hartog
doelmatiger voorkomt, dan de door hem gevolgde, zou
naar ik meen nog een ander voordeel hebben gehad. Zij
zou aangewezen hebben, hoe door den politieken strijd
niet bloot de staat, maar de maatschappij werd beroerd.
Het getal personen, dat voor publieke zaken belangstelling
gevoelde, was tot het midden der 18^d" eeuw bij uitstek
gering. De patriotsebe beweging heeft de gcheele natie in
beweging gebracht en de oude maatschappij omvergeworpen.
Zijn de sporen van die werking in de vlugschriften niet te.
vinden ? Zijn het alleen politieke quaestien, die verbit-
teren? Of spreekt zich de antipathie tegen den vroegeren
maatschappelijke!! toestand ook in de pamfletten uit, zelfs
waar zij niet rechtstreeks gebeurtenissen van den dag be-
spreken ?

Het antwoord kan niet twijfelachtig zijn. De sociale
grieven heeft de schrijver van Nederland en Oranje zelf
aangewezen. Des te meer verwondert het, dat bij de be-
spreking der pamfletten dit punt nagenoeg geheel uit het
oog is verloren. Geen geschiedenis der patriotsche bewe-
ging zal juist zijn, die de sociale veranderingen uit het
oog verliest. Het is zelfs zeer de vraag, wat tot de bit-
terheid der partijen meer heeft bijgedragen: de politieke of
de sociale zijde der verschilpunten.

PATIUOTSCIIK BLADEN. 23

Aan mr. J. van Lenuep dankt onze letterkunde een
werk, dat genoegzaam eenig is. De maatschappij der re-
genten-aristocratie is door hem in de biographie�n van
vader en grootvader geteekend op een wijze, als bij ons
zonder weerga is. Zij is geteekend met liefde, ja met
voorliefde. Voor het juist begrip van het tooneel, waarop de
strijd is gevoerd, levert het een kostbaren en onniisbaren
achtergrond. Welnu, die maatschappij is door het patrio-
tisme vernield. De strijd is aangevangen door mannen, tot
den maatsehappelijken kring der regenten-aristocratie be-
hoorende, en voortgezet door jongeren, opgegroeid, zoo al
niet opgevoed, in de vertrouwdheid met geheel andere denk-
beelden en geheel andere eischen. Schimmelpenniuck wenschte
niet, wat Rendorp voorstond. De hoogleeraar Fruin heeft
voor eenige jaren over de onderhandelingen in 1786 mede-
deelingen gedaan, die den schrijver onbekend zijn gebleven,
gelijk trouwens meer, dat niet zonder nut zou geraadpleegd
zijn. Zij bewezen, hoezeer de democratische en de aristo-
eratisehe patriotten uiteengingen. Waren de denkbeelden der
eersten omhelsd en uitgevoerd, de aristocratische vorm des
bestuurs had geheel opgehouden en ware vervangen door
een democratischer!. De val der Republiek in 1795 zou
waarschijnlijk er niet door zijn voorkomen, maar hij had
een eervolle kunnen zijn.

ir
FKEULE VAN DORTH.

Tn 1795 was de Bataafsche Republiek geboren. Peter
en meter waren het Franselio leger, dat in den winter
over de bevroren rivieren was binuengegleden en de partij
der Patriotten , die de vrienden en broeders met open
armen hadden ontvangen. De oude Republiek � de Re-
publiek der Yereenigde Nederlanden � was bij den eer-
sten stoot, zonder tegenstand te bieden, ineengezakt. Zij
was als een oude bedaagde bes uitgegleden op den gladden
grond van vrijheid, gelijkheid en broederschap, die ook
zoovele jongeren dan zij uog ten val zou brengen.

Het Huis van Oranje was \'gevlucht van Scheveningen
naar Engeland, van waar het pas negentien jaar later zou
terugkeeren. Voor \'t oogenblik scheen de scheiding een
eeuwige te zullen zijn. Wat werd dien goedaardigen,
maar onbeduidenden Willem V al niet een kwaad aange-
wreven! Een tiran, een monster, een bederver en wat
niet al heette de arme man, indien men de publieke
schetteraars en pamflettisten geliefde te gelooven. Alsof
het niet misdaad genoeg ware., politieken invloed alleen
ten dienste van eigen autoriteit, en niet ten nutte der
volksbescliaving en ontwikkeling te bezigen!

De gulden eeuw van vrijheid brak thans aan. De Re-

28 FREULE VAN DOlt\'l\'H.

v.olutie opende die reeks van jaren der bataafsche vrijheid,
die vergoeding zou schenken voor de verdrukking, waar-
onder het volk zoo lang gebogen was geweest.

Of zij die vergoeding werkelijk heeft aangebracht? Mis-
schien beantwoorden wij die vraag wel eens bij een andere
gelegenheid; het doel van dit opstel is een geheel ander.
Doch dit enkele, woord vinde hier een plaats. Al kost
het moeite, van die hooggeroemde omwenteling, om de
onwaardige wijze waarop zij tot stand kwam, zonder ironie
te gewagen � gij weet, ironie is een uitnemende veilig-
heidsklep voor verontwaardiging � wij erkennen daarom
ten volle de heilrijke vruchten, die zij heeft gedragen.
De volkseenheid is geen loon, dat de inspanning en het
plichtbesef van ons Nederlandsch ancien r�gime heeft ge-
kroond, maar een prijs, dien de natie met veel vernedering
en oneer heeft betaald.

Het doel van dit opstel intussehen is niet, dit in het
licht te stellen. Wij weuschen, naar aanleiding van een
onlangs verschenen geschrift, te wijzen op een zijde onzer
revolutiegeschiedenis, die nog geheel in het duister ver-
scholen ligt. ^: Wellicht leidt de aanwijzing dezen of geneu,
die er toe in staat is, ons wat meer licht te schenken.

Toen de Prins van Oranje in 1795 ons land verliet,
ging hij niet alleen. Een aantal zijner aanhangers volgde
hein. Gelijk in Frankrijk, was ook hier de val van het
oude bestuur de aanleiding voor velen , die door over-
tuiging of belang er aan verbonden waren, om het on-
dankbare vaderland te verlaten. Zij emigreerden naar het
buitenland, om daar, gelijk politiek geslagenen zich steeds

\' Mr. J. W. Stnuts Evers. De Geldenwbe Achterhoek in 179». Winters-
wijk, V:m TM\'elen 1879.

FREULE VAN DOUTH. 29

inbeelden dat onvermijdelijk het geval zal zijn, den val
van de nieuwe staatsorde af te wachten. Dan zouden zij
wederkeeren, om als meesters te heersenen en de schuldigen
te straffen. Zoo was het, mutatis mutandis, in 1787 ge-
gaan : de Prins had Holland verlaten en was door de
wapenen van Pruisen teruggevoerd. Zwaar had de straf-
fende hand van den overwinnaar op de overwonnenen ge-
drukt; de duizenden patriotten, die in Belgi� en in Frank-
rijk een toevluchtsoord hadden gezocht en gevonden, waren
er de levende bewijzen van. Zoo zou het ook thans gaan.
Het revolutionaire Frankrijk had liet wettig bestuur al-
hier verdreven: welnu , de verbonden vorsten zouden Frank-
rijk onderwerpen, Lodewijk XVI wreken en Willem V
terugvoeren.

Van die illusi�n is, zooals wij weten, geen enkele ver-
vuld. Medclijdenswaard zouden daarom die mannen zijn >
die in dit zoet vertrouwen hun vaderland ontweken, om
in den vreemde de vervulling hunner droomen af te wachten,
indien het verlaten van den post, waarop men in \'t leger
geplaatst is, ooit recht op medelijden gaf. In een eerlijken
strijd van een beginsel te vallen geeft aanspraak op aelttiug,
ook van den tegenstander; maar welke aanspraak kunnen
zij doen gelden, die in 1795 hun volk outrouw werden,
om in het buitenland zich te wapenen en met buitenland-
sche hulp de natie, waartoe zij behoorden, te onder-
drukken? Het lijden, dat in den vreemde hun deel was,
hebben zij verdiend.

Iedere politieke emigratie bestaat in den regel, wanneer
zij vrijwillig plaats heeft, vooral uit personen, die genoeg
gegoed zijn, om in den vreemde te leven. De arme leden
eener geslagen politieke partij blijven waar zij zijn en
worden juist door het vertrek van hun natuurlijke beseher-

30 FREULE VAN DOUTH.

raers, de vermogende hoofden en leden hunner partij, tot
concessi�n gedwongen, dip hun het zwaarst door de elders
in rust en veiligheid vertoevenden worden toegerekend.
Het is zoo gemakkelijk, wanneer men vreedzaam in Enge-
land of Duitsohland vertoeft, te schimpen op het verraad
van hen , die in het vaderland door zorgen voor het tijde-
lijk bestaan gedwongen worden, voor de overheerschende
partij het hoofd te buigen , ja, haar te dienen!

De aanhangers van het Oranjehuis, die na het vertrek van
Willem V en de komst der Franse hen, ons land verlieten,
hebben aan het revolutionair bestuur veel onrust verwekt.

De verzameling van de Orangistische uitgewekenen te
Osnabruck hield liet publiek in de jeugdige Bataafsohe
Republiek in groote spanning, nog langen tijd nadat de
mannen van het nieuw bestuur reeds de zekerheid bezaten,
dat deze emigranten op geen steun van Pruisen konden
rekenen. Toen de vrede van liazel een einde maakte aan
de meerdere of mindere deelneming van Pruisen aan den
eersten coalitiekrijg, had Frankrijk van Frcderik Willem II
de belofte verkregen, dat hij tegen de Nederlanden, door
de Fransehe troepen bezet, niets zou ondernemen.

Door de buitenlandsche mogendheden verlaten, bleef aan
de aanhangers van den verdreven Oranje vorst niets meer
over, dan zich zoo goed mogelijk in den nieuwen toestand
te schikken en betere dagen af te wachten. Zij mochten
hopen dat de Fransehe revolutie, die aan Europa, onder
de leus: «vrede aan de hutten, oorlog aan de paleizen",
den handschoen had toegeworpen, wel eindelijk het hoofd
voor de overmacht zou moeten bukken. De voortzetting
van den strijd, die niet uit kon blijven, zou wel eenmaal
tot een poging leiden, om deze landen aan de dienstbaar-
heid van Frankrijk te onttrekken.

FREULE VAN DOK�H. 31

Het duurde intusschen verscheiden jaren voordat zulk
een poging werd beproefd. Niet v��r 1799 betraden de
legers der verbonden mogendheden liet grondgebied der
Bataafsche Republiek. In Augustus 1799 landde een vloot,
een aanzienlijk leger van Kngelselien en Russen overvoerende,
op de Noordhollaiulselie kust.

De macht was groot genoeg, om, goed geleid, het
bestaan der Republiek in gevaar te brengen. De teleur-
stelling over de vruchten der revolutie, het schaamtegevoel
over de nationale vernedering, in de nationale afhankelijk-
heid van Frankrijk gelegen, waren bovendien bondgenooten,
die. de kracht des bestuurs verzwakten. Velen van hen,
die v��r vier jaren gejuicht hadden bij den val van het
Huis van Oranje, zouden bereid zijn het thans te steunen
indien het «enigen waarborg bood, dat het de vrijheid en
eer des lands zou weten te handhaven.

«Zij hebben niets vergeten, zij hebben niets geleerd,"
schreef Chateaubriand van de Bourbons, nadat zij in 1815
waren teruggekeerd. Datzelfde kon van de Oranjepartij
worden getuigd, toen zij in Augustus 1799 met hulp
van vreemde bajonetten de verloren heerschappij zocht te
herwinnen.

In de proclamatie, die de erfprins van Oranje uit Alk-
maar uitvaardigde, werd het karakter der restauratie, die
men beoogde, duidelijk uitgesproken. Men oordeele:

»Daar het noodig is, dat, tot voorkoming van alle
regeeringloosheid, terstond een Regeering worde daarge-
steld, zoo is \'t, dat wij bij dezen inroepen en uitnoodigen,
en daar, alwaar liet welzijn van den lande zulks vordert,
requireeren al degenen, welke v��r de Fransche invasie in
de zeven provinci�n en het landschap Drenthe de collegi�n
of coinmissi�n van politie, tinautie en justitie hebben ge-

32 �ltEULE VAN DOK�H.

constateerd en uitgemaakt, zonder tijdverzuim de provisio-
neele administratie der politie, finantie en justitie op zich
te nemen, tottertijd toe, dat omtrent de finale regeering
van den lande nader zal zijn voorzien; en voorts te zorgen,
dat dadelijk ook de regeering in de steden en ten platten
lande, mede bij provisie, weder in activiteit worden ge-
bracht, met uitzondering uogtaus, zoo ten opzichte van de
voorgenoemde col/egiSn als van de regeeringen in de steden
en ten platten lande, van al de zoodanige//,, welke zich, gedu-
rende de revolutie, in eeuige betrekking hebben laten e/nploy-
eeren, of onder dezelve eenige verklaring hebben gedaan,
dienende tot bevestiging van de onwettige regeering of spre-
keude blijken van hunne aankleving van liet tegenwoordig
bestuur hebben gegeven."

Wie ontsnapte aan deze uitzondering? Niemand dan
de hardnekkige aanhangers van den staat van zaken voor
1795. Ambtenaar of niet, ieder, die maar een sprekend (!)
bewijs van aankleving aan het revolutionair bestuur had
gegeven, was bedreigd door de restauratie, die men be-
oogde. Geen enkele vrucht der revolutie werd gewaar-
borgd: integendeel, de terugkeer van alle gebreken ver-
zekerd. «De Staten-Generaal der Vereeuigde Nederlanden,"
het verroeste staatslichaam, dat al de gebreken der oude
staatsorde representeerde, zou uit den doode opstaan.

Was het wonder , dat ook de meest ontevreden en
teleurgestelde patriot nog het tegenwoordige zegende, in
vergelijking met dit vooruitzicht, dat de erfprins van
Oranje hem opende? Dit programma van uitsluiting kwam
het bataafsch bestuur uitnemend te hulp; het doofde alle
lusten naar verandering voor het oogenblik uit.

Al was de haat tegen de aanhangers van het vorig be-
wind uitgesleten en al was men niet ongeneigd hun een

FREULE VAN\' DOB�H.

plaats in de nieuwe staatsorde � 1802 zou liet bewijzen

� af te staan, men was niet geneigd zich met handen
en voeten gebonden aan de wraaklievende tegenstanders
over te geven. Eu wat men van hen te verwachten had,
kon men niet alleen lezen in de proclamatie des Prinsen,
maar ook in de houding, die zij, overmoedig door de
stellige verwachting van hunne zegepraal, reeds nu wang-
den aan te nemen. "De huizen in de steden" � schrijft
een tijdgenoot � «welke, met de komst der Frauschen
in 1795, van derzelver bewoonereu waren verlaten � die
zich of buitenslands, of op hunne landgoederen ophielden

� en sints ledig en onbewoond waren gebleven, werden
nu, op onderscheiden plaatsen wederom hersteld, geprovi-
andeerd en bewoonbaar gemaakt, om ieder oogenhlik hunne
oude bewoners, in vorige glans en heerlijkheid, te kunnen
ontvangen. De soci�teiten der contra-revolutionairen werden
meer dan gewoon en tot laat in den nacht bezocht, door
drukke eorrespondeuti�n verlevendigd, � en terwijl de
triumfante toon der muitzwaugeren den halstarrigen patriot
wraakdreigend durfde bejegenen, beloofden zij hunne pro-
teetie denzulken, die reeds hij voorraad hunne maatregelen
niet zouden tegenwerken."

Het was inzonderheid in de oostelijke provinci�n des
lands, dat de Orunjepartij de meeste zorg baarde. In Hol-
land werd de strijd tusschen de Republiek en de vijande-
lijke legers openlijk gestreden: daar wachtte zij blijkbaar
slechts op den gunstigen afloop, om op te treden. In de
oostelijke provinci�n daarentegen, genoegzaam van krijgs-
macht ontbloot, had men voor een inval van de emigranten
uit het Munstersche te vreezen.

Allerlei geruchten liepen rond van het groot aantal, dat
gereed stond de grenzen te overschrijden, en van de aan-

JORlssfj\'. St«tli�>, IV 3

zienlijke hulp, die hun door Pruisen zou gegeven worden.
Drie aanzienlijke leden der Oranjepartij worden genoemd
als meer bepaald met de organisatie van den opstand belast.
In liet graafschap Zutfen zou de baron van Heeckcren van
Suideras de contrarevolutie bewerken, terwijl J. C. E. van
Lijnden van Hoevelaken liet kwartier van de Veluwe en
baron Max. L. Yvoy de provincie Utrecht voor hunne
rekening hadden genomen. Van de twee laatste heeren is
niet veel gemerkt; ten minste hunne werkzaamheid is tot
dusver onbekend. De eerste alleen is als hoofd der contra-
revolutie in het Graafschap opgetreden en heeft een oogen-
blik den republikeinen vrees ingeboezend. Doch zijn rijk
heeft kort geduurd; slechts ��n dag, nog korter dan dat
van den Munsterschen profeet, zegt Mr. Staats Evers.

In den nacht van 2/3 September verschenen eenige emi-
granten te Dinxperloo, en hakten den vrijheidsbooin om.
Den volgenden morgen werd door een gewezen overste Van
Spengler met veertig als officier gekleede personen de pro-
elamatie, boven besproken, afgekondigd en de oranjevlag
uitgestoken. Hetzelfde heldenfeit had daarop plaats te
Westervoort. De troep emigranten, aangegroeid tot een
i il 30(1, scheen een aanslag op Arnhem in den zin te
hebben; zij namen de schipbrug weg en nestelden zich aan
de overzij van den IJsel. Arnhem was slecht bezet, zoodat
deze dreigende houding van den vijand, wiens aantal door
het gedienstig gerucht onmatig vergroot werd, grooten
schrik verwekte. Zeker zou het gevaar ernstig zijn ge-
worden , indien Arnhem in handen der emigranten was ge-
vallen. Doch de burgerwacht deed zijn plicht. De kolonel
Schooninan rukte met vijftig, zegge vijftig man, en een
stukje, geschut naar Westervoort, zijn kanon deed goede
diensten en de emigranten kozen het hazenpad.

FKKIiT.K VAN DOBTH. 35

Voor de emigranten «as dit een ernstige nederlaag, die

vooral in de gevolgen gewichtig bleek te zijn. Op ver-
scliillende ])laatsen van het departement van den Rijn had
de Oranjepartij het hoofd opgestoken. In do Veluwe en in
het Zutfensche hadden allerlei ongeregeldheden plaats, die
op het oogenblik nog wel geen gevaarlijk karakter droegen,
maar toch bewezen, dat men slechts op behoorlijke leiding
wachtte, om openlijk den opstand aan te vangen. Naar het
aanvankelijk scheen, zou het. aan hoofden niet ontbreken. De
Grfprins, de graaf van Athlone en andere aanzienlijke man-
nen werden genoemd en gezegd nu hier dan elders te zijn.

Slechts een dezer hoofden heeft zich werkelijk vertoond:
Baron van Heeckeren van Snideras. Van de overigen is
niets te zien geweest. Zij hebben zich niet gewaagd op
het gevaarlijk terrein, maar van ondergeschikte personen
zich bediend om de menigte in beweging te brengen, en
toen de beweging door gebrek aan leiding en door de
maatregelen der regeering verliep, beide, de go� gemeente
en de personen, die zich in vertrouwen op de ontvangen
toezeggingen hadden gecompromitteerd, aan hun lot over-
gelaten. Het spelletje met de citroenen , die gebruikt
worden en daarna weggeworpen, is zoo aardig, dat de
leiders van volksbewegingen het steeds herhalen.

Baron van Heeckeren van Suideras is de eenige, die ten
minste acte de presentje heeft gegeven, al is zijn ver-
schijning noch langdurig noch schitterend geweest. Oen
-,cien September versoheen bij te Winterswijk, nadat hij
reeds vroeger aan den richter Pasohen aldaar de proclamatie
des Prinsen, met last van afkondiging, had toegezonden.

Ziehier het verhaal van de revolutie, die hij daar tot
stand bracht, zooals wij dat in de Geschiedenis eau den ge-
Kopenden inval der uitgeweeken Nederlanderen (Arnhem 1801)

HUKULK VAN UORTH.

vermeld vinden. Men heeft dan het model voor zich, dat
met meer of minder wijziging elders werd nagevolgd.

"Omstreeks negen uur kwam Suideras zelf te paard.
nevens eenige rijtuigen, mitsgaders voet- en paardevolk,
in de plaats. Voor het Uuis van den richter Paschen
komende, vraagde hij dezen, waarom hij den brief, dien
hij hem gezonden had, niet had willen ontvangen? waarop
hij het antwoord ontving, omdat het opschrift hield, aan
den zic/i qualif�ceerende als officier des ambts Sredevoort:
dat hij. officier, zich zelven niet had opgeworpen, maar
door het volk was benoemd, en daarom zulk een brief
niet mocht aannemen. Hij vraagde verder, waarom aan
de requisitie niet was voldaan en de manifesten niet waren
afgelezen ? En wederom ten antwoord bekomende, dat
het publiceeren \'t werk van het Gemeentebestuur was,
wilde hij niettemin dat zulks door den richter zoude ge-
schieden : deze hem zeggende, dat de publicatie reeds door
het Gemeentebestuur gedaan was; dan dit voldeed hem
niet, en blijvende insteeren, dat de richter zelf het
manifest zoude aflezen, herhaalde deze, dat hij zulks nooit
zoude doen: dat bij, Suideras, als zelf officier van Borculoo
geweest zijnde, wel wist, dat een officier nooit gerequireerd
was, om zelf\' publicati�n af te lezen. Hij eischte hierop,
dat de richter met de ledeu van het Gemeentebestuur op
de markt zouden komen, zooals dan ook geschiedde, zijnde
aldaar mede geroepen de predikanten, met mantels en bel\',
op orde van Suideras, voorzien � alsook de Roonische
pastoor. Een kring geformeerd zijnde door zijn gewapend
gevolg, eischte Suideras andermaal van den burger Willink,
lid van het gemeentebestuur, dat hij aldaar liet manifest
zoude aflezen, en hoezeer deze verzekerde, dat zulks bereids
voor een uur gedaan was, bleef deze tegenstand vruchteloos.

PUKUT.K VAX DORTH.

«Na het lezen der proclamatie hief Suideras een driewerf
koezee aan, waarin hij door zijn gevolg gevolgd werd.
Hij sprak voorts lang met den predikant Ketjen , en
maakte een vleiend compliment aan den predikant Van
der Linden; zeide ook aan den Roomschen pastoor, dat,
schoon de Gereformeerde godsdienst de praedominante moest
zijn, echter niemand in de uitoefening van een anderen
mocht gestoord worden. Dat ook niemand om zijn bij-
zondere gevoelens vervolgd of mishandeld zoude worden.
Voorts vorderde hij van den richter en het lid des ge-
ineentebestuurs, dat zij zouden beloven, de tegenwoordige
regeering te zullen gehoorzamen, hetwelk zij deden. Hij
vervoegde zich hierop met een aantal oflicieren aau het
huis van den richter, gaf last om een oranjevlag uit te
steken, de klokken te\' luiden en den vrij heidsboom om
te hakken......"

[ntusschen waren door \'t gevolg van Suideras een aantal
karren, wagens en paarden gerequireerd, waarmede hij om
half twaalf uren vertrok.

Kr zijn vele wegen, die naar Rome voeren; er zijn vele
wijzen van revolutiemaken. Maar welke vrucht kon men
zich van deze voorstellen P Wat baatte het, of men hier
en ginds vrijheidsboonien omhakte, oranjevlaggen uitstak,
gemeentebesturen afzette en aanstelde, kortom, overal de
gemoederen aan \'t gisten en de aanhangers een oogenblik
in het bestuur bracht, wanneer men die aanhangers niet
tot een macht vereenigde, die iets tot stand kon brengen?

Hoe dit zij � Heeckeren van Suideras ging van Winters-
wijk naar Bredevoort, van daar naar Aalten, en van daar
"naar zijn voonnaligen schuilhoek op het Munstersche
grondgebied." De ongelukkige alloop van de beweging
tegen Arnhem en de krachtige houding, die het departe-

mentaal bestuur aannam, deed de geheele beweging te uiet
gaan nog voordat de slag bij Bergen (19 Sept.) de hoop
op ondersteuning van de zijde der gelande Eugelschen en
Russen in rook deed verdwijnen. Uit Grove was een
detachement �ransche infanteristen het Bataafsoh bestuur
te hulp gekomen, en de generaal Girod werd door den
opperbevelhebber des Frausehen legers naar den achter-
hoek gezonden, om de ongelukkigen, die zich \'t zij door
anderer \'t zij door eigen verwachtingen hadden laten op-
winden en misleiden, te straffen. Onder dezen behoorde:
de aanzienlijke vrouw, wier naam boven deze regelen staat.
Freule van Dorth.

Johauna Magdalena Catharina Judith van Dorth tot
Holthuizen woonde op den huize Harrevelt onder Liehten-
voorde. Zij was een vrouw van 51 jaar, maar, blijkens
de feiten, die, hoe onbeduidend ook, tot grond van hare
veroordeeling hebben gestrekt, van een opgewonden en
heftig karakter. Voor eeuige jaren is omtrent haar een
getuigenis publiek gemaakt, hetwelk door de onbekend-
beid van den schrijver een groot deel van het gewicht
mist, dat het anders zou bezitten. Dat de schrijver een
Oranjegezinde was, en dus een politieke geestverwant van
freule van Dorth, kan zeker niet tot bezwaar strekken.
Men behoeft niet te vreezen, dat hij haar uit vaderlauds-
lievenden ijver zwart heeft gemaakt. Ziehier zijn schrijven:
«29 Novembre 1799. Cette freule de Dorth, qui a etc
fusill�e, nous est tres connue. Quoique Ie malheur,
qui lui est arriv�, est bien propre ii inspirer de la com-
passion, il est certain n�amnoins qu\'on doit reeonnaitre
dans sa lin une direction juste de la Providence, qui
a puni ses crimes, son p�re �tant un sc�l�rat profond

KIIKIH.K VAN DOKi\'H. -\'59

et barbare, i[iii �toit soupeonn� nvec beauconp de raisnn
d\'avoir tin\' sur des enfants de paysans de ses vassaux,
<mi approchaient de sou chatean. Sim lils et sa rille out
�t� les instruinents dnnt Dieu s\'est servi pour Ie pnnir,
pnisqu\'ils l\'imt souvent non seulemeut maltrait� , mais
m�ine �t� quelquef\'ois sur Ie poillt de Ie tuer. Apr�s
qu\'�l est mort de chagrin, ees deux enfants out v�eu au
ehateau de Herrevelt \', tnnt�t en munitie ouverte, et
souvent sur Ie poillt de s\'entrc�gorger, tant�t au contraire
duns une intimit�, qu\'ou disait outre-passer les bornes de
la pudeur. Mais tont cela ne peut pas entrer en ligne
de compte dans Ie proces extraordinaire (|u\'on lui a fait."
Dat de Nederlandsche Republiek het Eden van alle
geluk, wijsheid en vrijheid is geweest, weten wij. Wie
het ooit gewaagd heeft, er aan te twijfelen, hij heeft in
de volksverontwaanliging zijn verdiend loon gevonden.
Doch de zegeningen van ons ancien r�gime zijn nog niet
ten volle bekend; en inzonderheid over de oostelijke provin-
ci�n valt nog bij uitstek veel te leeren. De aandacht is
gewoonlijk bij voorkeur op Holland gevestigd: maar het
leven in die declen der Ge�nieerde provinci�n, die Gelder-
land, Overijsel en Groningen heetten, is ons genoegzaam
geheel vreemd. Daarom betreur ik bet zeer, dat de heer
Staats Evers, die den inhoud dezer brochure tot een lezing
heeft gebezigd, te Dinxperloo en Aalten gehouden, en
haar op verzoek van nchtcrhockcrs zelven te Winterswijk
uitgaf, verzuimde dezen brief over Freule van Dorth en
hare bloedverwanten in zijn geheel mede te deelen. Met
had kunnen leiden tot onderzoekingen, die zeker hare
vruchten zouden afgeworpen hebben. Tedere bijdrage, die

¹ Hoirevelt was de vaderlqke havemthe der Durihs, gemeente Idchtenvoorde.

40 KIU\'.LLK VAM DOltTH.

ons de heerschappij van den adel te platten lande beter
doet kennen, ware welkom geweest. Wij zijn niet ver-
wend aan onderzoekingen uit en over ons Oosten.

Doch keereu wij tot den brief terug.

Zijn de bijzonderheden, die hij bevat, waar? Xieinand
kan voor \'t oogeublik toestemmend of ontkennend ant-
woorden. Maar de toon van het geheele schrijven is van
dien aard, dat het vertrouwen inboezemt, en de d�tails,
die vertrouwelijk opgegeven werden, zijn niet zoodanig,
dat zij het eerst zich voordoen, als een lasteraar bekladden
wil. Ik geloof, dat, daargelaten de vraag naar de waar-
heid, de goede trouw van den briefschrijver niet te ont-
keunen is. Hij schreef wat hij meende waar te zijn.

Deze Freule van Dorth behoorde tut de Oranjcpartij en
werd op jammerlijke wijze betrokken in de aanslagen der
emigranten. Haar eigen broeder was indertijd uitgeweken,
maar schijnt in deze dagen bij haar op den huize Harre-
velt te zijn teruggekeerd. Toen van Heeekereu van Suideras
den �\'¹� September te Winterswijk was gekomen en daar,
gelijk ook te Aalten, het bestuur afzette en eeu nieuw
aanstelde, kwam de Oranjepartij ook te Lichtenvoorde in
beweging. De ontvanger der verpondingen, Huiuink ge-
heeten, gaf het sein. Hij liet in den morgen van dien
dag (5 Sept.) verschillende ingezetenen tot zich roepen en
gelastte hun, hem te vergezellen naar Grol, om den Erf-
prins van Oranje, die daar passeeren zou, te begroeten.

Geen enkel woord was er van waar: de lOrfprins van
Oranje was in Noord-Holland. Dat personen, die hun
leven waagden door het sein tot den opstand te geven,
op eeu dergelijke wijze door de uitgewekenen werden inis-
leid, bewijst de lichtvaardigheid en gewetenloosheid, waar-
mede deze geheele aanslag werd behandeld.

PttEIILE VA.V D�KTH. 41

Ue ougelukkigen. die geloof sloegen aan de toegezonden
berichten werden er de slachtoffers van. Huiniuk zelf
twijfelde er blijkbaar niet aan. Door vele bedreigingen
wist hij van het gemeentebestuur van Bredevoort te ver-
krijgen, dat de proclamatie van den Erfprins werd gepubli-
ceerd en de oranjevlag van den toren uitgestoken. Na
deze schitterende resultaten verkregen te hebben, vertrok
hij met een gevolg van wagens en paarden, deels gerequi-
reerd, deels vrijwillig volgende, naar Grol.

Tot het welslagen van Huinink\'s pogingen heeft zeker
niet weinig medegewerkt het openlijk optreden van Freule
van Dorth. Reeds op den vroegen morgen van dezen dag
zag men van den toren op den huize llarrevelt een oranje-
vlag wapperen : een bemoediging voor geestverwanten. een
bedreiging voor de patriotten. De agitatie, hierdoor ge-
wekt, werd vermeerderd door haar openlijke deelneming
aan de beweging. Met haar ge�\'migreerden broeder kwam
zij tegen 8 uur het dorp binnenrijden, terwijl beiden,
zoowel als het rijtuig. volop met oranje versierd waren.
Zij stapte bij lluiuink af, bij wien zij zich een tijdlang
ophield; zeker niet zonder deel te nemen aan de maatregelen,
die hij voor de contra-revolutie te Liehtenvoorde noodig
rekende. Haar optreden alhier, evenzeer als haar aan-
nrezigheid zelve, ondersteunde uit den aard der zaak zijne
pogingen. Ook haar vertrek droeg geen ander karakter.
Zij verliet Liehtenvoorde, om zich naar Wissink, een ge-
hucht in de buurtschap Zwolle, te begeven. Daar wachtte
zij de aanrukkende emigranten, en vertrok toen met hen
naar Groeulo of Grol, waarheen Huiniuk en zijne l,ichteu-
voorders hen volgden.

Wie iu dit eenzaam plaatsje, indertijd door de belegering
van Frederik Hendrik beroemd, zich op dezen vijfden Sep-

12 1\'ltKliLE VAN DOHTH.

tember bevond, om den zegevierenden terugtocht v;ui den
Prins van Oranje in het vaderland te aanschouwen, zag
zich bitter teleurgesteld. Te Grol wist men niets van den
Prins, doch verwachtte men zijn plaatsvervanger , van
Heeckeren van Suideras. Deze zou, vergezeld van ge-
wapende manschap, dien middag binnen de stad komen.

Doch ook deze eer moest Grol missen. In zijn plaats
verschenen een drietal personen, gekleed als Hollandsche
officieren , met oranje-�charpen , voorzien van sabels en
pistolen , en vergezeld van een menigte inwoners van
Winterswijk en Lichtenvoorde, met vliegende vendels en
slaande trom. Vermoedelijk behoorde de troep van Iluinink
ook daartoe, zoodat, in de plaats van den Erfprins te zien,
de Iiichtenvoordcrs naar Grol waren medegesleept, om daar
zelven de contra-revolutie te maken, die zij weinige uren
te voren in hun eigen woonplaats hadden ondergaan. »Op
de markt een kring geformeerd hebbende!\'" � zoo luidt
het verhaal van de heldendaden dezer zonderlinge revolu-
tionairen , die voor een aanzienlijk deel zelven dupes
waren � "lieten zij den president van het gemeentebestuur
roepen, en gelastten hem onder vele bedreigingen de toe-
gezonden proclamatie af te kondigen. Na alle de leden
van \'t gemeentebestuur gelast te hebben binnen den kring
te komen, werd den stadsbode geordonneerd, dit! proclamatie
te lezen: dan, deze zulks niet naar genoegen uitvoerende,
werd hij door een der gemelde officieren in het gezicht
geslagen. De president werd met een pistool op de hand
gestooten en gekwetst, een burger, medelid van het ge-
�necntcbestuur, de hoed uit de hand gerukt en op den
grond gesmeten, waarna den bode door de drie officieren
werd gelast, de proclamatie aan het Stadhuis aan te
plakken en den leden van het gemeentebestuur bevolen

FltKUI.r, VAN DOK\'l\'ll.

aanstonds oranje te dragen en ook de ingezetenen bij
publicatie daartoe te vermanen en om verder niets te doen
buiten voorkennis van een lid van liet voormalige bestuur,
die zich mede in den kring bevond en zich deze aanbe-
veling liet welgevallen en daarvan gebruik maakte. De
Vrijbeidsbooin werd voorts omgehakt en orde gegeven om
den hoop Winterswijksche en Lichtenvoordsche burgers,
die dezen dag de plechtigheid der contra-revolutie hadden
helpen volvoeren, te billetteereu."

Doch deze plechtigheid der contra-revolutie, hoe grootsch
ook, schijnt den van elders toegestroomden geen vergoeding
geweest te zijn voor de toegezegde, maar gemiste ver-
scbijning van den Krfprius. liet schijnt, dat integendeel
dit tooneel te Grol hun geestdrift een weinig heeft afge-
koeld. Zij bedankten voor de aangeboden gastvrijheid en
keerden naar hunne huizen, «minder vroolijk dan bij
hunne uittocht", terug.

Terwijl Grol alzoo voor den Prins van Oranje was her-
overd, had er te (jiehteuvoorde iets plaats gehad, dat voor
freule van Dorth bittere gevolgen had. Een ingezetene
dier plaats, Frederik Reesink, bekend als patriot, was
plotseling dood gebleven. Men zeide, dat hij in een
herberg met een aantal messteken was verwond. Terwijl
Lichtenvoorde nog onder den indruk van liet gebeurde
was, kwam freule van Dorth van Grol terug. Met zeer
vrouwelijke drift en hartstochtelijkheid gaf zij haar blijd-
schap er over te kennen: «Zoo moet het gaan! er moeten
er meer kapot, dat is nog maar ��n"; en voegde er in
��nen adem tegeu haar broeder bij: «broer Toon moet
direct naar Grol om 4 u 300 huzaren te halen, dan
moeten zij allen kapot." De oude dame schijnt verbazend
opgewonden te zijn geweest. Toen een der toeschouwers

t\'UKULK VAN DOltTH.

riep: Vivat de Republiek! beantwoordde zij dien ergerlijken
kreet niet bedreigingen: «Wacht, manneke, wij zullen je
wel krijgen . . . ."

Deze schreeuwende en tierende dame is geene vriende-
lijke verschijning. Wanneer wij, vier jaar nadat de oude
Republiek is gevallen, een vrouwelijk lid van den ouden
adel, die in de provinci�n beeft geheerscht, op zulk een
wijze zien uitvaren, als zij hoopt of denkt dat de beminde
oude tijd zal wederkeeren, dan vragen wij ons ouwille-
keurig af: wat heeft die adel niet gedaan, toen hij de
macht in handen had?

Nu zijn het slechts Woorden en bedreigingen �� zouden
zij bet daarbij gelaten hebben, toen zij nog de macht in
handen hadden? De bedreigingen, in de proclamatie van
den Erfprius tegen allen, die den staat na 1795 haddeu
gediend, bewijzen welk een geest de gedreigde restauratie
bezielde. Deze freule van Dorth was ��n uit velen.

Voor \'toogenblik intusschen konden zij aan hunne fraaie
plannen geen gevolg geven. De geheele beweging in het
departement van den Rijn mislukte volkomen, en was
reeds ge�indigd voordat de Engelschen en Russen tot in-
schepen werden gedwongen.

Uit de Brabantsohe vestingen kwamen eenige oompag-
nie�u Fransche soldaten het departementaal bestuur te hulp.
Op deiizelfden vijfden September, waarop de beweging te
Lichtenvoorde plaats had, rukten zij Arnhem binnen.
Eenige chigen later volgde de generaal Girod met elf
honderd man. Tegen die macht waren de emigranten en
hunne aanhangers niet bestand. Zij spatten uiteen. De
hoofden vloden over de grenzen : de arme misleiden
zochten een schuilplaats, waar zij konden. Den 15\'¹"" Sep-
tember verscheen de Pransche generaal te. Aalten en ver-

FREULE VAN DORTH.

klaarde het ambt Bredevoort (IJredevoort , Diuxperloo,
Winterswijk, Aalten, Lichten voorde) in staat van beleg.

Een streng onderzoek op de verschillende plaatsen ving
aan, dat velen, die zich hadden laten �ne�slcepen, met
schrik en angst vervulde. Een publicatie der regeering
van 23 Augustus 1799 verklaarde voor oproerige daden al
de volgende: zich te verzetten tegen een geconstitueerde
macht gewapenderhand of op eenigerlei manier, het aan-
hefi\'en van oproerkreten , dragen of\' uitsteken van teekenen
of seiuen, kleppen van klokken, aansteken van vuren,
het houden van verboden samenrottingen, alle verboden
wapenen, het overloopen tot den vijand, het staan in
verstandhouding inet hem, het opvatten van wapenen tot
ondersteuning van denzelven enz. enz. Zoowel de lengte
der lijst als de rekbaarheid der uitdrukkingen � wat is
verstandhouding? � gaven de meest mogelijke speelruimte
aan hen, die er zich van wilden bedienen. Toen Girod te
liichteuvoorde kwam en onderzoek deed, kreeg hij bericht
van den moord, die den 5 September, naar men zeidc.
op den patriot Reesink was gepleegd. \' De moordenaar,
zoo deelde men hem mede, werd verborgen gehouden door
freule van Dorth op Harre velt; wie zich haar uitdruk-
kingen naar aanleiding van dien moord herinnerde, vond
dat zeer natuurlijk. De generaal zond eeuige militairen
naar Harrevelt, om den misdadiger te vatten, die even
natuurlijk niet te vinden was. Om nu niet met leege
handen terug te keeren, namen zij "de oproerstookster"\',
dat is de 52-jarige freule, mede. Girod vond dit opperbest
en zond haar naar Arnhem.

Het spreekt vanzelf, dat de tijdgenoot, die ons dezen

¹ Zie de Aanteekemngeii achter in lift bock.

46 FREULE VAX D�RTH.

gang van zaken vertelt, door zijn ijver om den bedrijver
van een moord, die waarschijnlijk nooit bedreven is, te
vinden, is medegesleept. Freule van Dorth is niet maar
zoo i\'u passaat, doch wel degelijk als een der meest ge-
compromitteerden gevangen genomen. Waarom zij niet ge-
vlueht is, is onbegrijpelijk. Haar broer schijnt het hazen-
pad gekozen te hebben.

In plaatsen, die in staat vau beleg waren verklaard, was
de bestraffing der gepleegde misdaden aan een militaire
rechtbank opgedragen, die moest samengesteld zijn uit
Bataafsche officieren en onderofficieren van dat garnizoen.
Dank zij deze bepaling, zagen zicli tot leden der militaire
rechtbank in liet ambt van Bredevoort benoemd:

G. Schaai\'s, kapt. van de Utrechtsche nationale gardes,
te Winterswijk.

J. van Eeijsen, 1"\'" luit. bij dezelfde.

Van den Berg, serg.-majoor bij dezelfde.

P. H. Pijpers, 2\'^,e luit. van de Amsterdainsche garde
te Bredevoort, en

P. van Hergen, sergeant der gardes, te Aalten.
Men zal vragen, hoe komen deze Amsterdamsehe en
Utrechtsehe nationale gardes hier te Winterswijk en Aalten?
In den aanvang der emigrantenbeweging had liet departe-
mentaal bestuur ook naar Utrecht om hulp gezonden. De
nationale gardes, die onmiddellijk waren gezonden, lagen
thans in deze streken in garnizoen.

De militaire rechtbank, op deze wijze samengesteld,
muntte zeker niet door rechtskennis uit. Deze officieren
en onderofficieren van de gewapende burgermacht oefenden
burgerlijke bedrijven uit, die, ofschoon zeer respectabel,
weinig met rechtszaken te maken hebben. Schaafs was
koperslager; Van Reijsen leerlooier; Van den Berg, ook

FREULE VAX DOKTH.



		l!l
		FKKULK VAN\' DOBTH.


		wrok , de liaat over vroeger geleden verdrukkingen van de zijde des adels. de vijandschap en de wraakoefening ver- scherpt? Zoo het boekske. van den heer Staats Kvers er toe leidt, ons meer licht over de vroegere toestanden in den achterhoek te bezorgen, zal het een reden te meer zijn om de uitgave van dat geschrift toe te juichen.

		4
		Jokiss�n. Studie» IV



		149
		DE OMWENTELING VAX 181.3.


		eeii mijner generaals zenden, den maarschalk Davoust of Soult, om lien te regeeren: zij zijn een Pranschen Prins onwaardig." \' Ueze bedreiging van eene dadelijke inlijving deed allen tegenstand ophouden en de aangewezen Lodewrjk Napoleon werd ootmoedig tot koning van Holland begeerd. Men gaf toe, om grooter gevaren te voorkomen; doch velen waren er ook, die de verandering niet zeer sterk betreurden en in de verheffing van een lid van liet keizerlijk huis op den troon van Holland een waarborg meenden te zien voor toekomend geluk. De omwenteling van 1795 en de volgende staatsveranderingen hadden nieinands wenschen, zelfs niet van de meest bescheidenen, bevredigd. Napoleon had in de laatste jaren o]) den gang van zaken toch zoo grooten invloed gehad. Het scheen daarom beter een gouvernement, dat, ondanks Schimmelpenninck\'s bekwaamheid, zwak naar buiten en machteloos in binnenlandsche aangelegenheden was, met een bestuur te verwisselen, dat aanspraak mocht maken op de belangstelling en zorg van den keizer. Een vorst, door banden van bloedverwantschap aan den machtigen behecrscher van Frankrijk verbonden, zou het land beter kunnen be- schermen, dan een veel- of eenhoofdig inlandsch bestuur. De nieuwe koning kwam, aanbevolen door clen gunstigen dunk van allen, die hem hadden leerenkennen. De menigte juichte eu alle standen , de oude aristocratie en de hoogere standen niet het laatst, spoedden zich tot den nieuwen vorst. De gemakkelijke eu welwillende ontvangst van Lodewrjk eu zijne gemalin nam ieder voor hem in. Nooit te voren was de weg van \'s-Gravenhage naar het huis in \'t Bosch zoo druk bereden als in die dagen. \'²

		\' Verhuell, Hut Leven vun Grauf Verhuell, bl. 19. � Verhuell, bl. 50, 52.



		DU OMWKNTfXlNd VAN 1813.		L51


		zich wist te trekken . ook de natie in "t algemeen wist hij aan zich te hechten. Hij deelde met het volk, dat hij regeerde, de deugden van goedhartigheid en weldadigheid. Toen in 1807 het springen van een kruitschip de stad Leiden in diepen rouw dompelde, ijlde hij zelf naar de plaats des ongevals en klom , bij het akelig licht der nog brandende woningen, over het puin der ingestorte huizen. om de verminkten en gewonden te redden. Uit zijne eigene middelen voegde hij rijke ondersteuning aan de groote giften toe, die de natie voor de ongelukkiger! te zamen bracht. Evenzoo zag men hein in 18(19, toen eene hevige overstrooming een deel van Gelderland en 7/uid-Holland teisterde, op den waggelenden dijk nabij Gorincliem zich aan levensgevaar blootstellen. \' l)och meer nog dan zijne hartelijke deelneming in de rampen des volks, deed zijn eerbied en ondersteuning van de hoofdelementen der volksbeschaving hem de algemeeue achting en liefde winnen. Kort v��r zijne komst was voor de eerste maal in dit land het lager onderwijs door eene wet geregeld, waarbij van staatswege scholen werden ge- opend, zouder dat eene gelijke vrijheid aan bijzondere personen werd ontzegd, zoo ze slechts aan bepaalde ver- eischten voldeden. Deze wet, die de grondslagen van het volksonderwijs vaststelde, bleef onaangetast. De koning kende de Hollandsche taal niet, maar wilde ze leeren. Wekelijks kwam Bilderdijk zijn koninklijken leerling onder- wijzen, schoon met weinig vrucht, naar men zegt. ²Lodewijk wilde Hollander zijn, maar bleef niettemin in denkbeelden en richting �ranschinan. Zoo richtte hij,

		¹ Leven vmi �. J. van Leuuep, I, 282. " Zie Hist. Bladen, 1\' dr. I, 891; 2" dr. I, 40B; 3" dr. II, 234.



		DF. OMWENTELING VAN 1813.
		Kil


		wel tot liet doen van concessi�n, die, ofschoon ze zijn aanzien verminderden, ten minste het onafhankelijk bestaan van zijn land zouden redden. Na eindelooze beraadslagingen, talloos over- en wederspreken, herhaalde veranderingen, wijzigingen, toevoegsels, afkortingen, enz., die hem nu eens met hoop, dan weder met sehrik vervulden, lieden hem ongesteld maakten uit vrees dat alles verloren was, hem morgen herstelden uit blijdschap over het gewonnene. kwam men eindelijk tot een besluit. \' Den lfi\'\'«" Maart 1810 werd het traktaat met frankrijk gesloten, waarbij hij Brabant, Zeeland en het land tus- schen Maas en Waal aan den keizer afstaan, Fransche troepen in zijne steden en Fransche douaniers in zijn rijk moest dulden. Die]) gebogen kwam de vernederde vorst in zijne hoofdstad weder, waar hij met groote blijdschap door zijne onderdanen, die aan zijne terugkomst niet meer geloofd hadden, ontvangen werd. Doch die vreugde zou spoedig verkeeren, want de dagen van het koningschap waren geteld. Toen alles, wat hij te Parijs had moeten toegeven, in werking trad; toen Fransche douaniers, met onze taal on- bekend, alle kusten en havens bewaakten; toen de Fransche troepen Amstei\'dam naderden, besloot bij voor de overmacht te wijken. Den l^,te" Juli deed de koning afstand ten be- hoeve van zijn zoon , onder regentschap der koningin, omdat hij het ongeluk had zijn broeder te mishagen, zoodat zijne tegenwoordigheid bet eindigen van den onge- lukkigen staat van zaken tegenhield. Keu dag later was hij

		¹ R�ell, Verslag van hetgeen ter gelegenheid van het verblijf deeKoninge te Parijs is voorgevallen. Amst. 18:17. Thiera, Hist. dn Cunsulat et de l\'Empire (�d. Brux.), III, 816 sniv. JORISSEN. SllllH�it. IV 11



		1H2		DE OMWKNTKLING VAX 1813.


		op reis uaar Tiiplitz, om nimmer liet land weer te zien, dat hem voor zoo korten tijd eeue kroon had geschonken. Eene algemeene verslagenheid heersohte, toen de afstand en het vertrek van koning Lodewijk bekend werden. De natie had hem leeren achten en ondanks zijne onbesteudig- heid en spilzucht lief gekregen. Lodewijk Napoleon was geen groot, maar hij was een goed man. Hij verlangde oprechtelijk zijn volk gelukkig te maken, doch miste de kracht, om zich zelven te bedwingen en zijne liefde tot koninklijk vertoon te onderdrukken ter wille van de drin- gende uooden zijns volks. Voorzeker was deze schuld je- gens zijn volk groot; doch de beschermengel der volken, die. mede is gezeten in de rechtbank der historie, heeft hem die vergeven, omdat hij de natie ten koste van zijn eigen voordeel voor zooveel ergers heeft bewaard. Indien hij blindelings de Fransche politiek had willen volgen, dan had hij een vorst van een groot rijk kunnen zijn. Maar hij heeft zijn eigen belang verloochend uit liefde tot zijn Hollandseh volk; hij heeft geweigerd de levenskrachten der natie voor de grootheid van Frankrijk uit te putten. Dit moge een misslag zijner staatkunde zijn geweest: het is de beste aanspraak, die hij kan doen gelden op de ver- gitfenis van het nageslacht. Toen de tijding van Lodewijk\'s besluit te Parijs aan- kwam, bleek de overeenstemming, welke er ditmaal tus- sehen de broeders bestond. Den (i\'¹� Juli ontving Napo- leon het bericht, nadat hij juist des morgens een rapport had ontvangen, volgens zijn bevel opgesteld om de redenen te ontwikkelen, waarom de inlijving van Holland bij het keizerrijk moest geschieden. \' Derhalve, ware Lodewijk

		¹ Thiers, Hist. du Consulat et de 1\'Empire, III, 341.



		HISTORISCHE STUDI�N

		D\\ THEOD. JORISSEN IN LEVEK HOOGLEERAAR TE AMSTERDAM.

		TWEEDE, GOEDK00PE DRUK

		PaTKIOTSCHE HlADEX. � FltKL\'LE VAN DOKTH. � UlT FaMILIEPAI\'IKKEX. ---- DK COUKEKI\'OXDENTIE VAN KONING Lodewijk.�Amstekdamsche Couranten in 1809. � Een Steenwoui\' in Mp, \|sio \|)r Qw ........ "li" 1813. OTHEEK RIJKSUNIVERSITEIT] RECHT

		HAARLEM H. D. TJEENK WILLINK. 189 3



		PATEIOTSCHE BLADEN.

		J. Hiii-tu,^, be L\'alriolliM en Omnje van 1717�1787. De woorden, die boven deze regelen staan, drukken den hooi\'dindruk uit, dien de lectuur van het werk van den predikant J. Hartog maakt. Ken geregelde geschiedenis der gebeurtenissen in de veertig jaar, die 1717 van 1787 scheidden, bevat het niet. De schrijver wilde ze niet geven. "Ik heb een poging gewaagd om de geschiedenis der patriotisohe beweging toe te lichten, uit de pamfletten dier dagen." Met deze verklaring vangt de voorrede aan , en dit doel heeft de heer Hartog blijkbaar nooit uit het oog verloren. Van de eerste tot de laatste bladzijde lichten de pamfletten, naar des schrijvers meening, de gebeurte- nissen toe. Over de meerdere of mindere wenschelijkheid en nood- zakelijkheid van een dergelijkeu arbeid kan verschil van gevoelen bestaan. Voor mij, die den tijd niet gekomen acht om de geschiedenis dier dagen te schrijven, bestaat geen bezwaar om bij deze opvatting van de taak des heeren Hartog mij neer te leggen. Te miuder omdat ik volgaarne erken, dat pamttetteuliteratuur tot veel belangrijke resul- taten kan leiden. Doch wil ik mij nederleggen bij de op-



		(i PATBIOTSCHK BLAOKN. zou, moclit men hopen, liieromtreut veel opheldering geven. Wat is als middel van verlamming krachtiger geweest: het verschil van politiek inzicht of de persoonlijke grieven!\' Beide hebben krachtig zich doen gelden. Voor de beoor- deeling der partij is het geen onverschillige zaak te weten, wanneer een der twee elementen het meest overheerschendc is geweest. Zeker kan het onderzoek der pamnettenlitera- tuur de vraag niet volledig beantwoorden, maar zij kan onschatbare bouwstoffen opleveren. Wie in een der beide opzichten van dezen arbeid des heeren Hartog opheldering wacht, zal moeilijk een gevoel van teleurstelling kunnen onderdrukken. De schrijver gaat uit van de onderstelling, dat de feiten bekend zijn en deelt nu uit de pamfletten, die hem ten dienste staan, het een en ander mede . dat het oordeel der partijen omtrent deze of gene gebeurtenis doet kennen. Voor hen, die geheel onbekend zijn niet deze literatuur, is hier zeker veel nieuws te vinden. Zij. die wel eens een kijkje hebben genomen in de pamfletten van dien tijd, zullen hier of ginds een enkel stuk vermeld vinden, dat hun nog niet in handen kwam, maar over \'t geheel genomen kan men niet zeggen, dat deze bloemlezing uit de literatuur van den patriotten- tijd tot dieper inzicht leidt. De indruk, dien deze verzameling maakt, is uit den aard der zaak hoogst ongunstig. In dagen van politieken strijd, als alle driften zijn ontwaakt, munt de literatuur van den dag, evenmin als het dagelijksch discours, door fijnheid van vormen en zachtheid van uitdrukking uit. Als over honderd jaar iemand zich vermeien zal, een bloein- lezing uit de literatuur der Aprilbeweging te geven, zal hij evenzeer zich ergeren en anderen zich doen ergeren aan woorden en voorstellingen, die in 19S2 onbeschaafd en



		PATHIOTSCHE BLADEN. 9 trades\' verklaring in lOfi.j, dat alle Katholieken hier te lande Spaanschgezind waren, was de heersehende overtui- ging. Spaanschgezind: dat is vijanden van den staat, vrienden van de vreemde macht, die men in een worsteling van tachtig jaar had afgeworpen. Was het zoo onnatuur- lijk , dat men dezen Spaanschgezinden de handen bond, hun niet de vrijheid schonk om naar willekeur te handelen? Het is in de. laatste jaren, mode geworden, om de Katho- lieken te beklagen over het harde lot, dat zij in de Repu- bliek te verduren hebben gehad. Indien men de moeite nam, de verschillende placaten tegen de Katholieken, in verband met de aanleidingen tot de uitvaardiging na te gaan, dan zou men zien, dat de handelsrepubliek nooit tot deze maatregelen is overgegaan, dan wanneer zij oor- deelde voor haar eigen behoud den ouden vijand te moeten bestrijden. Dat schrijvers, wier bedoeling niet is om de waarheid te dienen, maar om de publieke opinie dooi beklag te winnen, het geslacht der 17^d" en der 18\'\'° eeuw als een vervolgziek geslacht afschilderen, is te begrijpen. Maar hoe zij, die den toestand der Protestanten in katho- lieke landen gedurende die eeuwen kennen, die de her- roeping van het Ediet van Nantes en den moord van Galas enz., geen feiten achten, aan het opkomend geslacht uit verdraagzaamheid te verzwijgen, het als een grief aan de vaderen kunnen aanrekenen, dat zij den bestaanden staat ook door hunne zooveel zachter maatregelen poogden te handhaven, is moeilijk in te zien. Maar zeker kan men het den mannen der 18^de eeuw niet euvel duiden, dat zij be- palingen toepasten, met onze denkbeelden in strijd, docli gevorderd door hunne overtuiging en door de wetten, die zij van de vaderen hadden ontvangen. «Twee�rlei weegsteen is den Heer een gruwel", zegt, in



		II
		PATUIOTSCBE BLADKN.


		tische republiek. In de worsteling met de Oranjepartij in de 17\'^lE eeuw had, door een samenloop van omstandig- liedeu, de Statenpartij gezegevierd. De burgerij trouwens was sedert het einde der vorige, der 1(5\'\'° eeuw, zonder invloed geweest. De heer Hartog zelf herinnert, hoe de aristocratie zich al zeer vroegtijdig van allen iuvloed meester maakte en de burgerij buitensloot. Waar zijn nu in 17 17 die «rechten en vrijheden?" /.ij zijn er niet. De herinnering bestond aan een toe- stand, waarin de gilden enz. werden geraadpleegd, waarin de burgerij invloed op de samenstelling der besturen uit- oefende. Maar die tijd was lang voorbij en meer clan 1\'/, eeuw, zoolang als de Republiek bestond, had de be- volking geleefd zonder anders dan door revoluti�u, als in 1872 en nu in 1747, zieh te doen gelden. De Prinsen van Oranje hebben om goede redenen meer prijs gesteld o]) de volksgunst en het volk heuseher, hoife- 1 ij kei\' bejegend dan de heeren Staten, maar van invloed op de samenstelling der besturen of op den gang der zaken is onder Frederik Hendrik en Willem til. al even weinig sprake, als onder het bestuur van Johau de Witt of na 1702. Natuurlijk. De Statenpartij was een politieke partij, die een politieke leer heeft, waarop zij zich beroept: "de Staten zijn de wettige erfgenamen der grafelijke macht." De Stadhouders vertegenwoordigen de traditie des volks, waaraan de natie gehecht is; wat was /ij zonder de Oranjes geweest, wat geworden? Zij vertegenwoordigen de behoefte aan staatseeuheid, die zij, voor zooveel hun zonderlinge en halve positie het vergunt, bevredigen. Zij zijn de trait d\'union tussehen gewesten, die, wanneer zij ontbreken, als zelfstandige, souvereine machten naast elkander staan en



		PATRIOTsCHE BLADEN. 15 slechts een enkele maal door liet overwicht van een Johan de Witt gedwongen worden voor het overwicht van Hol- land te bukken. Maar noch in de stadhouderlijke, noch in de stadhouderlooze tijden is er van volksinvloed op de regeering of op de besturen sprake. Hoe kan er dan van «rechten en vrijheden" in 1747 sprake zijn? Hoe kan er dan gesproken worden van het handhaven van iets dat niet bestaat ? De herinnering aan di� vroegere dagen heeft de ander- half eeuw overleefd. En het is die herinnering, die zich doet gelden. De "democratische beweging\'", waarvan de heer Hartog spreekt, handhaaft niet, maai eischt het ver- lorene terug. �n ook daarom is zij eeu revolutionaire. Zij wil de staatsorde, die met de Republiek is opgegroeid en zich ontwikkeld heeft, vervangen door een andere , waarvan zij de traditie heeft bewaard, Zij eerbiedigt geen rechten; noch die van de stadhouderlijke macht, zooals zij vooral na en door 1072 is toegenomen; noch die der re- gen ten-aristocratie, die zich baseert op de besluiten van 1651. Heeft de heer Hartog de bewijzen voor het tegendeel bij zijn onderzoek der pamfletten gevonden? Dan is het zeer te betreuren, dat hij ze in dezen arbeid niet heeft neer- gelegd . En er is meer. De patriotsehe beweging eerbiedigt niet de rechten van anderen; handhaaft niet rechten en vrijheden, die door de burgerij niet meer bezeten worden, maar gaat verder. Zij is met den eisch, de herstelliug der oude «rechten en vrij- heden" niet tevreden. Zij gaat verder. Zij eischt meer invloed, dan hun volgens die oude stukken toekomt. Xa- tuurlijk: het geslacht, dat 1750 schrijft, is een ander dan de kinderen der 16^d" eeuw. Eeu volk leeft geen twee



		Lfi
		PATUIOTSCHE BLADEN.

		eeuwen zonder den invloed des tijds te ondergaan. De tijdgenooteu van Rousseau vragen meer. Zij hebben de leer der natuurlijke rechten ingezogen en de grenzen van deze zijn niet meer binnen de historische perken der oude privileges te vinden. Revolutionair, waar het hun verzet tegen de bestaande orde van zaken geldt, zijn zij revoluti- onair ook wat hun doel aangaat Zij willen, voor zoover zij weten wat zij willen, iets, wat nooit bestaan had en in geen privilege ter wereld was beschreven. Dit alles wordt hier niet herinnerd, om over de pa- triotsche beweging een veroordeelend vonnis te doen vellen. Integendeel, het wordt herinnerd, opdat het oordeel billijk, rechtvaardig zij. Met onhistorische opvattingen, als de aangehaalde van den heer Hartog, wordt aan het geslacht van de tweede helft der 18^de eeuw onrecht gedaan: aan de regenten, die hier voortdurend als door de onzuiverste motieven gedreven worden voorgesteld; aan de democraten, wier streven men uit deze bladen niet begrijpen zal. De binnenlandsche strijd, die onze Republiek ten val heeft ge- bracht, is bet noodzakelijk, onvermijdbaar gevolg geweest van de ontwikkeling der Republiek. Als in eiken burger- strijd hebben persoonlijke gebreken en persoonlijke mo- tieven een groote rol gespeeld: hier te grooter, naarmate het tooneel van den strijd kleiner was en de persoonlijke invloed dus beslissender kon werken. Waren de indivi- due\'n, die den voorgrond van liet politiek tooneel innamen, mannen van meer beteekenis geweest, het schouwspel ware grootscher. Maar de geringe hoogte van het meerendeel neemt de ernstige beteekenis van den kamp niet weg. Even weinig als allen, die in onze dagen zich tegen uit- breiding van het kiesrecht verklaren, uit vrees dat het getal onkundigen en onbekwamen te zwaar gewicht in de



		PATEIOT8CHE BLADEV. 21 tegen den Prins en den Hertog aan, om daarna zijn be- vreemding uit te spreken, dat men den Prins zijn liefde tot bourgognewijn euvel duidde. Is dat alles? In de patriottengeschiedenis is de tocht naar Brest een hoogst gewichtig punt. Personen, die tot heden niet openlijk waren opgetreden, wierpen thans het masker af. De strijd werd heftiger nog dan te voren. Men beschuldigde den Prins, opzettelijk, uit geheime svm- pathie voor Engeland, de vereeniging der Nederlandsche en Fransohe vloten te hebbeu belet. De beschuldiging van verraad wordt openlijker dan tot dusver uitgesproken. Te- recht of ten onrechte? De schrijver licht ons niet in eu vandaar dat de stroom van verwijten, die deze pamfletten bevatten, zoo weinig indruk maakt. Zij vervelen. »Aan een verrader des vaderlands", is een der meest bekende van liellamv\'s politieke gedichten. Bellamy\'s naam komt hier niet voor: ten minste, ik herinner mij niet, hem aangetroffen te hebbeu. Pieter Vreede, Aschenberg, \'t Hoen, Van der Jagt, Van der Kemp, Suermoud, Lu- cretia van Merken, enz., enz., zijn schrijvers van vlug- schriften , die bekend zijn. Dank zij de nasporingen van den heer Sautijn Kluit, is over de dagbladenliteratuur, ook van dezen tijd, veel licht opgegaan. Zou de beweging, in haar ontwikkeling, niet scherper gekend en beter ge- teekeud zijn, indien de gebeurtenissen waren toegelicht door de mededeeling van oordeelvellingen van bekende per- sonen, dan thans, nu een reeks van anonymi worden op- geroepen, om als getuigen te dienen? Welke waarde heb- ben kothehuispraatjes in 1782 meer dan in 1882? Zij verspreiden over de gebeurtenissen geen nieuw licht en niet ieder anoniem pamflet mag aangenomen worden als represen- teerende een meening, die invloed heeft gehad. Een vers



		FREULE VAN DOETH.

		Tn 1795 was de Bataafsche Republiek geboren. Peter en meter waren het Franselio leger, dat in den winter over de bevroren rivieren was binuengegleden en de partij der Patriotten , die de vrienden en broeders met open armen hadden ontvangen. De oude Republiek � de Re- publiek der Yereenigde Nederlanden � was bij den eer- sten stoot, zonder tegenstand te bieden, ineengezakt. Zij was als een oude bedaagde bes uitgegleden op den gladden grond van vrijheid, gelijkheid en broederschap, die ook zoovele jongeren dan zij uog ten val zou brengen. Het Huis van Oranje was \'gevlucht van Scheveningen naar Engeland, van waar het pas negentien jaar later zou terugkeeren. Voor \'t oogenblik scheen de scheiding een eeuwige te zullen zijn. Wat werd dien goedaardigen, maar onbeduidenden Willem V al niet een kwaad aange- wreven! Een tiran, een monster, een bederver en wat niet al heette de arme man, indien men de publieke schetteraars en pamflettisten geliefde te gelooven. Alsof het niet misdaad genoeg ware., politieken invloed alleen ten dienste van eigen autoriteit, en niet ten nutte der volksbescliaving en ontwikkeling te bezigen! De gulden eeuw van vrijheid brak thans aan. De Re-



		84
		FREULE VAN UUiU\'H.


		zienlijke hulp, die hun door Pruisen zou gegeven worden. Drie aanzienlijke leden der Oranjepartij worden genoemd als meer bepaald met de organisatie van den opstand belast. In liet graafschap Zutfen zou de baron van Heeckcren van Suideras de contrarevolutie bewerken, terwijl J. C. E. van Lijnden van Hoevelaken liet kwartier van de Veluwe en baron Max. L. Yvoy de provincie Utrecht voor hunne rekening hadden genomen. Van de twee laatste heeren is niet veel gemerkt; ten minste hunne werkzaamheid is tot dusver onbekend. De eerste alleen is als hoofd der contra- revolutie in het Graafschap opgetreden en heeft een oogen- blik den republikeinen vrees ingeboezend. Doch zijn rijk heeft kort geduurd; slechts ��n dag, nog korter dan dat van den Munsterschen profeet, zegt Mr. Staats Evers. In den nacht van 2/3 September verschenen eenige emi- granten te Dinxperloo, en hakten den vrijheidsbooin om. Den volgenden morgen werd door een gewezen overste Van Spengler met veertig als officier gekleede personen de pro- elamatie, boven besproken, afgekondigd en de oranjevlag uitgestoken. Hetzelfde heldenfeit had daarop plaats te Westervoort. De troep emigranten, aangegroeid tot een i il 30(1, scheen een aanslag op Arnhem in den zin te hebben; zij namen de schipbrug weg en nestelden zich aan de overzij van den IJsel. Arnhem was slecht bezet, zoodat deze dreigende houding van den vijand, wiens aantal door het gedienstig gerucht onmatig vergroot werd, grooten schrik verwekte. Zeker zou het gevaar ernstig zijn ge- worden , indien Arnhem in handen der emigranten was ge- vallen. Doch de burgerwacht deed zijn plicht. De kolonel Schooninan rukte met vijftig, zegge vijftig man, en een stukje, geschut naar Westervoort, zijn kanon deed goede diensten en de emigranten kozen het hazenpad.



		RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

		A06000004903393B

		0490 3393



		.\'57
		PUKUT.K VAX DORTH.

		«Na het lezen der proclamatie hief Suideras een driewerf koezee aan, waarin hij door zijn gevolg gevolgd werd. Hij sprak voorts lang met den predikant Ketjen , en maakte een vleiend compliment aan den predikant Van der Linden; zeide ook aan den Roomschen pastoor, dat, schoon de Gereformeerde godsdienst de praedominante moest zijn, echter niemand in de uitoefening van een anderen mocht gestoord worden. Dat ook niemand om zijn bij- zondere gevoelens vervolgd of mishandeld zoude worden. Voorts vorderde hij van den richter en het lid des ge- ineentebestuurs, dat zij zouden beloven, de tegenwoordige regeering te zullen gehoorzamen, hetwelk zij deden. Hij vervoegde zich hierop met een aantal oflicieren aau het huis van den richter, gaf last om een oranjevlag uit te steken, de klokken te\' luiden en den vrij heidsboom om te hakken......" [ntusschen waren door \'t gevolg van Suideras een aantal karren, wagens en paarden gerequireerd, waarmede hij om half twaalf uren vertrok. Kr zijn vele wegen, die naar Rome voeren; er zijn vele wijzen van revolutiemaken. Maar welke vrucht kon men zich van deze voorstellen P Wat baatte het, of men hier en ginds vrijheidsboonien omhakte, oranjevlaggen uitstak, gemeentebesturen afzette en aanstelde, kortom, overal de gemoederen aan \'t gisten en de aanhangers een oogenblik in het bestuur bracht, wanneer men die aanhangers niet tot een macht vereenigde, die iets tot stand kon brengen? Hoe dit zij � Heeckeren van Suideras ging van Winters- wijk naar Bredevoort, van daar naar Aalten, en van daar "naar zijn voonnaligen schuilhoek op het Munstersche grondgebied." De ongelukkige alloop van de beweging tegen Arnhem en de krachtige houding, die het departe-



		38
		FllKULE VAN DORTH.


		mentaal bestuur aannam, deed de geheele beweging te uiet gaan nog voordat de slag bij Bergen (19 Sept.) de hoop op ondersteuning van de zijde der gelande Eugelschen en Russen in rook deed verdwijnen. Uit Grove was een detachement �ransche infanteristen het Bataafsoh bestuur te hulp gekomen, en de generaal Girod werd door den opperbevelhebber des Frausehen legers naar den achter- hoek gezonden, om de ongelukkigen, die zich \'t zij door anderer \'t zij door eigen verwachtingen hadden laten op- winden en misleiden, te straffen. Onder dezen behoorde: de aanzienlijke vrouw, wier naam boven deze regelen staat. Freule van Dorth. Johauna Magdalena Catharina Judith van Dorth tot Holthuizen woonde op den huize Harrevelt onder Liehten- voorde. Zij was een vrouw van 51 jaar, maar, blijkens de feiten, die, hoe onbeduidend ook, tot grond van hare veroordeeling hebben gestrekt, van een opgewonden en heftig karakter. Voor eeuige jaren is omtrent haar een getuigenis publiek gemaakt, hetwelk door de onbekend- beid van den schrijver een groot deel van het gewicht mist, dat het anders zou bezitten. Dat de schrijver een Oranjegezinde was, en dus een politieke geestverwant van freule van Dorth, kan zeker niet tot bezwaar strekken. Men behoeft niet te vreezen, dat hij haar uit vaderlauds- lievenden ijver zwart heeft gemaakt. Ziehier zijn schrijven: «29 Novembre 1799. Cette freule de Dorth, qui a etc fusill�e, nous est tres connue. Quoique Ie malheur, qui lui est arriv�, est bien propre ii inspirer de la com- passion, il est certain n�amnoins qu\'on doit reeonnaitre dans sa lin une direction juste de la Providence, qui a puni ses crimes, son p�re �tant un sc�l�rat profond



		40 KIU\'.LLK VAM DOltTH. ons de heerschappij van den adel te platten lande beter doet kennen, ware welkom geweest. Wij zijn niet ver- wend aan onderzoekingen uit en over ons Oosten. Doch keereu wij tot den brief terug. Zijn de bijzonderheden, die hij bevat, waar? Xieinand kan voor \'t oogeublik toestemmend of ontkennend ant- woorden. Maar de toon van het geheele schrijven is van dien aard, dat het vertrouwen inboezemt, en de d�tails, die vertrouwelijk opgegeven werden, zijn niet zoodanig, dat zij het eerst zich voordoen, als een lasteraar bekladden wil. Ik geloof, dat, daargelaten de vraag naar de waar- heid, de goede trouw van den briefschrijver niet te ont- keunen is. Hij schreef wat hij meende waar te zijn. Deze Freule van Dorth behoorde tut de Oranjcpartij en werd op jammerlijke wijze betrokken in de aanslagen der emigranten. Haar eigen broeder was indertijd uitgeweken, maar schijnt in deze dagen bij haar op den huize Harre- velt te zijn teruggekeerd. Toen van Heeekereu van Suideras den �\'¹� September te Winterswijk was gekomen en daar, gelijk ook te Aalten, het bestuur afzette en eeu nieuw aanstelde, kwam de Oranjepartij ook te Lichtenvoorde in beweging. De ontvanger der verpondingen, Huiuink ge- heeten, gaf het sein. Hij liet in den morgen van dien dag (5 Sept.) verschillende ingezetenen tot zich roepen en gelastte hun, hem te vergezellen naar Grol, om den Erf- prins van Oranje, die daar passeeren zou, te begroeten. Geen enkel woord was er van waar: de lOrfprins van Oranje was in Noord-Holland. Dat personen, die hun leven waagden door het sein tot den opstand te geven, op eeu dergelijke wijze door de uitgewekenen werden inis- leid, bewijst de lichtvaardigheid en gewetenloosheid, waar- mede deze geheele aanslag werd behandeld.



		II.
		t\'UKULK VAN DOltTH.


		riep: Vivat de Republiek! beantwoordde zij dien ergerlijken kreet niet bedreigingen: «Wacht, manneke, wij zullen je wel krijgen . . . ." Deze schreeuwende en tierende dame is geene vriende- lijke verschijning. Wanneer wij, vier jaar nadat de oude Republiek is gevallen, een vrouwelijk lid van den ouden adel, die in de provinci�n beeft geheerscht, op zulk een wijze zien uitvaren, als zij hoopt of denkt dat de beminde oude tijd zal wederkeeren, dan vragen wij ons ouwille- keurig af: wat heeft die adel niet gedaan, toen hij de macht in handen had? Nu zijn het slechts Woorden en bedreigingen �� zouden zij bet daarbij gelaten hebben, toen zij nog de macht in handen hadden? De bedreigingen, in de proclamatie van den Erfprius tegen allen, die den staat na 1795 haddeu gediend, bewijzen welk een geest de gedreigde restauratie bezielde. Deze freule van Dorth was ��n uit velen. Voor \'toogenblik intusschen konden zij aan hunne fraaie plannen geen gevolg geven. De geheele beweging in het departement van den Rijn mislukte volkomen, en was reeds ge�indigd voordat de Engelschen en Russen tot in- schepen werden gedwongen. Uit de Brabantsohe vestingen kwamen eenige oompag- nie�u Fransche soldaten het departementaal bestuur te hulp. Op deiizelfden vijfden September, waarop de beweging te Lichtenvoorde plaats had, rukten zij Arnhem binnen. Eenige chigen later volgde de generaal Girod met elf honderd man. Tegen die macht waren de emigranten en hunne aanhangers niet bestand. Zij spatten uiteen. De hoofden vloden over de grenzen : de arme misleiden zochten een schuilplaats, waar zij konden. Den 15\'¹"" Sep- tember verscheen de Pransche generaal te. Aalten en ver-



		I.-»
		FREULE VAN DORTH.


		klaarde het ambt Bredevoort (IJredevoort , Diuxperloo, Winterswijk, Aalten, Lichten voorde) in staat van beleg. Een streng onderzoek op de verschillende plaatsen ving aan, dat velen, die zich hadden laten �ne�slcepen, met schrik en angst vervulde. Een publicatie der regeering van 23 Augustus 1799 verklaarde voor oproerige daden al de volgende: zich te verzetten tegen een geconstitueerde macht gewapenderhand of op eenigerlei manier, het aan- hefi\'en van oproerkreten , dragen of\' uitsteken van teekenen of seiuen, kleppen van klokken, aansteken van vuren, het houden van verboden samenrottingen, alle verboden wapenen, het overloopen tot den vijand, het staan in verstandhouding inet hem, het opvatten van wapenen tot ondersteuning van denzelven enz. enz. Zoowel de lengte der lijst als de rekbaarheid der uitdrukkingen � wat is verstandhouding? � gaven de meest mogelijke speelruimte aan hen, die er zich van wilden bedienen. Toen Girod te liichteuvoorde kwam en onderzoek deed, kreeg hij bericht van den moord, die den 5 September, naar men zeidc. op den patriot Reesink was gepleegd. \' De moordenaar, zoo deelde men hem mede, werd verborgen gehouden door freule van Dorth op Harre velt; wie zich haar uitdruk- kingen naar aanleiding van dien moord herinnerde, vond dat zeer natuurlijk. De generaal zond eeuige militairen naar Harrevelt, om den misdadiger te vatten, die even natuurlijk niet te vinden was. Om nu niet met leege handen terug te keeren, namen zij "de oproerstookster"\', dat is de 52-jarige freule, mede. Girod vond dit opperbest en zond haar naar Arnhem. Het spreekt vanzelf, dat de tijdgenoot, die ons dezen

		¹ Zie de Aanteekemngeii achter in lift bock.



		17
		FREULE VAX DOKTH.


		Verburg geschreven, baardscheerdersknecht ; Pijpers was lid van een firma geweest, die in hoeden deed. Aan dit vijf- tal werd dan de commissaris van het uitvoerend bewind als commissaris der regeering toegevoegd, de richter W. Pascheu, herbergier. Eindelijk: als fiscaal werd bij deze rechtbank aangesteld de burger Hom, advocaat te Liehtenvoorde. Deze samenstelling der commissie heeft tot vele aanmer- kingen aanleiding gegeven, en niemand zal de keus ge- lukkig noemen. De wijze, waarop die heeren recht spraken, heeft te recht ergernis gegeven. De vraag is intusschen, of zij in vele gevallen wel anders konden handelen. Zoo- dra de regeering tot vervolging had besloten, kon de samenspanning tegen de gevestigde orde van zaken voor de meesteu niet anders dan noodlottige gevolgen hebben. Het was een groote misslag, dat de vervolging der mee- gosleepten geschiedde: de hoofden waren over de grenzen ontweken en buiten bereik. Men strafte thans ineerendeels personen, wier schuld geheel onbeduidend was in ver- gelijking van hetgeen door van Heeckeren en de zijnen was bedreven. Eu wat werd er door gewonnen ? Het gewone gevolg: publieke demoralisatie. Be verbittering tegen het republikeinsch bewind schoot dieper wortels, maar tevens de onwil om voortaan voor zijn overtuiging iets te wagen. De rustige houding dezer streken in 1813 is in lijnrechten strijd met de opgewondenheid in 1799. De bevolking had geleerd, hoe dwaas het is zich te laten gebruiken door hoofden, die la part du lion van den buit voor zich vragen, maar dat van het gevaar voor anderen laten. Slechts ��n persoon, door stand en positie meer tot de leiders dan tot de volgelingen behoorende, werd bij deze



		48 h\'ltKULK VAX DOKTH.

		/ vervolging getroft\'en. Het was freule van Dorth. Hoe zou men haar, die zoo openlijk partij had getrokken, ongestraft hebben kunnen laten gaan? Zoo zij vrij kwam, niemand ware strafbaar geweest. De militaire rechtbank veroordeelde haar ter dood. Het vonnis was volstrekt onverdedigbaar. in zoover het steunde op de haar verweten uitdrukkingen, die ik boven mededeelde. Maar wie zal ontkennen, dat zij aan een oproerige beweging tegen bet bestaand bewind had deelgenomen y Verbanning kon geen straf zijn voor hen, die met de emigranten in politieke, gevoelens overeen- stemden. Baar veroordeeliug was een voldoening van de. publieke opinie, die er nooit vrede mede beeft, dat de ongelukkige werktuigen worden getroffen en de misdadige handen, die leiden, vrij komen. Den il"� Xovember 1799 werd het vonnis ten uitvoer gelegd. Op een gewone boerenkat werd zij naar het lsra�\'- lietische kerkhof gebracht, om gefusilleerd te worden. De zes geweren, die op haar gericht waren, brandden los. Zij viel neder en werd in de doodkist neergelegd; naar \'t schijnt, leefde zij nog: de eene hand richtte zich op, «even als\'\' � schrijft A⁷an der Aa � «beklaagde zij zich bij de godheid over de mishandeling, haar aangedaan.\'\' Een soldaat bracht haar daarop nog een schot toe, dat doodolijk was en een einde aan haar strijd maakte. Deze laatste bijzonderheid heeft later nog aanleiding gegeven tot geschrijf, en Pasohen, den herbergier en richter, genoopt een verdedigingsgeschrift in \'t licht te geven. De vervolging der Oranjegeziuden in het departement van den Rijn steekt ongunstig af bij de zachtmoedigheid, welke in de provincie Holland tegenover hen, die gecom- promitteerd waren door de landing der Engelschen en Kussen, is in acht genomen. Heeft dan ook misschien de



		UIT FAMILIEPAPIEREN.

		Uit de gedenkschriften vim een vouruaum Nederlnudsch beambte, over de tweede helft der 18de en het begin der 19de eeuw, duur mr. H. v. A. Vau tijd tot tijd bevatteu de dagbladen berichten. dat deze of gene belangrijke familiepapieren aan een openbaar archief of openbare bibliotheek zijn geschonken. Er wordt dan gewoonlijk twee�rlei bijgevoegd: dat zeker nog tal van belangrijke papieren, voor onze geschiedenis van gewicht, in het bezit vau particulieren zijn, eu: dat de overgave van zulke stukkeu aan archieven of bibliotheken zeer te weuschen is. De dankbare lezer van couranten leest het en gaat daarna belangstellend over tot de buitenlaudsche berichten of tot het fondseulijstje. Eeu enkele knoopt het in zijn oor, om er bij gelegenheid eeus naar te informeeren, maar het meerendeel vergeet het even ras als het vernomen is. Trouwens, het is een uitzondering, als het publiek van deze belangrijke papieren iets meer hoort. Aan iemand euvel duiden kan men dit inderdaad niet. Het historisch leven vau ons volk is nul. lu de laatste vijf-eu-twintig jaar is het historisch bewustzijn vau ons volk door allerlei omstandigheden, niet het minst politieke,



		54
		uit famii.lepapieh.kn.

		zoo zeer ondermijnd, dat liet zicli al zeer weinig om zijn verleden bekommert. De kloof, die er tusschen ons en de vroegere geslachten bgstaat, schijnt oppervlakkig zoo groot, dat de band, die ons aan de voorgeslachten bindt, slechts door zeer weinigen gevoeld wordt. De Republiek der Vereenigde Nederlanden was een oligarchische republiek, een republiek, waarin een regentenaristocratie heerschte. Welnu � de republiek is er niet meer: wij leveu onder een monarchie. De regentenoligarchie heeft opgehouden; het kiesrecht, niet het privilege van enkele famili�n, wijst de mannen aan, die. op politiek gebied optreden en hunne denkbeelden doen gelden � of ook niet doen gelden. Wat gaat ons dan eigenlijk het leven en streven dier voorbijgegane ge- slachten aan? lu andere landen zorgt de regeering, door de uitgave van belangrijke historische documenten, dat aan de weten- schappelijke beoefening haar noodzakelijk voedsel niet wordt onthouden , opdat een juister kennis van het verleden zijn rechtmatigen invloed hebbe op de vorming der overtuigingen van den dag. Hier te lande niet alzoo. �e volkshistorie is de paria onder de wetenschappen. Niets, geen eukele duizend gulden wordt door de regeering des lands voor de geschiedenis der natie uitgegeven. Op het Nederlandse!! Rijksarchief ligt een schat van documenten, die verdiende het daglicht te aanschouwen. Alles wordt hier te lande aan particuliere krachten overgelaten, riet gevolg is, dat bijkans alles achterwege blijft. Onze genootschappen geven veel uit: maar meerendeels provinciaal arbeidende, wordt door hen veel tijd en veel geld gebruikt, die beide veel rijker vruchten konden dragen. Indien de Groningsche, Overijselsche, Geldersche, Utrechtsche, Zeeuwsche, Noord-



		UIT PAMIMBPAPIKBKN. 55

		Brabantsche, enz. genootschappen liun krachten vereeuig- den. waren zij tot groote dingen in staat, terwijl zij thans tot kleine nauwelijks vermogend zijn. �e uitgave van Van der Spiegel\'s papieren door het Zeeuwsch genootschap is een rara avis! Onder het voorwendsel van kunstbe- vordering wordt in de laatste jaren van regeeringswege veel voor de restauratie van oude kerkgebouwen gedaan. Be vervallen monumenten worden in \'t leven behouden: of met de oude vormen ook de oude geest mocht herleven! Johan de Witt noch het Huis van Oranje-Nassau deelt in die gunst der heersehende meeniug. De papieren des eersten rusten op het Rijksarchief, wachtende t>p de hand, die den tijd en het vermogen tot zijn beschikking heeft, om de uitgave voor te bereiden en te bekostigen. En in het Koninklijk Huis-archief ligt het vervolg van Groen\'s Archioes gereed. Een zaak van nationale eer � zou men in Duitschland en elders wanen � een der- gelijk monument van nationale eer en wetenschap te voltooien. Tal van posten bevat de begrooting. Voor de volksbistorie niets; voor de Sint-Janskerk in Den Bosch duizenden. Wat de regeering nalaat, poogt van tijd tot tijd een enkel persoon naar de mate zijner krachten, binnen be- scheiden kring, te vergoeden. Uit hunne familiearchieven deelen de bezitters, dikwijls met aanzienlijke opofferingen, het een en ander mede. Is het wonder, dat de mede- deeling wel eens teleurstelt? Waar het historische leven zoo gering is, kan men van de historische kennis niet veel vragen. Niet elke der vriendelijke handen, die uit het stof hunner huisarchieven ons het een en ander toe- Teiken, is bij machte na te gaan, welke waarde de be- scheiden hebben, in wier bezit zij zich verheugen. Zij



		."><! UIT PA.M1MEPAPIF.UEN. liaildeu \'t wel eens mis, omdat zij niet precies op de hoogte zijn van onze ware behoeften. Privaatarchieven werden gewoonlijk � ten minste, zoo behoort het � gevormd door bescheiden, die betrekking, rechtstreeks betrekking hebben op de personen der familie. Het is wel eens (!) gebeurd, dat belangrijke stantsstukken in het bezit werden gevonden van de nakomelingen van personen, die een grootere of kleinere rol hebben gespeeld : zoo zijn b. v. oflicieele correspondenti�n van ambassadeurs en dergelijken wel eens aangetroffen onder de papieren hunner nakomelingen. Bij den geest van orde en eerlijk- heid, die ons geslacht kenmerkt, zal dit zeker nooit meer gebeuren. Wat tot de volkshistorie behoort, er een deel van uitmaakt, mag niet in \'t bezit zijn of blijven van hen, die slechts als raderen in de staatsniachine tot het ver- krijgen der uitkomst hebben bijgedragen. Dit eigenaardig karakter van privaat-archieven ver- meerdert de inoeielijkheid voor hen, die de heuschheid hebben hun eigendom ten algeineenen nutte te willen aan- wendeu. De persoonlijke herinneringen van vader of groot- vader mogen uit den aard der zaak aan hunne kinderen belangstelling inboezemen, voor het groote publiek zijn zij niet alle van algemeene waarde. Dit vraagt inzonderheid naar die souvenirs, die tot toelichting der volkshistorie kunnen strekken. Het individueele leven is slechts een deel van een grooter geheel. Het ontleent het algemeen belang aan de meerdere of mindere beteekenis, die het voor dat groot geheel heeft. De biographie van Napoleon is niet bloot belangrijk voor hem, maar voor Jj\'rankrijks en Europa\'s historie. De geschiedenis van Napoleou\'s kamerdienaar, al brengt hij zijn heele leven ouder het dak en in de onmiddellijke nabijheid zijns meesters door,



		57
		lilT PA.MIMKFAPIKItKN.


		interesseert een weinig minder. Het individueele ontleent zijn waarde aan liet algemeene, dat het vertegenwoordigt of waarmee het verbonden is. Het is voor bloedverwanten � de liefde is altijd. ge- lukkig, eenigszins partijdig � zeer moeilijk zich reken- schap te geven van het meer of min algemeen belang, dat souvenirs van personen hebben, aan wie zij gehecht zijn. Wat ons interesseert om hunnentwil, schijnt ons dikwerf belangrijk ook voor anderen toe. Niet altijd is dit in- tusschen het geval. En wij bemerken tot onze bevreem- ding, dat wij beter hadden gedaan, zulke zoogenaamd interessante herinneringen achter te houden. De kritiek van vreemdeu haalt er de schouders voor op: en \'t ergste is, na de eerste ergernis moeten wij bekennen, dat zij geen ongelijk heeft. \' Wil men een voorbeeld P �e schrijver van het bovenvermelde werk bezocht met zijn vader in 17(!<> Parijs; hij was er, volgens zijn ver- zekering, tijdens de terechtstelling van l�illv Tolleudal, wiens vonnis twaalf jaar later, door de krachtige hulp van den stervenden Yoltaire, zou vernietigd worden. Op de terugreis trof hem, of liever, zijn vader een on- geluk. Laat ons zijn verhaal hooren. »De lompe eu bouwvallige kast, die ous vervoerde, brak reeds op den tweeden dag der reis, toen wij de poorten van Atrecht binnenreden, eu wierp zijn geheele lading op den grond. Ik kwam bij die gelegenheid met den schrik vrij, maar mijn vader werd vrij ernstig aan het hoofd gewond, hij verloor een oogenblik zijn bewustzijn en werd in een nabijgelegeu woning gebracht. Het was in de rue de la Com�die. Wij werden door de bewoners met de meeste welwillendheid ontvangen en aan mijn vader de eerste hulp



		58 UIT FAMILIKPAPIKREN. verleend. Mij kwam dan ook spoedig weer tot zichzelven eu kon zelfs te voet zieli met mij naar een niet ver ver- wijderde herberg begeven. Ik weet niet, of wij toen ook met den naam van liet huisgezin, dat ons opgenomen had, bekend werden, ik herinner mij ten minste dien naam niet meer. Zooveel te beter echter staan mij de personen zelve voor den geest, de vader en moeder, en vooral een aan- vallig knaapje van omstreeks acht jaren, dat zich vol levendigheid en met zooveel blijken van deelneming om den stoel van den gewonde bewoog. In het vervolg van tijd hebben verschillende omstandigheden mij het oermoeden, ingeboezemd � ik zou bijna zeggen de zekerheid gegeven, dat wij ons toenmaals in liet huis der familie Robespierre bevonden � zij woonde in de bovengenoemde straat � en dat het aanminnig jongske niemand anders was dan de later zoo berucht geworden Maximiliaan. "Meermalen heb ik (later), toen mij het toeval meer- malen naar Parijs bracht, mij door een klein oponthoud willen overtuigen of mijn gissing gegrond was, want ik zou liet huis zeer wel herkend hebben. Maar dit voor- nemen is als zooveel andere steeds onuitgevoerd gebleven." T)e schrijver meent in 1700 iu het ouderlijk huis van Robespierre geweest te zijn, en hem, toen «een aanvallig knaapje van omstreeks acht jaren", gezien te hebben. Karakteristiek ven-haal, dat ons a propos van Robespierre over den schrijver voorlicht. Waarop rust de gissing ? Eenvoudig op geen ander feit, dan dat de familie llo- bcspierre iu de rue de la Com�die woonde. In de oogen- blikken van het verblijf zelve heeft de schrijver den naam des gezins niet vernomen: later krijgt hij het vermoede/t, dat in den volgenden regel reeds tot zekerheid stijgt, dat het achtjarig jongske de latere Maximiliaan Robespierre is.



		DIT PAMtLIEPAPlBBEN. 59

		Geen enki\'1 bewijs wordt aangevoerd. Waarom kan het niet een burgerjongen geweest zijn? De geheele bijzonder- beid is bovendien zonder eeuige waarde: voor den schrijver en voor ieder ander. Ken kind gezien te hebben, dat later een beroemd of een berueht man is geworden, is zeker niet opmerkelijk. Voor wien heeft dit eenige be- teekenis ? \'t Allerminst voor de historie. Waarom ons dit wordt medegedeeld is niet duidelijk. De bedoeling was zeker niet, ons met een sterk sprekend voorbeeld te leeren, hoe weinig vertrouwbaar de verhalen des schrijvers zijn, hoe snel hij in \'t aannemen, hoe weinig nauwkeurig in \'t onder- zoeken hij is. Toch is de indruk geen andere. En het is niet onze schuld, zoo wij met wantrouwen een verhaal volgen, welks auteur zoo arm aan kritiek toont te zijn. En nog minder is het onze schuld, dat die ongunstige indruk bij nadere beschouwing van dezen arbeid niet wordt weggenomen, inaar nieuw voedsel ontvangt. //Ik kan de plechtige verzekering geven � verklaart mr. H. v. A. in de voorrede van dit werk � dat de bouwstoffen tot dit werk ontleend zijn bijna alleen uit de aanteekeningeu der personen, in de inleiding aangeduid. Dat daarentegen schikking en inkleeding van mij zijn, behoeft wel geen betoog." Wij weten het nu: de vorm is van inr. II. van A., de inhoud van de personen, in de inleiding aangewezen. Wie zijn het? Twee anonymi. De eerste; is geboren in 17-18, tijdens het oproer tegen de pachters in Den Haag. De tweede 7 Maart 1791. X°. 1 en 2 staan tot elkander in betrek - king, als vader en zoon. De vader, geboren 1718. liet



		BO
		UIT K.VMH.IRPAinKltKN\'.


		bij zijn dood een gedenkschrift na, bevattende "uitvoerige aanteekeniugen van al hetgeen gedurende zijn leven tot weinige jaren v��r zijn dood, zoowel in zijn eigen familie als in het openbaar merkwaardigs voorgevallen of door hem waargenomen was." De zoon, geboren 1791, vond dit stuk en zette het voort, door \'/aanteekeniugen uit zijn eigen omgeving" er bij te voegen. Een derde persoon, mr. 11. v. A., wiens relatie tot deze twee heeren niet wordt opgegeven, heeft uit deze aanteeke- ningen dit boek in zijn taal en stijl samengesteld. Hoe hij het deed, verhaalde hij ons zoo even : de vorm is van hem, de inhoud bijna alleen uit de aanteekeniugen. O]) dit alles heeft niemand liet recht aanmerking te maken, zoo het doel van den arbeid overeenstemt met de wijze der bewerking. Waar de schrijver zegt, dat het \'�verschaffen van een onderhoudende lectuur een zijner be- doelingen was," hebben wij vrede met den weg dien hij bewandelt, zoo hij tot het doel leidt. Vindt de lezer dit boek onderhoudend � tant mieux. Onze letterkunde geeft geen overdaad van onderhoudende boeken over onze geschiedenis. Maar de zaak krijgt een geheel andere kleur, waar de schrijver zich een hooger doel stelt: liet mor de vergetel- lieid bewaren van min bekende bijzonderheden. Dit doel is alleen bereikbaar, als hij werkelijk historische bijzonder- hedeu ons mededeelt, wier waarheid hij ons deugdelijk waar- borgt. Maar welken waarborg verschaft ons deze schrijver? Met de grootste zorgvuldigheid wordt alles verborgen en verzwegen wat omtrent den persoon des schrijvers of der schrijvers op het spoor kon brengen. Welke maatschappe- lijke betrekking hij bekleed heeft, in welke stad hij ge- wooud heeft, alles wat strekken kan om aangaande den



		Cl
		UIT FAMILIKl\'Al\'IKIlEN\'.

		schrijver der aanteekciiiiigen licht te verspreiden, is met de grootste angstvalligheid achterwege gelaten. Mr. H. v. A., die het niet goedvond ons omtrent zijn eigen betrekking tot de twee auteurs der aanteekeningen voor te lichten, maar dien wij de vrijheid nemen voor een kleinzoon van den eerste en een zoon van n". 2 aan te zien, heeft bij de uitgave en bewerking van het geschrift zijns grootvaders, doodeenvoudig het leven weggesneden. Dit boek vangt aan in 1748 en eindigt in 1813. Het omvat dus meer dan zestig jaren. Welnu � deze zestig jaren belmoren tot de belangrijkste der laatste twee eeuwen. Over allerlei personen en zaken wordt hier gehandeld, van allerlei menschen worden bijzonderheden medegedeeld. Welken waarborg hebben wij nu, dat zij waar zijn? Een onbekende eu ongenoemde, geboren in 1748 en gestorven na 1818, heeft aanteekeningen nagelaten, waarin die d�tails voor- komen. Was die onbekende en ongenoemde in staat te weten, wat hij vertelde? Was hij in een maatschappelijke positie, waardoor hij de waarheid van de anecdoten, die wij hier bewaard vinden, kon nagaan? Mr. H. v. A. heeft de beantwoording dezer vragen een- voudig onmogelijk gemaakt, want hij onthoudt ons alle kennis van den schrijver. Wij weten niet, of die eerste aanteekenaar meer bevoegd was om aan liet nageslacht mededeelingen te doen, bijvoorbeeld over Brunswijk, Wil- lem V, enz., dan gij en ik op dit oogenblik over koning Willem lil en koningin Emma. Met andere woorden: er is geen enkele grond om te meenen, dat wij hier met iets anders dan met de gewone societeitspraatjes van den dag te doen hebben. Mr. H. v. A. heeft zorgvuldig gewaakt, dat de schrijver onbekend eu daardoor zijn ge- loofwaardigheid onzeker zou zijn.



		*(i:l*
		UIT PA.UILIKPAP1KKKN.

		De indruk is uiet gunstig. Oude Hagenaars vinden in dit boek al de cancans terug, die zij van hunne moeders en grootmoeders, als herinneringen harer jeugd, hebben gehoord. Erger nog is het, dat neveus deze cancans niet wordt aangetroffen, wat bijzondere kennis, de vrucht van een bijzonder gunstige positie in de maatschappij, verraadt. Er worden een aantal verzekeringen in gedaan aangaande zaken, waaromtrent de schrijver blijkbaar geen meerder bevoegdheid heeft dan wij. Men zie, wat hij over Bruns- wijk mededeelt en diens Euuuchenthuin. Nergens blijkt, dat de schrijver iets anders is geweest dan een toeschouwer van het politiek tooneel. Een aandeel, een werkzaam aan- deel aan de politiek heeft hij niet genomen; \'t ware anders onmogelijk geweest hier zoo weinig te geven. Naar ik durf gissen, is hij, de eerste aanteekenaar, een rechterlijk ambtenaar in Den Haag\'geweest, die veel aangezien heeft, maar in weinig gemengd is geweest. Een braaf man waar- schijnlijk, maar, ook als patriotsgezinde, partijdig en vrij lichtgeloovig, en daardoor allerlei verhalen voor waarheid aannemende en opteekenende, waarvoor geen andere autori- teit dan die der club of soci�teit kan gelden. Een autori- teit, thans, in den jare 1882, niet bijzonder sterk. Doch dezen minder gunstigen indruk van zijn werk heeft de oorspronkelijke schrijver voornamelijk aan den uit- gever te wijten. De volkomen onhebbelijke wijze, waarop de uitgave plaats had, moet een hoofddeel der schuld dragen. Reeds de geheele verandering van den stijl is af te keuren. Mr. II. v. A. had beter gedaan, het voorbeeld van mr J. van Lemiep te volgen en een zelfstandig werk te leveren. Grootvader werd dan niet aansprakelijk ge- steld, voor wat zijn werk niet is. "De bouwstoffen tot dit werk � schrijft mr. H. v. A.. � zijn bijna alleen, uit



		68
		UIT KAMILIEPA�IEREN.


		de aanteekeningen ontleend." Bijna allmi, dus ook v:m elders. En tocli ontbreekt overal de, aanwijzing van het van elders ontleende, en toch wordt doorloopend de sohrijver der eerste aanteekeningen in den eersten persoon als ver- lialer voorgesteld, ook van hetgeen �ur. H. v. A. goedvond van elders te ontleenen en hem in den mond te leggen. Keu dergelijk systeem berooft dit boek van alle weten- sehnppelijke waarde. Wij kennen den schrijver niet; kennen, waar het zijn politieke beschouwingen geldt, zijn bevoegdheid niet, om zijn oordeelvellingen ons als juist voor te dragen, eu zien tevergeefs, waar het feiten geldt, naar bewijzen uit, dat hij iets anders geeft dan societeits- prantjes, voor wier waarheid niemand kan instaan. Eu nog erger: wij weteu zelfs niet, wat de eerste aanteekeuaar verhaalt en wat mr. II. v. A. van elders ontleend en hein in den mond gelegd heeft. Wij leggen zonder eenige verschooning de hand op deze gebreken, omdat wij ze ernstig betreuren. Er ware waar- schijnlijk met de. aanteekeningen van een tijdgenoot, die veel heeft beleefd, ook zonder zelf een rol te spelen, een belangrijk boek te geven geweest. Doch alleen door juist het tegenovergestelde te doen van wat hier is geschied. Persoonlijke herinneringen , tot ons komende met den naam des schrijvers, zoodat wij in staat zijn na te gaan de meerdere of mindere waarde, die er aan te hechten is, zouden voor deze, als voor elke periode, belangrijk kunnen zijn. Maar slechts ouder bepaalde voor- waarden. De hand, die ze bewerkte, moet niet vreemd zijn op \'t gebied der historie, want niet elke aanteekeuing van tijdgenooten verdient aan het nageslacht medegedeeld te worden. Kt is veel, dat bekend is. Wat hier over Van Kinsbergen, over Onno Zwier van Haren voorkomt,



		lil
		UIT KAMILIKI\'APIKUKN.


		bevat, een paar kleinigheden uitgezonderd, niets, dat ou- bekend is. Het maakt zelfs den indruk, samengesteld te zijn niet bloot uit de aauteekeningen van den schrijver. maai ook uit hetgeen mr. H. v. A. van elders ontleende. Daarentegen laat zich het vermoeden niet onderdrukken dat de aauteekeningen van den oorspronkelijke», schrijver veel meer bouwstof bevatten dan hier is aangewend. Mr. H. v. A. heeft bewerkt wat hij vond en het verwerkt tot m�moires, die hij aan iemand, geboren in 1748, in den mond legt. Maar door het wegsnijden van alles, wat het persoonlijk leven betrof, heeft hij er juist het leven van weggesneden. Ik gis zelfs, dat in de oorspronkelijke aan- teekeningen, mededeelingen en verhalen voorkomen, die meer kenmerkend voor dien tijd zijn, maar thans zijn achterwege gelaten, omdat de persoon van den eersten schrijver er wellicht kenbaar door wierd. Is deze gissing onjuist en bevatten die eerste aauteekeningen niets belaug- rijkers dan hier wordt medegedeeld, dan was een be- werking, als in deze bladen wordt aangeboden, te minder geoorloofd. Zij wekt dan het denkbeeld van een rijkdom, die eenvoudig niet bestaat. Bij het kortelijk doorloopen van het boek zal de juist- heid mijner aanmerkingen blijken. \'/Deze uitgave wekt het denkbeeld vau een rijkdom, die niet bestaat." De schrijver, of liever de grootvader, wiens aanteeke- ningen tot stof voor dit boek hebben gediend, was elf jaar oud, toen Den Haag met de ehjonique scaudaleuse van Van Haren was vervuld. Onno Zwier, de vriend van Willein IV, werd vau oneerbare woorden, zoo geen daden, tegen zijn eigen dochter beschuldigd. Dat een jongen van 11 jaar, die den persoon in quaestie kende, zulk een



		UIT FA.Un.lKP.tl\'TKIlKS. fi.\'l

		catastrophe niet heeft vergeten, is natuurlijk, al is het waarschijnlijk te achten, dat hij op dien jeugdigen leeftijd wel niet het naadje van de kous zal vernomen hebben. Met des te meer verwondering leest men hier een breed- voerige beschouwing der zaak, een kritiek en karakteristiek van personen, als zelden een elfjarige in staat is te geven. Wanneer een historicus personen en feiten uit verleden tijden schetst, dan weet men, dat hij de resultaten van zijn onderzoekingen mededeelt. Maar hier is het een tijd- genoot, wiens aanteekeningen ons als vertrouwbare bronnen worden aangeboden. Kn dan verbazen wij ons over de na�veteit, waarmede ons dit getuigenis van een elfjarige als historisch getuigenis in de hand wordt gestopt. Wie met de Van Hareu-literatuur niet onbekend is. had deze bladzijden kunnen schrijven: doch hij zou de pretensie niet hebben, een historische bron te openen. Gelijk ten aanzien van Van Haren, is het ten aanzien van anderen. De hertog liodewijk van Brunswijk is eunuch geweest. Soit! Bilderdijk heeft het verteld en die wist veel waarvoor de lombard geen geld geeft. Maar deze "voorname Nederlandsche beambte" weet nog veel meer dan Bilderdijk. Hij weet er alles van: hij weet precies, hoe het zich heeft toegedragen. Men leze liet stichtelijk verhaal blz. IS. Hij heeft het � uitdrukkelijk verzekert hij het ons � «uit een goede bron ontleend." \'t Dient ook wel, want dergelijke zaken weet niet iedereen. Hoe jammer, dat de anonymus deze "goede bron" niet heeft bekend gemaakt. Op de verzekering van een onbekende neemt men toch maar niet alles aau. Te minder, waar bijkans elke bladzijde bewijst, dat de schrijver al heel weinig geheims geweten heeft. Oin- trent een aantal zaken weten wij tegenwoordig veel *JOKISSF.N. Slmlien* IV** 5