^^ // V. P. LMGLOIS DE LQM\'EVILLE

MET BIJVOEGING EENER

/ *^«5^ / BESCHBIJVING VAN HET SCHILDEREN OP

e^T / PORSELEIN, GLAS, SATIJN EN MEER
CfctSd ./ ANDERE KUNSTOEFENINGEN.

ARNHEM YBE YB ES.

VOLLEDIGE HANDLEIDING

VOOR HET SCIIILDEKEN IN

VRIJ VERTAALD KN VERMEERDERD

NAAR HET FRANSCH

F. R LANGLOIS DE LONGUEVILLE

MET MJVOEGING EENER

BESCHRIJVING VAN HET SCHILDEREN OP PORSELEIN, GLAS,
SATIJN EN MEER ANDERE SUNSTOEFENINGEN

TÏP. P. A. GEUKTS, NIJMEGEN.

De teekenkunst heeft onmisbaar eenen grooten invloed op de
meeste kunsten en wetenschappen, waarvan vele zonder dezelve niet
in beoefening zouden kunnen worden gebragt, andere niet tot zulk
eene hoogte zouden gestegen zijn: dan het nuttige paart zich in
deze kunst in groote mate ook aan het aangename; door haar is
het den liefhebberen mogelijk om de heerlijke natuur door omtrek,
licht en bruin, of bijgebragte kleuren op eene platte oppervlakte,
oogeuschijnlijk rond en verheven, ja als het ware levende na te boot-
seu. Maar bovendien is de teekenkunst het fondament voor de schil-
derkunst, en daar zij uit zich zelve genoegzaam is, om hetgeen men
verlangt voor te stellen, is zij in dit opzigt boven het schilderen
verheven.

Franciscus Junius, door Vondel de regterhand der schilderkunst
genaamd, merkt daaromtrent aan, dat de antieke schilders, niet zoo
zeer de kracht van hunne kunst in het leggen der verwen, dan wel
in het verstand en de beoefening der teekenkunst stelden. Van hier
de lofrede van Philostratus in het leven van Apollonius. Indien
iemand eenen zwarten Indiaan, in witte lijnen afbeeldde, hij zal niet
te min zwart schijnen;" daarmede willende uitdrukken, het vermo-
gen der lijnen zelfs met tegenstrijdige middelen.

ïeekeningen zijn in het algenwn, de gedachten of schetsen, die
de schilders meer of minder uitvoerig op het papier uitdrukken, ge-
schikt voor de uitvoering van een werk dat zij bedacht hebben, of
in welke bezigheid zij zich willen oefenen.

Men stelt ouder het getal der teekeningen ook de studiën van
groote meesters, dat is te zeggen, de partijen , die zij hebben ge-
teekend naar de natuur of het leven; gelijk als hoofden, handen,
voeten en geheele beelden, kleederen, dieren, booraen, planten, bloe-
men, en eindelijk alles wat in de zamenstelliug van een schilderstuk
kan nuttig zijn. Hetzij dat men eene goede teekening aanmerkt
door de overeenkomst die zij heeft, met het tafereel waarvan zij een

voorafgaand denkbeeld geeft, of ten opzigte van eene partij, waarvan
zij de studie is, zij verdient altoos de aandacht der liefhebbers.

Alhoewel de kennis van teekeningen niet zoo in achting wordt
gehouden, noch zoo uitgestrekt is als de studie der schilderijen, zij
is daarom niet te min veelomvattend en doordringend, dewijl het
groot aantal teekeningen, wanneer deze namelijk goed bewerkt en
vol geest zijn, aan de liefhebbers meer gelegenheid aanbiedt tot
oefening van hun vernuft en scherpzinnigheid.

De teekeningen toonen meer het merkteeken of karakter van den
meester en doen zien of zijn eigen genie, levendig of zwaarmoedig
is; of zijne gedachten meer of minder verheven zijn; en eiudelijk
of hij eene goede behandeling heeft, en een goeden smaak in de
keuze van alle partijen die op het papier gebragt kunnen worden.

De schilder die een stuk wil uitvoeren, tracht om zoo te spreken,
zich zelven te overtreffen, ten einde geprezen te worden in die dee-
len, waarin hij gevoelt, het zwakst te zijn; maar eene teekening
makende, geeft hij zich ten eenemaal over aan zijn genie, en doet
zien hoedanig zijne begaafdheden zijn. Om deze reden is het, dat
in de kabinetten der kunstliefhebbers, niet alleen schilderijen, maar
ook teekeningen der beste meesters bewaard worden.

Ondertusschen zijn er niet zooveel liefhebbers van teekeningen,
welke zoo zij de behandeling daarvan al kennen, het innerlijke er
van verstaan en weten te waarderen.

De halve kenners hebben die geestdrift niet voor deze liefhebberij
omdat zij niet genoeg indringen in den geest van de teekeningen,
derhalve kunnen zij ook al het vermaak niet genieten, hetwelk in
deze aangename en uitgebreide liefhebberij ligt opgesloten. De pren-
ten met zorgvuldigheid naar goede schilderijen gegraveerd, zijn voor
ben ter beschouwing veel duidelijker en aantrekkelijker; er komt
bij, de vrees van bedrogen te worden, en, gelijk dikwijls genoeg
gebeurt, kopijen voor originelen te koopen, bij gebrek van ervaren-
heid in kunde in het beoordeelen derzelve.

In het algemeen zijn er drie dingen in de teekeningen aan te
merken: de wetenschap, den geest en de losheid. Door de wetenschap
verstaan wij eene goede ordonnantie, eene vaste teekening en van
goeden aard, met eene loffelijke kennis van het licht en bruin; on-
der de benaming van geest, begrijpen wij, de levendige en natuur-
lijke uitdrukking van het onderwerp in het algemeen en de voor-
werpen in het bijzonder; de losheid is niets anders dan eene heb-
belijkheid, welke de hand door gewoonte heeft verkregen, om het
denkbeeld, hetwelk de teekenaar in het hoofd heeft, stout en vaar-
dig uit te drukken, en naarmate deze drie dingen in eene teekening
zamenloopen, is dezelve meer of minder achting waardig.

Hoewel de losse teekeningen doorgaans met veel geest gepaard

gaan, zijn echter al de los gehandelde teekeningen daarom niet
verstandig voorgesteld en getoetst; en zoo de verstandige teekeningen
niet altoos die losheid hebben, zoo wordt daar somtijds den geest
wel in gevonden.

Wij zouden hier eene menigte van schilders kunnen opnoemen,
wier teekeningen veel losheid hebben, zonder eenigen geest, en die
door eene stoute hand niets hebben voortgebragt dan onzekere uit-
drukkingen.

Wij zouden ook bekwame mannen kunnen noemen, wier teeke-
ningen eene zekere stijfheid hebben, hoewel in andere opzigten ver-
standig en geestig; omdat de hand teruggehouden was door het
oordeel, en omdat zij de regelmatigheid van hunne omtrekken, en
de uitdrukking van hun onderwerp, boven alles stelden.

Men kan tot lof van eene losse behandeling zeggen, dat zij zoo
aangenaam is, dat zij vele misslagen bedekt en doet verschoonen ,
welke men eerder toeschrijft aan de hevigheid der kunstdrift, als
aan het vermogen. Maar men moet ook zeggen, dat deze losheid
van de hand, geene losheid meer schijnt te zijn, wanneer zij is be-
perkt binnen de palen van eene groote regelmatigheid, ofschoon zij
het inderdaad is.

Daarom is het, dat men in de allernaauwkeurigste teekeningen
van Kafaël eene teedere losheid vindt, niet zigtbaar dan in de oogen
van de verstandigen, hetwelk ook blijkbaar is in verschillende Ne-
derlandsche meesters, zooals Gerrard Douw en anderen.

Eindelijk zijn er teekeningen, waarin men weinig zekerheid ontmoet,
die echter hare verdiensten hebbeu, omdat zij vol genie zijn en
eigenaardige kenmerken bezitten. Men kan onder deze soort stellen,
de teekeningen van Willem Baur, die van Rembrand, van Bene-
detto Castillioue en eenige andere.

Teekeningen, welke niet zeer net, maar luchtig getoetst zijn, be-
hagen veel meer en zijn. geestiger, dan dat zij uitvoeriger waren,
mits zij een goeden aard bezitten, en het denkbeeld van den be-
schouwer in den regten weg doen blijven: de reden hiervan is,
dat de inbeelding al de deelen aanvult, die er aan ontbreken, of
die niet uitvoerig genoeg zijn uitgedrukt, en een ieder vult dit ont-
brekende aan naar zijnen smaak en geest.

De teekeningen van meesters, die meer geest dan wetenschap
hebben, geven menigmaal gelegenheid om deze waarheid te bevestigen.
Maar de teekeningen van uitmuntende meesters voegen de vastheid
bij eenen schoonen geest en verliezen niets uit het oog, dat tot
eene goede uitvoering noodig is: alzoo moet men de teekeningen
waarderen, naarmate zij uitgevoerd zijn, verondersteld dat de andere
dingen in gelijke mate daarin gevonden worden.

Hoe men den voorrang moet geven aan die teekeningen, welke

uitmunten doov uitvoerigheid van ordonnantie, daarom behoeft men
zulke niet te verwerpen, welke maar eene hoofdstudie bevatten, of
welke een voorwerp voorstellen, mits dit op eene kunstmatige manier
uitgevoerd is, of eene bijzondere geestigheid bij zich heeft, welke
behaagt of onderwijst.

Men moet ook die niet verwerpen, welke slechts schetsen voor-
stellen, waarin men niets ziet, dan een zeer luchtig denkbeeld, en
gelijk als eene proef der inbeelding van den maker, omdat het ver-
makelijk is te zien, op welk eene wijze de ervaren schilders terstond
de natuur begrepen, en hunne gedachten wisten uit te drukken,
zonder veel overweging, en omdat de schetsen ook doen kennen van
welke toetsen de groote meesters zich bedienden, om de kenteek.ens
der dingen met weinig trekken aau te wijzen.

Om alzoo volkomen aan de liefhebberij te voldoen, zoude het
goed zijn, van dezelfde meesters teekeningen van allerlei slag te
hebben, dat is te zeggen: niet alleen, van zijne eerste, tweede en
derde manier, maar ook de luchtige schetsen, zoowel als de alleruit-
voerigste teekeningen. Ondertusschen staan wij toe, dat de liefhebbers,
welke de kuust slechts uit vermaak beschouwen, zulk een genoegen
daarin niet zullen vinden, dan diegenen welke ook in de praktijk
geoefend zijn, want deze zijn meer in staat, om het genoegen dezer
liefhebberij volkomen te genieten.

Er is iets dat als de kern der teekeningen is, en wij kunnen het
niet beter uitdrukken, dan door het woord karakter of merkleeken.
Dit karakter bestaat in de manier, hoedanig de schilder de dingen
bedenkt, het is het zegel dat hem van anderen onderscheidt, dat hij
uitdrukt in zijne werken, als het levende beeld van zijnen geest.
Het is dit merkteeken dat onze inbeelding gaande maakt, het is
door hetzelve dat de groote vernuften, naar gelang zij onder de
onderwijzing van hunne meesters, of naar de werken der antieken
gestudeerd hebben, zich door een zacht geweld gedrongen voelen,
om den vrijen teugel aan hunnen geest te geven en om op hun
eigen wieken te drijven.

Wij sluiten uit het getal van goede teekeningen, diegene, welke
zielloos zijn, zijnde deze van drie onderscheidene soorten. Vooreerst
van zulke schilders, die, hoewel zij naauwkeurigheid en vastheid heb-
ben, desniettegenstaande in hunne werken eene hardheid verspreiden
die eene koelheid en onverschilligheid aan de beschouwers veroor-
zaakt. Ten tweede de teekeningen van schilders die meer geheugen
dan vernuft hebbende, niet arbeiden dan door het herdenken aan
de werken die zij gezien hebben, of die zich vergenoegen, met al
te slaafsch te volgen, hetgeen voor hen gesteld is; en ten derde
zulke schilders die zich hechten aan de manier hunner meesters,
zonder daar buiten te gaan, of zonder door eigen vindingen, daar-

aan eenigen rijkdom bij te zetten; anders handelde hierin Gerard
Douw, hoewel hij de kracht en het ware koloriet zijns meesters be-
hield, volgde hij hem niet na in het overdrevene, hetwelk men soms
in de zeer donkere stukken van Rembrand vindt.

De kunde van teekeningen, even als die van de schilderijen; be-
staat eindelijk nog daarin, dat men kan ontdekken, den naam van
den meester, en de deugd van zijn werk. Om te kennen of eene
voorgestelde teekening van zoodanige meesters is, zoo moet men
vele andere van dezelfde band met oplettendheid hebben gezien, en
in het verstand een regt denkbeeld van het merkteeken van zijn
vernuft, en van zijne behandeling hebben; van sommigen is dit door
hunne eigenaardige manier gemakkelijk, van anderen zeer moeijelijk
te onderscheiden. Deze kennis vereischt ecne groote uitgestrektheid
en helderheid van geest, om de opgevatte denkbeelden te behouden
en niet te verwarren, en de kennis van het merkteeken der behan-
deling hangt grootendeels af van een uitgebreide\' praktikale kundig-
heid: daarom is het, dat de voornaamste schilders, niet altoos die-
genen zijn , die met het grootste oordeel eene regte uitspraak doen
in deze wetenschap.

Echter meenen wij, dat men niet met grond daarover kan oordee»
len, zonder behulp van eenige ervarenheid in de praktijk van het
teekenen. Om te onderscheiden of eene teekening inderdaad schoon
en of dezelve origineel of kopij is, zoo is er bij eene uitgestrekte
oefening in deze liefhebberij nog veel scherpzinnigheid en doordrin-
gendheid noodig, en toch kan men zich wel misleiden.

Het schijnt ons toe, dat hierbij gevoegd kan worden, de verge-
lijking der werken over de schilderkunst omtrent het denkbeeld van
een volmaakt schilder en teekenaar, en dat dit het beste middel is,
om de waardigheid en achting, die men aan dezulken verschuldigd
is, te leeren kennen. Maar gelijk men doorgaans geen groot getal
schilderijen in zijn vermogen heeft, of niet altijd tot veelvuldige be-
schouwing in de gelegenheid is, of genoeg uitgevoerde teekeningen
bezit om de kritiek hieromtrent te beoefenen, en in een weinig tijds
de bekwaamheid te verkrijgen, om hierover wel te oordeelen, zoo
kunnen de goede prenten naar de werken van meesters gegraveerd,
in plaats van schilderijen volstaan: want uitgezonderd de lokale kleur,
zoo zijn zij bekwaam om al de gedeelten hunner werken te vertoo-
nen, behalve dat het eene aangename bezigheid is, en den geest
met allerlei nuttige kundigheden kan verrijken,

Wij hebben het niet ongepast geoordeeld, dit als eene inleiding
voor de volgende handleiding te laten voorafgaan, als kunnende
aanleiding geven, tot het opzamelen van theoretische denkbeelden,
omtrent den goeden aard van teekeningen.

Het opgemerkte is dan ook toepasselijk zoowel op de teekeningen,

behandeld in de verschillende manieren welke wij zullen opgeven,
als op de teekeningen eenvoudig in een tint bewerkt. Immers in
eene groote verzameling van teekeningen, ziet men genoegzaam alle
manieren beoefend, men beschouwt daar zoowel de uitvoerigste
denkbeelden in water en dekverwen, als de eenvoudige schetsen,
luchtig met de pen behandeld en O. I. inkt gewasschen; zoowel
de krachtigste teekenwerken met sepia, als de luchtige schetsen met
sapverwen, zoowel de uitvoerigheid van Douw en Denner, als de
luchtige teekeningen van Jan Steen en andere meesters, genomen
in de vlugtige oogenblikken, welke hun in de natuur voorkwamen.
Wij willen van dit uitgebreide onderwerp nu niet verder handelen,
maar hebben getracht aanleiding te geven om uitgebreider over dit
onderwerp te denken, en hebben daartoe de zaken slechts aange-
stipt, zoo veel als tot het doel eeiier inleiding ons geschikt voorkwam,

HANDLEIDING VOOR HET SCHILDEREN MET WATERVERW.

EERSTE AFDEELING.
§ I.

OVER DE LANDSCHAPPEN IN HET ALGEMEEN.

Door landschap verstaat men de voorstelling van eenig ge-
deelte land, eene ligging, een gezigt of een door den schilder
in de natuur gekozen verschiet; ook noemt men landschap, ver-
schillende op verscheidene plaatsen naar de natuur getoekende
fragmenten, of ook wel de vereeniging van verschillende door de
verbeelding van den schilder zoodanig daargestelde fragmenten,
dat zij aan het oog eene natuurlijke ligging vertoonen. Deze
laatste soort van landschappen wordt gerangschikt onder het ge-
tal diergenen, welk men ideale compositien noemt, of onder de
zoogenaamde compositien naar de natuur.

In elk geval moeten de voorwerpen door de schilderkunst
aan hot oog vertoond wordende, met oordeel en smaak gekozen
worden.

Men moet zeer naauwkeurig acht geven op hetgeen men schil-
deren wil, ten einde zich rekenschap te kunnen geven van zijne
gewaarwordingen. Men dient te letten: 1°. op de verscheidenheid
en waarheid der vormen; 2°. de perspectief; 3^U. de verscheidenheid
en de menigvuldigheid der voorwerpen; en eindelijk 4°. de groote
contrasten en de schoonste uitwerksels van licht en schaduw.

Door een weinig oefening zal men zich gemakkelijk overtuigen,
dat deze of gene ligging, welke voor het oog bekoorlijk is, op

het papier geen het minste effekt zou doen, hetzij door te veel
ineengedrongenheid, hetzij door te veel eentoonigheid, of ook wel
door te weinig tegenstelling van licht en schaduw. Men ziet
daaruit dat de keuze van het tijdstip tot den arbeid almede niet
onverschillig is. en dat men dus dient te letten, op welk uur
van den dag het landschap zich het schoonste voordoet.

OVER DE TEEKENING.

Daar het teekenen de basis is van het schilderen, dient men
alvorens het laatste te ondernemen, zich in het lijnteekenen of
de perspectief te oefenen, waardoor men de geschiktheid verkrijgt
om al de onderdeden van een landschap tot een geheel te vor-
men, mot inachtneming der proportien.

Alvorens een gezigt te teekenen moet men zich een denkbeeld
vormen van het voorwerp, hetwelk men wil voorstellen, en het
in zijne bijzonderheden onderzoeken, in al zjjne gedaanten en op
verschillende uren, om juist de treffendste voorstelling te kiezen,
en het te vertoonen in het oogenblik, waarin de voorkomende
vergezigten in de massa\'s van licht en schaduw de schoonste uit-
werking doen.

Wanneer men dit gevonden heeft, trekt men eerst de lijn van
den denkbeeldigen gezigteinder of horizont, waarboven en waar-
onder men naar omstandigheden en localiteit den wezenlijken ge-
zigteinder plaatst. Daarna begint men de voornaamste massa\'s
te teekenen, kiezende zoo veel mogelijk tot vergelijkingspunt een
duidelijk in het oog vallend voorwerp, naar evenredigheid van
hetwelk men alle overige voorwerpen van hot landschap teekent.

Daartoe zoeke men ecnige kenmerkende punten, welke men
op eenen behoorlijken afstand van elkander plaatst; waarnamen
met een potlood de plaats en de naastbijkomende gedaante der
verschillende massa\'s afteekent, zoo als groepen, boomen, rotsen,
waters, bergen, bosschen, figuren enz., zonder zich met de détails
der omtrekken in te laten.

Deze eerste teekoning bewerkstelligd zijnde, zoekt men met
het potlood naauwkeurige vormen, en bepaalt die met een hard
potlood (Conti! >i°. 3). Bij deze tweede bewerking moet men het
potlood slechts zachtjes drukken, bij het schetsen der vergezigten
en der voorwerpen welke op lucht, water of andere lichte en
doorschijnende plaatsen moeten voorkomen, opdat er geen spoor
van overbljjve, wanneer het penseel er over heen geweest is.
Maar beneden den visuelen gezigteinder en naar mate men het

grondplan nadert, dient men de potloodlijn trapswjjze te verster-
ken. ten einde do vereischte uitdrukking en sterkte op den voor-
grond te behouden. Alsdan zal men de valsehe lijnen in de
schets door middel van zeemlederen snippers, liever dan met
gom elastiek uitvegen.

Men zorge zijn werk altijd te dekken met een vel zuiver wit
papier, waarop men het potlood of penseel toetst, en hetwelk
tevens belet, dat men, door er de hand gedurig op te leggen,
zijn werk morsig maakt.

Eenige teekenaars bepalen de omtrekken van alle voorwerpen
aan de lichtzijde door eene dunne potloodlijn, en aan den kant
der schaduw door eene dikkere; wij zijn van gevoelen, dat alle
voorwerpen , welke wolken moeten verbeelden, en zoodanige,
welke zich in schaduwen oplossen en in de ruimte verliezen, en
dus zoo als men het noemt een silhouet of schaduwbeeld daar-
stellen, alleen met het penseel moeten gemaakt worden, en nooit
met potlood, hetwelk dikwijls onuitwischbare harde sporen ach-
terlaat.

Wat de meer nabij zijnde voorwerpen, zoo als hoornen, rotsen,
beelden, kerken enz. aangaat, is het tevens raadzaam de teeke-
ning met potlood aan de schaduwzijde niet te versterken; het
potlood teekont zuiver, maar het penseel zet de noodige kracht
en uitdrukking aan de voorwerpen bij. In slechts één geval mag
men aldus handelen, namelijk, wanneer men enkel eene schets
heeft te geven; alsdan kan men de potloodteekening versterken
al moest men er ook later over heen wasschen.

Over den stijl. Er zijn twee soorten van stijl bij het landschap-
schilderen, de heldenstijl en de landelijke stijl.

De heldenstijl vertoont alleen grootsche, verhevene denkbeelden,
treffende, verbazende gezigten, majestueuse, trotsche kerken, waar
de bouwkunde al haren rijkdom ten toon spreidt; tempels, graf-
tomben, wouden, rotsklompen, bouwvallen, watervallen enz. Alles
wat in deze stijlsoort voorkomt, moet een denkbeeld van het
schoone ideaal opleveren.

De landelijke stijl, als zijnde meer nederig en nader bij de
natuur komende, stelt niets anders aan ons oog voor dan de da-
gelijksche eenvoudige tafereelen der landbewoners en de gewone
gezigten van bosch, akkerveld, weiland, bergen, vlakten, beken,
hutten met hare aanhoorigheden enz.

Het meest gestoffeerde landschap geeft de grootste afwijking
van lijnen of perspectief, zonder daarom een stijf voorkomen te
hebben.

VOORNAAMSTE VOORWERPEN DIE BIJ DE COMPOSITIE VAN EEN
LANDSCHAP IN AANMERKING KOMEN.

Over de Lucht. De studie van de lucht is de moeijelijkste en
de verscheidenste, welke men bedenken kan, en men zal er, wat
dit gedeelte van het landschap betreft, niet in slagen, dan door
middel van pastel of met olioverw, die dadelijk de kleuren aan-
brengen, zoo als zij zich aan ons vertoonen; terwijl men in wa-
terverw schilderende, meer tijd noodig heeft om de gedaanten
der wolken af te malen, en men met pastel en olieverw terstond
de fiksche en sterke kleuren kan overbrengen, terwijl deze ver-
dwijncn zoo wel als de vorm der wolken, gedurende het droogen
van het papier bij waterverw. Nogtans maakt men in aquarel
ook eene zeer fraajje en natuurlijke lucht, maar men maakt ze
uit het geheugen, of men copieert ze, na de natuur om zoo te
zeggen op de daad te hebben betrapt.

De kleur der lucht is lichtblaauw, zij wordt, lichter naar mate
zij moer den gozigteindcr nadert, en verandert bij het ondergaan
der zon in een oranjegeel, hetwelk donkerder wordt naar mate
liet nader bij de aarde komt; bij het opgaan der zon is het ge-
deelte dat den horizont omzoomt eenigzins rooskleurig; somtijds
lakachtig, ook wel paarsch.

Alle aardseho ligchamcn worden met betrokking tot de lucht,
als de bron van het licht, op eene meer sombere wijze geschilderd.

Over de wolken. Om ze met waterverw dun te vertoonen, legt
men verscheidene locale tinten boven elkander aan, de lichte
plaatsen vermijdende, welke men later kleurt. Om er ligchaam
aan te geven, spaart men de lichtzijde en versterkt de schadu-
wen. Men smelt ongevoeliglijk derzelver uitersten in een, met
den achtergrond van de lucht en met de wolken die er digtst
bij zijn, waarvan zij nimmer eene harde scheiding mogen maken.

Over de vergezigten. Wanneer de lucht betrokken is, deelt
zich hare duisterheid in gelijke mate mede aan al de voorwer-
pen die onder haar goteekend worden, en de vergezigten hebben
tevens deel in deze somberheid. Wanneer zij daarentegen helder
is, hoeft zulks invloed op alle aardsche voorwerpen, en deze
worden alsdan veel meer schitterend. De bergen, die den hori-
zont bepalen, hebben bij nevelachtig weder weinig afstekends,
maar hun toppunt komt fiksch uit boven de neerhangende wol-
ken op den achtergrond van de lucht, terwijl het eigenlijk ge-
vaarte nog in dikke dampen gehuld ligt, welke zich verheffen
uit de door hen bestrekene vlakte.

In bergachtige streken, zijn gewoonlijk de hoogste wolken nog
altijd beneden de spits der bergen, en doen zij deze, door er

zich als het ware mede te vereenigen, gedeeltelijk voor het oog
des aanschouwers verdwijnen.

Bij de trapsgewijze daarstelling van verheven bergen, geve
men naauwkeurig acht, dat men ze ongemerkt aan elkander
verbindt, door ze naar waarheid te doen reflecteren. Zij mogen
nooit op de lucht, noch op hun basis met hardheid zijn afge-
bakend.

Hieruit ziet men, dat men zich wel dient te wachten om aan
de vergezigten al die kracht bij te zetten, welke hun aanblik
schijnt te vorderen; want dan zou men aan de voorwei pen in het
midden en op den voorgrond voorkomende, de vereischte uit-
drukking niet meer kunnen geven; het palet zou daartoe de
kracht missen.

Het is nogtans goed aan te merkan, dat in de Zuidelijke stre-
ken, de vergezigten duidelijker en uitdrukkelijker worden voor-
gesteld dan in de Noordelijke landen.

Over het terrein. In de schilderkunst noemt men terrein eene
zekere uitgebreidheid van den grond, onderscheiden van eene
andere, welke zij bestrijkt, en die in massa niet vele in het oog
vallende voorwerpen, zoo als boomen, bergen, enz. oplevert.

Door het terrein verwijdert men den achtergrond van een schil-
derstuk, met het op gepaste wijze te gebruiken, en met daaraan
de kracht en waarde bij te zetten, naar mate het van de grond-
lijn verwijderd is.

Over het water. Dewijl de oppervlakte des waters zeer verander-
lijk is, zoo is het moeijelijk deze naauwkeurig te teekenen; het is
hiermede gelegen even als met de wolken, men moeijelijk kan
treffen. Nogtans kan men ondanks deszelfs beweging het water
voorstellen, maar zonder zich tot eene volstrekte copie te bepa-
len. Daar het dikwijls eene effen vlakte vertoont, spiegelen zich
de omstaande voorwerpen omgekeerd in den vloed, en deelen
aan het water hunne kleur mede, zoo als dit aan de voorwerpen
de zijne leent. In dit geval laat men van afstand tot afstand lichte
plaatsen, welke men met eene tint of halve tint dekt. In alle
geval neemt altijd de helderheid van het water de kleur aan
van de lucht, die zich er in spiegelt; de kleurlijnen welke het
water voorstellen, moeten altijd horizontaal zijn, dewijl het water
zich altijd op do oppervlakte effen tracht te vertoonen.

Wanneer men loopend water wil schilderen, dat schuimende
tegen rotsen aanspoelt, of golven door den wind gedreven, dan
wordt het schitterende door het witte papier gemaakt, hetwelk
men op die plaatsen zorgvuldig dient te besparen.

Over de gebouwen. Men onderscheidt tweederlei soort van ge-
bouwen, waarmede een landschap versierd is. Do eerste behoo-

ren tot den heroïschen of heldenstijl, de tweede tot den landelijken
stijl, of alles wat het buitenleven betreft.

Deze soort van voorwerpen moeten met veel zorg geteekend
worden. Eene hut is over het algemeen het schilderachtigst, naar
mate zij ouder is en een bouwvallig voorkomen heeft, zoodat de
lijnen meer onregelmatig en afwisselend zijn.

Over de hoornen. De boomen zijn door derzelver gedaante, soort
en verscheidenheid een der schoonste sieraden van het landschap.
De verscheidenheid der stammen en gebladerte, de verspreiding
der takken, bieden door hunne contrasten aan het oog eenen
schilderachtigen aanblik. Om met goed gevolg een landschap te
schilderen, dient men zich in het teekenen van boomen vooral
wel geoefend te hebben. Men moet met den eersten opslag van
het oog de boomsoort kunnen onderscheiden, en zelfs wanneer
het mogelijk is den ouderdom; doch hieromtrent kan men goene
al te groote naauwgezetheid vorderen; men moet de natuur, den
vorm en de uitwendige gedaante van elke boomsoort, de rigting
der takken, den vorm der stammen, de kleur en de gedaante
der verschillende bladeren nabootsen naar de natuur met eene
hun eigene toets.

Elke soort van boomen heeft onderscheidene kenmerken, en
daar de soorten oneindig zijn, moet men ze even als de planten
onophoudeljjk bestuderen, van welke laatste men zich in de voor-
gronden der landschappen met voordeel bedient.

Om den ouderdom dor boomen te onderscheiden, heeft men do
volgende kenmerken. De oude boomen hebben vele korte, dikke
en knoestige takken, hunne toppen zijn met mos begroeid en de
bladeren zijn misvormd en ongelijk; de jonge hebben daarente-
gen lange takken, die dun en weinig in getal zijn, de top is goed
aangevuld en het blad is krachtig en wel gevormd.

Bij het bladerwerk legge men er zich minder op toe om elk
blad naauwkeurig af te malen, dan wel om eene goede uitwer-
king van het geheel te verkrijgen.

Deze arbeid vereischt eene gemakkelijke behandeling van pot-
lood en penseel, om het geteekende op zekeren afstand zigtbaar
te doen zijn ; maar nimmer behoeft men die strenge naauwgezet-
heid in acht te nemen, zoo als bij gebouwen, portretten en bloe-
men; dit zou integendeel eene verkeerdheid zijn, en een aldus
gewrocht bladwerk zou men getelde bladeren kunnen noemen.
Wanneer men dus bladwerk bestudeert, bepale men zich tot en-
kele gedeelten en bijzonderheden, zoo als een tak, eene groep
boomen, eene plant, kruiden enz., met in acht neming, dat men
de ledige plaatsen altjjd grooter laat dan zij behoeven te zijn,
dewijl men bij het einde van het werk altijd genegen is om ze

meer aan te vullen, en de uitwendige gedaante te geven, welke
zij hebben moeten.

Over de rotsen. De rotsen brengen veel bij om aan een land-
schap een woest en schilderachtig aanzien te geven. Hunne ge-
daante, hardheid en kleur z[jn oneindig. Over het algemeen bieden
zij afscheidingen, scheuren, reten en bersten aan, alsmede gol-
vingen, ruwheid en eene groote mate van originaliteit. Dikwijls
zijn zij naakt en ontbloot, somtijds zijn ze beplant met bosschen
of enkele groepen van boomen, of wel met woningen, en vloeijen
er uit de rots beken of stroomen die zich in watervallen neer-
storten.

Niet zelden zijn ze bedekt met mos, boomleverkruid, gras-
zoden of heostergewas.

Over de gedaanten van menschen en dieren. Deze bijkomende
versieringen van het landschap, vooronderstellen reeds eene ge-
noegzame bedrevenheid in het akademisch teokenen, en in dat
der dieren, behoorendc tot het klimaat hetwelk men voorstelt.
Deze afbeeldingen veroischeu geenen doorwrochten arbeid, zij
moeten het oog kunnen verdragen zonder het te vestigen. Men
moet ze afmeten naar gelang der voorwerpen die hen omringen
en er mede in vergelijking komen, zoo als deuren, vensters,
pilaren, huizen, boomon enz. Zij moeten worden berekend naar
den afstand van het plan waarop zij zich bevinden, en volgens
de regelen van het lijnvormig perspectief. Hunne houding moet
gemakkelijk, bevallig on natuurlijk zijn; zij moeten stout en met
overleg, zuiver en met contrast geteekend zijn: dat wil zoggen,
dat men de ledige plaatsen zorgvuldig moet verschoonen en de
schaduwen versterken, maar zonder ze te voltooijen.

Men houde in het oog dat zij in de vergezigten schaduwbeelden
(silhouetten) vormen, en slechts bij eene meerdere nadering tot
den voorgrond worden opgehelderd. Ook moet men acht geven
op de kleederdragt en de gezigtsoorten van het land hetwelk men
voorstelt.

De afbeeldingen der dieren moeten eene natuurlijke en aan
hunne soort eigene houding hebben; hieromtrent kan men niet
te naauwgezet zijn.

Over de teekening naar de natuur. Wanneer men de schets van
een landschap wel kan copieren en zamenvoegen, dan is het
raadzaam in het open veld te gaan, er eenige voorwerpen te
kiezen, zoo als boomen van verschillende soort, water, rotsen,
hutten, dieren, akkergereedschappen, oude boomstammen, takken,
wortelen, planten, gebouwen, bouwvallen, beeldjes en over het
algemeen alle bijzonderheden, die tot de compositie van een
schilderstuk kunnen bijdragen, zorgende dat men stoutweg de

omtrekken, de vormen en de uitwerking bepale, zonder zich
bij do voltooijing op te houden, waarmede men zich alleen te
huis bozig houdt. De hoofdzaak is de natuur te treffen terwijl
men ze met oordeel gadeslaat. Later kunnen deze bouwstoffen
aldus opgezamcld met vrucht in een schilderstuk gebruikt
worden.

Daarna bevlijtige men zich in het teekenen van gezigten, die
weinig gestoffeerd zijn, en die zooveel mogelijk uit terreinen
bestaan, waarna men alle bedenkelijke landschappen met hunne
schakeringen, gebouwen enz., zal mogen teekenen.

Al deze voorwerpen moeten met eono losse hand in potlood
(Conté m°. 3) getoekend worden, waarna men het ontwerp of de
schets met sepia kan wasschen. Bij stukken van meer aanbelang
worden de schaduwbeelden alleen met het penseel gemaakt.

De wijze, waarop men het potlood gebruikt is niet onverschillig.
Zie hier eenige ophelderingen omtrent teekeningen, welke men
geheel mot potlood wil behandelen.

Men snijde eerst het potlood met een daartoe bestemd zeer
scherp mesje, zoodanig dat het potlood ver genoeg buiten het
hout komt, en de punt altijd scherp zij; te dien einde moet het
hout altijd zeer schuinsch worden gesneden, on do snede moet
eene kegelvormige of langwerpig pyramidale oppervlakte vertoonen.

Na dan zuiver geschetst te hebben, zal men zachtjes de ver-
gezichten bewerken en daarna het middelplan; vervolgens ga
men over tot het versterken der schaduwen op den voorgrond
door evenwijdige en digt ineengedrongene kruisstiepen. Bij de
gebouwen volgen de kruisstrepen meestal de loodrogte of horizon-
tale lijn, zelden de diagonale, ten zij ze zich evenwijdig met de
eene of andere lijn moeten bevinden. Bij de boomstammen zijn
zij dan eens loodregt, dan weder horizontaal, naar mato zij de
bogten en hobbeligheden van den stam en der schors moeten
volgen. Nogtans dienen zij zoo veel mogelijk gebogen on per-
pendiculair te zijn op het midden van don stam, der takken of
zijtakken, maar op eeno wijze geheel ondergeschikt aan do soort
en den ouderdom van den boom. In het blad moeten zij diago-
naal en evenwijdig van elkander zijn.

Bij het water zijn zij horizontaal, bij de bergen moeten zij de
natuurlijke helling van den grond volgen, en evenwijdig zijn aan
de lijnen die denzelven aanwijzen; bij de rotsen volgen zij de
bijzondere rigting van elke massa en zijn dan eens loodregt,
dan weder horizontaal en dan eens diagonaal, naar het vereischt
wordt.

Deze regelen zijn algemeen wat de rigting betreft; maar zij
moeten ligter en meer ineengedrongen zijn, naar mate de ligcha-

men waarop zij zich moeten bevinden, meer verwijderd en luchtig
zijn; of zwaarder en grover, naar mate zij naderbij en in de
schaduw zijn; en fijner en meer uiteenloopend, wanneer zij tot
half-tinten bohooren. Het licht brengt men aan door het witte
van hot papier.

Vervolgens ga men over tot de schaduwbeelden, en doorloope
zijn werk met volgens de opgegevene wijze kruisstrepcn te maken,
met gepaste kracht, om de tinten en halve tinton aan te brengen,
tot dat men de uitwerking verkrijgt, welke men verlangt.

Bij het aanloggen der schaduwen trachtte men die in eens
daar te. stellen, door het ineendringen of verwijderen der kruis-
strepen, welke men niet door en over elkander mag laten loopen.

Tot deze bewerking gebruikt men potlooden van verschillende
Nos. of kracht.

Over den passer. Eenige teekenaars gebruiken bij hunne werk-
zaamheden den camera obscura, anderen camera Ittcida, doch zie
hier een ander middel.

Het papier over den stirator of teekenraam gespannen zijnde,
neemt men een passer, aan welks scharnier een ring bevestigd
is, waardoor een touwtje loopt, hetwelk men naar goedvinden
kan verlengen of verkorten; dit touwtje doet de teekenaar bij
wijze van halssnoer om zijnen hals, en ondersteunt don passer.
Alsdan bevestigt men den stirator in eene vertikale rigting, het
papier gekeerd naar den persoon die toekent, zijnde de bovenste
rand van het raam volmaakt horizontaal en ter hoogte van de
oogen, zoodat men het landschap er over heen ziende, kan aan-
schouwen. Dan zoeke men op welken afstand men in de vertikale
rigtingen de meeste voorwerpen aantreft, en zoeke vervolgens
een optischen hoek van ten minste 60 en ten hoogste 90 graden;
alsdan bepaalt men het gezigtspunt op het papier, hetwelk zich
op het vertikaal moet bevinden, en hetwelk het punt dat men
in de natuur heeft genomen doorsnijdt. Dit punt moet zich op
de lijn van den wezenlijken horizont bevinden.

Deze schikkingen gemaakt zijnde, verlengt of verkort men het
touwtje van den passer, zoodat het gespannen zijnde, en het
oog gerigt zijnde op het toppunt van den optischen hoek, de
punten van don passer overal den stirator kunnen aanraken; op
deze wijze overziet men in zijn geheel het landschap en do tee-
kening. Daarna bepaalt men op den bovensten horizontalen rand
van het papier, den onderlingeu afstand der voornaamste voor-
werpen, alsmede hunne lengte en breedte, welke beide laatste
op de vertikale zijde van het papier, links en regts van het ge-
zigtspunt, in onderling verband moeten worden aangebragt. Door
dit middel plaatst men de kenmerkende punten, en men schetst

ligtjcs de hoofdmassa\'s, waarna men begint te schetsen zoo als
wij gezegd hebben.

Er bestaat voor het teekenen naar de natuur nog een ander
zeer gemakkelijk werktuig; namelijk eene glasruit in een raam,
welke men vertikaal plaatst, door middel van eenen paal in den
grond. Aan dit glasraam in eene ijzeren roede bevestigd, waar-
aan een beweegbare ring zit, welken men naar goedvinden langs
alle rigtingen moet kunnen bewegen, doch altijd in eene even-
wijdige rigting met het glas. Men plaatst den ring op eenen ge-
pasten afstand en op het gezigtspunt van de schilderij; het glas
is verdeeld in verscheidene naast elkander staande en gelijke
vierkanten, alsdan teekent men met eenigzins dikker en opzet-
telijk daartoe vervaardigden inkt, uit olieverw bestaande, de om-
trekken op het glas der door middel van den ring ontdekt
wordende voorwerpen. Wanneer de inkt omtrent droog is, drukt
men de teekening af op papier. Op deze wyze kan men in weinig
tijds onderscheidene landschappen teekenen, wanneer men telkens
opzettelijk daartoe vervaardigde en ingerigte glasruiten neemt.

Maar van alle wijzen om naar de natuur te teekenen, is er
geene beter dan die mot het bloote oog; daartoe moot men de
afstanden, de proportiën, de hoeken, de lijnen, de vormen en
de soorten onderling vergelijken. Wanneer de schets voltooid is,
en men zijn werk wil afmaken, moet met den stirator zoo veel
mogelijk vierkant voor zich houden op eene tafel, in eene be-
neden den horizont hellende rigting, en eenen hoek van nage-
noeg 35 graden.

Wat de compositie aanbelangt, hieromtrent kunnen wij geene
vaste regelen voorschrijven; de smaak alleen moet de keuze be-
sturen der voorworpen, welke geschikt zijn om in een landschap
te worden opgenomen. Wanneer men meerdere voorwerpen bij
elkander voegt, moeten deze met zoo veel kunst en perspectief ver-
bonden worden, dat men het niet kan merken. Hetzelfde geldt ten
aanzien van ideale voorwerpen, welke men uit zich zelven schept.

Men moet ook de verscheidenheid van stijl in het oog houden,
en deze niet met elkander verwarren. Elk voorwerp moet op
eene gepaste en natuurlijke wijze geplaatst worden; de voort-
brengselen van eene luchtstreek, de bewoners en de dieren van
een land, kunnen noch mogen zich vereenigd vinden met land-
streken, waar de zeden en de temperatuur weer anders zijn;
ten zij de schilderij een geschiedkundig onderwerp ten doel hebbe,
moeten de beelden het kenmerk der inboorlingen dragen, zoowel
door uitdrukking en houding, als door kleeding, zeden en ge-
bruiken , dien landaard meest eigen en kenmerkende.

OVER HET PAPIER EN DE KEUZE DAARVAN.

Een der hoofdvereischten om in het vak van teekenen, waar-
mode wij ons gaan bezig houden, goed te slagen, is de keus
van het papier, waarop met waterverw gewerkt wordt. Men
moet hieromtrent oplettend zijn.

De goede hoedanigheid kent men aan de nerf, de witheid, de
dikte en de wijze waarop het gelijmd is.

De nerf moet fijn, effen en digt zijn, de kleur sneeuwwit, het
papier dik en zoodanig gelijmd zijn, dat wanneer men het met
eene natte spons bevochtigt, er geene donkere vlekken opkomen,
dat het niet vloeit en wanneer men het tegen het licht houdt,
de eene plaats niet doorschijnender is dan de andere.

Wanneer er eene van deze hoedanigheden ontbreekt, dan keure
men het af. Eenige personen bedienen zich van Bristol papier,
omdat zij dan vrij zjjn van het spannen; anderen verkiezen het
papier van Whatman, of het Hollandsch papier van Kool of Honig.
Wederom anderen gebruiken bij voorkeur Fransch fabrikaat.
Het doet weinig ter zake welke soort men gebruikt, wanneer
het slechts de hoedanigheden bezit, welke wij hebben opgegeven.

OVER DEN STIRATOR OP TEEKENRAAM, BESCHRIJVING EN GEBRUIK.

De stirator is een ledig eikenhouten raam, met eene sponning
aan ééne zijde, welke over het geheele raam loopt, en waarin
een paneel geplaatst wordt, hetwelk effen en dunner dan het
raam is, rondom welk paneel zich eene keep bevindt, zoodanig,

dat wanneer het in het raam ligt, het zich waterpas met de op-
pervlakte van dit laatste bevindt en beide slechts eene vlakte
daarstellen. Er moet aan alle zijden van het paneel zoo veel
speelruimte zijn, dat het papier er kan omgewonden en mede
in hot raam gesloten worden.

Aan de zijde waarop men wil schilderen, maakt men het papier
nat met eene kleine zindelijke spons; gedoopt in zuiver klaar
water, verzadigd met aluin, en van de tegenovergestelde zijde
met dun stijfselwater hetwelk men winddroog laat worden. Ver-
volgens spant men een blad gewoon droog papier over de plank,
waarop men het teekenpapier legt, met do gestovene zijde naar
beneden, sluit het in het raam, waarin men het vast maakt door
middel van twee scheeden, welke aan de uiteinden plat zijn,
waarvan elk een gedeelte van eenen cirkel beschrijft, en met
kracht in twee langwerpige keepen worden vastgemaakt. Deze
keepen zijn in de dikte van het raam aangebragt. Men laat het
papier aldus gespannen en met de oppervlakte van het raam
gelijk zijnde, droogen. De teekenramen zijn overigens genoeg
bekend.

De oplossing van aluin, waarmede men het papier bevochtigt,
dient om do poriën te sluiten, belet het om sponsachtig te zijn
en vlakken achter te laten. De stijfsel geeft stevigheid aan het
papier, ingeval dit laatste \'slecht gelijmd waro en belet de kleur
door te dringen: het drooge papier hetwelk men onder het teeken-
papier op het paneel legt, verhindert dat dit laatste door het
hout morsig wordt, en dient om het te spoediger te doen op-
droogen, daar het een gedeelte der vochtigheid inzuigt.

Sommigen verkiezen bij het gebruik van den stirator in plaats
van een paneel een ledig raam, waarop stevig gespannen linnen
zit vastgespijkerd, hetwelk men dan met een blad sterk gelijmd
papier overdekt, dewijl zij vinden dat dit gemakkelijker is, en
daardoor de stirator ligter, minder hard en handelbaarder wordt.

Andoren bevestigen hun papier op eene effen plank, met
mondlijm of met stijfsel; het gebruik van den stirator is het
raadzaamste middel.

Wanneer men eene schilderij wil vervaardigen op bordpapier
gelijmd, dan moet dit laatste zeer dik, goed geklopt en gelijmd
zijn, zoodat het aan eene plank gelijk is. Men bevochtigt het
papier zoo als gezegd is, en men maakt het op het bordpapier
vast, er insgelijks een blad gewoon papier onder doende, en de
randen van het papier van achteren omslaande, lijmt men die,
na er hier en daar eenige regte sneden in gemaakt te hebben.
Om dit te doen is gewone lijm veel beter dan mondlijm. Het
bordpapier aldus in gereedheid gebragt zijnde, legt men het

tusschen verscheidene bladen wit papier onder de pers, waar
men het laat droogen.

Wanneer men dun bordpapier gebruikte zou het buigen, en
slechts eene halfschuinsche oppervlakte vertoonen, men zou het
teekenpapier wel kunnen spannen, doch het zou eindelijk door
de te sterke spanning bij het opdroogen scheuren.

Collatje of belijming van papier. Het papier hetwelk niet ge-
noeg gelijmd is, kan men ook verbeteren op de volgende manier.

Neem witte zeep en zeer blanke Vlaamsche lijm, van elk even
veel, en eenige vingergrepon poeder van aluin, welke men in
kokend water oplost. Smelt de zeep in kokend water, insgelijks
de lijm, voeg dit bij elkander, waarna men er de aluin bij mengt.

Voeg bij dit vocht eenige druppels wijngeest (alcohol), om
hetzelve voor bederf en ontbinding te bewaren: en doe het in
een wolgesloten flesch. Met een fijne spons brengt men deze
belijming op het papier.

Het ivoorpapier is niets anders dan papier met dit ingrediënt
bestreken en geglansd.

Het papier hetwelk bard en ruw van nerf is, slorpt somwijlen
de kleuren ongelijk op: het is genoeg tot verbetering wanneer
men de oppervlakte mot eene spons met schoon water bevochtigt:
of met water, hetwelk lichtelijk verzadigd en een weinig ver-
mengd is met witte zeep.

Het smelten van aluin. Kies hiertoe beste witte rots-aluin,
maak dezelve door stamping of wrijving zeer fijn, en doe vier
theelepeltjes van dit poeder in een theekop kokend water, en
laat dit nog eens met elkander door koken, waarna men het in
een gesloten fleschje bewaren kan.

Men beweert, dat de aluin glans aan de kleuren mededeelt,
doch te veel gebruikt, dezelve verbrandt.

Het Bristol-papior zeer glad zijnde, zoodat het de tinten niet
wil aannemen, wordt met dit smoltsel verbeterd, of door het
bevochtigen met brandewijn door middel van een penseel, zoo
ver de schets gaat.

De aluin kan men ook op gewoon papier leggen, zoo ver men
geschetst heeft, en doet eene goede werking.

OVER DE POTI.OODEN, DE ELASTIEKE GOM EN HET ZEEMLEDER.

Om te schetsen bedient men zich van Engelsche harde pot-
looden ), bij gebrek van deze neemt men die van Conté te
Parijs. N°. 3 gebruikt men bij voorkeur. Deze potlooden zijn met
cederhout omkleed.

De elastieke gom dient om de zware potloodlijnen te verdrijven,
of wel de valsche trekken in de schets weg te nemen; doch men
bediene zich er van met veel omzigtigheid, en zoo min mogelijk
vooral in schilderingen van lucht, water enz., omdat het de nerf
van het papier wegneemt. Het aan vierkante gegoten stukken is
het slechtste.

Men gebruike liever het zeemleder, hetwelk terwijl het do pot-
loodhjnen uitwischt, in geene deele het papier beschadigt en
geene vlakken veroorzaakt.

OVER DE PENSEELEN , MANIER OM ZE UIT TE ZOEKEN EN GEREED

De keuze der penseelen heeft veel invloed op het schilderen
met wafcerverw; om dus eene goede keus te doen zonder zich
aan bedrog bloot te stellen, laat men ze weeken in eene kom
of glas met water en schudde ze daarna ter dege, zoodat zjj
slechts eene gladde en effen spits uitmaken. Wanneer zij zich
krommen, verschillende punten vormen, of wanneer zelfs de
punt, die zij willen daarstellen, plat wordt, dan keurt men ze af.

Als men nu zijne keuze gedaan heeft, doopt men ze andermaal
in een glas water, en schudt ze weder goed uit om het over-
vloedige water er uit te werpen, waarna men ze ijlings door de
vlam eener kaars haalt, om de te lange haren die buiten de
punt uitsteken af te branden. Om dit goed te doen brengt men
het penseel vlug aan de vlam en haalt het op dezelfde wijze
terug, zoodat het slechts de vlam aanrake; dit is beter dan die
haartjes met eene schaar af te snijden, waardoor zij van onderen
vierkant worden, en daarom voor het gebruik ongeschikt zijn.

Men kan de penseelen ook beproeven door te zien of er goede
veerkracht in is, zij moeten als staal altijd terug en regt springen,

\') De gemerkte 11. B. Brookman worden als de fijnste en zuiverste geacht.
Zij zijn zoo wel als die van Conié te Parijs, in Holland en overal nagemaakt
geworden.

tevens fijn en zacht van haar zijn, en eene goede punt vormen.
Nat gemaakt zijnde moet men ze op de nagel, op de punt eenig-
zins drukkende, omdraaijen, bij welke bewerking de punt toch
weder in de natuurlijke rigting moet terugkeeren. Een ongelijk
haartje hebbende, kan men dit verbeteren door het penseel nat
te maken, gelijk te strijken, en een of tweemaal vlug door de
kaars te halen: gemeenlijk is eene keer reeds genoeg.

Het verschil van penseelen is zeer groot: men heeft ze van
2}_£ Cent tot 2,75 per stuk. De zwart mardor penseelen zijn de
beste soort, dan volgen de rood raarder en de petit gris, doch
er bestaat veel namaaksel en bedrog in dit werk. De kleinste
penseelen zijn voor miniatuur, porselein schilderen, en verder
voor zeer kleine partijen. Men heeft ook penseelen van kemel-
haar, welke vrij goed zijn en niet hoog in prijs. De groote
zoogenaamde zwaneschachten zijn voor zeer groote partijen , en
de platte penseelen voor luchten in sap- en dekverw.

De minst goede penseelen zijn omwonden met katoen, vorder
klimmen zij op met zijde, koper, zilverdraad en eindelijk goud-
draad op zijde, \'t welk men op de beste soorten vind. De duurste
penseelen winnen op don duur uit door hare deugdzaamheid.

Men zorgo altijd vele penseelen zoo wel groote als kleine te
hebben, en allen moeten van een steel voorzien zijn. Het is
goed dat men lange en korte heeft, de eene voor do lijnen en
de andere voor de vlakten.

Diegene welke men voor de sepia bestemd, zal men afzonderlijk
houden van dezulke welke voor de waterverw gebruikt worden.
Diegene welke voor het portretteren moeten dienen, houde men
mede afzonderlijk, zoo wel als die waarmede de geest van terpentijn
gebruikt wordt. Deze laatste moeten zeer dun zijn, omdat de
terpentijn, met kobalt en ivit vermengd, de penseelen zeer doet
zwellen.

Deze afscheiding heeft ten doel, om voor elke soort van arbeid,
de daartoe eigene penseelen te gebruiken, om die zuiver en
schoon te houden, en eene mengeling van vreemdsoortige zelfstan-
digheden te voorkomen, waardoor de schoonheid der teekening
en de frischheid van het koloriet zouden kunnen benadeeld worden.

Onder de penseelen voor de waterverw houdt men ze voor
elke kleur afzonderlijk, en om zich hiermede niet te vergissen,
schildert men den steel met dezelfde kleur in olieverw.

De dikte van het penseel dat men gebruikt, moet altijd geëven-
redigd zijn aan het onderwerp dat men behandelt.

Een aantal willende bewaren, kan men dit doen met kamfer
er bij te leggen met een paar peperkorrels, waardoor de mot er
niet bij komt, en de kamfer voor vervliegen bewaard blijft.

OVER HET PALET EN DE KELKJES.

Om de kleuren te vermengen en niet te bederven, bedient
men zich van een palet van zuiver wit en dik glas, gevat in
een houten raam; en van onder met helder witte terpcntijnverw
geschilderd, ofwel van een zuiver wit porseleinen palet.

Op deze wijze kan men de verschillende tinten en schakeringen,
welke men noodig heeft, onderscheiden. Men gebruikt het palet
niet dan voor de lichte en bijkomende tinten; wat de locale
doorschijnende tinton en de watervorw-kleuren, die menigvuldig
moeten zijn, aanbelangt, deze verdunt men in porseleinen kelkjes
of verwbakjes opzettelijk daartoe vervaardigd. De gemakkelijkste
zijn die, wier bodem zich vereenigt met den vertikalen rand,
op eene ongevoelige wijze .en door eene geringe helling. Men
verkiest ze boven die, wier bodem de wanden in eene regten
hoek afsnijdt, omdat zij zich gemakkelijker dan deze laatste laten
schoonmaken, en omdat men minder moeite heeft om er de
kleuren in te wrijven. De sterkste zijn, die eene regthoekige
holte aanbieden. In het algemeen houdt men den regel, dat
groote en waterachtige tinten uit verwbakjes, en tinten van
geringe plaatselijke grootte van het palet genomen worden, gelijk
ook de retoucheringen.

OVER DE OORSPRONKELIJKE KLEUREN.

Wanneer men door middel van een straalbrekend prisma, eene
straal helder licht ontbindt, dan ontdekt men daarin de zeven
hoofdkleuren van het zonnebeeld, in de volgende rangorde: rood,
oranje, geel, groen, Maauw, indigo en paarsch. Onder deze zeven
kleuren zijn er drie, namelijk: het rood, liet geel en hot blaauw,
welke men oorspronkcljjke kleuren noemt, en waarmede men
oranje, groen en paarsch maakt; de indigo blijft op zich zelve.
Het wit en het zwart worden onder do kleuren niet opgenomen.
Het eerste stelt het licht voor, en bij gevolg het aanwezen van
al de kleuren van het prisma, het tweede verbeeldt de donker-
heid en diensvolgens de algeheele afwezendheid dier kleuren.
. Wanneer men tood, geel en blaauw elk afzonderlijk op de
spitsen van eenen gelijklijnigen driehoek A. B. C. aanbrengt en
gesloten in een cirkel, wanneer men buiten dezen driehoek er
eenen tweeden vormt gelijk aan den eersten, en dat men op de

tegenovergestelde punten nieuwe cirkels F. E. D. aanlegt, kan
men deze vullen met de tint gevormd uit de combinatie der
kleuren, geplaatst op de spitsen van den eersten driehoek, en
deze tint zal de afleiding zijn van de twee kleuren der basis.
Zoo is F. welke het oranje aanduidt het resultaat van de com-
binatie A. en C. welke het rood en het geel aanwijzen. E. het
groen voorstellende, komt van de combinatie C. en B. zijnde
geel en blauwt); D. stelt het paars voor, als komende van A.
en B. het blaauw en rood.

Wanneer men uit het middelpunt O. van den kleinen driehoek
A. C. B. en met een straal O. H. een cirkel L. K. J. I. H. G.
beschrijft, grooter dan de driehoek F. E. D. en men op dezen
cirkel snijlijnen aanbrengt, waaraan men de kleur geeft, welke
beantwoordt aan de straal, die hem in twee gelijke deolen snijdt,
dan kan men tusschen die snijlijnen er nieuwe vormen, welke
elkander gelijk zijn. Deze zal men kleuren met de tinten twee
en twee trapsgewijze te combineren, en wel zoodanig dat hoe
meer zij de zes kleuren van den driehoek naderen, de tinten
ook hoe langer zoo meer de schakering dier kleuren zullen aan-
nemen, zonder echter op te houden van te deelen in de aan-
vankelijk aangelegde tint.

Op deze wijze zal men zich eene trapswjjze kleurladder bezorgen,
van al de kleuren van het prisma, de indigo alleen uitgenomen.

Wanneer men door het punt O. eene naald steekt en men op
deze spil den cirkel L. K. J. I. H. G. snel laat ronddraaijen,
zal men op het eerste gezigt de gewaarwordingen van het wit
ondervinden.

Men zal bevinden, dat de kleuren aangebragt op de spits van
elk der hoeken F. E. D. zeer hard afsteken bij de drie kleuren
op de tegenzijde aangelegd, en dat zij het koord van hunnen
boog vormen.

waterverwkleüren; tempering dezer kleuren twee aan

twee; wijze om er eenioe te

bereiden ; trapswijze rangschikking ; voorbeeld.

De waterverw kleuren zijn:
Guttegom, Geel-oker, Bruin-oker, Napelsch geel, Chromaat geel.
Indiaansen geel (van Newmann) Indian yellow.
Cineesche vermilloen , Hollandsche vermilloen , Saturnus rood,

Drakebloed, Full Red.
Carmijn en gebrande dito.

Terra di siena gebrand, en dito ongebrand.

Berhjnsch blaauw, Kobaltblaauw, Blaauw von Thenard.

Sepia, Bister, van Dijeksbruin, Keulsehe en Kasselsehe aarde.

Oostindische inkt. (Bruine, zwarte en blaauwe tint.)

Noir de bougie en Ivoor zwart.

De Italiaansche schilders beteekenen de lichte plaatsen, welke
zij niet genoegzaam hebben uitgespaard met dekverw, en bedienen
zich daartoe van de volgende kleuren:

Kremser wit of zilver wit, Napelsch geel, Geeloker en Chro-
maat geel.

"Wij zullen in het voorbijgaan aanmerken, dat het Chromaat
geel weinig vastheid van kleur heeft, en dat men het alleen ter
vervanging van het geel oprement gebruikt, omdat het zoovele
gevaren van vergift niet aanbiedt, en men dit laatste tot dusverre
nog niet heeft kunnen vervangen door een ander geel, hetwelk
genoegzame duurzaamheid belooft. Wat het Napelsch geel aan-
belangt, dit is houdend, doch men mag het niet met ijzer of
staal in aanraking brengen, want anders wordt het groen. Het
Napelsch geel en het blanc leger of zilvericit, zijn twee tegen-
strijdige elkander vijandige kleuren. Men mengt ze dus niet met
elkander, omdat de eene de andere vernietigt.

Middel om de détails op den voorgrond te verlichten, welke men
niet heeft uitgespaard.

Kremser of zilverwit. ) . _£. ,

Kobaltblaauw. | ^ln ^ P^0eder-

Verdikte geest van terpentijn om deze twee kleuren te verbinden.

Om den geest van terpentijn te doen dik worden, heeft men
dezelve slechts vier a vijf dagen aan de lucht bloot te stellen,
of eenige weinige uren in een kamer op een schoteltje in de
zon te plaatsen.

Kremnitzer wit. Eene schitterende zuiver witte kleur, welke
men uit lood trekt, doch eene veel zuiverder behandeling onder-
gaat dan het loodwit; het beste is zeer zwaar en zuiver wit, en
moet niets naar het grijze, blaauwe of geel trekken, het moet
als men het in de verwwinkels koopt, hard, niet brokkelig maar
bij het breken glad zijn; bovendien moet het op de tong gebragt
een weinig kleven.

Het zilverwit is mede eene uitmuntende kleur in de dekverwen,

het is nog witter dan kremser wit, en wordt uit tin geoxydeerd.
Deze beide kleuren worden gebezigd om verschillende voorwerpen
bijzonder in dekverwen te tinten en te hoogen, en kunnen ook
dienen om zekere gedeelten van landschappen, welke men te
donker heeft gemaakt, op te helderen, of op geheel donkere
plaatsen te hoogen.

Ook dient het om de meer verlichte plaatsen te doen uitkomen
bij eene wassching met sepia of roetzwart op gekleurd papier,
hetzij zuiver wit of gemengd met tinten, welke overeenstemmen
met de kleur van het papier, waarop men werkt, ook wel om
op de tint van Chineesch papier te hoogen.

Guttegom. Eene plantaardige verwstof. Men bedient er zich
met voordeel van in het schilderen van lucht, hoornen, weilanden,
groene vlakten, enz. Men verkiest de ruwe boven die, welke tot
tabletten of stukjes gevormd zijn, dewijl de eerste zuiverder is.
Met sepia, oostindischen inkt, Berlijnsch blaauw of indigo vermengd
verkrijgt men verschillende soorten van groen; met carmijn ver-
mengd, geeft het oranje, en is alsdan zeer geschikt bij een on-
dergaande zon, om derzelver pikante kleuren na te volgen.

Men kan de guttegom door menigvuldige wasschingen geheel
van dezelver gom ontdoen, waardoor ze tot gebruik meer ge-
schikt wordt, dewijl ze bij het gewoon gebruik in het mengen
tot groen, wat. al te gomachtig is. Men doet eenige onsen
guttegom in eenen nieuwen verglaasde pot; men giet er gefiltreerd
water op en laat het zinken. Men giet er iederen dag al het
water af, ophoudende wanneer men het geel bezinksel op het
punt ziet om met het geele water, dat men weg wil gieten, af
te vloeijen, gietende er ander water op in plaats van het geene
men afgegoten heeft, en wel zoo veel, dat het geel vier of vijf
duimen onder staat. Men zet deze bewerking ten minste zes weken
voort, waarna men het geel vergadert, hetwelk gedroogd wordt
en even als Napelsch geel kan dienen om te hoogen, zoo zeer
is het ontgomd.

Verscheidene landschapschilders in Zwitserland, maken er ge-
bruik van, zoo voor waterverw en dekverw, als miniatuur.

Napelsch geel. Dit geel is van een zeer nuttig gebruik voor
landschap- en bloemschilders, en men bezigt het ook met goed
gevolg voor alle soorten van schilderwerk. Het maakt zeer mooije
licht-groenen, wanneer men het met Berlijnsch blaauw of ultra-
marijn vermengt. Het zelf willende bereiden, moet men het zeer
zindelijk wrijven, en vooral het met geen stalen tempermesje,
ijzer of eenig ander metaal opnemen of temperen, daar het dan
dadelijk groen wordt. De witte hoornen of ivoren tempermesjes
zijn de eenige bruikbare, voor de geele kleuren.

Indiaansch geel. Mede eene plantaardige venvstof van eene
schoone schakering en donkerder dan de guttegom. Men trekt
ze uit de kleurende stof van de bezien eens booms die in Indië
groeit. De zuiverste is die van Newman in tabletten, en bekend
onder den naam van Indian yelloic. Deze kleur is zeer vast en
dekt goed. Zij is tweederlei, de eene trekt naar het groen en de
andere is fraai goudgeel. Deze laatste is best en vervangt zeer
goed de geele lak, welke geenszins hecht is en op den duur zwaar
wordt, en is ook beter dan de guttegom tot het temperen
van groen.

Licht geele oker. Dit geel is uitmuntend, ofschoon in schijn
zeer gemeen. Het kan voor het vleesch niet gemist worden, en
is goed voor zeer veel vermengingen.

Het is een zeker soort van aarde, van eene zeer vaste kleur,
wordt op voorgronden in de landschappen en in veel voorko-
mende gevallen gebruikt.

Chromaat geel. Het chromaat geel is een hel schitterend goud-
geel , hetwelk goed dekt, waarvan men drie of vier zeer onder-
scheidene schakeringen heeft; maar deze kleur heeft geene
duurzame vastheid; echter is men genoodzaakt om er zich van
te bedienen, dewijl men het tot dusverre door niets anders hoeft
kunnen vervangen. In waterverw heeft ze echter meer vastheid
dan in olieverw. Men moet wel zorg dragen van het penseel niet
aan den mond te brengen, evenmin als bij het gebruik van Na-
pelseh geel, oprement en wit. Het zijn alle zeer sterke vergiften.
Deze opmerking\' dient voor vele verwen.

Bruine oker of donker geel. Mede een zeker soort van aarde;
dit geel vervangt den licht geelen oker in alle mengsels van
schaduwen, welke een krachtige kleur moeten hebben. Deze kleur
is van een uitgebreid nut in de behandeling. Met Berlijnsch
blaauvv getemperd maakt het zeer nuttige warme groenen, en
met zwart en een weinig bruinrood gemengd, geeft zij uitmun-
tende toonen voor gronden, huisraad, en is ook van nut in
gebouwen, voorgronden in landschappen, rotsen enz. In de En-
gelsche stukjes waterverw, wordt zij genaamd Roman ochre; de
onder deze stukjes genaamde Browit ochre is meer rosachtig en
niet de echte bruin oker tint.



		INLEIDING.

		De teekenkunst heeft onmisbaar eenen grooten invloed op de meeste kunsten en wetenschappen, waarvan vele zonder dezelve niet in beoefening zouden kunnen worden gebragt, andere niet tot zulk eene hoogte zouden gestegen zijn: dan het nuttige paart zich in deze kunst in groote mate ook aan het aangename; door haar is het den liefhebberen mogelijk om de heerlijke natuur door omtrek, licht en bruin, of bijgebragte kleuren op eene platte oppervlakte, oogeuschijnlijk rond en verheven, ja als het ware levende na te boot- seu. Maar bovendien is de teekenkunst het fondament voor de schil- derkunst, en daar zij uit zich zelve genoegzaam is, om hetgeen men verlangt voor te stellen, is zij in dit opzigt boven het schilderen verheven. Franciscus Junius, door Vondel de regterhand der schilderkunst genaamd, merkt daaromtrent aan, dat de antieke schilders, niet zoo zeer de kracht van hunne kunst in het leggen der verwen, dan wel in het verstand en de beoefening der teekenkunst stelden. Van hier de lofrede van Philostratus in het leven van Apollonius. Indien iemand eenen zwarten Indiaan, in witte lijnen afbeeldde, hij zal niet te min zwart schijnen;" daarmede willende uitdrukken, het vermo- gen der lijnen zelfs met tegenstrijdige middelen. ïeekeningen zijn in het algenwn, de gedachten of schetsen, die de schilders meer of minder uitvoerig op het papier uitdrukken, ge- schikt voor de uitvoering van een werk dat zij bedacht hebben, of in welke bezigheid zij zich willen oefenen. Men stelt ouder het getal der teekeningen ook de studiën van groote meesters, dat is te zeggen, de partijen , die zij hebben ge- teekend naar de natuur of het leven; gelijk als hoofden, handen, voeten en geheele beelden, kleederen, dieren, booraen, planten, bloe- men, en eindelijk alles wat in de zamenstelliug van een schilderstuk kan nuttig zijn. Hetzij dat men eene goede teekening aanmerkt door de overeenkomst die zij heeft, met het tafereel waarvan zij een



		INLEIDING.		III


		gaan, zijn echter al de los gehandelde teekeningen daarom niet verstandig voorgesteld en getoetst; en zoo de verstandige teekeningen niet altoos die losheid hebben, zoo wordt daar somtijds den geest wel in gevonden. Wij zouden hier eene menigte van schilders kunnen opnoemen, wier teekeningen veel losheid hebben, zonder eenigen geest, en die door eene stoute hand niets hebben voortgebragt dan onzekere uit- drukkingen. Wij zouden ook bekwame mannen kunnen noemen, wier teeke- ningen eene zekere stijfheid hebben, hoewel in andere opzigten ver- standig en geestig; omdat de hand teruggehouden was door het oordeel, en omdat zij de regelmatigheid van hunne omtrekken, en de uitdrukking van hun onderwerp, boven alles stelden. Men kan tot lof van eene losse behandeling zeggen, dat zij zoo aangenaam is, dat zij vele misslagen bedekt en doet verschoonen , welke men eerder toeschrijft aan de hevigheid der kunstdrift, als aan het vermogen. Maar men moet ook zeggen, dat deze losheid van de hand, geene losheid meer schijnt te zijn, wanneer zij is be- perkt binnen de palen van eene groote regelmatigheid, ofschoon zij het inderdaad is. Daarom is het, dat men in de allernaauwkeurigste teekeningen van Kafaël eene teedere losheid vindt, niet zigtbaar dan in de oogen van de verstandigen, hetwelk ook blijkbaar is in verschillende Ne- derlandsche meesters, zooals Gerrard Douw en anderen. Eindelijk zijn er teekeningen, waarin men weinig zekerheid ontmoet, die echter hare verdiensten hebbeu, omdat zij vol genie zijn en eigenaardige kenmerken bezitten. Men kan onder deze soort stellen, de teekeningen van Willem Baur, die van Rembrand, van Bene- detto Castillioue en eenige andere. Teekeningen, welke niet zeer net, maar luchtig getoetst zijn, be- hagen veel meer en zijn. geestiger, dan dat zij uitvoeriger waren, mits zij een goeden aard bezitten, en het denkbeeld van den be- schouwer in den regten weg doen blijven: de reden hiervan is, dat de inbeelding al de deelen aanvult, die er aan ontbreken, of die niet uitvoerig genoeg zijn uitgedrukt, en een ieder vult dit ont- brekende aan naar zijnen smaak en geest. De teekeningen van meesters, die meer geest dan wetenschap hebben, geven menigmaal gelegenheid om deze waarheid te bevestigen. Maar de teekeningen van uitmuntende meesters voegen de vastheid bij eenen schoonen geest en verliezen niets uit het oog, dat tot eene goede uitvoering noodig is: alzoo moet men de teekeningen waarderen, naarmate zij uitgevoerd zijn, verondersteld dat de andere dingen in gelijke mate daarin gevonden worden. Hoe men den voorrang moet geven aan die teekeningen, welke



		INLEIDING. V

		aan eenigen rijkdom bij te zetten; anders handelde hierin Gerard Douw, hoewel hij de kracht en het ware koloriet zijns meesters be- hield, volgde hij hem niet na in het overdrevene, hetwelk men soms in de zeer donkere stukken van Rembrand vindt. De kunde van teekeningen, even als die van de schilderijen; be- staat eindelijk nog daarin, dat men kan ontdekken, den naam van den meester, en de deugd van zijn werk. Om te kennen of eene voorgestelde teekening van zoodanige meesters is, zoo moet men vele andere van dezelfde band met oplettendheid hebben gezien, en in het verstand een regt denkbeeld van het merkteeken van zijn vernuft, en van zijne behandeling hebben; van sommigen is dit door hunne eigenaardige manier gemakkelijk, van anderen zeer moeijelijk te onderscheiden. Deze kennis vereischt ecne groote uitgestrektheid en helderheid van geest, om de opgevatte denkbeelden te behouden en niet te verwarren, en de kennis van het merkteeken der behan- deling hangt grootendeels af van een uitgebreide\' praktikale kundig- heid: daarom is het, dat de voornaamste schilders, niet altoos die- genen zijn , die met het grootste oordeel eene regte uitspraak doen in deze wetenschap. Echter meenen wij, dat men niet met grond daarover kan oordee» len, zonder behulp van eenige ervarenheid in de praktijk van het teekenen. Om te onderscheiden of eene teekening inderdaad schoon en of dezelve origineel of kopij is, zoo is er bij eene uitgestrekte oefening in deze liefhebberij nog veel scherpzinnigheid en doordrin- gendheid noodig, en toch kan men zich wel misleiden. Het schijnt ons toe, dat hierbij gevoegd kan worden, de verge- lijking der werken over de schilderkunst omtrent het denkbeeld van een volmaakt schilder en teekenaar, en dat dit het beste middel is, om de waardigheid en achting, die men aan dezulken verschuldigd is, te leeren kennen. Maar gelijk men doorgaans geen groot getal schilderijen in zijn vermogen heeft, of niet altijd tot veelvuldige be- schouwing in de gelegenheid is, of genoeg uitgevoerde teekeningen bezit om de kritiek hieromtrent te beoefenen, en in een weinig tijds de bekwaamheid te verkrijgen, om hierover wel te oordeelen, zoo kunnen de goede prenten naar de werken van meesters gegraveerd, in plaats van schilderijen volstaan: want uitgezonderd de lokale kleur, zoo zijn zij bekwaam om al de gedeelten hunner werken te vertoo- nen, behalve dat het eene aangename bezigheid is, en den geest met allerlei nuttige kundigheden kan verrijken, Wij hebben het niet ongepast geoordeeld, dit als eene inleiding voor de volgende handleiding te laten voorafgaan, als kunnende aanleiding geven, tot het opzamelen van theoretische denkbeelden, omtrent den goeden aard van teekeningen. Het opgemerkte is dan ook toepasselijk zoowel op de teekeningen,



		VI INLEIDING.

		behandeld in de verschillende manieren welke wij zullen opgeven, als op de teekeningen eenvoudig in een tint bewerkt. Immers in eene groote verzameling van teekeningen, ziet men genoegzaam alle manieren beoefend, men beschouwt daar zoowel de uitvoerigste denkbeelden in water en dekverwen, als de eenvoudige schetsen, luchtig met de pen behandeld en O. I. inkt gewasschen; zoowel de krachtigste teekenwerken met sepia, als de luchtige schetsen met sapverwen, zoowel de uitvoerigheid van Douw en Denner, als de luchtige teekeningen van Jan Steen en andere meesters, genomen in de vlugtige oogenblikken, welke hun in de natuur voorkwamen. Wij willen van dit uitgebreide onderwerp nu niet verder handelen, maar hebben getracht aanleiding te geven om uitgebreider over dit onderwerp te denken, en hebben daartoe de zaken slechts aange- stipt, zoo veel als tot het doel eeiier inleiding ons geschikt voorkwam,

		P. J.



		HANDLEIDING VOOR HET SCHILDEREN MET WATERVERW. (a 1\' aquarelle.)

		EERSTE AFDEELING. § I. OVER DE LANDSCHAPPEN IN HET ALGEMEEN. Door landschap verstaat men de voorstelling van eenig ge- deelte land, eene ligging, een gezigt of een door den schilder in de natuur gekozen verschiet; ook noemt men landschap, ver- schillende op verscheidene plaatsen naar de natuur getoekende fragmenten, of ook wel de vereeniging van verschillende door de verbeelding van den schilder zoodanig daargestelde fragmenten, dat zij aan het oog eene natuurlijke ligging vertoonen. Deze laatste soort van landschappen wordt gerangschikt onder het ge- tal diergenen, welk men ideale compositien noemt, of onder de zoogenaamde compositien naar de natuur. In elk geval moeten de voorwerpen door de schilderkunst aan hot oog vertoond wordende, met oordeel en smaak gekozen worden. Men moet zeer naauwkeurig acht geven op hetgeen men schil- deren wil, ten einde zich rekenschap te kunnen geven van zijne gewaarwordingen. Men dient te letten: 1°. op de verscheidenheid en waarheid der vormen; 2°. de perspectief; 3^U. de verscheidenheid en de menigvuldigheid der voorwerpen; en eindelijk 4°. de groote contrasten en de schoonste uitwerksels van licht en schaduw. Door een weinig oefening zal men zich gemakkelijk overtuigen, dat deze of gene ligging, welke voor het oog bekoorlijk is, op 1



		8 omtrekken, de vormen en de uitwerking bepale, zonder zich bij do voltooijing op te houden, waarmede men zich alleen te huis bozig houdt. De hoofdzaak is de natuur te treffen terwijl men ze met oordeel gadeslaat. Later kunnen deze bouwstoffen aldus opgezamcld met vrucht in een schilderstuk gebruikt worden. Daarna bevlijtige men zich in het teekenen van gezigten, die weinig gestoffeerd zijn, en die zooveel mogelijk uit terreinen bestaan, waarna men alle bedenkelijke landschappen met hunne schakeringen, gebouwen enz., zal mogen teekenen. Al deze voorwerpen moeten met eono losse hand in potlood (Conté m°. 3) getoekend worden, waarna men het ontwerp of de schets met sepia kan wasschen. Bij stukken van meer aanbelang worden de schaduwbeelden alleen met het penseel gemaakt. De wijze, waarop men het potlood gebruikt is niet onverschillig. Zie hier eenige ophelderingen omtrent teekeningen, welke men geheel mot potlood wil behandelen. Men snijde eerst het potlood met een daartoe bestemd zeer scherp mesje, zoodanig dat het potlood ver genoeg buiten het hout komt, en de punt altijd scherp zij; te dien einde moet het hout altijd zeer schuinsch worden gesneden, on do snede moet eene kegelvormige of langwerpig pyramidale oppervlakte vertoonen. Na dan zuiver geschetst te hebben, zal men zachtjes de ver- gezichten bewerken en daarna het middelplan; vervolgens ga men over tot het versterken der schaduwen op den voorgrond door evenwijdige en digt ineengedrongene kruisstiepen. Bij de gebouwen volgen de kruisstrepen meestal de loodrogte of horizon- tale lijn, zelden de diagonale, ten zij ze zich evenwijdig met de eene of andere lijn moeten bevinden. Bij de boomstammen zijn zij dan eens loodregt, dan weder horizontaal, naar mato zij de bogten en hobbeligheden van den stam en der schors moeten volgen. Nogtans dienen zij zoo veel mogelijk gebogen on per- pendiculair te zijn op het midden van don stam, der takken of zijtakken, maar op eeno wijze geheel ondergeschikt aan do soort en den ouderdom van den boom. In het blad moeten zij diago- naal en evenwijdig van elkander zijn. Bij het water zijn zij horizontaal, bij de bergen moeten zij de natuurlijke helling van den grond volgen, en evenwijdig zijn aan de lijnen die denzelven aanwijzen; bij de rotsen volgen zij de bijzondere rigting van elke massa en zijn dan eens loodregt, dan weder horizontaal en dan eens diagonaal, naar het vereischt wordt. Deze regelen zijn algemeen wat de rigting betreft; maar zij moeten ligter en meer ineengedrongen zijn, naar mate de ligcha-



		TWEEDE AFDEELING.

		§ I. OVER HET PAPIER EN DE KEUZE DAARVAN. Een der hoofdvereischten om in het vak van teekenen, waar- mode wij ons gaan bezig houden, goed te slagen, is de keus van het papier, waarop met waterverw gewerkt wordt. Men moet hieromtrent oplettend zijn. De goede hoedanigheid kent men aan de nerf, de witheid, de dikte en de wijze waarop het gelijmd is. De nerf moet fijn, effen en digt zijn, de kleur sneeuwwit, het papier dik en zoodanig gelijmd zijn, dat wanneer men het met eene natte spons bevochtigt, er geene donkere vlekken opkomen, dat het niet vloeit en wanneer men het tegen het licht houdt, de eene plaats niet doorschijnender is dan de andere. Wanneer er eene van deze hoedanigheden ontbreekt, dan keure men het af. Eenige personen bedienen zich van Bristol papier, omdat zij dan vrij zjjn van het spannen; anderen verkiezen het papier van Whatman, of het Hollandsch papier van Kool of Honig. Wederom anderen gebruiken bij voorkeur Fransch fabrikaat. Het doet weinig ter zake welke soort men gebruikt, wanneer het slechts de hoedanigheden bezit, welke wij hebben opgegeven. § II. OVER DEN STIRATOR OP TEEKENRAAM, BESCHRIJVING EN GEBRUIK. De stirator is een ledig eikenhouten raam, met eene sponning aan ééne zijde, welke over het geheele raam loopt, en waarin een paneel geplaatst wordt, hetwelk effen en dunner dan het raam is, rondom welk paneel zich eene keep bevindt, zoodanig,



		14

		§ HL OVER DE POTI.OODEN, DE ELASTIEKE GOM EN HET ZEEMLEDER. Om te schetsen bedient men zich van Engelsche harde pot- looden ), bij gebrek van deze neemt men die van Conté te Parijs. N°. 3 gebruikt men bij voorkeur. Deze potlooden zijn met cederhout omkleed. De elastieke gom dient om de zware potloodlijnen te verdrijven, of wel de valsche trekken in de schets weg te nemen; doch men bediene zich er van met veel omzigtigheid, en zoo min mogelijk vooral in schilderingen van lucht, water enz., omdat het de nerf van het papier wegneemt. Het aan vierkante gegoten stukken is het slechtste. Men gebruike liever het zeemleder, hetwelk terwijl het do pot- loodhjnen uitwischt, in geene deele het papier beschadigt en geene vlakken veroorzaakt. §IV. OVER DE PENSEELEN , MANIER OM ZE UIT TE ZOEKEN EN GEREED TE MAKEN. De keuze der penseelen heeft veel invloed op het schilderen met wafcerverw; om dus eene goede keus te doen zonder zich aan bedrog bloot te stellen, laat men ze weeken in eene kom of glas met water en schudde ze daarna ter dege, zoodat zjj slechts eene gladde en effen spits uitmaken. Wanneer zij zich krommen, verschillende punten vormen, of wanneer zelfs de punt, die zij willen daarstellen, plat wordt, dan keurt men ze af. Als men nu zijne keuze gedaan heeft, doopt men ze andermaal in een glas water, en schudt ze weder goed uit om het over- vloedige water er uit te werpen, waarna men ze ijlings door de vlam eener kaars haalt, om de te lange haren die buiten de punt uitsteken af te branden. Om dit goed te doen brengt men het penseel vlug aan de vlam en haalt het op dezelfde wijze terug, zoodat het slechts de vlam aanrake; dit is beter dan die haartjes met eene schaar af te snijden, waardoor zij van onderen vierkant worden, en daarom voor het gebruik ongeschikt zijn. Men kan de penseelen ook beproeven door te zien of er goede veerkracht in is, zij moeten als staal altijd terug en regt springen, \') De gemerkte 11. B. Brookman worden als de fijnste en zuiverste geacht. Zij zijn zoo wel als die van Conié te Parijs, in Holland en overal nagemaakt geworden.



		1(1

		§ v. OVER HET PALET EN DE KELKJES. Om de kleuren te vermengen en niet te bederven, bedient men zich van een palet van zuiver wit en dik glas, gevat in een houten raam; en van onder met helder witte terpcntijnverw geschilderd, ofwel van een zuiver wit porseleinen palet. Op deze wijze kan men de verschillende tinten en schakeringen, welke men noodig heeft, onderscheiden. Men gebruikt het palet niet dan voor de lichte en bijkomende tinten; wat de locale doorschijnende tinton en de watervorw-kleuren, die menigvuldig moeten zijn, aanbelangt, deze verdunt men in porseleinen kelkjes of verwbakjes opzettelijk daartoe vervaardigd. De gemakkelijkste zijn die, wier bodem zich vereenigt met den vertikalen rand, op eene ongevoelige wijze .en door eene geringe helling. Men verkiest ze boven die, wier bodem de wanden in eene regten hoek afsnijdt, omdat zij zich gemakkelijker dan deze laatste laten schoonmaken, en omdat men minder moeite heeft om er de kleuren in te wrijven. De sterkste zijn, die eene regthoekige holte aanbieden. In het algemeen houdt men den regel, dat groote en waterachtige tinten uit verwbakjes, en tinten van geringe plaatselijke grootte van het palet genomen worden, gelijk ook de retoucheringen. § VI. OVER DE OORSPRONKELIJKE KLEUREN. Wanneer men door middel van een straalbrekend prisma, eene straal helder licht ontbindt, dan ontdekt men daarin de zeven hoofdkleuren van het zonnebeeld, in de volgende rangorde: rood, oranje, geel, groen, Maauw, indigo en paarsch. Onder deze zeven kleuren zijn er drie, namelijk: het rood, liet geel en hot blaauw, welke men oorspronkcljjke kleuren noemt, en waarmede men oranje, groen en paarsch maakt; de indigo blijft op zich zelve. Het wit en het zwart worden onder do kleuren niet opgenomen. Het eerste stelt het licht voor, en bij gevolg het aanwezen van al de kleuren van het prisma, het tweede verbeeldt de donker- heid en diensvolgens de algeheele afwezendheid dier kleuren. . Wanneer men tood, geel en blaauw elk afzonderlijk op de spitsen van eenen gelijklijnigen driehoek A. B. C. aanbrengt en gesloten in een cirkel, wanneer men buiten dezen driehoek er eenen tweeden vormt gelijk aan den eersten, en dat men op de



		18

		Bruin rood. Florentjjnsche lak. Terra di siena gebrand, en dito ongebrand. Galsteen. Chicorei. Ultramarijn. Berhjnsch blaauw, Kobaltblaauw, Blaauw von Thenard. Indigo Guatimala. Sepia, Bister, van Dijeksbruin, Keulsehe en Kasselsehe aarde. Oostindische inkt. (Bruine, zwarte en blaauwe tint.) Noir de bougie en Ivoor zwart. De Italiaansche schilders beteekenen de lichte plaatsen, welke zij niet genoegzaam hebben uitgespaard met dekverw, en bedienen zich daartoe van de volgende kleuren: Kremser wit of zilver wit, Napelsch geel, Geeloker en Chro- maat geel. "Wij zullen in het voorbijgaan aanmerken, dat het Chromaat geel weinig vastheid van kleur heeft, en dat men het alleen ter vervanging van het geel oprement gebruikt, omdat het zoovele gevaren van vergift niet aanbiedt, en men dit laatste tot dusverre nog niet heeft kunnen vervangen door een ander geel, hetwelk genoegzame duurzaamheid belooft. Wat het Napelsch geel aan- belangt, dit is houdend, doch men mag het niet met ijzer of staal in aanraking brengen, want anders wordt het groen. Het Napelsch geel en het blanc leger of zilvericit, zijn twee tegen- strijdige elkander vijandige kleuren. Men mengt ze dus niet met elkander, omdat de eene de andere vernietigt. Middel om de détails op den voorgrond te verlichten, welke men niet heeft uitgespaard. Kremser of zilverwit. ) . _£. , Kobaltblaauw. \| ^ln ^ P^0eder- Verdikte geest van terpentijn om deze twee kleuren te verbinden. Om den geest van terpentijn te doen dik worden, heeft men dezelve slechts vier a vijf dagen aan de lucht bloot te stellen, of eenige weinige uren in een kamer op een schoteltje in de zon te plaatsen. Kremnitzer wit. Eene schitterende zuiver witte kleur, welke men uit lood trekt, doch eene veel zuiverder behandeling onder- gaat dan het loodwit; het beste is zeer zwaar en zuiver wit, en moet niets naar het grijze, blaauwe of geel trekken, het moet als men het in de verwwinkels koopt, hard, niet brokkelig maar bij het breken glad zijn; bovendien moet het op de tong gebragt een weinig kleven. Het zilverwit is mede eene uitmuntende kleur in de dekverwen,





		AA. oct. ^!\\ 6 o



		26

		alle winkels van teekengereedschappen; dezelve zijn zéér fijn gewreven, zuiver van kleur en aangenaam in het gebruik. Men kan in deze winkels doorgaans eene lijst vinden van alle kleuren, welke op deze fabriek vervaardigd worden; genoegzaam alle kleuren welke wij hebben opgegeven, kan men in tabletten ver- krijgen. In alle voorname steden vindt men dergelijke magazijns van teeken- en schilderbehoeften. Te Parijs Ge\'rard, landschaps- schilder, Rue de la Michaudière; Bello;/ en Rey, beide in de Rue de 1\'arbre sec; Girond, Rue de coq St. Honoré, en verscheiden anderen van wie men veilig kan ontbieden. In ons land heeft men te Amsterdam C. 1. L. Portman, Singel over de Appelmarkt, N^u. 437; te Rotterdam van Oosterzee, Hoogstraat; \'s Qravenhage Bakhuizen en van Baden; te Dordrecht Koomen. Wij hebben het niet ondoelmatig geoordeeld eene lijst met de prijzen op te geven van de waterverwkleuren, zoo als menden- zelve in de voornaamste teekenwinkels kan verkrijgen. Wij heb- ben de Engelsche benamingen behouden, welke zeer gemakkelijk kunnen overgebragt worden. Groote stukk. Kleine stukk. Ultramarine .... 12,00. 6,00. Scarlett......- 4,00. - 2,00. Burnt Carmine . . . - 4,20. - 2,25. Carmine......- 3,00. - 1,50. Intense Blue . . . . - 2,00. - 1,00. Cobalt Blue . . . . - 1,50. -0,75. Permanent Crimson, Smalt, Galstone, extra Madderlake, Purple Madder, Ultramarine Ashes, and Imperial Permanent Blue, groote stukjes 3,00, kleine dito 1,50. Groote stukk. Kleine stukk. Pink and Rosé Madder . . . 1,80. 0,90. Burnt Lac Lake..... -1,50. - 0,75. Prout\'s Black and British. Ink. - 1,20. - 0,60. Purple Lake....... - 1,20. - 0,60. Sepia......... -1,20. - 0,90. Indian Yellow...... - 1,20. - 0,60. Ackerman\'s prepared Black or inlaying........ - 1,20. - 0,60. Crimsuu Lake...... - 1,20. - 0,60. Scarlet Lake....... - 1,20. - 0,60. Brown Madder...... - 1,20. - 0,60. Permanent White..... - 1,20. - 0,60.



		21

		Het wordt zeer mooi van tint, wanneer men het mengt met carmijn of purper. Het is echter waar, dat de Hollandsche ver- milloen beter is om lokale vlecschkleuren te maken, zij brengt veel lichter tinten voort, roosachtig en minder paarsch. Carmijn. Is een levendig roode kleur, welke men uit meekrap trekt, en waarvan Morimée de uitvinder is. Zij is zeer hecht. Men gebruikt ze om zekere gedeelten van landschappen te ver- levendigen; vermengd met guttegom vormt zij oranje tinten, zeer geschikt om eene ondergaande zon te vergulden. Met Ber- lijnsch blaauw of\' indigo vermengd, geeft zjj verschillende paarsche schakeringen; met sepia vertoont zij warme fiksche toonen; met Oostindische inkt geeft zij krachtige tinten aan, welke het noch aan levendigheid, noch aan doorschijnendheid ontbreekt. Zij be- neemt daarenboven aan den laatsten gedeeltelijk zijne hardheid en stijfheid: is ook onontbeerlijk voor de bloemen. Florentijnsche lak of purper. Is een donkerder rood dan het carmijn en meer paarsch, hetwelk men ook uit de meekrap trekt en aan Merimée verschuldigt is. Deze kleur is zeer hecht; zij wordt veel gebezigd om het harde en stijve van andere kleu- ren weg te nemen, zoo als het Berlijnsch blaauw en de Oostin- dische inkt. Deze lak heeft de asch van den wijnstok vermengd met gom- lak tot basis, vermengd met het kleurend beginsel van de meekrap. Gebrand carmijn. Deze verw welke men zelf brandt, is zeer merkwaardig en nuttig uithoofde van haar kracht, en het tevens behouden van een purpere kleur. Men bekomt eene kleur welke alleen vergeleken kan worden bij het goud precipitaat van Cassius, of bij de rijke kleur der donkere paarsche papaver, welke geen ander mengsel dan zeer onvolkomen geven kan. Men bedient er zich van met veel vrucht voor de grootste kracht van purper of carmijn. Zij wordt ook nog gebruikt in veel mengingen, hetzij met Bister, Sepia of Berlijnsch blaauw, indigo, gebrande Terra siena, enz. Dan, men moet er niet overvloedig gebruik van maken, maar dit middel gebruiken in de laatste krachtige schaduwen en toetsen, in alle partijen die dezelve vereischen. Bruin rood. Light Red. {Eng.) Dit is een oker van een don- ker rood trekkende op het bruin. Men moet zijne donkerheid wantrouwen; overigens is hij zeer hecht, en nuttig in veel gevallen. Full Eed. (Eng.) Deze kleur, welke men voor de waterverwen in de stukjes Eng. waterverwen van Ackerman vindt, is zeer nuttig en aangenaam in het gebruik, en kan bij gemis van ge- brand carmijn dezelve eenigermate vervangen; men veronderstelt dat het een product van gebrand carmijn is. Drakebloed. Mede een zeer levendig rood, van een nuttig ge-



		22

		bruik en voor veel mengingen vatbaar, bijzonder nuttig voor sommige tinten in bloemen en vruchten. Saturnus rood. Een voortbrengsel uit lood, waarom het dan ook zeer zwaar en dekkend is, van eene schitterende roode kleur; eene kleur welke in sommige bloemen van deze tint niet gemist kan worden. Oranje chromaat. Een nog schitterender rood of oranje dan het voorgaande, heeft tamelijke vastheid van kleur in de water- verw, is zeer zwaar en dekkend in het gebruik en is alleen nuttig in de bloemen. Deze kleur is het vierde nommer in het Chro- maat geelen. Terra di Siena (ongebrand). Is eene kleur van oen bruin rood, trekkende naar het goudgeel; zij is zeer hecht. Het is een oker, welke men trekt uit Siena in Toscane, en welken men brandt om hem donkerder te maken en vastheid te geven. Met Bcrlijnsch blaauw en Indigo vermengd, geeft dezelve een donker groene tint; met sepia vermengd verlevendigt hij deze kleur; de gebrande terra di siena wordt bij het opdroogen bleeker. Is eene nuttige en aangename kleur. De ongebrande is ook zeer bruikbaar. Pierre de pel. Galsteen. Is eene hechte goudgeele kleur, welke men uit de gal trekt van verschillende dieren. De beste is die uit de palinggal, omdat zij het lichtste is en het beste dekt. Vermengd met carmijn of lak geeft zij levendige en doorschij- nende kleuren. Chicorei. Eene plantaardige verwstof van een rotsachtig geel, zeer doorschijnend en die wel dekt. Gepast en op vlakten boven de sepia aangewend, gelijkt zij volmaakt naar den ljjmachtigen toon van de olieverw. In de teekeningen met sepia bezigt men ze veelal om de lucht, het water en de vergezigten te kleuren, en de teekening in har- monie te brengen. Met Sepia, Berlijnsch blaauw en indigo ver- mengd, geeft zij krachtige tinten. De chicorei is eene zeer hechte kleur \') Ultramarijn. Eene hemelsblaauwe kleur, min of meer donker en zeer hecht. Men trekt ze uit den Oosterschen lapis lazuli. Men gebruikt het voor de lucht liever dan Berlijnsch blaauw als trek- kende dit op het groen. Bij de portretten is deze kleur onmis- baar ; om ze vloeibaarder te maken, ontbindt men ze met Arabische gom en een weinig kandijsuiker. De donkerste van de korenbloem kleur, is de beste, zij heeft eene vastheid welke voor niets zwicht. Kobalt blaauw. Dit blaauw komt de kleur van ultramarijn

		\') Van de bereiding dezer kleur zal later gesproken worden.



		23

		zeer nabij, hebbende nogtans de echte tint een weinig paarsch- achtiger oog, het is echter niet zoo duurzaam als de ultramarijn, het kan in de waterverwen met nut en genoegen gebruikt worden, en is minder in prijs. Blaauw van Thenard. Dit blaauw draagt den naam van des- zelfs uitvinder, een beroemd Fransch scheikundige, het is een vrij donkere blaauwe tint en vast van kleur. Wordt vervaardigd van de acetate (azijnzuurzout) van kobalt. Deze kleur vindt men niet in de Engelsche tabletten of stukjes verw, maar moet men zelf met gomwater vervaardigen. Berlijnsch blaauw. Deze kleur wordt uit het ijzer getrokken door behandeling van waterstofhoudend blaawczuur. Zij is fraai blaauw, dekt goed en is levendig van tint. Aan de lucht bloot- gesteld wordt zij eindelijk groenachtig. De zuurstof maakt haar groen; eertijds gebruikte men ze voor de lucht, maar thans ver- kiest men het kobalt blaauw of ultramarijn, ofschoon dit niet zoo handelbaar is. Het Berlijnsch blaauw wordt voornamelijk gebruikt voor het groen. Met sepia of Oostindischen inkt, of met noir de bougie vermengd, geeft zij krachtige koude toonen, met guttegom vermengd, vertoont zij een fraai groen. Indigo. Is eene uiterst donker blaauwe kleur uit de Indien afkomstig; de echte is van eene duurzame vastheid en trekt naar het paarsachtige. Is nuttig voor alle donkerblaauwe kleedingen, bloemen en in het temperen van donker groene tinten. Onder de Engelsche tabletten vindt men ook nog Deep Prussian blue welke de donkerste van die tint is, en een meer levendig blaauw dan de Indigo. Sepia. Is eene bruine rosachtige zeer hechte kleur. Zjj is voor de waterverwstoifen van een zeer uitgestrekt gebruik. Zij zet warmte en kracht aan de voorwerpen bij, en is alleraangenaamst in het gebruik, en bezit bij de grootste kracht ook veel zachtheid. Bister. Is eene lichter tint dan sepia, en meer geschikt voor kleine teekeningen, in sommige gevallen vindt men in deze tint meer localiteit dan in de sepia; zjj is ook zeer geschikt om donker geele partijen te schaduwen. Van Dijcks bruin. Is eene nog lichtere en meer levendige tint dan de bister; overigens van hetzelfde gebruik en nut. De Engelschen hebben ook nog Broivn Pink en Browu Madder. Kasselsche aarde. Deze uitmuntende verw zoude bijna onder de zwarte kunnen gerangschikt worden, want zij heeft eene ver- bazende kracht, sterker dan de sepia, is zij van een uiterst krachtig bruin, als zij op een aanleg van sepia gelegd wordt. Maar men moet deze kracht niet gebruiken dan bij uiterst don- kere partijen, en om eene teekening af te werken. Zij zal u alle



		24

		wenschelijke bruinen geven, door ze te mengen, hetzij met ge- brand carmijn, donker groenen of andere dergelijke mengsels. Zij is zeer nuttig tot het afwerken van alle soorten van tinten van haar, van die af, welke men kastanjebruin noemt, tot die welke zwart schijnen. Zij zal u de krachtigste toetsen opleveren voor do zwarte donkerbruine draperiën. Zij is vooral van een groot behulp in het landschap, voor de grootste kracht der boom- stammen en voorgronden, alsmede om spelonkachtige rotsen of diepe gaten bij de bouwkunde te schilderen. Keulsche aarde. Deze aarde is minder doorschijnend en van eenen meer violetachtig rooden toon dan de voorgaande; zij kan van nut zijn tot het maken van zekere draperiën, wier kleur met deze tint overeenstemt, zij is echter niet van zulk een uit- gebreid nut als de voorgaande verwstof. Oostindische Inkt. Eene grijs-zwarte koude kleur. De beste helt naar het bruine; om goed te zijn moet een pennetrek wan- neer men er met het penseel over wascht niet uitgewischt worden. Om hem smediger te maken en gedeeltelijk zijne hardheid weg te nemen, vermengt men hem met een weinigje lak of carmijn. Voorheen oefenden de meesters hunne leerlingen in het was- schen met Ooslindischen Inkt, thans verkiest men de sepia. De Oostindische inkt vertoont aan het oog niets anders dan het koude contrast van wit en zwart; de sepia is zachter, warmer, sme- diger en geeft reeds een beginsel van kleuring aan. De Oostiu- dische inkt is eene zeer hechte kleur. Men vindt drie soorten van inkt, zwarte, blaauwachtige en bruine, welke laatste de krachtigste en aangenaamste is. Zoo men echter inkt gebruikt van eene bruine tint, dan heeft zij geenszins dat koude wit en wart, dat onaangenaam voor het gezigt is , maar integendeel een warme bruine tint, door welke men tot veel kracht en uitdrukking kan geraken. Het is waar, dat men door eene uitvoerige teekening in inkt te maken, zich veel tijd en moeite moet getroosten; maar het heerlijke effect en de duurzaamheid dezer manier, weegt daartegen op; eene manier welke eeuwen verduren kan. De laatste tentoonstellingen hebben bewijzen opgeleverd, tot welke hoogte deze methode kan worden gebragt. Wie herinnert zich niet met genoegen de heer- lijke teekening van Tetar van Elven, Couwenberg en andere meesters in dit vak? Uitmuntend is de behandeling van den inkt ook voor den leerling welke van het krijt tot het penseel wenscht over te gaan. Zij bereidt hem voor tot de behandeling der kleuren, en leert hem het penseel goed beoefenen, dewijl alleen door kunst de Oostindische inkt zich goed voordoet. Ook voor schetsen naar de natuur te maken, biedt zij de beste middelen aan, dewijl in



		25

		eene teekening met de pen met spijker-inkt of krijt geschetst, de schaduwen op eene luchtige en spoedige wijze kunnen aan- gewezen worden, zoo noodig in het teekenen naar de natuur, van welke manier dan ook de vaderlandsche kunstenaars te allen tijde overvloedig gebruik hebben gemaakt. Om de voornaamste schaduwen in verschillend soort van tee- kenwerk in kleuren aan te leggen, is de bruine inkt ook zeer geschikt en geeft hiervoor een zeer goeden grond om vervol- gens met kleuren op te werken. De beste inkt laat zich goed onderscheiden door ligtheid in gewigt en fijnheid in het gevoel, sterke muskus-reuk en glan- zigheid als dezelve op den nagel der vingers gewreven en op- gedroogd is. Er is zeer veel onderscheid in kwaliteit, en de beste is niet zeer goedkoop. De echte Japansche inkt houden wij voor de uitmuntendste. Noir de bougie. Is het schoonste zwart dat men bij waterverw kent; het is zeer hecht. Men verkrijgt het door verbranding van was, waarvan de rook opgevangen en met gomwater ge- mengd wordt. Ivoorzwart. Is een zeer lijvig zwart, uit gebrand ivoor, en kan voor sommige partjjen, welke sterk gedekt moeten zijn, van veel nut wezen. Men heeft thans nog meer andere zwarten, zoo als: kurkzwart, papierzwart, wjjngaardzwart, koffijzwart, perzikzwart, Berlijnschzwart, welke men alle door kunstmatige branding verkrijgt; doch zij kunnen in de waterverw ontbeerd worden. Bij de beschrijving dezer kleuren zijn de voornaamste opge- noemd. Er bestaan meer andere kleuren, welke meer of minder nut hebben, doch van welke men ook verscheidene kan ontberen, bijzonder de gemaakte groenen, men kan dezelve temperen op het palet zoo menigwerf men verkiest, in allerlei schakeringen. Onder de nuttige kleuren welke men in tabletten of stukjes te koop vindt, behooren nog de volgende: Scharlaken (schitterend rood). Crimson (carmijnachtige tint). Smalt (hemelsblaauw). Painés (neutrale tint). Ackermans zwart (om aan te leggen). Sapgroen (voor transparante donkere toetsen in het groen).

		De beste bereide soorten in tabletten vindt men in de fabriek van Ackermann te Londen Strand N°. 101, en verkrijgbaar in



		28

		kleine kringen het vierkant van het glas met cirkels beschrijft, gestaag de verw met het tempermes van den kant des loopers op het glas brengende, dewijl de niet fijn gewreven korrels zich gedurig aan dezelve zetten, en naderhand eene anders wel ge- wreven partjj geheel bederven zouden: het is altijd goed weinig verw tegelijk te wrijven. Men kan den graad van fijnheid ge- makkelijk zien en onderscheiden; de eene verwstof vereischt ook langduriger behandeling dan de andere, sommigen hebben ook een sterker of zwakker gomwater noodig, naarmate dezelve gom- achtig van aard zijn, waarop men dient te letten. Om de verw nu en dan onder de wrijving op te nemen en door elkander te temperen, gebruikt men stalen en ivoren tem- permessen: voor de geele kleuren, inzonderheid het Napelsch geel en Indiaansch geel, moet men nimmer staal gebruiken, de- wijl zij daardoor geheel bederven; deze mesjes gebruikt men ook bij tempering op het palet, bjj het maken van grooto partijen, bij de behandeling der geele verwen, gebruikt men in allen ge- valle het ivoren terapermes. Zulke gewreven verwen kan men aan korrels in fleschjes be- waren tot gebruik, en maakt dezelve dan weer op nieuw met water bruikbaar. Nimmer moet men van gewoon glas voor het wrjjven gebruik maken, dewijl de verwen op het gladde niet vatten, ook moet de looper altijd mat zijn. Sommigen maken de glazen zelf mat door het wrijven van gezift zand, biksteen, Brusselsche aarde of puimsteen, doch dit is af te raden, men krijgt nimmer de fijne oppervlakte, zoo als op die glazen welke men daartoe koopt in de teeken- en schil- derwinkels, men heeft dan ook altijd een goed dik glas, en men kan dezelve van verschillende grootte verkrijgen. Deze gereedschappen zijn in veel gevallen nuttig, en zijn on- ontbeerlijk, bij het schilderen op porselein, spahout, matglas en doorschijnend glas. Daar, waar wij van de bereiding der verwen melding maken, veronderstellen wij, dat men die zelf vervaardigen wil, en ze niet in tabletten bezit. Over het gomwater. De gewone proportie is een achtste vlaam- sche lijm, van de blankste soort, op zeven achtste Arabische gom, mede van de beste kwaliteit. Men moet eene zekere hoe- veelheid gomwater in eens gereed maken, en in een welgesloteu wit glazen fieschje bewaren. Wanneer men het wil gebruiken, giet men daarvan zoo veel men omtrent noodig heeft in een kommetje, waarin men echter niet met den vinger noch met het penseel doopt, maar met een glazen buisje of eene pennenschacht



		29

		hetzelve op de te wrijvene kleur brengt, of er een mengsel tot dekverw van maakt. In plaats van vlaamsche lijm, gebruiken sommige schilders een vierde kandijzuiker op drio vierde Arabische gom. Maar wanneer men dit laatste gomwater in den zomer of in den herfst bezigt, dan moet men telkens zijn werk zorgvuldig weg sluiten, ten einde de vliegen, die door de suiker gelokt wor- den, er niet kunnen bijkomen. Men zegt echter dat men dit ongemak kan verhoeden, door een ligt aftreksel van coloquint in het water te mengen, alvo- rens de Arabische gom er in te laten smelten. Het gommen oener kleur, moet geëvenredigd zijn aan den aard en het gebruik dier kleur; zoo vorderen b. v. de lichte kleuren, als lak, geeloker en vermilloon eene geringe hoeveelheid gom. De donkere kleuren zoo als: Italiaansche aarde, bruinrood, bruinoker, bister, ultramarin, vereischen integendeel meer gom en dikwijls eene tweede wrijving; de schaduwen, waartoe de aardkleuren bij voorkeur gebezigd worden, verkrijgen daardoor te meer kracht en doorschijnendheid, en het gebruik er van valt minder moeijelijk. Men gomt nimmer Iris groen noch de guttegom; deze kleuren hebben hare gom en dikwijls zelfs, te overvloedig bij zich, wes- halve men zich in derzolver gebruik eenigzins moet beperken. Over het algemeen is eene kleur genoog gegomd, wanneer zij droog zijnde niet te sterk blinkt, en geene spleten zoekt te vor- men, of met den vinger gewreven er niet aan blijft kleven of afverwt. In het eerste geval zou zij weldra in schilfers of bladen afvallen; in het tweede laat zij bij vakken los, of zij behoudt de kleuren niet, welke men er op aanlegt. Te veel gom, zelfs op de donkerste plaatsen van het werk, brengt eene harde en drooge uitwerking te weeg, welke de leer- ling moet trachten te vermijden, door zijn penseel met meer of min gomwater te beladen, alvorens de kleur van het palet te nemen. De glans en dikte die hiervan het gevolg zijn, schaden aan de harmonie, zelfs onder het glas hetwelk aan de teekening tot vernis zal moeten dienen. EENIOE VERBINDINGEN DER WATERVERWKLECREN TWEE EN TWEE. 1. Guttegom en Vermiljoen. 2. idem. Carmijn. 3. idem. Lak. 4. Indiaansch geel. Vermiljoen. 5. idem. Carmijn.



		31

		in dekverw gebruikt, deze mengt men met de sap-of water ver w- kleuren, en dusdoende verkrijgt men al de vereischte tinten, en wordt de dekverw tegemoet gekomen in zeer fijne nuances. MANIER OM VERSCHEIDENE KLEUREN TE VERVAARDIGEN. Chicorei. Neem een klein pakje gebrande en fijn gestampte suikerijwortel, zoo als men die voor de koffij gebruikt. Laat dit poeder in eene kan water koken gedurende vier uren. Zijg het vervolgens door een fijn zuiver linnen lapje, en laat het vocht door eene waterstoof verdampen, het overblijfsel zal de gezochte kleur zijn. Laat deze kleur in de schaduw en in een verglaasd potje droogen, en bewaar ze voor te groote hitte en vochtigheid. Ultramarijn. De wijzen waarop men deze kleur uit den lapis- lazuli trekt, zijn te onderscheiden en vooral te menigvuldig om ze hier aan te halen. De schoonste kleur vordert ook de moeije- lijkste en naauwkeurigste behandeling. Men moet niet te veel vertrouwen op het Ultramarijn dat uit Italië komt, omdat het zelden van den Oosterschen lapis lazuli afkomstig, dikwijls slecht gezuiverd en veelal met vreemdsoortige zelfstandigheden vermengd is. Daar deze kleur moeijelijk te gebruiken is, verwijzen wij den lezer naar het artikel der dekverwen, waar wij de manier aange- ven om ze te bereiden en zich er van te bedienen. Berlijnsch blaauw. Deze kleur, zeer overhellende tot het groen worden, kan men in de schilderkunst niet gebruiken zoo als zij in de winkels verkocht wordt, men is derhalve verpligt haar de volgende bewerking te doen ondergaan, zoo men dezelve onbe- reid koopt. Men stampt het Berlijnsch blaauw zeer fijn en zuivert het naauwkeurig; daarna doe men het door een fijne zijden zeef, in een verglaasd potje en giete er kokend water op naar gelang der hoeveelheid kleur welke men maken wil. Dit water laat men koud worden en giet het zachtjes over in een ander potje waar het een bezinksel vormt. Deze bewerking herhaalt men tot vier malen, telkens het afgegotene water in verschillende potjes doende. Deze giet men wederom zachtjes af, en werpt het aldus bezon- ken water weg, waardoor men vier verschillende bezinkels ver- kregen heeft, welke men in een potje doet, en waarmede men wederom handelt even als met de eerste grondkleur. Dit laatste bezinksel aldus gezuiverd, wordt voor de fijne schilderingen ge- bruikt, en in schelpen of in tabletten gedaan, met Arabische gom en kandij suiker. Het overige der kleur kan insgelijks tot alle schilderwerk gebruikt worden, en is veel minder aan het groen



		32

		worden onderhevig. Deze wassching zuivert het Berhjnsch blaauw van vreemde oplosbare zouten, en van het waterstofhoudend blaauwzuur. Sepia. Deze kleur komt van de zwartachtige stof, welke zich bevindt in de blaas van een visch dien men inktvisch noemt; in het Latijn sepia. Deze visch behoort tot de klasse der zeeivor- men, even als de blakvisch aan welken hij veel gelijkt, en die mede hetzelfde zwarte vocht bij zich heeft. Wanneer deze dieren door eenen vijand achtervolgd worden, ontlasten zjj het vocht dat zij in een daartoe bestemd blaasje dragen, maken al het water dat hen omringt daardoor troebel, en ontsnappen dus doende aan het gevaar dat hen bedreigt. Men vindt er vele in do Middellandsche zee, zoowel als in de Adria- tisehe en Atlantische zeeën en in het kanaal. Men laat de blaas van dezen visch in de zon droogen, terwijl zij nog het vocht bevat; met een groot getal dezer blazen vormt men trossen welke aan de kooplieden in verwstoffen worden verhandeld. Gewoonlijk vindt men na een onweder en bij de ebbe na eenen hoogen vloed, deze visschen of wel hunne beenderen in groote menigte op het strand. Om de kleur te bereiden, begint men met een zeker getal der blazen te openen, en men laat de drooge kleurstof welke zjj bevatten, weeken in een verglaasd kommetje vol zuiver ko- kend water; men ontbindt ze ter dege, roert het vijf of zes maal om, en laat het eindelijk bezinken. Men giet het water tot vier maal toe zachtjes af, en de bezinksels dienen tot de fijne ta- bletten. Het overige is eene kleur van de tweede soort. Wanneer nu de verschillende bezinksels goed droog zijn, wrjjve men ze elk afzonderlijk op eenen porphyrsteen, met een weinig gomwater en een weinig kandijsuiker daarbij, en men neemt het op met een hoornen of elpenbeenen mes, om het in vormen te doen en er tabletten van te maken. Eenige fabrikanten men- gen ze met roetzicart, Cassehche aarde of florentijnsche lak; de zuiverste is de beste. Men kan zelfs deze verwstof vloeijend medenemen in een fleschje wanneer men uitgaat om op het terrein naar de natuur studiën te gaan nemen. De beenderen van den inktvisch worden door de zilversmeden gebruikt om de metalen te ontglanzen. Wanneer men ze calci- neert en tot fijn gezift poeder brengt, dan verkrijgt men met weinig kosteu een uitmuntend middel om het ivoor te ontglanzen voor miniatuur teekeningen. Bij het aquarel bedient men zich er ook van om witte plaatsen weg te nemen. Dit noemt men geporphyriseerd inktvisch-been.



		33

		Noir de bougie. Neem een porseleinen kopje, hang dit het onderst boven, boven de vlam eener kaars van zuiver was. Wan- neer na een kwartieruurs de rook genoegzaam zwart in het kopje heeft aangezet, doe dan de kaars uit en laat het kopje koud worden. Verzamel daarna met een penseel al het Noir de bougie en ontbind het door middel van een oud penseel met gomwater gemengd met een weinig kandijsuiker; hoe meer deze kleur ge- mengd wordt hoe donkerder zij is. TRAPWIJZE KLEURVERZACHT1XG. Voorbeeld. Vooronderstel een regthoekige geometrische vlakte A. B. L. K., verdeeld in zeven gelijke vierkanten A. B. C. D. en aangewezen door de nummers 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1. Wanneer men den regthoek A. B. L. K. door de lijn F. Z. in twee gelijke deelen snijdt, en men op deze lijn F. Z. die daaraan tot diagonaallijn dient, op de groote gelijke vierkanten A. B. C. D. andore gelijke vierkanten E. F. G. II. aanbrengt, door op F. H. de perpendiculairlijn E. G. te trekken en de punten E. H. G. F. vereenigende, dan kan men de zijde A. 11. tot basis nemen, als zijnde het naaste bij het oog, en de zijde K. L. als de zijde naar den horizont. Wanneer men alsdan met eene gelijke tint van Oostindischen inkt de vierkanten 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 afteekent, en men vervol- gens N°. 1 daarlatende, dezelfde bewerking begint op al de vier- kanten nadat men die heeft laten droogen; vervolgens beginnende met N°. 3, daarna met N^u. 4 en zoo tot het laatste nummer toe, dan zal zich elk vierkant met zoo vele lagen kleur gedekt vinden als zijn nummer eenheden bevat, en zal juist gekleurd zijn.in eene regte rede, naar evenredigheid van zijnen afstand van het punt F. Wij zullen do tint van elk gegeven vierkant als de middeltint van zjjne vlakte aannemen, dat is, als de tint van de vertikalo vlakte, die de diagonaallijn E. G. of m. n. evenwijdig van den horizont doorsnijdt. Wanneer wij nu voor do grondlijn de lijn A. B. nemen, en voor die van den gezigteinder de lijn Q. P. en het punt P. het gezigtspunt of hoofdpunt zijnde, willen wij uit dit punt P. de perpendiculaire lijn P. F\', tot op den grondlijn A. B. doen af- dalen. Uit het punt P. zullen wij tot Q. den afstand F. Z! trek- ken, op ,\', der wezenlijke lengte. Vervolgens van elke zijden van F\', de gedeelten A\'. F\', en F\'. B\'. gelijk makende met de deelen A. F. en F. B., dan zullen wij tot basis verkrjjgen A\'. B\'. = A. B. Wanneer wij thans uit do punten A\'. en B\'. de lijnen A\'. P. en B\'. trekken, dan zullen deze lijnen perspectievelijk even- 3



		34

		wijdig zijn aan de lijn F\'. P. en zullen de zijden A. K.- en B. L. van de geometrische vlakte A. B. L. K. voorstellen. Om het geometrisch vierkant A. B. C. D. van den platten grond in perspectief te brengen , zullen wjj uit het punt B\'. naar het afstandspunt Q\'. of ZJ_r de lijn B\'. Q\'. trekken, welke de lijn A\'. P. zal snijden in het punt D\'., waardoor wij zullen trekken D\'. C\'. paralel aan A\'. B\'. A\'. B\'. C\'. D\'. zal het perspectief vierkant zijn, voorstellende het geometrisch vierkant A. 6. C. D. van den plattengrond. Op dezelfde wijze voortgaande, zal men al de overige perspec- tieve gelijke vierkanten verkrijgen van F\', tot Z\'. Wanneer men door het punt I. hetwelk bepaald wordt door de door snijding van de perpendiculaire lijn F\'. P. met de diago- naallijn B\'. D\'. een ljjn E\'. G\'. trekt evenwijdig aan A\'. B\'. die het perspectieve vierkant A\'. B\'. C\'. D\'. in twee perspectief ge- ljjke deelen deelt, en men vervolgens de punten F\'. G\'. H\'. E\', zamenvoegt, dan zal men hot perspectief vierkant E\'. F,. G\'. H\'. hebben uitgetrokken op het perspectief vierkant A\'. B\'. C\'. D\'._rop dezelfde wjjze zal men al de perspectieve vierkanten verkrij- gen, welke zijn ingeschreven op de gemeene diagonaallijn F\'. P. alsmede hunne diagonaallijnen welke paralel zijn aan de grond- lijn A. B. Wanneer men deze diagonaallijnen verlengt in 7\', 6\', 5\', 4\', 3\', 2\', 1\', en men op elke verlenging eene vertikale vlakte brengt, waaraan de hoogte 7\'. R. 6\'. S. enz. bepaald wordt door eene lijn P. R. welke perpendiculair moet zijn met het schilderij en perspectievelijk paralel aan de lijn P. 7\'. in de vlakte waarin zij zich bevindt in R. S. T. U. V. X. Y.: dan zullen deze ver- schillende vlakten de vertikale vlakte vertoonen, welke elk in- geschreven vierkante zou doorsnijden door zijne diagonaallijn,, paralel aan de grondlijn. Deze verschillende perspectieve vierkanten en hunne betrekke- lijk vertikale vlakten zal men kleuren met eene gelijke tint, op dezelfde wijze als men de vierkanten heeft gekleurd van het ge- ometrisch vlak A. B. L. K., beginnende met de van de grondlijn verwijderde vlakten, dan zal men eene trapswijze kletirverzachtint/ verkrijgen van de vlakten naar gelang van hunnen betrekkehjken afstand van het punt F. Daar de tint van deze verticale vlakten slechts de middelbare tint van het vlak voorstelt, of die van het vlak hetwelk de diago- naallijn evenwijdig aan den grondlijn in elk vierkant doorsnijdt, kan zij niets anders dan een model aanbieden, om langs dien weg meer stellige uitkomsten te erlangen. Immers wanneer men aanneemt, dat elk tusschenpunt van de



		35

		eene diagonaallijn tot de andere ook zijn verticaal vlak heeft, zoo wordt de tint dezer vlakten eene laag lichter of hooger, naarmate zij zich meer voor of achter slechts één punt der diagonaallijn bevindt, en bijgevolg de grondljjn nadert of zich er van verwijdert; ook worden de vlakten ligter naarmate zij zich van deze lijn verwijderen, en sterker naarmate zij er nader bij komen. Men merkte aan, dat het aldus gemakkelijk zou worden een aantal verticale vlakten te bepalen, en daaraan de trapwijze kracht te geven die hun past, maar dat deze bewerking zeer veel ver- warring zou te weeg brengen. Wij hebben er genoeg van gezegd, om de middelen aan de hand te gewen tot proefnemingen. Voorbeeld. In het landschap A. B. C. D. kan men de toepas- sing dezer grondstellingen zien. Het vlak E. J. S. E. het verst afgelegen zijnde, vertoont zich het zwakste. Het vlak F. K. T. Q. wordt sterker; het vlak G. L. U. O. is nog krachtiger: I. M. N. H. als het digst bij zijnde, is nog sterker dan al de andere.



		DERDE AFDEELING.

		§ I. VAN DE SEPIA. MANIER OM ZE TE GEBRUIKEN EN VAN HET SCHRAPMES. Om de sepia te ontbinden bedient men zich van porseleinen verwschoteltjes ten getale van vier, on wel drie voor de sepia en een voor de terra di siena of voor de chicorei. Men ontbindt sepia in een verwschoteltje op eene middelbare sterkte, en deze tint verdeelt men in drieën van verschillende sterkte naar gelang van den afstand der vlakten in het landschap. Wanneer men de sterkte dezer tinten moet wijzigen, maakt men ze donkerder door er kleur bjj te voegen, en lichter door ze met zuiver water te verdunnen. Ook moet men twee glazen vol water bij zich hebben staan, het oene om de penseelen te was- schen, het andere om de verwstoffen des noods te verdunnen. De schets van het schilderstuk afgewerkt zijnde, behalve den voorgrond, maakt men eerst met een grof penseel in zuiver water gedoopt, al dat gedeelte der lucht, hetwelk wit is, vochtig, zonder zich op te houden met de omtrekken der meer nabij zijnde voorwer- pen, die ei\' op geteekend worden. Wanneer het water in het pa- pier getrokken is en men het niet meer ziet blinken, dan wascht men het mot een ligte tint, maar sterk genoog om den graad van kracht aan te duiden, dien mon aan de lucht wil geven, do wolken en de lucht, zonder zich te veel bezig te houden met eene slaafscho nabootsing, trachtende hier en daar eenige lichte tinten te geveu, die zich in de lucht verliezen. Wanneer men eene tint op het papier hoeft aangelegd, dan beginne men niet met de tweede er over te brengen, alvorens de eerste goed droog zij, anders zou men vlakken maken. De wolken moeten stout en los geteekend worden; de lucht moet ophelderen, naarmate zij do aarde nadert.



		37

		Daarna ga mon over tot den gezigteinder door aan de verge- zigton zwakke dampachtigo tinten te geven zoo wel als aan de bergen en bosschen die er zich bevinden, en die om zoo te zeg- gen slechts aangewezen moeten worden, terwijl de afstand waarop deze voorwerpen zich bevinden, aan het oog niet toelaat om ze genoegzaam te onderscheiden. Daarna ga men over tot de middenvakken, beginnende met de voornaamste schaduwen welke men overdekt met halve tinten en reflecteringen. Wat de meer nabij zijnde vakken aangaat, voor deze zoekt men ook do grooto massa\'s schaduwen, welke men aanlegt met eene tint van den tweeden of derden graad sterkte, vervolgens den afstand waarop het vak waaraan men werkzaam is, zich van den voorgrond bevindt, ten einde al het karakter der compositie te behouden, zonder nogtans deze schaduwen te zeer te ver- sterken, omdat men er mogelijk dikwijls over heen moet wasschen. De sterkte der tinten wordt berekend naar den voorgrond, en wordt zwakker hoe nader zij bij den achtergrond van het landschap komen, dit noemt men verzachting der tinten. Over het algemeen, op slechts weinig uitzonderingen na, wor- den eerst de schaduwen, vervolgens de tusschentinten en daarna de halve tinten aangelegd. Men houde in het oog, dat later de halve tinten welke men op de schaduwen legt, door hun contrast, met het licht te ver- nietigen, de kracht dor schaduwtinten aanmerkelijk verzwakken, en dat zij een gedeelte van hare kleur verliezen. Ziedaar, waarom men daaraan van den beginne af dien graad van waarheid en kracht moet geven, welke zij hebben moeten wanneer de halve tinten zijn aangobragt. Ook zij men indachtig, dat de versche en nog natte tinten, zeer wel den vereischten toon kunnen hebben van het voorwerp hetwelk men voorstelt, maar eenmaal droog zijnde, zij een derde van hunne sterkte verliezen. Men moet ze dus een derde sterker maken om ze den vereischten toon te doen verkrijgen. Men doodverwt de boomen, beginnende met de schaduwen, terwijl men de lichte deelen geheel wit spaart; men bootst zoo veel doenlijk het blad en de takverdeeling na van elke soort, zonder zich nogtans bij één blad of éénen tak op te houden; hierdoor zou men de vrije behaiiding van het penseel verliezen welke men moet trachten te verkrijgen. Bij het schilderen van gebladerte, trachte men veel verschei- denheid van blad daar te stellen, zoodat men wel de soort kan onderscheiden, maar de bladeren onderling niet gelijk zijn, anders zou men in het gebrek vervallen hetwelk men gemaaktheid noemt.



		38

		De boomen zijn het moejjelijkste gedeelte van een landschap, er wordt eene groote studie der natuur toe vereischt om er wel in te slagen. Men trachte dus in den winter er eenige te teekenen, met den grond waarop zij staan, om het hout en de verdeeling der takken te kennen, alsmede de rigting van den stam, ten einde een denkbeeld te krijgen van de wijze, waarop de ver- schillende soorten groejjen, zich in groepen vormen, overhellen enz. In den zomer zal men insgelijks dergelijke studiën teekenen, om de soort van blad te leeren kennen, zoo wel als den uit- wendigen vorm der massa\'s en het koloriet. Men denke er om, dat de takken welke onder den horizont geplaatst zijn, door de bladeren welke men er als dan boven ziet, verborgen worden, en dat zjj geheel te voorschijn treden, wanneer zij zich boven den horizont bevinden en door de bla- deren welke men alsdan onderaan ziet, ontmaskerd worden. Nog dient hier herinnerd te worden, dat de boomen, welke in de schaduw op eenen lichten grond gctcckend worden en die men vlakke partijen noemt, hetzij in de lucht of op eene opper- vlakte van water, van het begin af aan, luchtig moeten worden aangewezen. Deze regel is voor de vlakke partijen zonder uitzondering; men zoekt dan de tint die daaraan voegt, omdat men er nooit meer mag overgaan. Wat de voorwerpen betreft die op groote massa\'s schaduwen in het licht moeten voorkomen, hiervan moet men de omtrekken zorgvuldig ontzien en ze met potlood schetsen, terwijl men ze daarna met het penseel doodverwd, trachtende ze altijd grooter te maken, omdat men die later meer en meer verkleint, ten einde ze tot den vorm te brengen dien zij ver- eischen. Wanneer men hierop geen acht sloeg zou men soms tweederlei soort van bladeren op denzelfden boom zien, de eene helder en de andere donker, hetwelk eene koddige en onwaar- schjjnlijke wanstaltigheid zou daarstellen. De boomen die zich op den voorgrond bevinden, hebben dui- deljjke welbesnedene bladeren, goed zigtbare takken en wel om- schrevene omtrekken. Van die verder staan, meent men de bladeren te zien, doch men ziet slechts kruinen en groote par- tijen: nog verder ziet men alleen eene massa gebladerte, en bij den horizont zijn deze kruinen, deze massa\'s slechts aangewezen door eene locale tint; men raadt ze eerder dan men ze ziet, zij verliezen zich in het ruim en in de nevelachtige toonen der ver- gezigten. Men trachte eene vrije stoute behandeling aan te nemen, bij het aanleggen der locale tinten in plaats van met stipjes en krul- letjes te werken; echter zorge men voor eene goede houding van



		39

		het geheel, de waarheid der natuur zoo veel mogelijk voor- stellende. Men schikt het gebladerte op do meest schilderachtige en meest verscheidene wjjze. Wanneer men derhalve te veel takken hoeft die zich uitspreiden , dan hrenge men hier en daar eenige ruige bosschen aan, om het eentoonige weg te nemen. Men menge de verschillende boomsoorten door elkander, met inachtneming nog- tans van ze niet te plaatsen dan daar, waar de natuur gedoogt dat zij groeijen, doende de takken dan eens aan deze, dan we- derom aan gene zijde overhellen, om daardoor de beweging dei- lucht aan te duiden, en de bijna onophoudelijke slingering der twijgen. De planten, struiken , waters, bosschen, gedaanten van men- schon en dieren, planten, gebouwen enz., worden alle op de- zelfde wijze behandeld. Men begint de rotsen met de schaduwen en de spleten, en eindigt met locale tinten, waarover men desnoods nog eens henen wascht. De voorgrond eener schilderij moet stout aangelegd worden. De details moeten daarin meer afgewerkt en naauwkeuriger zijn, de schaduwen sterker uitgedrukt en zoo mogelijk van den be- ginne af aan, ten einde aan het geheel van het stuk terstond de algemeene uitwerking bij te zetten. Het water wordt luchtig gedoodverwd door halve tinton, deszelfs schaduw wordt later aangebragt. Bij de watervallen kenmerkt men de vooruitste- kende rotspunten, deze moeten in een helderder daglicht ver- schijnen dan de watervlakte, terwijl diegene welke het water slechts verdeden of breken, donkerder moeten zijn. Men laat van afstand tot afstand eenige holten, deze moeten zwaar be- schaduwd worden. De stroom schuimt met witte golven en ver- liest zich in de beneden oppervlakte des waters hetwelk troebel wordt, terwijl de val eene golvonvormige beweging er in ver- oorzaakt. Op sommige plaatsen teekent men waterplanten, zoo als riet, renufar enz., somtijds zelfs figuren van menschen en dieren. De figuren worden ligt en met veel naauwkeurigheid geschetst, en men doodverwd terstond de schaduwen met het penseel, ten einde niet later de omtrekken te verliezen, mits men ze ten laatste nog eens over toetse. Wanneer men op die wijze het geheel van een schilderstuk heeft voorbereid, dan legt men over de beschaduwde deelen eene genoegzaam sterke locale tint, en men laat zijn werk droog worden. Wanneer men de lucht of eenig ander gedeelte te donker heeft gemaakt, dan wascht men dit gedeelte met het penseel, gedoopt



		40

		in zuiver water, waarna men door middel eener kleine zachte spons het water tegelijk met de kleur opneemt, tot dat men ge- komen is tot dien graad van sterkte, welken het hebben moet; vervolgens laat men het papier droogen alvorens er op te werken. Men moet de spons dikwijls wassehen, het water en de kleur er sterk uitwringen, en ze niet op nieuw gebruiken voor en aleer zij geheel zuiver is. Ook moet men met do spons niet te zeer op het papier drukken, omdat men alsdan de nerf zoude weg- nemen , hetwelk vlakken zoude veroorzaken, die men niet zou kunnen vermijden, dan door de beschadigde plaats te beplakken. Men kan volstaan met deze voorwerpen te wassehen door mid- del van een dik penseel, gedoopt in zuiver water, en ze laten droogen, waardoor alle tinten in elkander loopen. Om meer zachtheid en eone nevelachtige tint aan het land- schap bij te zetten, maakt men alvorens de vergezigten en de tusschenvlakten af te werken, in een vierde schoteltje eene ligte tint gereed van gebrande terra di sienna met een weinig sepia vermengd, en met deze tint wascht men de geheele teekening, uitgezonderd die gedeelten, welke zeer licht en zelfs schitterend moeten zijn, zoo als de heldere wolken, het lichte gedeelte van het water en der gladde ligchamen, waarop het licht loodregt nederschiet. Deze tint smelt al do andere in een, geeft daaraan meer zachtheid, en tevens meer fijnheid en harmonie. Daartoe bedient men zich van een grof penseel, terwijl men de fijnere bezigt voor de details, zoo als het gebladerte, do gebouwen, de figuren enz. Men zal zoo veel mogelijk den voorgrond en de daarop voorkomende bijzonderheden niet schetsen, dan na dat men deze algemeene tint heeft aangelegd, om niet hot papier door de wrijving van den onderlegger vuil te maken, en de om- trekken dezer bijzonderheden daardoor mede te verliezen. Wanneer alles goed droog en het papier gespannen is, ga men aan het opwerken. Men brengt na alvorens den voorgrond te hebben geschetst, de massa\'s schaduwen aan, zoo zwaar als noodig is om de vergezigten te doen afsteken, zoowel als de tusschengronden. Vervolgens schetst men naar de potloodljjn, met de punt van het penseel de omtrekken der massa\'s licht, welke men altijd grooter maakt dan zij zijn moeten, en terwijl men do donkere deolen met kleur aanvult, zorge men deze vor- men en deze omtrekken niet te beschadigen, vooral in het bla- derwerk, de figuren, de planten enz. Men eindigt met aan den voorgrond de uitwerking te geven, welke men verwacht, door halve tinten on terugkaatsingen en men late het droogen. Eindelijk legt men de laatste hand en retoucheert het werk met donkerder kleuren, alsdan bootst men de spleten na door



		41

		de schaduwen te versterken, men doet de ruige struiken en de bladeren zoo wel in het licht, als in do schaduwen uitkomen, doch altijd met verschooning van de grootere lichtvakkcn, om langzamerhand den vereischten omtrek te krijgen, door om zoo te zeggen deze omtrekken af te snipperen, met al wat hen om- ringd in de schaduw te stellen. Men moet altijd met de punt van het penseel werken, welke men bijna loodregt op het papier houdt. Van tijd tot tijd moet men eenige zware toetsen geven in het blader werk van de licht- zijde, om de schaduw van beneden te volgen, zoowel als op de lichte plaatsen der boomstammen, om daardoor de ruwheid en ongelijkheid der schors voor te stellen; daartoe is het vol- doende, wanneer men het penseel met een weinig meer tint aanvult, dit is beter dan er meermalen over heen te strijken; en geeft aan het werk een kenmerk van waarheid, oorspronke- lijkheid en netheid, welke men anders niet zoude verkrjjgen. Men verdooft vervolgens de doelen, die in de schaduw geplaatst zijn; men onderscheidt de massa\'s bladeren door halve tinten, die ze digter bjj of verder af brengen, of ze doen wenden. Men doet do bladeren uitkomen, en men laat er hier on daar van achter de takken eenige zien, welke men veronderstelt in de schaduw geplaatst te zjjn; deze zijn donker, en daartusschen komen eenige heldere liehtplaatsen, daardoor vermijdt men stijfheid in de massa. Ook laat men van afstand tot afstand takken en twijgen te voorschijn komen, bestemd om deze ruigten te dragen. Daarna werkt men den voorgrond af, welken men ook noemt de geheime drevel, omdat hij inderdaad diont om de vergezigten terug te drijven. Vervolgens vergelijkt men het geheel en de bijzonderheden van zijnen arbeid, door dien van tijd tot tijduit de verte te beschouwen, om over de uitwerkingte oordeelen, waarop men vooral moet letten, zonder zich met de bijzonder- lieden in te laten, welke men daarom niet mag verwaarloozen. Een stelregel, waarvan men wel moet doordrongen zijn, is deze: dat de verbeelding altijd den handenarbeid moot voorafgaan, zoodat men van het voorwerp, hetwelk men wil afbeelden, een juist begrip in het hoofd hebbe, als ook van de uitwerking, die het moet voortbrengen, voor dat het potlood of het penseel zulks voorstellen, want anders zou men op goed geluk werken. Wanneer men een klein en lichtgedeelte heeft donker gemaakt, kan men dit verhelpen door het met het penseel te wasschen , latende het water in het papier trekken; daarna omwindt men den vinger met vloeipapier en drukt dien sterk daarop, waarna men hem vlug terugtrekt. Op deze wijze hecht zich de kleur aan het vloeipapier, verlaat de teekening en de plaats wordt



		42

		lichter. Men kan dit middel aanwenden om eene massa gebladerte en andere bijzonderheden op te helderen. Ook kan men de plaats met geporphyrisocrden vischgraat wrijven. In andere gevallen kan men zich van het radeermes bedienen; men radeere alsdan zeer ligt de doelen welke helder moeten zijn, waarna men met elasticke gom er zachtjes over henen wrijft. Des vereischt wordende, gebruikt men andermaal het penseel, om de omtrekken te zuiveren, doch dit moet met veel omzigtig- heid geschieden. Zie hier een ander middel, hetwelk wij van den Heer Merimée hebben. Om de lichte doelen van zekere teekeningen op don voorgrond te verschoonen, maakt men, na alvorens de omtrekken daarvan zuiver geschetst te hebben, een mengsel van gelijke doelen loodwit en kobaltblaauw zeer fijn gewreven; dit mengsel verdunt men in een kommetje met verdikten geest van terpentijn en maakt er een papje van. Vervolgens toekent men met dit papje door middel van een zeer fijn penseel de omtrekken der details, door ze geheel er mede te bedekken en laat hot goed droog worden. Daarna legt men met eene sombere krachtige tint eene ligte laag kleur aan en stuksgewijze rondom datgene wat door den terpentijn is bedekt, zorgende van niet op het penseel te drukken, en zoodanig, dat men al de donkere deelen van den achtergrond, waarop de details in het licht verschjjnen, met kleur aanvulle; op deze wijze neemt men slechts zeer weinig kobalt weg, men wassche dikwijls het penseel alvorens kleur te nemen. Na dit alles laat men het werk volmaakt droog worden, waarna men met kruim van wittebrood de plaatsen afwrijft tot dat het papier terug verschijnt, hetwelk onmiddellijk plaats heeft. Vervolgens zuivert men de omtrekken met een fijn penseel, en men geoft aan de aldus gedoezelde details het koloriet en den vorm die daaraan voegen. Deze methode is uitmuntend, en heft eene der groote moeijelijkheden bij hot wasschen op, die namelijk, van de lichte plaatsen uit te sparen. Zij is oneindig beter dan het radeermes. Nogtans zijn er gevallen waarin dit met voordeel kan gebruikt worden, vooral bij het water. Wanneer men met de sepia kan omgaan, kan men de land- schappen op gekleurd papier wasschen met sepia, bister, kasselsche aarde en oostindischen inkt, elk afzonderlijk voor iedere teekening te gebruiken. Men spaart de lichte deelen en hoogt ze door blanr leger of zilverwit. In dit geval maakt de kleur van het papier de halve tinten uit, de schaduwen en terugkaatsingen worden bepaald door de heerschende kleur. Deze zeer eenvoudige en fraaije methode zet aan soms middelmatige stukken veeltijds



		43

		eenige waarde bij. Het is cene soort van wassching welke men kennen, maar met overleg gebruiken moet. Eenige personen gebruiken met voordeel dropivater maar men dient het voor de vliegen te bewaren. Eene andere manier van teekenen, door namelijk sepia en Oostindischen inkt te gelijk voor dezelfde teekening te gebruiken, is mede zeer bevallig, aangenaam in de behandeling, krachtig en van eene groote zachtheid in de uitwerking. Deze manier gebruikende op wit papier, kiest men blaauwen Oostindischen inkt voor de luchten, vergezigten en het water, bruinen inkt voor de middol- en voorgronden; de krachtigste plaatsen op de voor- en middelgronden beteekent men over den inkt met sepia, waardoor men soms tot eene verbazende kracht kan geraken; dezelve is ook zeer geschikt voor bijzonder groote teekeningen, de kenners dezer manier zullen dezelve aan een ieder aanbevelen, als eene van de aangenaamste en doelmatigste wijzen, in welke men de kracht en harmonie gelijktijdig leert beoefenen. Men kan deze manier ook te werk stellen op getinte papieren, bijzonder op de tint van Chineesch papier, zoo als men dit gebruikt voor de lithographiën: om deze tint te verkrijgen, neemt men gewoon koffijwater vermengd met eenige wrijvingen bruinen Oostindischen inkt, welke men dan met een groot penseel over de schets en het kader zijner teekening een of tweemalen legt, naarmate men oordeelt de tint krachtig genoeg te zijn. Men kan deze manier zelfs bezigen op meer krachtig getinte papieren, zoo als men dezelve gebruikt voor het teekenen met zwart en wit krijt, en kiest hiertoe de tint welke niet te donker is en veel van de lichte sepia of bister kleur heeft, waardoor deze tint in harmonie komt met de verwstof welke men gebruikt, namelijk de sepia: verder kan men de lichte plaatsen met kremser of zilverwit hoogen. Den bruinen Oostindischen inkt kan men ook gebruiken op zich zelven, zonder sepia op de tint van Chineesch papier, het- welk eene zeer groote zachtheid in het effekt veroorzaakt en spoediger voortwerkt dan op wit papier, dewijl het dan reeds van een zekere hoeveelheid verwstof verzadigd is, en men op eenen betinten grond werkt. §11. OVER DE ONZIJDIGE TIKT OP MENGELING. De onzijdiye lint of mengeling, is eene zamenvoeging van Berlijnsch blaauw, florentijnsche lak en Oostindischen inkt.