VOETIUS\' CATECHISATIE

HEIDELBERCfSCHEN CATECHISMUS.

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

VOETIUS\' CATECHISATIE

Heidelbergschen Catechismus,

>aar Poudroyen\'s editie van 1«(>2 o» nieuw nitgegeven,

bij ons publiek ingeleid, en met enkele

aaiiteekeningen voorzien

Gedrukt bij G. J. Thieme, te Arnhem.

Ten vorigen jare schreef ik een kort woord van
inleiding op de nieuwe uitgave van Zions Roem en
Sterkte, de bekende toelichting van Ds. Rotterdam
op ome Nederduitsche Gereformeerde Geloofsbelij\'
denis, die bij de Gebroeders Huge ter perse ging.
Zij het mij thans vergund, eveneens Voetius\' korte
verklaring van den Heidelbergsehen Catechismus,
die zich gereedelijk aan de korte verklaring van de
Geloofsbelijdenis aansluit, met een enkele histori-
sche herinnering bij ons Gereformeerd publiek in
te leiden.

Confessie en Catechismus hooren bijeen. Beide
leven weer op. Beide Kerkelijke formidieren be-
ginnen weer in eere te komen. En bovenal is er
een verlangen onhvaakt, om den zin, den geest en
de strekking van beide stukken van kerkelijk accoord,
met juistheid te leeren verstaan. Hiertoe nu is in
de eerste plaats noodzakelijk, dat we ons een juiste
en heldere voorstelli?ig vormen van hetgeen in den
bloeitijd van onze Gereformeerde Kerken de opvat-
ting van Confessie en Catechismus was. Xiet als
lage het in iemands bedoeling, zich bij deze opvat-

ting, als bij een soort geijkt Kerkelijk Evangelie
neder te leggen Daartoe immers weet elk Gere-
formeerde te goed, dat elk kerkelijk formidier ten
allen tijde examinabel blijft aan de H. Schrift;
alsook dat de strijd met nieuwe afdwalingen en
nieuwe ketterijen, gelijk ze in ome eeuw opkwamen,
telkens nieuio verweer en nadere bevestiging der
waarheid noodzakelijk maakt. Maar hetgeen in
elk geval vast behoort te staan , is o?is uitgangspunt;
en om dit vaste uitgangspunt te verkrijgen, is er
geen ander noch een doeltreffender middel, dan
dat toe aan de groote Godgeleerden, die de Heere
in den bloeitijd der Dordsche Synode aan ome
Kerken schonk, afvragen, hoe zij de Formulieren
onzer Kerk verstonden.

Dit onderzoek is echter daarom voor de meeste
leden der kerk onmogelijk, omdat de toenmalige
Godgeleerden zich plachten te bedienen van de La-
tijnsche taal; en er geen denken aan is, om al
deze Latijnsche werken in het Nederduitsch over te
zetten. Waar nog bij komt, dat hun eigenlijke
Godgeleerde werken meestal zóó breed zijn opgezet
en in zoo geleerden vorm zijn gegoten, dat een
gewoon lid der Kerk ze toch niet zou verstaan,
ook al had hij ze vertaald voor zich.

We mogen daarom van geluk spreken, dat en-
kele onzer grootste mannen reeds destijds de nood-
zakelijkheid inzagen, om ook voor den gewonen man
te schrijven. Ze leefden in de gemeenschap der
heiligen en gevoelden zich daardoor gedrongen, om
ook in de behoeften van den gewonen burger en
landbouiver te voorzien. Hoewel meest aan onze
Hoogescholen geplaatst, leefden ze toch met hart

en ziel het leven der kerk mede; verkeerden ze
onder de eenvoudige lieden evengoed als onder de
geleerden; en waren ze dientengevolge uitnemend
wel in staat, om ook in die gemeenzamer taal te
schrijven, die voor de stillen in den lande ver-
staanbaar ivas.

Tot die mannen behoorde nu ook de grootste
Godgeleerde, die in den bloeitijd van het Calvinisme
onder onze Gereformeerde tolken is opgestaan, de
beroemde Gijsbert Voet, of gelijk hij, met een ver-
latijmchten naam gemeenlijk genoemd wordt: Gijsber-
tus Voetius. Zijn Kracht der Godsaligheyd, evenals
zijn Catechisatie tegen de Remonstranten, en zijn
veelvuldige Tractaten over den Sabbath, de Komedie
enz., zijn dan ook nog onder het vrome volk be-
kend en in eere. Maar wat ons volk in den regel
minder goed weet is, dat we van Voetius ook eene
Catechisatie op den Heidelbergschen Catechismus be-
zitten. Dit komt daar vandaan, dat dit werkje niet
op den naam van Voetius, maar op den naam van
den veel minder beduidenden Cornelis Poudroyen ia
uitgegeven en zoodoende al spoedig in vergetelheid ge-
raakte. Eerst was dit anders. Toen heel het publiek nog
wist, dat Poudroyens Catechisatie eigenlijk een
Catechisatie van Voetius was, greep een ieder er
naar; en niettegenstaande den tamelijk grooten om-
vang, beleefde het dan ook binnen ettelijke jaren niet
minder dan vier drukken, ivaarvan de laatste en
meest volledige in 1662 het licht zag. Neemt men
nu in aanmerking, dat de eerste druk in 1653, de
tweede in 1655, en de derde in 1659 verscheen,
dan geeft dit in ruim acht jaren tijds vier uitgaven;
iets wat voor zulk een werk en in dien tijd bijna

ongehoord mag heeten. Later echter bedierf de ?wam
van Poudroyen de zaak. Men vergat dat deze Cate-
chisatie eigenlijk van den grooten Voetius was, en
zoo was het werk gestuit in zijn opgang.

Toch bestaat er geen twijfel over, of Poudroyen
heeft aan dit iverk geen meerder aandeel, dan dat
hij de gedachten van Voetius opving, in schrift bracht
en ter perse zond, na ze vooraf nogmaals door
Voetius zelven te hebben laten nazien en ijken.
Voetius zelf spreekt dan ook van deze Catechisatie
als van een werk, ivaarvan hij eigenlijk zelf de vader
was. Hij zegt toch in zijn Politica Ecclesiastica I,
p. 863: Welke vragen f bij de behandeling van de
Heidelbergsche Catechismus) nuttig zijn uitgedacht
en geformuleerd te worden, kan men zien in de
Verzameling van vragen, die indertijd opgeteekend
zijn op mijne Catechisatiën door Cornelius Pou-
droyen, die jarenlang bij mij op de Catechisatie was,
en later aan deze Academie mijne lessen volgde;
en die hij later met de daarbij behoorende ant-
woorden, gelijk ik die zelf herhaaldelijk overwogen
en geformuleerd had, ter perse heeft gelegd." En
om nu duidelijk te doen uitkomen, dat hij zich
zelven het vaderschap in deze uitgave toekende, laat
hij er terstond op volgen: Mij toaren hierin voor-
gegaan de Godgeleerden in den Palts." Poudroyen
ontkent dat dan ook niet, maar getuigt zelf in zijn
Dedicatie: 1°. dat de lijst der vragen niet van hem,
maar van Voetius herkomstig is, en in 1640 en
1650 te Utrecht als een afzonderlijk boekje het licht
zag; en 2°. dat de antwoorden op de vragen even-
eens niet van zijne vinding zijn, maar ontleend
werden aan het onderwijs van Voetius. Immers

Voetius in zijne opdracht toesprekende, zegt hij:
Na dien U.Eerw. van mijner kintsheyt mijnen
Catechist en Leermeester geweest zijt, en daerna in
de Academie van Utrecht door uwe seer groote en
neerstige devoiren, nevens Godt, mij tot hiertoe ge-
bracht hebt, ja, de materie van deze onse Catechi-
satie ten principale ut/t U.E. E. mont, zoo in
\'t Catechiseeren en Prediken, als oock in Acade-
mische lessen, dispuyten, ende andere particuliere
schriften, gehaalt ende opgeteekent is, iaat hebben icij
dan minder kunnen doen, als U.E. E. uut een
danckbaer herte weder op te dragen, hetgene van
U.E. E. gekomen is." (A. 5,6). Doch hier liet
Poudroyen het niet bij. Toen zijn werk gereed was
zond hij het aan de Classis te Gorinchem op, om
het kerkelijk te laten goedkeuren; en drong er bij de
Deputaten der Classis op aan, dat zij de keunng van
zijn iverk aan Professor Voetius zouden opdragen. Aan
dit verzoek gaven de Visitatoren gehoor, en Prof.
Voetius verklaarde zich bereid, er aan te voldoen.
En toen heeft Voetius, naar zijn eigen verklaring, die
in het Kerkelijk Consent te lezen staat, heel dit werk
punctueelicken gezift", gelijk hij het uitdrukt, en
daar het noodig toas zelfs tot de minste woorden
en manieren van spreken toe, zoo gecorrigeerd", dat
er nu niets in bleef, dat volgens Voetius niet con~
form de ware voorstelling der waarheid was.

Reeds in 1659 toen hij dit Kerkelijk Consent
onderteekende, kon men dus zeggen, dat heel het werk,
gelijk het daar lag, uit het brein van Voetius ivas
voortgekomen, en icel door een ander opgeteekend,
maar daarna door hem zelve van alle feilen, ver-
gissingen en onnauwkeurigheden gezuiverd. Maar

hierbij bleef het niet. Toen in 1661 de vierde druk
ter perse zou gaan, heeft Ds. Pondroyen nogmaals
het verzoek tot Prof. Voetius gericht, om het ge-
schrevene op niemo te willen overlezen, en zoo er
mogelijk nog iets in was blijven staan, dat niet
geheel met zijn inzicht strookte, dit te willen ver-
beteren. En toen," zegt Voetius in zijn schrijven
van 4 Maart 1661, heb ik bij al mijn drukten
nogmaals mij de moeite getroost, om het ten over-
vloede op nieuw over te lezen, te beoordeelen en te
approbeeren." Niet zoo zeer om de zaken die er
in voorkicamen te wijzigen, icant dit deed hij slechts
op een zeer enkel punt, maar om vooral de stijl
en de stelling der woorden" ten namvste wederom
te keuren en te examineeren, ten einde alle aanstoot
en misverstand te voorkomen.

De zaak staat dus zoo, dat 1°. de vragen door Voe-
tius zelven in schrift ivaren gebracht en uitgegeven; dat
2°. de antwoorden genomen zijn uit wat Poudroyen
van Voetius gehoord en gelezen had; dat 3°. Voetius
heel het werk nauickeurig nagezien en verbeterd
heeft eer het uit kivam; en dat 4°. Voetius ten
overvloede in 1661 ten tweede male heel deze Cate-
chisatie, zoo tvat den inhoud als icat de woorden en
uitdrukkingen aangaat, op het allernamvkeurigst
heeft nagezien en, voorzooveel noodig, nogmaals
gecorrigeerd, feitelijk is Poudroyen dus niets dan
een knappe klerk geweest, die voor Voetius de
moeite van het schrijven op zich nam; maar het
werk is en blijft het icerk van Voetius. Iets wat
vooral daaruit blijkt, dat hij niet aan Pou-
droyen eenig voorstel gedaan heelt, om dit of
dat te xvijzigen, opdat Poudroyen beslissen zou,

wat zou blijven staan en wat veranderd zou worden ;
maar dat Voetius, geheel als gold het een werk van
zijn eigen hand, geschrapt, bijgevoegd en veranderd
heeft naar zijn eigen goedvinden. Voor ons kerkelijk
publiek staat het dus volkomen gdijk, of Voetius
zelf met eigen hand die antwoorden bij de vragen
had geschreven, of wel dat, gelijk nu het geval was,
Poudroyen de antivoorden, zoo goed hij kon, van
Voetius\' lippen opving, en mi zijn opstel aan Voetius
zond, om het na te zien, of het wel goed was, en
wat fout was, te verbeteren.

Ja, zoozeer beschouwde Voetius dezen arbeid als
een werk, ivaarover hij zelf oppermachtig te beschik-
ken had, dat hij in zijn brief van 4 Maart 1G61
zich nagenoeg geheel in Poudroyens plaats zet, en
een verzoek doet, als uiteraard alleen de auteur
zelf kon doen, om namelijk bij mogelijken herdruk
deze laatste revisie, en niet den tekst van een
der vorige uitgaven te gebruiken. Voetius rekende
er dus op, dat het bij dezen vierden druk niet blijven
zou, en sprak daarin blijkbaar de vericachting uit,
dat de Gereformeerde belijdenis hier te lande voortdu-
rend het hooge standpunt zou blijven innemen, ioaar-
van Cats toespraak op de Groote Vergadering getui-
genis gaf. Die hope werd intusschen niet verwezenlijkt.
Het Calvinisme is kort na Voetius dood ingeslapen
op zijn lauweren. Voetius geschriften zijn in on-
bruik geraakt. En niet lang meer, of de ondermij-
niny der Gereformeerde ivaarheid en de loswrikking
van de fondamenten der Gereformeerde kerken begon.
Toch school in die Belijdenis te goddelijke kracht
en kleefde aan die Kerk onzer vaderen te heilige
belofte, dan dat ze in dien slaap der zonde haar

doodslaap zou vinden. Allengs kwam er dan ook
weer een ontwaken. De Gereformeerde naam is weer
machtig in het land geworden. En zoo is het dan
niet onvoegzaam, dat thans, na ruim twee eeuwen van
vergetelheid, ook deze arbeid van Voetius weer onder
den volke worde gebracht en zijn uitzicht op een
Tijfden druk van deze Catechisatie na een tusschen-
ruimte van meer dan tioee eeuwe7i, in vervulling ga.
Toch leide niemand hieruit af, dat het mij raad-
zaam zou voorkomen, deze Catechisatie nogmaals
op onze Catechisatiïn in te voeren, en onze kwee-
Icelingen deze ruim 1300 bladzijden compressen druk
van buiten te laten leeren. Dat ivas toen ter tijd
wel de bedoeling; al is kwalijk na te gaan, of er
metterdaad vele kerken waren, die het ondencijs
in den Godsdienst op zulk een dorren en omvang-
rijken leest schoeiden. Bij zeer enkele leerlingen
moge dit gegaan zijn en vrucht hebben gedragen;
maar voor meer algemeen gebruik is deze manier
van Catechiseeren veel te uitvoerig en te breed opgezet.
Wel trachtte Poudroyen hieraan tegemoet te komen ,
door de vragen en antwoorden in vier klassen in
te deelen, zóódat de met A gemerkte vragen voor
de eersibeginnenden, die waar een B voor staat
met de reeds eenigzins gevorderden, de met een C
geteekende alleen voor de bijna volleerden, en de met een
D voorziene vragen alleen met enkele buitengewoon
knappe catechisanten behandeld werden; een methode
die toen veel gevolgd werd, en die men ook in
Dr. Rotterdam\'s Sions Roem en Sterkte terug
vindt; maar toch icas ook deze methode niet in
staat, om de jeugd anders te maken, als ze nu nog
is, en in de 17^e eeuw icas. Kinderen blijven kin-

deren; en al is het zeer goed mogelijk, zelfs een
betrekkelijk jong kind, elke week een twintigtal
korte antiooorden van buiten te laten leeren, toch
xcordt nooit het doel bereikt, dat ze er in een jaar
duizend leeren en van deze duizend er ook maar
twee honderd in het geheugen houden.

Dat men desniettemin in de 17* eeuw een poging
waagde om dat doel te bereiken, lag volstrekt niet
aan zekere scholastieke dorheid van Voetius; maar
moet veel meer toegeschreven worden aan de toenmalige
gelegenheid der kerken hier te lande. Immers
Voetius was lang de eenige niet, die zulke boekjes
in de wereld hielp. Nog meer bekend zelfs icas het
gelijksoortig vragenboek van Petrus de Witte; ter-
wijl behalve die van de Witte en van Poudroyen
ook nog in gebruik waren de handboekjes over den
Heidelbergschen Catechismus of naar den leiddraad
van den Heidelbergschen Catechismus van Groene-
wegen, Hakvoordt, Knibbe, de Lantman, Montanus,
Martinius Mees, Peenius , Suermond en Streso, die
alle in de tweede helft der 17^e eeuw, of omstreeks
dien tijd, het licht zagen. Zelfs ivas deze methode
van catechiseeren niet bijzonder eigen aan Voetiaan-
sche richting; de Coccejaansche predikanten sloegen
geheel denzelfden weg in, en propten de kinder-
hoofden letterlijk vol met allerlei mystieke en alle-
gorische verklaringen, vervullingen der profetim en
indeelingen van de onderscheidene verbonden en be-
deelingen, waaronder de Kerk volgens hen ge-
leefd had.

De oorzaak van dit verschijnsel lag in de toen-
malige Volkskerk. Aanvankelijk vond men hier in
de dagen der Reformatie, zoo in steden als in

dorpen, meestal kleine kerken, die bijna uitsluitend
gevormd werden door huisgezinnen, %~aarin de Bijbel
huisboek icas, tcaarin traditiën leefden van wat de
voorouders om des geloofswille hadden uitgestaan,
en die van zelf een godvruchtige opvoeding aan het
opkomend geslacht verzekerden. Maar sinds de keer
in de politieke zaken tcas dit anders geworden. Al
u-at de opgaande zon pleegt te aanbidden had zich
toen bij onze Kerken gevoegd. De Kerken zelve
vergaten maar al te spoedig, dat haar kracht niet
schuilt in het groote cijfer van haar leden, maar
in haar zuivere belijdenis en godzaligen wandel; en de
Overheid, die in de Boomschen kringen destijds een
gevaar voor de veiligheid van de Staat zag, achtte
zich zelfs gerechtigd, soms met militair geweld, den
I\'oomschen eeredienst op menig dorp in de Gerefor-
meerde bediening van het Woord en de Sacramenten te
veranderen. Daardoor is toen het getal der Gerefor-
meerden, dat oorspronkelijk het één tiende der bevol-
king niet te boven ging, al spoedig verzesvoudigd.
In sommige provinciën ging zelfs nagenoeg de ge-
hêele bevolking op die wijze tot de Gereformeerde
kerk over. En z^o ontstond de machtige Volkskerk.
Had men nu in die dagen op eens een vol-
ledig stel goed geoefende, degelijke predikanten
tot zijn beschikking gehad, zoo zou dit nog niets
geweest zijn. Maar zulk een stel predikanten
had men niet, zoodat men met de ordening tot
het predikambt zeer de hand moest lichten; en
ook dan nog tal van mannen moest aanstellen,
die niet gestudeerd hadden. Dit nu maakte, dat de
kerkelijke toestanden reeds zeer spoedig bitter treurig
teerden, en dat de betergezinde predikanten steen

en been klaagden over den wereldzin, die in de kerken
binnendrong, Jn over het volslagen gebrek aan goede
kennis der xoaarheid. Reeds toen kwamen in de
grootere steden de massa\'s bijna nooit ter kerk, en
in de dorpen kerkte men nog wel, maar bij de
meesten was dit meer het voldoen van een plicht,
om in de kerk geseten te hebben , dan dat het levende
woord doordrong tot hun ziel. In een deel van
Friesland, van Zuid-Holland, van Gelderland en
op Walcheren was dit beter; maar in de overige
deelen van ons land was het reeds destijds een toe-
stand, om bij te schreien. Alleen daaruit verklaart
het zich dan ook, dat reeds een halve eeuw na het
doorbreken der Reformatie de ketterij van het
Remonstrantisme hier te lande zoo welig wortel kon
schieten. En wel heeft toen de strijd tegen de Re-
monstranten uitermate gunstig gewerkt, om juister
denkbeelden omtrent de Gereformeerde waarheid en
betere kennis van het Gereformeerde kerkrecht in-
gang te doen vinden, maar het kioaad voor onze
kerken lag toen in den op de Dordsche Synode be-
haalde triomf. Had men reeds destijds, na de vaststel-
ling der waarheid, het leunen op u n Staat verleerd, en
aan de Remonstranten volle vrijheid gegund, om zich
op voet jn gelijkheid naast de Gereformeerde kerken
te organisecren, zoo mag aangenomen, dat de historie
onzer kerken een geheel ander verloop zou hebben ge-
had, en dat de overwinning, te Dordt behaald, in een
rijk geestelijk leven vrucht zou hebben gedragen voor de
eere onzes Gods en de belijdenis van zijn waarheid.
Zoo ver was men toen echter nog niet. Het
scheen toenmaals nog begeerlijk en geoorloofd, om
aan het lidmaatschap der Gereformeerde kerken

allerlei wereldsche voordeelen te verbinden; en dit

had van zelf ten gevolge, dat duizenden bij dui-

zenden, die niets met een Calvinistischen geest gemeen

hadden, toch in de kerk bleven en prijs stelden

op haar lidmaatschap. En loei beproefden toen de

kerken door toepassing van den ban de Remonstranten

uit haar midden te verwijderen, maar daartoe

bleek de massa van schijngeloovigen te groot; en

ook duldden dit de Staten niet. Alle eer zou aan

de Gereformeerde kerken gegund worden. Ze zouden

de Staatskerk; ze zouden de Volkskerk zijn; de

overheid zou ze van geld voorzien en steunen; maar

dan moest de strenge tucht ook ophouden, en de

kerkeraad veel door de vingers zien. Dit was de

schotel linzenmoes, waarvoor de kerken destijds haar

eerstgeboorterecht hebben verkocht, en die oorzaak

werd, dat de winste van de Synode van Dordt

op onberekenbare geestelijke schade uitliep. Dat

hiervoor gevaar bestond zagen mannen als Voetius dan

ook helder in, doch ze meenden, dat het nog mogelijk

zou zijn, dit kwaad te bezweren, zoo men degelijke

predikanten vormde, en het volk op de school en

in de catechisatie degelijker onderwees. En van

daar dan ook de poging om door zulk soort van vrage-

boekjes, als Poudroyen onder Voetius toezicht uit-

gaf, de ontaarding der Volkskerk tegen te gaan.

Men gevoelde, dat het aan de noodige kennis haperde,

maar vergat dat een inprenten van zekere stukken

der waarheid in het geheugen nooit tot een betering

van den toestand kon leiden, zoolang de geest in de

gezinnen en in de harten twijfelziek en wereldsch bleef.

Hun poging is dan ook niet geslaagd. Hun soort

boekjens zijn in het begin der 18^e eeuw spoedig in

onbruik geraakt. Het groote lichaam der Volkskerk
is innerlijk versteend. En toen nu een halve eeuw
later de geest van het Rationalisme uit Duitsch-
land en Engeland, en de geest der Revolutie uit
Frankrijk, hier binnendrong, brak al spoedig die
algeheele verwoesting van het kerkelijke leven uit, die
uitliep op de onzalige toestanden, die ome eeuxo
aanschouwd heeft, en die ten deele nog voortduren.
Uit dit verband blijkt genoegzaam, hoe ondoor-
dacht het zou zijn, indien men thans zidk een
Catechisatie als van Poudroyen nogmaals drukken
liet met het doel, om ze in te voeren op onze
Catechisatiën, en ze onze kinderen uit het hoofd te
laten leeren. Wie van zulk een poging, na de
mislukking van wat Voetius bedoelde, heil verwachtte,
zou dan in elk geval een nieuw vrageboek van dien
aard moeten opstellen, waarin de hedendaagsche
ketterijen ontleed en bestreden werden. Maar wie
wijs is, zal van al zulk pogen aflaten. Dat de
kerken er op aan sturen, om den Heidelbergschen
Catechismus weer zooveel mogelijk tot het gemeengoed
der kerken te maken, is uitmuntend; en dat men de
leden der kerk ook thuis doet zijn in onze Belijdenis
en in de Dordsche Artikelen, is prijselijk; maar
dan kome er ook geen tweede vrageboekje bij. Ge-
heugenwerk heeft alleen waarde en beteekenis, in
zooverre het strekt, om aan de leerlingen zekere
juiste begrippen en zegswijzen bij te brengen; ter-
wijl omgekeerd alle geheugemoerk, dat alleen dienst
doet voor het opzeggen, lijdverspillen is. Kon men
nu het remltaat bereiken, dat allengs, na volledig afge-
loopen Godsdienstonderwijs, onze kinderen een goed
deel woorden uit de H. Schrift, een goed deel

onzer beste Psalmverzen, en bovendien nog de hoofd-
vragen uit den Heidelbergschen Catechismus zóó kon-
den , dal ze dit alles als een geheugenschat in hun
leven medenamen, zoo ware hiermede veel gewonnen
voor den Dienst des Woords, voor de huiselijke gods-
dienstoefeningen en voor de bestrijding van dwaal-
leer en zonde. Maar verder gaan we niet. Het van
buiten leeren van vragen over de Bijbelschegeachie-
deids geeft niets, daar deze vragen met de daarbij
behoorende antwoorden toch vergeten worden; en
is, zoo de H. Schrift geregeld in huis gelezen wordt,
ook overbodig. En iaat de uitlegging van den
Catechismus betreft, zoo is het van buiten leeren
van zulk een Catechisatie als Poudroyen in het licht
zond, alleen geschikt, om ten slotte alles te doen ver-
gelen, den Heidelbergschen Catechismus zelven incluis.
Neen, onze kinderen moeten niet opgevoed tot kleine
theoloogjes, maar tot een leven in het kindschap Gods.
Verstandelijke geleerdheid baart nooit Godzaligheid,
en niet in de hersenen, maar uit het hart zijn de
uitgangen ook van een Christelijk leven.

De herdruk van deze Catechisatie geschiedt dan
ook met een geheel ander doel.

Er is namelijk in tal van Gereformeerde kringen
allengs een nevel gaan zweven over de zuivere belijde-
nis en de kennisse der waarheid Men ivil teel Gere-
formeerd zijn, maar men weet vaak niet, hoe
toch eigenlijk de Gereformeerde lijn loopt. Daar-
door nu ontstonden in tal van kerkelijke kringen soms
twee, drie stroomen, die er elk zijn eigen voorstelling
van de ivaarlmd op na houden, en die vaak onderling
over de waarheid strijden, zonder dat er iemand is,
die licht kan laten vallen op het in dispuut zijnde stuk.

Kon men dan eens naar Utrecht gaan, en daar den
ouden Voetius nog vinden , zoo zou aan zulk geschil
spoedig een einde zijn; want men heeft lust aan de Ge-
reformeerde Belijdenis en stelt in een man als Voetius
nog onbepaald vertrouwen. Welnu, om, nu dit
niet kan, het toch voor een ieder mogelijk te maken ,
om op tal van punten terstond te kunnen weten,
hoe de Gereformeerde lijn liep in de dagen der
Dordsche Synode, en wat Voetius over zulke stukken
dacht, kan niets zoo goede diensten bewijzen als juist
deze Catechisatie; althans voor wie thuis is in den
Heidelbergschen Catechismus. Immers behoeft men
zich dan slechts af te vragen, bij ivelke Zondags-
afdeeling het punt, ivaarover men in geschil ligt,
thuis hoort, en over deze Zondagsafdeeling even de
breede reeks van vragen te doorloopen, om bijna
altoos een kort, stellig en duidelijk antwoord te
vinden op de vraag, die men in het hoofd heeft.
Geraakt men dan door zoodanig gebruik van liever-
lede in onze Catechisatie thuis, dan verkrijgt het
steeds meer het karakter van een handboekje, waar-
in men met weinig moeite even na kan zien, hoe
het met het een of ander leerstuk, of met de eene of
andere vraag der practijk bij Voetius staat. En
toont men dan het antwoord of de uitspraak van
Voetius aan dengene, met wien men geschil kreeg, dan
zijn we er zeker van dat in negen van de tien ge-
vallen het geschil op eens beslecht zal zijn.

Slechts wake men daarbij tegen misbruik van
dit boek. Misbruik toch zou het zijn, indien men
aan de uitspraak van Voetius een onfeilbaar karak-
ter toekende, zijn practische regelen als gebod op
gebod stapelde, en met Voetius in de hand alle

zuiverder en verdere ontwikkeling van onze Gerejor-
meerde Belijdenis afsneed. Wie zóó te werk ging
zou Voetius gebruiken op een manier die door
niemand sterker dan door Voetius bestreden en
veroordeeld is. Voetius is een vijand van alle
Pauselijk gezag, zoo in de belijdenis der waarheid
als in het practische Christelijk leven; en hem twee
eeuwen na zijn dood zulk een gezag te willen opdrin-
gen zou een schending van zijn nagedachtenis zijn.
Noch Calvijn noch Voetius, maar alleen de H. Schrift
blijft de goddelijke autoriteit voor onze belijdenis en
voor onze wandel. Maar wat én Calvijn en Voetius
ons wel kunnen geven, is dat ze u klaar en duidelijk
aantoonen, welke in den bloeitijd onzer Gerefor-
meerde Kerken de Gereformeerde Belijdenis omtrent
de waarheid Gods en het Christelijke leven was.
Zoo kunnen ze dan door hun geschriften ons den
dienst bewijzen, niet om de waarheid te keuren,
want daarvoor blijft Gods Woord de eenige Toets-
steen; maar wel om uit te wijzen, wat al dan
niet in de Gereformeerde lijn ligt, en ons zoo
die zuivere Gereformeerde draad weer in handen
te geven, ivaaraan het thans levend geslacht onder
de leiding van den Heiligen Geest voort kan spinnen.

De minachting, waaraan op het laatst der vorige,
en in den loop van deze eeuw, Poudroyens Cate-
chisatie wierd overgegeven, berust voor een goed
deel op onbekendheid met zijn werk; en wordt
voor het overige verklaard uit vijandschap tegen
de Gereformeerde waarheid.

Men moet namelijk weten, dat er in deze Cate-
chisatie twee stukken voorkomen, die aanstoot gaven.
Vooreerst de breede opsomming van allerlei wat

cp den Sabbath al of niet mag gedaan worden;
en ten andere een breede reeks vragen over den
Vastelavond. Bij deze vragen nu is Voetius, en
op zijn voetspoor Poudroyen in een tiitvoerigheid
vervallen, die aan de spotzucht voedsel gaf, b.v.
door de vraag, of Gereformeerde ouders op Vastel-
avond pannekoeken voor hun kinderen mogen bak-
ken. En wijl nu de meeste bedillers niet wisten,
dat ze eigenlijk met een werk van Voetius te doen
hadden, achtten ze zich nu gerechtigd met den
armen Poudroyen den draak te steken, gelijk dit
nog in onze eeuw Dr. Glasius deed Intusschen is
deze lafheid door niets gerechtvaardigd. Voetius
heeft volstrekt niet bedoeld, dat zijn aanduiding
van hetgeen op den Sabbath al dan niet geoorloofd
zou zijn, als kerkelijke wei zoude geijkt worden,
maar heeft alleen willen aangeven, hoe hij persoon-
lijk in dergelijke gevallen handelen zou. En wat
den Vaslelavotid" betreft, zoo houde men in het oog,
dat Poudroyen uit Heusden was, en dat Voetius
te Heusden heeft gestaan. Dit deed vanzelf de
aandacht vestigen op de gevaren, die in de viering
van den Vastelavond\'" voor de Gereformeerden
school. Kinderen en min nadenkenden houden vaak
van wat een prettigen avond bezorgt, en zoo wer-
den zwakke ouders er toe verleid, om in het
Roomsche Noord-Brabant, hun kinderen en dienst-
boien met den Vastelavond te laten meedoen. Dit
misbruik nu wilde Voetius tegengaan. Hij oordeelde,
dat zulks voor een Gereformeerde niet te pas kwam.
En zoo nu keurde hij het ook af, dat weer an-
dere ouders, om hun kinderen thuis te houden,
\'imu thuis een feestmaal bereidden. Immers dit was

toch weer een bedekt meedoen met wat uit den Room-
schen eeredienst voortvloeide en met onze Gerefor-
meerde Belijdenis streed. Voor onze meeste lezers
had dus dit aanhangsel over den Vastelavond"
veilig weg kunnen blijven. Maar waartoe het
werk verminkt? Daargelaten nog, dat er ook
heden nog Gereformeerde gezinnen te midden van
een bijna uitsluitend Roomsche bevolking wonen,
voor wie ook in deze verhandeling over den Vastel-
avond" nog menige goede wenk bij de opvoeding
hunner kinderen ligt.

De enkele aanteekeningen, die hier en daar bij
den tekst zijn gevoegd, mogen wat hun doel en
strekking aangaat, voor zich zelven spreken.

En zoo ga dan ook deze herdruk van Voetius
Catechisatie onder ons Gerejormeerde volkuit, om
de oude palen, die zoo veelzins verzet zijn, weder
recht te helpen zetten, en alzoo die degelijke,
grondige kennis van de waarheid te bevorderen,
die alleen macht heeft, om onze kerken aan den
wind van leering, die thans uit allerlei hoeken
waait, te doen ontkomen, en ze weer te stellen tot
een pilaar en vastigheid der waarheid".

Amsterdam, 13 Juni 1891.

Een grondige ende eenvoudige Onderwijfinge
over de leerc des Chnftelicken

Beftaende in Vragen en Antwoorden.
ot tii en ft taart ben oenen / We Tiacr tn öc O t e tin fan\'e/

tjtrr te lanbe gcbjupchtlicft/ toillru oeffenen.

CORNELIUS POUDROYEN, HcufJanus,

Dienaerdes Goddelicken woorts op \'t FortCrevecaur.

«Den tecDni 0;urli ban lücuVuo bp ben Kiltijctir feïfaf

oucifirn / ban»elc ö;utkfaurtn berberra/ De Dmi.uii enbe Hm*

tooojötn örjj fiiitfcbifmi/ aljmcDr 6cboojnanr.(lcJèrhHf>

tuer-plartfru boaj DeJcrrliiifftn uptcrO?ucht / cnOc uut

ttn tïciji ft rr ban De boojnaniift r it u rlu n O .Kr ban

(n beft ati cljifaticorijanötltüirrr/berrgcht.

Ende dat ghy van kintaaf de heylige Schriften geweten hebt,

die u wijs konnen maken tot faligheyr, door hec

geloove \'t welck in Chrifto ]efu is.

3Ö00? Abraham Andrieflz, ©oecfebCrfeCOpet/ ttJOOtlttlfc?
bp\'t5>tabtj|tip0/ in\'t^föjöfboctl». 1662,

AEN DEN CHRISTELICKEN LESER.

Alsoo dese Catecbisatie door de E. Classe Tan Gorinchcm in handen
geitelt was eenige Predikanten, onder Laer resorteerende om gerisiteert
te werden, ende desetve, nevens den Auteur, my versocht hadden, het
geheele werek ten naeunsteu te willen examineeren: Hebhe ick dezen
arbeyt op my genomen, ende alles punctuëlicken soo gesifl, ende daer het
noodigh was, na vermogen, selfs tot de minste woorden ende mauieren
van spreken toe, soo berrorrat, dat ick in den Heere vertrouwe daer innc
niet en sal bevonden werden, \'t gene tegen de geaonde woorden der Schrif-
ture, tr.de de gemeyne Leere onser Kercken sonde streden. Eenige aen-
hanghselen ende digressién, die, ten dienste van de kloeckste exercenten
ende leerlingen, bier ende daer hy den Autheur ingevoegbt zijn, konnen
met bare gronden ende allegatien der parijen ten principale, als oock
alle andere controverse stucken, in onse beste Scribenten gesocht ende
tfeleeeu werden, van den Geleerden ende allen anderen, die bare gelegent*
heyt sulcks toelaet. Van soodanige Scribenten doen wy pertinente aen-
wijsinge in onse Catecbisatie over den Catechismus der Remonstranten,
als oock in onse andere uvtgegeveu Schriften. Actum lot Utrecht desen
23. July, 1659.

i\'tcen dienst willigen in den Heere
GISB. VOETIUS.

AEN DEN CHRISTELICKEN LESER.

Alaoo dese Catechisatie dour den Autheur tut den vierden druck van
nieuws oversien ende verreerdight, my van den Drucker behandight wat,
om deaelve ten overvloet nochmaela te willen herlesen, oordeclen, ende
approbeeren: hebbe ick, niet tegenstuende mijne jtcduerige occupatien in
den dienst der Kercken, enÜK der Academie alhier, de nioeyten geerne
aengeuomen; ende by dese occasie hier ende daer eenige polncten en
redeneu (duch weyuige.) maer principalick den geheelen stijl ende stellinge
der woorden, daer mede de vragen ende antwoorden nytgedruckt werden,
ten naeuwsteu wederom gekeurt ende ge-examineert: ten cyude den
Biechten ende ongeoefleuden alles op \'t klaerste, sacbtste, ende vevlighste
voorgeatelt mochte voorkouten, ende niemant eenige occasie van twjjffe-
linge, verstcltenisse, ende misgrijpen gegeven werde. Wenscbeen versoecke
derhalven, dat, soo dit werek na desen ergens wederom herdruckt wert,
de tegenwoordige copye ende druck gevolght inocltte werden. De Christe*
licke leser gelieve onsen geringen arbeyt ten goede te gebruyeken i alsoo
wy in den Heere vertrouwen, de selve niet overtolllgh of oudienstigh te
zijn: dewjjle op het scbaeven ende retineeren van diergelycke bondige
ende beknopte, nochtans eenvoudige ende klare Catechitische concepten,
met recht gepast magh werden het seggen van een onder de Ouden:
De Deo etiam vera dicere periculosum est, dat is: Het is periculeus, selfs
oock de waerheyt van Godt te spreken. Soo dat uien noyt te seer om-
sichtigh ende klacr alles tegen de misverstanden ende dwalingen, na het
begrijp der eentoudigen, ende tot hulpe van hare memoricn, scïiickeu
e .Ie formeereu kan. Actum tot Utrecht desen i. Martij, ouden stijls, 1661.

Vtcen dienslicitHgen in den Heere

GISIÏERTUS VOETIUS,

Dienier des Woorts, ende Professr der Theologie
tot Utrecht.

Uytgegeven, volgens d\'ordre van den 55. Artijckel der Kerc\'
ken\'Ordeninge, gecisneert, ende gearresteert in \'t laetste
Nationael Synode, gehouden binnen Dordrecht, Anno 1019.

Aen de Eerwaerde, Godtvruchtige, Voor-
sienige , Hooghgeleerde Herders ende
Leeraers der Gereformeerde Kercken
Jesu Christi, begrepen onder de
Christelicke Synoden van Zuyd- ende
noord-hollant.

Item, Den Eerwaerden, seer Godtsaligen,
Hooghgeleerden, Wijtberoemden, D. D.
Gisberto Voetio, Dienaer des

GODDELICKEN W00RTS, ENDE PROFESSOR

der H. Theologie tot Utrecht.

Eerwaerde, Godtvruchtige, Hooghgeleerde ;

Daer is in ons Vaderlant, nevens de suyvere predi-
kinge van Godes heylige Woort, een seer loffelick
gebruyck ende maniere van onderwijsinge der jeught
ende jonge lieden in de fundamenten der ware Christe-
licke Religie \'t welck genoemt wort Catechiseeren :
zijnde een mondelinge onderwijsinge, by maniere van
Vragen en Antwoorden, aengaende de beginselen ende
fundamenten der saligheyt. Een gebruyck het welck
niet nieuw, maer oudt is: want nadien Godt niet
alleen een Godt is van de volwassene, maer oock der
kinderen ende jonge jeught: Genes. 17. 7. Ende ick
sal mijn verbont oprichten tusschen mij, ende tusschen u,
t\'nde tusschen uwen zade na u in hare geslachten, tot een
eeuwigh verbont: om 11 te zijn tot eenen Godt, ende uwen
~ade na u. Soo is \'t, dat de geloovigen oyt en oyt

haer best hebben gedaen, om de jonge jeught wel in
te scherpen de leere der saligheyt, ten eynde sy Godt
naer behooren kennende, oock naerbehoorenmochten
eeren ende dienen. Soo sien wy, dat de Patriarchen
(dewijle de leere der saligheyt noch niet beschreven
was) hooghnoodigh geacht hebben, deselve haren
kinderen mondelingh voor te dragen , wel in te scher-
pen, ende als van hant tot hant over te leveren, ge-
lijck de Heere onse Godt dies aengaende van den
Patriarch Abraham getuyght, Genes. 18. 17, 18, 19.
seggende: Sal ick voor Abraham verbergen, wat ick
doe, &c. ? want ick hebbe hem gekent, op dat hy
sijnen kinderen ende sijnen huyse na hem soude be-
velen, ende sy den wegh des Heeren houden, om te
doen gerechtigheyt ende gerichte. Ende niet tegen-
staende naderhant de leere der saligheyt door Mose,
den man Godts, is beschreven geworden; soo heeft
daerom dit gebruyck van onderwijsen ten tijde van
d\'Israölitische Kercke niet opgehouden, maer seer ge-
floreert : gelijck afgenomen kan worden uyt de parti-
culiere Scholen, die de Propheten tot onderwijsinge
der jeught ende jonge lieden in grooten getale hier
en daer gehouden hebben, als onder anderen te sien
is 1. Sam. 10. 10. en 19. 18. 2. Keg. 2. verss. 3, 5.
en 4. 38. en 6. 1. In den Nieuwen Testamente is
mede dit gebruyck ten tijde van de Apostelen neer-
stigh waergenomen geweest, gelijck Timotheus met sijn
eygen exempel ten vollen bekent maeckt: waer van
de Apostel Paulus roemt, 2. Timoth. 3. 15. dat hy
van kints af de heylige Schriften geweten heeft.
Gelijck oock na de tijden der Apostelen, ten tijde van
de eerste primitive Kercke ende Gemeynte, sulcks is ge-
practiseert, blijckende uyt de distinctie ende onderscheyt,
doen ter tijt gebruyckelick, van Catechistw ende Cate-
chumeni: zijnde Catechistce, die den Catechismus, dat
is, de eerste beginselen, ende fundamenten der ware
Christelicke Religie, onderwesen, ende de jeught en
andere verklaerden ; ende Catechioneni, die in de selve

onderwesen wierden: gelijck Teiiullianus, Cyprianus,
Eusebius ende andere oude Schrijvers aenwijsen. Welck
seer loffelick gebruyck van onderwijsen in dien tijt
niet en is verstorven; maer door Godes genadige ze-
gen, als een dauw Hermons, die nederdaelt op de
bergen Zions, Psalm 133. 3. ten hedige dage op vele
verscheydene Kercken der ware Religie in ons Vader-
lant mede nedergedaelt is; gelijck niemant daer van
kan noch sal zijn onwetende, dewelcke ons Vaderlant
bewandelt heeft. Een gebruyck, daer van men niet
moet oordeelen, dat \'er weynigh aen gelegen is, en
dienvolgens wel magh achter wegen gelaten werden:
maer het welck ten hooghsten nootsakelick is, en dat
om dese navolgende redenen. 1. Om dat de Heere
selfs sulcks belast ende geboden heeft, als onder an-
deren Exod. cap. 12. verss. 26, 27. en 13. 8. Deuter.
4. 9. en 6. 7. ende op andere plaetsen meer te sien
is. Alwaer de Heere belast, dat de kinderen, ende
het geheele huysgesin sullen onderwesen werden van
\'t gebruyck des Paesch-lams: dat de ouders den kin-
deren sullen voorhouden de historie van de verkon-
diginge der Wet: item, dat haer sal uytgeleyt ende
ingedruckt werden de leere van de eenigheyt Godts,
ende sijne volmaeckte liefde. 2. Om dat de eere Godts
sulcks vordert: want deselve vereyscht, dat Godt niet
alleen van de volwassene, maer oock van de kinderen
te rechte gekent ende gepresen werde, gelijck de
Psalmist te kennen geeft, Psalm 8. vers 3. Uyt den
ruont der kinderkens ende der suygelingen, hebt ghij
sterekte gegrontvest, om uwer tegenpartijen wille,
om den vyant ende wraeckgierigen te doen ophouden.
3. Om dat daer door niet alleen de jonge jeught,
maer selfs oock de swacke ende eenvoudige, die nu
al tot hare jaren gekomen, ende vry noch onwetende
zijn in de beginselen ende fundamenten der ware
Religie, mogen onderwesen werden: waer toe, neffens
de publijcke verklaringe der Catechetische stucken op
den Predickstoel, gi-ootelicks helpen sal dese particu»

liere ende mondelinge onderwijsinge. 4. Om dat
andersins de vyanden der waerheyt geen kleyne,
maer vry groote avantagie sullen hebben, om de jonge
jeught, als oock de swacke ende eenvoudige lieden
te verleyden, ende van de ware leere af te trecken:
want soo wanneer sy niet ter degen geoeffent ende
onderwesen zijn in de Vaderlicke Wet, soo sullen
sy, als los staende, der vyanden valscheden ende
bedriegerijen niet bequamelick komen mereken, nochte
haer na behooren konnen tegenstaen. Waerorn selfs
die van \'t Pausdom, die andersins vyanden zijn van
de kennisse ende wetenschap, ten aensien van de
Idioten ende eenvoudige menschen, ettelieke jaren
herwaerts dese maniere van onderwijsinge door hare
Emissarissen, selfs door hare Kloppen, &C. hier en
daer in de Steden onses Vaderlants insgelijcks hebben
ingevoert. Maer gelijckerwijs dit gebruyek ten hoogh-
sten nootsakelick is, als uyt de bovenverhaelde rede-
nen kan afgenomen werden, soo is\'t oock niet min
profijtelick. Want 1. de jonge jeught, als oock de
bejaerde lieden, op dese maniere in de schole Christi
geoeffent zijnde, gesterekt ende als scheutvry ge-
maeckt werden tegen de vyerige pijlen des Duyvels,
ende sijner goddelooser instrumenten, als daer zijn de
Ketters ende Perturbateurs van de gesonde leere. Ja
sullen haer volkomelick konnen den mont stoppen,
soo datse met schande sullen moeten wijeken en deur-
gaen. 2. De jonge jeught van kints af met dese onver-
valschte melck van de suyvere leere der saligheyt ge-
voedet zijnde, sullen, tot hare jaren gekomen zijnde,
bequaem zijn om den Heere haren Godt na behooren
te vreesen ende te dienen: als oock om haer selven
sonder afwijekinge te houden op \'t padt des levens,
gelijck Salomon sulcks te kennen geeft Proverb. cap.
2. verss. 8, 9. C/> dat sy de paden des rechts honden ,
&c. De jonge jeught, als oock de bejaerde lieden,
aldus geoeffent zijnde, sullen met meerder nuttigheyt
ende profijt de predicatien, ofte \'t gepredickte woort

Godts konnen aenhooren ende verstaen, als deselve
als dan wetende te brengen tot sekere hooftstucken
der Religie, die sy geleert hebben. 4. Hier door wort
niet alleenlick de Kercke Christi vast geset, ende tegen
het rijcke des Satans bewaert, maer oock grootelicks
voortgeset; ja daer is een groeijen ende bloeijen van
de Gemeynte, alwaer dese mondelinge onderwijsinge
in vollen vigeur ende kracht is, gelijck daer van kon»
nen getuygenisse geven die haer hier mede besigh
houden. 5. Hier door wort alle dis-ordre in de Kercke
ende Politie voorgekomen: ja de rechte eenigheyt der
Kercke ende Politie behouden ende bewaert: want
gelijck onwetenheyt alle dis-ordre veroorsaeckt, soo is
\'t dat wetenschap ende verstant ruste ende vrede lief
heeft, als Salomon aenwijst, Proverb. cap. 2. verss.
10, 11, 12. Als de wijsheyt in u herte gal gekomen zijn,
ende de icetengchap voor uwe ziele gal lieftick zijn; goo gal
de bedachtsaemheyt over u de wacht houden, de vergtaif
digheyt gal u behouden, d-c, 6. Ende ten laetsten, soo
wort hier door bekomen de saligheyt ende \'t eeuwige
leven, als zijnde in de ware kennisse Godts ende sijns
Soons gelegen, volgens het getuygenisse Christi, Joh.
cap. 17. vers. 3. Ende dit is het eeuwige leven, dat gy
u kennen den eenigen waerachtigen Godt, ende lesum
Chrigtum, dien ghy gesonden hebt. Waerom dan niet
alleen alle getrouwe Herders ende Leeraers, voor soo
veel haer mogelick ende doenlick zy, soodanige Catt\'
chisatien in hare Kercken ende Gemeynten behoorden
in te stellen, maer oock selfs alle Godtvruchtige
Schoolmeesters in hare scholen, als mede alle Godt-
salige Huysvaders ende Huysmoeders in hare huys-
gesinnen. Op dat alsoo jonck en oudt onderwesen
werdende in de wegen des Heeren, niet alleen met
der daet magh bekrachtight werden de spreucke
Christi, Joh. cap. 6. vers 45. Ende gij gullen alle van
Godt geleert zijn: als mede de prophetie Joëls, aen-
gaende de tijden des Nieuwen Testaments, Joel 2.
verss. 28, 29. Ick sal mijnen Geegt uytgieten op al!e-

rleesch, ende uwe sonen ende uwe dochteren sullen prophe-
teeren, de. Maer oock beyde jonge ende oude lieden
mogen bekomen die heerlicke ende uytnemende vruch-
ten, dewelcke uyt ende door soodanige Catechisatien
komen te ontstaen ende verkregen werden. Doch,
alsoo misschien by sommige Catechisten (insonderheyt
onder de Schoolmeesters, Huysvaders, ende Huys-
moeders) wel de lust ende genegentheyt zijn sal, om
door soodanige Catechisatien de jonge jeught, ende
andere jonge lieden in de grontstucken der ware
Religie te oeffenen, maer by mancquement van goede
stoffe ende materie, als oock by gebreck van een
goede maniere van voorstellinge, aengaende de leere
der saligheyt, en dat na yeders capaciteyt ofte be-
quaemheyt, deselve achterwegen blijven. Soo is V,
dat wy, tot dienst van alle die gene, dewelcke sou-
den mogen gesint ende genegen zijn, om andere de
salighmakende leere wel in te scherpen, geresolveert
hebben te beantwoorden de Vragen over den Catechistnum;
voor desen by ons uyt de Catechisatien des Hoogh-
geleerden en Wijtberoemden Professors Gisberti Voetij
opgeteeckent ende uytgegeven, ende doen ter tijt om
redenen onbeantwoort gelaten: welcke wy oock hier
en daer naer eysch van saken vermeerdert hebben.
Ten eynde eenige, die sulcks soude konnen behulpe-
lick zijn, een seker voorschrift ende maniere van
Cathechiseeren mochten hebben; om volgens deselve
niet alleen haer selven, maer oock de jonge jeught,
ende andere jonge ofte bejaerde lieden, yeder na sijn
begrip en bequaemheyt, daer in naer behooren te
onderrechten, ende alsoo tegen de valsheden ende
verleydingen der Ketteren sterek te maken. Gelijck
wy oock dies aengaende dese onse Catechisatie met de
letteren A, B, C, D. hebben gestelt, verstaende door
de letteren A en B soodanige leerlingen, die minst
geoeffent zijn: ende door de letteren C en D soo-
danige, die tot meerder verstant ende kennisse zijn
gekomen: gelijck de Hooghgeleerde ende Wijtberoemde

Professor Gisbertus Voetius in de voorreden van de
Vragen over den Catechismum klaerlick te kennen geeft.
Nu, dat wy dese onse Catechisatie U L. Eerwaerde,
Godtvruchtige, Voorsienige , Hooghgeleerde Herders
ende Leeraers opdragen, en moet niemant vreemt
duncken: want wy sulcks niet en doen om UL.
stoffe ende materie, als oock een methode van Cate-
chiseeren te geven, ende voor te schrijven: (want
wie zijn wy, dat wy U L. Leeraer zijn souden ? ende
wat is ons verstant ende kennisse, dat het sweven
soude boven U L. verstant ende wetenschap *?) Maer
alleenlick, om daer mede onse hertgrondige genegemS
heyt ende demoedigen dienst jegens U L. (als onse
mede-arbeyders in den Heere Christo zijnde) als oock
jegens de Kercken Christi, over welcke de Heere
U L. tot Opsienders gestelt heeft, te bewijsen. Oock
sekerlick wetende, dat, gelijckerwijs U L. niet lievers
noch aengenamer is, als het aenwassen ende groeijen
U L, Gemeynten in de kennisse der leero, die na de
Godtsaligheyt is: mede UL. niet onaengenaem sal
zijn dese onse Catechisatie. Niemant moet oock vreemt
schijnen, dat wy dese onse Catechisatie u Eerwaerde,
seer Godtsalige Hooghgeleerde, ende Wijtberoemde
Professor toe-eygenen. Want nadien U E. E. van mijne
kintsheyt mijnen Catechist ende Leermeester geweest
zijt, ende daer na in de Academie van Utrecht door
uwe seer groote ende neerstige devoiren, nevens
Godt, my tot hier toe gebracht hebt, ja de materie
van dese onse Catechisatie ten principale uyt U E. E.
mont (soo in \'t Catechiseeren ende Prediken, als
oock in Academische lessen, dispuyten, ende andere
particuliere schriften) gehaelt ende opgeteeckent is;
Wat hebben wy dan minder konnen doen, als U E. E.
seer grooten arbeyt aen ons bewesen, danckelick te
erkennen, ende U E. E. met een danckbaer herte
weder op te dragen het gene van U E. E. gekomen is\'?
Wilt dan, Eerwaerde , Godtvruchtige, Hooghgeleerde
Dienaren Christi: ende seer Godtsalige, Hooghgeleerde

ende Wijtberoemde Professor, desen onsen arbeyt
ende gifte, hoewel seer geringh ende kleyn, met een
toegenegentheyt des gemoedts ontfangen. Sullen onder-
tussehen niet nalaten, den Heere vyerighlick te bid-
den voor de behoudenisse uwer persoonen, ende voor
den welstant der Kercken, die U E. toebetrouwt zijn.
Waer mede wy oock eyndigende U L. altesamen be-
velen Gode, ende den woorde sijner genade.

V L. aller dienstbereijde in Christo,

COEN. PoUDROYEN.

Actmii Creveoxttr, tlesen
21. Imuuti, 1659.

Aen de Christelicke Jeught deser Nederlanden, die hacr
in de Catechisatien begeeren te oeffenen.

Weerde ende lieve in Christo, Daer is een seer
groot quaet onder de Zonne, namelick, dat van vele
menschen, of gantschlick niet, of immers seer wey-
nigh en slappelick betracht wert, het welck alder-
meest, ende ten alderhooghsten behoorde nagejaeght
te wórden. Het voomaemste ende principaelste daer
mede de menschen in dese werelt sich behoorden te
bekommeren, is de behoudenisse ende saligheyt haer-
der zielen, gelijck de Heere Christus klaerlick aen-
wijst, Matth. 6. 33. seggende: Soeckt eerst het Ko-
ninckrijcke Godts, ende sijne gerechtigheyt. Ende de
Apostel Paulus, Philip. 2. vs. 12. Werckt uwes selfs
saligheyt met vreese ende beven. Maer eylaas! de
daeghlicksehe bevindinge geeft ter contrarie te kennen,
hoe dat vele menschen, ja den meesten hoop der
selver, haer weynigh met de saligheyt haerder zielen
zijn bekommerende, maer met Esau om een linsen
koocksel, Genes. 25. vs. 34. met Hebr. 12. IC. haer
eerst-geboorte-recht wech geven: en liever hebben met
de vleeschelicke Israëliten de vleesch-potten, den
ajuyn ende loock van Egypten, als gevoedet te wer-
den met het hemelsche Manna: Numer. 11.5. en met
de Rubeniten, Gadditen, ende den halven stamme
Manasse de bequaemheyt van het lant Jaëzer ende
\'t lant Gilead voor haer vee, Numer. 32. 1. als met

34 AEX DE CHMSTELICKE JEÜOHT

haer broederen te genieten don honich ende melck
van het beloofde lant Canaan: ende met de Ger-
gesenen hare swijnen als Cliristum. Matth. 8. 34.
Als oock meer zijn houdende van den draf van dese
nietige en verganekelieke dingen deser werelt, dan
van de hemelsche en geestelicke goederen daer boven.
Ja vele zijn soo veraert ende verbastert, datse Godt
den Heere den hemel wel souden willen laten, by
aldien hy haer d\'aerde eeuwelick wilde beloven ende
toeseggen. En die noch eenighsins lust en treek tot
het geestelicke willen schijnen te hebben, zijn soo
laeuw en flaeuw in \'t betrachten van \'t selve, soo
datse seer selden haer daer mede sullen besigh hou-
den, ende komen sullen in de tegenwoordigheyt
Godes, om het goede voor hare zielen te wereken,
en dit alles van wegen de liefde deser werelt, daer
in sy gantschlick als versopen leggen. Daer nochtans
in dese werelt, en de besittinge des selfs, de minste
troost voor de ziele niet kan bekomen werden, gelijck
de Prediker te kennen geeft, cap. 1. vs. 2. seggende:
Ydelheyt der ydelheden, \'t is al ydelheyt. Ja de men-
sche de werelt, met al het gene dat \'er in is, naer
sijn contentement genietende, ende ondertusschen dit
hemelsche ende geestelicke missende, is in den
alderellendighsten ende rampsalighsten staet die oyt
bedacht kan worden, volgens het getuygenisse Jesu
Christi, Matth. 16. 26. Wat batet een mensche soo
hy de geheele werelt gewint, ende lijdt schade sijner
ziele? Of wat sal een mensche geven tot lossinge
van sijne ziele? Gelijck oock het gemeyn spreeck-
woort heeft, Goet verloren veel verloren, maer ziel
verloren al verloren. Soo dat alle soodanige menschen
op het schip van dese seer groote liefde tot do werelt,
ende al het gene in de werelt is, sittende, ende dese
geestelicke haven der saligheyt voorby zeylende, niet
anders als een seer droevige ende jammerlicke schip-
breucke sullen hebben te verwachten, daer in sy, met
alle het gene daer op sy betrouwt hebben, sullen

DESER NEDERLANDEN.

te gronde gaen, by soo verre sy haer niet bekeeren,
ende de saligheyt haerder zielen met allen ernst en
yver komen te betrachten. Waerom dan alle die gene,
die hare saligheyt liefhebben, de werelt de werelt
moeten laten zijn, ende insonderheyt hare sorgh-
vuldigheden ende bekommernissen moeten laten gaen
over de behoudenisse ende welstant haerder zielen,
wetende , ende versekert zijnde dat haer als dan het
goede sal volgen, haer leef dage; datse sullen heb-
ben de begeerten hares herten, Psalm 37. vs. 4.
ende haer alles sal toegeworpen worden. Matth. ö. 33.
Nu, om den welstant der ziele wel ende wettelick te
betrachten, is voor alle dingen van nooden, dat men
voorsien is met de ware kennisse Godes. alsoo daer
in de behoudenisse ende welstant der ziele gelegen
is, volgens het gene de Heerc Christus segt, Joh. 17.3.
Ende dit is het eeuwige leven, datse u kennen den
eenigen waerachtigen Godt, en Jesum Christum, dien
ghy gesonden hebt. Want alhoewel aen d\'een zijde
die van \'t Pausdom drijven, dat het geloove in een
onwetenheyt bestaet, ende dienvolgens de wetenschap
ende kennisse uyt de gemeyne lieden soecken te
bannen, houdende die als voor sectarisen, die den
wegh der saligheyt ter degen trachten te verstaen,
ende ter contrarie voor goede Catholijcken, die sim-
pelick maer gelooven het gene de Kercke, dat is,
de Paus van Roomen gelooft, haer niet verders
ergens mede bekommerende. En dat tot geenen ande-
ren eynde, als dat de gemeyne lieden hare corrup-
tien ende vuyligheden niet souden sien noch mereken.
En aen d\'ander zijde vele menschen selfs onder ons
oordeelen, dat de minste wetenschap ende kennisse
verre best is, haer wijs makende, dat van die gene,
die vele weet, veel sal ge-eyscht worden, ende van
die niet veel weet, niet veel sal ge-eyscht worden.
Soo leyt nochtans de sake soodanigh, dat, by aldien
dese kennisse in yemants herte niet logeert, hy oock
geen staet behoeft te maken van oyt of oyt te sullen

36 AEJJ DE CHKISTELICKE .IEUGHT

saligh worden, gelijck uyt dit naervolgende kan afge-
nomen worden. 1. Om dat geen kennisse te hebben
strijt uytdruckelick tegen het woort Godts, als onder
andere tegen Esai. 53. 11. Door sijne kennisse sal
mijn knecht, de rechtveerdige, vele rechtveerdigh
maken. Joh. 17. 3. Ende dit is het eeuwige leven
dat sy u kennen, <fcc. Rom. 10. 14. 1 Corinth. 10. vs. 15.
ende 14. 20. 2 Thess. l.vss. 8, 10. Met vlammenden
vyere, wrake doende over de gene die Godt niet en
kennen. 1 Tim. 2. vs. 4. 2. Tegen \'t oogemerck
Godts, in \'t senden van sijne Propheten ende Leeraers,
als oock tegen de instructie die hy haer geeft, het
welck is om den voleke sijnen wille te openbaren
ende bekent te maken, als te sien is Actor. 20. 17, IS.
Verlossende u van dit volck, ende van de Heydenen,
tot dewelcke ick u nu sende, om hare oogen te ope-
nen , &c. 3. Tegen het verbont, het welcke de Heere
aengaet met alle die gene, die hy tot de saligheyt
wil brengen, bestaende ten eersten in kennisse Gods
ende sijner Wetten, als de Apostel aenwijst Hebr.
8. 10. seggende, Ick sal mijne Wetten in haer ver»
stant geven, ende in hare herten sal ick die inschrij-
ven. 4. Tegen de privilegiën ende weerdigheden van
Godts kinderen, dewelcke soodanigh zijn, datse zijn
Propheten, Priesters, Koningen. 1. Petr. 2. 9. Van Godt
geleert, Joh. 0. 45. De salvinge des H. Geestes hebben.
l.Joh. 2. 27. Alle dingen onderscheyden. 1. Corinth. 2.
15. Oordeelen. 1. Corinth. 10.15. Ondersoecken, beproe-
ven. 1. Corinth. 11. 28. ende 2. Corinth. 13. 5. Ephes.
5. 10. Leeraers zijn. Hebr. 5. vs. 12. In den geloove
toenemen ende opwassen. Ephes. 4. 15. 1. Petr. 2. 2.
\'t Welck alles sonder kennisse niet en kan bestaen.
5. Tegen de ware eygenschap des geloofs, welck
soodanigh is, dat \'er geen ware geloof zijn kan, daer
geen kennisse ende wetenschap is, als te sien is
Joh. 9. 35, 36. Jesus hoorde datse hem uytgeworpen
hadden, ende hem vindende, seyde hy tot hem, Ge-
looft ghy in den Sone Godts? Hy antwoorde, ende

seyde, Wie is hy Heere, op dat ick in hem magh
gelooven? Rom. 10. vs. 14. Ende hoe sullen sy in
hem gelooven, van welcken sy niet gehoort en heb-
ben? Titum 1. vs. 1. Waerom oock het woort, \'t woort
des geloofs genoemt wort, Rom. 10. 8. sonder welck
geloof het onmogelick is Gode te behagen. Hebr. 11. 6.
Doch wat deze kennisse belanght, daer van dient
geweten, dat alle kennisse Godts niet heylsaem, noch
Gode aengenaem is. Want daer is een menschelicke
kennisse, ende een Goddelicke kennisse. Een men-
schelicke kennisse, welck een mensche bereyckt door
de bloote leere van andere menschen, ende door sijn
eygen vernuft ende neerstigheyt, die hy besteedt in
het lesen, hooren, ende ondersoecken der saken Godes,
welcke oock wel bekomen de onherborene menschen,
gelijck de ervarentheyt leert. Want daer zijn vele
menschen van een quaet leven, die evenwel seer
geleert zijn in de menschelicke kennisse der saken
Godts; ja dickwils daer in te boven gaen vele vrome
ende uytverkorene kinderen Godts, soo datse van alle
poincten der Religie punctueel weten te spreken,
ende te discoureeren, van dewelcke de Apostel spreekt,
Titum 1. 10. seggende, Sy belijden datse Godt kennen,
maer sy verloochenen hem met de wercken, alsoo sy
grouwelick zijn ende ongehoorsaem, ende tot alle goet
werck ondeugende. Dese, nadien sy hare kennisse niet
aenleggen tot de practijcke, want sy die niet bekent
maken door goede wercken, soo plegen sy daer door
te swellen, ende werden daer door seer opgeblasen.
1. Corinth. 8. vs. 1. De kennisse maeckt opgeblasen,
maer de liefde sticht. Staende slechts door dese hare
kennisse naer ydele eere , reputatie ende verhooginge :
want hare kennisse en is niet sonde ende massijf,
maer ydel ende opgeblasen. Dit en is de rechte
kennisse Godts en de sijns Soons Jesu Christi niet,
maer is slechts een gedaente der ware kennisse Godts.
Dese knauwen slechts aen den bast ende schelle der
Goddelicke dingen, maer komen noyt aen de kern

38 AEN DE CHKISTELICKE JEUGHT

ende pit der aelver. De Goddelicke kennisse is die
kennisse, welcke Godt de Heere selfs door een boven-
natuerlicke werckinge des heylighmakenden Geests
sijne jonstgenooten alsoo inscherpt, dat sy komen te
penetreeren, ende door te dringen tot het gevoelen
ende smaeck der Goddelicke dingen, daer door dan
oock in hare herten ontsteken wort een wonderlicke
liefde, sucht, treek, affectie ende genegentheyt tot de
bekende dingen Godes ende Christi (gelijck eene die
de soetigheyt eenes dinghs ter degen nu gesraaeckt
hebbende, daer door des te meer ontsteken wort in
lust ende begeerte na het selve) in sulcker voegen,
dat haer herte daer op gestelt is, daer aen hanght,
ja sich als gesmolten vint door de vyerige begeerte
en verlangen na dezelve. Soo dat de Christelicke
ziele door dese kennisse der Goddelicke dingen, de
forme en gedaente der dingen Godts en Christi in
sieh ingedruckt krijght, gelijck de Apostel Paulus te
kennen geeft, Rom. 6. 17. seggende: Maer Godt zy
danck, dat ghy wel dienstknechten der sonde waert,
maer dat ghy nu van herten gehoorsaem geworden
zijt den voorbeelde der leere, tot het welck ghy over-
gegeven zijt. En die aldus bevrocht worden door de
kennisse der dingen Godts en Christi, die hebben
een Godlicke kennisse deser dingen, en die werden
geseyt van Godt geleert te zijn, Joh. 6. 45. diens
leere altoos soo krachtdadigh is, dat \'er de mensche
oock altoos maeckt te doen, en te betrachten \'t gene
hy alsoo van Godt geleert heeft. Waarom de Heere
Christus wel seyt, Joh. 6. 45. Een yegelick dan, die
het van den Vader gehoort ende geleert heeft, die
komt tot my. Het welck mede de Apostel bekrach-
tight: 1. Thess. 4. 9. 10. Want ghy selve zijt van
Godt geleert om malkanderen lief te hebben, &c.
\'t Welck de Heere aen haer te wege brenght; l.Mits
haer doende sien, dat de Goddelicke saken gantsch
seker en gewis zijn. 2. Dat by dese sekerheyt ende
gewisheyt der Goddelicke zaken , de selve d\'aldernutste,

PESEIi NEDERLANDEN. 39

profijtelickstc, ende heerliekste dingen zijn, die daer
uyt komen mogen, ja duysent en duysentmael beter
dan al het profijt, playsier, credijt eere ende reputa-
tie, welck ons de Duyvel, de werelt, en ons vleesch,
kan presenteeren ofte aenbieden. Welcke heerlicke
en voortreffelicke kennisse der Godlicke dingen liier
in desen leven maer ten deele is, niaer sal daer
boven volkomen zijn, gelijck de Apostel Paulus aen-
wijst. 1. Corinth. 13. 9, 12. Want wij kennen ten
deele, ende wy propheleeren ten deele: want
wy sien nu door eenen spiegel in een duystere
reden, &c. Nu, dese Goddelicke kenisse is het die
wy hier verstaen, daer in mede de behoudenisse
en welstant der ziele gelegen is. Om welcke ken-
nisse oock te bekomen desen wegh wel neerstiglick
moet ingegaen, en dese navolgende middelen gebruykt
werden. 1. Dat men Godt seer vyerighlick ende ernste-
lick bidde om den Geest der Goddelicke kennisse ende
wetenschap: want, Indien yemant van u wijsheyt
ontbreeckt, dat hyse van Godt begeere, die een yege-
lick mildelick geeft, ende niet verwijt: en sy sal
hem gegeven worden, seght de Apostel Jacobus cap.
1. vs. 5. Ontdeckt mijne oogen, dat ick aenschouwe
de wonderen uwer Wet. Geeft my den wegh uwer
bevelen te verstaen, op dat ick uwe wonderen be-
trachte, seght de Propheet David, Psalm 119. 18,
27. 2. Dat men de saken Godes ende sijns Soons
Jesu Christi seer hooge komt te achten, dat men die
soeckt als silver, soo sal men de vreese des Heeren
verstaen, ende kennisse Godts vinden, als Salomon
aenwijst Proverb. 2. 3, 4, 5. 3. Dat men sich wel
oeffene in \'t woort des Heeren (het welck is het
woort der kennisse ende wijsheyt, 1. Corinth. 12,8.)
en dat soo in \'t aenhooren, als in \'t geduerigh lesen
ende overleggen van het selve met David, Psalm 1.
vs. 2. Maer sijn lust is in des Heeren Wet, ende hy
overdenckt sijne Wet dagh ende nacht. Het welck
ons sal doen groeijen als een boom, geplant aen water-

AEN DE CHRISTELICKE JEÜGHT

beken, die sijne vrucht geeft in sijnen tijt, Psalm
1. 3. ende ons verstandiger sal maken dan alle onse
Leeraers. Psalm 119. vs. 99. Ende ten laetsten, dat
men sich vlijtigh oeffene in de Catechisatien, hier
te lande gebruyckelick, het welck wel is een van de
voornaemste middelen die betracht moeten werden:
want aldaer, door een mondelinge ende eenvoudige
onderrechtinge, seer bequamelick de rechte wijsheyt
ende verstant Godts ende sijns Soons Jesu Christi
verkregen wort, gelijck daer van konnen getuygenisse
geven, die daer van kints af in deselve geoeffent
hebben, en noch dagelicks daer in oeffenen. Maer
sal de oefteninge deser Catechisatien met vrucht ende
profijt geschieden, soo en is niet genoegh, dat men
sich selven daer henen begeve , ende daer neder sette,
maer dat men sich te voren wel prepareere ende
bereyde tot het gene, het welck verhandelt sal wer-
den, ten eynde men wel geprepareert zijnde, be-
hoorlick magh antwoorden op het gene van den Die-
naer van Godts woort, of van yemant anders, sijne
plaetse bekleedende, sal voorgedragen worden. Even
gelijck een scholier sijn lesse des te beter jegens den
meester sal weten op te seggen, soo wanneer hy van
te voren deselve by hemselven dickwils en verscheyde
reysen sal overlesen hebben. Om welcke oefteninge
wel en na behooren in \'t werck te stellen, niet on-
dienstigh wesen sal dit tegenwoordige of diergelijcke
Catechiseer-bocck, daer in do rechte kennisse Godts
ende syns Soons Jesu Christi klaerlick vertoont, en
eenvoudelick voorgestelt wert. Het welkke wy tot
dien eynde, allen den genen dien lust hebben in de
Catechisatien onderwesen te werden, ende van te
voren haer selven daer tegen wel te bereyden, heb-
ben willen mededeelen. Ten eynde sy alsoo wel ge-
prepareert en bereydet komende, niet alleen wel
mogen antwoorden op het gene haer gevraeght sal
werden, maer oock dagelicks daer door in de ware
kennisse Godes mogen aenwassen en toenemen. In

DESEE NEDERLANDEN. 41

wolcke onse Catechisatie wy hier en daer wat wijt-
loopigh gaen, op dat den leersuchtigen geen stofte
ende materie soude mogen ontbreken, om dagelicks
te gaen van kennisse tot kennisse; als oock om geen
occasie te nemen van haer selven in te beelden, dat
sy genoegh weten, soo wanneer sy slechts eenige
weynige beginselen en fundamenten der salighmakende
leere geleght hebben. Gelieft dan, weerde ende lieve
in Christo, desen onsen arbeyt met eenvoudige herten
te ontvangen en te gebruycken, niet twijffelende, of
ghy sult daer door geholpen werden, om te beter
te geraken tot het gene ghy wenscht en begeert,
\'t welck is de behoudenisse en welstant uwer zielen.
Waer toe de Heere sijnen genadigen zegen gelieve
te veleenen, Amen. Waer mede wy oock eyndigende
ü L. bevelen Gode, ende den woorde sijner genade.

U. L. aller dienstberet/de ter saligheyt,

CORN. POÜDROYEN.

Creveca-ur, desen 21.
Januarü\'i 1659.

Over eenige stucken, dienende tot voorbereydinge,

XAJIENTLICK VAN DE

1. HEYLIGE THEOLOGIE. 2. CHRISTELICKE RELIGIE.
3. HEYLIGE SCHRIFTURE.

VAN DE HEYLIGE THEOLOGIE.

(1 Vrage. Wat beteeckent Theologie ?

Antwoort. Het woort Theologie beteeckent de ken-
nisse Godts.
(1 V. Wat is de Theologie, ten aensien van de sake ?
A. De Theologie , ten aensien van de sake, moet
aangemerckt werden, voor soo veel sy is in Godt,
ende voor soo veel sy is in de Creaturen, met rede-
lick verstant begaeft zijnde \').
d V. Is \'er dan tweederley Theologie\'?

A. De Theologie, ten aensien van de sake die ge-
kent wort, is eenderley: maer ten aensien van de
forme ende manier in verscheyde subjecten wonende,
soo isse verscheyden.

\') Bedoeld is Mer het onderscheid lusschen de Zelfkemiisse
Gods en zijn geopenbaarde Kennissr, die de onzen gemeenlijk
noemen de archetypische en ectvpische Codskennisse.

44 Van de Heylige Theologie.

d V. Wat is de Theologie in Godt aengemerckt zijnde\'?
A. De Theologie in Godt aengemerckt zijnde, is
die kennisse ende wetenschap, daer mede Godt hem
selven, ende alle andere dingen, op een goddelicke
wijse ende maniere verstaet.
d V. Dese kennisse ofte wetenschap , is die Godt selfs
ofte het Wesen Godes?

A. Ja. Want of ick segge, de kennisse en de weten-
schap Godes ofte, de kennende ende wetende Godt,
dat is een ende het selve.
d V. Is dan die kennisse ende wetenschap gemeen
alle drie de Persoonen in het eenigh Goddelick
wesen ?

A. Ja. Want gelijck de drie Goddelicke Persoonen
in onderlinge gemeenschap des Wesens seer nauwe
zijn vereenight; soo is het, dat deselve oock op het
nauwste ende aldervolmaeckste malkanderen kennen,
ten aensien van Wesen ende Persoonen.
d V. Soudt ghy dit wel konnen bewijsen\'?

A. Ja. Johan. 7. 29. Seght de Heere Christus, Maer
ick kenne hem, want ick ben van hem, en hy heeft
my gesonden. Joh. 10. vs. 15. Gelijckerwijs de Vader
my kent, alsoo kenne ick oock den Vader,
d V. Wat is de Theologie, in de redelicke creaturen
aengemerckt zijnde\'?

A. Die kennisse ende wetenschap Godes, die Godt
den redelicke creaturen heeft medegedeelt.
d V. Dese Theologie is die eenderley of verscheyden ?

A. Verscheyden.
d V. Hoe veelderley isse wel?

A. Dese Theologie is van Godt den redelicke crea-
turen medegedeelt, of door personeele vereeniginge,
of door aenschouwen, of door openbaringe.
d V. Wat is de Theologie medegedeelt door persoo-
neelo vereeniginge ?

A. Die kennisse ende wetenschap, die daer is ge-
weest in den Middelaer Jesu Christo, op een sonder-
linge, ende uytstekende maniere van G»dt, door de

Van Je Heylige Theologie. 45

personeele vereeniginge, aen sijne menschelicke nature

medegedeelt.
d V. Hoedanigh, en hoe groot is dese Theologie in

den Heere Christo wel geweest?

A. Soodanigh, ende soo groot, gelijck als tot de

volmaeckte uytvoeringe van sijn Middelaerschap van

nooden was.
d V. Soudt ghy de hoedanigheyt van dese Theologie

in Christo wel nyt Godts woort konnen bewijsen?
A. Ja. Psalm 45. 8. seght David van de persoon

Christi, Daerom heeft u, ó Godt, uwe Godt gesalft

met vreughden-olie boven uwe medegenooten. Joh.

3. 34. wort geseght, Want Godt en geeft hem den

Geest niet met mate.
c V. Dese Theologie, in Christo den Middelaer aen-

gemerckt zijnde, heeft die eygentliek haer oogemerck

ofte opsicht op de Goddelicke natuer, of op de Men-

schelieke, of op alle beyde?

A. 8y heeft haer oogemerck op de Menschelicke

natuer.
^c V. "VVaerom oock niet op de Goddelicke natuer?
A. De Goddelicke natuer en kan niet ontfangen,

alsoo sy de aldervolmaeckste wijsheyt selfs is.
^l\' V. Is alle kennisse den Heere Christo na sijne Men-

schelicke nature in sijne Menschwerdinge soo mede-

gedeelt, gelijck deselve in hem geweest is, doen hy

sijn Middelaers-ampt heeft beginnen uyt te voeren?
A. Neen.
d V. Bewijst dat?

A. Luce 2. 52. Ende Jesus nam toe in wijsheyt,

ende in grootte, ende in genade by Godt ende de

menschen.
d V. Wat is de Theologie medegedeelt per gratiam

tisionis, dat is, door genade van aenschouwen?
A. Die kennisse ende wetenschap, die Godt mede-

gedeelt heeft den goeden Engelen, ende de zielen der

afgestorven Heyligen daer boven in den Hemel, welc-

ker Theologie eygentliek in sien bestaet.

46 Van de Heylige Theologie.

d V. Soudt ghy dat wel uyt Godts woort bewijsen?
A. Ja: 1. Cor. 13. 12. Maer als dan sullen wy
sien aengesichte tot aengesiehte.
d V. Wat is de Theologie, medegedeelt door genade
van openbaringe?

A. Die kennisse ende wetenschap, die Godt den
menschen hier op der aerden medegedeelt heeft.
<1 V. Dese Theologie, is die eenderley of verscheyden?

A. Verscheyden.
d V. Hoe veelderley isse dan?

A. Tweederley.
d V. Noemt eens die tweederley Theologie, die me-
degedeelt is door genade van openbaringe?

A. De natuerlicke ende boven-natuerlicke Theologie.

d V. De natuerlicke Theologie, hoe veelderley is die ?

A. De natuerlicke Theologie is, of inwendigh in

de herten der menschen ingeschapen, ofte uytwen-

d V. Wat verstaet ghy door de natuerlicke Theologie ,

inwendigh der menschen van naturen ingeschapen?

A. Soodanige indruck, bequaemheyt, ende gaven,
om Godt te kennen, dewelcke allen menschen van
Godt, als een licht ende wet der nature, met de
nature ingeschapen is.
d V. Kondt ghy dese natuerlicke ende ingeschapene
Theologie wel uyt Godts woort bewijsen?

A. Ja: Joh 1. 9. Dit was het waerachtige licht,
het welcke verlicht een yegelick mensche, komende
inde werelt. Vergeleken met Rom. 2 15. Als die be-
toonen het werck der wet, geschreven in hare herten,
hare conscientie mede getuygende, ende de gedachten
onder malkanderen haer beschuldigende, ofte oock
ontschuldigende.
d V. Wat verstaet ghy door de natuerlicke, van
buyten, ende uytwendige verkregene Theologie?

A. Die kennisse ende wetenschap, die den natuer-
licken mensch van Godt bekomt, door het aenschouwen,
ende beiiiercken van de geschapene dingen Godes.

Van de Heylige Theologie. 47

d V Kondt ghy dese natuerlicke, van buyten, end e
uytwendige verkregene Theologie, wel uyt Gods woort
bewijsen ?

A. Ja: Jesa. 40. vss. 26, 27, 28. Heft uwe oogen
op om hooge, ende siet wie dese dingen geschapen
heeft, die in getale haer heyrvoortbrenght: Diese alle by
namen roept, van wegen de grootheyt sijner krachten,
&c. Rom. 1.20. Want sijne onsienlicke dingen worden
van dese scheppinge der werelt aen, uyt de schepse-
len verstaen en doorsien, beyde sijne eeuwige kracht,
ende Goddelickheyt, op datse niet te verontschuldigen
en souden zijn. Siet oock Psalm 19. 1. tot 8. ende
Actor. 14. en 17.

d V. Wie zijn die gene , die de natuerlicke Theologie,
soo alsse nu beschreven is, loochenen ?

A. Socinus, ende andere diergelijcke tegensprekers
die alles in twijffel trekken.



		Van de H. Schrifture.
		60


		te sien is in de Voorreden van dese boecken achter den Bijbel \') c V. Welck zijn nu de Apocryphe boecken\'? A. Het derde ende vierde boeck Esdre, Tobias, Judith , het boeck der Wijsheyt, Ecclesiasticus ofte Jesus Syrach, het Gebedt Manassis, eenige Aen- hanghselen of Byvoeghselen van Daniel ende Esther, het boeck Baruch, drie boecken der Machabeen. b V. Het boeck Tobie is het Canonijck ofte Apocryph? A. Apocryph. b V. Het boeck Ezra is dat Canonijck ofte Apocryph ? A. Canonijck. b V. Het derde ende vierde boeck Esdre is dat Ca- nonijck ofte Apocryph. A. Apocryph: ende soo kan men vragen van alle de boecken. c V. Moeten de Apocryphe boecken te niet gedaen worden ? A. Neen. c V. Is het wel dienstigh ende stichtelick, dat deselve in de Kercke de Gemeynte voorgelesen worden. A. Neon. d V. "Waerom niet? A. 1. Om dat de menschen allenghskens daer door souden komen te vergeten het onderscheyt tusschen de Canonijcke ende Apocryphe boecken. 2. Datse ontsticht souden worden door eenige onstichtelicke leeringen die daer in komen, d V. Is het stichtelick, dat een Predikant op den predickstoel don volcke eenige spreucken uyt de Apocryphe boecken nevens ende onder andere texten der Schrifture voordrage? A. Neen; \'t en zy met bygevoeghde waerschouwinge ende onderscheydinge. d V. Waerom niet?

		\') Bedoeld is de voorrede, die in de groole uitgaven van onze Slaienoverzelling aan de Apocryphe Boeken voorafgaat.



		116		Van des Menschen Ellende.


		c V. Is de Catechismus Godts woort? A Neen. c V. Komt de Catechismus met Gods woort over een? A. Ja.

		SONDAGH II. Vbage 3, 4, 5. Vkage 3. Waer uyt kent ghy uwe ellendigheyt? Antw. Uit de Wet Godts. d V. Hoe wort desen Sondagh afgedeelt? A. In twee deelen. d V. "Welck zijn die twee deelen? A. Het middel, waer door een mensche de ken- nisse van sijn ellende kan bekomen: ende ten twee- don , de maniere, hoe de mensche de kennisse van sijn ellende bekomt, b V. Welck zijn de drie stucken, daer op onse Ee- ligio moet wereken? A Kennisse van de ellende, kennisse van de ver- lossinge, ende kennisse van de danckbaerheyt. b V. Van wat stuck wort hier gesproken? A Van de ellende des menschen. c V. Maer van hoedanigh een ellendigheyt wort hier gesproken; van een ellendigheyt voor Godt ofte voor do werelt? A, Van een geestelicke ellendigheyt, van een ellen- digheyt voor Godt. c V. Kan yemant eenighsins gelukkigh zijn voor de werelt, ende cllendigh voor Godt. A. Ja: Exempel in den Rijckenman: Luce IC. vs. 23. Ende de rijeke stierf oock ende wert begraven. Ende als hy in de helle sijne oogen ophief, &c.



		Van des Menschen Ellende.
		132


		A. Neen. b V. Konnen sy wel ten deele hare ellendigheyt daor uyt loeren kennen? A. Ja: Rom. 2 15. Als die botoonon het werck der Wet, geschreven in hare herten, hare oonscientie mede getuygende, ende de gedacliten onder nialkan- deren haer beschuldigende ofte oock ontschuldi- gende. c V. Hot licht, ofte de Wet der nature, is die oock van Godt geopenbacrt ende den menschen go- geven? A. Ja. Rom. 2. vss. 14, 15. Want wanneer de Hey- denen die de Wet niet en hebben, van nature do dingen doen die der Wet zijn, &0. Rom. 1. 19. Over- mits het gene van Godt kennelick is in haer open- baer is, want Godt heeft het haer geopenbaert. d \\^T. Hadde Adam oock een Wet voor den val? A. Ja. d V. Hadde hy, bchalven de algemeyne morale Wet, oock een bosonder ende particulier gebodt? A. Ja. d V. Waer staet \'t selve beschreven? A. Genes. 2. 17. Want ten dage, als ghy daer van eet, sult ghy de doot sterven, d V. Die Wet, die hy hadde, was dat een Wet als onse Wet, ofte was het een ander? A. Sy is in substantie, of in do gront ende hooft- stucken, een Wet met de onse. d V. Heeft Gods volck voor do tijden Mosis de Wet Gods gehadt? A. Ja, een onbeschrevene Wet. b V. Hoe vcolderley beschrevene Wet is\'er? A. Driederley. b V. Welck is die driederley Wet? A. De burgerlicke Wet, de Wet der ceremoniën , de Wet der soden ofte der liefde. *)

		*) Vnn dcsc driederley Wet sict brecder Vrage 92.



		Van des Henschen Ellende.
		140


		A. Inwendigh ende uytwendigh. d V. Hoe inwendigh\'? A. Met een goede affectie ende genegentheyt hem toe te dragen, d V. Hoe uytwendigh ? A. Met alle wercken der liefde aen hem te betoo- nen: 1. Joh. 3. vs 18. Mijne kinderkens , en laet ons niet liefhebben met den woorde noch met de tonge, maer met de daet ende waerheyt. c V. Waer uyt soudt ghy bowijsen, dat de somma van de wet Liefde is ? A. Matth. 22. 37, 38, 39, 40. Ghy sult lief hebben den Heere uwen Godt, met geheel u herte, ende met geheel uwe ziele, ende met geheel u verstant: dit is het eerste ende het grootste gebodt. Ende het tweede desen gelijck is, ghy sult uwen naesten lief- hebben , als u selven. Aen dese twee geboden hanght de gantsche Wet ende de Propheten.

		Vrage 5. Kondt ghy dit al volkomentlick houden? Antw. Neen ick: want ick ben van naturen ge- neyght Godt ende mijnen naesten te haten. a V. Kondt ghy de Wet volkomentlick onderhouden ? A. Neen. a V. Kondt ghy Godt ende uwen naesten soo volko- melick liefhebben als de Wet van u oyscht? A. Neon. b V. Waarom niet? A. Om dat ick van naturen geneyght ben Godt ende mijnen naesten te haten, d V. Voor wien is dese vrage geschreven, voor de herborene ofte onhorborone ?



		Van den Val des Menschen.
		161


		boom, soude bevinden, wat goet hy daer door soude verliesen, ende in wat quaet hy soude vervallen, b V. Wat is het voor een vrucht geweest, die op desen boom wiesch? A. Dat weet men niet. b V. Is het niet een appel geweest? A. Dat is onseker. c V. Was de vrucht des verboden booms goet? A. Ja. d V. Waerom verboodt dan Godt den mensche daer van te eten? A. Om dat het hem beliefde den mensche alsoo te beproeven, d V. Was het soo groot een quaet van de verboden vrucht te eten? A. Ja. c V. Hoe is het eten van de vrucht onse Voorouders bekomen? A. Heel qualick. c V. Wat heeft het in haer gewrocht? A. Een onbequaemheyt tot alle geestelick goet, ende een genegentheyt tot alle quaet. c V. Hebben sy dan daer na Godts geboden niet meer konnon houden? A. Neen; want in onse Voorouders is opgehouden de continuatie ende onderhoudinge van dat heerlicke evenbeelt Godts, ende in de nakomelingen de schep- pinge van het selve. d V. Is de mensch door den val onderworpen gewor- den de tijtlicke ende eeuwige straffen? A. Ja. d V. Is de mensch door de sonde straffelick ge- worden ? A. Ja. ^c V. Is de doot een straffe van wegen de sonde van onse eerste Voorouders? A. Ja. d V. Is de mensche door de sonde alleen onder-

		11



		VOETIUS\' CATECHISATIE

		OVER 1)K>J

		HEIDELBERCfSCHEN CATECHISMUS.



		INLEIDING.

		Ten vorigen jare schreef ik een kort woord van inleiding op de nieuwe uitgave van Zions Roem en Sterkte, de bekende toelichting van Ds. Rotterdam op ome Nederduitsche Gereformeerde Geloofsbelij\' denis, die bij de Gebroeders Huge ter perse ging. Zij het mij thans vergund, eveneens Voetius\' korte verklaring van den Heidelbergsehen Catechismus, die zich gereedelijk aan de korte verklaring van de Geloofsbelijdenis aansluit, met een enkele histori- sche herinnering bij ons Gereformeerd publiek in te leiden. Confessie en Catechismus hooren bijeen. Beide leven weer op. Beide Kerkelijke formidieren be- ginnen weer in eere te komen. En bovenal is er een verlangen onhvaakt, om den zin, den geest en de strekking van beide stukken van kerkelijk accoord, met juistheid te leeren verstaan. Hiertoe nu is in de eerste plaats noodzakelijk, dat we ons een juiste en heldere voorstelli?ig vormen van hetgeen in den bloeitijd van onze Gereformeerde Kerken de opvat- ting van Confessie en Catechismus was. Xiet als lage het in iemands bedoeling, zich bij deze opvat-



		c
		INLEIDING.


		ting, als bij een soort geijkt Kerkelijk Evangelie neder te leggen Daartoe immers weet elk Gere- formeerde te goed, dat elk kerkelijk formidier ten allen tijde examinabel blijft aan de H. Schrift; alsook dat de strijd met nieuwe afdwalingen en nieuwe ketterijen, gelijk ze in ome eeuw opkwamen, telkens nieuio verweer en nadere bevestiging der waarheid noodzakelijk maakt. Maar hetgeen in elk geval vast behoort te staan , is o?is uitgangspunt; en om dit vaste uitgangspunt te verkrijgen, is er geen ander noch een doeltreffender middel, dan dat toe aan de groote Godgeleerden, die de Heere in den bloeitijd der Dordsche Synode aan ome Kerken schonk, afvragen, hoe zij de Formulieren onzer Kerk verstonden. Dit onderzoek is echter daarom voor de meeste leden der kerk onmogelijk, omdat de toenmalige Godgeleerden zich plachten te bedienen van de La- tijnsche taal; en er geen denken aan is, om al deze Latijnsche werken in het Nederduitsch over te zetten. Waar nog bij komt, dat hun eigenlijke Godgeleerde werken meestal zóó breed zijn opgezet en in zoo geleerden vorm zijn gegoten, dat een gewoon lid der Kerk ze toch niet zou verstaan, ook al had hij ze vertaald voor zich. We mogen daarom van geluk spreken, dat en- kele onzer grootste mannen reeds destijds de nood- zakelijkheid inzagen, om ook voor den gewonen man te schrijven. Ze leefden in de gemeenschap der heiligen en gevoelden zich daardoor gedrongen, om ook in de behoeften van den gewonen burger en landbouiver te voorzien. Hoewel meest aan onze Hoogescholen geplaatst, leefden ze toch met hart



		8
		IXLEIDINO.


		ongehoord mag heeten. Later echter bedierf de ?wam van Poudroyen de zaak. Men vergat dat deze Cate- chisatie eigenlijk van den grooten Voetius was, en zoo was het werk gestuit in zijn opgang. Toch bestaat er geen twijfel over, of Poudroyen heeft aan dit iverk geen meerder aandeel, dan dat hij de gedachten van Voetius opving, in schrift bracht en ter perse zond, na ze vooraf nogmaals door Voetius zelven te hebben laten nazien en ijken. Voetius zelf spreekt dan ook van deze Catechisatie als van een werk, ivaarvan hij eigenlijk zelf de vader was. Hij zegt toch in zijn Politica Ecclesiastica I, p. 863: Welke vragen f bij de behandeling van de Heidelbergsche Catechismus) nuttig zijn uitgedacht en geformuleerd te worden, kan men zien in de Verzameling van vragen, die indertijd opgeteekend zijn op mijne Catechisatiën door Cornelius Pou- droyen, die jarenlang bij mij op de Catechisatie was, en later aan deze Academie mijne lessen volgde; en die hij later met de daarbij behoorende ant- woorden, gelijk ik die zelf herhaaldelijk overwogen en geformuleerd had, ter perse heeft gelegd." En om nu duidelijk te doen uitkomen, dat hij zich zelven het vaderschap in deze uitgave toekende, laat hij er terstond op volgen: Mij toaren hierin voor- gegaan de Godgeleerden in den Palts." Poudroyen ontkent dat dan ook niet, maar getuigt zelf in zijn Dedicatie: 1°. dat de lijst der vragen niet van hem, maar van Voetius herkomstig is, en in 1640 en 1650 te Utrecht als een afzonderlijk boekje het licht zag; en 2°. dat de antwoorden op de vragen even- eens niet van zijne vinding zijn, maar ontleend werden aan het onderwijs van Voetius. Immers



		1(1
		INLEIDING.


		hierbij bleef het niet. Toen in 1661 de vierde druk ter perse zou gaan, heeft Ds. Pondroyen nogmaals het verzoek tot Prof. Voetius gericht, om het ge- schrevene op niemo te willen overlezen, en zoo er mogelijk nog iets in was blijven staan, dat niet geheel met zijn inzicht strookte, dit te willen ver- beteren. En toen," zegt Voetius in zijn schrijven van 4 Maart 1661, heb ik bij al mijn drukten nogmaals mij de moeite getroost, om het ten over- vloede op nieuw over te lezen, te beoordeelen en te approbeeren." Niet zoo zeer om de zaken die er in voorkicamen te wijzigen, icant dit deed hij slechts op een zeer enkel punt, maar om vooral de stijl en de stelling der woorden" ten namvste wederom te keuren en te examineeren, ten einde alle aanstoot en misverstand te voorkomen. De zaak staat dus zoo, dat 1°. de vragen door Voe- tius zelven in schrift ivaren gebracht en uitgegeven; dat 2°. de antwoorden genomen zijn uit wat Poudroyen van Voetius gehoord en gelezen had; dat 3°. Voetius heel het werk nauickeurig nagezien en verbeterd heeft eer het uit kivam; en dat 4°. Voetius ten overvloede in 1661 ten tweede male heel deze Cate- chisatie, zoo tvat den inhoud als icat de woorden en uitdrukkingen aangaat, op het allernamvkeurigst heeft nagezien en, voorzooveel noodig, nogmaals gecorrigeerd, feitelijk is Poudroyen dus niets dan een knappe klerk geweest, die voor Voetius de moeite van het schrijven op zich nam; maar het werk is en blijft het icerk van Voetius. Iets wat vooral daaruit blijkt, dat hij niet aan Pou- droyen eenig voorstel gedaan heelt, om dit of dat te xvijzigen, opdat Poudroyen beslissen zou,



		12 INLEIDING.

		doodslaap zou vinden. Allengs kwam er dan ook weer een ontwaken. De Gereformeerde naam is weer machtig in het land geworden. En zoo is het dan niet onvoegzaam, dat thans, na ruim twee eeuwen van vergetelheid, ook deze arbeid van Voetius weer onder den volke worde gebracht en zijn uitzicht op een Tijfden druk van deze Catechisatie na een tusschen- ruimte van meer dan tioee eeuwe7i, in vervulling ga. Toch leide niemand hieruit af, dat het mij raad- zaam zou voorkomen, deze Catechisatie nogmaals op onze Catechisatiïn in te voeren, en onze kwee- Icelingen deze ruim 1300 bladzijden compressen druk van buiten te laten leeren. Dat ivas toen ter tijd wel de bedoeling; al is kwalijk na te gaan, of er metterdaad vele kerken waren, die het ondencijs in den Godsdienst op zulk een dorren en omvang- rijken leest schoeiden. Bij zeer enkele leerlingen moge dit gegaan zijn en vrucht hebben gedragen; maar voor meer algemeen gebruik is deze manier van Catechiseeren veel te uitvoerig en te breed opgezet. Wel trachtte Poudroyen hieraan tegemoet te komen , door de vragen en antwoorden in vier klassen in te deelen, zóódat de met A gemerkte vragen voor de eersibeginnenden, die waar een B voor staat met de reeds eenigzins gevorderden, de met een C geteekende alleen voor de bijna volleerden, en de met een D voorziene vragen alleen met enkele buitengewoon knappe catechisanten behandeld werden; een methode die toen veel gevolgd werd, en die men ook in Dr. Rotterdam\'s Sions Roem en Sterkte terug vindt; maar toch icas ook deze methode niet in staat, om de jeugd anders te maken, als ze nu nog is, en in de 17^e eeuw icas. Kinderen blijven kin-



		13
		IKLEIDING.


		deren; en al is het zeer goed mogelijk, zelfs een betrekkelijk jong kind, elke week een twintigtal korte antiooorden van buiten te laten leeren, toch xcordt nooit het doel bereikt, dat ze er in een jaar duizend leeren en van deze duizend er ook maar twee honderd in het geheugen houden. Dat men desniettemin in de 17* eeuw een poging waagde om dat doel te bereiken, lag volstrekt niet aan zekere scholastieke dorheid van Voetius; maar moet veel meer toegeschreven worden aan de toenmalige gelegenheid der kerken hier te lande. Immers Voetius was lang de eenige niet, die zulke boekjes in de wereld hielp. Nog meer bekend zelfs icas het gelijksoortig vragenboek van Petrus de Witte; ter- wijl behalve die van de Witte en van Poudroyen ook nog in gebruik waren de handboekjes over den Heidelbergschen Catechismus of naar den leiddraad van den Heidelbergschen Catechismus van Groene- wegen, Hakvoordt, Knibbe, de Lantman, Montanus, Martinius Mees, Peenius , Suermond en Streso, die alle in de tweede helft der 17^e eeuw, of omstreeks dien tijd, het licht zagen. Zelfs ivas deze methode van catechiseeren niet bijzonder eigen aan Voetiaan- sche richting; de Coccejaansche predikanten sloegen geheel denzelfden weg in, en propten de kinder- hoofden letterlijk vol met allerlei mystieke en alle- gorische verklaringen, vervullingen der profetim en indeelingen van de onderscheidene verbonden en be- deelingen, waaronder de Kerk volgens hen ge- leefd had. De oorzaak van dit verschijnsel lag in de toen- malige Volkskerk. Aanvankelijk vond men hier in de dagen der Reformatie, zoo in steden als in



		14 INLEIDING.

		dorpen, meestal kleine kerken, die bijna uitsluitend gevormd werden door huisgezinnen, %~aarin de Bijbel huisboek icas, tcaarin traditiën leefden van wat de voorouders om des geloofswille hadden uitgestaan, en die van zelf een godvruchtige opvoeding aan het opkomend geslacht verzekerden. Maar sinds de keer in de politieke zaken tcas dit anders geworden. Al u-at de opgaande zon pleegt te aanbidden had zich toen bij onze Kerken gevoegd. De Kerken zelve vergaten maar al te spoedig, dat haar kracht niet schuilt in het groote cijfer van haar leden, maar in haar zuivere belijdenis en godzaligen wandel; en de Overheid, die in de Boomschen kringen destijds een gevaar voor de veiligheid van de Staat zag, achtte zich zelfs gerechtigd, soms met militair geweld, den I\'oomschen eeredienst op menig dorp in de Gerefor- meerde bediening van het Woord en de Sacramenten te veranderen. Daardoor is toen het getal der Gerefor- meerden, dat oorspronkelijk het één tiende der bevol- king niet te boven ging, al spoedig verzesvoudigd. In sommige provinciën ging zelfs nagenoeg de ge- hêele bevolking op die wijze tot de Gereformeerde kerk over. En z^o ontstond de machtige Volkskerk. Had men nu in die dagen op eens een vol- ledig stel goed geoefende, degelijke predikanten tot zijn beschikking gehad, zoo zou dit nog niets geweest zijn. Maar zulk een stel predikanten had men niet, zoodat men met de ordening tot het predikambt zeer de hand moest lichten; en ook dan nog tal van mannen moest aanstellen, die niet gestudeerd hadden. Dit nu maakte, dat de kerkelijke toestanden reeds zeer spoedig bitter treurig teerden, en dat de betergezinde predikanten steen



		18
		INLEIDING


		onzer beste Psalmverzen, en bovendien nog de hoofd- vragen uit den Heidelbergschen Catechismus zóó kon- den , dal ze dit alles als een geheugenschat in hun leven medenamen, zoo ware hiermede veel gewonnen voor den Dienst des Woords, voor de huiselijke gods- dienstoefeningen en voor de bestrijding van dwaal- leer en zonde. Maar verder gaan we niet. Het van buiten leeren van vragen over de Bijbelschegeachie- deids geeft niets, daar deze vragen met de daarbij behoorende antwoorden toch vergeten worden; en is, zoo de H. Schrift geregeld in huis gelezen wordt, ook overbodig. En iaat de uitlegging van den Catechismus betreft, zoo is het van buiten leeren van zulk een Catechisatie als Poudroyen in het licht zond, alleen geschikt, om ten slotte alles te doen ver- gelen, den Heidelbergschen Catechismus zelven incluis. Neen, onze kinderen moeten niet opgevoed tot kleine theoloogjes, maar tot een leven in het kindschap Gods. Verstandelijke geleerdheid baart nooit Godzaligheid, en niet in de hersenen, maar uit het hart zijn de uitgangen ook van een Christelijk leven. De herdruk van deze Catechisatie geschiedt dan ook met een geheel ander doel. Er is namelijk in tal van Gereformeerde kringen allengs een nevel gaan zweven over de zuivere belijde- nis en de kennisse der waarheid Men ivil teel Gere- formeerd zijn, maar men weet vaak niet, hoe toch eigenlijk de Gereformeerde lijn loopt. Daar- door nu ontstonden in tal van kerkelijke kringen soms twee, drie stroomen, die er elk zijn eigen voorstelling van de ivaarlmd op na houden, en die vaak onderling over de waarheid strijden, zonder dat er iemand is, die licht kan laten vallen op het in dispuut zijnde stuk.



		INLEIDING. 19

		Kon men dan eens naar Utrecht gaan, en daar den ouden Voetius nog vinden , zoo zou aan zulk geschil spoedig een einde zijn; want men heeft lust aan de Ge- reformeerde Belijdenis en stelt in een man als Voetius nog onbepaald vertrouwen. Welnu, om, nu dit niet kan, het toch voor een ieder mogelijk te maken , om op tal van punten terstond te kunnen weten, hoe de Gereformeerde lijn liep in de dagen der Dordsche Synode, en wat Voetius over zulke stukken dacht, kan niets zoo goede diensten bewijzen als juist deze Catechisatie; althans voor wie thuis is in den Heidelbergschen Catechismus. Immers behoeft men zich dan slechts af te vragen, bij ivelke Zondags- afdeeling het punt, ivaarover men in geschil ligt, thuis hoort, en over deze Zondagsafdeeling even de breede reeks van vragen te doorloopen, om bijna altoos een kort, stellig en duidelijk antwoord te vinden op de vraag, die men in het hoofd heeft. Geraakt men dan door zoodanig gebruik van liever- lede in onze Catechisatie thuis, dan verkrijgt het steeds meer het karakter van een handboekje, waar- in men met weinig moeite even na kan zien, hoe het met het een of ander leerstuk, of met de eene of andere vraag der practijk bij Voetius staat. En toont men dan het antwoord of de uitspraak van Voetius aan dengene, met wien men geschil kreeg, dan zijn we er zeker van dat in negen van de tien ge- vallen het geschil op eens beslecht zal zijn. Slechts wake men daarbij tegen misbruik van dit boek. Misbruik toch zou het zijn, indien men aan de uitspraak van Voetius een onfeilbaar karak- ter toekende, zijn practische regelen als gebod op gebod stapelde, en met Voetius in de hand alle


		T^w

		Kast H



		*Itttfé.*
		*Y\\ W**









		RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

		A06000007403631B

		0740 3631



		IKLEIMKG. 21

		cp den Sabbath al of niet mag gedaan worden; en ten andere een breede reeks vragen over den Vastelavond. Bij deze vragen nu is Voetius, en op zijn voetspoor Poudroyen in een tiitvoerigheid vervallen, die aan de spotzucht voedsel gaf, b.v. door de vraag, of Gereformeerde ouders op Vastel- avond pannekoeken voor hun kinderen mogen bak- ken. En wijl nu de meeste bedillers niet wisten, dat ze eigenlijk met een werk van Voetius te doen hadden, achtten ze zich nu gerechtigd met den armen Poudroyen den draak te steken, gelijk dit nog in onze eeuw Dr. Glasius deed Intusschen is deze lafheid door niets gerechtvaardigd. Voetius heeft volstrekt niet bedoeld, dat zijn aanduiding van hetgeen op den Sabbath al dan niet geoorloofd zou zijn, als kerkelijke wei zoude geijkt worden, maar heeft alleen willen aangeven, hoe hij persoon- lijk in dergelijke gevallen handelen zou. En wat den Vaslelavotid" betreft, zoo houde men in het oog, dat Poudroyen uit Heusden was, en dat Voetius te Heusden heeft gestaan. Dit deed vanzelf de aandacht vestigen op de gevaren, die in de viering van den Vastelavond\'" voor de Gereformeerden school. Kinderen en min nadenkenden houden vaak van wat een prettigen avond bezorgt, en zoo wer- den zwakke ouders er toe verleid, om in het Roomsche Noord-Brabant, hun kinderen en dienst- boien met den Vastelavond te laten meedoen. Dit misbruik nu wilde Voetius tegengaan. Hij oordeelde, dat zulks voor een Gereformeerde niet te pas kwam. En zoo nu keurde hij het ook af, dat weer an- dere ouders, om hun kinderen thuis te houden, \'imu thuis een feestmaal bereidden. Immers dit was



		22 INLEIDING.

		toch weer een bedekt meedoen met wat uit den Room- schen eeredienst voortvloeide en met onze Gerefor- meerde Belijdenis streed. Voor onze meeste lezers had dus dit aanhangsel over den Vastelavond" veilig weg kunnen blijven. Maar waartoe het werk verminkt? Daargelaten nog, dat er ook heden nog Gereformeerde gezinnen te midden van een bijna uitsluitend Roomsche bevolking wonen, voor wie ook in deze verhandeling over den Vastel- avond" nog menige goede wenk bij de opvoeding hunner kinderen ligt. De enkele aanteekeningen, die hier en daar bij den tekst zijn gevoegd, mogen wat hun doel en strekking aangaat, voor zich zelven spreken. En zoo ga dan ook deze herdruk van Voetius Catechisatie onder ons Gerejormeerde volkuit, om de oude palen, die zoo veelzins verzet zijn, weder recht te helpen zetten, en alzoo die degelijke, grondige kennis van de waarheid te bevorderen, die alleen macht heeft, om onze kerken aan den wind van leering, die thans uit allerlei hoeken waait, te doen ontkomen, en ze weer te stellen tot een pilaar en vastigheid der waarheid". KÜYPER. Amsterdam, 13 Juni 1891.



		CATECHISATIE; 3Bat 10/ Een grondige ende eenvoudige Onderwijfinge over de leerc des Chnftelicken CATECHISMI: Beftaende in Vragen en Antwoorden. ot tii en ft taart ben oenen / We Tiacr tn öc O t e tin fan\'e/ tjtrr te lanbe gcbjupchtlicft/ toillru oeffenen. d o o ^ CORNELIUS POUDROYEN, HcufJanus, Dienaerdes Goddelicken woorts op \'t FortCrevecaur. «Den tecDni 0;urli ban lücuVuo bp ben Kiltijctir feïfaf oucifirn / ban»elc ö;utkfaurtn berberra/ De Dmi.uii enbe Hm* tooojötn örjj fiiitfcbifmi/ aljmcDr 6cboojnanr.(lcJèrhHf> tuer-plartfru boaj DeJcrrliiifftn uptcrO?ucht / cnOc uut ttn tïciji ft rr ban De boojnaniift r it u rlu n O .Kr ban (n beft ati cljifaticorijanötltüirrr/berrgcht. z.Timotb. j. if. Ende dat ghy van kintaaf de heylige Schriften geweten hebt, die u wijs konnen maken tot faligheyr, door hec geloove \'t welck in Chrifto ]efu is.

		3Ö00? Abraham Andrieflz, ©oecfebCrfeCOpet/ ttJOOtlttlfc? bp\'t5>tabtj\|tip0/ in\'t^föjöfboctl». 1662,



		AEN DEN CHRISTELICKEN LESER. Alsoo dese Catecbisatie door de E. Classe Tan Gorinchcm in handen geitelt was eenige Predikanten, onder Laer resorteerende om gerisiteert te werden, ende desetve, nevens den Auteur, my versocht hadden, het geheele werek ten naeunsteu te willen examineeren: Hebhe ick dezen arbeyt op my genomen, ende alles punctuëlicken soo gesifl, ende daer het noodigh was, na vermogen, selfs tot de minste woorden ende mauieren van spreken toe, soo berrorrat, dat ick in den Heere vertrouwe daer innc niet en sal bevonden werden, \'t gene tegen de geaonde woorden der Schrif- ture, tr.de de gemeyne Leere onser Kercken sonde streden. Eenige aen- hanghselen ende digressién, die, ten dienste van de kloeckste exercenten ende leerlingen, bier ende daer hy den Autheur ingevoegbt zijn, konnen met bare gronden ende allegatien der parijen ten principale, als oock alle andere controverse stucken, in onse beste Scribenten gesocht ende tfeleeeu werden, van den Geleerden ende allen anderen, die bare gelegent* heyt sulcks toelaet. Van soodanige Scribenten doen wy pertinente aen- wijsinge in onse Catecbisatie over den Catechismus der Remonstranten, als oock in onse andere uvtgegeveu Schriften. Actum lot Utrecht desen 23. July, 1659. *i\'tcen dienst willigen in den Heere* GISB. VOETIUS.

		AEN DEN CHRISTELICKEN LESER. Alaoo dese Catechisatie dour den Autheur tut den vierden druck van nieuws oversien ende verreerdight, my van den Drucker behandight wat, om deaelve ten overvloet nochmaela te willen herlesen, oordeclen, ende approbeeren: hebbe ick, niet tegenstuende mijne jtcduerige occupatien in den dienst der Kercken, enÜK der Academie alhier, de nioeyten geerne aengeuomen; ende by dese occasie hier ende daer eenige polncten en redeneu (duch weyuige.) maer principalick den geheelen stijl ende stellinge der woorden, daer mede de vragen ende antwoorden nytgedruckt werden, ten naeuwsteu wederom gekeurt ende ge-examineert: ten cyude den Biechten ende ongeoefleuden alles op \'t klaerste, sacbtste, ende vevlighste voorgeatelt mochte voorkouten, ende niemant eenige occasie van twjjffe- linge, verstcltenisse, ende misgrijpen gegeven werde. Wenscbeen versoecke derhalven, dat, soo dit werek na desen ergens wederom herdruckt wert, de tegenwoordige copye ende druck gevolght inocltte werden. De Christe* licke leser gelieve onsen geringen arbeyt ten goede te gebruyeken i alsoo wy in den Heere vertrouwen, de selve niet overtolllgh of oudienstigh te zijn: dewjjle op het scbaeven ende retineeren van diergelycke bondige ende beknopte, nochtans eenvoudige ende klare Catechitische concepten, met recht gepast magh werden het seggen van een onder de Ouden: De Deo etiam vera dicere periculosum est, dat is: Het is periculeus, selfs oock de waerheyt van Godt te spreken. Soo dat uien noyt te seer om- sichtigh ende klacr alles tegen de misverstanden ende dwalingen, na het begrijp der eentoudigen, ende tot hulpe van hare memoricn, scïiickeu e .Ie formeereu kan. Actum tot Utrecht desen i. Martij, ouden stijls, 1661. *Vtcen dienslicitHgen in den Heere* GISIÏERTUS VOETIUS, Dienier des Woorts, ende Professr der Theologie tot Utrecht. Uytgegeven, volgens d\'ordre van den 55. Artijckel der Kerc\' ken\'Ordeninge, gecisneert, ende gearresteert in \'t laetste Nationael Synode, gehouden binnen Dordrecht, Anno 1019.



		26
		DEDICATIE.


		haer best hebben gedaen, om de jonge jeught wel in te scherpen de leere der saligheyt, ten eynde sy Godt naer behooren kennende, oock naerbehoorenmochten eeren ende dienen. Soo sien wy, dat de Patriarchen (dewijle de leere der saligheyt noch niet beschreven was) hooghnoodigh geacht hebben, deselve haren kinderen mondelingh voor te dragen , wel in te scher- pen, ende als van hant tot hant over te leveren, ge- lijck de Heere onse Godt dies aengaende van den Patriarch Abraham getuyght, Genes. 18. 17, 18, 19. seggende: Sal ick voor Abraham verbergen, wat ick doe, &c. ? want ick hebbe hem gekent, op dat hy sijnen kinderen ende sijnen huyse na hem soude be- velen, ende sy den wegh des Heeren houden, om te doen gerechtigheyt ende gerichte. Ende niet tegen- staende naderhant de leere der saligheyt door Mose, den man Godts, is beschreven geworden; soo heeft daerom dit gebruyck van onderwijsen ten tijde van d\'Israölitische Kercke niet opgehouden, maer seer ge- floreert : gelijck afgenomen kan worden uyt de parti- culiere Scholen, die de Propheten tot onderwijsinge der jeught ende jonge lieden in grooten getale hier en daer gehouden hebben, als onder anderen te sien is 1. Sam. 10. 10. en 19. 18. 2. Keg. 2. verss. 3, 5. en 4. 38. en 6. 1. In den Nieuwen Testamente is mede dit gebruyck ten tijde van de Apostelen neer- stigh waergenomen geweest, gelijck Timotheus met sijn eygen exempel ten vollen bekent maeckt: waer van de Apostel Paulus roemt, 2. Timoth. 3. 15. dat hy van kints af de heylige Schriften geweten heeft. Gelijck oock na de tijden der Apostelen, ten tijde van de eerste primitive Kercke ende Gemeynte, sulcks is ge- practiseert, blijckende uyt de distinctie ende onderscheyt, doen ter tijt gebruyckelick, van Catechistw ende Cate- chumeni: zijnde Catechistce, die den Catechismus, dat is, de eerste beginselen, ende fundamenten der ware Christelicke Religie, onderwesen, ende de jeught en andere verklaerden ; ende Catechioneni, die in de selve



		DEDICATIE. 20

		Godts konnen aenhooren ende verstaen, als deselve als dan wetende te brengen tot sekere hooftstucken der Religie, die sy geleert hebben. 4. Hier door wort niet alleenlick de Kercke Christi vast geset, ende tegen het rijcke des Satans bewaert, maer oock grootelicks voortgeset; ja daer is een groeijen ende bloeijen van de Gemeynte, alwaer dese mondelinge onderwijsinge in vollen vigeur ende kracht is, gelijck daer van kon» nen getuygenisse geven die haer hier mede besigh houden. 5. Hier door wort alle dis-ordre in de Kercke ende Politie voorgekomen: ja de rechte eenigheyt der Kercke ende Politie behouden ende bewaert: want gelijck onwetenheyt alle dis-ordre veroorsaeckt, soo is \'t dat wetenschap ende verstant ruste ende vrede lief heeft, als Salomon aenwijst, Proverb. cap. 2. verss. 10, 11, 12. Als de wijsheyt in u herte gal gekomen zijn, ende de icetengchap voor uwe ziele gal lieftick zijn; goo gal de bedachtsaemheyt over u de wacht houden, de vergtaif digheyt gal u behouden, d-c, 6. Ende ten laetsten, soo wort hier door bekomen de saligheyt ende \'t eeuwige leven, als zijnde in de ware kennisse Godts ende sijns Soons gelegen, volgens het getuygenisse Christi, Joh. cap. 17. vers. 3. Ende dit is het eeuwige leven, dat gy u kennen den eenigen waerachtigen Godt, ende lesum Chrigtum, dien ghy gesonden hebt. Waerom dan niet alleen alle getrouwe Herders ende Leeraers, voor soo veel haer mogelick ende doenlick zy, soodanige Catt\' chisatien in hare Kercken ende Gemeynten behoorden in te stellen, maer oock selfs alle Godtvruchtige Schoolmeesters in hare scholen, als mede alle Godt- salige Huysvaders ende Huysmoeders in hare huys- gesinnen. Op dat alsoo jonck en oudt onderwesen werdende in de wegen des Heeren, niet alleen met der daet magh bekrachtight werden de spreucke Christi, Joh. cap. 6. vers 45. Ende gij gullen alle van Godt geleert zijn: als mede de prophetie Joëls, aen- gaende de tijden des Nieuwen Testaments, Joel 2. verss. 28, 29. Ick sal mijnen Geegt uytgieten op al!e-



		32 DEDICATIE.

		ende Wijtberoemde Professor, desen onsen arbeyt ende gifte, hoewel seer geringh ende kleyn, met een toegenegentheyt des gemoedts ontfangen. Sullen onder- tussehen niet nalaten, den Heere vyerighlick te bid- den voor de behoudenisse uwer persoonen, ende voor den welstant der Kercken, die U E. toebetrouwt zijn. Waer mede wy oock eyndigende U L. altesamen be- velen Gode, ende den woorde sijner genade. V L. aller dienstbereijde in Christo, COEN. PoUDROYEN. *Actmii Creveoxttr, tlesen* *21. Imuuti,* 1659.**



		37
		DESER KEDEBLAHDEK.


		seyde, Wie is hy Heere, op dat ick in hem magh gelooven? Rom. 10. vs. 14. Ende hoe sullen sy in hem gelooven, van welcken sy niet gehoort en heb- ben? Titum 1. vs. 1. Waerom oock het woort, \'t woort des geloofs genoemt wort, Rom. 10. 8. sonder welck geloof het onmogelick is Gode te behagen. Hebr. 11. 6. Doch wat deze kennisse belanght, daer van dient geweten, dat alle kennisse Godts niet heylsaem, noch Gode aengenaem is. Want daer is een menschelicke kennisse, ende een Goddelicke kennisse. Een men- schelicke kennisse, welck een mensche bereyckt door de bloote leere van andere menschen, ende door sijn eygen vernuft ende neerstigheyt, die hy besteedt in het lesen, hooren, ende ondersoecken der saken Godes, welcke oock wel bekomen de onherborene menschen, gelijck de ervarentheyt leert. Want daer zijn vele menschen van een quaet leven, die evenwel seer geleert zijn in de menschelicke kennisse der saken Godts; ja dickwils daer in te boven gaen vele vrome ende uytverkorene kinderen Godts, soo datse van alle poincten der Religie punctueel weten te spreken, ende te discoureeren, van dewelcke de Apostel spreekt, Titum 1. 10. seggende, Sy belijden datse Godt kennen, maer sy verloochenen hem met de wercken, alsoo sy grouwelick zijn ende ongehoorsaem, ende tot alle goet werck ondeugende. Dese, nadien sy hare kennisse niet aenleggen tot de practijcke, want sy die niet bekent maken door goede wercken, soo plegen sy daer door te swellen, ende werden daer door seer opgeblasen. 1. Corinth. 8. vs. 1. De kennisse maeckt opgeblasen, maer de liefde sticht. Staende slechts door dese hare kennisse naer ydele eere , reputatie ende verhooginge : want hare kennisse en is niet sonde ende massijf, maer ydel ende opgeblasen. Dit en is de rechte kennisse Godts en de sijns Soons Jesu Christi niet, maer is slechts een gedaente der ware kennisse Godts. Dese knauwen slechts aen den bast ende schelle der Goddelicke dingen, maer komen noyt aen de kern



		CATECHISATIE Over eenige stucken, dienende tot voorbereydinge, XAJIENTLICK VAN DE 1. HEYLIGE THEOLOGIE. 2. CHRISTELICKE RELIGIE. 3. HEYLIGE SCHRIFTURE.

		VAN DE HEYLIGE THEOLOGIE. (1 Vrage. Wat beteeckent Theologie ? Antwoort. Het woort Theologie beteeckent de ken- nisse Godts. (1 V. Wat is de Theologie, ten aensien van de sake ? A. De Theologie , ten aensien van de sake, moet aangemerckt werden, voor soo veel sy is in Godt, ende voor soo veel sy is in de Creaturen, met rede- lick verstant begaeft zijnde \'). d V. Is \'er dan tweederley Theologie\'? A. De Theologie, ten aensien van de sake die ge- kent wort, is eenderley: maer ten aensien van de forme ende manier in verscheyde subjecten wonende, soo isse verscheyden. \') Bedoeld is Mer het onderscheid lusschen de Zelfkemiisse Gods en zijn geopenbaarde Kennissr, die de onzen gemeenlijk noemen de archetypische en ectvpische Codskennisse.



		48 Van de Heylige Theologie.

		maer boven-natuerlicke, dat is, salighmakende ken- nisse, welcke de Heijdenen niet gehadt hebben. d V. Wat soudt ghy seggen op het gene David seght, Psalm 10. 4. Alle sijne gedachten zijn, dat \'er geen Godt en is? A. David en spreeckt aldaer niet van soodanige Atheisten, die innerlick in haer gemoedt overtuiyght, seker, ende gerust souden zijn, dat \'er geen Godt en is; maer van soodanige , die Atheisten zijn in de prac- tijcke, dat is, dewelcke haer leven soo goddelooslick aenstellen, als of \'er geen Godt in de werelt ware. d V. Hoeverre breyt haer dese natuerlicke Theologie uyt"? A. Door dese natuerlicke Theologie kan men weten, 1. dat \'er een Godt is, ende hoedanigh dien Godt is in sijne eygenschappen : maer niet wie desen Godt is, namelick Vader, Soon, H. Geest. 2. Dat Godt moet ge-eert worden: maar niet hoe dat hy moet ge-eert worden; dat men een yeder het sijne moet geven; dat men een ander niet moet doen, \'t gene men niet en wil, dat hem geschiede. 3. De algemeyne wercken Godts, als scheppinge, onderhoudinge, regeeringe , «fcc. maer niet de bysondere, ofte particuliere werken, dat is, de wercken der genade, als verlossinge, heyligh* makinge, &c. d V. Heeft dese natuerlicke Theologie wel eenigh gebruyck\'? A. Ja. d V. Wat voor een gebruyck? A. 1. Sy verbindt de Heydenen om wel te doen. 2. Daer uyt soo kan men argumenteeren tegen de Atheisten, bewijsende dat er een Godt is, ende dat daer maer een Godt is: want het licht der genade en neemt niet wech het licht der nature, maer ver- meerdert ende volmackt het selve. d V. Is de natuerlicke Theologie genoeghsaem ter saligheyt? A. Neen, als blijckt Joh. cap. 3. vs. 36. Die in den Sone niet gelooft, en sal het leven niet sien;.



		Van de Heylige Theologie. 49

		maer den toorne Godts blijft op hem. Ephef. cap. 2. vs. 12. Geen hope hebbende, ende sonder Godt in de werelt.

		d V. Soude dan een eyder in sijn Religie niet konnen saligh worden? A. Neen. d V. "Wie zijn die gene die sulcks seggen? A. Socinus, Libertijnen, ende andere oude ende nieuwe Pelagianen, dier daer stellen, dat een yege- lick kan behouden werden, als hy maer de liefde oeffent, ende gerechtigheyt werckt. d V. Waer mede sult ghy dese menschen overtuygen, dat een yeder in sijn Religie niet saligh worden kan ? A. Soo in alle Religie de saligheyt is te bekomen, waerom belast dan Paulus, dat men wijeken sal van de gene, die de ware Christelicke Religie niet en hebben; als te sien is 1. Corinth. 5. 11. Dat ghy met soodanigen eenen oock niet en sult eten. 1. Cor. 10. 20, 21, 22. Ende ick en wil niet dat ghy met de Duyvelen ge- meynschap hebt, &c. 2. Thess. 3. 14. Ende en ver- menght u niet met hem. Tit. 3. 10, 11. ende 2. Joh. 10. 11. ende de Heere Christus. Matth. cap. 7. vs. 15. Maer wacht u van de valsche Propheten. Waerom seght dan oock de Heere Christus , Joh. cap. 14. vs. 6. Niemant komt tot den Vader, dan door my? Nu dan, dewelcke niet met een levendigh ende waerachtigh geloove in Christum gelooft, die en is in Christo niet; en hoe kan hy dan saligh worden ? Soo is dan buyten de ware Christelicke Religie geen saligheyt. En die daer stellen, dat yeder in sijne Religie kan saligh worden, die moeten eenen wegh tot den He- mel weten te vinden , die het woort Godts niet en kent. d V. Maer Cornelius den Hooft-man, Actor. 10. heeft het Christelick geloove niet gehadt, en is nochtans behouden geworden? A. Cornelius heeft gehadt het Israëlitisch geloove, welck in substantie was het Christelick geloove. 4



		50 Van de Heylige Theologie.

		d V. Maer Cornelius kende, voor des Apostels Petri onderrichtinge, Jesum den Nazarenor niet? A. Dat en doet niet tot de saeck; hy geloofde evenwel in den Messiam, die het Israëlitisch volck belooft was, al hoe wel hy voor dcsen tijt sinipelick noch onwetende was, dat hy aireede gekomen, ende dat Jesus den Nazarenus de Messias was. 2. Soo dit soude gelden, soo sal volgen, dat de Israëlitische Kercke des Ouden Testaments niet gohadt heeft het ware salighmaeckende geloove, alsoo de selve Jesum den Nazarener, als den waren Messias in de werelt aireede gekomen zijnde, niet gekent heeft.

		d V. Is de menschelicke reden het principium, ofte beginsel van de Theologie, en moet men dienvolgens niet gelooven, dan het gene voortgebracht is uyt het menschelick vernuft en verstant \')? A. Neen: Want 1. de menschelicke rede, ende het menschelick vernuft, welcke geweest is in natuer- licke dingen, is doot in bovennatuerlicke: 1. Corinth. 2. 14. De natuerlicke mensche en verstaet niet de dingen, die des Geests Godts zijn: Want sy zijn hem dwaesheyt, ende hy kanse niet verstaen, om datse geestelick onderscheyden worden. Siet oock 1. Corinth. 1. 23. Rom. 1. 21, 23. ende 8. 7. Ephes. 4. 17, 18. ende 5. 8. Ontrent de Goddelicke Wet is de men- schelicke reden blint, ende ontrent het Euangelium enckele duysternisse. 2. De saken, dewelcke geweten moeten werden, zijn verborgentheden: Matth. 13. 11. Om dat het u gegeven is de verborgentheden des Koninckrijks der hemelen te weten. Rom. 11. vs. 33. O diepte des rijekdoms beyde der wijsheyt ende der kennisse Godts. 1. Timoth. 3. 16. Ende buyton allen twijffel de verborgentheyt der godtsaligheyt is groot, \') Onder beginsel der Theologie worill verstaan wat wij thans noemen de bron of de wortel, waaruit de Godskennisse voortkomt.



		Van de Heylige Theologie. 51

		ende gaen verre te boven de capaciteyt van ons na- tuerlick verstant: Matth. 16. 17. Want vleesch ende bloet en heeft u dat niet geopenbaert, «fcc. Hoe soude dan het selve konnen zijn het beginsel van de dingen, die men moet gelooven? d V. Wie seggen, dat de menschelicke reden het be- ginsel is van de Theologie\'? A. De Socinianen, ende andere diergelijcke tegen- sprekers. d V. Welck is dan het beginsel van de Theologie, ofte het salighmakende geloove? A. Het woort Godts. d V. Bewijst dat? A. Om dat Christus, de Propheten, de Apostelen hare toehoorders niet hebben gesonden tot de men- schelicke reden, maer tot het levendige woort Godts en daer uyt hebbense altijt het geloove bewesen ende verklaert; als te sien is Esai. 8. 20. Tot de wet ende tot het getuygenisse, &c. Lucc. 16. 29. Sy hebben Mosen ende de Propheten, datse die hooren. ende 24. 25, 27, 44, 45, 46. Johan. 5. 39. Ondersoeckt de Schriften, &c. Actor. 2. 16. ende 13. 27. ende 26. vss. 22, 27. ende 28. 23. 2. Tim. 3 15. 16. 2. Petr. 1. 19. Andersins soude de gantsche Theologie alleenlick natuerlick, ende in het minste niet boven-natuerlick zijn, het welck t\'eenemael ongerijmt is. d V. Wat is dan het natuerlick licht, ende de ge- sonde reden? A. Een instrument. d V. Soude men dan het natuerlick licht ofte ver» stant, als een instrument nevens ende onder Godts woort, in saken van geloove mogen gebruycken? A. Ja: want de Heere den mensche dit natuerlick licht niet te vergeefs gegeven heeft; maer dat hy het soude aenleggen, om sijnen Godt te kennen, ende daer mede in ende door het woort Godts sijn saligheyt te soecken: waerom hy oock den men- sche voornamentlick ende principalick met dit na-



		Van de Heylige Theologie.
		52


		tuerlick licht begaeft, ende van de onredelicke schep- selen afgesondert heeft, d V. Soude men niet mogen seggen, dat het natuer» lick licht, ende de gesondene reden, een tweede of minder principale principiutn zy van de leerstucken, die behooren tot de natuerlicke Theologie? A. Ja. d V. Wat is de boven-natuerlicke Theologie? A. De boven-natuerlicke Theologie kan tweesins aengemerckt worden, eensdeels in dit leven, ander- deels na dit leven daer boven in de Hemelen, d V. Hoe velerley is de boven-natuerlicke Theologie in dit leven? A. Tweederley, of immediate ende extraordinaris, of mediate ende ordinaris. d V. Wat is de eerste? A. De onfeylbare kennisse Godes in de Apostelen ende Propheten, haer immediatelick van Godt inge- geven, d V. Wat is de tweede? A. Die Goddelicke kennisse ende wetenschap, die de Heere inwendigh door sijnen H. Geest, ende uyt- wendigh door sijn woort ende Dienaren des selfs, tot sijnder eeuwiger glorie, ende des menschen saligheyt, den mensche mededeelt, d V. Wie is de Autheur van dese Theologie? A. Godt, dewelcke deselve inwendigh door sijnen Geest, ende uytwendigh door sijn woort in den men- sche werckt. d V. Op wat wijse ende maniere werckt de H. Geest dese boven-natuerlicke Theologie? A. Door verlichtinge, ende door herscheppinge. d V. De boven-natuerlicke Theologie, die alleenlick ge- werckt wert van den H. Geest door bloote illuminatie ofte verlichtinge, is dat een salighmakende Theologie ? A. Keen: want de soodanige kan oock zijn in de godtloosen, gelijck in Bileam, Saul, Judas. Sulcks leert- oock de dagelicksche ervarentheyt: want de



		Van de Heylige Theologie. 53

		wereltsche menschen sullen menighmael beter in de Heylige Schrifture ervaren zijn, ende beter daer van weten te discoureren, als menige vrome ende oprechte Christenen. d V. Welck is dan de salighmakende Theologie? A. Dewelcke geschiedt door verlichtinge, ende voornamentlick door herscheppinge, ofte door den geest der wedergeboorte, dewelcke altijt vergeselschapt is met het speciale geloove, ende particuliere sekere toepassinge van de beloftenissen des Euangeliums. d V. Magh men in dese bovennatuerlicke Theologie, door consequentien en goede gevolgen, wel argumen- teeren. A. Ja, als blijckt uyt het exempel Christi, Matth. 22. 32. Godt en is niet een Godt der dooden maer der levenden. Gal. 5. 4. Christus is u ydel geworden, die door de Wet wilt gerechtveerdight worden. d V. Zijn de leeringen van alle de Goddelicke eygen- schappen, van de Dry-eenigheyt, van de persoone Christi, fondamenteele artijckelen? A. Ja. d V. Wie loochenen sulcks ? A. Socinus en de Remonstranten. d V. Is dese boven-natuerlicke ende salighmakende Theologie gelegen in de pure kennisse ende weten- schap, of in de practijcke, ofte ten deele in de ken- nisse ende wetenschap, ende ten deele in de practijcke ? A. Indien ghy de Theologie der Christenen in haer selven, ende haer oygen eynde aenmerckt, soo be- staet deselve in de practijck. 1 Timoth. 6 vs. 3. De leere die na de Godtsaligheyt is. Titum 1 vs. 1. Ende de kennisse der waerheyt die na de Godtsaligheyt is. « V. Kan dan dese Theologie bequamelick beschreven worden, datse is een discipline om wel en geluck- salighlick hier ende in eeuwigheyt te leven\'? A. Ja d V. Hoe noemt den Apostel Paulus dese gantsche discipline ?



		54 Van de Heylige Theologie.

		A. Een verborgentheyt der Godtsaligheyt, 1 Tim. 3. 16. ende een kennisse der waerheyt, die na de Godtsaligheyt is. Tit. 1.1. d V. Waerom noemt hyse een verborgenheyt\'? A. Om dat de meeste dingen, die daer in voor- gedragen werden, door het licht der nature niet konnen uyt-gevonden ende gekent werden, d V. Waerom noemt hyse een verborgentheyt der godtsaligheyt ? A. Om dat alle die dingen (hoedanigh sy oock zijn) eenmael erkent, ende met den geloove aengenomen zijnde, wonderlicke aft\'ecten ende genegentheden der godtsaligheyt in den mensche verwecken: want daer en wert niet geopenbaert, noch gekent in de Chris- telicke Religie, het welck tot dit eynde niet en strekt, namelick, om ernstelick de godtsaligheyt te oef- fenen. d V. Wat is de boven-natuerlicke Theologie na dit leven ? A. Die goddelicke kennisse ende wetenschap, die de uytverkorene kinderen Godts daer boven sullen deelachtigh werden, zijnde eyentlick in het sien ende aenschouwen van het aengesichte Godes gelegen, als boven gehoort is. AENHANGHSEL VAN DE NATUERLICKE THEOLOGIE.

		c V. Is de natuerlicke Theologie quaet? A. Neen. d V. Strijt de natuerlicke Theologie met de boven- natuerlicke ? A. Neen. d V. Is de studie der Philosophie, ende der natuer- licke Theologie, tot de ware Theologie profijtelick? A. Ja.



		Van de Christelicke Religie. 55

		<1 V. Heeft de Theologie der School-geleerden \'), niet tegenstaende haer gebreken, eenigh profijt? A. Ja. d V. Kan yemant wel zijn een kloeck ende geleert Theologant in de hedendaeghsche Controversien ende verschillen (der Atheisten, Epicureen, Naturalisten, Roomsch-gesinde , Soeinianen, Remonstranten, &c.) die geheel een vreemdelingh is in de Theologie der School- geleerden , ofte immers in de Schriften van onze The- ologanten, die de nuttighste dingen uyt de School- geleerde halen, ofte haer daer in navolgen? A. Neen. d V. Kander oock eenige kennisse der Theologie van de School-geleerden bestaen met de studie van de ware Theologie ? A. Ja. d V. Is do studie der talen, niet tegenstaende daer soo vele ende uytnemende uytleggingen zijn, wel nootsakelick tot de grondige Theologische geleertheyt? A. Ja : want in serieuse ende ernstige disputatien men dickwils of somwijlen tot den origenelen gront- text sijnen toevlucht moet nemen. VAN DE CHRISTELICKE RELIGIE. \'1 V. "Wat beteeckent het woort Religie? A. Godtsdienst. ⁽1 V. Is \'er oock een valsch-genaemde Religie? A. Ja. \'! V. Wat noemt ghy een valsche Religie? A. Welcke van de menschen selver versiert ende aengenomen wort, ende niet in Godts woort is ge- grondet. \'\' V. Noemt eens soodanige valsche Religie ? \') Onder Sehoolgelccrdcii verstaal hij de dusgenaamde Schola- stieken, gelijk Petrus Zomlardits, Thomas Jquinas en anderen.



		56 Van de Christelicke Religie.

		A. De Heydensche, hedendaeghsche Jodische, Ma- humetische ofte Turcksche Religie? d V. Maer hoe veelderley is de ware Religie wel? A. Daer is maer een ware Religie, d V. Waer uyt bewijst ghy dat? A. Ephes. 4. 5. Een Heere, een Geloove, eenen Doop. d V. Waer in bestaet de ware Religie? A. In rechte kennisse des eenigen waren Godts, ende in oprechten dienst des selven. <1 V. Hoe moet desen dienst bewesen worden? A. Inwendigh ende uytwendigh d V. Hoe inwendig? A. Met het herte, ziele, ende gemoedt. d V. Waer uyt bewijst ghy dat? A. Joh. 4. 24. Godt is een Geest, ende die hem aenbidden moeten hem in geest ende waerheyt aen- bidden. d V. Hoe moet desen dienst bewesen werden uyt wen - digh? A. Met woorden ende wercken. c V. Aen wien moeten die wercken betoont worden ? A. Aen Godt. c V. Hoe aen Godt? A. Van gantscher herte, van gantscher ziele, van gantschen gemoede, ende alle krachten, d V. Waer uyt bewijst ghy dat? A. Matth. 22. 37. Ghy sult lief hebben den Heere uwen Godt, met geheel u herte, ende met geheel uwe ziele, ende met geheel u verstant. d V. Welck is nu deze ware Religie? A. De Religie der ware Christenen. d V. Waer uyt soudt ghy sulcks bewijsen konnen tegons den ongeloovigen ? A. Uyt de oudtheyt der sélver, de Goddelickheyt des instellers, de vervullinge der voorseggingen des Ouden Testaments, de mirakelen des Ouden ende Nieuwen Testaments, van de Propheten, van Christo selve, ende van de Apostelen gedaen, uyt de vol-



		Van de Christelicke Religie. 57

		maecktheyt ende over-een-slemming der Christelicker Leere, de wonderbaerlicke maniere van verbreydinge deser Leere, door slechte dienaers, midden onder de wreetste vervolgingen, besegelt met het bloet van de vrome Martelaren, eyndelick, om dat des menschen gemoedt in geen andere Religie volkomen ruste ende vasten troost vint, als in de Christelicke Religie. d V. Maer alle die Religiën , die haer selve bekleeden met den Christelicken naem, zijn die de ware Religie ? A. Neen. d V. Welcke Religie onder de Christenen is dan de ware Religie? A. De Religie der Protestanten ende Gereformeerden. d V. Waerom is de Religie der Gereformeerden alleen de ware Religie, ende de andere niet\'? A. Om dat de Religie van de Gereformeerde alleen in alles met Godts woort accoordeert ende over-een- komt, ende de andere daer-en-tegen tegen Godts woort zijn strijdende. d V. Hoedanige Religiën zijn dan de andere Religiën , te weten, Paepsche, Remonstrantsche, Sociniaensche , Mennonitische, onder den Christenen? A. Valsche Religiën ende Secten. d V. Soude men dan door die Religiën niet konnen saligh worden? A. Neen. d V. Wilt ghy dan alle de luyden verdoemen, die onder die Secten en hare gemeynschap woonen? A. Neen; want het is wat anders te seggen, dat men in, ende door de Religiën niet kan saligh wor- den: ende wat anders te verdoemen. Het eerste kan ick sekerlick seggen: het tweede niet; want de Heere is machtigh om die luyden te bekeeren, ende tot de kennisse der waerheyt te brengen: hy heeft oock de sijne daer onder, dewelcke hy tot sijnder tijd krach- tighlick roept, ende de bekeeringe geeft. Hij kan oock midden onder die Secten eenige bewaren, die



		58 Van de Christelicke Religie.

		ten principalen niet en zijn van die Secten ofte val- sche gesintheden. d V. Als wy seggen dat men door de Paepsche Leere, als Paepsche Leere, niet en kan saligh worden, ver- doemen wy dan alle onse Voorouders? A. Geensins. d V. Maer onse Voor-ouders hebben onder \'t Paus- dom geleeft, ende zijn in het Pausdom gestorven? A. Het is wat anders te leven onder het Pausdom, ende wat anders te zijn van het Pausdom, het is oock wat anders te sterven in het Pausdom, ende wat anders te sterven in de Paepsche Leere, als Paepsche Leere. d V. Zijn dan alle onse Voor-ouders niet van het Pausdom geweest, ende niet op sijn Paepsch gestorven ? A. Neen, gelijck afgenomen kan worden uyt den Siecken-troost, welcke de Priesters, onder die van het Pausdom, onse Voor-ouders, op het sterven leg- gende, quamen voor te houden, vragende den ster- vende, 1. Of hy niet en geloofde dat hy was een arm sondigh mensche, ende van wegen sijno sonden verdient hadde de eeuwige doot en verdoemenisse; waer op den Siecken antwoorde, Ja. 2. Of hy niet en geloofde dat hem alleen, om des bitteren lijdens ende stervens Christi, alle sijne sonden uyt enckele genade van Godt vergeven waren; waer op den Siec- ken insgelijcks antwoorde, Ja. d V. Is dit de Paepsche Leere, of de Leere der Ge- reformeerden? A. Niet de Paepsche, maer de Leere der Gerefor- meerden. d V. Onse Voor-ouders dan op soodanige wijse ende maniere gestorven zijnde, zijn die dan op sijn Paepsch gestorven, er. door de Paepsche Leere saligh geworden ? A. Neen, maer in de Leere der Gereformeerden, ende door deselve saligh geworden. d V. Maer zijnse met de dwalingen der Paepsche Leere niet besmet geweest?