ROOMSCH-KATHOLIEKE KERK

Rotterdam.
RICHARD REISBERMAN, Firma H. T. Hendriksen.

rijksuniversiteit
UTRECHT

Kerkelijke toestanden in de zestiende eeuw. . .

Kerkelijke toestanden in de zeventiende eeuw.

Sasbolds reis naar Rome en de laatste dagen van Eggius

Paters Jezuïeten in Holland........

Philippus Rovenius en zijn tijd 1614.1651 . .

Beschrijvingen van den staat, waarin de katholieke
godsdienst zich bevindt in Holland en de vereenigde
provinciën, anno 1622..........

Beschrijving van den godsdienstigen toestand in de
verschillende bisdommen en in de eerste plaats in
de Utrechtsche diocees..........

Toestand van do Haarlemsche diocees.....

Toestand van de Middelburgsche diocees en van Zeeland.

Toestand van de Leeuwarder diocees en van Oost-
Friesland..............

Toestand van de diocees van Groningen.....

Toestand van de diocees van Deventer en van Overijssel.

In de bisdommen van Utrecht, Deventer en Middelburg.

In de bisdommen van Haarlem, Leeuwarden en Gro-
ningen...............

Jacobus do la Torre 16401661. Zacharias de
Metz 1656-1661............

Zacharias de Metz............

Balduinus Cats.............

ALPHABETISCH REGISTER

Bauters, Willem . . . 144

Berg, Joh. v. den. 58, 60, 61,132
Bert, Abraham (Petrus a

Matre Dei). . 223, 224, 225

Bert, Petrus.....223

Bloemaert, Alstenius. 30, 40,

Blom, Willem .... 129

Konevicini, kardinaal . . 12

Bool, Jae. 64, 67, 8, 77, 85, 94,

Boom (Arboreus) Adriaan 29,

63, 66
Boonen, Jacob .... 102

Breovoort, J.....176

Brienen, Abr. van. 163,170,195,

196, 199, 203, 205, 211,

Broedersen, Nicolaas . . 225

Brugge, Franciscus v. d. 132

Buggé, Joh. 53, 70, 131, 137,
143, 158

Buyck, Pomper. ... 36

Acquoi, J. van. . . . 169
Adams, Caspar . . . . 130
Adelbertus, Aartshertog. 41, 62,

109, 131
Adriaan, College v. paus. 5, 201
Aelst, Joh. van. . 168, 169
Alberts, Klaas . . 198, 199
Albizzi, kardinaal. 202, 207, 220
Aldebrandini, kardinaal. 41, 44
Alexander VII . . 201, 223
Allard, pater .... 168
Alma, Alardus ab. . . 152

Angelus ab omnibus sanctis. 224
Arboreus, pater, (zie: Boom.)
Arminianen. 95, 101, 111,225
Arnault, pater d\' . . . 224
Assendelft, Quirinus van. 131
Assondelft, Willem van. 20,30
Axel, xilexander . . . 128

Baax, Joachim .... 74

Bajus, Michael .... 5
Balen, Corn. van. ... 71
Balneo, kardinaal de . . 196

Bannius.....158, 161

Barberini, kardinaal. 163, 165,

216
Baronius......41

Duyn, Jan, Advocaat. . 38
Duyst, Beatrix. ... 50
Duyst, Corn. Jacobsz. . 57
Dusseldorp, Franciscus. 20, 27,
64, 68, 74, 77, 83, 139, 172

Ebben, Hendrik. 96,130,138,

Eggius, Adelbertus Ger-

brandsz. 7, 1742,4754,

61, 65, 84, 100, 119,128,

Esch, Arnoldus van. 64, 71, 128

Everdingen, Jacobus. 74,78,94

Fabius, nuntius. . . . 144

Fabricius, Henricus . . 180

Fabritius, Cornelius . . 53

Feijt, Lambertus . 129, 148

Florentinus, provinciaal . 65

Flory Egidius .... 39
Frederik Hendrik, prins 134,177

Frederiks, Joh..... 130

Gallius, Marcus, nuntius. 223

Gerards, Balthasar . 8 13, 91
Gerardsz. Gerard . . . 131
Gerectenius, Paulus . . 93
Gipsen, Nic. van . . . 132
Goos, Steven van der 197, 203
Gomaristen . . 95, 101, 225
Gouda, Cornelius van 71, 128
Gosewinus . . . . 22, 29
Graaf, Hendrik de. 52, 67, 105,

176
Gratianus Cornelius . . 132
Gregorius XIII.... 5

Griffinus, Joh.....130

Groot, Huig de. . . . 12

Haefacker, Egidius . . 130

Caesar, Camillus. . . . 106

Cartesius.....159, 160

Castro, Jacobus a. . . 65

Cats, Balduinus, 162,169,178,

179, 186, 197,201,205,208,

Cats, Judocus, 104,106,131,136,

140, 150, 154, 158, 161, 166,

Chigi Fabius. . . 200, 203

Chisi Fabius . . , 157, 176

Christophorus.....22

Clemens VIII.....108

Cock, Jhr. Frans de. . 194
Cock, Theodorus de . . 12
Coencina, lees: Coeverinx,

Coopal, Willem. 7,17,21,29,

Cornelius, rector. ... 64

Coster, Quirinus, pater. 62, 97
Craenhals, Petronella. . 99
Cracbt, Stefanus van der. 48,97,
106, 131, 138
Cracht, Albertus van der. 142,
154, 161
Cranenburg, Hendrik. . 97
Culemborg, Heuricus van. 130

Dalenburgh, H. van (de

la Torre) . . . . . 195

Dalenus, (Iiovenius) . . 195

Dillen, Nicolaas van. . 132

Dingenoms, Cornelius, . 132

Dirxhorn, Petrus van. . 143

Drenewaert, thesaurier, . 62

Duif, Johannes .... 28
Duivenoorde, Jonkvr. Hen-

drika van. . 134, 161, 211

llagius, Cornelius 16, 20,38,

40, 98
Hansenius, Joh. Bapt. 41, 42

Lichtenberg, Otto . , . 205

Loef, Hendrik . . . . 131

Longinus, (pastoor Hansen?) 225

Lonius, Ni colaas ... 97

Ludolphus. ..... 130

Malder, Joh..... 102

Man, do (Neercassel). . 221

Harkingen, Volquer van

162Hendriks, Petrus .
Hendriks, Suitbertus
Henricus, frater
Hcnricus, pater. .

Hcrsbergen, Egbertus

Hertoghe, P. de .
Heumen, J. van .

Maiham, Christoforus
Maiius, Johannes . . .
Marius, Leonardus 136,
140, 150157, 161,

Hoock, Corn. de .
Houten, van. . .
Hulst, Theodorus van der

169, 186, 192, 195, 201

Martinus, verrader. . . 34
Maurits, prins . . . 34, 99
Medenblick, Rumoldus 96, 129,

Ingoli, Franciseus
Innocentius X .
Isabella Infante .
Ischa, Arnoldus.

174
170
148
132
148
159
219
193,
230
225

148,
Meer, van der . .
Meeuwen, Laur. van
Meinardus. . . .
Mercator, Reinier .
Mersen, pater . .
Mot/, Joh. Bapt. do
Metz, Zacharias de

Jacobi, Vitus .
Jansenius, Corn

... 162
153,160,161,
169, 201
12,83. 100, 139

Jong, Theodorus de
Justus, Sirnon . . . .

Kenniphoven, Engelbertus

Mey, David van der
Meyts,Gerardus, agent 105107

Mierop, Joh. van .
Millinus, kardinaal. .

148
Keyting,Walter 74,75, 78,93,94

Klönne, B. H.....168

Kuehlinus, Anna Maria . 223
Kuchlinus, Johannes . . 223

Lambertus, broeder . . 20

Lambcrtus Engelbertusz. 132

Langeveldt, Johannes. . 129

Laurens, Petrus. . . . 168

Laurentius, pater . . . 153

Leeuw, Willem de. . . 58

Modaeus, Martinus
Moorendaal, Petrus.
Monte, Egidius de .

Montzyma. . . .
Moock, Godfried van

Musius, Cornelius . . 9, 163

Nassau, Hendrik van. . 163

Neercassel J.v.203-205, 210,214,

216,218,221224,229,230

Nicolaus, pater .... 181

Nbmius, Nicolaas 21 , 23, 52,

64, 67, 68, 85, 104, 131,

Octavius, nuntius ... 31

Oirschot, Adrianus van 15, 40,

50, 64, 68, 70, 71, 94, 104

Oli, Jacob . 132, 138, 169

Olivier, provinciaal . . 62

Ottenbergh, H..... 46

Ovezandius (do la Torre) 200

Rovenius, Philippus 13,65,70,

83, 92109, 128, 134202,

Ruverius, "Godfried. . 129

Sanden, van . 153, 156, 157
Sanfelicius, nuntius. 206, 212,
213, 215
Sanseverini, nuntius . . 102
Sasbold , Adam .... 91
Sasbout, Margaretha . 5, 86
Sasbold, Vosmeer, (zie:

Vosmeer.)
Scapius, Martinus ... 75
Schade, J. 200202, 204, 205,

208, 209, 211, 212, 214,
216, 220222
Schenk van Toutenburg ,

Frederik . . . 1, 2, 3, 5
Sedulius, Henricus 3, 5,14,54,62

Sibrandus Sixtius 18, 28, 47,

48, 64, 68, 84, 85, 97, 99,
106, 128. 131, 136, 142
Silvolt, Th. . . . 205, 206
Simons, Joh. . 97, 130, 132
Sollerano, kardinaal . . 105
Solm, Graaf van . . . 175
Soseverinan, kardinaal. . 42
Spanbroek, Simon. . . 132
Spinola. . . 124, 125, 134
Spoorwater, Joh. . . . 131
Stalpert van der Wielen, Joh.

96, 129, 138, 161
Steen, Hendrik van der 130, 148
Stevens, Modestus . . . 130
Stevens, Zeger .... 199

Stolwijk, Notaris Apost. 31
Strick, Herman 74, 94, 104,128
Styrum, gravin van . . 197
Suichem, Viglius a. . . 201

T
Terra-nova, kardinaal a. 41, 89

Paludanus, Franciscus 140, 202

Pelt, Gerardus . . 130, 148,
174, 180

Peltius, Joh.....180

Petrus a Matre Dei (zie:

Bert. Abraham.)
Pierson....... 3

. 132
. 35
. 142
42, 43
. 108
63, 65
96, 148,
199, 212
Purmerent, Suitbertus 96, 148
Putkamer, Joh. 148, 200, 205

Regius, (Conincx) Martinus 50,
66, 68, 70, 71

Root, Robertus. . . . 182
Rosaeus, Hendrik . . . 180
Rovenius, Hendrik. 102, 104

Tilens, pater.....195

Tirinus, pater .... 153
Tirminus a S^ta Maria. . 224
Torre, Jacobus de la. 12, 65
148, 162-167, 186, 193-217,
220, 222, 223, 229, 230
Trognesius, Alexander 97, 98

Tydeman, H. W. . . . 177
Tyras, pater. . . 143, 144

Ubius, Johannes . . . 132
Uittenhagen, Oom. (zie

Vosmeer,Michiel,Michielsz. 86,90

Vosmeer, Sasboldus. 32\'

2835,38-68, 75, 8093^

100, 108, 110, 127129,

Vosmeer, ïilman. 6, 7, 10, 13,

33, 61, 65, 86, 90, 91,

Vossius, Antonius. 104,106,129

Wachtelaar, (Vigilius) Jo-

hannes, 59, 64, 67, 68,82,

83, 85, 104, 106,139,143,

148, 170, 173-177, 181 ,

Walemburg, Adriaan van. 223

Walemburch, Petrus van

146,181, 185,204,205,206
Westerburg, Joh. . . . 180
Wiggers, Nicolaas. 70, 144,160

Willem, prins..... 8

Willemsz, George . . . 5<
Wiltzius Hermes . . . 13i
Wit, Arnold de, pater. 143, 144
Wit, Th. de. . . 106, 139
Witte, Gerard de . . . 131
Witte, Theod. de . . . 96
Wolf, Aug. 74,97,132,150,152,

202
Wtenbogaert, J. . . . 177
Wijkersloot, Thom. van. 148

Zaffius, Jacob. 22, 23,3032,
47, 97, 99
Zei, Martinus van. . 150, 151
Zuilichem, van . . 159, 160
Zwaan, Th. de. . . . 162

Urbanus VIII . . .
Uytenbogaerd . . .

Vechelen, gravin van. . 197
Velerius, Hermes ... 97
Vel8en,Bartholomeüa Pres-

Verhaer, Florentius, . 56, 57

Vigerius, Mcolaas. 21, 32, 40,

181
Vigilius (zie: Wachtelaer)

Vlieger, Jacob. 138, 143,169
Vliet, Godfried van. . 129,138
Vogelius, Gerardus. . 53,98
Vondel, Joost van den. . 168
Vordenus Hendrikus. 85,90,105,
128, 173, 176
Vosmeer, Elisabeth. . . 86
Vosmeer, Margaretha (geb.

Vosmeer, Michiel. . . 5, 86

Blz. 86 reg. 13 v. b. staat: Er lees: En.
37 19 ,, _n noemen lees: noemen.
_ 160 1 - o. doet lees: doch.

Duivenvoorde lees: Duivenoorde.

KERKELIJKE TOESTANDEN IN NEDERLAND

DE LAATST VOORGAANDE EEUWEN,
i.

Kerkeljjke toestanden in de zestiende eeuw.

Ons voornemen is onder bovenstaanden titel af en toe oenige
bijdragen te geven tot kennis van den toestand, waarin zich de
katholieke kerk in ons vaderland bevond, inzonderheid na den
dood vaa den aartsbisschop frederik schenk van toutenburg,
25 Aug. 1580. Wij maken daartoe gebruik van eigenhandig
geschreven brieven, door verschillende personen aan elkander
gericht, en van authentieke bescheiden, welke wij somtijds in
hun geheel zullen geven. Gelijk een geschiedschrijver betaamt,
hopen wij dit te doen sine ira et studio (1). Familie-aange-
legenheden, tenzij ze dienstbaar zijn voor de geschiedenis, bhj-
ven als heilig onbesproken.

Wij achten het nuttig en noodig, tot goed begrip dei-
voor kerk en staat zoo belangrijke zestiende eeuw, eene ruwe
schets te geven van den toestand, zooals die was vóór de
regeering van filips ii, koning van Spanje, en verwijzen
hen, die den toestand in fijner omtrekken wenschen te leeren
kennen, naar motley\'s Opkomst van de nederlandsdie republiek.
De delftsche wonderdokter van mevrouw bosboom-toussaint
stelt hen, die minder krachtig voedsel verlangen, in de ge-
legenheid een blik te slaan op zeden en gewoonten dier dagen.

Vóór de zestiende eeuw was er geen republiek in de
nederlandsche gewesten; zij moest nog geboren worden, doch
het ontbrak niet aan teekenen, dat de baring aanstaande was
en met veel weeën zou vergezeld gaan. De adel en de geeste-
lijkheid waren nog steeds de twee machten, die het grooto
lichaam voortbewogen naar hun wil, maar deze twee machten

gebruikten haar zwaard niet voor hetzelfde doel, doch keerden

(1) Zouder haut eu zouder vooringenomenheid.

het maar al te dikwerf tegen elkander. Hartstochten waren
de drijfvoeren van beider doen en laten , in plaats van ridderlijke
trouw en ijver voor de zielen De verkwisting der edellieden
met betrekking tot kleeding, huishouding on tafel was onge-
loofehjk; dronkenschap, speelzucht, onzedelijkheid werden schier
niet aangerekend. Diep staken de edellieden in schulden,
waarvan oorlog alleen hen ontslaan kon



		ALPHABETISCH REGISTER

		DER

		PERSONEN-NAMEN.

		Blad/. Bauters, Willem . . . 144 Bavo.......199 Been, Joh......130 Becom.......174 Bellarminus..... 5 Berg, Joh. v. den. 58, 60, 61,132 Bert, Abraham (Petrus a Matre Dei). . 223, 224, 225 Bert, Petrus.....223 Bleijenburg..... 71 Bloemaert, Alstenius. 30, 40, 143, 158, 161 Blom, Willem .... 129 Boësset.......159 Bolderman.....28 Konevicini, kardinaal . . 12 Bool, Jae. 64, 67, 8, 77, 85, 94, 104, 128,139, 173 Boom (Arboreus) Adriaan 29, 63, 66 Boonen, Jacob .... 102 Breovoort, J.....176 Brienen, Abr. van. 163,170,195, 196, 199, 203, 205, 211, 214, 221 Broedersen, Nicolaas . . 225 Brugge, Franciscus v. d. 132 Bruhesius ...... 33 Buggé, Joh. 53, 70, 131, 137, 143, 158 Burchesius......44 Buren, van.....175 Buyck, Pomper. ... 36
		Bladz. Acquoi, J. van. . . . 169 Adams, Caspar . . . . 130 Adelbertus, Aartshertog. 41, 62, 109, 131 Adriaan, College v. paus. 5, 201 Aelst, Joh. van. . 168, 169 Alberts, Klaas . . 198, 199 Albizzi, kardinaal. 202, 207, 220 Aldebrandini, kardinaal. 41, 44 Alexander VII . . 201, 223 Allard, pater .... 168 Alma, Alardus ab. . . 152 Alphen, van.....104 Angelus ab omnibus sanctis. 224 Arboreus, pater, (zie: Boom.) Arminianen. 95, 101, 111,225 Arnault, pater d\' . . . 224 Assendelft, Quirinus van. 131 Assondelft, Willem van. 20,30 Axel, xilexander . . . 128 I* Baax, Joachim .... 74 Baex........78 Bajus, Michael .... 5 Balen, Corn. van. ... 71 Balneo, kardinaal de . . 196 Bannius.....158, 161 Barberini, kardinaal. 163, 165, 216 Baronius......41



6

Blad/. llagius, Cornelius 16, 20,38, 40, 98 Hansenius, Joh. Bapt. 41, 42
Bladz. Lichtenberg, Otto . , . 205 Loef, Hendrik . . . . 131 Longinus, (pastoor Hansen?) 225 Lonius, Ni colaas ... 97 Ludolphus. ..... 130 Lumey....... 9 M. Machteld...... 28 Malder, Joh..... 102 Man, do (Neercassel). . 221 Margaretha..... 152

Haraeus...... Harkingen, Volquer van 162Hendriks, Petrus . Hendriks, Suitbertus Henricus, frater Hcnricus, pater. .	64 130, 201 129 129 22 143 71 216 138 166 5 71 132

Hcrsbergen, Egbertus		van

Hertoghe, P. de . Heumen, J. van .


Maiham, Christoforus Maiius, Johannes . . . Marius, Leonardus 136, 140, 150157, 161,		144 132 137, 168,

Heynot, Nie. . .		163

Hoock, Corn. de . Houten, van. . . Hulst, Theodorus van der

169, 186, 192, 195, 201 Marsilius......205 Martinus, verrader. . . 34 Maurits, prins . . . 34, 99 Medenblick, Rumoldus 96, 129,


Ingoli, Franciseus Innocentius X . Isabella Infante . Ischa, Arnoldus.
163 201 176 15

174 170 148 132 148 159 219 193, 230 225
148, Meer, van der . . Meeuwen, Laur. van Meinardus. . . . Mercator, Reinier . Mersen, pater . . Mot/, Joh. Bapt. do Metz, Zacharias de


Jacobi, Vitus . Jansenius, Corn	... 162 153,160,161, 169, 201 12,83. 100, 139

Jansonius, Jac.


Jong, Theodorus de Justus, Sirnon . . . . Kenniphoven, Engelbertus
150 23

204 220, 225,		229,



Mey, David van der Meyts,Gerardus, agent 105107 165, 166
129,


Mierop, Joh. van . Millinus, kardinaal. .		66 101

148 Keyting,Walter 74,75, 78,93,94 Klönne, B. H.....168 Knuyt.......163 Kuehlinus, Anna Maria . 223 Kuchlinus, Johannes . . 223 Lambertus, broeder . . 20 Lambcrtus Engelbertusz. 132 Langeveldt, Johannes. . 129 Laurens, Petrus. . . . 168 Laurentius, pater . . . 153 Leeuw, Willem de. . . 58


Modaeus, Martinus Moorendaal, Petrus. Monte, Egidius de .		129, .64, .66,	138 127 128


127 147, 161,
Montzyma. . . . Moock, Godfried van


172, 173, 179 Mulart.......175 Musius, Cornelius . . 9, 163 IV Nanning......225 Nassau, Hendrik van. . 163



		«7

		grote maeltyden houden, daertoe menichte van menschen noedende en van die genocden giften ontfangende, waerdoer die ene den anderen uytputte, ends oerzaeck gegeven werdt tot veel dronckenscappen ende andere onbehoerlycke excessen ," verbiedt sasbold voortaan deze maaltijden en beveelt de kinde- ren binnen 2 maal 24 uur ten doop te brengen, en als er een doopmaal zou plaats hebben, niet meer te noodigen dan 6, 10, 12, hoogstens 20 personen, op poene van 12 goud- guldens.

		Volgens belofte gaan wij nu over tot mcdodecling van een brief van j. wachtelaer, die, als bijdrage tot dekennis van den kerkelijken toestand dier dagen, de vertaling over- waardig is. Wij bezitten van dien brief twee exemplaren, nl. den eigenhandigen van wachtelaer en eene kopie, door sasbold naar Eome opgezonden aan zijn agent de graaf. In deze kopie is aan het einde een kleine omwerking, op raad van j. bool door sasbold zelven aangebracht. Volgens deze verbetering zullen wij vertalen. Den 5 Januari 1613 schrijft N. nomius aan sasbold over de jezuïeten: terwijl zij hunne expeditiewagens naar do stad zenden, worden onze geestelijken geacht te slapen. Doch do onzen eten den arbeid hunner handen en rusten zoet in het bewustzijn van wèl gearbeid te hebben, gedachtig aan hetgeen daar geschreven staat: beter is hij, die werkt en alles in overvloed heeft, dan een pocher die gebrek heeft aan brood." (Eccli. 10: 30). De onzen nl. zoeken God tot getuige en be- looner, niet de stad(l) of de wereld, die wel voorrechten geeft, maar geen verdiensten. "Wèl gedaan te hebben, achten zij be- looning, en in plaats van een of ander voorrecht te verkrijgen, zeggen zij: men arbeide voor God. Er zijn in bijkans al de steden en dorpen van Holland godvreezende wereldgeestelijken, die, ieder naar zijn talent, trouw arbeiden aan de behoudenis der zielen, en die hunne kennis (waarin velen het gebracht

		(1) Rome.



		127

		wekke er velen op, die zich bevlijtigen de dwalenden terug te voeren in den schoot der katholieke kerk en tot gehoorzaam- heid aan hun wettigen vorst. Mochten wij dit zien in onze dagen, door medehulp van onzen heiligen vader en van de congregatie tot voortplanting des geloofs.

		Wij bezitten van dit verslag twee exemplaren; het eigen- handig geschrift van Roveniüs, keurig net geschreven, en eene kopie, ook zeer net, maar hier en daar met kleine ga- pingen. Dit verslag werd begeleid door een schrijven van Rove- nius aan den kardinaal, waarin hij recht vraagt tegen mon- niken, die de orde der kerk verstoorden en zich herderlijke bedieningen aanmatigden, waar dit niet geschieden kon zonder schending der concordaten. Op aanvrage der eminenties, die met de behandeling van de zaak der Hollandsche kerk belast waren, leverde Rovenius nog eene aanwijzing der orde, welke bestaat onder den pauselijken vicaris in Holland en de vereenigde provinciën, alsmede van de pastoors en medehel- pers uit de wereld»geestelijkheid, op do voornaamste plaatsen aangesteld." Om de belangrijkheid van namen en jaartallen laten wij deze aanwijzing mede hier volgen.

		In Holland en de vereenigde Nederlandsche provinciën zijn, behalve het kapittel der metropolitaan-kerk te Utrecht, nog twee andere kapittels van kathedrale kerken gedurende den gansenen tijd der beroerten blijven bestaan en bestaan nog heden, nl. dat van Haarlem en dat van Deventer. De drie andere kathedrale kapittels van Middelburg, Leeuwarden en Groningen zijn te niet gegaan, zoodat daar geen kanun* niken zijn. Na den dood van den laatsten bisschop van Utrecht is tot vicaris-generaal bij het openstaan des stoela aangesteld geweest Sasboldus Vosmeer in het jaar 1583, wien, toen hij benoemd was tot vicarius apostolicus, opgevolgd zijn, Mostzijma, deken van St. Salvator; Moerendaal , deken



		5

		Bladz. Duyn, Jan, Advocaat. . 38 Duyst, Beatrix. ... 50 Duyst, Corn. Jacobsz. . 57 Dusseldorp, Franciscus. 20, 27, 64, 68, 74, 77, 83, 139, 172 JE Ebben, Hendrik. 96,130,138, 169, 195 Eggius, Adelbertus Ger- brandsz. 7, 1742,4754, 61, 65, 84, 100, 119,128, 137, 181 Esch, Arnoldus van. 64, 71, 128 Everdingen, Jacobus. 74,78,94 F Fabius, nuntius. . . . 144 Fabricius, Henricus . . 180 Fabritius, Cornelius . . 53 Feijt, Lambertus . 129, 148 Filips II...... 108 Florentinus, provinciaal . 65 Flory Egidius .... 39 Frederik Hendrik, prins 134,177 Frederiks, Joh..... 130 GJ- Gallius, Marcus, nuntius. 223 Geldorp, N...... 90 Gerards, Balthasar . 8 13, 91 Gerardsz. Gerard . . . 131 Gerectenius, Paulus . . 93 Gipsen, Nic. van . . . 132 Goos, Steven van der 197, 203 Gomaristen . . 95, 101, 225 Gouda, Cornelius van 71, 128 Gosewinus . . . . 22, 29 Graaf, Hendrik de. 52, 67, 105, 176 Gratianus Cornelius . . 132 Gregorius XIII.... 5 Griffinus, Joh.....130 Groot, Huig de. . . . 12 H Haefacker, Egidius . . 130
		Bladz. Caesar, Camillus. . . . 106 Calenus.......169 Cartesius.....159, 160 Castro, Jacobus a. . . 65 Cater, J......162 Cats, Balduinus, 162,169,178, 179, 186, 197,201,205,208, 210,215,218,221,223 Cats, Judocus, 104,106,131,136, 140, 150, 154, 158, 161, 166, 179, 195 Chigi Fabius. . . 200, 203 Chisi Fabius . . , 157, 176 Christophorus.....22 Cleerbessem.....J32 Clemens VIII.....108 Clemens IX.....12 Clemens X.....12 Cock, Jhr. Frans de. . 194 Cock, Theodorus de . . 12 Coencina, lees: Coeverinx, Gijsb.......65 Coopal, Willem. 7,17,21,29, 119, 128, 215, 216 Cornelius ...... 21 Cornelius, rector. ... 64 Coster, Quirinus, pater. 62, 97 Craenhals, Petronella. . 99 Cracbt, Stefanus van der. 48,97, 106, 131, 138 Cracht, Albertus van der. 142, 154, 161 Cranenburg, Hendrik. . 97 Culemborg, Heuricus van. 130 13 Dalenburgh, H. van (de la Torre) . . . . . 195 Dalenus, (Iiovenius) . . 195 Dillen, Nicolaas van. . 132 Dingenoms, Cornelius, . 132 Dirxhorn, Petrus van. . 143 Drenewaert, thesaurier, . 62 Duif, Johannes .... 28 Duivenoorde, Jonkvr. Hen- drika van. . 134, 161, 211





		KERKELIJKE TOESTANDEN IN NEDERLAND GEDURENDE DE LAATST VOORGAANDE EEUWEN, i. Kerkeljjke toestanden in de zestiende eeuw. Ons voornemen is onder bovenstaanden titel af en toe oenige bijdragen te geven tot kennis van den toestand, waarin zich de katholieke kerk in ons vaderland bevond, inzonderheid na den dood vaa den aartsbisschop frederik schenk van toutenburg, 25 Aug. 1580. Wij maken daartoe gebruik van eigenhandig geschreven brieven, door verschillende personen aan elkander gericht, en van authentieke bescheiden, welke wij somtijds in hun geheel zullen geven. Gelijk een geschiedschrijver betaamt, hopen wij dit te doen sine ira et studio (1). Familie-aange- legenheden, tenzij ze dienstbaar zijn voor de geschiedenis, bhj- ven als heilig onbesproken. Wij achten het nuttig en noodig, tot goed begrip dei- voor kerk en staat zoo belangrijke zestiende eeuw, eene ruwe schets te geven van den toestand, zooals die was vóór de regeering van filips ii, koning van Spanje, en verwijzen hen, die den toestand in fijner omtrekken wenschen te leeren kennen, naar motley\'s Opkomst van de nederlandsdie republiek. De delftsche wonderdokter van mevrouw bosboom-toussaint stelt hen, die minder krachtig voedsel verlangen, in de ge- legenheid een blik te slaan op zeden en gewoonten dier dagen. Vóór de zestiende eeuw was er geen republiek in de nederlandsche gewesten; zij moest nog geboren worden, doch het ontbrak niet aan teekenen, dat de baring aanstaande was en met veel weeën zou vergezeld gaan. De adel en de geeste- lijkheid waren nog steeds de twee machten, die het grooto lichaam voortbewogen naar hun wil, maar deze twee machten gebruikten haar zwaard niet voor hetzelfde doel, doch keerden - (1) Zouder haut eu zouder vooringenomenheid.



		8

		die de onderdanen met schorpioenen geeselde, ten laatste onuitstaanbaar. Om kort te gaan, er moest hervorming komen. Do hagepreekors vonden bij de menigte oen gunstig gehoor en als deze tierende aanviel op Godshuizen en kloosters, vermochten de bestuurders van stad on land er weinig tegen te doen, ja menigeen vond het cene schoono gelegenheid om op liet kussen te komen. De bloedplakkaten van al va brachten tegen-edicten voort; monniken werden verjaagd, scholen hervormd in calvi- nistischen geest; de openbare godsdienstoefening der katholieken verboden, deugdzame mannen vermoord, zoodat de aartsbisschop schenk, toon hij don 25 Aug. 1580 uit het leven scheidde, heenging met deze klacht op de lippen: Wee mij, dat ik gebo- ren ben om de verdrukking mijns volks en de verdelging der heilige stad te aanschouwen." Geen van de vijf bisschoppen was er meer in de vereenigde provinciën; de plaatsen in do kapittels werden ingenomen door lieden, die de hervorming toegedaan waren; onderscheidene kerkelijke overheden waren verbannen, of uit vreeze voortvluchtig; bij do geestelijkheid was weinig of geen orde, zoodat ieder deed wat hem gooddacht; anderen deden door hun onkunde meer kwaad dan goed; de consistoriekamers ijverden tegen de katholieken, en de bo- stuurders, wilden zij blijven wat ze door de verandering ge- worden waren, moesten do wenschen der heethoofdige predi- kanten en diakenen somtijds wel uitvoeren. Niettemin werden in verschillende steden en dorpen ook katholieken opgenomen in het bestuur en was de katholieke godsdienst nog geenszins uitgeroeid. Wij willen onze bijdragen openen met de mededeeling der instructies, welke do apostolische vicaris sasboldüs in het jaar 1598 gaf aan zekeren pater sedulius. Deze was door den aartshertog naar Holland afgevaardigd om sasboldüs naar Bra- bant te geleiden. Vergezeld van een schiedainsch koopman, pierson genaamd, zocht hij sasboldüs op, maar vond hem ernstig ongesteld. Om nu niet geheel en al vergeefs eene reis gemaakt te hebben, begon hij sasbold te ondervragen nopens den toestand van het vaderland. De zieke gaf hem menige inlichting vooral over den kerkelijken toestand, en toen pater I



		4

		sedulius te kennen gaf, dit alles niet te kunnen onthouden, schreef sasbold een en ander op om dit den aartshertog te overhandigen. Het eerste stuk luidt aldus: Den toestand dezer provinciën vond ik in volkomen wanorde. Door eene zonderlinge genade van God (hetgeen ik voor mij als een wonder acht) heeft zich straks een groot doel der geloovigen met hunne herders gevoegd naar den regel der kerk en zich begeven tot gehoorzaamheid aan den roomsehen stoel, zóó dat ze als één huisgezin door den mond van éénen bestuurd werden on bezield. Toen dit niet verborgen bleef, zijn er ceuigen gekomen, die, hun eigen roem najagende, ons droefheid en der kerk verwarring veroorzaakt hebben. Wij arbeidden evenwel voort naar vermogen, echter niet zonder verdriet, dat het moest werd aangedaan door hen, die ons hadden moeten verlichten en voor dit doel ook gezonden waren. In de kerk zijn er altijd geweest, door welke anderen ge- oefend werden en bewaard bleven voor ijdele eer, die in plaats van goede, kwade vruchten voortbrachten, omdat ze, ofschoon hunne meoniug goed was, ijver en opzet te veel involgden. Zoo zjjn er ook nu eenigon gelaten om ons te beproeven, waaronder in de eerste plaats gerangschikt moeten worden ordensgeestehjken, die echter, omdat hun invloed op het volk minder is en hunne gebreken moer in het oogvallend zijn, met minder bezwaar bestraft en verwijderd worden. Maar de stoutmoedigheid van sommigen uit de sociëteit van jezüs is gevaarlijker en schadelijker. Want terwijl zij het gezag van den Ordinarius (1), dat voor een kerk toch zoo hoog noodig is en ook reeds lang gevestigd was, zoeken te onder- mijnen en hunne meerdere voortreffelijkheid onbezonnen ver- kondigen , verontrusten zij het volk, beleedigen den Clerus (2), veroorzaken wanorde en maken, dat het volk minder goede gevoelens heeft over het rechtsgebied en het gezag van den Ordinarius, waaruit geringschatting en afkeer volgen, alsmede dat het niet zooals behoorlijk is oordeelt over de sociëteit die het opperbestuur wil hebben. Want zij schijnen er zich op toe

		(1) Eigeu bisschop. (2) Geestelijkheid.



		5

		te leggen, om niets goed te keuren dan wat zij gedaan of goedgekeurd hebben". Deze instructies gaf sasboldus aan pater sedulius voor den hertog mede. Het doel er van zal in het vervolg duidelijk ker worden. Nu lieten wij het voorafgaan om in korte woorden te schetsen wat zich verder ontwikkelen zal. Een paar woorden rakende den man die zich verteerd heeft in den dienst der kerk van zijn vaderland, zullen niet overbodig zijn. Sasboldus (of sasbout) vosmeer werd in 1548 te Delft geboren. Zijn vader heette michiel vosmeer (waarom sasbold in zijne brieven meestentijds teekent: sasbout michielsen), zijne moeder margaretha sasbout. Waarschijnlijk ontving hij zijne eerste opvoeding in de bloeiende school te Naaldwijk, totdat hij op zestienjarigen leef- tijd naar Leuven trok. Theologische lessen ontving hij van den beroemden bellarminus , doch woonde in het kollegie van paus adriaan, waarvan toen ter tijd michael bajus president was. In 1572 werd hij door den aartsbisschop schenk in de domkerk te Utrecht priester gewijd, waarna hij zich weder naar Leuven begaf, vervolgens naar Keulen en eindelijk naar Romo trok om eene gelofte te volbrengen. In 1583 kwam hij onder het feest van de zuivering der h. maagd (2 Februari) te Keulen terug en op het octaaf van Paschen staat de jonge man aan de poort der stad Delft, waar hij zich begeven wil naar het huis, bezijden den zwarten Eenhoorn naast de oude kerk, het huis zijner familie. Woelig was het langs de straten en scherp werd er aan de stadspoort op de binnenkomenden acht geslagen. De reden hiervan was deze: daags te voren was zekere cor- nelius de hoock wegens het verwekken van onlusten ter dood gebracht, en de opschudding, uit dit oproer ontstaan, was nog niet bedaard. Aan de poortwacht was bevolen ter dege te letten op hen, die in de stad kwamen, vooral of niet een lid der familie vosmeer-sasbout inkwam. Want het gerucht van zijn aankomst was hem vooruitgegaan en had hem aangeduid als een gezant van paus gregorius xiii en den hertog van Parma, en iemand die paapsche" zaken overbracht, zooals jubilé-brieven en h. oliën. Sasboldus begreep aanstonds wat hem boven het hoofd



		e

		hing, maar, aldus schreef hij aan zijn broeder tilman te Keulen : God gaf, dat ik mij rustig hield en onder mijn armelijk kleed aan den haat ontkwam. Daar het mij niet raadzaam dacht volgens op- dracht te handelen, hield ik mij alsof ik mijne tijdelijke goederen kwam bezorgen." Hij bleef een tijd lang stil tehuis, zich bezig- houdcnde met studiën, inzonderheid met eene levensbeschrijving der heiligen, met het gebed on correspondentie. Zelden kwam of ging de schipper op Keulen zonder brieven en boeken van of aan het adres van sasbout. Hij kocht vervolgens eene boerderij of naar het schijnt een stuk woest land en begon dat te be- werken. Het ging echter niet voordeelig, want de bouwmeester kwam de bepalingen niet na, de pachter betaalde niet, ener waren groote kosten. Eindelijk kreeg hij een anderen pachter, zoodat hij in 1587 aan tilman, die de geldschieter was, schrijven kon: de plaats, van te voren woest, wordt nu om- heind, bewaterd en beplant, sulx dat het een paradijsken schijnt te wezen. Nu zullen de vruchten op zijn tijd den arbeid met de kosten wel dubbel betalen." En wat was nu het doel van de bezorging dezer tijdelijke goederenP Zooals hij aan zijn broeder schrijft, dit: opdat ik door aldus stad en land af te loopen, niet alleen straten en wegen (welker kennis voor mijn roep noodzakelijk was), maar ook de zeden en neigingen der menschen zou leeren kennen." Zoo leerde sasbout eonige priesters en hun inborst kennen. Deze noodigde hij ter wandeling uit en maakte hen bij die gelegenheid indachtig aan hunne plichten en gevaren. Met gewenscht gevolg werd zijn voorzichtig optreden be- loond. Hoort het hem zelf verhalen aan zijn broeder, hoe zijn arbeid in steeds ruimer kring ten zegen werd. Zóó was alles in wanorde, dat ieder deed wat hem goed dacht. Van dezen tijd af echter begonnen zich velen beter te gedragen en in hunne moeiehjkheden tot mij hun toevlucht te nemen, gelijk ik blijken liet door uit hun naam veelvuldig te schrijven aan den nuntius en den deken van Utrecht, beiden te Keulen ï-esideerende, of ook, als er soms groote moeiehjkheden waren, aan de doctoren in de theologie der leuvensche hoogeschool." Evenals sasbout in de omstreken van Delft werkte



		7

		coopallius te Haarlem. Ook deze had in zijn distrikt veel goeds tot stand gebracht, maar dewijl hij raad van noode had in dagelijks voorkomende moeilijkheden, had hij lang naar sasbout omgezocht en hem eindelijk gevonden. Van toen af werd sasbolüus meer bjkend ook onder de geloovigen, wes- halve hij in den meergomelden brief aldus voortgaat: omdat mijn naam ter oorzake van mijne familie mij gunstig was, bovenal evenwel, omdat het God den Heer dus behaagde, is door onze samenwerking alom schier ongeloofelijke vrucht voortgebracht. De orde werd in veel plaatsen hersteld, priesters werden ontbonden van censuur of tot gehoorzaamheid gebracht en hun werd bevolen de sacramenten godvruchtig, waardig en kosteloos te bedienen, en dat ieder zich binnen zijne grenzen bepalen zou. Velen hunner, berouw hebbende over hun voor- gaand leven en onwaardige bediening, begonnen door eene algemeene belijdenis hunner zonden en door vrijwillige beloften van gehoorzaamheid en onthouding door hun voorbeeld tot stichting te wezen. In korten tijd wies deze vrucht en weldra was Friesland Gelderland en Zeeland tot navolging overgehaald, zoodat naar het scheen de oude kerk een nieuwe gedaante ontvangen zou in hen, die zich uit eigen beweging onder één hoofd schaarden." Ofschoon er dus veel te verbeteren was en zijn arbeid zeer bemoeielijkt werd, werkte hij toch niet te vergeefs. Den 30 Dec. 1583, dus eenige maanden na zijn aan- komst, schreef hij aan tilman: de overvloed van goede menschen is altijd klein geweest, maar nu zeer klein. Ik heb mij hierheen begeven in hope van tenminste iets goeds uit te werken onder mijne bekenden, maar tot nog toe ben ik niet gelukkig geslaagd." In een voorgaanden brief klaagt hij: De toestand is ellendig; geloof is er bijna niet; de gods- dienst bestaat alleen in naam. Ik bewonder mijne landgenooton, die zoo ijveren voor vrjjheid Dagelijks sterven er ontelbare zielen." Uitgeroeid echter was de katholieke eeredienst in geenen deele, zooals eggiüs , (een, man van wien we hierna meer zullen hooren) te kennen geeft in een kleine beschrijving van zijn tijd. Den 2^de« Juli 1584 schrijft ook sasbout aan zijn



		S

		broeder: de bedevaarten zijn nog zóó in zwang, dat men de piëteit der dorpelingen bewonderen moet...... de meesten gaan blootsvoets. Ook in de steden worden somtijds nog pro- cessies gehouden en vooral toekomstige moeders nemen er aan deel." (Deze processies vonden plaats op den feestdag van de zuivering van de h. maagd, 2 Febr.) Na den moord op prins WILLEM gepleegd, begonnen echter de eigenlijke moeielijkhcden voor sasbout en do zijnen. Voor we evenwel verder gaan, zal het menigeen waar- schijnlijk niet onaangenaam zijn een en ander te voornemen over eene zaak, waarin sasboüt\'s naam gemoeid is. Toen vóór eenige jaren in het Archief voor de geschied"\' nis van het aartsbisdom Utrecht (10e deel) afgedrukt werd de beschrijving van den toestand van den katholieken gods- dienst in Holland in 1656 door de la Torre te Rome gegeven, werd do wereld verbaasd mot dezemcdedeeling, dat sasboldus het hoofd van balthazar gerards bewaard en voor denman een officie samengesteld had, doch dat later én hoofd én officie door zekeren politicus (staatkundig manj ten vure gedoemd waren. Hier moeten wij eene aanmerking laten voorafgaan. "Wij zijn in de gelegenheid geweest, zooals wellicht geen ander dat zijn kan, om een menigte brieven te lezen van de voor- naamste mannen, die aan het einde der zestiende eeuw om zoo te zeggen de steunpilaren der katholieke kerk waren. Maar dit kunnen wij verzekeren, dat in die brieven veel sprake is van kerkelijke onderwerpen, doch uiterst zeldzaam van politiek. Geen afkeurend woord over hen, die aan het hoofd stonden, is er in te vinden; steeds heet de oorzaak der verandering deze: wij hebben gezondigd, wij met onze vaderen: daarom komen deze dingen over ons." En dit strekt, dunkt ons, hun tot eere. De tijdelijke zaken wogen bij hen niet het zwaarst, maar nauw lag het hun aan het harte, dat dagelijks zoo veel zielen verloren gingen en die te redden was hun heilig streven. Slechts één brief bevindt zich onder de menigte, waarin de moord van prins willem verhaald wordt. Hij is door eene vrouwehand aan een vriendin geschreven en behelst niets dan de mededeeling van het feit, zonder af- of goedkeuring.



		9

		Aengaende de nieumaer ick en twyffelt niet UE. heftet al gehoort, hoe dat den 10 van Julius die Prince van orainge dootgeschooten is geweest, omtrent ten 2 uren nae denoenc, met een sinekroer met 3 loien deurt lyf, onde is op steende voet doot gebleven sonder een woort te spreken. Diet gcdaen heeft heet baltazar gérart". ... en verder volgt nu do be- schrijving der menschonteerende martelingen , welke den jongen man aangedaan zijn door lieden, die zich in dit proces meer door drift dan door eene blinde rechtvaardigheid lieten bestu- ren. De daad van balthazar was hoogst afkeurenswaardig, in strijd met den geest en de leer van den stichter van den chris- tehjken godsdienst, waarvan de beginselen, zooals de h. paulüs herinnert, niet toelaten, dat men kwaad doe, opdat er goed uit zoude voortkomen. Maar de toestand, zooals hij in die dagen van roering was, wordt ons gewoonlijk van jongs af te aan- schouwen gegeven uit een protestantsch gezichtspunt en wij zien dientengevolge naar prins willem op als naar do vol- komenheid. Doch hij zal ook zijne gebreken gehad hebben, die te beter uitkwamen hoe meer men in zijn tijd en in zijn kring leefde. En daarom behoeft men nog niet geteekend te worden als verrader des vaderlands" omdat men met prins willem niet ten hoogste ingenomen is. Ieder weet wel, dat op politiek gebied een ruim geweten noodig is, dat de strikte rechtvaardigheid het daar nog al eens zwaar te verantwoorden heeft. Dat heet dan behendigheid ; doch de kinderen des lichts zijn wat minder behendig, begrijpen de fijne zetten zoo niet en veroordeelen dan wel eens als ze afgaan op hun geweten. Menigeen zou wellicht oen ietwat minder gunstig gevoe- len gehad hebben van de leiders der beweging in die dagen, als hij met hen had meegeleefd. En als sasbold ook onder dit getal te rekenen is, wekt dat geenszins verwondering. Want zijn kerk ging hem boven alles, en die kerk werd, dat is zeker, geslagen en gewond. Meent iemand soms, dat het op den mensch, wie hij ook zij , zonder indruk bljjft, als hij ondervindt, dat achtenswaardige mannen, dat intieme vrienden schandelijk vermoord worden ? Nu, dat was het geval met sasbold. Zijn bijzonderen vriend, coRJf. musiüs, zag hij om het leven gebracht door een woeston lumey ; en prins willem .... 2



		10

		liet den onverlaat ongestraft. Voorzeker, er had in sasbold\'s aderen geen hollandsch bloed gevloeid, er ware in zijn karak- ter niet iets geweest van die onverzettelijkheid der Hollanders, als hij, ondanks dit alles, in de voorste rijen gestaan had om de rijzende zon te aanbidden. Heeft sasbold gedwaald, zoo raag men dat betreuren, maar behoeft het zich ook niet als zoo geheel bevreemdend voor te stellen. Overigens mag men aannemen, dat, zoo iemand de gruwelijke mishandelingen,die men balthazar aandeed, gezien had en ook met welke koel- bloedigheid hij dat alles verdroeg, zonder eenige klacht te uiten, zonder een spier te vertrekken, deze dan wel eenige sympathie voor dien sckvola had kunnen gevoelen. Want waar het een ander goeddunkt, de ongevoeligheid voor de marte- lingen in balthazar te kenschetsen als diabolische (duivelsche) koppigheid, daar mag ik vragen: met welk recht oordeelt gij zóó? Hebt gij in zijn hart gelezen, gij alleen de ware reden ontdekt ? Welnu dan, sasbold, do vijfendertigjarige man, heeft iets ge- voeld voor balthazar. Onder den indruk van het oogenblik heeft hij hem bewonderd, dat zij zoo; maar weet, dat het niet voort- kwam enkel uit liefde voor den koning van Spanje, want aanstonds zullen wij een authentiek stuk raeêdeelen, waarin hij onder aanroeping van Gods naam den koning van Spanje af- zweert en trouw belooft aan de bestuurders der landen van Holland, Zeeland, etc. Sasbold heeft dan een officie voor balthazar gemaakt, zooals blijkt uit een brief (10 Sept. 1585) aan zijn broo- der: Gerardi officium zal ick u ter gelegender tijdt sen- den" .... Anders niet. Te Keulen schijnt het niet onverdeeld de goedkeuring weggedragen te hebben; althans den 4 Jan. 1586 vraagt sasbold met zekere bezorgdheid: Schrijf mij of gij of marcus dat van gerards hebt." Het woord offieie wordt zelfs niet genoemd, alleen heet het: Gerardi scribe num, etc. In dien tusschentijd was er iets gebeurd, dat sasboldus een weinig deed bekoelen. In October 1585 werden aan de voornaamste mannen der katholieke kerk drie vragen voorgelegd, waaronder deze twee:



		^^ 10568



		11

		Is het don katholieken geoorloofd voor de overheid der plaats waar zij wonen, den koning van Spanje, den graaf van Holland, Zeeland, Vriesland af te zweren, en onder eede te hekennen dat zij zich ontslagen achten van alle verplichting, waardoor zij te voren aan hem als graaf van Holland, Zeeland, Vriesland verbonden en verplicht\' waren" en : Kan hun op eenige wijze toegestaan worden, met eede gehoorzaamheid en hulp uit al hun vermogen te belooven aan de Staten van Holland, Zeeland, Vriesland, tegen allen en iederen vijand van Holland, Zeeland, Vriesland en andere vereenigde provinciën; nog: dat zij aan de voornoemde Staten en hun magistraat dat alles zullen geven, waartoe een goed burger jegens zijn hoofd en overheid verplicht is?" Bij deze vragen was eene oordeelvelling gevoegd in krasse bewoordingen, waarin gezegd wordt ten aanzien van de eerste vraag: dat den koning van Spanje afzweren, is: valsch zweren en van de andere vraag: dat zulk een eed ongeoorloofd is en goddeloos. Dit stuk kreeg ook sasbold in handen, en meent niet, dat hij onvoorwaardelijk aannam en goedkeurde al wat er van de zijde van Spanje of Rome kwam. Geenszins. Sasbold liet zijne gedachten over de gestelde vragen gaan, en geeft nu 48 punten ter overweging aan, waarna hij tot deze slotsom komt, eigenhandig door hem in de hollandsche taal geschreven: Alsoe die Coninck van Spaenge tegens den eedt en plicht, daermede hi als grave van Holland, Zeeland en Vriesland derselve lande en ingeseten van dien was verbonden, deselfde niet alleenlyk niet bescermt maer uit alle middelen van gewelt, heymelycke aenslagen en verraderie lange jaren gearbeyt heeft en als noch arbeydende is omme deselven in euyge eygenscap en slavernie te brengen en van lyff en goet te beroven en daeromme tot bescernisse van voorz. lande ende goeden inge- seten by den Edelen van Steden, representeerende den Staten van selven landen, hoechnodich bevonden is den voorz. Coninck van Spaengen te verlaten en de ingeseten te ontslaen van eed, plicht en verbontenisse daermede denselve verbonden soude mogen syn; Soo verclaere ick by eed dat ick myn geheel en sonder enich naedenken houde voor ontslagen van alle eeden,



		13

		bladzijden, groot schrift. Bij dit exemplaar zijn nog andere relaties gebonden: zooals één int 1638, één uit 1642 en één uit 1653, sommige daarvan in dubbel exemplaar. Deze rela- ties zijn korter dan die van de la torre. Ter gelegener tijd beloven wij iets daaruit te zullen meêdeelen. Het tweede kwarto exemplaar der relatie is in het net ge- schreven, 200 bladzijden groot. In beide exemplaren staat het verhaal over het hoofd en het officie van balthazar, in het nette exemplaar juist zoo als het afgedrukt is in het Archief voor de geschi denis, etc. in het tiende deel. Toch willen wij ééno bemerking maken. Indertijd word de vraag gedaan: "Wie was de politicus aliquis (zeker staat- kundig man) die aanried het hoofd van gerards te vermor- selen en het officie in het vuur te Averpen? Als zoodanig werd toen bij gissing rovenius genoemd. Dit zou geen won- der zijn, want rovenius was niet in alles eenstemmig met sasboldus. Wij voor ons meenen echter, dat de la torre een ander bedoeld heeft. Want zie, in het te corrigeeren exemplaar staat: Quod caput, etc.....non juvante mea pro- testatione, quain intorponebam, consulendi ac audiendi de- super Sanctitatcm Vcstram, quae eadem tune in civitatc aderat." (1) Hier staat een punt en door eenc andere hand is er bijgevoegd: Nuntius Apost. Welke is nu de zin? Is de nuntius de Sanctitas nestra, die toen in de stad was? of is het eene aanduiding dat de politicus aliquis was de nuntius? Zooals do zinsnede daar gedrukt ligt is ze moeielijk te vertalen. Echter dit dient gc- zegd, in de twee andere exemplaren leest men als in het be- doelde Archief. Ten slotte nog dit. Het antwoord van tilman, sasbold\'s broeder, op diens belofte dat hij hem het officie zenden zou, hebben wij niet gevonden en kunnen dus diens oordeel niet

		(1) Welk hoofd, enz.....niettegeustaiinde mijn protest, hetwelk ik inbracht, om eerst uwe Heiligheid, die zich toen in dezelfde stad bc- vond, daarover te raadplegen en te hooren."



		20

		er vond. De openlijke slechtigheid van hem die, te Huisduinen staat,\' zegt hij, verkondigt luide dat hij een overlooper is. Ik hoop, dat niemand hem langer vertrouwen zal." Op eeno andere reis doopte eggius hier op zekeren nacht veertig kinderen; en hij trof het, naar hij zegt, want de schout was juist afwezig. Alkmaar werd veelmaal bezocht. Tusschen schout en katholieken was hier een overeenkomst aangegaan, waarbij don laatstcn toegestaan was vrije uitoefening van godsdienst, maar binnenshuis. Natuurlijk had do gouden sleutel voor deze vrijheid van godsdienst de deur moeten openen. In 1598 was hier werkzaam broeder lambertus met wiens preoken men hoog ingenomen was. Eggius was het minder wat den persoon betrof. Hij kende dien broeder uit den Haag, maar, zegt hij , ik zweeg ; wat prijsbaar is , prijs ik. Toen eögius te Alkmaar vertoefde bij gelegenheid van een andere visitatie en nu plan had naar Schagen te gaan, kwamen eenige mannen uit omliggende dorpen, waar de pest veel slacht- offers maakte, hem bezoeken vragende om een priester. Ik kon het, zegt hij, hun godsvrucht niet weigeren en s\'avonds ben ik met hen meegegaan. Ik noodigdc mr. franctscus en HAGius, die te Haarlem waren, zoo ik meende, uit, mij te hulp te komen. Onderwijl hoorde ik biecht en preekte. Zaterdag- kwamen franciscus en hagius, die, na de landstreek onder elkaar verdeeld te hebben, hier bleven. Ik ben den tweeden dag van de volgende week naar Enkhuizen gegaan, zeer ver- blijd over de godsdienstigheid, welke ik bij deze menschen gevonden had." En van mr. franciscus (dusseldorp?) voegt eggius er hij: God heeft veel goeds gewerkt door middel van mr. franciscus , zóó, dat de herberg leeg blijft, om- dat jongelieden en meisjes tot God bekeerd zijn, ja zelfs de waard heeft zijne betrekking vaarwel gezegd. Gode zij dank." Te Langendijk beklaagde men zich tegen eggius , dat zij zoo lang onbezocht waren gebleven; doch nu door zijn komst waren zij vertroost. Hetgeen assendelft over deze gemeente schrijft, is wel geschikt om ons met eerbied voor Langendijk te ver- vulleu Hij zegt tot sasbold: _rAltegader zijn ze daar begee- rig, hongerend en dorstend, om verzadigd te mogen worden met het brood en gelaafd door het water der heiligmakende



		12

		plichten en verbontcnisse, daermedo ick den voornoemden Coninck van Spaengen als eertyts grave van Holland, Zeland en Yriesland verbonden soude mogen syn geweest. Geloove en swere voorts die Graeflickheyt der landen van Holland, Zeland en Vriesland, die hooge overichheyt en Staten van dien te gehoorsamen ende assisteren nae myn uiterste vermoogen, togens alle en een ygelicke der selve Graeflykheyt ende der voors. landen vianden. Geloove voerts alle te doone dat een goet en getrou ingeseten van voors. landen haren hoeft en hooge overichheyt sculdich is te doen. Renunciorendo mede en verclaerende my te houden voor ontslagen van alsulken eed of eeden, als ick contrarie off tot achterdeel van gereformeerde religie, die men althans alhier in Holland is gebruykende, soude mogen gedaen hebben. Zoo waerlyke," etc. Wij hopen dat akte genomen wordt van deze rondborstige verklaring. Sasbold was, dit blijkt, van hetzelfde gevoelen als weinig later jansonius , die in gelijken zin aan huig de groot schreef. De correspondentie tusschen deze twee mannen staat in Batavia Soera, bij de levensbeschrijving van sasboldus. En nu nog iets over do Relatio van de la torre, welke tot deze uitwijding aanleiding gaf. In ons archief bevinden zich daarvan drie exemplaren, twee in groot kwarto, een in octavo. Het laatste, in perkamenten band, en van zeer fijn schrift, is te Rome afgeschreven door bartholomeüs presser van velsen, priester uit Utrecht, tijdens hij te Rome studeerde onder het pontificaat van clemeks ix en clemens x. Hij maakte gebruik van een exemplaar van den kardinaal bonevicini. Vervolgens heeft hij dit boekje ge- lecnd aan theodorus de cock, toen deze door het aartsbisschop- pclijk kapittel naar Rome afgevaardigd was. Van hem zijn ecnige N.B ", welke zich aan do zijden hier en daar bevinden. In dit exemplaar is het verhaal over het hoofd en het officie van baltiiazar onleesbaar gemaakt. De twee andere exemplaren, gebonden in rood perkamen- ten banden, zijn, voor zoover wij de hand van de la torre kennen, eigenhandig door hem geschreven. Het eene is het ontwerp", op veel plaatsen verbeterd en vermeerderd, 270



		14

		met zekerheid aangeven. Evenmin dat van andere keulsche heeren. Na deze uitwijding gaan we ons bezig houden met de werkzaamheden van sasbold en zijn medehelpers. Wezullen het land rondgaan en hier het goede, daar het kwade opmer- ken, alles zooals zij het in eigen brieven meêdeelen. Bij gelegenheid hebbeu wij al eens stukken aangehaald van zekeren brief van sasbold. Daarmede zullen we voort- gaan, doch hebbon vooraf aangaande dit belangrijk schrijven iets te zeggen. Het is gedagteokend 17 Juni 1598, het jaar waarin sasbold zwaar ziek was en ook niet anders dacht of hij zou rekenschap gaan geven van zijne bediening. Hij oor- deelde het noodig aan hen die in deze gewesten uit \'s Heeren naam het christenvolk besturen een overzicht van zijne daden te geven, opdat zij weten, hoe de zaken eertijds stonden, hoe ze nu zijn en wat in het vervolg gedaan moet worden." Dit schrijven is nog bovendien daarom belangrijk, omdat het \'t tweede stuk was dat sasbold aan pater sedulius voor den aartshertog overgaf, ingeval het eerste, dat we in den aan- vang meegedeeld hebben, hem niet voldoen zou. Er zijn ook van dezen brief drie exemplaren; de derde in de rij, zooals ze te vinden zijn in de brieven van sasbold , is de eerste wat tijd betreft, ontworpen en geschreven door albertus eggius. Dit wordt aan de achterzijde te kennen gegeven, hoewel het niet noodig was. Schrift en vooral de wijze van uitdrukking is blijkbaar geheel dezelfde als die in de brieven van eggius wordt aangetroffen. Dit stuk nu, op verzoek van sasbold gemaakt, heeft eggius laten lezen of voorgelezen aan saseold, die waarschijnlijk te kennen gaf, dat een en ander daaruit moest weggelaten worden als minder ter zake dienende. Eggius heeft het daarop omgewerkt, ge- zuiverd, hier en daar met wetenswaardige aanteekeningen ver- rijkt, maar toch de woorden uit het ontwerp overal weer gebruikt. Dit stuk nu schreef sasbold met eigen hand over, zond een exemplaar aan zijn broeder te Keulen en gaf een ander meê aan pater sedulius voor den aartshertog. Zooals wij later zullen zien, was het eigenlijk bestemd, om inlich- tingen te geven aangaande de paters Jezuïeten, die het sasbold



		15

		zeer lastig maakten en te Brussel tegen hem kuipten. "Waar wij in het vervolg dezen brief aanhalen, zullen wij kortheids- halve hem aanduiden onder letter B. We hoorden dan sasbold verhalen, hoe buitengemeen zijn arbeid door Gods goedheid gezegend werd, zoodat de oude kerk een nieuwe gedaante scheen te zullen krijgen, als niet sommige munniken, onbeschaafde, ongebonden, hoogmoedige menschen dit weerstreefd hadden." Om deze klacht te staven, vervolgt hij aldus: Naarmate dezer lieden goddeloosheid grooter was, was het ook hunne verwaandheid. Zij wildon geen opperhoofd erkennen dan dat van hun orde; zij pochten met hun vrijheden en privilegiën, waardoor, zooals zij zeiden, zij al vermochten. Zij gaven dispensatie in graden van bloedver- wantschap, veroorloofden den geloovigen hun huwelijk bij de ketters te voltrekken en hun de kinderen ten doop te bieden. Zij absolveerden menschen, die met bijzitten of in bloedschande leefden, ja leerden de ongebondenheid door hun voorbeeld. Sommigen van hen waren getrouwd en drongen zich niettemin in bij de deelneming aan de sacramenten. Voor bezweringen misbruikten zij het bloed des Heeren, ja verkochten zelfs het H. Sacrament tegen betooveringen, waarbij de geloovigen dit dan in plaats van reliquieën op de borst moesten dragen. Som- migen pleegden zulke onbeschaamde gemeenheden en gruwe- len, dat stilzwijgen gebiedend noodzakelijk is. Veel viel er met dezen te stellen, ofschoon de arbeid niet geheel en al te vergeefs geweest is. Echter ontbrak het niet aan goode man- nen (onder welke de tegenwoordige gardiaan te Leuven) hier zet sasbold met zekere voorliefde een naam aan den kant, nl. arnoldus ischa die, naar de maat hunner gaven, nuttig geweest zijn." De schildering dezer monniken is niet fraai, maar adrianus van oirschot, die in het haarlemsche doodboek ge- noemd wordt een andere odulfus en de parel der priesters," een man die geacht en bemind was door allen, schrijft in 1599 aan zijn vriend eggiüs evenzoo. Hij spreekt daar over eenige paters en voegt er deze korte aanteekening bij : geen van allen onbesproken," waarna hij vervolgt: _vdeze paters werken zooveel zij kunnen om het volk tot zich to trekken



		10

		en pochen met de hun gegeven apostolische macht, zeggende dat zij altemaal zijn pauselijke vicarissen. De lichtzinnigheid van broeder petrus en de stoutmoedigheid van broeder roeland mishagen aan zeer vele katholieken." Eggius, zijn tijd besprekende, zegt: Het ontbreekt niet aan sommigen, die staan naar groote en wondere dingen (Ps. 130). Velen doen door hun drijven, onbekwaamheid en stoutheid meer kwaad, dan goed. Daaronder zijn eenige verloopen munniken, die noodzakelijk door pauselijk gezag moesten terug- geroepen." En cornelius hagiüs (of uitenhagen) in een schrijven aan sasbold in 1599, zegt, evenals adrianüs meldde aangaande de paters te Utrecht, dat ze veel leven maakten in hun preeken, maar geen harten veroverden," ook door mooie woorden jeuken zij de ooren, maar komen niet in het hart." Hij verhaalt oen geval dat te Enkhuizen gebeurd was. Zekere broeder IL W. (wij kennen hem bij name) had zich schuldig gemaakt aan ongeoorloofden omgang met een meisje, dat, naar het spraakgebruik van dien tijd energumena" (bezeten) was. Dan vervolgt hagiüs aldus: Wat zal ik zeggen ? .. .. De orde door den II. dominicüs ingesteld, heeft vroeger de kerk gesticht door leering en heiligen omgang; maar nu schijnt ze met eigen hand te willen afbreken zelfs hetgeen door anderen gebouwd is. Zij zendt ons hier ontuchtige broeders, waarmede zij misschien ginds niet in vrede kan leven, en die om genoeg in het oog loopende misdrijven in altijddurende gevangenis, of minstens in een of ander klooster in eeuwig- durende boetvaardigheid verdienden geplaatst te worden, wor- den ons gezonden om, wèl te verstaan, de kerk op te bouwen. En deze zijn gaarne meester, om des te onbelemmerder hunne misdrijven te kunnen plegen." Aldus \'hagicts , die wel is waar wat barsch is, maar toch waarheid spreekt. Hetgeen hij van dien zelfden fl. W. verhaalt, is haast te gruwelijk om het te vermelden. Door toedoen van eenige mannen was dit meisje uit Enkhuizen verwijderd en naar Haarlem gebracht en na de bevalling durfde de pater de schuld nog wel werpen op de ongelukkige, die het toegestaan had, alsof, zegt hagiüs , hij niet wijzer had moeten zijn en zulk wanbedrijf zelfs daartoe



		17

		aangezocht niet had moeten plegen. En toen hij aangesproken werd om iets tot de opvoeding van het kind bij to dragon gaf hij den raad om het te vondeling te leggen. Hagiüs was niet de eenigc die dit geval kende; het was algemeen bekend en werd door andersdenkenden alom verteld ter bespotting van katholieken. Wel mocht sasbold zeggen, dat ze dingen bedreven, deze paterkens, zoo schandelijk, dat zwijgen noodzakelijk was. Begrijpelijk is het dus, als sasbold in B ook zegt: sommigen hebben moeten vluchten, anderen zijn vastgezet." Ook onder de wereldgeestelijkea waren verscheidenen niet zooals behoorde. Eggiüs zijn beklag daarover doende, zegt: In den Clerus is weinig of geen orde. Do vicaris van Haarlem heeft met eenige bondgenooten indertijd veel gedaan, en God heeft hun arbeid gezegend; maar nu heeft hij uit vreesachtigheid en verzwakking opgehouden." Sasbold klaagde dan ook over willem coopal, doch eggiüs zette hom neer, wijzende op den hoogen leeftijd van den vicaris. Het kapittel van Haarlem (gaat eggiüs voort) mist zijn deken, die te Leuven is en niet gelooft, dat hij tot residentie verplicht is. De proost van het kapittel is te Haarlem aan- wezig, maar hij mist zijn publiek getuigschrift van eruditie (geleerdheid). De oudste van het kapittel is den katholieken verdacht en vertrouwelijk is met hem geen zaak te behandelen." Hoe de toestand van bijzondere personen en gemeenten was, zullen wij het best opmerken, als wij eggiüs vergezellen op zijn \'visitatiereizen in de noordelijke kwartieren. In 1592 had sasbold aan eggiüs om zijne medewer- king gevraagd. Deze adelbertus garbrandsz., te Amsterdam geboren, te Leuven gepromoveerd, in 1589 den 4<ieu Nov. kanunnik geworden, was toen werkzaam in Amsterdam. Hij woonde in bij zijne moeder, die van een achtbare familie uit Amsterdam was en duif of duviüs heette. Deze werkzame" man, zooals sasbold hem noemt, op wiens grafzerk een volgend geslacht deze korte maar veel zeggende lofspraak plaatste: Vader des Vaderlands , schrijft dan den 2 Juni 1592 aan sasbold: Als gij dus denkt dat door mij iets kan gedaan worden, zoo beveel, en bid God, dat 3



		18

		ik het Hem ter eere moge volbrengen." Om dezen heldhaf- tigen strijder nog iets beter te leeren kennen, geven we nog een uittreksel uit een brief van 1594, waar hij van zich zelven zegt: Zoo veel tijd als mij na mijne preeken, het biecht hooren, getijden lezen en raad geven overschiet, besteed ik aan lezing van de H. Schriften, de werken van augustinus en aan overdenking eerstens van mijn eigen zieleleven, dan van alge- meen belang, en het opsporen van geneesmiddelen voor beiden. Ik bid uwe liefde voor mij tot God te smeeken, want ik zie, dat door de vele bezigheden de kracht van mijn eigen hart uitgeput raakt, en door het volgen van de sleur vrees ik ten zeerste het gevaar, dat ik te veel afwijk van den rechten weg." Sasboldus verzocht hem nu en dan eens rond te gaan in de noordelijke streken. Ten gevolge van dit verzoek vinden wij eggius bijkans ieder jaar, soms tweemaal, op reis en zien wij hem telkens een verslag van zijne bevinding aan sasbold opzenden. Deze verslagen zijn belangrijk om de beoordeeling van sommige personen. In Juni 1594 maakte eggius in gezelschap van sibbandus SixtiüS eene visitatiereis in het noorden van Holland. Sibeandus , van wien het nageslacht ook zou getuigen : voorwaar, hij was een tweede vader des vaderlands," werd hooggeschat door eggius om zijn voortreffelijke eigenschappen. Hij was met vrucht werkzaam geweest op verschi llende plaatsen, en, zooals eggius zegt, had eene voorliefde voor zijne Vriezen, die meer dan eens moeite deden om hem bij zich te houden. Eggiüs had hem reeds in 1594 gaarne in het Haarlemsen kapittel gezien en schreef in den aanvang van 1602 aan sasbold met verheuging des harten: Onze sibeand neemt toe in voorzichtigheid en behaaglijkheid." Zij waren dan op het eiland Tessel en getuigen van de katholieke bewoners, dat ze een weinig te vreesachtig zijn, waarom het niet raadzaam aan eggius en zijn metgezel scheen, daar lang te blijven. Op eene andere reis bracht hij er veertien dagen door en klaagt in het verslag zeer over de ongebondenheid der jonkheid. Vóór dat ze door het huwelijksjuk gebonden zijn, willen ze God niet dienen. Later



		19

		voelen zij zich door kleingeestigheid zóó bezwaard door dit juk, dat zij overtuigd zijn zich op hetgeen Godes is niet te kunnen toeleggen." Toch, zegt eggiüs , waren deze menschen lichter te overtuigen dan stadsbewoners , die meer verschooning zoeken in hunne zonden. Om deze reden wilde eggius ook, dat men meer zorg besteden zou aan het platteland, en dit naar het voorbeeld van christüs jezüs. De Tesselsche vrouwen zochten eggius vlijtig op en brachten hem dikwerf in gevaar. Mannen zag hij niet veel, maar toch waren er, van wie hij verwachtte, dat ze trouw zouden blijven. De schout van het eiland was een dronkaard, die de kettersche bijeenkomsten bijwoonde, maar zich niet door hen liet ringelooren. Eenige raadsleden waren katholiek. Het klooster van st. franciscus derde orde was in een wees- huis veranderd; de moeder hiervan was katholiek ; de kinderen ten getale van zeven of acht waren zeer aan haar gehecht en wer- den door haar in het katholiek geloof opgevoed, maar ze werden verplicht tegenwoordig te zijn in protestantsche predikaties en op katholieke feestdagen te werken. Vier priesters waren er: een was carmeliet geweest en had het kloostergoed doorge- bracht, later nam hij de betrekking waar van notaris en secretaris der gemeente. Voor dezen man hadden velen hun huwelijk gesloten. Eggius trouwde ze over, maar moest in deze zaak omzichtig te werk gaan, omdat er op het eiland meer vrouwen dan mannen waren, en menigeen van de gelegenheid zou gebruik maken om nu een vrouw te nemen, in wie hij meer behagen had. (Gij zult het eggius en zijnen tijdgenooten niet kwalijk duiden, dat zij nog niet overtuigd waren van de wettigheid eens huwelijks, dat voor de wereldsche overheid gesloten was.) Een tweede priester was oud en af, geheel ongeschikt voor de bediening. Een derde was ook liever secretaris en nam nog bovendien de betrekking van onderwijzer waar. De vierde kon zich goed schoonpraten en wilde van vroeger liefst niet hooren; toen eggius te Tessel was, oefende deze vierde man het beroep van vleeschhou- wer uit. Te Huisduinen was het even weinig opwekkend wat eggiüs



		21

		leering. Het is ongeloofelijk met welken ijver en met welke vurig- heid des gemoeds zij toeloopen. Gij ziet in hen den ijver der eerste christenen; alsof ze pas uit de duisternis van het heidendom komen, zoo verwonderd zijn ze over het licht des Evangelies." Over Hoorn, de Streek, Enkhuizen was eggiüs niet zeer tevreden. Te Hoorn werkte een zekere sibrand , die , ofschoon hij nimmer iets van medicijnen geleerd had, zich uitgaf voor dokter en ook koopman was. Te Alkmaar, schrijft hagiüs, is, naar mij verteld wordt, een cornelius , die zich met de zeer gevaarlijke Medicinie afgeeft." Het gerucht daarvan was echter grooter dan de zaak. Want toen egoius hem in 1600 ondervroeg, antwoordde cornelius , dat hij wel eens kruiden kookte en weggaf, omdat sommige zieken er baat bij vonden. Met sibrand uit Hoorn was het een ander geval. Eggiüs wenschte sasbold gaarne over dezen te spreken, alsmede over twee anderen, waarvan er een soms biecht hoorde van meerderen te gelijk, en de ander ter nau- wernood den woordvorm der absolutie kende. Zie," aldus schrijft eggiüs in 1599 aan sasbold: de praktijken van sibrand maken, dat ik hier nooit zonder gevaar kan wezen." Eggiüs wenschte, dat sasbold hem ex-communiceeren mocht en ontslag aanbieden. Deze sibrand was oorzaak, dat franciscus veel verdriet en onaangename bejegingen onder- vond. Want degenen, wien deze geen absolutie geven wilde, ontbond sibrand. Om dezelfde reden had hij aan eggiüs en nicolaus vigerius, dien eggiüs hierheen gezonden had, veel last veroorzaakt. Vervolgens noemt eggiüs nog eenen ander op en zegt dan: dit zijn de zonden van sibrand en eenige andere Hoornsche stoutmoedigen, die het kwalijk nemen, als franciscus krachtig optreedt tegen vlee- schehjke zonden, waaraan ze hier zeer overgegeven zijn." Willem coopal , de vicaris, had dezen sibrand onder interdict gesteld, en ter verantwoording geroepen. Nomiüs hield hem voor een ketter. Eindelijk, na verhaald te hebben dat hij van medicijnen geen begrip had, dat hij kettersche boeken verkocht en de katholieken overheerschte, zegt eggiüs: zoo is sibrand, uit wiens zak de schout brieven haalde, die eenige jaren geleden den heer vicaris eene vervolging bezorgden."



		22

		Over den vooruitgang in Enkhuizen was eggiüs tevreden. Hier werd in 1596 door den schout zekere christophorus uit zijn bed opgelicht en in de gevangenis gezet. Rijckius was toen werkzaam in de Streek en hém spoorde eggiüs aan de Enkhuizers te helpen. Te Enkhuizen was nog een zekere frater henricüs, doch toen christophorus gevangen geno- men werd, oordeelde hij het veiligst heen te gaan. De heer christophorus werd later verbannen. Een week of wat hierna had hij eggiüs te Amsterdam opgezocht, die over hem aan sasbold schreef: Verleden week is christophorus bij mij geweest. Hij is tegenwoordig te Medemblik, en doet daar dienst als pastoor. De bestuurders dezer stad hebben hem eenigen onderstand toegezegd. Dit bevalt aan sommigen van onze vrienden en ik kan niet zeggen, dat het mij onaangenaam is, maar.... daar woont een dochter van hem en tevens de vrouw, bij wie hij haar heeft, doch dat hij met deze samenwoont, zal ik beletten.... Hij belooft echter niets te zullen doen tegen de kerkelijke tucht en mijnen wil; hij zou gaarne naar Braband willen. Evenwel ik bad hem liever hier, want het is een goed en eenvoudig man en niet geheelen- al der zaken onkundig." Te Edam stond een ijverig pastoor, gosewinüS genaamd, die dikwerf door den schout gezocht werd. Toen eggiüs in 1598 hier de zaken gezien had, kon hij aan sasbold schrij- ven: de zaken gaan hier zeer goed." Toevallig ontmoette hij hier zafpius, van wien hij zegt: ware hij zoo aangenaam aan God, als hij aangenaam is aan de menschen om de gave des woords ! Evenwel ik heb geen klachten over hem ver- nomen. Zijn arbeid is nuttig voor velen." Om tot gozewinüs terug te keeren. In 1596 zat deze weder gevangen, ofschoon menschelijk met hem gehandeld werd. ETa drie maanden werd hij in vrijheid gesteld en ging naar Purmerend. De geloovigen hier hadden liever rijckius gehad, en deze was ook liever naar Vriesland gegaan, maar eggiüs wist hem te bewegen naar de Streek te gaan, en de geloovigen uit Purmerend wist hij te verzoenen met gosewijn. Eggiüs raadde hem echter aan wat voorzichtig te zijn, omdat hij een jaar te voren ook al in de gevangenis gezeten had en toen minder goed behan-



		23

		deld was, en hij toch ook om zijn lichaam denken moest, maar, zegt eggiüs van hem tot sasbold, hij overwint de zwakheid des lichaams door de kracht der deugd. In 1594 overleed de overste van het Begijnhof te Amster- dam, simon justus. O," roept eggius uit hij de mededee- ling hiervan, hadden de Begijntjes een herder hem gelijk en ik weer zulk een trooster, zulk een medehelper!" Toen de bestuursters van het Begijnhof eggiüs om raad vroegen over de benoeming van een geestelijk, ried eggius aan nomiüs te kiezen, die hem het meest geschikt voorkwam, maar die zou misschien moeielijk kunnen, eerstens om lichamelijke zwak- heid, en ten anderen omdat hij niet gemakkelijk uit Haarlem vertrekken kon, waar hij als kanunnik plichten te vervullen had. Over nomiüs en zaffius sprekende, bij eene andere gele- genheid, zegt eggius: Wat zal ik u zeggen van nomiüs? ik heb den goeden man lief, maar zou wenschen dat hij een weinig standvastiger was van oordeel en wat meer de kerk- regels handhaafde. Zaffius insgelijks." Voor inlichting omtrent eenige andere steden en provincies maken wij weer gebruik van sasbold\'s brief (B.). Overijssel is bijkans nog onbearbeid en wordt zeldzaam be- zocht door onze priesters; het gebied van Groningen is begon- nen het hart aan Christus te schenken; in West-Vriesland is in de vorige jaren ongeloofelijk veel vrucht gewassen en het is voor het meerendeel gehoorzaam; door de vervolgingen wordt het meer geoefend en in het katholiek geloof versterkt, dan dat het er voor zwicht. Meer dan ooit is het thans voor bearbeiding ge- schikt. Gelderland, kan men zeggen, is vermengd met goeden en kwaden. Gebrek aan bekwame herders liet dezen akker onvruchtbaar en onbewerkt blijven, maar ook do geloovigen zijn vreesachtiger wegens de heftigheid van den Arnhemschen predikant. Toch ontbreekt het ook daar ter plaatse niet aan voortreffelijke daden van godvruchtige personen, en aan veel vrucht van door ons derwaarts gezonden priesters, zoowel in de vrouwenkloosters, die nog dagelijks een talrijke menigte en onderscheidene huisgezinnen voeden, als in de steden. De stad Utrecht met haar omliggende plaatsen en menschen verdient bovenal geprezen, Ik weet niet of er in het buiten*



		24 land zooveel geloof zal gevonden worden, als de goede God in een zoo goddelooze stad, vol symonie, brasserij en weelde gegeven heeft. Dit is ook liet geval in andere steden, ook in Zeeland. Ik houd het er voor, dat, waar markten en handel grooter zijn, ook de toevloeiing van vreemdelingen en slechte menschen, die de goeden belagen, grooter is. Ondertusschen geen plaats is geheel en al zonder gods- vereering, ofschoon dit eiland Zeeland evenals Overijssel geen of weinig bedienaren van Gods woord bezit, buiten hen, die door ons derwaarts gezonden worden. In Holland is de toestand verschillend naar gelang van de steden. Haarlem mag voor zichzelve spreken. Amsterdam, een belangrijke koopstad, telt aanzienlijke en niet weinige katholieken van beiderlei kunne, die vrucht-dragen ook tusschen de doornen. Alkmaar is van gedaante veran- derd en in stede van distelen brengt het tarwe voort, weliger dan ooit. Eveneens is Enkhuizen nu vruchtbaarder dan voor- heen. Hoorn maakt insgelijks vooruitgang met haar omliggende dorpen en gehuchten, die maar zeer zelden zonder priester of offerande zijn. Leiden heeft eene verandering te betreuren om de wille van eenige ingekomen priesters, die oorzaak waren van naspeuring, weshalve de bijeenkomsten daar zeldzamer zijn. Wat Gouda betreft, och, dat de katholieken niet zoo spoedig weifelden om een kortstondige beroering en tevreden waren met de toegestane vrijheid. Zij hebben hunne priesters, die in de be- hoeften voorzien, evenals (ofschoon in minder aantal) Dordrecht, Rotterdam, Delft, de Haag, etc. De dorpen in het rond zijn voor het meerendeel den katholieken godsdienst toegedaan, maar hoe dichter bij het stadhuis, hoe grooter gevaren. Zoo komt het, dat de dorpelingen weinig ontwikkeld zijn, geen bijeenkomsten hebben, geen vermaning hooren. Als er gelegenheid bestaat, stellen zij zich tevreden met een eenvoudige deelneming aan de sacramenten, ofschoon ze zeer verlangend zijn het woord , Gods te hooren, hetgeen zij bewijzen, als er eens een trouw en moedig dienaar komt. Dit is weinig, maar wie zal het kunnen verhalen hoe menigmaal de dienaren Gods niet ophouden van den eenen nacht in den anderen met prediken, en bedienen der sacramenten;



		25 hoe uit zekeren uithoek eens tachtig en meer personen ter vergadering snelden; hoe naar de preek van zeker priester nu tweehonderd , dan vierhonderd, soms duizend en duizenden, gewoonlijk in den winterdag, (als wanneer het veiliger is) samenkomen, blootsvoets, door slijk en modderige velden, eenige duizende schreden ver. Wat? Jaarlijks vierden te Utrecht alleen twaalf- tot veertienduizend menschen hun Paasch- feest, altemaal gevoed door het lichaam des Heer en. Evenzoo op andere plaatsen naar gelang van de gesteldheid en hoeda- nigheid van elke plaats. De tijd, die noodig was om dit te schrijven, (zoo eindigt eggius) moest als onttrokken worden aan den dienst der geloo- vigen, en deze dingen zijn daarom niet met veel ophef ver- meld , opdat niet door te veel ruchtbaarheid grooter vervolging geboren worde." Aldus eggius. Behalve de geestelijken, die wij in dit overzicht genoemd hebben, waren er nog zeer veel anderen. In sommige steden waren twintig a dertig priesters, te Haarlem meer dan honderd; te Utrecht nog meer. In Utrecht waren gedurende één Vasten veertienduizend commu- nicanten. Te Leiden komende omstreeks half Vasten, vroeg ik, zegt sasbold, den pastoor of hij al begonnen was de ge- loovigen te helpen, en kreeg ten antwoord, dat reeds eenige duizenden te biecht en ter communie geweest waren." Toch hadden vele plaatsen gebrek aan geestelijken, waarom eggius menigmaal klaagt: de oogst is groot, maar er zijn weinig arbeiders." Om deze reden peinsde eggius over het middel, waar- door in de behoefte aan geschikte geestelijken zou kunnen voorzien worden. Wel bestond er een hollandsch seminarie te Keulen, of liever een huis, waar de jongelieden uit Holland die hunne opleiding ontvingen aan de universiteit, te zamen woonden, en een dergelijk seminarie te Leuven, maar zij beantwoordden niet aan hetgeen eggius verlangde. Wat de universiteit van Keulen of van Leuven betreft, eggius gaf de voorkeur aan de laatste, denkelijk uit vrees dat de univer- siteit te Keulen langzamerhand veel mocht overnemen van de denkbeelden van lutheb, en omdat het duitsche leven der 4



		26 theologische studenten geenszins in zijn smaak viel. Leuven echter was toen iu vollen hloei, lag in een katholiek land, en aan het hoofd van het hollandsch seminarie stonden energieke mannen, die wisten zich te doen eerbiedigen. Maar eggius wilde iets anders. Hij wilde niet zoozeer baccalaurei en licenciaten (1) als wel eenvoudige, tot opoffering bereide man- nen, die niet vroegen of ze volgens hun graad uit dit of dat beneficie (2) munt konden slaan, maar die vroegen: Heer, wat wilt gij, dat ik doen zal P" mannen voor het platteland. Reeds hoorden wij eggius wenschen, dat daarvan vooral meer werk zou gemaakt worden. Vroeger werd in deze behoefte voorzien door opleidings- scholen, zooals ze gewoonlijk aan iedere groote kerk verbonden waren. De Domschool te Utrecht was bekend ook in het buitenland; een menigte jongelieden bezocht hare banken. Wie echter gegradueerd wilde zijn en het bekostigen kon, begaf zich naar een of andere universiteit in het buitenland. Doch de opleidingsscholen waren of gesloten of veranderd naar den geest van calvijn, en wie met veel moeite een graad ver- worven had, liet zich zoo licht een weinig daarop voorstaan (3), en achtte zich niet spoedig door den wil des Heeren geroe- pen om op een of ander boerendorp te gaan arbeiden. Boven- dien, als zoodanige heeren overgehaald waren om hier of elders op het platteland te arbeiden, dan waren ze te hoog voor de eenvoudigen, wisten niet met hunne menschen om te gaan, en grepen gaarne de gelegenheid aan om weg te komen. Eggius klaagt dan ook ergens over de stadspriesters van (1) Baccalaurei werden zij genoemd die den huigsten en li- c en tinten die den hoogs ten academischen gmad verworven hadden. (2) Eene geestelijke betrekking, waaraan een inkomen verbonden is. (3) Niet enkel de philosophie", merkt eggius aan, droogt het ge moed uit, ook de scholastiek (sohoolsohe godgeleerdheid), die meer bestu- deerd wordt om aan de verwachting van dezen of genen te voldoen, of om bewonderd te worden, dan om de binnenkameren des harten te vor- uien tot woonplaats der goddelijke genade." En elders : Ik betreur het dat de meesten den naam van doctor of den boogsten graad zoo begee- ren; dat zij eerder denken om anderen te onderwijzen dan voor zichzelven te leeren ; dat zij liever tot de menschen spreken, dan hooreu, dat God tot hen spreekt."



		27 Haarlem, die, zegt hij, als ze zoo doen wat hun behaagt, eens moesten denken aan de omliggende dorpen, waar hun dienst ook begeerd wordt. Het streven van eggiüS was dan de oprichting van een seminarie, maar, omdat hij de volmaakt- heid in dat opzicht niet bekomen kon, liet hij het mindere niet na. Neen, hij voedde bij zich aan huis eenige jonge- lieden op, was zelf leermeester en onderhield ze uit eigen middelen, zoo goed als dat ging. Wie betalen kon, moest een jaarlijksche bijdrage geven en eenige goederen meenemen, terwijl eggius voor het overige zorgde. Hij gaf les, en vond hij iemand, die daartoe geschikt was, dan noodigde hij dien vriendelijk uit meê te helpen. Zoodoende had hij weten te bewerken dat ook andere priesters eenige jongelieden bij zich namen, en om in het onderhoud van dezen te voorzien, riep hij de offervaardigheid der geloovigen in. Hij kwam op geen plaats of bad om een bijdrage voor zijne kweekelingen. (Deze inzameling van gelden werd aan eggius, zooals we later zullen hooren, tot een punt van aanklacht gemaakt.) Sommigen rieden eggius aan, Weesp te kiezen als plaats van samenwoning voor deze jongelieden, omdat mr. franciscus in deze streken veel goeds gewerkt had en nog al gezien was bij de stadsoverheden. Die zou zes of zeven jongelingen moeten onderhouden. Eggius zegt evenwel in zekeren brief: Ik geloof, dat m^r. franciscus voor deze betrekking niet in allen deele voldoen zal, maar omdat wij het meerdere niet hebben, moeten wij het mindere niet verwerpen, in de hoop dat Gods genade moge aanvullen wat van menschelijke kracht te kort schiet." Van denzelfden franciscus schrijft eggius, na bezoek van hem gehad te hebben: Toen franciscus bij mij was, heeft hij mij verslag gedaan van zijn arbeid. Ik bewonder \'s mans bescheidenheid en nederig vertrouwen." Anderen rieden Haarlem aan en na lang over en weer praten ging dit door. Het werd nl. eggius te druk. In 1599 klaagt hij over zijne menigvuldige bezigheden: De directie der jongelieden vordert ook den geheelen mensch, maar," voegt hij er bij, de goede Heer jezus kent de be- hoeften der kerk en onze eenvoudige oogmerken. Hij kent ook mijne zwakheid, die ik hoop dat hij zal sterken " De



		28 gezondheidstoestand van eggius liet veel te wenschen over, zijne oogen waren reeds zóó verzwakt, dat hij een brief afbreekt met de woorden: mijn gezicht laat mij niet toe meer te schrijven." Het had nochtans voel voeten in de aarde, eer dejonge- lieden overgebracht waren naar Haarlem. Eggius had voor- namelijk moeite met zijn moeders broeder, johannes Duif, van wien hoofdzakelijk het geld komen moest. Want eggius zelf, zooals hij getuigt, heeft geen voordeden van zijn kerke- lijk ambt getrokken. Eindelijk stemde oom duif toe. Niet te gelijk maar achtereenvolgens zouden de jongelui overgaan, hetgeen een maatregel van voorzichtigheid was. Een huis van zekere dame, machteld genaamd, werd tegen een matigen prijs voor eenigc jaren gehuurd, en nadat eenige veranderingen aangebracht waren, vertrok oom duif den 21 Maart 1600 met de helft van het huisraad uit Amsterdam naar Haarlem. De uitgaven waren wel groot, maar met abraham hoopte eggius, dat God er in zou voorzien. Den 10 Augustus 1600 gingen de vier eerste jongelieden op reis, en na tusschenpoozen de anderen. Het huis in de Warmoesstraat te Amsterdam werd aangehouden voor geval van nood. Een lang bestaan was voor die opleidingsschool te Haarlem niet weggelegd, want na de gevangenneming van eggius in 1602, werden de jongelieden verstrooid; de giften bleven uit; (sibrand schrijft aan sasbold : nog nimmer zijn wij zoo arm geweest als thans") en na zijne bevrijding had eggius de handen te vol en werd hij al spoedig door den staat van zaken in het collegie te Keulen genoopt om zich derwaarts te begeven en de directie daarvan op zich te nemen. Toch zijn er uit deze inrichting eenigc goede geestelijken voortgekomen, met name zekere bolderman , die in de Streek werkzaam geweest is. Nadat deze jongelieden in Holland de voorbereidende studiën afgedaan hadden, gingen ze, als er beurzen open waren, soms of te Leuven of te Keulen hunne studiën vervolgen. Waarschijnlijk zal het iemand verwonderen tot nog toe geen woord vernomen te hebben over de verstandhouding tusschen sasbold en eggius van den eenen en de Paters-Jezuïeten van den anderen kant, terwijl in de geschiedenis van sasbold deze



		29

		laatsten zoo menigmaal genoemd worden. Oefen echter geduld , lezer, later zult gij er genoeg van vernemen. Met betrekking tot het laatste onderwerp dat wij behandel- den, deel ik u dit al vast mede. Het teekent onze goede paters. Zekere pater (arboreus, boom), een hooghartig man en trotsch op zijn lidmaatschap der Sociëteit van Jezus, zóó zelfs, dat hij, ofschoon te Amsterdam zijnde, zich niet verwaardigde den vicaris eggius een bezoek te brengen, zeide bij zekere gelegenheid tot eggius, dat het euvel geduid werd, dat die jongelieden niet aan hen ter opleiding toevertrouwd waren, omdat het onderwijs van de jeugd juist hun sterke zijde was. Gij kent", voegt eggiüs er ondeugend bij, der lieden gewoonte." En in Maart 1602 schrijft eggiüs: Ik kom niet graag in iets te kort jegens de paters Jezuïeten, maar onze kinderen aan hen toe te vertrouwen, dat nooit." Eggius kende door ondervinding al te goed den geest der Sociëteit. Hetgeen wij tot dusver van adelbertüs garbrandsz. ge- hoord hebben, zal ons wel doen instemmen met het zeggen van sasboldüs , dat hij een werkzaam man" was. Wat we nog verder van hem vernemen, zal deze meening beves- tigen. "Want zoo langzamerhand zijn wij gekomen tot het tijdstip, waarop eggiüs tot meerder arbeid maar ook tot meerder verdrietelijkheden geroepen werd. Tot nog toe was eggiüs, ja, kanunnik en visitator, maar nog geen vicaris S. V. (1) Dit was altijd nog willem coopal , ofschoon die uithoofde van ouderdom, maar gedeeltelijk ook uit vrees, niet meer dezelfde arbeidzaamheid ontwikkelde. Deze willem coopal nu kwam in het jaar 1599 op noodlottige wijze om het leven. Ziehier wat eggiüs daaromtrent aan sasbold meldt: Tot mij is gekomen een bode mot brieven van gosewijn > meldende: De heer vicaris coopal kwam met een meisje uit Spierdijk, dat energumena (bezeten) was, en een mij bekenden varensge* zel en ging met hen in een schuitje om het tamelijk groote water bij Amshorn over te steken, ten einde van daar naar (1) S. Y. wil zeggen : bij het openstaan van den bisschopszetel.



		30

		Spierdijk te gaan, dat er niet ver afligt. Degene die mij be- richt gaf, waarschuwde nog dat het bootje te klein was, maar de vicaris meende, dat het wel gaan zou. Derhalve gingen ze, maar zijn allen drie met den schipper omstreeks het dorp Ter Beets omgeslagen, en, terwijl de schipper met de energumena gered werden, is de vicarius verdronken met zijn metgezel, wiens lijk den volgenden dag in het riet gevonden is. Dat van den vicaris was nog niet gevonden, maar eenigen van onze vrienden zijn derwaarts gegaan en zullen zorg dragen om, als er bij hem iets heiligs gevonden wordt of iets dat iemand in gevaar kan brengen, dit behoedzaam weg te nemen." De kerk van Haarlem ving dus de 17de eeuw aan zonder vicaris.

		Kerkelijke toestanden van de 17^de eenw. Toen het kapittel van Haarlem verzuimde binnen den bepaalden tijd een vicaris te benoemen, en sasbold als pause- lijk vicaris te verstaan gaf, dat hij in deze zaak zou voorzien, beviel dit volstrekt niet aan eenige kapittelheeren. Zij klaagden er over, dat sasbold zich gezag aanmatigde, hetwelk hem niet toekwam. Hierop gaf eggiüs te verstaan, dat sasbold dit niet doen zou als het kapittel zijn plicht vervulde, maar dat hij, nu er geen vergaderingen werden gehouden, de deken niet wilde terugkeeren, en de opengevallen plaatsen niet ver- vuld werden, wel tusschenbeiden moest komen. Het gevolg dezer rede was, dat besloten werd voortaan meer te vergade- ren en naar de eischen van het kapittel te handelen. Zaffius was proost, alstenus bloemaert onder-deken, willem van assendelft en adelbertus eggius waren kanunniken. Eggius evenwel werd zelden ter vergadering geroepen; de drie heeren te Haarlem deden de zaken alleen af en zaffius, die een gladde tong had, wist de twee anderen tot de overtuiging te brengen dat het kapittel boven den vicaris, ja zelfs boven den bisschop stond. Hierover onderhield eggiüs eens den onder-deken, die toen weder eggius gelijk gaf. Daarom zegt



		31

		eggius van liem: van welke kracht en standvastigheid hij is, weet ge." Den 9 Januari van het jaar 1601, \'s morgens half elf, begaf zich de apostolische notaris stolwijk: , met twee ge- tuigen , naar het huis van zaffiüs , waar de vier heeren te zamen waren. Na wisseling van groeten, zeide de no- taris, dat hij uit naam van sasbold kwam met twee brieven, welke hij in tegenwoordigheid van heeren getuigen aan het kapittel had voor te leggen. Assendelft gaf ten antwoord: Als gij niets anders hebt dan deze brieven, willen wij u niet hooren," en hij begaf zich met bloemaert naar den tuin. Zaffiüs riep hen terug. Stolwijk kwam met het document behelzende de aanstelling van een vicaris-generaal van de kerk van Haarlem, bij het openstaan der stoel. Eggius hield zich bedaard en bracht kalm de heeren onder het oog, hoe de zaak zóó geloopen was. Er vielen nog wel eenige woorden en klachten over sasbold\'s ingrijpen in hunne rechten, maar het einde was, zooals eggius 27 Febr. 1601 schreef: De onder- deken zegt, dat hem de schikking over het vicariaat be- haagt en hij er in toestemt. Hij noemt mij nu altijd vicaris. Hetgeen zaffiüs in deze zaak gedaan heeft, mishaagt den beiden heeren." Den volgenden dag schrijft hij weer: Toen ik bij den proost was, kwam daar ook assendelft , en na veel praten zeiden zij, dat er noodzakelijkerwijze een vicaris moest zijn, en dat zij er genoegen in namen, dat ik dat zou zijn, belovende mij hunne medewerking. Zij vroegen het verledene nu maar te vergeten." Hierna zullen wij zien, dat zaffiüs kort van memorie geweest is. De acte van benoeming van eggius als vicaris is geda- teerd 10 Maart 1601 en luidt aldus: Sasboldus vosmeer, etc. Door deze onze tegenwoordige brieven verklaren wij den zeergeleerden en vromen heer en meester albertüs eggius , etc. krachtens apostolisch gezag, door ons en door den pauselijken nuntius, wettig aangesteld als vicaris-generaal, etc. De bevestiging van de benoeming in 1601 door den nuntius octavius is gedateerd 11 Februari 1601. Toen nu eggius als zoodanig optrad, was dit geenszins naar



		32

		den zin van zaffius. Den 15 Januari 1602 schreef hij aan eggius een heftigen brief. Na eenige fraaie volzinnen beschuldigt hij hem van inbreuk op anderer rechten en dat door denjongsteu der kanunniken, niet eens goedgekeurd door het kapittel, enz. Niet minder heftig schreef hij in December. Eggius zat toen gevangen, hetgeen zaffius aan zijne onbekwaamheid toeschreef. Nicolaus vigerius , een echte roervink, wordt daar hemelhoog geprezen en vergeleken bij Atlas, op wien het heelal rustte. Zeker iemand gaf een beoordeeling van dezen brief. Het is jongens werk, vol leugens, en naar hij anderen oordeelt, veroordeelt hij zichzelven. Assendelft heeft dien brief opge- steld, dat blijkt uit den stijl. De vicaris noemt hem terecht de tong van den Proost." Tegen deze beschuldigingen stelde eggius een schitteren- de verdediging op en zond die den 3 Febr. 1603 uit zijne gevangenis naar den prior van Heilo. welke hem copie ge- zonden had van den brief van zaffius. Hij zegt hierin o,a.: Ik herinner mij niet iets gedaan of gezegd, veel minder het gezocht te hebben, dat ik vicaris zou worden. Ik heb mij neergelegd bij den wil van sasbold en van den nuntius. De onderdeken was er meê ingenomen, assendelft evenzeer. God moge hun (zaffius en assendelft) er berouw over instorten, dat ze mij van meineed beschuldigen. Doch wij eindigen met deze onaangename twisten en gaan liever den lezer een en ander meêdeelen over de gevangen- neming van onzen vicaris. Om de aanleidende oorzaak daarvan te weten, moeten wij nu terugkeeren tot sas boldus, dien we een tijd lang uit het oog verloren hebben. De geloovigen waren door gemis aan bisschoppen natuur- lijk verstoken van het Sacrament des Vormsels, waaraan ze in deze tijden meer dan anders nog behoefte hadden. Ernstige mannen lieten ook hierover meer dan eens hunne gedachten gaan. Zoo had eggius aan jansoniüs gevraagd wat hij er er van dacht, als te Rome eens machtiging gevraagd werd voor een of ander priester om hier het H. Vormsel te bedienen. In het antwoord van jansonius zegt deze, dat hij met den nuntius gesproken heeft over de noodzakelijkheid om hier een eigen bisschop aan te stellen, maar dat dit volgens het zeggen



		33

		van den nuntius niet gemakkelijk gaan zou. Do nuntius zelf was er wel voor en had voorgeslagen sasboldus als zoodanig te benoemen, maar anderen wilden liever bruhbsius. Daar- over gaf de nuntius zijn spijt te kennen, wetende dat BEDHESIÜ8 hierin toch niet toestemmen zou, omdat deze, naar hij zelf verklaard had, de bediening niet wilde waarnemen te midden ier ketters." En toen later de aartshertog bruhesius vroeg om zijne benoeming over te dragen op sasbold , was hij hiertoe ongezind; na zijn dood mocht sasbold hem opvolgen. Toen hij nu in 1600 gestorven was, kwamen uit Brussel brieven aan sasbold , waarin van zijne benoeming voor den stool van Utrecht gesproken werd, en dat zijn broeder tilman te Haarlem zou opvolgen. Sasbold schreef terug , dat het naar zijne bescheiden meening beter was als zijn broeder op den Utrcchtschen stoel geplaatst werd, maar hij ontving ten antwoord, dat er aan de zaak niet meer te veranderen viel. Onderwijl kwamen er ook brieven te Utrecht, waarin de benoe- ming van een ander vermeld werd, waarover", zegt sasbold , wij verheugd waren en God dankten." In dezen geest schreef hij aan den nuntius, die er vreemd van ophoorde en aan- stonds terugschreef, dat de aartshertog verklaard had: de twee broeders konden zeker zijn van hunne benoeming. Op bevel van den aartshertog adelbertus trok sasbold naar Brussel, en als hij daar aangekomen was, werd hem gezegd, dat hij zijne bisschopskleederen alvast kon laten maken. Op uitnoodiging van den aartshertog begaf sasbold zich naar de legerplaats te Ostende. Wij laten sasbold zelf vertellen: ik ging en toen de aartshertog mij zag, zeide hij : dat hij mijn arbeid gedachtig was en besloten had mij te beloonen. Ik dankte en zeide wat ik te zeggen had, nl.: dat ik over geen zaak minder dacht dan over eene belooning of over een episcopaat, daar ik eerder dacht aan rust. Ik spreek niet geveinsd, maar oprecht; nooit heb ik een bisdom begeerd. ... De aartshertog wilde , dat ik dan den zetel van Antwerpen zou aannemen om, daar resideerende, tevens hier de zaken te besturen. Ik gaf ten antwoord: als het volstrekt moet, bid ik dat het moge zijn over de Hollanders ; waarop de hertog zeide : nu goed, wc zullen zien."