DE SYMBOLISCH» SCHRIFTEN

1\\ )ERLANDSCHE HERVORMDE KERK

IN Zl IYEREN KRITISCH BEWERKTEN TEKST

r\'AAB AAN<*liiU>I>Fj; TCT WSÏTTO UliliJUJK

Dr. X. J. TAN TOOKENENKEUGEN

TWrEDE , HERZIE,-!£ UITGAVE

DB SYMBOLISCHE SCHRIFTEN

NEDERLANDSCHE HERVORMDE KERK

IN ZUIVEREN KRITISCH BEWERKTEN TEKST

HAAR AANGEBODEN TOT WETTIG OEBKÜ1K

Br. J. J. VAN TOüRENENBERGEN

Oud- Hoogleernar

TWEEDE, HERZIENE UITGAVE

RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT

Het is de vervulling van een wensch, dien men mij zeker wel
ten goede zal houden, mijne kritische bearbeiding van de Symbo-
lische Schriften der Nederlandsdie Hervormde Kerk herzien, en dus
verbeterd en vermeerderd, te mogen nalaten. Mocht ik de uitgave
van den zuiveren kerkelijk geldigen tekst onzer Formulieren in 1869,
vóór de verschijning van de bekende werken van Dr. Doedes, eene
dringende behoefte noemen: het blijft m. i. noodig dat hij in een
beknopt handboekje onder ieders bereik zij. Daarbij acht ik het
van blijvende waarde dat hier aan den voet der bladzijden in
historisch-kritische aanteekeningeu rekenscfuip gegeven wordt van al
de wijzigingen, die door de onderscheidene Synoden van 15661619
in de Geloofsbelijdenis zijn aangebracht, en tevens van de varianten
in den Catechismus-tekst, sedert zijne eerste uitgave in 1563.

Uit de geschiedenis van den tekst der Geloofsbelijdenis, en uit
die van den Catechismus evenzeer, blijkt dat het der Gereformeerde
Kerk steeds te doen is geweest om de substantie fier leer" die zij
belijdt te bewaren en niet om de harvlhaving van de oudheid der
letter. Het is in het voetspoor der vaderen voortgaan wanneer wij
er rekening mede houden dal twee en eene It/üve eeuw lang iedere
opzettelijke offictéele herziening\'\'\'\' van de Symbolische Schriften
onzer Kerk is achterwege gebleven. Daardoor is de betrekking der
Kerk tot hare Formulieren noogwendig gewijzigd. Al de stukken
der leer in alles" te fiandhaven is zonder de vernieuwing van het
actueel verband tussclien de gemeente en die voor haar nooit onver-
schillig of onnoodig te achten oorkonden van hruir wezen als Her-
virrmde Kerk eenvoudig onmogelijk, en buiten dit verband is elke
wettelijk opgelegde verplichting voor den Protestant ondragelijk.

De aanwijzing van de gevolgen dezer gewijzigde betrekking tus-
schen de Kerk en hare Belijdenisschriften, -van welker erken-
ning en totpassing eene wezenlijke standhouding van de Belijdenis
afhankelijk is, h\'ejt behoord tot de taak, die ik in een vijftigjarigen
dienst als leeraar, immers in onafgebroken verband met de Kerk
mijner vaderen, steetls getracht heb te vervullen. Daarvan strekt de
arbeid, toaarvan dit handboekje de vrucht is, met andere geschriften
ten bewijze.

Dat dit mijn pogen is miskend getvorden van de zijde dergenen
die, waarschijnlijk met het oog op een rechtsgeding voor de burgerlijke
rechtbank, van geen gexoijzigde betrekking in dit opzicht mochten
hooren, behoort tot hetgeen ik in mijne lange kerkelijke loopbaan
verdrietelijks beleefd heb. Wat mij werd toegedicht, dat ik, van
herziening sprekende, niet veel anders bedoelde dan hetgeen de
wensch der oude Remonstranten tan vóór 1618 ivas, met hun
voorop gestelden eisch tot verandering in fundamenteele punten,
wil ik liefst trachten te vergeten, te eerder nu het mij vergund
wordt nog eens in de historische inleiding, die aan deze kritische
uitgave van de Symbolische Schriften voorafgaat, en ook met acht-
neming op zidke onware voorstelling is herzien, mijne bedoeling
te staven. Zij ivas, zooals ik mij in het Voorbericht bij den eersten
druk uitsprak, langs historischen weg aan te toonen, dat het
Credo der Kerk door hen, die het in schrift brachten en wenschten
te bewaren, niet eenzelvig geacht is met de letter van het Formu-
lier, en dat dit Credo daaruit te voorsehijn treedt tot een voort-
durend wettig en evangelisch gebruik, zoodra men die gedenk-
waardige oorkonden, in plaats van ze als partijvlag te misbruiken,
in het licht der geschiedenis ten licht stelt voor allen, die in het
huis zijn."

Amsterdam, 17 November 1894. J. J. v. T.

(50 Jaren na den dag

mijner inzegening ais

DE CONFESSIONEELE PRAKTIJK

NEDERLANDSCHE HERVORMDE KERK

De belijdenis der Evangelie-waarheid is de harteslag van
het kerkelijk leven en blijft voor de Kerk ten einde toe de
voorwaarde van haar bestaan. De stonde van de stichting
der Hervormde Kerk in Nederland valt dan ook samen met
het ontstaan van hare Symbolen of Geloofsleitzen, die in wél
verstaanbare schrift de uitdrukking bevatten van het ge-
meenschappelijk geloof, waarin men zich tot ééne Kerkge-
meenschap verbond. Die Symbolische. Schriften of Formn-
lieren van eenigheid, gelijk men ze later naar het voorbeeld
der- Luthersche zusterkerk noemde, moeten nog altijd uit-
wijzen of wij kinderen van het kerkelijk huisgezin zijn.
Nooit heeft men nog die eerwaardige oorkonden kunnen ter
zijde stellen, waar het deze vraag gold. Immers de kunst,
waarmede men menigmaal óf haar zin heeft getracht te
verwringen, óf zich tegen haar wettig gebruik te verbergen
of te verweeren, is wel liet klaarste bewijs dat zij op dit
punt eene stem hebben, die niet te smoren is.

Men heeft evenwel, zelfs niet enkel van den tegenstander,
zoo dikwijls de exceptie van niet-ontvankelijkheid hooren
opwerpen tegen den eisch tot het doen gelden van de Sym-
bolische Schriften, op grond van hare onbruikbaarheid wegens
het tijd- en tijverloop sedert haar ontstaan en invoering,
dat de vraag bij elke poging tot kerkelijke werkzaamheid
op den grondslag der Belijdenis pleegt gedaan te worden:
hoe zijn de oorkonden van ons kerkelijk bestaan nu nog
te gebruiken?

Wanneer ik tot de beantwoording van die vraag eene
behulpzame hand bied, dan bedoel ik niet in de eerste
plaats hetgeen men gewoonlijk onder de handhaving der
Formulieren" verstaat Het kan mijn doel niet zijn, lessen

te geven voor eene kerkelijke rechtspraak, of het mocht
misschien de herinnering wezen aan het eerste en het laatste
artikel van de wet des geestes dos levens van Christus,
die iin de Kerk heerschappij voeren moet, waarbij bepaald
is dat \'s Heeren discipelen zich niet mogen laten brengen
onder de heerschappij der letter van Formulier of Reglement
Be vraag, tot welker beantwoording ik eene historische
bijdrage lever, is deze: hoe hebben wij de Belijdenisschriften
onzer Kerk te gebruiken als leuzen van samenwerking ook
voor dezen \'tijd, en tot aanwijzing van hetgeen in de Kerk
nog altijd gehandhaafd worden moet? Het antwoord op
deze vraag wordt met recht gevorderd van hen, die ge-
noegzaam den moed . van hunne overtuiging hadden, om
voor vriend en vijand uit te spreken, dat niet de geheele
Symbolische Schrift als zoodanig de blijvende belijdenis der
Kerk kan zijn, en die niet minder beslist, met die oorkon-
den van het nanzijn en het wezen der Kerk in de hand,
aandrongen op de handhaving van hetgeen de Kerk niet
verzaken kan zonder zich zelve te dooden, en de geloovige
niet verzaken mag, omdat het leven dor ziel daaraan hangt.
Geven de Symbolische Schriften der Gereformeerde Kerk
tot deze onderscheiding recht en zijn zij daarop ingericht?
Daarvan hangt het af, of zij nog bruikbaar zijn te achten
in het leven en den strijd der Kerk. Want die ons de
Belijdenisschriften zou willen voorleggen als den Codex,
naar welks letter de geloofsrechter heeft te oordeelen, hij
zou een onzinnig werk doen, dat vooraf geslagen zou wezen
met den ban van eene volstrekte onmogelijkheid en on-
prorijtehjkheid" (Hebr. VII : 18). Wel nu, hij zou zich
ook niet kunnen streelcn met den reuk der rechtzinnigheid.
Onze Gereformeerde Symbolen zijn met die bestemming niet
geboren. Uit vooral wenschen wij aan te toonen, door eene
korte uiteenzetting van hetgeen de geschiedenis van het ont-
staan en de vroegste bewaring en handhaving oan onze For-
mulieren leert omtrent hun wettig en naar de echte kerkelijke
beginselen ingericht gebruik.

Drie punten wensch ik in hut licht te stellen:

1. het ontstaan van de Symbolische Schriften;

2. de wijze hoe men met den tekst dier Schriften heeft
gehandeld gedurende het eerste tijdperk van het bestaan
der Kerk;

3. wat oorspronkelijk als het eigenlijk verbindende in
die Schriften werd aangemerkt.

1. Langs anderen weg dan in de Luthersche Kerk zijn
de meeste Geloofsbelijdenissen van de Gereformeerde Kerk
ontstaan. De Augustana en de Formula Concordia, die
ginds als de hoofdsymbolen gelden, zijn op vorstelijk bevel
door de Theologanten vervaardigd en aanstonds met het
gezag der Wet bekleed. De opperste Bisschop, de Land-
heer, wiens godsdienst ook de godsdienst van het land
moest zijn, heeft ze ingevoerd, en de handhaving van die
oorkonden der dus aangenomen kerkleer geschiedde als van
de Kerkwet des Lands met vorstelijk gezag ^l). De onder-
danen mochten de Wet niet veranderen. Aan de Gerefor-
meerde Kerk heeft het vooral ten goede medegewerkt, dat
zij of door hare geboorte in den schoot eener republikeinsche
staatsinrichting bij vrijwillige volkskeuze haar geloof belijden
mocht, of ook dat, zoo als in Frankrijk en in de Neder-
landen, de machthebbers dezer eeuw haar de belijdenis van
haar geloof niet oplegden, maar ontpersten met het zwaard
der vervolging. Daardoor zijn hare Confessiën en Symbo-
lische Schriften oorspronkelijk bovenal pj^fsssMu of persoon-
lijke verklaringen van de geloofsovertuiging der belijders,
of waar zij, als in Zwitserland, met medewerking van de

1) Zie W. Broes, Kerk en Staat, III, bl. 40, vgg. Dit was ook het
leidend begiusel vati de kerkvisitatie van 1527 In Keur-Saksen. Het beginsel,
daarbij gevolgd, was ook de leer vau de Remonstranten (H. Orotius, De
imperia xummarutn potestatum circa sac-ra), van Hohbes (Mementa philos.
de Cive; Leviathan) en ook van Spinoza (Tract. Theol. polit.)

Overheid tot stand kwamen, daar was het toch de macht
des volks, door de stem der gemeente geleid, die zich dus
deed gelden. Er was geen hooger lastgeving en geen andere
band dan die gelegen was in de gehoorzaamheid aan God
en zijn Woord.

In de gemeente, die zich in de zestiende eeuw in Neder-
land van Rome scheidde, was een machtige invloed van
buiten van groote beteekenis, te weten van de Geneefsche
Kerk door middel van de leerlingen van Kalvijn en Beza,
die, gelijk in Frankrijk, zoo ook in de zuidelijke Neder-
landen als leeraren optraden, nadat zij te Genève hunne
opleiding hadden ontvangen \'). Op de oude Synoden was
vaak het geval wat van de te Tournay (a la Palme) in 1568
vergaderde staat opgeteekend, dat zij besloot qu\'on suivrait
Ie conseil de ceux de Genève." Bij het opstellen van hare
Belijdenis volgden de voorgangers der gemeente het voor-
beeld van de Gereformeerde Kerk in Frankrijk, met het
kennelijk streven om een weerklank te geven op hetgeen
daar beleden werd. Doch wanneer men den raad of het
voorbeeld van elders volgde, dan was het naar eigen over-
tuiging, gelijk in de wijze te zien is waarop men het deed.
Men gaf toch inderdaad eene eigene, eene Xederlandsche
Belijdenis. Waarom? Blijkbaar omdat in de Fransehe Belij-
denis, die in het jaar 1559 op de Parijsche Synode was aan-
genoineu, niet genoeg de wangevoelens der Wederdoopers
werden wederlegd, waaraan hier meer dan in Frankrijk
behoefte bestond. Het was een zelfstandig volgen bij deze
belijders, een voldoen allereerst en allermeest aan den drang
des harten en ook aan den nooddwang der behoefte aan
zelfverdediging tegen de bestrijding van hun geloof.

Ziedaar de oorsprong van de Nederlandsche Geloofsbelij-
denis. Zij was eene professie en eene apolojw, faicte d\'un

1) Hoevelen uit de Nederlanden te Genève theologisch onderwijs gfnoten
hebben kau door ieder worden uagezien, sedert in 1800 werd uitgegeven:
Le livre du Mectew. Catalogue des Etudianis de l\'Acail. de Oenene de
1&5S -1SÓ9. Genene, J. O. Fiek.

commun accord par les fidèles qui conversent ès pays-bas,
lesquels desirent vivre selon la purefcé de 1\'Evangile de
nostre Seigneur Jésus ühiïst" \').

Hetzelfde karakter vertoont de alleroudste belijdenis onzer
Nederlandsche Gereformeerden, welke door a Lasco in 1550
of 51 aan Koning Eduard VI, in Engeland, waar zij als vreem-
delingen vertoefden, was aangeboden. Het moet," schreef
Lasky aan den Koning, aan allen openbaar worden, en
geen der vijanden zelfs zal liet kunnen ontkennen, dat de
ware Kerk van Christus hier door ons op uw gezag wordt
ingericht, omdat het blijkt dat wij haar op geen anderen
grond verzamelen, in stand houden en besturen dan op
die geloofsleer en hare openlijke belijdenis (professione), die
de Heere Christus zelf als den eenigen grondslag van ge-
heel zijne Kerk voor alle tijden heeft toegezegd." Op den
dus beleden geloofsgrond wilde men zich met gelijkgezinde
broeders vrijwillig vereenigen. Aan het slot toch der oude
Londensche belijdenis lezen wij: Dit kort begryp deser
leeringhe hebben wij willen laten uitgaan, opdat alle deghene,
die haer willen voeghen tot der ghemeynten, versekert
wesen moghen, datse niet door eenighe menschelicke leeringhe,
maar bij de stemme Gods, door de Enghelen, Propheten
en Apostelen voortghebracht, tot der warachtigher kennisse
Gods ende Christi, ende oock tot den eeuwighen leven
vergadert en wtgheroepen werden" ).

Het was ook in Nederland de samenvloeiende gemeente,
die haar geloof vond uitgedrukt in de Geloofsbelijdenis,
welke door Guido de Bray aan den Koning van Spanje
en de Overheden in de Nederlanden werd voorgehouden.
Daarvoor erkend en aangenomen, werd zij als een algemeen
gevolgde standaart, als het Symbo\'um, het Parool der
strijdende en lijdende gemeente^ waaraan men elkander
en bepaaldelijk de leidslieden der gemeente herkennen zou,
in de eerste Synoden gebracht, waar b. v. reeds te Armen-

2) Joh. a Lasco, Opera; ed. A. Kuyper, II, p. 290, 335.

tières in 1568 werd bepaald, que les Anciens et üiacres
signeront la Confession de Foy", hetwelk van de Neder-
landsche Geloofsbelijdenis moet vershaan worden \').

Opmerkelijk is vooral de betrekking van de Nederlandsche
en de Fransche Geloofsbelijdenis \') onderling, die immers in

1) Hare oudste geschiedenis is uit de bronnen uu eerst goed besohreven
geworden door Dr. L. A. van Langeraad in zijn akademisch proefschrift:
Guido de Bray, zijn lenen en werken (1884). Daar verneemt men o. a. hoe
de Bray voor de Belijdenis en het beroep daarmede op den Koning audiëntie
zocht door het werpen over den buitenmuur van het kasteel te Doornik van
een pakket, waarin het kleiue boeksken geborgen was, met een bezwaarschrift
naar aanleiding van scherpe vervolging van de ketters" in de stad Wat
men van bepaalde voorafgaande medewerking aan- en goedkeuring vau de
Confessie door Godgeleerden en Edelen heeft verhaald, berust meestal op een
verhaal van Mart. Schoock in de Voorrede voor zijn boek: De bonis ecclesi-
asticis. Wat hij opgaf, als ontleend aan zekere (certa) maar ongeuoemde
documenten, is door Dr. van Langeraad op den keper beschouwd en daarbij
is gebleken, dat de berichten van Schoock en ïhysius hieraan hun ontstaan
te danken hebben, dat men op de eerste verschijning van de Confessie ver-
halen heeft toegepast, die er in geen verband mede staan." Voorts dat de
woorden" (op den titel): faicte d\'un commuu aecord par les fideles, qui
conversent ès pays-bas" geen betrekking hebben op de voorafgaande goed-
keuring van een groot aantal predikanten, wier instemming zou kunnen be-
schouwd worden als door hen voor het volk gedaan, maar dat zij alleen
beteekenen, dat de Bray wist in de 37 Artikelen de geloofsovertuiging uit te
spreken van zijne aanhangers te Doornik en elders in deze landen."

2) Zie omtrent den oorsprong der Fransche Geloofsbelijdenis: Joa. Calvini
Opera, Tom. IX, in Corp. Reformatorum, Tom. XXXVII (Brunsv. 1870),
in de Prolegomena, p. LX, seq., conf. p. LV seq., en voorts p 721, seq.,
en p. 739, seq. Hierop wees Dr. J. I. Doedes in de Stemmen voor Waarh.
en Vrede, 1880, bl. 61a, vgg. Het heeft tot op de verschijning van het
hier aangehaalde deel van de Opera Calvini in het Corpus Reformatorum
als ontwijfelbaar gegolden dat de Confessio Gallicana uit den boezem der
Parijsche Synode van 1559 hoe dan ook is voortgekomen. Maar nu is
gebleken dat door die Synode slechts een en ander U toegevoegd en zeer
weinig veranderd" aan een Concept, door Kalviju aan haar gezonden, uit
XXXV artikelen bestaande, dat op zijne beurt eene uitbreidende bewerking
was van eene Geloofsbelijdenis, door de gemeente te Parijs in 1557 aan Koning
Hendrik II aangeboden, naar aanleiding van de vervolging, die zij in dit
laatstgenoemde jaar te lijden had. Deze Parijsche belijdenis, waaraan Kalvijn
reeds dadelijk toen zij hem werd medegedeeld de hand gelegd had tot hare
vervollediging, vindt men in de Lettres de Calvin (T. II, p. lal), uitgegeven
door Jules Bonnet in 1854. In de dus tot stand gekomen Confessio Gal-
lioana moet niet voorbijgezien worden de in de Opera Calvini {Corp. Sef.

den gemeenschappelijken inhoud, waar hot do hoofdzaken
t. w. den inhoud van het Evangelie geldt gelegen is Blijk-
baar heeft de Bray de Fransche Confessie op den voet gevolgd
en nagevolgd, en naar het schijnt is zijn opstel later weder-
keerig ter uitbreiding van zjjn model ten voorbeeld genomen.
Wegens die innerlijke betrekking mochten de beide Confes-
siën als eene en dezelfde worden aangemerkt. Dit_ is in
het Convent te Wesel werkelijk geschied. De oude Gerefor-
meerden reikten elkander op den inhoud der gezamenlijke
belijdenis de hand, terwijl men het gemeenschappelijk ge-
loof uitsprak. Niet om het uitwerken van dogmatische stel-
lingen, maar om het Credo, de substantie der leer die
men beleed, was het te doen. De gemeente, op den Neder-
landschen grond geboren, had in Engeland getuigd van haar
geloof naar de behoefte van tijd en plaats, kennelijk met
de zucht, waarmede a Lasco haar bezielde, om geen partij
te kiezen in den strijd tusschen Luther en Kalvijn. Tien
jaren later getuigde zij in de Nederlanden, onder den in-
vloed van Kalvijn, met het doel om wel onderscheiden te
worden van de opkomende sekten en ook van de volgers
van Luther. Hare belijdenis is geen wet, die haar gesteld, l
maar integendeel eene overtuiging, die door haar uitge- »
sproken werd, en deze belijdenis vormde welhaast de banier
voor de gelijkgezinden, die zij handhaafden ten bloede toe.
Zij was inderdaad FormuUervaneendracht bij haar ontstaan,
vóórdat zij Formulier van eenigheid in de Kerkorde werd.

1. 1. p. 739751) aangewezen overeenkomst met de Confesriou des Escholiert
(cl. i. Belijdenis der Akademiebiirgors, t. w. ia den ruiinsten zin : Professores,
Magistri et auditores publici), door Kalvyn opgesteld bij de stichting der
Akademie van Genevc in 1559. Opmerkelijk is het streieu van Kalvijn naar
eenheid in de Belijdenis der Kerkeu, hetwelk ouder de redenen mag gerekend
worden, waarom hij zoo weinig ingenomen was met den ijver om eigen Geloofs-
belijdenissen openbaar te maken. Hoe het gekomen is dat als auteur van de
Gallicaim heeft kunnen genoemd worden de edelman en prediker Antoine de
Chandieu, v>o»dt verk\'nard uit het aandeel dat deze gehad heeft én aan de
Parijsche Geloofsbelijdenis vau 1557 én aan het tot stand komen van de Sy-
uode der Fransche gemeenten in 1559. Zie de Bistoire des JSglises réfor-
mees de France (aan Beza toegeschreven) ï. I, p. 172, suiv.

Tiet was een kritieke tijd, en dus ging men zeer critisch
te werk bij de onderteekening van de Belijdenis. Ja, wij
kunnen wel zeker zijn, dat men haren tekst goed verstond vóór
en aleer men er den hals voor wagen ging. Jac. Triglaud heeft
dit aan Uytenbogaert eens doen opmerken, toen hij schreef:
Meent de historieschrijver dat die alle dage gaen in het
peryckel van haer leven, en dat om hares gelooves wille,
haer soo souden laten blinthocken, of soo los over hare
belijdenisse henen loopen, ende haer geloof, na de Paepsche
wijse, op het goed credyt van anderen aannemen ?" ^l) Later
tijd, toen men met den naam van confessioneel-rechtzinnig
lof en voordeel behalen kon, was voor de critiek niet half
zoo gunstig.

Doch ik mag nog niet van de confessioneele critiek der
vaderen spreken. Eerst slaan wij een blik op het ontstaan
van den Heidelbergschen Catechismus.

Dit kleinood onzer Kerk leeft in alle harten, die gere-
formeerd zijn naar Joh. 3," zoo als Frederik de Vrome
placht te spreken, en het leefde vóór dat het geschreven
was in het hart van den Vorst, die het aan zijn land en
aan de Gereformeerde Kerk van alle landen schonk. Dit
is het wat aan onze Symbolische Schriften nog altijd kracht
en gezag geeft, dat zij leven in de harten vóór en na.
Bestond er geene Gereformeerde gezindheid meer, dan had-
den die Symbolen geen ander gezag of beteekenis meer,
dan dat zij getuigden tegen den naam, dien eene ontaarde
gemeenschap er van mocht willen ontleenen.

Algemeen is de mannelijke belijdenis bekend, welke.de
Keurvorst van de Paltz in 1566 op den Rijksdag te Augs-
burg heeft afgelegd met zijnen Catechismus vóór zich, maar
minder bekend is zeker een pas aan het licht gekomen
brief van zijne hand aan zijn schoonzoon, Johan Frederik
van Saksen-Gotha, den Lutherschcn ijveraar uit de dagen

1) J. Trigland, k\'erkel. Geschiedenissen, f° 102.

toen men nog pas bezig was den Catechismus in schrift
te brengen (10 Juni 1562). Daarin schreef de Keurvorst,
nadat hij zich had verdedigd wegens zijne toegefelijkheid
in een geschil over eene erfenis met Hertog Wolfgang
van Tweebrugge: Wat nu het eeuwige en alzoo het heil
mijner ziel belangt, ik dank mijnen lieven God, dat Hij mij
heeft leeren bidden, en wel het heilige Onze Vader. Welnu,
wanneer ik spreek: Vader onze, of Onze Vader, die in de
hemelen zijt! dan geloof en weet ik zeker, dat ik zijn kind
ben Omdat ik dan zijn kind ben, zoo ben ik ook een
broeder van Gods Zoon, onzen Heer en Heiland Jezus
Christus, en alzoo zijn medeërfgenaam van alle die geeste-
hjke goederen, die Hij allen zijnen geloovigen door zijne
menschwording, lijden, sterven, opstaan en hemelvaart in
zijn Koninkrijk, dat geestelijk is met alles wat daartoe be-
hoort, verworven heeft. Deze kan mij geen duivel, hel,
wereld of eenig mensch ontnemen; ik ben er zoo zeker van
door het geloof, als had ik ze in mijne hand. Laat mij
dit zijn tot een recht fondament, gelegd op den hoeksteen
Jezus Christus, waarvan Paulus zegt 1 Kor. 3: Niemand
kan een ander fondament leggen dan hetgeen gelegd is,
Jezus Christus.

Nu mag U. L. laten aankomen duivel, dood, hel en
wereld, met hun aanhang; ofschoon zij de tanden laten
zien, mij zuur aanzien, woeden, razen en pochen, zij heb-
ben niets aan mij, zoo min als aan mijn Heer en Hoofd
Christus, wins arm lid ik ben. Ja zij kunnen mij allen te
zamen zonder den wil mijns Vaders het kleinste haar niet
kreuken, zij mogen doen wat zij willen, al nemen zij mij
het tijdelijk goed, waar ik toch niet veel om geef, en het
tijdelijk leven, voor zoo ver hun dit door mijnen lieven
Vader mocht worden toegelaten. Zij helpen mij zoo toch
tegen hun wil en dank in het vaderland, waar ik, sedert
ik van nieuws geboren ben, naar Joh. 3, dagelijks naar
verlang, daar ook mijne ziel dan zal rusten, tot op den
dag dat het lichaam weder opstaan zal en ziel en lichaam

v. ï. Symb. Schr. 2e dr. _n

weder vereenigd worden, om niet al de uitverkorenen eeuwig
te leven en te bezitten die goederen, waarvan ik zoo even
sprak. Dit is mijn geloof, troost en vreugde, waarbij ik
met blijdschap het Te Deum laudanus kan zingen. Ontbreekt
mij nu nog iets, zoo vaar ik in het gebed voort en bidde
God den "Vader om zijnen Heiligen Geest, en dat van
wege zijnen lieven Zoon onzen Heer Jezus Christus, en ik
ben in het geloof volkomen verzekerd en gewis, zoo als
mij mijn Heiland beloofd heeft, dat wanneer ik den Vader
in zijnen naam, en inzonderheid wanneer ik om den H.
Geest bid, ik zal verhoord worden. Nu zegge mij IJ. L.
of ik hierin verkeerd geloof en of ik dit geloof van eenen
mijner raden of predikers heb geleerd, dan wel van mijnen
lieven Vader in den hemel, en of ik niet een fondament
heb, tegen hetwelk de poorten der hel niets vermogen.

Dat IJ. L. echter in uw schrijven over Joh. 6 met mij
disputeert, in de meening mijn argument, in mijn vorig
schrijven aangevoerd, om te stooten, en dat gij mij be-
schuldigt als maakte ik God tot een leugenaar (waarvoor
God mij behoede), omdat ik niet wil toegeven, dat men
het lichaam en het bloed van Christus lichamelijk met den
mond, maar geestelijk ontvangt: ik weet wel, dat die
de woorden van Christus niet voor zeker en recht en waar-
achtig houden wil God tot een leugenaar maakt. Maar dat
ik dit doe, daarvan ben ik God dank! nog niet overtuigd.
Ik vind bij het vlijtig nalezen van de vier Evangelisten en
den Apostel Paulus, waar zij van dezen handel schrijven,
niets van een lichamelijk eten of drinken van het lichaam
en het bloed van Christus met den mond" \').

Is het niet, als hooren wij hier uit den mond van den

1) A. Kluckhohn, Brie/e Friedrich des Frommen. Kurfiirsten von der
F/alz, mi/ vertvamtten Schriftstiicken, I, S. 310, fgg. Dat de Keurvorst
in den inhoud en de inrichting vau den Catechismus te huis was blijkt o. a.
uit een brief, door diezelfde hand medegedeeld als bijlage in eene verhande-
ling tot beantwoording Tan de vraag: Wie ist Ktirfiirst Friedriclt III von
der F/ah Calvinist geworden. In Jalirl. der kist. classe der K. (Bayerteheri)
Akad. der Witsenschaften. 1866.

Keurvorst den Catechismus spreken? Inderdaad hij spreekt,
want zijn inhoud leefde in den kring, waarin hij ontstond,
toen die geloofsinhoud ontwikkeld en uitgedrukt werd in
de Vragen en Antwoorden, om des christens eenigeu
troost in leven en sterven" te ontvouwen. Dit is de voor-
waarde, waarop een Catechismus alleen een symbolisch
karakter verkrijgen kan, dat hij eerst van binnen geleerd
zij vóór dat men hem aan een opkomend geslacht van
buiten laat leeven.

De oorsprong van het voortreffelijk Heidelbergsch leer-
boek is in den laatsten tijd met nauwkeurigheid in het
licht gesteld \'). De Keurvorst Prederik III had bevonden," -
zoo schrijft hij, dat in zijn vorstendom eene groote onge-
lijkheid en onrichtigheid in catechetische geschriften plaats
had en dat er aan menige plaats in het geheel geen ge-
bruikt werd," en dit deed hem aan Zacharias Ursinus,
Hoogleeraar te Heidelberg, en aan Caspar Olevianus, Pre-
dikant aldaar, de taak opdragen een leerboek te vervaar-
digen, dat zoowel voor de jeugd, als voor de kerkdiena-
ren" dienen moest. Ursinus leverde in de latijnsche taal
een opstel, dat de grondstof voor het leerboek bevatte, en
een ander, dat als voorbeeld dienen kon. Olevianus arbeidde
met het oog op deze opstellen en leverde in de Hoogduitsche
taal het voortreffelijk werk, dat de eer heeft het algemeen
symbool der Gereformeerde Kerk te zijn, bekend en ge-
bruikt zoowel in de hooglanden van Schotland, als in de
dalen van Rhetië ²). Het blijkt niet slechts uit de andere

1) Zie vooral K. Sudholl\', C. Olevianus und Z. Ursinus Leben und aus-
gewahlte Schriften, 1S57, S. 88, Hg.; J. I. Doedes, de Heidelb. Catech. in
zijne eerste levensjaren, 1867, bl. 17, vgg. Later verschenen de reeds aan-
gehaalde Brief e Friedrich d. Fr., in 1868, die veel belangrijks bevatteu voor
de geschiedenis van den Catechismus. Maar inzonderheid moet vermeld wor-
den voor zijne wordingsgeschiedenis" het in 1890 verschenen werk van Dr.
M. A. Gooszeu: De Heidelbergsche Catechismus, Textus receptus met toe-
lichtende teksten, en niet minder het in 1892 uitgegeven vervolg daarop: De
Heidelbergsche Catechismus en het boekje van de Breking des broods in het
aar 150364 bestreden en verdedigd.

2) Zie de belangrijke mededeelingeu van Dr. Doedes in zijne Merkwaardig-

werken van Olevianus, maar ook uit de groote overeen-
stemming tusschen de zegswijze van den Catechismus en
die van den Keurvorst zelven, dat deze leeraar, aan wien
Frederik zoo nauw verbonden was, de eigenlijke redactqr
van den Catechismus geweest is. Het opstel, door den
Keurvorst met instemming ontvangen, werd door hem in
het begin van 1563 aan eene vergadering van al de
Superintendenten, voornaamste Kerkedienaren en ïheolo-
ganten van de Paltz" medegedeeld, die het met de andere
opstellen vergeleken" en daarna onderschreven ^l). Zoo
verscheen de Catechismus in Februari 1563 in druk en
werd aanstonds in des Keurvorsten landen ingevoerd, ook
in de Nederlandsche gemeenten, zoo als blijkt uit de Kerk-
orde en uit de Nederlandsche vertaling van den Catechismus,
in dat jaar te Heidelberg gepubliceerd. In hetzelfde jaar
werd hij, blijkens de oudste Emdensche uitgave, reeds naar
Nederland gebracht in de Nederlandsche taal.

Wij behoeven dus in de geschiedenis der wording van den
Catechismus het gezag van den Keurvorst, niet te miskennen
als een hoofd-factor van zijn ontstaan, om te doen uitkomen
hoe dat leerboek, als uit den schoot der Paltzische Kerk
geboren is en uit haren ijver in het belijden der geloofs-
overtuiging, die in de Paltz, in Zwitserland en in Neder-
land leefde, en dat zij dus het karakter der Gereformeerde
belijdenisschriften duidelijk vertoont.

Vooral is het der moeite waardig na te gaan, hoe dat
leerboek Belijdenisschrift geworden is in onze Nederland-
sche Kerk.

Het was door de overeenstemming, die bestond tusschen
de Hervormden hier te lande en die van de Paltz. Dit
wordt geheel miskend door Ypey en Dermout, als zij ons

heden uit den oude-boehen-schat, in de Godgel. Bijdr. van 1869, Ce stuk.
(De Engadijnsche vertaling van den Meid. Cal.).

I) Keurv. Frederik aan Johan Frederik dei; Middelste, bij Kluekhohn,
8. 390. Verg. eene M. S. aanteekeuing bij O. Thelemann, Handreiehung
zihii HM. Katechismns, 8. 570, aangehaald door Dr. (Joossmi, I, bl. 23.

verhalen \'): Door het landsheerlijk bevel werd hij dadelijk
door Datheen vertaald en te Emden uitgegeven. En toen
nu in 1566 in de Nederlanden de Hervormde kerk gesticht
werd, werd de psalmberijming van Datheen hier ingevoerd,
en dus ook de Catechismus." Men wist toen niet beter.
De vertaling van den Catechismus, te Emden in 1563
verschonen, is niet van Datheen. De Paltzische Kerkorde,
in het Nederlandsch eerst in 1560 uitgegeven, bevat mede
eene vertaling van den Catechismus, die insgelijks niet door
Datheen is vervaardigd ~). En, wat het voornaamste is,
de Hervormde Kerk is hier te lande niet gesticht in 1566.
Neen, de Hervormde Kerk is hier te lande gesticht, wan-
neer meent gij ? in 1528, toen het eerste martelaarsbloed
stroomde? of in 1561 , toen de Geloofsbelijdenis in het licht
verscheen? of in 1568, toen het Convent te Wesel sameii-
kwani ? of in 1578, toen de eerste Nationale Synode op
den Nederlandschen grond werd gehouden? het was
niet in 1566. De Psalmberijming van Datheen is zeker
oen krachtig middel geweest tot bevordering van het ge-
bruik van den Catechismus, maar deze is niet met de
Psalmberijming ingevoerd. Hij is hier veeleer ingehaald.
Te Heidelberg en Emden werd hij in het Nederlandsch
uitgegeven in het jaar van zijne invoering in de Paltz. De
tweede Einder uitgave is schier te gelijk met de Psalmen van

\'Datheen verschenen, en reeds in het volgend jaar (1567)
werd hij te Deventer gedrukt: ook deze uitgave is geene
bloote reproductie van het werk van Üatheen. De Hoog-
leeraar Doedes leidt uit deze door hem aan het licht gebrachte
oudste geschiedenis van onzen Catechismus dit gevolg af,
dat hij met eenige graagte ontvangen werd" ³): ik zou
liever zeggen: met honger. Ja, met honger en dorst naar
den eenigen Troost." Ziedaar de grondslag van het gezag,

dat de Catechismus heeft in onze Kerk. Als kerkelijke

Ij Geschiedenis der Xed. //«re. Kurk, t, bl. 459.

2) Zie IJoedcs, t. a. p.

3) T. 8. p. bl. 115.

Belijdenisschrift is hij eerst aangenomen nadat hij jaren
lang als leerboek was gebruikt, op aanbeveling van de ver-
gadering te "Wesel (1568) en van de Synode te Emden
(1571), en kerkelijk ingevoerd van provincie tot provincie >),
en voor de geheele Kerk door de Synode van Dordrecht
in 1619. Dus is de Catechismus evenmin als de Geloofs-
belijdenis van boven opgelegd, maar in de vaderlandsche
gemeenten ingehaald, niet met dwang, maar gewilliglijk."

De Leerregelen der Synode van Dordrecht hebben uit den
aard der zaak eene geheel andere geschiedenis. Zij kunnen
niet op eenen zoo ouden, zoo echt confessioneelen adel
bogen; zij staan ook naar hun aart en oorsprong niet op
dezelfde lijn met de Confessie en den Catechismus, maar
behooren tot eene tweede klasse van Formulieren, die wij
van de eerste, de eigenlijk symbolische reeks moeten onder-
scheiden \'-). De oude kerkelijke praktijk leert ons dit reeds,
volgens welke zij niet in de gewone kerkbijbels als geloofs-
leuze der gemeente aan vriend en vijand werden uitgereikt.
Die merkwaardige leerregelen hebben als theologisch betoog
niet slechts een tijdelijk, maar ook een schoolsch karakter.
Daarom behooren zij tot de Symbolische «zóxpuCpx, en
moeten als een bijzonder deel van het Corpus doctrinae
worden aangemerkt. Als wapen tegen sommige vijanden
gekeerd, kan het niet voor alle vrienden even goed als
band van gemeenschap dienen. De Dordrechtsche Synode
zelve heeft deze leerbepalingen dan ook niet anders willen
beschouwd hebben dan als eene breede verklaring van de
leer der Kerk over de vijf verschilpunten, die in de 17^eeeuw tusschen haar en de toenmalige Remonstranten aan

1) In Groningen en Ommelanden in 1595; in Z. Holland 1601; in Drenthe
1602; in N. Holland 1608; in Zeeland 1610; in Gelderland 1610; in Fries-
land 1610

2) Iu deze klasse behooren bij ons, wederom naar hun aart en oorsprong
op hun eigene ondergesnhikte plaats, de Vijf Artikelen, opgesteld door de
Classis- van Walcheren (1693), aangemerkt te worden. Bij de Zwitsersche
kerken: de Consensus Tigurinus (15-191554) en de Consensus Oenevensis (1552).

de orde waren" \') Het is daarom met de bedoeling van
de vaderen weinig strookende, wanneer sommige moderne
orthodoxisten de tegenstellingen, in de Canones voorko-
mende, nu nog voetstoots willen gebruiken tegen hetgeen
buiten verband met de Arminiaansche grondstelling van den
vrijen wil geloerd wordt. Toen de Gereformeerde Vaderen
in 1619 de Remonstranten naar behooren hebben weder-
sproken uit het van weerskanten gekozen gezichtspunt aan
de bovennatuurlijke zijde van de strijdvraag omtrent den
diepsten grond van des zondaars behoudenis, hebben zij
zich niet ingebeeld, daarmede het laatste woord over het
verband tusschen \'s menschen zedelijke vrijheid en Gods
souvereiniteit te hebben gezegd ³).

Het moet erkend worden, dat het gebruik, van onze
Symbolen gemaakt, iu sommige opzichten tot misbruik is
overgegaan.

2. De bewaring van den tekst der Symbolische Schriften
gedurende het tijdperk van hun ontstaan, dat is van 1561
1619, verdient in de tweede plaats al onze aandacht. Wij
hebben hierbij het spreekt van zelf alleen het oog
op de Geloofsbelijdenis en den Catechismus.

De tekst der Symbolische boeken moest met zorg be-
waard worden. Onnut is de leus, die onduidelijk is, even

1) Zie liet Requeat dei- Synode aau de Stateu-Generaal, vastgesteld iu de
17Je Sessie (ju de PosUacta). Omtrent de Leerregelen is het oordeel van
Ypey en Dennout juist en billijk: Die nader opgehelderde punten der leer
werden iu de algemeene Synode te Dordrecht vastgesteld, niet als een uieuw,
afzonderlijk, symbolisch geschrift, maar al» een aanhangsel van de Geloofs-
belijdenis en van den Catechismus, hetwelk alleen geschikt ware om sommige
artikelen, in die beiden wel vervat, maar niet duidelijk genoeg voorgesteld,
breeder te verklaren eu daaromtrent eeue meer duidelijke bepaling te inaken"
(Ii *&*)

2) Dit is tereeht onderscheiden door wijlen Dr. D Uliantcpte de la Saus-
saye, iu zijn Openbaren brie/ aan den Uooijl Scholten, Ernst eu Vrede, I,
bl. 264.

als de bazuin, die een onzeker geluid geeft. Onze Kerk
heeft dan ook van ouds den tekst der Geloofsbelijdenis,
die het eerst en het meest in aanmerking kwam, in wezen
gehouden, niet door hem te kristalliseeren, maar door hem
behoorlijk te hanteeren. De vaderen hebben wél begrepen,
dat het kristal springt, terwijl het woord, dat leeft, onver-
delgbaar is als de geest, die er in woont. Hoe de oudste
Synoden, tot die van het jaar 1618 toe, met den tekst der
Geloofsbelijdenis hebben gehandeld, is in de volgende blad-
zijden nauwkeurig aangewezen. Men kan zich nu overtuigen
dat de varianten der oudste uitgaven iets meer dan typogra-
phische fouten en verbeteringen zijn. Daarbij zal men moeten
erkennen, dat de Geloofsbelijdenis sedert 1565 in de oude
Synoden meermalen is herzien; dat zij in 1566 eene nieuwe
bewerking heeft ondergaan, en dat ook de handelwijze van
de Dordrecht8che Synode van 161819 ten bewijs strekt,
hoe ver de oude Kerk geweest is van de meening, dat de
letter der Belijdenis anders dan in ondergeschiktheid aan
haren inhoud zou moeten worden gehandhaafd.

Men heeft het elkander steeds nagezegd, dat die revisiën
niets beteekenend waren en zich tot een enkel woord hier
en daar bepaalden. Welnu, het zij voor het vervolg uit-
gemaakt, dat men zoo alleen spreken kon, omdat men de
moeite niet nam de waarheid van het beweerde naar eisch
te onderzoeken.

Het herzien van den tekst der Belijdenis behoorde naar
de meening van de grondleggers onzer Kerk evenzeer tot
hare handhaving als het ongeschonden bewaren van den
inhoud der Evangelieleer. Toen de gedelegeerden der Staten
Generaal te Dordrecht in 1619 de Synode opwekten om de
Geloofsbelijdenis te herzien, beriepen zij zich op hetgeen
in eene Nationale Synode gebruikelijk was" \'). Met het

>*!> ...-.-... ...... .....

1) Sess. 144. In de Synode tenu a la Vigne a la Pentecoite, 1565"
werd bepaald (Art. 1), qu\'au commencement de cliaque Synode on ait a faire
lecture de la Confession de Foy des Egliaes de ee pais; tant pour protcster
de notre nnion, que pour adviser s\'il n\'y a rieu a chaugcr ou amender."

oog op dozen aangewezen weg weigerde de Synode aan don
eisch der Remonstranten toe te geven. Zij betwistten de
ontvankelijkheid van den eisch tot herziening niet, maar
wel het voorop stellen van de bepaling, dat er in den in-
houd verandering zou gemaakt worden. Trigland heeft het
onderscheid tusschen der Remonstranten eisch en de praktijk
der Gereformeerde Kerk duidelijk en puntig dus aangewezen:
Hoewel wy de Nederlandsche Belijdenisse des gheloofs
houden den Woorde Godts conform, nochtans, omdat ze
een menscheljjk schrift is, houden wy die niet voor den
Reghel van ons gheloof, maar alleen de EL Prophetische
ende Apostolische schriften, aan dewelcke wij deselvo Con-
fessie houden altijdt te zijn examinabel. Kan yemant ons
overtuyghen datse in eenigh poinct afwijekt van Godes
Woordt, wy sullen dat poinct laten varen; meer eri mach
men ons niet afeyschen Dat wij die, sonder reden uyt
Godts Woort gehoort te hebben, souden moeten laten varen
om eenen libertijnschen loskop, houden wy onbillyck te
wesen" \').

De achtbare stem van Ursinus voegt zich hierbij op eene
wijs, die menigen handhaver der rechtzinnigheid in onzen
tijd verbazen kan. Hij zegt, sprekende van de Symbolische
Schriften: Zoodanige schriften zijn te houden, niet als
schriften, die geloof meriteeren uit haar zelven, gelijk de
heilige Schriften, noch als schriften, die een onbewegelijke
en algemeene regel des geloofs en der waarheid zijn, gelijk
de Symbola der algemeene Kerk; maar zij zijn alleen een
norma, regel, uit welke men verstaan kan wat met het
gevoelen van de Kerk overeenkomt, die zoodanige Confessie
heeft uitgegeven. Doch zij zijn geen norma of regel, naar-
welken men behoort te oordeelen, of te vonnissen, wat
men moet gelooven en toestaan, wat verwerpen en con-
demneeren; wat waarheid of leugen, wat rechtzinnig of
kettersch is; naardien het niet altijd waarachtig is, dat

1) Kerkel. Geschiedenissen, f°, 169.

met de Confessie van eene Kerk accordeert; ook is het
niet altijd onwaar, dat juisr, daarmede niet overeenkomt.
Zoo behoort men dan niet alleen niet te begeeren, dat
alle Kerken het formulier van eene particuliere Kerk zouden
onderschrijven, maar daar is zelfs niet ééne Kerk, ja niet
één particulier persoon, die aan zoodanige Formulieren ver-
bonden, of daarbij te blijven gehouden is, anders dan met
deze conditie: voor zooveel zij met de H. Schrift en de
algemeene Symbolen overeenkomen. En daarom zijn dezelve
Formulieren onderworpen aan het oordeel en de censure
niet alleen van andere Kerken, maar ook van die Kerken,
die de Formulieren hebben uitgegeven, mitsgaders van die-
genen , die in dezelve Kerken leven en leeren; om, indien
in dezelve eenige foute mocht bevonden worden, die te
hooren, kennis daarvan te nemen en te examineeren. En
indien iets verbetering van doen te hebben bevonden wierd,
dat het met gemeene toestemming en met dezelve autoriteit
der Kerk, waarmede het gesteld is, verbeterd of verklaard
worde" i)-

Nooit hebben de oudste Gereformeerden aan eene onbe-
wegelijke letter van de Belijdenis gedacht. Dit is eerst op-
gekomen in later tijd. Het onderscheid tusschen de nieuwe
en de oude praktijk is groot; gene riekt naar de horlucht,
deze naar den mutsaard! Hieraan herkennen wij de ware
rechtzinnigheid.

De oudste geschiedenis van den tekst van den Catechis-
mus levert natuurlijkerwijs niet dezelfde verschijnselen op.
Maar zij levert dit merkwaardig resultaat, waarop in onze
aanteekeningen gewezen wordt, dat er geen door de Kerk
gearresteerde ofhciëele Nederlandsche tekst van dat leerboek
bestaat. Onze Kerk heeft zich bepaald bij de overneming

1) Ursini Opera (1612) f° 542. (De lïbro Uoncordiae quem voeant admo-
ni/io chrutiana. Deze Admonilio is tcripta et approhata\'a Theoloyis et
Minisiris Ecelesiarum in ditione lil. 1\'rincipis Joh. Casimiri Palalini ad
Wie,tam, Edita 1581).

van de vertaling van Datheen on het aan de opzieners van
de gemeenten overgelaten voor de zuiverheid van den tekst
die gebruikt werd te zorgen \'). De Dordrechtsche Synode
heeft den Catechismus slechts herlezen ²) om over den in-
houd , in verband met zijne opneming onder de Symbolische
Schriften, te oordeelen, maar aan ee*ne revisie is niet ge-
dacht. Hij is en bloc aangenomen. Dit doende, heeft de
Kerk dan ook geen officiëelen tekst vastgesteld. Alleen op
den inhoud is gelet, en die alleen is aangenomen. Op de
letter van het Symbool wordt in onze Gereformeerde Kerk
alleen gehecht bij de opstelling en bij de herziening. Die
letter te willen handhaven omdat zij Symbolische schrift is,
is ongereformeerd.

Merkwaardig is met betrekking tot den Catechismus de
bekende bijzonderheid, dat hem in zijn eerste levensjaar
reeds eene merkelijke vermeerdering en verbetering is aan-
gebracht, door de toevoeging van de 80. Vraag en Ant-
woord (Be Paapsche Mis)³). Hoe men ook over de ge-

1) Dal daarvoor niet genoegzaam gezorgd is, zal uit ouze aauteekeningen
blijken, evenzeer als het duidelijk worden zal, dat de tukst van Datheen zelf
behoort te worden verbeterd.

3) Het zij mij vergund te dezer plaatse iets in het midden te brengen over
de geschiedenis van Vr. en Antw. 80. Door tusschenkomst van den Directeur
der Kon. Bibliotheek te \'s Hage is mij de bezichtiging vergund geworden van
het exemplaar der eerste uitgave, dat ie Weenen in de K. K. Hof-bibliotheek
bewaard wordt, en ik meen daardoor zoo gelukkig te zijn eeuig licht over
die geschiedenis te kunnen verspreiden. Dr. Doedes heeft de onderlinge
verhouding van den tekst der oudste uitgaven nauwkeurig opgegeven in het
aangehaalde werk, waarheen ik dus mag verwijlen. Het eenige, waarin ik
van mijn hooggeschatteu vriend verschil, is de beoordeeling van het gedrag
van deu Keurvorst in het laten invoegen van de genoemde Vraag en Antwoord
in de tweede uitgave als iets, dat in de eerste uitgave ,,übersehen" was, zoo
als het bericht aan den lezer zegt. Door Dr. Doedes (a. w. bl. 28) is eeniger-
mate voedsel gegeven aan twijfel aangaande de eerlijkheid van Keurvorst
Frederik. Het komt mij voor, dat Dr. Kohlbrügge, die daarover aan Dr. D.
schreef (zie Godgel. Bijdragen, 180\'J, (ie St.), juist heeft gezien, ofschoon ik
mij den loop der zaak «enigszins anders voorstel. JSr i», gelijk men uit de
mededceling van Dr. K. weet, in het present exemplaar, duor Frederik aan
Maximiliaan gezonden (want dat is het door mij bezichtigde zonder twijfel),

schicdcnis dezer bijvoeging denke, het feit zelf doet zien,
dat men niet alleen in Nederland, maar ook in de Paltz

een ingeplakt blad, waarop Vrijen Antw. 80 staan., .overeenkomstig _met d_eeerste redactie, zoo als die Voorkomt in de tweede uitgave. Nu schijnt het
mij toe, dat eene nauwkeurige waarneming van het blad duidelijk aanwijst\'
dat wij daarop vóór ons hebben eene redactie van de genoemde Vr. en Antw.,
die ouder is dan die van den tweeden druk, ei in ieder geval, een afschrift
niet van den in de tweede uitgaaf gedrukten, maar van een geschreven tekst.
Men leest er twee maal Hachtmal voor Abendmal; di voor die; ook de
interpunctie is verkeerd. Daaruit leid ik af, dat Vr. eu Antw. 80 bestaan
hebben vóór het tijdpunt van de tweede uitgave, eu dat toen dus kon ge-
sproken worden van eene uitlating door .,ühersehen." Het ingeplakte blad
draagt ook al de kenmerken van aan het boekje te zijn toegevoegd vóór de
afzending; dat het door Maximiliaan daarin zou zijn gehecht na het ont-
vangen van dit toevoegsel uit Heidelberg, zoo als Dr. K. gist, is zeer onwaar-
schijnlijk. Schrift uit dien tijd, is het met een duidehjk teeken van verwijzing
naar den gedrukten tekst in het boekje bevestigd en zouder dat eenig blijk
vau invoeging op den rand der bladzijden zichtbaar is. Het is een afschrift,
dat in eene kauselary schijnt gemaakt te zijn: zóó weinig correct is het, ja,
het is alsof de afschrijver nauwelijks heeft verstaan wat hij schreef more
canceUario. Dit in verband beschouwd met de vroege afzending ran het
exemplaar, t. w. waarschijnlijk reeds vóór de maand April (den 25en dier
maand berichtte de R. Koniüg de ontvangst, en den 31 e" Maart zijn andere
exemplaren door den Keurvorst verzouden), waardoor het bijna onmogelijk
was, dat de tweede uitgave toen reeds bestond, toont ons dat de 80. Vraag
en Antw. in hunne oorspronkelijke redactie zoo oud zijn als de Catechismus
zelf. Tot opheldering vergelijke men het antwoord zooals het in de 2e uit-
gavc gedrukt is met het H. S. i* het Exemplaar, dat te Weenen bewaard
wordt:

Geschreven bijvoegbel in het
Tweede uitgave (ik dktjk): Weeneb-exemplaab.

Was ist für ein unterscheid zwi- Wa« ist für eiu uutersuheid/ zwi-

schen dem Abendmal des Herrn und schen dem Naehtmal desz Herrn und

der Babstliehen Mess? der Babstlichen Masz l

Das Abendmal bezeuget uns dass Das Naehtmal bezeuget uus da*

wir volkoinne vergebung aller unser wir volkAommene vergebuug aller un-

sünden haben durch das einige opfl\'er ser sünden haben durch das einige

Jcsu Christi, so er selbst ein mal am opH\'er Jesu Christi so er selbst ein-

creutz volbracht hat. Die Mess aber mal am creutz volbracht hat. Di

f lehret dass die lebendigen und die Mesz aber lehren, das die lebendigen

todten nit durch das leiden Christi und die todteu, nit durch das leiden

onder de oude Gereformeerden van den aanvang af het oog
gericht had op de herziening van het geschrift, waaraan men
in den strijd der meeningen wilde gekend en erkend zijn.

vergebnng der simden habeu, eg sey Christi vergebuug der minden haben,
dan. dass Christus noch teglich i\'ür e» sei de» das Christus uoch teglich
sie tod dea Messpriestren geopffert Kb sie von den Meszpnesteren ge-
werde: EFnd ist also die Mess im opflerd werde. Und ist also die Mesi
grund ein abgöttische verleugnuug im grund ein abgöttische verleugnung
dess einigen opffers und leidens Jesu des einigen opffers und leidens Jesu
Cliristi. Christi.

Maar maakt uiet het feit, dat de tweede redactie (Roedes, bl. 30, 31),
met nog zooveel meer opzet in den derden druk is ingewerkt (bl. 32, vgg.),
het oordeel over het Woord aan den Chr. lezer" (waarbij de uitlating aan een
übersehen" wordt toegeschreven) ongunstig zijn moet? Neen, want ook na
den derden druk, daar de exemplaren van den eersten reeds verspreid waren,
bleef de behoefte bestaan eene aanwijzing, dat men hier den verbeterden, den
compleeten tekst ontving. Aan dien tekst was zeker nu nog iets meer toe-
gevoegd, te weten eene uitbreiding van het vroeger gestelde, maar niet eene
nieuwe bestanddeel aan het catechetisch onderwijs, zoo als de bestrijding van
de mis was bij de verschijning van de tweede uitgave. Dat men nu trachtte
de gelijkheid van den tweeden en den derden druk te doen uitkomen, of
liever, dat men trachtte het verschil te verbergen voor de Boomschgezinden
en het nog weinig onderwezen volk, hetwelk den Catechismus gebruiken moest,
was geen wonder en geen bedrog. Van het laatste zou alleen sprake kunnen
zijn bij den tweeden druk. Men heeft dikwijls gegist naar den oorsprong
van Vr. en Antw. 80, en men zegt gewoonlijk met Dr. Wolters (Der Heid.
Cat in seiner urspr. G-estalt, S. )2ü fg.), dat die gelegen is in het bekend
worden (in 1563j van de uitspraken van het Concilie van Trente. Wij zullen
«iet ontkennen, dat dit van invloed kan geweest zijn op de nadere bearbeiding
van het antwoord vóór de laatste redactie, maar het is duidelijk, dat dit voor
den oorsprong van die vraag en antw. niets verklaart, wanneer deze ouder
jstjn dan 1563. Fabricius en Alting (aaugeh. bij Le Long, Kort J£ist. Ver-
haal, bl. 111) weten daarvan ook niet, maar spreken slechts van de begeerte
van den Keurvorst om van eenstemmigheid met de andere Protestanten te
doen blijken. Het komt mij waarschijnlijker voor, dat de Vraag en het Antw.
over de Paapsche Mis" aan de Superintendenten, Kerkedieuaren en Theologi"
op uitdrukkelijk verlangen van den Keurvorst afzonderlijk ter overweging ge-
geven is, en dat zij eene nadere bearbeiding van het oorspronkelijke, zeker
niet volledige antwoord, hebben uoodig geacht; daardoor is er uchtereenvol-
gens drieërlei redactie van den Catechismus ontstaan: eene zonder de 80 Vr.;
eene met de door of van wege den Keurvorst voorgestelde redactie; eene met
de latere uitbreiding. Zoo is het alleszins verklaarbaar, dat eerst, bij ver-

3. Toch bedoelden de grondleggers van de Gereformeerde
Kerk de instandhouding van het gebouw, dat zij tot den
duren prijs van goed en bloed hadden gesticht. Zij ver-
langden daartoe zeer bepaaldelijk de bevestiging voor de
Kerk van den eenmaal gelegden grondslag, m. a. w. zij
verlangden de handhaving van hunne Belijdenis. Dit was
evenwel in hunne oogen iets anders dan een zweren bij
al^ de deelen van het Formulier. Zjj onderscheidden in de
Symbolische Schriften eene onvergankelijke kern, die den
grondslag der kerkelijke gemeenschap uitmaakt.

Het teekent evenzeer dat reeds de oudste Gereformeerde
Kerk, d. i. de Kerk vóór 1618, hier en elders getoond heeft
zooveel waarde te hechten aan de overeenstemming tusschen
al de Gereformeerde belijdenissen in het wezen der zaak.
Hiervan getuigt de uitgave van een werk als de Harmonia

- Confessionmn. in 1581 te Genève, in de Moederkerk, toen
het er op aankwam de belijdenis der Gereformeerden te
doen kennen bij dogmatisch verschil met de Luthersche
Zuster-Kerk ^l). In het gemeenschappelijke, t. w. in het

- gemeenschappelijk Credo, achtte men de Gereformeerde
belijdenis gelegen. Geen wonder, want hierin is de levens-
kracht voor de Kerk, zoowel als voor iederen geloovige,
het ééne noodige. Het heeft een goeden grond, dat de
Gereformeerde Kerk niet spreekt gelijk de Luthersche
wanneer zij de Augsburgsche Belijdenis noemt van eene
onveranderde" Confessio Belgica, of Helvetica of Galli-
cana, of Scotica Zij heeft iets anders, dat onveranderd"

gissing of althans voorbarig, naar de oorspronkelijke kopij is gedrukt, dat
daarna op bevel van den Keurvorst zijne redactie is opgenomen, en eindelijk
op het verlangen zijni-r kerkelijke raadslieden de redactie, zoo als die was
vastgesteld in de vergaderiug der Superintendenten, voornaamste Kerkedie-
naren en Theologi." Deze gang der zaak is zeer verklaarbaar bij de eigen-
aardige verhouding tusschen de kerkelijke redacteuren en deu Vorstelijken
auteur. Terg. de op lil. xvui aangehaalde verhandeling van Dr. Kluckhohn.
S. 500, fgg.

1) Zie bl. 4 iu het Mist. Overzicht van de officiëele uitgaven der Geloofs-
belijdenis, waar in regel 10 v. b. gelezen worde: te Genere" iu plaats van
te Bern."

blijft in hare schatting, hot is de substantie van hare -
leer" >)

Een treffend bewijs daarvan levert het Convent van Wesel
(156S), wanneer in haar Ontwerp van Kerkorde (Cap. II,
Art. 8) op de ondubbelzinnigste wijs de >ïederlandsche Ge-
loofsbelijdenis met de Fransche vereenzelvigd wordt .Stellig
waren het twee onderscheidene Confessiën, gelijk ons bleek
bij de herinnering van beider ontstaan -), en toch heeft die
Kerkvergadering ze als ééne Belijdenis beschouwd. Tmmers
wij lezen t. a. p.: Men zal den beroepene afvragen, of
hij in alles overeenkomt met die leere, welke in de Kerke
openbaarlijk wordt onderhouden, en vervat is in de Belij-
denisse (welke eerst wan de Kerkendienaren in Vrankrijk
aan den Franschen Koning is overgelevert, ende daarna
in het Nederlandsen overgezet zjjnde aan den Koning van
Hispaniën ende andere Overheden van Nederduitschland is
toegeschreven en behandigd), gelijk ook in den Catechis-
tnus" ³). Ypey en Dermout hebben hier eene fout van de
afschrijvers willen vinden, doch zij hadden zich in de
Kloosterkerk te \'s Hage kunnen overtuigen, dat het alzoo
in het Latijnsche origineel der Acta geschreven staat \').
Misschien hebben wij te denken aan eene vergissing van
de leden der Synode, die niet zullen geweten hebben hoe
het met de zaak der Geloofsbelijdenis stond? Dit geloove
wie het kan van Datheen, Moded, van Zuyleu van Nyevelt,
de Rijcke, Ph. van Marnix . . . Voorwaar, deze wakkere
geleerde en statelijke" mannen hebben wel geweten dat
men in de Nederlanden zelfstandig was te werk gegaan in
het wijzigen van de Fransche Belijdenis, maar zij hebben
geacht dat beide belijdenissen in oorsprong en inhoud, wat
de Evangelie-waarheid betreft, één waren.

1) Zie Acta Synodl Nat. Dordrecht habila, Se=s. 145.

3) Er wordt voor het gebruik geen onderscheid gemaakt tuischen den
Catechismus vau Genevcn" ea den Heydelbergsen " Zie Cap. III, Art. 2.

4) ïrigland en \'s Gravesande hadden de aanwezigheid der liatijnsche Acta
te vergeefs vermeld.

Zóó is liet: de wijzigingen, door de Bray in de Fransche
Geloofsbelijdenis aangebracht, hebban geen verandering ge-
maakt in het Credo; hierop wijzen ons de Weselsche Acten
met al dn eenvoudigheid, die aan de oude Kerk onder het
kruis oigen was, en zij wijzen alzoo tevens op hetgeen in
de Symbolische Schriften der Kerk als de hoofdzaak geldt
voor ieder, die deze hare eenvoudigheid niet verzaakt.

Dat dit in de Symbolen der liervorming duidelijk uit-
komt, is niet eerst door ons en ook niet alleen in de Ge-
reforinoerde Kerk erkend. Met juistheid en klaarheid is
hetgeen hier door ons als de oorspronkelijke beschouwing
van de grondleggers onzer Kerk langs historischen weg is
in het licht gesteld, uit den inhoud der Symbolische Schrif-
ten afgeleid door een der uitstekendste leeraren in de Lu-
thersche Kerk van onzen tijd, Ur. E. Sartorius. In een
zijner geschriften, die onder ons niet onbekend gebleven
zijn, laat hij zich dus hooren: Deze symbolen zijn groot
van omvang in vergelijking met de kortheid der oecume-
nische, omdat zij niet, als dezen, slechts de eenvoudige
stellingen der belijdenis uitspreken, maar tevens eene ont-
wikkeling, bevestiging en verdediging van haar geven en
meestal ook de leer van de tegenstanders uitdrukkelijk ver-
werpen. Daarbij komen dan nog voor- en naredenen van
historischen inhoud, die slechts eene inleidende, occasioneele
beteekenis hebben en niet tot het Symbool zelf behooren.
Daartoe behooren wel de dogmatische, argumenteerende,
apologetische en polemische bestan ddeelen, zonder dat zij
evenwel daarom de eigenlijke, verbindende substantie der
Symbolen vormen. Zij betreffen deels ook alleen historische
bijzonderheden, deels geven zij voorbeelden van dogmatisch
betoog, die voor de Theologie vruchtbaar en niet zelden
voorbeeldig zijn, maar zij zijn niet in dien zin leidend en
verbindend, dat het dogma niet ook op andere wijs zou
kunnen en moeten betoogd en bewezen worden, deels ein-
delijk staan zij tegen stellingen, die in dezen vorm uitslui-
tend behooren tot den tijd van hun ontstaan, en in anderen

vorm eene geheel andere wederlegging eischen. De sub-
stantie der Symbolen, die de Confessie uitmaakt, te midden
van de accidenteele omschrijving, is en blijft het eigenlijke
Credo, het: wij gelooven en belijden, de geloofswaarheden,
de artikelen des geloofs. Als artikelen van het geloof vor-
men zij echter niet maar eene som van leerstukken, van
welke men naar believen het eene of andere kan afnemen
of er aan toevoegen, maar het zijn geledingen, organische
bestanddeelen van de ééne waarheid van het Hoofd, onder
hetwelk alles vereenigd is (Efez. I : 10), hetwelk is Christus
de Heer, in de heerlijkheid van zijn persoon en in de heer-
lijkheid van zijn werk beide. Zij mogen van goddelijken
(theologischen) of menschelijken (anthropologischen) inhoud
zijn, de oorspronkelijke gemeenschap van de menschen met
God, of hunne scheiding door de zonde, of (theantropolo-
gisch) de hereeniging met God in en door Christus en de
toeëigening van zijne gerechtigheid in het geloof betreffen,
alles loopt uit op het ééne middenpunt: Christus alles en
in alUn^ (Kol. III). Dit is de analogie des geloofs, .die-
regel en maatstaf is voor de afzonderlijke artikelen, in dien
zin, dat zij allen aan dit hoofdartikel moeten worden ge-
toetst en daarnaar geregeld. Vandaar dat iedere afdwaling
van een theologisch of anthropologisch artikel steeds ook
van nabij of van verre eene christologische afdwaling zijn
zal, en evenzoo omgekeerd. De kennis van God rust even-
zeer op den grond der kennis van ons zelven, als de kennis
van den mensch rust op de kennis van God, en beiden,
God en mensch, worden eerst volkomen en in hun gemeen-
schap gekend in den God-mensch, en deze wederom wordt,
als de Verzoener, eerst daar in het rechte geloof erkend en
aangenomen, waar de tot al het menschelijke doorgedrongen
vijandschap der zonde vooraf goed gekend en ervaren is" ^l).
Het wezenlijke, het hoofdzakelijke van de belijdenis der

1) E. Sartorius, Ueber die Nothnendlgkelt u. Verbindllchkeit der klrchl.
Qlaubensbekentnlsse. S. 3941.
T. T. Symb. Sehr. 2e dr. _m

Kerk treedt alzoo van zelf op den voorgrond, wanneer wij
de schriften, waarin zij nedergelegd is, raadplegen. Al
ware het echter, dat er omtrent den zin en de bedoeling
van de kerkelijke oorkonden verschil bestond, wij hebben
eene onbedriegelijke aanwijzing van den Heer der gemeente
wat de hoofdzaak van het Evangelie en dus van onze be-
lijdenis is, daar Hij zelf ons in Doop en Avondmaal, de
Symbolen heeft verordend, waarin Hij ons met de handen
doet tasten wat voor de gemeente van alle tijden verbindend
is te achten, wat voor alle volgende belijdenissen en ver-
bintenissen regel en norma moet zijn, en welke de voor-
waarde is van de gemeenschap met de door Hem gestichte
en door zijnen Geest bestuurde Kerk. Bij de erkentenis
van dezen maatstaf is de vraag naar hetgeen der Kerke
als het wezen des Christendoms en dus als hoofdzaak in
hare belijdenis gelden moet, niet moeielfjk te beantwoorden.
Het is de leer der dingen, die onmiddellijk met onze be-
houdenis in verband staan: de leer van God, den Vader en
den Zoon en den Heiligen Geest, tot wiens erkentenis in
de ondeelbare eenigheid van het wezen Gods, als de drie-
vuldige oorzaak van onze behoudenis, wij allen zijn ge-
doopt; van den eenigen Middelaar, in wiens dood wij ge-
doopt zijn, en van den weg der behoudenis in de offerande
zijns lichaams en in het bloed der verzoening, dien wij
verkondigen aan het Avondmaal, totdat Hij komt. Met de
belijdenis van die waarheid staat of valt de Kerk; het is
het pand haar toebetrouwd, dat zij tegen elk ongoddelijk
en ijdel geroep van wetenschap heeft te verdedigen, naar
het licht aan haar geschonken. Haar belijden moet de weer-
klank zijn en het Amen op het Evangelie, naar de heilige
Schriften, en uitdrukking geven aan het inzicht daarin,
waartoe de gemeente door den Heiligen Geest werd geleid.
Dus mag in de Hervormde Kerk niet worden afgelaten van
de leer der souvereine genade, tot welker belijdenis zij
geroepen is geworden.

Zoo heeft de Heer der gemeente haar niet onkundig

gelaten hoe zij zal stand houden, onafhankelijk van de gunst
of ongunst der tijden en omstandigheden. Menigmaal
de geschiedenis onzer Kerk heeft het geleerd is de ge-
loovige gemeente niet bij machte, ten gevolge van uit- of
inwendige oorzaken, hare belijdenis uit te spreken en in den
weg der kerkelijke orde te doen gelden naar de behoeften
van het oogenblik. In zulke tijden haar het voorvaderlijk
dogmatische kleed te willen omhangen, zou een streven ver-
toonen tot bet houden van eene kerkelijke parade, meer dan
de zucht om getrouw te zijn aan \'s Heeren Woord en Geest.
In zulke tijden, als die wij beleven, tijden van afval en
gisting te gelijk, heeft de geloovige in de Symbolische
Schriften aanwijzing van het fondament, waarop de Kerk is
gesticht, en tevens van het kenmerk, waaraan de kinderen
des huizes gekend worden, terwijl hij daaraan zijn recht
ontleent ojn in de Kerk te arbeiden aan het herbouwen op
het gelegde fondament en het hereenigen van het daarvan
afgedrevene. Hoe de belijder te handelen heeft, wat hem
steunpunt en richting geeft, daarin heeft de Heer voorzien,
want Hij heeft aan zijne discipelen voor alle lijden aange-
wezen, wat hen in den strijd voor zijnen ITaam vereenigen
en leiden moet; Hij heeft het aan geen twijfel onderhevig
gelaten wat het Evangelie is, waarop de gemeente uit den
aard van haar geloof haar Amen spreekt, en de Gerefor-
meerde Kerk heeft, door de genade aan haar geschonken,
eene belijdenis, die op dit hoofdpunt geen onzeker geluid"
geeft. Zij wijst ons den eenigen troost" bij de erkentenis
van de ellende der zonde, in de volkomenheid der verlos-
sing en de dankbaarheid voor haar bezit met klaarheid aan.
Daarin ligt hetgeen in de Confessie niet veranderen mag,
omdat het Evangelie eeuwig is. Dit staat altijd vast, altijd
helder, altijd bruikbaar, altijd onmisbaar voor het oog, dat
voor de behoefte aan dien eenigen troost niet gesloten is.
Het is voor alle tijden en voor alle omstandigheden geschikt,
en juist omdat het zich zamentrekt in de beteekenis van
het Kruis van Golgotha, geeft het met meer dan hoorbare

stem en in helderder dan middaglicht de zekerheid aan het
geloof van rnefc die belijdenis teeken dat wedersproken,
maar niet weggenomen kan worden te zullen overwinnen!

Meent iemand, dat wij door deze onderscheiding in de
belijdenis der Kerk iets verrichten, wat alleen de geheele
Kerk zelve, wettig vertegenwoordigd, doen mag? Het ant-
woord is gereed. "Wij doen hier niets. Wij merken alleen
op en doen opmerken wat door den Heer zelven is gedaan
en wat de aard van ons evangelisch geloof medebrengt.
Het is de roeping van ieder evangelisch christen in de
Kerk wèl te onderscheiden wat de Kerk te belijden heeft
als het pand, dat aan haar en aan een iegelijk geloovige
is toebetrouwd.

Onze Gereformeerde Kerk heeft dit gedaan , wanneer zij
daartoe bij machte was, in hare Synoden. Daar verplichtte
zij met name hare leeraren om de leer haver belijdenis te
prediken, als voorwaarde waarop zij hen als zoodanig er-
kende. Men miskenne eene oude strenge bepaling niet, die
de verklaring eischte, dat alle de Artikelen eu stukken
der leer in alles met Gods Woord overeenkomen" \').
Die bepaling werd gemaakt met de bewustheid, dat de
pas aangenomen belijdenisschriften de geloofsovertuiging van
de gevestigde Kerk in overeenstemming met de leer der
H. Schrift uitdrukten, en evenzeer in de onderstelling, dat
de Nationale Synode ordinaarhjk alle drie jaren eens ge-
houdeu worden zou, ten ware dat er eenige dringende nood
ware om den tijd korter te nemen" -). Men bedenke, dat
het aangehaalde oude onderteekeningsformulier in dezelfde
kerkordening staat, waarin deze bepaling omtrent de alge-
meene Synode voorkomt, en dat daarbij de gewoonte van
kracht bleef om in elke zoodanige Synode de belijdenis te

1) Onderteekenings-formulier van de Dordrechtsche Synode, vastgesteld
Sess. 162, in overeenstemming met vroegere provinciale Synoden. Zie Hooyer
t. a. p. lil. 444, vg.

2) Kerkordening van Dordrecht (1619: Art. 50.

herzien ^]). Het zal niet kunnen ontkend worden, dat bij
dergelijken regel en praktijk de eisch tot trouw aan de
aangenomen kerkleer geheel iets anders was dan hetgeen
sommigen in onzen tijd als het kenmerk van getrouwheid
hebben willen doen voorkomen, te weten het zweren bij
de dogmatische nalatenschap van vroegere tijden, zonder
de erkenning van de natuurlijke verhouding, waarin de
Hervormde belijder van onzen tijd tot de Dogmatiek der
vaderen staat.

Nu dr herziening en ververschhig mn de belijdenis der

Kerk sedert eeuicen is achtergebleven, nu hangt de bruikbaar-

heid van hare oude oorkonden van de wettigheid en de juint-

f heid der onderscheiding fusschen het blijvend Credo en het

aan verandering onderworpen dogmatisch zamenstel af.

De waarheid is boven al," zoo roept de Nederlandsche
Geloofsbelijdenis in een opmerkelijkcn tusschenzin in Art.
VII haren tegenstanders en haren hardhoorigen kinderen
in de ooren.

Niet slechts de oprechtheid, die de voorgangers der Ge-
meente schuldig zijn, eischt het uitkomen voor dezen stand
der zaak: het is ook de eisch der bedacht/aamheid tegen-
over den tegenstander, die ons de achtbaarste oorkonde
uit de hand slaat met de vraag, of wij ons zouden willen
verplichten tot hetgeen waartoe wij hem mochten willen
verbinden met betrekking tot al de dogmatische formulee-
ring, die de Symbolische Schriften, zoo als zij daar liggen,
ons hebben overgeleverd.

Ik laat opzettelijk de aanwijzing achterwege, dat er oor-
zaak is tot herinnering van deze dingen. Vóór vijftig
jaren, in de eerste frischheid van den réveil, werd dit alles
erkend door de voornaamste woordvoerders in den kerke-
lijken strijd. Later is het gevoel voor de behoefte aan

1) Dat ook te Dordrecht in Ifilg19 die Synodale revisie der leer geen
ijdele klank is geweest, zal naar wij hopen in de volgende bladzijden blijken.

zooveel opi echtheid zoek geraakt. Was het de invloed
van politiek overleg \'), of een overmoedige ijver die tot
uitersten dreef, of de vrees voor den afval der menigte,
die voor geene zoogenoemde theologische onderscheidingen
oog of oor heeft, of de zwakheid van het geloof, ook bij
de voorgangers, die zich veiliger waande in het rusten bij
der vaderen werk, dan in de kritiek van de vaderlijke
erfenis? Misschien wel dit alles te zamen. Zeker is het,
dat wij eene confessioneele praktijk hebben zien opkomen ,
welke een onoverkomelijk bezwaar vinden moet bij hen, die
de practische belijdenis van het evangelisch beginsel der
Kerk en van hare voortdurende leiding door den H. Geest
even onmisbaar achten als het blijven bij de Evangelieleer.
indien het irenisch doel van den arbeid, waarmede ik in
deze bladen de Hervormde Kerk heb willen dienen, het
niet verbood, er zou dan overvloedige aanleiding zijn tot
aanhaling van menig verschijnsel op kerkelijk gebied, dat
tot deze klacht aanleiding geeft. Men kan ze gemakkelijk
genoeg waarnemen, ook zonder eene opzettelijke aanwijzing,
en het is buitendien wenschelijk, dat deze inleiding tot den
ernstigen inhoud van de volgende bladen niet het karakter
van een vlugschrift vertoone.

Mocht deze arbeid eenige vrucht dragen tot vereeniging
vooral van de voorgangers der gemeente op een standpunt,
voor zamenwerking geschikt in deze ernstige dagen, waarin
onze Nederlandsche Hervormde Kerk eene crisis heeft door
te staan; als in geen vroeger tijdperk van hare geschiedenis.
Het zij onze troost dat de gemeente van Christus op het
fondament, dat eenmaal gelegd is, zal blijven staan en
bestaan. Dit zij niet minder de overtuiging, die ons bij
onze werkzaamheid in haren dienst leide: de gemeente kan

1) En politique, il s\'agit d\'obtenir certaius résultats; on fait volontiers
flèche de tout bois. Mais qui aert aa cause de mauvaises raisons, la trahit;
parceque les mauvaieea raisons aont comme dea brèohes dans une eneeinte
fortifiee; elles donnent passage a rcnnemi." Ern. Naville, T.ea adversaires
de la philosophie. Revue Chrét. Janr. 18G9, p. 14,

niet stil staan, want haar Heer he\'ef\'t het zelfs haren vijan-
den opgedragen haar voort te drijven tot steeds dieper
onderzoek van het Woord der openbaring. Zij kan niet
stilstaan, al konden wij ook staan luisteren naar de sirenen
van partijbelang of menschengunst. Hiertoe zijn wij met
haar geroepen, dat wij in woord en daad belijden den naam
des Vaders, uit Wien, door Wien en tot Wien alle dingen
zijn, en des Zoons, die ons tot den dienst der waarheid
heeft vrijgemaakt, en des Heiligen Geestes, die ons in al
de waarheid leidt!

BELIJDENIS DES GELOOFS

GEREFORMEERDE KERKEN IN NEDERLAND.

OVKRGEZIEN IN DE SYNODE NATIONAAL, LAATST GEHOUDEN
TE DORDRECHT,

EN UIT HAREN LAST UITGEGETEN, OM VOORTAAN IN DE

NEDERLANDSCHE GEREFORMEERDE KERKEN

ALLEEN VOOR AUTHENTIEK GEHOUDEN

v. ï. Symb. Schr. 2 dr.

HISTORISCH OVERZICHT

OFFICIËELE UITGAVEN.

1°. Oorspronkelijke tekst (1561).

a. La Confession de Foy, 1561. Oudste en oorspronkelijke uitgave bij
3. Crispin te Genève. Herdrukt in Eac-simile in 1855 (bij J. Fiok te
Genève) en in het door mij uitgegeven Gedenkschrift: Eene bladzijde
uit de Geschiedenis der Nederlandsche Geloofsbelijdenis, 1861. Deze
Walsene Tekst had een officieel karakter, daar hij ran den beginne (im-
mers reeds in 1563) synodaal werd erkend en gebruikt.

b. Nederlandsche Vertalingen (zonder officieel karakter):
Belijdenisse des Gheloofs, 1562. Op nieuw uitgegeven door Dr. A.

van der Linde, 1864.

SeJcentenisse ofte Belijdenisse des Gheloofs, 1563. Op nieuw uitge-
geven door Anth. Thijsius in zijn Corpus doctrinae, 1615, en naar deze
uitgave afgedrukt in de \'Editie van de Symbolische schriften, te Dordrecht
bij de Vries, 1725.

Bekentenisse of Belijdenisse des Ghtloofs, 1564. Afgedrukt in de
Libri Symbolici Heel. Bef. Nederl. Ed. H. E. Vinke, 1846.
2°. Hehziene tekst (1566).

a. Bewaard bij de Walsche Kerken in een H. S. op pergament van
1580. Het eerst gedrukt bij J. Crispin te Genève.

Van de oude copiën" van 1566 zijn geene exemplaren bekend.

De oudste bekende officiëele uitgave van dezen Walsenen Tekst is die
welke op last van de Prov. Zeeuwsche Synode te Veere (1610) gedrukt
werd te Middelburg bij R. Schjldgrajn 1611 Later is hij uitgegeven
door Ant. Hulsins, te Leiden bij E. Luzac in 16f.9, op last van de
Walsche Synode te Leiden (1667), en nogmaals, op last van de Walsche
Synode te Breda (1786), te Rotterdam b\\J D. Vis in 1787.

b. De Walsche Tekst van 1566 werd waarschijnlijk niet dadelijk in

het Nederlandsch vertaald en uitgegeven. Althans de bekende druk van
dat jaar vertoont den tekst van 1562, en ook de aanhaling door Coornhert
in zijn traktaat: Van de Praedestinatie (1590) van een druk met het
jaartal 1566 geeft er geen blijk van dat deze dien tekst bevatte. De
oudste bekende officieele vertaling is die, welke volgens besluit van de
Middelburgsche Nationale Synode (1581) vervaardigd en op last van de Pro-
vinciale Hollandsche Synode, in 1582 te Haarlem gehouden, te Dordrecht
in 1583 uitgegeven is. Zij was het gevolg van eene herziening van den
Walsenen tekst in 1580, te Antwerpen, die plaats had ten behoeve van
\' de Harmonia Confessionum, in 1581 te Genève uitgegeven als protest
t tegen de Formula Concordiae, tegen welke men op de samenkomst van
Gereformeerde leeraren en staatslieden te Frankfort (26 Sept. 1577) eerst
\'. besloten had eene nieuwe Confessie uit te geven, waarvoor het ontwerp
" door Ursinus en Zanchius geleverd werd. Doch Danaeus schreef aan
Zanchius (1 Mei 1580) dat men in Zwitserland en Frankrijk de voorkeur
gaf aan eene Harmonia Confeisionum. Zie Gerdes Scrin. Ant. I: p. 198.
Daarop werd in eene Synode, te Antwerpen gehouden, de tekst der
Geloofsbelijdenis op nieuw vastgesteld. In de Nationale Syno\'le te
Middelburg van 1581 (waarheen van de Walsche kerken afgevaardigd
waren J" Taffin en L. D\'outreleau, die in 1580 te Antwerpen de Con-
fessie mede onderteekenden) werd gelast eene nieuwe vertaling van de
Geloofsbelijdenis naar den Walschèni tekst van 1580 te maken. In de
Provinciale Synode te Haarlem van 1582 kwam zij ter tafel, van de hand
van Ara. Cornelissen Causius, en daar werd 24 Martij besloten, dat
die van Delft die zouden oversien en daernaer drucken laten." Een in
1583 te Dordrecht gedrukt exemplaar werd in de Haagsche Synode van
dat jaar overgelegd. Zij komt voor in het Corpus doctrinae van Thysius.
Deze vertaling is de beste niet. De Provinciale Zeeuwsche Synode te
Veere van 1610 droeg aan de Walchersche Classe op eene nieuwe uitgave
te bezorgen. zoo van den Walschen als den Duytschen" tekst (om te
thoonen \'t mishaghen, dat de Broeders van Walcheren hadden in de
nieuwe opiniën, daer men in Hollant meest over twistte," zegt Sim.
Ruytinck, Geschiedenissen ende Handelingen, in de W. W. der Marnix-
Ver. Ser. III, Dl. 1, hl. 273): deze is de boven reeds genoemde van
1611 bij R. Schilders, waarin de Walsche en Duytsche" tekst naast
elkander gedrukt zijn. Thysius schijnt door het gezag van de Nationale
Synode, te Middelburg in 1581 gehouden, die tot de vertaling van den
Walschen tekst van 1566 last gaf, verleid te zijn geworden om de uitgave
van 1582 boven die van 1611 te stellen Doch steeds is aan deze laatste
grooter verdienste toegekend, gelijk zij dan ook door de Dordtsche Synode
van 161819 bij hare revisie werd gebezigd, waartoe wel aanleiding kan
gegeven hebben, dat Hermannus Fankelius, die Vcorzitter was der oom-
missie, in de Walchersche Classe met hare vervaardiging belast, ook lid
was van de commissie, te Dordrecht benoemd om den officiëelen tekst
der Belijdenis te formeeren." Zie de Postacta. Sess. 155.

De nu geldige tekst van 1619.

(Omtrent de herziening in de Dordtscbe Synode zie men de Acta,
Sess. 144146, 155).

De eerste officiëele Nederlandsche uitgave ia die van 1619, te Dordrecht
bij Pieter Verhagen en zijne medestanders (H. Jz. Canin, Joris Waters,
Jan Leendortsz Berewout, Francoys Bosseiaer (Borsaler), Niclaes Vin-
centen, Zacharias Jochemsz, Francoys Boels), onder den titel vermeld.
Met deze komt woordelijk overeen de tekst, die in de Handelingen der
Synode in het Nederlandsch (Dordrecht bij H. Jz. Canin 1621) is uit-
gegeven.

De latynsche officiëele tekst wordt gevonden in de Acta Synodi Na-
tionalU, Lugd. Bat. Typis Is. Elzeviri, 1620.

Deze officiëele uitgaven zijn sedert in de Kerk gevolgd met verandering
van de aangehaalde schriftuurplaatien naar de Statenvertaling, hetwelk
ook in deze uitgave is in acht genomen. Verg. de uitgave van de Sym-
bolische en Liturgische schriften, op last van de Synode van Zuid-Hol-
land, te Dordrecht bij F. Outman, 1737. Voorrede, bl. 8.

WARE CHRISTELIJKE BELIJDENIS, INHOU-

DENDE DE HOOFDSOM DER LEER VAN

GOD EN DER EEUWIGE ZALIGHEID

Wij gelooven allen met het hart en belijden met
den mond, dat er is een eenig en eenvoudig geeste-
lijk wezen, hetwelk wij God noemen: eeuwig, onbe-
grijpelijk, onzienlijk, onveranderlijk, oneindig, al-
machtig¹); volkomen wijs, rechtvaardig, goed, en
eene zeer overvloedige fontein aller goeden.

II.
Wij kennen Hem door twee middelen ²). Ten

1) Almachtig. Bijvoeging van de Dordr. Syn., ten gevolge van eene op-
iiierking der Remonstranten in hunne Considerationes ad Confess., die zij
in de 38e zitting overhandigden, nadat zij haar reeds vroeger b\\j de Staten
van Holland hadden ingediend. Zie Maresius, Confess. Exeg. p. 14. Acta
Syn. f». 126, Ed. Elzev. Cf. Praefatio ad Heel.

2) De aanhef van het 2e Art. was in de oude uitgaven bedorven. In den
oudsten Walsehen Tekst (1561) wa» het: Nous eonfessons Ie cognoistre tel
par deux inoyens. Dit werd in de alleroudste Nederlandsche uitgaven (1562
64) overgezet: Wij bekennen, dat Hij zulks is, en dat door twee middelen,"
Daardoor ging de vermelding van liet keknkn van Ood door twee middelen"
te loor. Een blijk, dat men verkeerd doet door met Dr. A. van der Linde te
bcweeren, dat die oudste Nederlandsche drukken het zuiverst den inhoud der

eerste, door de schepping, onderhouding \') en regee-
ring der geheele wereld; overmits dezelve voor^onze
oogen is als een schoon boek, in hetwelk alle schep-
"sëlën, groote en kleine, gelijk als letteren zijn, die
ons de onzienlijke dingen Gods geven te aanschou-
wen, namelijk zijne eeuwige kracht en Goddelijk-
heid, ais de Apostel Paulus zegt, Rom. I : 20. Welke
dingen alle genoegzaam zijn om de mensehen te over-
tuigen en hun alle onschuld te benemen. Ten tweede,
geeft IIij zich zelven ons nog klaarder en volkome-
lijker ²) te kennen door zijn heilig en Goddelijk woord,
te weten, zoo veel als ons van noode is in dit leven
tot zijne eer en de zaligheid der zijnen. ³)

waarheid" teruggeven. De oudste uitgaven zijn liet wtrk van private personen
geweest en in de latere synodale uitgaven is voor den zuiveren inhoud der
belijdenis, naar den plicht der Synoden, beter gezorgd. De Synode van 1566
wilde dus gelezen hebben: Nous Ie cognoissons en deux sortes." De weg-
lating van de woorden: dat Hij zulks is," is eene verbetering; die van de
woorden: Wij bekennen" (belijden) is onschadelijk; en deux sortes" is min-
der juist dan: , par deux moi/ens." In den allernauwkeurigsten druck," bij
R. Schilders te Middelburg in 1611 op last van de Prov. Zeeuwsche Synode
(Veere 1610; uitgegeven, is de oude lezing hersteld. Daar lezen wij: Wij
kenue» hem door twee middelen," en zoo werd het ook in de Dordr. Synode
bepaald. Niet juist is dus de opgave van Voetius, Polit. Eccl. III, p. 66,
dat al de uitgaven van 1582 tot 1619 die van eerstgenoemd jaar volgen.

1) Onderhouding. Verbetering, door de Dordr. Synode overgenomen uit de
Harm. Conf. om de leer der Voorzienigheid Gods volledig uit te drukken.
Oor»pr. (1561): Par Ie monde créé, conduit et gouverné." In 1566: Par
la création. conduite et gouvernement du monde universel." In 15S2: Door
de schepping, stiering en regeering der gansche wereld." De verbetering was
reeds aangebracht in de oudste Ned. uitgaven (,156264), doch in 1582 ver-
loreu gegaan, omdat men toen uit het Walsch in \'t Duitsoh vertaalde." Zie
A. Thysius, Corpus Doctrinae, in de Voorrede.

2) Volkomelijker. Verbetering van de Dordr. Synode. In den ouden
Franschen tekst (1561) en in den lateren van 1566: plus manifestement et
évidemment." In de oude Nederl. uitgaven (156264): nog openbaarlijker
en klaarlijker,-" in de Synodale van 1582 en in die van 1612: nog klaarder
en openbaarlijker." De Dordr. Synode nam de tautologie weg door te lezen:
nog klaarder en volkomelijker."

3) Te weten der zijnen. Wijziging der Synode van 1566. In de oude

Wij belijden, dat dit Woord Gods niet is gezonden
noch voortgebracht door menschelijken taille; maar de
heilige mannen Gods hebben gesproken, gedreven zijnde
door den Heiligen Geest, gelijk de heilige Petrus zegt.
Daarna heeft God, door eene zonderlinge zorg, die
Hij voor ons en onze zaligheid draagt, zijnen knech-
ten den Profeten en Apostelen geboden zijn geopen-
baarde Woord ^l) bij geschrift te stellen, en Hij zelf
heeft met zijn vinger de twee Tafelen der Wet ge-
schreven. Hierom noemen wij zulke schriften: Hei-
lige en Goddelijke Schrifturen

Wij vervatten de H. Schrifture in twee Boeken,
des Ouden en des Nieuwen Testaments, welke zijn
canonieke Boeken, daar niet tegen valt te zeggen.
Deze worden aldus geteld in de Kerke Gods. De.
boeken des Ouden Testaments ²): de vijf boeken van
Mozes, te weten, Genesis, Exodus, Leviticus, Nu-
meri, Deuteronomium ³); het boek Jozua; der Rich-
teren; Ruth; twee boeken Samuëls, en twee boeken
der Koningen; twee boeken der Kronieken, genaamd
Paralipomenon; het eerste van Ezra, Nehemia; Esther;
Job; de Psalmen Davids; drie boeken Salomons, na-
melijk, de Spreuken, de Prediker en het Hooglied;

Walsche en Nederl. uitgaven staat: ^SA la quelle il se donne a cognoistre
autant clairemenl aux hommes, qu\'il est de besoini) en eesfe vie el pour leur
salul."

1) Oudste Walsclie Tekst: Ses oracles."

2) De blieken des Ouden Testaments. Bijvoegsel van de D. S.

3) Te weten Deuteronomium. Bijv. van de D. 8.

de vier groote Profeten: Jesaja, Jeremia, Ezechiël en
Daniël; en voorts de andere twaalf kleine Profeten,
namelijk, Hozea, Joel, Amos, übadja, Jona,Mieha,
Nahum, llabakuk *), Zefanja. ! laggaï, Zacharia, Ma-
leachi ²). Van het Nieuwe Testament ³): de vier Evan-
gelisten, Mattheüs, Marcus, Lucas, Johannes *); de
Handelingen der Apostelen; de veertien Brieven van
den Apostel Paulus, te weten, tot de Romeinen,
twee tot de Korintheren, tot de Galateren, tot de
Efeziërs, tot de Filippenzen, tot de Kolossenzen, twee
tot de Thessalonicenzen, twee tot Timotheüs, tot
Titus, tot Filémon, tot de Hebreen⁵); de zeven
Brieven der andere Apostelen, te weten, de brief
van Jacobus, twee brieven van Petrus, drie van
Johannes, de brief van Judas ⁶), en de Openbaring
des Apostels Johannes.

Alle deze boeken alleen ontvangen wij voor heilig
en canoniek, om ons geloof naar dezelve te regu-
leeren, daarop te gronden en daarmede te bevestigen ⁷).

1) Mdbakuk ontbreekt in de Nederlandsche uitgaven, zoowel van de Jlan-
delingen der Synode (Dordr. bij Canin 1621) als van den offieiëelen tekst der
Geloofsbelijdenis in 4° (bij denz. 1619). In de Latijnsche, de oudste officièele
uitgave der synod. Handd. (Leiden, bij Elzevier, 1680) wordt het woord ge-
vonden: daarom is het hier ingevoegd.

2) Namelijk Maleachi. Bijv. van de D. S.



		113

		Antio. Eerstelijk, dat de kerkedienst, of") het predikambt en de scholen onderhouden worden ^x), en dat ik, inzonderheid op den Sabbath, dat is ^b) op den Rustdag, tot de gemeente Gods naarstiglijk kome³) om Gods Woord te hooren³), de Sacramenten te ge- bruiken⁴), God den Heere openlijk aan te roepen⁵) en den armen christelijke handreiking te doen ⁶); ten andere, dat ik alle de dagen mijns levens van mijne booze werken viere, den Heere door zijnen Geest in mij werken late en alzoo den eeuwigen Sabbath in dit leven aanvange ⁷). 1) Tit. 1. 1 Tim. 3, 4 en 5. 1 Kor. 0. 2 Tim. 2 en 3. 2) Ps. 40 en 68. Hand. 3. 3) 1 Kor. 14. 4) 1 Kor. 11. 5) lTim.2. 1 Kor. 14. 6) 1 Kor. 16. 7) Jes. 66.

		XXXIX. ZONDAG

		104. Vr. Wat wil God in het vijfde gebod? Antw. Dat ik mijnen vader en moeder en allen die over mij gesteld zijn alle eere, liefde en trouwe bewijze, en mij hunner goede leere en straffe met behoorlijke gehoorzaamheid onderwerpen⁸); en ook met hunne zwakheid en gebreken geduld hebbe⁹): aangezien het God belieft ons door hunne hand te regeeren ¹⁰). 8) Efez. 5 en 6. Koloss. 3. Spr. 1, 4, 15 en 20. Exod.21. Rom.13. 0) Spr. 23. Gen.ï). lPetr.2. 10) Efez. 6. Koloss. 3. Rom.13. Matth.22. a) De kerkedienst, of . Tusschenvoegsel vaa van der Heyden iu de uit- gare van 1580. b) Den Sabbath, dat is. Tusschenvoegsel van Datheen. Het oorspr. H. D. zegt: sonderlich am feiertag." De Lat. tekst heeft: cum aliis, turn praecipue festis diebus. De Heidelbergsche Catechismus is dus ook op het punt van den Rustdag\'" door Dathenus gewgzigd. De Emdensche vert. van 1563 hoeft: Sonderlinge op den Vyerdach."

		*v. T. Symb. Sehr.* 2e dr.**
		8



		VOORBERICHT.

		Het is de vervulling van een wensch, dien men mij zeker wel ten goede zal houden, mijne kritische bearbeiding van de Symbo- lische Schriften der Nederlandsdie Hervormde Kerk herzien, en dus verbeterd en vermeerderd, te mogen nalaten. Mocht ik de uitgave van den zuiveren kerkelijk geldigen tekst onzer Formulieren in 1869, vóór de verschijning van de bekende werken van Dr. Doedes, eene dringende behoefte noemen: het blijft m. i. noodig dat hij in een beknopt handboekje onder ieders bereik zij. Daarbij acht ik het van blijvende waarde dat hier aan den voet der bladzijden in historisch-kritische aanteekeningeu rekenscfuip gegeven wordt van al de wijzigingen, die door de onderscheidene Synoden van 15661619 in de Geloofsbelijdenis zijn aangebracht, en tevens van de varianten in den Catechismus-tekst, sedert zijne eerste uitgave in 1563. Uit de geschiedenis van den tekst der Geloofsbelijdenis, en uit die van den Catechismus evenzeer, blijkt dat het der Gereformeerde Kerk steeds te doen is geweest om de substantie fier leer" die zij belijdt te bewaren en niet om de harvlhaving van de oudheid der letter. Het is in het voetspoor der vaderen voortgaan wanneer wij er rekening mede houden dal twee en eene It/üve eeuw lang iedere opzettelijke offictéele herziening\'\'\'\' van de Symbolische Schriften onzer Kerk is achterwege gebleven. Daardoor is de betrekking der Kerk tot hare Formulieren noogwendig gewijzigd. Al de stukken der leer in alles" te fiandhaven is zonder de vernieuwing van het actueel verband tussclien de gemeente en die voor haar nooit onver- schillig of onnoodig te achten oorkonden van hruir wezen als Her- virrmde Kerk eenvoudig onmogelijk, en buiten dit verband is elke wettelijk opgelegde verplichting voor den Protestant ondragelijk.



		VI

		De aanwijzing van de gevolgen dezer gewijzigde betrekking tus- schen de Kerk en hare Belijdenisschriften, -van welker erken- ning en totpassing eene wezenlijke standhouding van de Belijdenis afhankelijk is, h\'ejt behoord tot de taak, die ik in een vijftigjarigen dienst als leeraar, immers in onafgebroken verband met de Kerk mijner vaderen, steetls getracht heb te vervullen. Daarvan strekt de arbeid, toaarvan dit handboekje de vrucht is, met andere geschriften ten bewijze. Dat dit mijn pogen is miskend getvorden van de zijde dergenen die, waarschijnlijk met het oog op een rechtsgeding voor de burgerlijke rechtbank, van geen gexoijzigde betrekking in dit opzicht mochten hooren, behoort tot hetgeen ik in mijne lange kerkelijke loopbaan verdrietelijks beleefd heb. Wat mij werd toegedicht, dat ik, van herziening sprekende, niet veel anders bedoelde dan hetgeen de wensch der oude Remonstranten tan vóór 1618 ivas, met hun voorop gestelden eisch tot verandering in fundamenteele punten, wil ik liefst trachten te vergeten, te eerder nu het mij vergund wordt nog eens in de historische inleiding, die aan deze kritische uitgave van de Symbolische Schriften voorafgaat, en ook met acht- neming op zidke onware voorstelling is herzien, mijne bedoeling te staven. Zij ivas, zooals ik mij in het Voorbericht bij den eersten druk uitsprak, langs historischen weg aan te toonen, dat het Credo der Kerk door hen, die het in schrift brachten en wenschten te bewaren, niet eenzelvig geacht is met de letter van het Formu- lier, en dat dit Credo daaruit te voorsehijn treedt tot een voort- durend wettig en evangelisch gebruik, zoodra men die gedenk- waardige oorkonden, in plaats van ze als partijvlag te misbruiken, in het licht der geschiedenis ten licht stelt voor allen, die in het huis zijn." Amsterdam, 17 November 1894. J. J. v. T.

		(50 Jaren na den dag mijner inzegening ais Evangeliedienaar )



		DE CONFESSIONEELE PRAKTIJK IN DE NEDERLANDSCHE HERVORMDE KERK 1561ïeiO



		XVI

		Tiet was een kritieke tijd, en dus ging men zeer critisch te werk bij de onderteekening van de Belijdenis. Ja, wij kunnen wel zeker zijn, dat men haren tekst goed verstond vóór en aleer men er den hals voor wagen ging. Jac. Triglaud heeft dit aan Uytenbogaert eens doen opmerken, toen hij schreef: Meent de historieschrijver dat die alle dage gaen in het peryckel van haer leven, en dat om hares gelooves wille, haer soo souden laten blinthocken, of soo los over hare belijdenisse henen loopen, ende haer geloof, na de Paepsche wijse, op het goed credyt van anderen aannemen ?" ^l) Later tijd, toen men met den naam van confessioneel-rechtzinnig lof en voordeel behalen kon, was voor de critiek niet half zoo gunstig. Doch ik mag nog niet van de confessioneele critiek der vaderen spreken. Eerst slaan wij een blik op het ontstaan van den Heidelbergschen Catechismus. Dit kleinood onzer Kerk leeft in alle harten, die gere- formeerd zijn naar Joh. 3," zoo als Frederik de Vrome placht te spreken, en het leefde vóór dat het geschreven was in het hart van den Vorst, die het aan zijn land en aan de Gereformeerde Kerk van alle landen schonk. Dit is het wat aan onze Symbolische Schriften nog altijd kracht en gezag geeft, dat zij leven in de harten vóór en na. Bestond er geene Gereformeerde gezindheid meer, dan had- den die Symbolen geen ander gezag of beteekenis meer, dan dat zij getuigden tegen den naam, dien eene ontaarde gemeenschap er van mocht willen ontleenen. Algemeen is de mannelijke belijdenis bekend, welke.de Keurvorst van de Paltz in 1566 op den Rijksdag te Augs- burg heeft afgelegd met zijnen Catechismus vóór zich, maar minder bekend is zeker een pas aan het licht gekomen brief van zijne hand aan zijn schoonzoon, Johan Frederik van Saksen-Gotha, den Lutherschcn ijveraar uit de dagen *1) J. Trigland, k\'erkel. Geschiedenissen,* f° 102.**



		XVII

		toen men nog pas bezig was den Catechismus in schrift te brengen (10 Juni 1562). Daarin schreef de Keurvorst, nadat hij zich had verdedigd wegens zijne toegefelijkheid in een geschil over eene erfenis met Hertog Wolfgang van Tweebrugge: Wat nu het eeuwige en alzoo het heil mijner ziel belangt, ik dank mijnen lieven God, dat Hij mij heeft leeren bidden, en wel het heilige Onze Vader. Welnu, wanneer ik spreek: Vader onze, of Onze Vader, die in de hemelen zijt! dan geloof en weet ik zeker, dat ik zijn kind ben Omdat ik dan zijn kind ben, zoo ben ik ook een broeder van Gods Zoon, onzen Heer en Heiland Jezus Christus, en alzoo zijn medeërfgenaam van alle die geeste- hjke goederen, die Hij allen zijnen geloovigen door zijne menschwording, lijden, sterven, opstaan en hemelvaart in zijn Koninkrijk, dat geestelijk is met alles wat daartoe be- hoort, verworven heeft. Deze kan mij geen duivel, hel, wereld of eenig mensch ontnemen; ik ben er zoo zeker van door het geloof, als had ik ze in mijne hand. Laat mij dit zijn tot een recht fondament, gelegd op den hoeksteen Jezus Christus, waarvan Paulus zegt 1 Kor. 3: Niemand kan een ander fondament leggen dan hetgeen gelegd is, Jezus Christus. Nu mag U. L. laten aankomen duivel, dood, hel en wereld, met hun aanhang; ofschoon zij de tanden laten zien, mij zuur aanzien, woeden, razen en pochen, zij heb- ben niets aan mij, zoo min als aan mijn Heer en Hoofd Christus, wins arm lid ik ben. Ja zij kunnen mij allen te zamen zonder den wil mijns Vaders het kleinste haar niet kreuken, zij mogen doen wat zij willen, al nemen zij mij het tijdelijk goed, waar ik toch niet veel om geef, en het tijdelijk leven, voor zoo ver hun dit door mijnen lieven Vader mocht worden toegelaten. Zij helpen mij zoo toch tegen hun wil en dank in het vaderland, waar ik, sedert ik van nieuws geboren ben, naar Joh. 3, dagelijks naar verlang, daar ook mijne ziel dan zal rusten, tot op den dag dat het lichaam weder opstaan zal en ziel en lichaam v. ï. Symb. Schr. 2e dr. _n



		XVIII

		weder vereenigd worden, om niet al de uitverkorenen eeuwig te leven en te bezitten die goederen, waarvan ik zoo even sprak. Dit is mijn geloof, troost en vreugde, waarbij ik met blijdschap het Te Deum laudanus kan zingen. Ontbreekt mij nu nog iets, zoo vaar ik in het gebed voort en bidde God den "Vader om zijnen Heiligen Geest, en dat van wege zijnen lieven Zoon onzen Heer Jezus Christus, en ik ben in het geloof volkomen verzekerd en gewis, zoo als mij mijn Heiland beloofd heeft, dat wanneer ik den Vader in zijnen naam, en inzonderheid wanneer ik om den H. Geest bid, ik zal verhoord worden. Nu zegge mij IJ. L. of ik hierin verkeerd geloof en of ik dit geloof van eenen mijner raden of predikers heb geleerd, dan wel van mijnen lieven Vader in den hemel, en of ik niet een fondament heb, tegen hetwelk de poorten der hel niets vermogen. Dat IJ. L. echter in uw schrijven over Joh. 6 met mij disputeert, in de meening mijn argument, in mijn vorig schrijven aangevoerd, om te stooten, en dat gij mij be- schuldigt als maakte ik God tot een leugenaar (waarvoor God mij behoede), omdat ik niet wil toegeven, dat men het lichaam en het bloed van Christus lichamelijk met den mond, maar geestelijk ontvangt: ik weet wel, dat die de woorden van Christus niet voor zeker en recht en waar- achtig houden wil God tot een leugenaar maakt. Maar dat ik dit doe, daarvan ben ik God dank! nog niet overtuigd. Ik vind bij het vlijtig nalezen van de vier Evangelisten en den Apostel Paulus, waar zij van dezen handel schrijven, niets van een lichamelijk eten of drinken van het lichaam en het bloed van Christus met den mond" \'). Is het niet, als hooren wij hier uit den mond van den 1) A. Kluckhohn, Brie/e Friedrich des Frommen. Kurfiirsten von der F/alz, mi/ vertvamtten Schriftstiicken, I, S. 310, fgg. Dat de Keurvorst in den inhoud en de inrichting vau den Catechismus te huis was blijkt o. a. uit een brief, door diezelfde hand medegedeeld als bijlage in eene verhande- ling tot beantwoording Tan de vraag: Wie ist Ktirfiirst Friedriclt III von der F/ah Calvinist geworden. In Jalirl. der kist. classe der K. (Bayerteheri) Akad. der Witsenschaften. 1866.



		XXII

		Belijdenisschrift is hij eerst aangenomen nadat hij jaren lang als leerboek was gebruikt, op aanbeveling van de ver- gadering te "Wesel (1568) en van de Synode te Emden (1571), en kerkelijk ingevoerd van provincie tot provincie >), en voor de geheele Kerk door de Synode van Dordrecht in 1619. Dus is de Catechismus evenmin als de Geloofs- belijdenis van boven opgelegd, maar in de vaderlandsche gemeenten ingehaald, niet met dwang, maar gewilliglijk." De Leerregelen der Synode van Dordrecht hebben uit den aard der zaak eene geheel andere geschiedenis. Zij kunnen niet op eenen zoo ouden, zoo echt confessioneelen adel bogen; zij staan ook naar hun aart en oorsprong niet op dezelfde lijn met de Confessie en den Catechismus, maar behooren tot eene tweede klasse van Formulieren, die wij van de eerste, de eigenlijk symbolische reeks moeten onder- scheiden \'-). De oude kerkelijke praktijk leert ons dit reeds, volgens welke zij niet in de gewone kerkbijbels als geloofs- leuze der gemeente aan vriend en vijand werden uitgereikt. Die merkwaardige leerregelen hebben als theologisch betoog niet slechts een tijdelijk, maar ook een schoolsch karakter. Daarom behooren zij tot de Symbolische «zóxpuCpx, en moeten als een bijzonder deel van het Corpus doctrinae worden aangemerkt. Als wapen tegen sommige vijanden gekeerd, kan het niet voor alle vrienden even goed als band van gemeenschap dienen. De Dordrechtsche Synode zelve heeft deze leerbepalingen dan ook niet anders willen beschouwd hebben dan als eene breede verklaring van de leer der Kerk over de vijf verschilpunten, die in de 17^eeeuw tusschen haar en de toenmalige Remonstranten aan 1) In Groningen en Ommelanden in 1595; in Z. Holland 1601; in Drenthe 1602; in N. Holland 1608; in Zeeland 1610; in Gelderland 1610; in Fries- land 1610 2) Iu deze klasse behooren bij ons, wederom naar hun aart en oorsprong op hun eigene ondergesnhikte plaats, de Vijf Artikelen, opgesteld door de Classis- van Walcheren (1693), aangemerkt te worden. Bij de Zwitsersche kerken: de Consensus Tigurinus (15-191554) en de Consensus Oenevensis (1552).



		XXIII

		de orde waren" \') Het is daarom met de bedoeling van de vaderen weinig strookende, wanneer sommige moderne orthodoxisten de tegenstellingen, in de Canones voorko- mende, nu nog voetstoots willen gebruiken tegen hetgeen buiten verband met de Arminiaansche grondstelling van den vrijen wil geloerd wordt. Toen de Gereformeerde Vaderen in 1619 de Remonstranten naar behooren hebben weder- sproken uit het van weerskanten gekozen gezichtspunt aan de bovennatuurlijke zijde van de strijdvraag omtrent den diepsten grond van des zondaars behoudenis, hebben zij zich niet ingebeeld, daarmede het laatste woord over het verband tusschen \'s menschen zedelijke vrijheid en Gods souvereiniteit te hebben gezegd ³). Het moet erkend worden, dat het gebruik, van onze Symbolen gemaakt, iu sommige opzichten tot misbruik is overgegaan.

		2. De bewaring van den tekst der Symbolische Schriften gedurende het tijdperk van hun ontstaan, dat is van 1561 1619, verdient in de tweede plaats al onze aandacht. Wij hebben hierbij het spreekt van zelf alleen het oog op de Geloofsbelijdenis en den Catechismus. De tekst der Symbolische boeken moest met zorg be- waard worden. Onnut is de leus, die onduidelijk is, even 1) Zie liet Requeat dei- Synode aau de Stateu-Generaal, vastgesteld iu de 17Je Sessie (ju de PosUacta). Omtrent de Leerregelen is het oordeel van Ypey en Dennout juist en billijk: Die nader opgehelderde punten der leer werden iu de algemeene Synode te Dordrecht vastgesteld, niet als een uieuw, afzonderlijk, symbolisch geschrift, maar al» een aanhangsel van de Geloofs- belijdenis en van den Catechismus, hetwelk alleen geschikt ware om sommige artikelen, in die beiden wel vervat, maar niet duidelijk genoeg voorgesteld, breeder te verklaren eu daaromtrent eeue meer duidelijke bepaling te inaken" *(Ii &)* 2) Dit is tereeht onderscheiden door wijlen Dr. D Uliantcpte de la Saus- saye, iu zijn Openbaren brie/ aan den Uooijl Scholten, Ernst eu Vrede, I, bl. 264.



		XXIV

		als de bazuin, die een onzeker geluid geeft. Onze Kerk heeft dan ook van ouds den tekst der Geloofsbelijdenis, die het eerst en het meest in aanmerking kwam, in wezen gehouden, niet door hem te kristalliseeren, maar door hem behoorlijk te hanteeren. De vaderen hebben wél begrepen, dat het kristal springt, terwijl het woord, dat leeft, onver- delgbaar is als de geest, die er in woont. Hoe de oudste Synoden, tot die van het jaar 1618 toe, met den tekst der Geloofsbelijdenis hebben gehandeld, is in de volgende blad- zijden nauwkeurig aangewezen. Men kan zich nu overtuigen dat de varianten der oudste uitgaven iets meer dan typogra- phische fouten en verbeteringen zijn. Daarbij zal men moeten erkennen, dat de Geloofsbelijdenis sedert 1565 in de oude Synoden meermalen is herzien; dat zij in 1566 eene nieuwe bewerking heeft ondergaan, en dat ook de handelwijze van de Dordrecht8che Synode van 161819 ten bewijs strekt, hoe ver de oude Kerk geweest is van de meening, dat de letter der Belijdenis anders dan in ondergeschiktheid aan haren inhoud zou moeten worden gehandhaafd. Men heeft het elkander steeds nagezegd, dat die revisiën niets beteekenend waren en zich tot een enkel woord hier en daar bepaalden. Welnu, het zij voor het vervolg uit- gemaakt, dat men zoo alleen spreken kon, omdat men de moeite niet nam de waarheid van het beweerde naar eisch te onderzoeken. Het herzien van den tekst der Belijdenis behoorde naar de meening van de grondleggers onzer Kerk evenzeer tot hare handhaving als het ongeschonden bewaren van den inhoud der Evangelieleer. Toen de gedelegeerden der Staten Generaal te Dordrecht in 1619 de Synode opwekten om de Geloofsbelijdenis te herzien, beriepen zij zich op hetgeen in eene Nationale Synode gebruikelijk was" \'). Met het *>!> ...-.-... ...... .....** 1) Sess. 144. In de Synode tenu a la Vigne a la Pentecoite, 1565" werd bepaald (Art. 1), qu\'au commencement de cliaque Synode on ait a faire lecture de la Confession de Foy des Egliaes de ee pais; tant pour protcster de notre nnion, que pour adviser s\'il n\'y a rieu a chaugcr ou amender."



		XXV

		oog op dozen aangewezen weg weigerde de Synode aan don eisch der Remonstranten toe te geven. Zij betwistten de ontvankelijkheid van den eisch tot herziening niet, maar wel het voorop stellen van de bepaling, dat er in den in- houd verandering zou gemaakt worden. Trigland heeft het onderscheid tusschen der Remonstranten eisch en de praktijk der Gereformeerde Kerk duidelijk en puntig dus aangewezen: Hoewel wy de Nederlandsche Belijdenisse des gheloofs houden den Woorde Godts conform, nochtans, omdat ze een menscheljjk schrift is, houden wy die niet voor den Reghel van ons gheloof, maar alleen de EL Prophetische ende Apostolische schriften, aan dewelcke wij deselvo Con- fessie houden altijdt te zijn examinabel. Kan yemant ons overtuyghen datse in eenigh poinct afwijekt van Godes Woordt, wy sullen dat poinct laten varen; meer eri mach men ons niet afeyschen Dat wij die, sonder reden uyt Godts Woort gehoort te hebben, souden moeten laten varen om eenen libertijnschen loskop, houden wy onbillyck te wesen" \'). De achtbare stem van Ursinus voegt zich hierbij op eene wijs, die menigen handhaver der rechtzinnigheid in onzen tijd verbazen kan. Hij zegt, sprekende van de Symbolische Schriften: Zoodanige schriften zijn te houden, niet als schriften, die geloof meriteeren uit haar zelven, gelijk de heilige Schriften, noch als schriften, die een onbewegelijke en algemeene regel des geloofs en der waarheid zijn, gelijk de Symbola der algemeene Kerk; maar zij zijn alleen een norma, regel, uit welke men verstaan kan wat met het gevoelen van de Kerk overeenkomt, die zoodanige Confessie heeft uitgegeven. Doch zij zijn geen norma of regel, naar- welken men behoort te oordeelen, of te vonnissen, wat men moet gelooven en toestaan, wat verwerpen en con- demneeren; wat waarheid of leugen, wat rechtzinnig of kettersch is; naardien het niet altijd waarachtig is, dat

		*1) Kerkel. Geschiedenissen,* f°, 169.**



		XXVI

		met de Confessie van eene Kerk accordeert; ook is het niet altijd onwaar, dat juisr, daarmede niet overeenkomt. Zoo behoort men dan niet alleen niet te begeeren, dat alle Kerken het formulier van eene particuliere Kerk zouden onderschrijven, maar daar is zelfs niet ééne Kerk, ja niet één particulier persoon, die aan zoodanige Formulieren ver- bonden, of daarbij te blijven gehouden is, anders dan met deze conditie: voor zooveel zij met de H. Schrift en de algemeene Symbolen overeenkomen. En daarom zijn dezelve Formulieren onderworpen aan het oordeel en de censure niet alleen van andere Kerken, maar ook van die Kerken, die de Formulieren hebben uitgegeven, mitsgaders van die- genen , die in dezelve Kerken leven en leeren; om, indien in dezelve eenige foute mocht bevonden worden, die te hooren, kennis daarvan te nemen en te examineeren. En indien iets verbetering van doen te hebben bevonden wierd, dat het met gemeene toestemming en met dezelve autoriteit der Kerk, waarmede het gesteld is, verbeterd of verklaard worde" i)- Nooit hebben de oudste Gereformeerden aan eene onbe- wegelijke letter van de Belijdenis gedacht. Dit is eerst op- gekomen in later tijd. Het onderscheid tusschen de nieuwe en de oude praktijk is groot; gene riekt naar de horlucht, deze naar den mutsaard! Hieraan herkennen wij de ware rechtzinnigheid. De oudste geschiedenis van den tekst van den Catechis- mus levert natuurlijkerwijs niet dezelfde verschijnselen op. Maar zij levert dit merkwaardig resultaat, waarop in onze aanteekeningen gewezen wordt, dat er geen door de Kerk gearresteerde ofhciëele Nederlandsche tekst van dat leerboek bestaat. Onze Kerk heeft zich bepaald bij de overneming 1) Ursini Opera (1612) f° 542. (De lïbro Uoncordiae quem voeant admo- ni/io chrutiana. Deze Admonilio is tcripta et approhata\'a Theoloyis et Minisiris Ecelesiarum in ditione lil. 1\'rincipis Joh. Casimiri Palalini ad Wie,tam, Edita 1581).



		xxvii

		van de vertaling van Datheen on het aan de opzieners van de gemeenten overgelaten voor de zuiverheid van den tekst die gebruikt werd te zorgen \'). De Dordrechtsche Synode heeft den Catechismus slechts herlezen ²) om over den in- houd , in verband met zijne opneming onder de Symbolische Schriften, te oordeelen, maar aan eene revisie is niet ge- dacht. Hij is en bloc* aangenomen. Dit doende, heeft de Kerk dan ook geen officiëelen tekst vastgesteld. Alleen op den inhoud is gelet, en die alleen is aangenomen. Op de letter van het Symbool wordt in onze Gereformeerde Kerk alleen gehecht bij de opstelling en bij de herziening. Die letter te willen handhaven omdat zij Symbolische schrift is, is ongereformeerd. Merkwaardig is met betrekking tot den Catechismus de bekende bijzonderheid, dat hem in zijn eerste levensjaar reeds eene merkelijke vermeerdering en verbetering is aan- gebracht, door de toevoeging van de 80. Vraag en Ant- woord (Be Paapsche Mis)³). Hoe men ook over de ge- 1) Dal daarvoor niet genoegzaam gezorgd is, zal uit ouze aauteekeningen blijken, evenzeer als het duidelijk worden zal, dat de tukst van Datheen zelf behoort te worden verbeterd. 2) Sess. 147, 148. 3) Het zij mij vergund te dezer plaatse iets in het midden te brengen over de geschiedenis van Vr. en Antw. 80. Door tusschenkomst van den Directeur der Kon. Bibliotheek te \'s Hage is mij de bezichtiging vergund geworden van het exemplaar der eerste uitgave, dat ie Weenen in de K. K. Hof-bibliotheek bewaard wordt, en ik meen daardoor zoo gelukkig te zijn eeuig licht over die geschiedenis te kunnen verspreiden. Dr. Doedes heeft de onderlinge verhouding van den tekst der oudste uitgaven nauwkeurig opgegeven in het aangehaalde werk, waarheen ik dus mag verwijlen. Het eenige, waarin ik van mijn hooggeschatteu vriend verschil, is de beoordeeling van het gedrag van deu Keurvorst in het laten invoegen van de genoemde Vraag en Antwoord in de tweede uitgave als iets, dat in de eerste uitgave ,,übersehen" was, zoo als het bericht aan den lezer zegt. Door Dr. Doedes (a. w. bl. 28) is eeniger- mate voedsel gegeven aan twijfel aangaande de eerlijkheid van Keurvorst Frederik. Het komt mij voor, dat Dr. Kohlbrügge, die daarover aan Dr. D. schreef (zie Godgel. Bijdragen, 180\'J, (ie St.), juist heeft gezien, ofschoon ik mij den loop der zaak «enigszins anders voorstel. JSr i», gelijk men uit de mededceling van Dr. K. weet, in het present exemplaar, duor Frederik aan Maximiliaan gezonden (want dat is het door mij bezichtigde zonder twijfel),



		XXVTII

		schicdcnis dezer bijvoeging denke, het feit zelf doet zien, dat men niet alleen in Nederland, maar ook in de Paltz een ingeplakt blad, waarop Vrijen Antw. 80 staan., .overeenkomstig _met d_eeerste redactie, zoo als die Voorkomt in de tweede uitgave. Nu schijnt het mij toe, dat eene nauwkeurige waarneming van het blad duidelijk aanwijst\' dat wij daarop vóór ons hebben eene redactie van de genoemde Vr. en Antw., die ouder is dan die van den tweeden druk, ei in ieder geval, een afschrift niet van den in de tweede uitgaaf gedrukten, maar van een geschreven tekst. Men leest er twee maal Hachtmal voor Abendmal; di voor die; ook de interpunctie is verkeerd. Daaruit leid ik af, dat Vr. eu Antw. 80 bestaan hebben vóór het tijdpunt van de tweede uitgave, eu dat toen dus kon ge- sproken worden van eene uitlating door .,ühersehen." Het ingeplakte blad draagt ook al de kenmerken van aan het boekje te zijn toegevoegd vóór de afzending; dat het door Maximiliaan daarin zou zijn gehecht na het ont- vangen van dit toevoegsel uit Heidelberg, zoo als Dr. K. gist, is zeer onwaar- schijnlijk. Schrift uit dien tijd, is het met een duidehjk teeken van verwijzing naar den gedrukten tekst in het boekje bevestigd en zouder dat eenig blijk vau invoeging op den rand der bladzijden zichtbaar is. Het is een afschrift, dat in eene kauselary schijnt gemaakt te zijn: zóó weinig correct is het, ja, het is alsof de afschrijver nauwelijks heeft verstaan wat hij schreef more canceUario. Dit in verband beschouwd met de vroege afzending ran het exemplaar, t. w. waarschijnlijk reeds vóór de maand April (den 25en dier maand berichtte de R. Koniüg de ontvangst, en den 31 e" Maart zijn andere exemplaren door den Keurvorst verzouden), waardoor het bijna onmogelijk was, dat de tweede uitgave toen reeds bestond, toont ons dat de 80. Vraag en Antw. in hunne oorspronkelijke redactie zoo oud zijn als de Catechismus zelf. Tot opheldering vergelijke men het antwoord zooals het in de 2e uit- gavc gedrukt is met het H. S. i* het Exemplaar, dat te Weenen bewaard wordt: Geschreven bijvoegbel in het Tweede uitgave (ik dktjk): Weeneb-exemplaab. Prag Frag. Was ist für ein unterscheid zwi- Wa« ist für eiu uutersuheid/ zwi- schen dem Abendmal des Herrn und schen dem Naehtmal desz Herrn und der Babstliehen Mess? der Babstlichen Masz l Antwort. A ntwort. Das Abendmal bezeuget uns dass Das Naehtmal bezeuget uus da* wir volkoinne vergebung aller unser wir volkAommene vergebuug aller un- sünden haben durch das einige opfl\'er ser sünden haben durch das einige Jcsu Christi, so er selbst ein mal am opH\'er Jesu Christi so er selbst ein- creutz volbracht hat. Die Mess aber mal am creutz volbracht hat. Di f lehret dass die lebendigen und die Mesz aber lehren, das die lebendigen todten nit durch das leiden Christi und die todteu, nit durch das leiden



		XXIX

		onder de oude Gereformeerden van den aanvang af het oog gericht had op de herziening van het geschrift, waaraan men in den strijd der meeningen wilde gekend en erkend zijn.

		vergebnng der simden habeu, eg sey Christi vergebuug der minden haben, dan. dass Christus noch teglich i\'ür e» sei de» das Christus uoch teglich sie tod dea Messpriestren geopffert Kb sie von den Meszpnesteren ge- werde: EFnd ist also die Mess im opflerd werde. Und ist also die Mesi grund ein abgöttische verleugnuug im grund ein abgöttische verleugnung dess einigen opffers und leidens Jesu des einigen opffers und leidens Jesu Cliristi. Christi. Maar maakt uiet het feit, dat de tweede redactie (Roedes, bl. 30, 31), met nog zooveel meer opzet in den derden druk is ingewerkt (bl. 32, vgg.), het oordeel over het Woord aan den Chr. lezer" (waarbij de uitlating aan een übersehen" wordt toegeschreven) ongunstig zijn moet? Neen, want ook na den derden druk, daar de exemplaren van den eersten reeds verspreid waren, bleef de behoefte bestaan eene aanwijzing, dat men hier den verbeterden, den compleeten tekst ontving. Aan dien tekst was zeker nu nog iets meer toe- gevoegd, te weten eene uitbreiding van het vroeger gestelde, maar niet eene nieuwe bestanddeel aan het catechetisch onderwijs, zoo als de bestrijding van de mis was bij de verschijning van de tweede uitgave. Dat men nu trachtte de gelijkheid van den tweeden en den derden druk te doen uitkomen, of liever, dat men trachtte het verschil te verbergen voor de Boomschgezinden en het nog weinig onderwezen volk, hetwelk den Catechismus gebruiken moest, was geen wonder en geen bedrog. Van het laatste zou alleen sprake kunnen zijn bij den tweeden druk. Men heeft dikwijls gegist naar den oorsprong van Vr. en Antw. 80, en men zegt gewoonlijk met Dr. Wolters (Der Heid. Cat in seiner urspr. G-estalt, S. )2ü fg.), dat die gelegen is in het bekend worden (in 1563j van de uitspraken van het Concilie van Trente. Wij zullen «iet ontkennen, dat dit van invloed kan geweest zijn op de nadere bearbeiding van het antwoord vóór de laatste redactie, maar het is duidelijk, dat dit voor den oorsprong van die vraag en antw. niets verklaart, wanneer deze ouder jstjn dan 1563. Fabricius en Alting (aaugeh. bij Le Long, Kort J£ist. Ver- haal, bl. 111) weten daarvan ook niet, maar spreken slechts van de begeerte van den Keurvorst om van eenstemmigheid met de andere Protestanten te doen blijken. Het komt mij waarschijnlijker voor, dat de Vraag en het Antw. over de Paapsche Mis" aan de Superintendenten, Kerkedieuaren en Theologi" op uitdrukkelijk verlangen van den Keurvorst afzonderlijk ter overweging ge- geven is, en dat zij eene nadere bearbeiding van het oorspronkelijke, zeker niet volledige antwoord, hebben uoodig geacht; daardoor is er uchtereenvol- gens drieërlei redactie van den Catechismus ontstaan: eene zonder de 80 Vr.; eene met de door of van wege den Keurvorst voorgestelde redactie; eene met de latere uitbreiding. Zoo is het alleszins verklaarbaar, dat eerst, bij ver-



		XXXT

		blijft in hare schatting, hot is de substantie van hare - leer" >) Een treffend bewijs daarvan levert het Convent van Wesel (156S), wanneer in haar Ontwerp van Kerkorde (Cap. II, Art. 8) op de ondubbelzinnigste wijs de >ïederlandsche Ge- loofsbelijdenis met de Fransche vereenzelvigd wordt .Stellig waren het twee onderscheidene Confessiën, gelijk ons bleek bij de herinnering van beider ontstaan -), en toch heeft die Kerkvergadering ze als ééne Belijdenis beschouwd. Tmmers wij lezen t. a. p.: Men zal den beroepene afvragen, of hij in alles overeenkomt met die leere, welke in de Kerke openbaarlijk wordt onderhouden, en vervat is in de Belij- denisse (welke eerst wan de Kerkendienaren in Vrankrijk aan den Franschen Koning is overgelevert, ende daarna in het Nederlandsen overgezet zjjnde aan den Koning van Hispaniën ende andere Overheden van Nederduitschland is toegeschreven en behandigd), gelijk ook in den Catechis- tnus" ³). Ypey en Dermout hebben hier eene fout van de afschrijvers willen vinden, doch zij hadden zich in de Kloosterkerk te \'s Hage kunnen overtuigen, dat het alzoo in het Latijnsche origineel der Acta geschreven staat \'). Misschien hebben wij te denken aan eene vergissing van de leden der Synode, die niet zullen geweten hebben hoe het met de zaak der Geloofsbelijdenis stond? Dit geloove wie het kan van Datheen, Moded, van Zuyleu van Nyevelt, de Rijcke, Ph. van Marnix . . . Voorwaar, deze wakkere geleerde en statelijke" mannen hebben wel geweten dat men in de Nederlanden zelfstandig was te werk gegaan in het wijzigen van de Fransche Belijdenis, maar zij hebben geacht dat beide belijdenissen in oorsprong en inhoud, wat de Evangelie-waarheid betreft, één waren. 1) Zie Acta Synodl Nat. Dordrecht habila, Se=s. 145. 2) Blz. xii. 3) Er wordt voor het gebruik geen onderscheid gemaakt tuischen den Catechismus vau Genevcn" ea den Heydelbergsen " Zie Cap. III, Art. 2. 4) ïrigland en \'s Gravesande hadden de aanwezigheid der liatijnsche Acta te vergeefs vermeld.



		XXXII

		Zóó is liet: de wijzigingen, door de Bray in de Fransche Geloofsbelijdenis aangebracht, hebban geen verandering ge- maakt in het Credo; hierop wijzen ons de Weselsche Acten met al dn eenvoudigheid, die aan de oude Kerk onder het kruis oigen was, en zij wijzen alzoo tevens op hetgeen in de Symbolische Schriften der Kerk als de hoofdzaak geldt voor ieder, die deze hare eenvoudigheid niet verzaakt. Dat dit in de Symbolen der liervorming duidelijk uit- komt, is niet eerst door ons en ook niet alleen in de Ge- reforinoerde Kerk erkend. Met juistheid en klaarheid is hetgeen hier door ons als de oorspronkelijke beschouwing van de grondleggers onzer Kerk langs historischen weg is in het licht gesteld, uit den inhoud der Symbolische Schrif- ten afgeleid door een der uitstekendste leeraren in de Lu- thersche Kerk van onzen tijd, Ur. E. Sartorius. In een zijner geschriften, die onder ons niet onbekend gebleven zijn, laat hij zich dus hooren: Deze symbolen zijn groot van omvang in vergelijking met de kortheid der oecume- nische, omdat zij niet, als dezen, slechts de eenvoudige stellingen der belijdenis uitspreken, maar tevens eene ont- wikkeling, bevestiging en verdediging van haar geven en meestal ook de leer van de tegenstanders uitdrukkelijk ver- werpen. Daarbij komen dan nog voor- en naredenen van historischen inhoud, die slechts eene inleidende, occasioneele beteekenis hebben en niet tot het Symbool zelf behooren. Daartoe behooren wel de dogmatische, argumenteerende, apologetische en polemische bestan ddeelen, zonder dat zij evenwel daarom de eigenlijke, verbindende substantie der Symbolen vormen. Zij betreffen deels ook alleen historische bijzonderheden, deels geven zij voorbeelden van dogmatisch betoog, die voor de Theologie vruchtbaar en niet zelden voorbeeldig zijn, maar zij zijn niet in dien zin leidend en verbindend, dat het dogma niet ook op andere wijs zou kunnen en moeten betoogd en bewezen worden, deels ein- delijk staan zij tegen stellingen, die in dezen vorm uitslui- tend behooren tot den tijd van hun ontstaan, en in anderen



		XXXIII

		vorm eene geheel andere wederlegging eischen. De sub- stantie der Symbolen, die de Confessie uitmaakt, te midden van de accidenteele omschrijving, is en blijft het eigenlijke Credo, het: wij gelooven en belijden, de geloofswaarheden, de artikelen des geloofs. Als artikelen van het geloof vor- men zij echter niet maar eene som van leerstukken, van welke men naar believen het eene of andere kan afnemen of er aan toevoegen, maar het zijn geledingen, organische bestanddeelen van de ééne waarheid van het Hoofd, onder hetwelk alles vereenigd is (Efez. I : 10), hetwelk is Christus de Heer, in de heerlijkheid van zijn persoon en in de heer- lijkheid van zijn werk beide. Zij mogen van goddelijken (theologischen) of menschelijken (anthropologischen) inhoud zijn, de oorspronkelijke gemeenschap van de menschen met God, of hunne scheiding door de zonde, of (theantropolo- gisch) de hereeniging met God in en door Christus en de toeëigening van zijne gerechtigheid in het geloof betreffen, alles loopt uit op het ééne middenpunt: Christus alles en in alUn^ (Kol. III). Dit is de analogie des geloofs, .die- regel en maatstaf is voor de afzonderlijke artikelen, in dien zin, dat zij allen aan dit hoofdartikel moeten worden ge- toetst en daarnaar geregeld. Vandaar dat iedere afdwaling van een theologisch of anthropologisch artikel steeds ook van nabij of van verre eene christologische afdwaling zijn zal, en evenzoo omgekeerd. De kennis van God rust even- zeer op den grond der kennis van ons zelven, als de kennis van den mensch rust op de kennis van God, en beiden, God en mensch, worden eerst volkomen en in hun gemeen- schap gekend in den God-mensch, en deze wederom wordt, als de Verzoener, eerst daar in het rechte geloof erkend en aangenomen, waar de tot al het menschelijke doorgedrongen vijandschap der zonde vooraf goed gekend en ervaren is" ^l). Het wezenlijke, het hoofdzakelijke van de belijdenis der 1) E. Sartorius, Ueber die Nothnendlgkelt u. Verbindllchkeit der klrchl. Qlaubensbekentnlsse. S. 3941. T. T. Symb. Sehr. 2e dr. _m



		XXXIV

		Kerk treedt alzoo van zelf op den voorgrond, wanneer wij de schriften, waarin zij nedergelegd is, raadplegen. Al ware het echter, dat er omtrent den zin en de bedoeling van de kerkelijke oorkonden verschil bestond, wij hebben eene onbedriegelijke aanwijzing van den Heer der gemeente wat de hoofdzaak van het Evangelie en dus van onze be- lijdenis is, daar Hij zelf ons in Doop en Avondmaal, de Symbolen heeft verordend, waarin Hij ons met de handen doet tasten wat voor de gemeente van alle tijden verbindend is te achten, wat voor alle volgende belijdenissen en ver- bintenissen regel en norma moet zijn, en welke de voor- waarde is van de gemeenschap met de door Hem gestichte en door zijnen Geest bestuurde Kerk. Bij de erkentenis van dezen maatstaf is de vraag naar hetgeen der Kerke als het wezen des Christendoms en dus als hoofdzaak in hare belijdenis gelden moet, niet moeielfjk te beantwoorden. Het is de leer der dingen, die onmiddellijk met onze be- houdenis in verband staan: de leer van God, den Vader en den Zoon en den Heiligen Geest, tot wiens erkentenis in de ondeelbare eenigheid van het wezen Gods, als de drie- vuldige oorzaak van onze behoudenis, wij allen zijn ge- doopt; van den eenigen Middelaar, in wiens dood wij ge- doopt zijn, en van den weg der behoudenis in de offerande zijns lichaams en in het bloed der verzoening, dien wij verkondigen aan het Avondmaal, totdat Hij komt. Met de belijdenis van die waarheid staat of valt de Kerk; het is het pand haar toebetrouwd, dat zij tegen elk ongoddelijk en ijdel geroep van wetenschap heeft te verdedigen, naar het licht aan haar geschonken. Haar belijden moet de weer- klank zijn en het Amen op het Evangelie, naar de heilige Schriften, en uitdrukking geven aan het inzicht daarin, waartoe de gemeente door den Heiligen Geest werd geleid. Dus mag in de Hervormde Kerk niet worden afgelaten van de leer der souvereine genade, tot welker belijdenis zij geroepen is geworden. Zoo heeft de Heer der gemeente haar niet onkundig



		XXXV

		gelaten hoe zij zal stand houden, onafhankelijk van de gunst of ongunst der tijden en omstandigheden. Menigmaal de geschiedenis onzer Kerk heeft het geleerd is de ge- loovige gemeente niet bij machte, ten gevolge van uit- of inwendige oorzaken, hare belijdenis uit te spreken en in den weg der kerkelijke orde te doen gelden naar de behoeften van het oogenblik. In zulke tijden haar het voorvaderlijk dogmatische kleed te willen omhangen, zou een streven ver- toonen tot bet houden van eene kerkelijke parade, meer dan de zucht om getrouw te zijn aan \'s Heeren Woord en Geest. In zulke tijden, als die wij beleven, tijden van afval en gisting te gelijk, heeft de geloovige in de Symbolische Schriften aanwijzing van het fondament, waarop de Kerk is gesticht, en tevens van het kenmerk, waaraan de kinderen des huizes gekend worden, terwijl hij daaraan zijn recht ontleent ojn in de Kerk te arbeiden aan het herbouwen op het gelegde fondament en het hereenigen van het daarvan afgedrevene. Hoe de belijder te handelen heeft, wat hem steunpunt en richting geeft, daarin heeft de Heer voorzien, want Hij heeft aan zijne discipelen voor alle lijden aange- wezen, wat hen in den strijd voor zijnen ITaam vereenigen en leiden moet; Hij heeft het aan geen twijfel onderhevig gelaten wat het Evangelie is, waarop de gemeente uit den aard van haar geloof haar Amen spreekt, en de Gerefor- meerde Kerk heeft, door de genade aan haar geschonken, eene belijdenis, die op dit hoofdpunt geen onzeker geluid" geeft. Zij wijst ons den eenigen troost" bij de erkentenis van de ellende der zonde, in de volkomenheid der verlos- sing en de dankbaarheid voor haar bezit met klaarheid aan. Daarin ligt hetgeen in de Confessie niet veranderen mag, omdat het Evangelie eeuwig is. Dit staat altijd vast, altijd helder, altijd bruikbaar, altijd onmisbaar voor het oog, dat voor de behoefte aan dien eenigen troost niet gesloten is. Het is voor alle tijden en voor alle omstandigheden geschikt, en juist omdat het zich zamentrekt in de beteekenis van het Kruis van Golgotha, geeft het met meer dan hoorbare



		XXXVI

		stem en in helderder dan middaglicht de zekerheid aan het geloof van rnefc die belijdenis teeken dat wedersproken, maar niet weggenomen kan worden te zullen overwinnen! Meent iemand, dat wij door deze onderscheiding in de belijdenis der Kerk iets verrichten, wat alleen de geheele Kerk zelve, wettig vertegenwoordigd, doen mag? Het ant- woord is gereed. "Wij doen hier niets. Wij merken alleen op en doen opmerken wat door den Heer zelven is gedaan en wat de aard van ons evangelisch geloof medebrengt. Het is de roeping van ieder evangelisch christen in de Kerk wèl te onderscheiden wat de Kerk te belijden heeft als het pand, dat aan haar en aan een iegelijk geloovige is toebetrouwd. Onze Gereformeerde Kerk heeft dit gedaan , wanneer zij daartoe bij machte was, in hare Synoden. Daar verplichtte zij met name hare leeraren om de leer haver belijdenis te prediken, als voorwaarde waarop zij hen als zoodanig er- kende. Men miskenne eene oude strenge bepaling niet, die de verklaring eischte, dat alle de Artikelen eu stukken der leer in alles met Gods Woord overeenkomen" \'). Die bepaling werd gemaakt met de bewustheid, dat de pas aangenomen belijdenisschriften de geloofsovertuiging van de gevestigde Kerk in overeenstemming met de leer der H. Schrift uitdrukten, en evenzeer in de onderstelling, dat de Nationale Synode ordinaarhjk alle drie jaren eens ge- houdeu worden zou, ten ware dat er eenige dringende nood ware om den tijd korter te nemen" -). Men bedenke, dat het aangehaalde oude onderteekeningsformulier in dezelfde kerkordening staat, waarin deze bepaling omtrent de alge- meene Synode voorkomt, en dat daarbij de gewoonte van kracht bleef om in elke zoodanige Synode de belijdenis te 1) Onderteekenings-formulier van de Dordrechtsche Synode, vastgesteld Sess. 162, in overeenstemming met vroegere provinciale Synoden. Zie Hooyer t. a. p. lil. 444, vg. 2) Kerkordening van Dordrecht (1619: Art. 50.



		xxxvn

		herzien ^]). Het zal niet kunnen ontkend worden, dat bij dergelijken regel en praktijk de eisch tot trouw aan de aangenomen kerkleer geheel iets anders was dan hetgeen sommigen in onzen tijd als het kenmerk van getrouwheid hebben willen doen voorkomen, te weten het zweren bij de dogmatische nalatenschap van vroegere tijden, zonder de erkenning van de natuurlijke verhouding, waarin de Hervormde belijder van onzen tijd tot de Dogmatiek der vaderen staat. Nu dr herziening en ververschhig mn de belijdenis der Kerk sedert eeuicen is achtergebleven, nu hangt de bruikbaar- heid van hare oude oorkonden van de wettigheid en de juint- f heid der onderscheiding fusschen het blijvend Credo en het aan verandering onderworpen dogmatisch zamenstel af. De waarheid is boven al," zoo roept de Nederlandsche Geloofsbelijdenis in een opmerkelijkcn tusschenzin in Art. VII haren tegenstanders en haren hardhoorigen kinderen in de ooren. Niet slechts de oprechtheid, die de voorgangers der Ge- meente schuldig zijn, eischt het uitkomen voor dezen stand der zaak: het is ook de eisch der bedacht/aamheid tegen- over den tegenstander, die ons de achtbaarste oorkonde uit de hand slaat met de vraag, of wij ons zouden willen verplichten tot hetgeen waartoe wij hem mochten willen verbinden met betrekking tot al de dogmatische formulee- ring, die de Symbolische Schriften, zoo als zij daar liggen, ons hebben overgeleverd. Ik laat opzettelijk de aanwijzing achterwege, dat er oor- zaak is tot herinnering van deze dingen. Vóór vijftig jaren, in de eerste frischheid van den réveil, werd dit alles erkend door de voornaamste woordvoerders in den kerke- lijken strijd. Later is het gevoel voor de behoefte aan 1) Dat ook te Dordrecht in Ifilg19 die Synodale revisie der leer geen ijdele klank is geweest, zal naar wij hopen in de volgende bladzijden blijken.



		XXXVTII

		zooveel opi echtheid zoek geraakt. Was het de invloed van politiek overleg \'), of een overmoedige ijver die tot uitersten dreef, of de vrees voor den afval der menigte, die voor geene zoogenoemde theologische onderscheidingen oog of oor heeft, of de zwakheid van het geloof, ook bij de voorgangers, die zich veiliger waande in het rusten bij der vaderen werk, dan in de kritiek van de vaderlijke erfenis? Misschien wel dit alles te zamen. Zeker is het, dat wij eene confessioneele praktijk hebben zien opkomen , welke een onoverkomelijk bezwaar vinden moet bij hen, die de practische belijdenis van het evangelisch beginsel der Kerk en van hare voortdurende leiding door den H. Geest even onmisbaar achten als het blijven bij de Evangelieleer. indien het irenisch doel van den arbeid, waarmede ik in deze bladen de Hervormde Kerk heb willen dienen, het niet verbood, er zou dan overvloedige aanleiding zijn tot aanhaling van menig verschijnsel op kerkelijk gebied, dat tot deze klacht aanleiding geeft. Men kan ze gemakkelijk genoeg waarnemen, ook zonder eene opzettelijke aanwijzing, en het is buitendien wenschelijk, dat deze inleiding tot den ernstigen inhoud van de volgende bladen niet het karakter van een vlugschrift vertoone. Mocht deze arbeid eenige vrucht dragen tot vereeniging vooral van de voorgangers der gemeente op een standpunt, voor zamenwerking geschikt in deze ernstige dagen, waarin onze Nederlandsche Hervormde Kerk eene crisis heeft door te staan; als in geen vroeger tijdperk van hare geschiedenis. Het zij onze troost dat de gemeente van Christus op het fondament, dat eenmaal gelegd is, zal blijven staan en bestaan. Dit zij niet minder de overtuiging, die ons bij onze werkzaamheid in haren dienst leide: de gemeente kan 1) En politique, il s\'agit d\'obtenir certaius résultats; on fait volontiers flèche de tout bois. Mais qui aert aa cause de mauvaises raisons, la trahit; parceque les mauvaieea raisons aont comme dea brèohes dans une eneeinte fortifiee; elles donnent passage a rcnnemi." Ern. Naville, T.ea adversaires de la philosophie. Revue Chrét. Janr. 18G9, p. 14,



		XXXTX

		niet stil staan, want haar Heer he\'ef\'t het zelfs haren vijan- den opgedragen haar voort te drijven tot steeds dieper onderzoek van het Woord der openbaring. Zij kan niet stilstaan, al konden wij ook staan luisteren naar de sirenen van partijbelang of menschengunst. Hiertoe zijn wij met haar geroepen, dat wij in woord en daad belijden den naam des Vaders, uit Wien, door Wien en tot Wien alle dingen zijn, en des Zoons, die ons tot den dienst der waarheid heeft vrijgemaakt, en des Heiligen Geestes, die ons in al de waarheid leidt!



		BELIJDENIS DES GELOOFS DER GEREFORMEERDE KERKEN IN NEDERLAND. OVKRGEZIEN IN DE SYNODE NATIONAAL, LAATST GEHOUDEN TE DORDRECHT, EN UIT HAREN LAST UITGEGETEN, OM VOORTAAN IN DE NEDERLANDSCHE GEREFORMEERDE KERKEN ALLEEN VOOR AUTHENTIEK GEHOUDEN TE WORDEN.

		1619.

		v. ï. Symb. Schr. 2 dr.
		1



		HISTORISCH OVERZICHT VAK DE OFFICIËELE UITGAVEN.

		1°. Oorspronkelijke tekst (1561). a. La Confession de Foy, 1561. Oudste en oorspronkelijke uitgave bij 3. Crispin te Genève. Herdrukt in Eac-simile in 1855 (bij J. Fiok te Genève) en in het door mij uitgegeven Gedenkschrift: Eene bladzijde uit de Geschiedenis der Nederlandsche Geloofsbelijdenis, 1861. Deze Walsene Tekst had een officieel karakter, daar hij ran den beginne (im- mers reeds in 1563) synodaal werd erkend en gebruikt. b. Nederlandsche Vertalingen (zonder officieel karakter): Belijdenisse des Gheloofs, 1562. Op nieuw uitgegeven door Dr. A. van der Linde, 1864. SeJcentenisse ofte Belijdenisse des Gheloofs, 1563. Op nieuw uitge- geven door Anth. Thijsius in zijn Corpus doctrinae, 1615, en naar deze uitgave afgedrukt in de \'Editie van de Symbolische schriften, te Dordrecht bij de Vries, 1725. Bekentenisse of Belijdenisse des Ghtloofs, 1564. Afgedrukt in de Libri Symbolici Heel. Bef. Nederl. Ed. H. E. Vinke, 1846. 2°. Hehziene tekst (1566). a. Bewaard bij de Walsche Kerken in een H. S. op pergament van 1580. Het eerst gedrukt bij J. Crispin te Genève. Van de oude copiën" van 1566 zijn geene exemplaren bekend. De oudste bekende officiëele uitgave van dezen Walsenen Tekst is die welke op last van de Prov. Zeeuwsche Synode te Veere (1610) gedrukt werd te Middelburg bij R. Schjldgrajn 1611 Later is hij uitgegeven door Ant. Hulsins, te Leiden bij E. Luzac in 16f.9, op last van de Walsche Synode te Leiden (1667), en nogmaals, op last van de Walsche Synode te Breda (1786), te Rotterdam b\\J D. Vis in 1787. b. De Walsche Tekst van 1566 werd waarschijnlijk niet dadelijk in 1*





		4 het Nederlandsch vertaald en uitgegeven. Althans de bekende druk van dat jaar vertoont den tekst van 1562, en ook de aanhaling door Coornhert in zijn traktaat: Van de Praedestinatie (1590) van een druk met het jaartal 1566 geeft er geen blijk van dat deze dien tekst bevatte. De oudste bekende officieele vertaling is die, welke volgens besluit van de Middelburgsche Nationale Synode (1581) vervaardigd en op last van de Pro- vinciale Hollandsche Synode, in 1582 te Haarlem gehouden, te Dordrecht in 1583 uitgegeven is. Zij was het gevolg van eene herziening van den Walsenen tekst in 1580, te Antwerpen, die plaats had ten behoeve van \' de Harmonia Confessionum, in 1581 te Genève uitgegeven als protest t tegen de Formula Concordiae, tegen welke men op de samenkomst van Gereformeerde leeraren en staatslieden te Frankfort (26 Sept. 1577) eerst \'. besloten had eene nieuwe Confessie uit te geven, waarvoor het ontwerp " door Ursinus en Zanchius geleverd werd. Doch Danaeus schreef aan Zanchius (1 Mei 1580) dat men in Zwitserland en Frankrijk de voorkeur gaf aan eene Harmonia Confeisionum. Zie Gerdes Scrin. Ant. I: p. 198. Daarop werd in eene Synode, te Antwerpen gehouden, de tekst der Geloofsbelijdenis op nieuw vastgesteld. In de Nationale Syno\'le te Middelburg van 1581 (waarheen van de Walsche kerken afgevaardigd waren J" Taffin en L. D\'outreleau, die in 1580 te Antwerpen de Con- fessie mede onderteekenden) werd gelast eene nieuwe vertaling van de Geloofsbelijdenis naar den Walschèni tekst van 1580 te maken. In de Provinciale Synode te Haarlem van 1582 kwam zij ter tafel, van de hand van Ara. Cornelissen Causius, en daar werd 24 Martij besloten, dat die van Delft die zouden oversien en daernaer drucken laten." Een in 1583 te Dordrecht gedrukt exemplaar werd in de Haagsche Synode van dat jaar overgelegd. Zij komt voor in het Corpus doctrinae van Thysius. Deze vertaling is de beste niet. De Provinciale Zeeuwsche Synode te Veere van 1610 droeg aan de Walchersche Classe op eene nieuwe uitgave te bezorgen. zoo van den Walschen als den Duytschen" tekst (om te thoonen \'t mishaghen, dat de Broeders van Walcheren hadden in de nieuwe opiniën, daer men in Hollant meest over twistte," zegt Sim. Ruytinck, Geschiedenissen ende Handelingen, in de W. W. der Marnix- Ver. Ser. III, Dl. 1, hl. 273): deze is de boven reeds genoemde van 1611 bij R. Schilders, waarin de Walsche en Duytsche" tekst naast elkander gedrukt zijn. Thysius schijnt door het gezag van de Nationale Synode, te Middelburg in 1581 gehouden, die tot de vertaling van den Walschen tekst van 1566 last gaf, verleid te zijn geworden om de uitgave van 1582 boven die van 1611 te stellen Doch steeds is aan deze laatste grooter verdienste toegekend, gelijk zij dan ook door de Dordtsche Synode van 161819 bij hare revisie werd gebezigd, waartoe wel aanleiding kan gegeven hebben, dat Hermannus Fankelius, die Vcorzitter was der oom- missie, in de Walchersche Classe met hare vervaardiging belast, ook lid was van de commissie, te Dordrecht benoemd om den officiëelen tekst der Belijdenis te formeeren." Zie de Postacta. Sess. 155.



		5

		De nu geldige tekst van 1619. (Omtrent de herziening in de Dordtscbe Synode zie men de Acta, Sess. 144146, 155). De eerste officiëele Nederlandsche uitgave ia die van 1619, te Dordrecht bij Pieter Verhagen en zijne medestanders (H. Jz. Canin, Joris Waters, Jan Leendortsz Berewout, Francoys Bosseiaer (Borsaler), Niclaes Vin- centen, Zacharias Jochemsz, Francoys Boels), onder den titel vermeld. Met deze komt woordelijk overeen de tekst, die in de Handelingen der Synode in het Nederlandsch (Dordrecht bij H. Jz. Canin 1621) is uit- gegeven. De latynsche officiëele tekst wordt gevonden in de Acta Synodi Na- tionalU, Lugd. Bat. Typis Is. Elzeviri, 1620. Deze officiëele uitgaven zijn sedert in de Kerk gevolgd met verandering van de aangehaalde schriftuurplaatien naar de Statenvertaling, hetwelk ook in deze uitgave is in acht genomen. Verg. de uitgave van de Sym- bolische en Liturgische schriften, op last van de Synode van Zuid-Hol- land, te Dordrecht bij F. Outman, 1737. Voorrede, bl. 8.



		WARE CHRISTELIJKE BELIJDENIS, INHOU- DENDE DE HOOFDSOM DER LEER VAN GOD EN DER EEUWIGE ZALIGHEID DER ZIELEN.

		HET EEKSTE ARTIKEL. Wij gelooven allen met het hart en belijden met den mond, dat er is een eenig en eenvoudig geeste- lijk wezen, hetwelk wij God noemen: eeuwig, onbe- grijpelijk, onzienlijk, onveranderlijk, oneindig, al- machtig¹); volkomen wijs, rechtvaardig, goed, en eene zeer overvloedige fontein aller goeden. II. Wij kennen Hem door twee middelen ²). Ten 1) Almachtig. Bijvoeging van de Dordr. Syn., ten gevolge van eene op- iiierking der Remonstranten in hunne Considerationes ad Confess., die zij in de 38e zitting overhandigden, nadat zij haar reeds vroeger b\\j de Staten van Holland hadden ingediend. Zie Maresius, Confess. Exeg. p. 14. Acta Syn. f». 126, Ed. Elzev. Cf. Praefatio ad Heel. 2) De aanhef van het 2e Art. was in de oude uitgaven bedorven. In den oudsten Walsehen Tekst (1561) wa» het: Nous eonfessons Ie cognoistre tel par deux inoyens. Dit werd in de alleroudste Nederlandsche uitgaven (1562 64) overgezet: Wij bekennen, dat Hij zulks is, en dat door twee middelen," Daardoor ging de vermelding van liet keknkn van Ood door twee middelen" te loor. Een blijk, dat men verkeerd doet door met Dr. A. van der Linde te bcweeren, dat die oudste Nederlandsche drukken het zuiverst den inhoud der



		8

		III. Wij belijden, dat dit Woord Gods niet is gezonden noch voortgebracht door menschelijken taille; maar de heilige mannen Gods hebben gesproken, gedreven zijnde door den Heiligen Geest, gelijk de heilige Petrus zegt. Daarna heeft God, door eene zonderlinge zorg, die Hij voor ons en onze zaligheid draagt, zijnen knech- ten den Profeten en Apostelen geboden zijn geopen- baarde Woord ^l) bij geschrift te stellen, en Hij zelf heeft met zijn vinger de twee Tafelen der Wet ge- schreven. Hierom noemen wij zulke schriften: Hei- lige en Goddelijke Schrifturen IV. Wij vervatten de H. Schrifture in twee Boeken, des Ouden en des Nieuwen Testaments, welke zijn canonieke Boeken, daar niet tegen valt te zeggen. Deze worden aldus geteld in de Kerke Gods. De. boeken des Ouden Testaments ²): de vijf boeken van Mozes, te weten, Genesis, Exodus, Leviticus, Nu- meri, Deuteronomium ³); het boek Jozua; der Rich- teren; Ruth; twee boeken Samuëls, en twee boeken der Koningen; twee boeken der Kronieken, genaamd Paralipomenon; het eerste van Ezra, Nehemia; Esther; Job; de Psalmen Davids; drie boeken Salomons, na- melijk, de Spreuken, de Prediker en het Hooglied; Walsche en Nederl. uitgaven staat: ^SA la quelle il se donne a cognoistre autant clairemenl aux hommes, qu\'il est de besoini) en eesfe vie el pour leur salul." 1) Oudste Walsclie Tekst: Ses oracles." 2) De blieken des Ouden Testaments. Bijvoegsel van de D. S. 3) Te weten Deuteronomium. Bijv. van de D. 8.



		10

		En gelooven zonder eenige twijfeling al wat in dezelve begrepen is: en dat niet zoozeer omdat ze de Kerk aanneemt en voor zoodanige houdt; maar inzonder- heid, omdat ons de H. Geest getuigenis geeft in onze harten, dat zij van God zijn, en dewijl zij ook ^x) het bewijs van dien bij zich zelve hebben: gemerkt de blinden zelve tasten kunnen dat de dingen, die daarin voorzegd zijn, geschieden ²j. VI. Wij onderscheiden deze heilige boeken van de apo- kryfen ³), als daar zijn: het derde en vierde boek van Ezra; \'t boek van Tobias; Judith; het boek der Wijsheid; Jezus Sirach; Baruch; hetgene bijgevoegd is tot de historie Esthers; het gebed der drie mannen in het vuur; de historie van Susanna, van het beeld Hel en van den Draak; het gebed van Manasse, en de twee boeken der Makabeën ) Dewelke de Kerk wel lezen mag en daaruit ook onderwijzingen nemen, foy." (Om ons gelooce daarna te reguleren en te öevesfen.)* De Syn. van 15(i6 breidde den zin dus uit: Puur regier, /onder et establir nostre foy." In de Nederl. vert. van 1582 werd dit overgenomen. De Lat. vertaling van de Dordr. Synode is sierlijker en niet minder duidelijk: Iisque, tamquam firn- damento, innitatur et stabiliatur," 1) En dewijl zij ook. Aldus met den Latijnschen Tekst der Dordr. Sy- node in overeenstemming met den ondster. Walsenen Tekst. 2) Gemerkt geschieden. Tot in 1566 in al de uitgaven: Quand ils disent quelque chose, et ainsi advient" (AU sy yet seggen en dat het also geschiet). Kennelgk is onder den druk der vervolging het beroep op de in Jezus vol- gelingen vervulde profetieën versterkt. 3) Tot ia 1566 werd hier bijgevoegd: en andere kerckelicke boeken.\' De Synode van dit jaar liet deze woorden weg, omdat zij terecht begreep, dat het hier het onderscheid geldt tusschen de cano«iekc boeken en de apokryfen, die immers alleen met genen werden gelijk gesteld. In deze lijn voortgaande, heeft de Dordtsche Synode de lijst der apokryfen des O. T. hier aan toegevoegd. l) Als daar zijn . Makabeën. Bijvoegsel van de D. S. Zie de vorige aant.