-ocr page 1- -ocr page 2-

		*^V«F^
	^	item
		::-:-7ir
		fir:;::i>M^:::isnr7\':;i>^

-ocr page 3-

		mmmmm f.: • : :H?tf<::: NtfT : N*^ \' Vvrf Sik-T S*if^ :: N**\'\' :. Njwf.^

-ocr page 4- -ocr page 5-

		LYRISCHE POÊZY

-ocr page 6-

		Mm (OSJfy
		UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT
		A06000032018875B
		3201 887 5

-ocr page 7-

		LYRISCHE POËZY
		J. J. L TEN KATE.
		De Planeeten. — De Jobeïde.
		^jr
		j BIBLIOTHEEK DER
		RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT
		LEIDEN. -- A. W. SIJÏUOFF.

-ocr page 8- -ocr page 9-

		1)15 iPIjANEKTEN.

-ocr page 10- -ocr page 11-

		EERSTE ZANG. PROLOG US.
		DE AARDE. Col viso ritornai per tutte quante Le sette spere, e vidi questo globo, Tal ch\' io sorrisi del suo vil sembiante. — £ tutti e Bette mi si dimostr-iro Quanto son grandi e quanto son veloci, E come sono in distante riparo. DAKTE, Paradiso, C. XXIf. In al zijn luister was de Kerstnacht weêrgekomen. De rijp hing glinstrend aan de groene sparrenboomen. De starren blonken als in Bethlera-Efrata; December dekte met beur wollen winterwa De levenskiemen, in den moederschoot der aarde Nu schijndood slapend. Zonder bloemen was de gaarde, En zonder vogels \'t bosch. Maar \'t helder feestlicht scheen Alom door de ijs-bloem der bevroren ruiten heen\', Waar achter schimmen zich bewogen, bij \'t gemengel Van zilvren stemmen, luide en vrolijk, alsof de Engel Der Herders daar op nieuw een Blijde Boodschap bracht. \'Zóo was \'t! De Kerstboom, als een wonder in den nacht Ontloken, straalde met zijn honderd sterrenlichtjens En wijgeschenken op de blozende aangezichtjens Der kindren, dansende om den ingebeelden schat. Wij, groote kindren, ook, wij hadden deel gehad Aan \'t feest. De kerkklok had de vrome dorpsgemeenle Voorbij de rustplaats van der dierbren lijkgebeente Naar \'t heiligdom gelokt, dat van Onsterflijkheid En Weerzien spreekt. Daar had, in heiige majesteit En \'t aanschijn van den glans der geestdrift overgoten. Een andre Simeon het Levensboek ontsloten. X.                                                                                                                      1

-ocr page 12-

		\'2
		„Ontsla Uw dienstknecht, Heer! in vrede; want zijn oog „Aanschouwde Uw zaligheid." Dus, door den tempelboog, Weerklonk het woord, dat meè door alle harten trilde. Dat was de zaligheid, die alle smarten stilde En alle vreugden wekte in wie haar ooit genoot: Hrm wel te kennen, die, van uit des Hemels schoot Des Heeren heerlijkheid uitstortende over de Aarde, Het goddelijk geheim der Liefde ons openbaarde! Dat was het toppunt van die Liefde, dat de kroon Op al heur gaven: de Aard\' de voetbank van Haar troon. De Aard\', slechts een stipje\' in \'t heir der starren, jongstgeboren Uit millioenen, tot de woning uitverkoren Van d\' Oudsten Zoon en heel een Goddelijk Geslacht, Door Hem aan \'t Vaderhart als kindren weèrgebracht! En toen op \'t voorspel nu der zwellende orgelklanken, De schare omhoog rees om d\' Oneindige te danken, Toen alles inviel met éen groote jubelstem Als veler waalren: „Hoogste Heemlen, lof\'zingt Hem! „Op Aarde vrede! en in de Menschen welbehagen!" Toen was \'t, of de echo, naar den hemel heengedragen, Welluidend wegsmolt in der Englen: „Gloria!" En over \'t kerkhof ruischte een fluistrend Amen na. De schare ging uit een. Ik trad ontroerd naar buiten. \'t Was stil nu. Slechts de wind blies met wanluidend fluiten Door \'t naakt getakte van den treurwilg, \'t Starrenheir Zag uit de hoogte met een koude flikkring neer. De maan verschool zich achter wolken. Door mijn leden Ging kille huivering. Ik struikelde op mijn schreden — Ik greep naar \'t voorwerp waar mijn wankle voet op stiet: Een bekkeneel! Hoe nu, gij groeve! kunt gij niet Den roof bewaren, dien uw wreede honger gaarde? Is daar geen plaats der rust, noch óp noch ónder de aarde\'? Zoo moog\' de zwerver, in den kalmen schemerschijn Der boekcel wonend\', mijn memento mori zijn! \'k Zat peinzend bij den haard. De laatste vonken glommen In d\' asch, waarop ik staarde. En \'t kwam mij voor, als klommen Er schaduwen omhoog; en in heur schemering

-ocr page 13-

		:<
		Verdween het kruisbeeld, dat nabij mijn sponde hing. Het doodshoofd grijnsde met de ledige oogenkassen Mij aan, en \'k hoorde een stem gelijk het nachtuil-krassen In de oude toren .... \'t Is misschien een droom geweest - Maar \'k waakte met mijn hart, en luisterde in den geest: „Ginds, onder zooden „Of marmeren zerk, „Doet bij de dooden „De Ontbinding haar werk: „Heeren en slaven, „Bozen en braven, „ Wijzen, dwazen, Klein en Groot, „Alles slaapt in \'t slijk der graven — „Spotter van ouds, Communist is de Dood! „En dat geslachte, „\'t Gewormte ten buit, „Streefde in gedachte „Zelfs de Englen vooruit.\' „Éenig in waarde „Droomden zij de Aarde „Onder aller Starren tal, — „Of de zandkluit die hen baarde, „Middenpunt ware van \'t gantsche Heelal! „Hier, van de kroone „Des Levens omstraald, „Hier zou Gods Zone „Ter-neêr zijn gedaald? „Hier, diep beneden „\'t Goddelijk Eden, „Een verkoren Vaderhuis? „Hier — het lot van eeuwigheden „Zwijgend beslist aan... het hout van een Kruis? „Kindervertelsel! „Uw waereld van slib, „De Aarde, in het stelsel „Der Zon, is een stip! „En wat zelfs heet en

-ocr page 14-

		4
		„Alle Planeeten „Die om éene Zonne gaan, „Bij de gantsche Zonnen-keten ? .... „Enkele droppels in d\'eeuwge\' oceaan! „Reuzige bollen. „Met vlammenden gloor, „Wentlen en rollen „De Oneindigheid door! „Zelf moogt ge u prijzen, „Wie zal bewijzen, „Aarde vol ellende en strijd! „Dat, bij al Gods Paradijzen, „Gij het Siberië der Schepping niet zijt?"___ Een hoonlach, als van een met God en Mensch te onvreden, In \'s broeders scha verheugd, verving de bittre reden, En klapprend sloten zich de tanden op elkaar. Ik werd geen schijnsel in die oogen meer gewaar. De nevel week: \'t gestarnt\' scheen helder als zoo even Door \'t raam .... Maar in mijn ziel was de angel nagebleven, En lang verloor zij zich in sombre mijmerij. Daar ruischte \'t. Iemand ging mijn aangezicht voorbij. Hij stond, \'k Zag niets, maar voelde — een Hemelsche Nabijheid, Mij overstroomend met een onuitspreekbre blijheid. Als die bij \'t weerzien onzer dooden, of den groet Van geestverwanten in den Hemel wezen moet. Een zachte levensvlam verving de winterkilte Rondom en in mij; en dus sprak de Hoorbre Stilte: „Hoe zoo mismoedig \'t hoofd gebogen in den schoot? „Daar is een Twijfel met de lippen van den dood, „Ijskoud en dor — maar óok een onverzaadlijk Streven „Naar de Eeuwge Waarheid, dat een heimwee is naar \'t Leven. „Een weinig proevens voert van God af, maar \'t genot „Der volle kennisvrucht, Gods gave, voert tot God! „Op welke bladzij\' heeft uw bijbel u doen weten, „Dat de Aarde, in \'t middenpunt der waerelden gezeten, „De kroon is van \'t Heelal? — Daar zijn in \'t firmament „Verborgenbeden, die alleen de schepper kent,

-ocr page 15-

		5
		„Die inensch en engel een verbijstrend raadsel bleven. „Van éen mysterie is de sluier opgeheven: „Van dat der Aarde en haar Planeeten! — In \'t gezin „Dier zustren neme zij niet d\'eerezetel in, „ Waarop heur Moederzon sints zestig eeuwen heerschte, — „Naar zedelijken rang en roeping is Zij de Eerste! „Zij is de Hoofdstad dier Provincie uit het Rijk „Der starren! \'t einddoel en het toonbeeld te gelijk „Dier Schepping, in wier kreits zij wandelt. Haar verblijden „In de eerste plaats die Dag- en Nachtlamp, die getijden „En jaren reeglen; ja, Gods wonderhand, wie weet? „Ontstak ze om haar-alléen! bevoorrechte Planeet! „Gezalfd of \'t ware met des Scheppers welgevallen, „Wel éene uit vele, maar toch éenige onder allen, „Volmaakte Type! En wat dien andren zusters wacht, „Het wordt op de Aard, door de Aard, begonnen en volbracht! „\'t Onuitspreeklijk Opperwezen „Is geen Verre Majesteit, „Nimmer uit de rust verrezen „Van een vorstlijke eenzaamheid: „Geen gevoelloos Alvermogen, „Dat Zijn waerelden als zand „Sprenkelt uit gevulde hand, „Maar ze niet meer volgt met de oogen, „Onverschillig waar en hoe „\'t Grillig lot ze dwarrlen doe! „God is levend, eeuwig-levend, „Maar ook uit Zijn overvloed „Overstroomend, leven gevend, „Goed als machtig, mild als goed. „Onderscheiden, niet gescheiden „Van wat door en tot Hem werd, „Zoekt Zijn teederminnend hart „Zich naar \'t Schepsel uit te breiden. „Daarom moeten in \'t Heelal „Wezens worden, Levens rijpen, „Die iets van Zijn wil begrijpen, „Die Hem minnen bovenal! „Dat vermag het Stof-gebied, „Dat, de Lager Schepping, niet!

-ocr page 16-

		6
		„De Albezielende Gedachte „In Gods werken gadeslaan, „God vernemen, God verstaan, „Kan alleen een Godsgeslachte! „Zoo de Geest zich mededeelt, „Hij moet opgenomen worden „Door verwante geesten-orden, „Dragers van Zijn Zeedlijk beeld, „Die Hem met bewustheid loven, „In hun vrijheid Hem-alléen „Dienend door alle eeuwigheên! „Dus — het Englendom daar Boven „En — de Menscliheid hier beneên! „Slechts op déze Schepslensoorte „Die tot d\'Eeuwge „Vader" zegt, „Rust het koninklijke Recht „En de Plicht der Eerstgeboorte, „De andre schepslen al te saam\' „Tot hun laatste doel te leiden : „God de glorie te bereiden „Van Zijn naam. „Hoe Daarboven de Englen leven, „Is slechts in hun sfeer bekend: — „Maar de Mensch, in de Aardsche dreven, „Hij, uit ieder element „Zijner waereld saamgeweven, „Hij is met zijn hart en geest „\'sWaerelds oog, — dat alle stralen „Opvangt die Gods eer verhalen, „En op bergen en in dalen „Wondervolle oraaklen leest; „\'sWaerelds oor, — dat alle klanken „Van het eeuwig-godlijk Woord, „Ieder toontjen, elk akkoord, „\'t Biddend smeeken, \'t juichend danken „Van het Lied der Schepping hoort; „\'t Waerelds mond, — die uit kan spreken „Welk een band, die nooit zal breken, „\'t Schepsel aan den Schepper bindt, „Aan den Vader \'t Menschenkind! „Dies is h ij — Gods Plaatsbekleeder,

-ocr page 17-

		7
		„Hoofd en Heerscher der Natuur. „Aarde, Water, Lucht en Vuur „Huldigen zijn rijksbestuur; „Hoef en horen, vin en veder, „Alle kruid en alle boom, „Van den hyzop tot den ceder, „Buigt, als in een Jozefs-droom, „Voor zijn staf eerbiedig neder. „In de grot der zeedolfijn „Plukt hij paerlen en koralen; „En zijn lamp van Aladijn „Brengt hem in het hart der mijn, „Bij den sprinkaar der metalen, „Die — voor hem geschapen zijn!... „Zoo dan, in zijn Aardsche Woning. „Groet, op \'t allerhoogst gebod, „\'t Schepsel zijn verkoren koning, „Zoon van Adam. zoon van God! „En als nu die woning van alle Planeeten —   „De hangende tuinen van \'t Zonnepaleis! — „Eens de éenige huizing en lusthof mocht heeten, „Voldoende aan den Mensch in zijn heiligsten eisch? „Indien hij op Aard-slechts kon weten en willen, —   „Dus wonder bewerktuigd, zijn waereld in \'t klein! — „Naar lichaam en ziele zijn honger kon stillen, „En drinken zijn teug uit Gods levensfontein? „Als overal elders de waarheid en waarde, „Heel \'t doel zijner menschheid, verviel met zijn naam? „Zeg, werd dan niet eensklaps die nederige Aarde „De kern en de kroon van die waerelden saam\'? „Was \'t dan nog een fabel, die dwazen misleidde, „Die God, die op Aarde Zijn Beeldtnis hervindt, „Die daar zestig eeuwen de wieg van Zijn Kind, „Het werk des Verlossers bereidde? .... „Gij aarzelt nog? Welaan, gij twijflaar, kom en zie!" .... De woorden zwegen. Maar de zoete melodie Bleef trillen door mijn ziel.... Toen \'k plotsling scheen te zweven, Als in éen punt des tijds veranderd, opgeheven Van de Aard\'! Daar schemerde mijn dorpjen, met zijn kroon

-ocr page 18-

		8
		Van heuvelen, zijn kerk, zijn levenden en doön, In grauwe verte! — Naar de wolken ging het henen En door de wolken, van de wintermaan doorschenen Met glans van paerleraoer, gelijk in Zwitserland Wen \'t licht u opzoekt door den grijzen gletscher-wand. Ik was verwonderd noch vreesachtig: — \'k voelde \'t schragen Van een Onzichtbre Kracht en zachte vleugelslagen Waarop ik voortdreef, hoog en hooger. De opperlucht Was haast doorvlogen, als de eerste rustelooze vlucht Ietwat vertraagde, een Hand mij aanraakte, een gefluister Der welbekende Stem mij tegenaamde: „Luister!" De gantsche dampkring werd bewogen, en daar viel Een regen van muziek op mijn verdorde ziel.
		REI VAN ENGELEN. I ZANG. Eere zij God In de hoogste heemlen! Laat ons Englen de Aarde omringen Met een vrolijk lofgeschal! Laat ons Bethlems Beurtzang zingen Hem die is en wezen zal! Vóór den aanvang aller dingen Was Hij \'t Eene en Eeuwig Al. I TEGENZANG. Maar Hij wilde en — Levensstroomen, Duizenden tienduizend maal, Uit Zijn volheid voortgekomen, Vormden naar Zijn ideaal Zonnestelsels, als atomen Dansende in Zijn Almachts-straal. Eere zij God! Eere zij God! Eere zij God in de hoogste heemlen!

-ocr page 19-

		9
		n zang. Hoor die éene Jonge, kleene, Liefelijke Waereldsfeer, Bij \'t ontmoeten God begroeten Met een: „Zie Uw dienstmaagd, Heer!" Dag der dagen, Toen wij \'t zagen, Hoe zij, uit heur waterbad Opgestegen, \'s Heeren zegen Als een kroon op \'t voorhoofd had! II TEGENZANG. Dat is de Aarde! Wondergaarde, \'s Hemels groene wederhelft, Land der Lente, Met een tente Van albaster overwelfd! In haar voren — Goudgeel koren; Op haar bergen — woudenpracht; In haar dalen — Nachtegalen: Op haar troon — een Godsgeslacht\'.\' Vrede op Aarde! In de Menschen welbehagen!
		De Mensch overtreder! de Koning gevallen! De slang in zijn hof, en de dood in zijn hart! Toen haperde ons Hallel, toen rouwden wij allen: De Hemel, voor \'t éérst, kende een zweemsel van smart. „Wie redt hem?" vroeg God. Maar de moed was gebroken, En: „Wie?" klonk het klagend de Oneindigheid door. Maar plotsling, daar donderde een jubelend choor, Want: „Ik!" had de Liefde gesproken.

-ocr page 20-

		10
		III TEGENZANG. Hij kwam op Aard, de lang-beloofde, Gods sterke held, den Mensch gelijk, Heroovrend wat de zonde roofde, Hernieuwend Gods geschonden Rijk! Wij, juichend bij de krib verschenen, Wij zweefden om den kruispaal henen, Die \'t Godlijk Huisgezin heréent — Rn konden zaalge geesten weenen, De Hemel had\' van vreugd geweend! Vrede op Aarde! Vrede! Vrede! In de Menschen welbehagen! TOEZANG. In de schatiw des Troons geborgen, Waar men eeuwig veilig woont, Wachten wij den Grooten Morgen, Die \'t volbrachte werk bekroont. Reeds ontvonken de eerste stralen .... Laatste schemerschijn, Verdwijn! Zal de Nieuwe Hemel dalen, De Aard, vernieuwd, zal \'t voetstuk zijn, Eere zij God In de hoogste heemlen! Vrede op Aarde! In de Menschen welbehagen! EINDE VAN DEN PROI.OGUS.

-ocr page 21-

		TWEEDE ZANG.
		URANUS. Nu wil ons leenen, 0 Licht, uw vlucht! En voer ons henen, Gij, Zee van Lucht! De weg is donker .... Maar zie, daar blonk Een ver geflonker, Een tlikkervonk! Wat Dwaalstar wemelt. Op \'t blauw gehemelt\' Als goud gestipt, Vijfduizend jaren Uw vorschend staren, O Mensch, ontglipt? Daar komt zij, zwevend Aan Castors voet, Een schijnsel gevend Van vreemden gloed. Want steeds verscheelen In licht en pracht De feestjuweelen Op \'t kleed der Nacht, Meer onderscheiden In kleur en tint Dan ge op uw weiden De bloemen vindt! Zie, statig drijvend Verschijnt zij daar, Een kring beschrijvend Van tachtig jaar! Hoe onbeteugeld Onze ijzren tent, Door stoom gevleugeld. Het ruim doorrent,

-ocr page 22-

		12
		Haar vlucht, gemeten Aan zulk een vaart, Zou kruipen heeten Door \'t slijk der aard . . Zij vliegt om de assen Met stormgeloei. Ik zie haar wassen Met snellen groei. Gij, z< o reusaardig ! Hoe klein wordt nu, Haar roem onwaardig, Onze Aard bij U! Toen \'t woord des Heeren Uw kogel goot, Werd tachtig keeren Haar vorm vergroot! Naast uw gevaarte Woog achttien maal Haar eigen zwaarte In \'s Eeuwgen schaal! En, vriendlijk sprenkle De Maan heur gloed, Zij, de éene en enkle Die de Aard begroet; Acht Satellieten Omcinglen hier Uw bol, en schieten Heur flikkervier, Uw wandling deelend Door de eeuwen heen, Als kindren, spelend Om moeders schreên! Wat wolk omdwaerelt Mijn zinnen dus?.... Ontfang mij, Waereld Van Uranu s!
		De tocht is voleindigd, Een andere schepping
		de bede verhoord :
		ontsluit mij haar poort.

-ocr page 23-

		13 Maar blinddoekt die nevel nog altijd mijn oog? \'t Is duister beneden, \'t is donker omhoog. Ik strompel vooruit.... Voert de Nacht hier gebied? \'k Zie vormen noch kleuren in \'t dommlend verschiet. Ik wacht op de ontwaking dier kille natuur. En \'t is of ik jaren doorwaak in éen uur. \'t Moest dag zijn .... maar ginds, waar de zonne moest staan, Een ster als een graflamp .... en \'t scheemren houdt aan! Lieflijk is het Schemer-uurtjen, na den drokken, zwoelen dag, Als het suizend avondwindtjen \'t gloeiend voorhoofd koelen mag, Als het marktgewoel der waereld met zijn laatsten wanklank zwijgt, En de psalm der nachtegalen trillend naar den hemel stijgt; Als die hemel al zijn oogen opent, en ter-neder-ziet Met een glimlach die beteekent: „God, uw God, vergeet u niet?"... In \'t vertrouwlijk Schemer-schijnsel worden alle hoeken rond, Slaapt de Zorge, poost de Zonde, sluit zich de open zielewond. \'t Beter Ik hervindt zich-zelven, luistrend naar zijn harteklop. \'t Bloemtje\' in dauw, de Hoop in tranen, luiken in de lommer op. Schijndoón roepen uit de diepte: menschen, wenschen, lang niet meer. Vriendlijk zet uw zaalge Moeder zich in \'t oude hoekjen neer.

-ocr page 24-

		L4
		De Eerste Liefde, jong als immer, fluistert zacht: „Herkent ge mij?7\' En de geur der witte rozen waait u met haar schim voorbij. Of — Verbeelding, fee der Toekomst, vult op nieuw met gouden draan \'t Losgereten spinrag-weefsel uwer schoonste droomen aan, Bouwt paleizen in de wolken, of een hemel, die begint Bij een drempel, groen van mirten, bij het wiegjen van een kind! In de scheemring zag de Geestdrift allereerst haar Ideaal. In de scheemring bad de Twijfel \'t „Onze Vader" d\' eersten maal. Welkom ons, gij wensch des Dichters: „mocht het soms, bij \'t hoogst genot, „Liefelijke Scheemring wezen „in Uw zalig Huis, o God!" Maar de droom hebbe een eind, en de scheemring een grens, En het oog kenne en kieze zijn wegen! Klke zegen van God is een licht voor den mensch, Maar het Licht allereerst is een zegen. Wij behoeven den Dag, met zijn zichtbaar heelal, Waarvan hij-slechts de lijnen ons teekent, Dat hij tint met zijn stralen, zoo rijk overal In oneindige kleuren zich brekend. Wij behoeven den Dag, met zijn glans en zijn gloed, Om ons rustloos aan d\' arbeid te wijden, Voor het graan op ons veld, voor de warmte in ons bloed, Voor den moed in ons hart onder \'t strijden!. . . . Hoe verkwikkend het licht, na den slaaploozen nacht Bij uw smart of uw kranke gesleten, Na den nacht van den brand, of de oneindige wacht Op de klip, waar uw kiel is gespleten! \'t Was de kreet der Natuur, die op \'t bloedige veld, Van het tastbaarste donker omgeven, Eens tot Jupiter klom uit de ziel van den Held: „Geef ons Licht! laat bij \'t Daglicht ons sneven!"

-ocr page 25-

		15
		Ach, het droefst wat verbeelding zich schilderen kon, Dat \'s een waereld met tloers overtogen, Dat is de appel gegraven uit de oogen, Of de hemel beroofd van zijn zon ! Toch, gij Uranus der Scheemring! Zijt gij geen heel beroofde : \'k Zie de zon .... Maai\' — hoe veranderd ! Bleek en met gekroonden hoofde! Langs een baan van viermaalhonderd Millioenen mijlen, trekken Schaarsche stralen, zwakke boden. Om het dolend kind te ontdekken. Ginder staart de Zonne-Moeder, Maar hoe onherkenbaar verre! Van een Sterren-Koninginne VVeggeslonken tot een sterre. Zien hier schepslen met ónze oogen, Ach. wat zien ze? . .,. In de eevnaar-streken Dag en Nacht, al even treurig, Heerschende om de honderd weken. Aan de polen — twintig jaren \'t Rijzend zonlicht, nauwlijks stralend, Twintig andre trage jaren \'t Zonlicht, zonder purper, dalend! Dan — is \'t Nacht! . . .. een zwarte, blinde, Als de Chaos-nacht, de aaloude, Veertig jaar op d\' ijs-troon heerschend Met de geeselroê der koude! Waar\' de Menschheid hier gebannen. Wat geslachten kwijnden henen, Als de schimmel in een kerker, Nimmer door den dag beschenen, Droevig luistrend naar de saga Van een wonder, Licht geheeten, Uit de prille jeugd der grijzen, Kort genoten, nooit vergeten ! . . . . Hier besUat Geen Vroeg of Laat! Nutloos hier de zonnewijzer: Zonder schaduw roest het ijzer

-ocr page 26-

		16
		Op de doode cijferplaat. Avondstond noch Dageraad, Trouwe wachters, wier verschijnen Aan de hemelsche gordijnen Ons van \'t keerpunt vergewist, Dat de Rust van d\' Arbeid splist. Hier, geen wissling der saizoenen, Waar de magerte des velds Bibbert in de winterpels. Kan hier ooit een grasjen groenen ! "k Zoek vergeefs in \'t grauw verschiet \'t Wazig dons der eerste kruiden : Sneeuwwit klokjen aan den vliet, Dat óns voorjaar in komt luiden! \'k Wensch u hier — maar vind u niet. Roosje\'! ik zie u niet ontluiken; Meerle! ik mis uw welkomstlied In de jonge meidoorn-struiken ; En ik zie uw tak niet duiken, Boogert! onder \'t zomerfruit, Zwellende zijn bloesems uit. Kranst Pomona hier een outer? Zal hier ergens \'t blanke kouter Snijden door de vette kluit ? Waar kan hier met zilvren hoornen \'t Zuivelvee door klavers gaan? Waar strooit tusschen \'t rijpend graan God Zijn muschkens hier hun koornen ? Akkerveld noch voorraadsschuur, Hoop noch Orde, Gang noch Duur, Die de levenswerking reeglen; En de Godspraak der natuur Hier een boek met zeven zeeglen!. . . . Moederaard, die ik verliet! Neen, uw kind behoort hier niet! Voor onze\' aanleg uitgelezen, Anders, moet die waereld wezen, Die ge als Meerdre hulde biedt!

-ocr page 27-

		DERDE ZANG.
		SATURNUS. Wat wondere kogel wordt ginder bewogen? Een waereld, zich wentlend in blauwenden gloor, Gevat in een Ring, verdrievuldigd voor de oogen, Die vrij haar omcirkelt, in \'t eigenste spoor! Haar middellijn is \'t, reeds bekoeld en versteven, Toen \'t lichaam dier waereld nog dampte in den gloed, Gescheurd van de moeder, om steeds haar te omzweven, Een schaduw slechts wisslend, tot eenigsten groet! S a t u r n u s, gij zijt het! . ... Gij drijft aan mijn voeten. Ik nader. Hoe traag trekt ge, als aarzlend, mij aan! Gij, zijt gij afkeerig den vreemdling te ontmoeten ? Of wenkt ge een bedroogne terug op zijn baan ? Is \'t Betere Land, dat onze Aard\' zal beschamen. Gevonden? Gij, honderdmaal grooter dan zij, Draagt gij \'t Paradijs waar de mensch zal heraamen, Aan \'t hart als een bloem ? Gaat het open voor mij ? Daar treedt reeds de zon door de nevelgordijnen — Hoe verre 1.... En hoe lustloos volbrengt zij heur plicht! Spaarzamelijk werpt ze in den schoot der woestijnen Een aalmoes van warmte, wat sprankels van licht. Ik ijl naar de meiren, daar ginder weêrspieglend .... \'t Zijn sneeuwzeën, poelen van slib, heinde en veer\'! \'k Dacht Alpen te aanschouwen, hun mastbosschen wieglend \'t Zijn bergen van lucht, grauwe spooksels, niets meer.
		En waar ge, o Waereld, Van dras en damp, Nog bloeit, wat voert gij
		x,
		2

-ocr page 28-

		18
		Een harden kamp! En waar uw bodem Naar d\' onze zweemt, Dan nog, uw hemel Voor ons, hoe vreemd! \'t Oog, van d\' equator, Daarheen gewend! Wat balk doorsnijdt daar Uw firmament ? Een boog, o wonder! Komt opgedaagd. Die op zijn ronding Uw koepel draagt, Maar werp ik, wijkend Van d\' evenaar, Een blik naar boven, — Hoe anders daar! Geen balk nu langer; Maar hemelhoog Hijst, op twee zuilen, Een zegeboog! En statig wandlen Langs de eerepoort De zon, de starren, Acht manen voort! \'t Is als bemaalde De Zomer-zelf Met vuur den zijwand Van \'t Ringgewelf — Totdat .... daar achter De zon verdwijnt, En al \'t verguldsel Verschiet, verkwijnt, De boog als dreigend Zijn armen strekt, Millioenen mijlen Zijn schaduw rekt: Een kleurlooze Iris Niet ongelijk, Een zwarte voordeur Van \'t Schimmenrijk!

-ocr page 29-

		19
		Nu zijn \'t Nacht en Winter die regeeren, Vijftien lange jaren achtereen. Bosch en boogert rillen, stormen scheeren Snijdend over \'t eenzaam braakland heen : Tot de laatste stoppelen en takken In de stille sneeuwzee ondergaan, Even als de dobberende wrakken In de kolken van den Oceaan. Lente\'s jaardag keert; maar \'t is \'t verjaren Van een doode, slapende in haar graf: Weenend moogt gij op haar tombe staren, Ach, zij werpt het lijkgewaad niet af. \'t Is éen Woest-en-Ledig om u henen. Of hier nooit een grasjen had gebloeid, Droever dan de puinhoop, op wiens steenen Toch het klimop der Herinnring groeit. Droeg deez\' Scheppings-bladzij\', slicht beschreven. Meè heur bloemenletters, wit en rood, Zie, Gods handschrift is er uitgeweven .... Slechts de zegelstempel van den Dood! Waar, o zonne! zijt gij heengevloden? Naar de keerzij\' dezer wildernis: \'s Waerelds weêrhelft heeft u opontboden. Nu haar rouwtijd doorgeworsteld is. Maar als zij, na lange krachtsvervalling, Pas door u verjongd werd. herbezield, Ziet! in ijs en onweer keert de balling, Die weer vijftien jaar uw werk vernielt! Zoo hier de Menschheid leven moest, het leven werd haar sterven! Een herberg vond ze, een woning niet, gedoemd tot rustloos zwerven. Waartoe met steen en kalk gezwoegd aan hutten en paleizen. De lendnen immer opgeschort, gereed om weg te reizen\'? Gereed om alle vijftien jaar aan andre waereldhoeken Een bete broods, een bulster stroo, een straaltjen lichts te zoeken\'?

-ocr page 30-

		\'20
		Mij dunkt, ik zie de karavaan dier eeuwige Nomaden, Met luttel have, en ploeg, en spa en — zwaarder zorg beladen! Halfnaakte kindren op den rug der moeders; dorre grijzen, Die, stromplende op den pelgrimsstaf, d\' aalouden reiskoers wijzen ; Lang door de kranken nageschreid, die onder weg bezwijken — Een weg, geteekend met een lijn van onbegraven lijken ! Ik zie ze trekken, altijd weer, als dichte sprinkhaandrommen! Wat dalen in- en uitgestapt, wat zeen doorgezwommen! In \'t eind, de pinnen uit den grond! de tenten uitgevouwen! Geworsteld met de gierigheid der dooiende Landouwen! Gewoekerd met den korten Dag van vijf gewiekte stonden, Die d\' arbeid storen, in zijn vaart door tastbren nacht gebonden. Als stroomen, naadrend van alom in on weerhouden brui zing, Zóo vloeien al de takken saam\' der bonte Volksverhuizing. De stammen hoopen zich op éen, in hongersnood en toren, Elkaar betwistend elke bron en d\' eersten handvol koren!..... Neen, hier geen saamgeschakeld snoei\' van koninklijke steden, Met nijvre dorpen geschakeerd, gebouwd op tucht en zeden! Geen Volk, vereend door éen belang, dat rechten deelt en plichten, Met vriendenhaard en huisaltaar die de armste hut verlichten! Verbrokking hier van Gave en Kracht; een Vreemdlings-oord der tranen:

-ocr page 31-

		\'21
		Barbaarschheid in haar middernacht — Wandalen en Alanen! Neen, wij kunnen niet verscheuren Wat ons God heeft ingeplant, Wij, uw zegen niet verbeuren, Liefde tot het Vaderland! Zwerven elders heidenhorden De Aarde rond in wilde jacht, Dierbaar zijt gij ons geworden, Erfgrond van ons Voorgeslacht! Ons, der Vaadren schuldenaren Voor den bloedstroom in onze aaren, Voor de vruchten van hun zweet, Van hun leven en — hun leed, Die wij op hunne asch vergaaren! . .. Immer blijft het Land ons lief, Waar we een teedre Moeder vonden Die ons tot de doopvont hief; Waar onze eerste schreden stonden, Waar voor \'t eerste werd gesmaakt Wat een ziel gelukkig maakt! \'t Land is \'t, waar uw gretige ooren De allereerste klanken hooren Van het groote Lofakkoord: Waar ge, op groene zooden, luistert, Wat het praatziek windtjen fluistert Van zoo menig lustwarand In der Feën wonderland; Waar gij, door de bladgordijnen Van de hooge linden heen, De eerste starren ziet verschijnen, En ze toeknikt, éen voor éen; Of, nieuwsgierig, \'t oog laat dwalen. Als daar over groene dalen \'t Regenwolkjen henenvaart, Of ge \'t plekjen kunt bespeuren Daar de boog der Zeven Kleuren Met zijn voeten rust op de aard; Waar ge dartelt, waar ge kout, Met de vlinders die er spelen,

-ocr page 32-

		22
		Met de vogels die er kweelen, Met de boomen van het woud; Waar het zalig lentgenot \'t Jonge bloed zoo snel doet woelen, Bij een onbestemd gevoelen: „God in Alles, \'t Al in God! Neen, waar ook in later tijd \'s Hemels zegen ons verblijd\', Onder Mie zegeningen De eereplaals aan \'t éenig Oord, Dat ons steeds heeft toebehoord, Oud — als de oudste erinneringen! Doodt de Heidensche Sa turn Al zijn kindren, wij bewaren In Herinnrings marmren urn De assche hier der schoonste jaren! Want hier hebben we u doorleeld, Paradijs der Jonkheids-droomen! \'t Zijn nog altijd de eigen boomen, Door wier kruin de Godstem zweeft, Eens door \'t schuldloos kind vernomen; En geen plekjen, waar wij komen, Dat niet zijn geschiednis heeft: De eerste Poëzy van \'t harte, \'t Morgenlicht van \'t Ware en Schoon\'. Stralend van den Hemeltroon; Eerste Liefde\'s vreugde en smarte, Eerste Glorie\'s lauwerkroon! . . . . Hier-slechts, waar de geest ontwaakte, Voedsel vond, zijn banden slaakte, Rijpt de gave, wast de kracht! Tucht en Orde houdt er wacht, Handhaaft de Eenheid in \'t Verscheiden\', Sluit in allen de enklen in, En maakt vorst en dienaar beiden Zonen van éen Huisgezin! Hier, waar wij de kindren kenden, Kennen wij de menschenl Hier Zien wij een Heilig Albestier \'t Rad van \'t schijnbre Toeval wenden :

-ocr page 33-

		23
		Want der Menschen loon en lot Zien we er worden uit — hun werken. Elders — zien wij d\' Eeuwig-Sterken, Den Jehovah-\'/.ebaoth: Hier — een Alvoorzienig God, Liefde-, Licht- en Levensader. Onze en onzer kindren Vader! Ons geen staage Pelgrimsbaan. Immer weer naar vreemde kuste ! Waar ons wiegjen heeft gestaan. Toen ons de eerste sluimer suste, Mogen we eens ter laatste ruste Tot der oudren slaapstöe gaan ! . . . . Waar wij de eêlste banden vlochten, Onze be.ste werken wrochtten, In de sfeer die God ons gaf. Waar wij menschen worden mochten, — Kniele \'t Nakroost op ons graf, Dekke zacht ons \'t lijkgesteente, Wekke eens de Engel ons gebeente! . . . . Moederaard, die ik vérliet! Neen, uw kind behoort hier niet. Voor ónze\' aanleg uitgelezen, Anders, moet die Waereld wezen, Die ge als Meerdre hulde biedt!

-ocr page 34-

		VIERDE ZANG.
		JU PI TER. Wie ziet daar uit heur verre sfeer, Van zacht-geel licht omgloeid, Waar \'t goud in \'t zilver vloeit, Op onze Zonnekindren neer, Als vergt zij aller hulde en eer? Wèl mag zij \'t vergen, Reuzenster, Verkoren Hoofdplaneet, Die naar den God der goden heet, Gekroonde Ju pi ter! Als ooit de Zon heur troon verliet, Zij erfde troon en rijksgebied! Als de Almacht dit gevaart\' In vijftien-honderd stukken sloeg, Ware elke gruizel groot genoeg Een herberg voor onze Aard\' ! Maar dat verhoede De Alwijze en Goede! Want hier — zou Hij \'t blijven voor schepslen als wij? Zie opwaards! de zon drijft in wolken voorbij, Een hoornen lantaren, zoo glansloos, zoo droef, Den grond nauw beroerend van de eindlooze groef, En kón zij \'t, wat bracht zij voor wisseling aan Op \'t vlak van een Bol, die nauw helt op zijn baan ? Hoe lang en hoe ver zich deez\' waereld bewoog, Haar polen staan pal, éen omlaag, een omhoog. Zie! ginder een Winter, van eeuw en tot eeuw Stom, roerloos, versteend, op zijn praalbed van sneeuw. Of elders, een blijvende Lent\', maar een beeld In doodverf: geen licht dat er kleuren penseelt! Hier, \'t Immer-On vruc h tbr e, in een doodskleed gehuld

-ocr page 35-

		25
		Ginds, de Eeuwge Belofte, die nooit wordt vervuld! Woont elders een Zomer, hoe rijpt hij zijn kruid ? Hoe stooft, in de scheemring, die Halfzon zijn fruit? F.n vraagt hij nooit zorgen, en geeft hij altijd. Dan bloeit hij niet op uit het zweet van de Vlijt; Dan dooft hij des Arbeids bezielende sprank: Die maait zonder zaaien, geniet zonder dank! Traag, treurig Ééntonig! te vaker herhaald, Nu telken vijf uren de Dag is gedaald! Te langer gerekt, waar de dansende Horen, Bij maanden van jaren, de vleuglen verloren! Kon tóch misschien het kroost der Aard Die wijde Waereld wél bevolken ? Het andwoord .... geven de wolken, Op eenmaal dreigend saamgegaard En vliegend in wilde vaart! Wat doet den hemel kraken, Den bodem golven onder mij, Of alle stormen bij \'t ontwaken Waanzinnig uit hun kerker braken\'.\'.... Mijn Leidsman, sta mij bij! Wat ooit op Aarde orkaan mocht heeten, \'t Wordt zuiderwind en zéfierzucht Bij wat hier rondspookt in uw lucht, Gij Stormkaap der Planeeten! Een storm op \'t land!.... Ik ken zijn stem, Maar half gedempt: ik wil hem hooren In vollen toren — Op onze Anti lies vind ik hem! Daar rukt hij aan, De blinde orkaan, Om de aarde met water en vlammen te slaan. Daar komt hij, bij wolkbreuk en dondergeluid, En slingert zijn stroomende vlagen Zijn hoekige bliksemen uit! En de Aard, met bang vertsagen, Houdt spraakloos d\' adem in, Rillend bij zijn geesselslagen, Een getuchtigde slavin 1

-ocr page 36-

		26
		Eensklaps op de volle pracht Van een Mexikaanschen hemel Volgt een Algemeene Nacht, Zonder naam of stargewemel; En door de eeuwge Lente heen Wandelt op eens met verwoestende schreên "t Aaklige spooksel des Winters: Wouden, met steeds jong geblaart\' Zestig eeuwen lang gespaard, Scheuren tot spattende splinters, Of tuimlen ontworteld ter aard\'! Steenen wallen Schudden, schokken! Torens, kerken Wagglen, vallen, Kleeplend met de kopren klokken Als van schrik! Vlijt\'s en Arbeid\'s wonderwerken Zwichten voor het Recht des Sterken In éen oogenblik! En waar gistren de oogen rustten Op een Eden frisch en blij, Levendige schilderij In een lijst van groene kusten, Nu — Verwoesting overal, Éen, afgrijslijk, Hinnoms-dal! Armen, zonder huis of hut, Tot op \'t naakt toe uitgeschud, Weenen zich het licht uit de oogen, Bij de dooden neergebogen, Dooden, slapende op de straat, Zonder kist of lijkgewaad! Andren, met bebloede vingren, Daar zij \'t puin op zijde slingren Met een stomme beê tot God, Wroeten naar het overschot Van een vader, van een broeder, Van een gade, van een moeder, Van een éenig troetelkind, Pas geboren, Toch verloren,

-ocr page 37-

		\'27
		\'t Zij men \'t vindt, of niet en vindt! En het huilen van den wind. En het woeden Van de vloeden, Van de donders, slag op slag Kollend dat de rotsen schudden, \'t Loeien der verschrikte kudden, Menglende in het wee en ach Van der menschen rouwgeklach, — \'t Klinkt verward door wolken henen Van stof en steenen .... Zijt Gij verschenen, Gij, Jongste Dag\'? Een storm op zee!.... Gij kent zijn macht, Maar half bedwongen; wilt ge aanschouwen Hoe al zijn krachten zich ontvouwen\'.\' Ziet toe, wat op de Indische waatren u wacht! De lucht is klaar: Slechts hier en daar Wordt de stuurman een koperen wolkjen gewaar, Een rosse damp, met vogelvlucht Voortijlend door de lucht .... Tot op eenmaal \'t azuur van den hemel verbleekt, En een huivring de golven doorheeft, Bij een aaklige stilte, als de rechtzaal doorzweeft, Eer de vierschaar het doodvonnis spreekt. Daar schiet onverwachts van het broedende Zuid De boö der Vernieling, de Wervelwind, uit. Daar rollen op eens op d\' ontroerde\' Oceaan Vijf, zes hooge baren, als bergketens aan, Door diepten gescheiden, zoo zwart als het graf, En schuddend het schuim als lawinen zich af, Zich hellend, zich krullend, een muur van kristal, Voorover zich stortend, met dondrenden val 1 Ei, ziet nu die schepen, Geharnaste ruiters der waatren weleer, Uit koperen monden gebiedend van veer\'! Zij trekken niet langer hun glinstrende streepen Op \'t spiegelglad meir.

-ocr page 38-

		28
		Benard nu, benepen, Gesold op en neer! De bliksem slaat in, en met daavrend geweld, Geknakt als een riet, ligt de mastboom geveld. Nog wappert het fokzeil: \'t vliegt weg in den wind, Als speelgoed, gerukt uit de hand van een kind. Aan flarden de touwen! Aan stukken het roer! Gewoel en rumoer, Geroep van den vlootvoogd, gejammer der vrouwen. De loeiende golven bespringen \'t verdek, Aan bakboord, aan stuurboord, en spuiten door \'t lek. De vijand is boven, de vijand is onder, Alom is de vijand!.... Vergeefs gaat de pomp! Het schip helt op zij\', een ontredderde romp! Ken snijdende gil, overstemd door den donder — Nog even een stip — Voorts, niets meer dan — de Afgrond!.... Gezonken is \'t schip! De zee heeft hare offers bedolven; En woest als een leeuw die daar hurkt op zijn buit, Zoo schudt zij heur druipende golven, En brult haar verwinnings-kreet uit! Toch, de storm op het Land, en de orkaan op de Zee, Drijven over. Dan keeren de kalmte, de vree! En straks bloeit weer de kust; \'t nieuwe woud vult zijn kruin; De oude steden staan op, als verjongd uit heur puin; En de spiegel der zee keert glimlachend terug, Of er niets waar\' gebeurd, zonder breuk, zonder rimpel, En weer scheert haar het schip, als de zwaluw zoo vlug, Met den wind in zijn zeil en de zon op zijn wimpel! Want de spin boet heur web, en de Mensch heelt zijn werk... \'t Leven is den Dood te sterk! Maar op deze Jupiter Nooit de ruste, nergens vrede! Stormen, stormen, heinde en ver\' Met een onverzoenbre vrede! En, zóó soms de krijg verpoost, Wie is hij, die wèlgetroost

-ocr page 39-

		\'29
		\'t Hoekjen van den haard zal bouwen, Stééds de dreiging boven \'t dak?... Arme vogel, aan wat tak Kunt ge uw nestjen toebet rouwen? Sombre Planeet! Immer in dreigende wolken gekleed, Jupiter waardig, Houdt gij uw stormen en vuurpijlen vaardig. Had\' ooit het lot Hier ons verwezen, Machtige God! Werdt Ge als de Liefdrijke God nog geprezen\'.\' Lieten wij \'t los, \'t Schrikbeeld des grammen Heidenschen Gods, Slingrend ter wrake zijn doodende vlammen? Toornige schimp Grauwt op zijn voorhoofd, van rimpels doortrokken ; Schudt hij de lokken, De Eeuwige Olymp. Davert, en bleek in hun schuilhoek gevloden, Siddren de goden! Menig geslacht Heeft zich den Schepper niet anders gedacht. Rolde de donder, dan brulde Zijn toren, Flitste de bliksem, dan snerpte Zijn roê! \'t Schepsel stak, angstig, in wanhoop verloren, Smachtend de machtlooze handen Hem toe. \'t Onheil te weeren? De Almacht te ontwaapnen? den bliksem te keeren? n Dwaasheid 1" vooruit was dat vonnis geveld. Honende kreeten Begroetten den Held, Die zich het waagstuk het eerst zou vermeten. Toch was dat waagstuk geen schennige waan. Koortsig in \'t brein van een Titan ontstaan. Denken en trachten, Studie en strijd, Slaaplooze nachten, Hadden \'t doen rijpen, gebeden \'t gewijd.

-ocr page 40-

		30
		Ziet, daar verschijnt hij, de Ontdekker! Zijn oog Blikt naar omhoog: „God der Natuur! o bekroon mijn verlangen! „(»ij die het weet, geen zelfzuchtige wensen. „\'t Heil van den Mensch, „Prikkelt mijn streven." — En \'t doodsbleek der wangen Wordt van den vuurgloed der geestdrift vervangen. „Herwaards de stang!" En daar verschijnt ze — als de Koperen Slang, Voor wie gelooven Teeken des heils — op den Tempel, daarboven ! Hoog van den nok, als beschermd door het kruis, Doet hij de strook langs het Heilige Huis Nederwaards slingren, Dalen in de aard, Waar zij zich vastklemt met ijzeren vingren ... \'t Volk staat nieuwsgierig in \'t ronde geschaard : De ouden van dagen Schudden het hoofd, en met spottende vreugd Schatert de jeugd, \'t Is een gemurmel van klagen en vragen: „/.al dan een mensch aan een draad van metaal „Vangen en dwingen den hemelschen straal? „Voerde niet de enkele hand van een kind „Eerder den woedenden leeuw aan een lint? „Majesteits-schennis! „Onrijpe vrucht van den Vloekboom der Kennis! „God zal het wreken: Hij komt ten gericht!".... Ziet toch, daar schemert Eensklaps het licht: \'t Onweer rukt nader — het wandelt en wemert Boven de Kerk, Lokpunt der wolken van \'t zwavelig zwerk ! Hoort! zij ontploffen: \'t Bliksemvuur blaakt! Daar volgt een slag, waai\' de hemel van kraakt — \'t Heiligdom Gods is getroffen!___ Dicht naar den muur stuwt de menigte, en ziet — Daar is wel waarlijk het wonder geschied ! \'t Vuur van den bliksem, de elektrische stroom, Is door den leider gevoerd aan den toom,

-ocr page 41-

		M
		Om zich te ontladen Diep in den vochtigen bodem beneên, Zonder tot zelfs aan het spinweb te schaden. Vlechtend heur draan over \'t bliksempad heen !, Daar leeft een God, die den heldenmoed loont; Franklin! uw naam is voor eeuwig gekroond.
		Maar in déze Storm woestijn Waar de stralen eeuwig kruisen, Zou de Kunst onmachtig zijn! In wat kazamatten-kluizen Bomvrij tegen \'t haaglend vier Moesten hier De strijders huizen !... . Of, is \'t waarheid, staat mijn voet — Als op aarde werd vermoed — Hier aan d\' ingang eener Waereld, Half nog schuilende in den vloed, Chaos, die nog gist en dwaerelt, Wachtend, zooals de Aarde eenmaal Na dat allereerst: „Er worde!" Op den geest der heilige Orde, Op des Levens zonnestraal? Waaien zuiverende stormen Over de oppervlakte heen, Waar onzeekre Levensvormen Komen, gaan, te zwak, te kleen, — Niet verdelgd, verdaagd alleen? Arbeidt hier een Oodsgedachte Die pas half verwerklijkt is? Zoekt ze een vorm ? Ontvouwt de Almachte Straks hier Zijn geheimenis?___ Als de vrucht in heur omwindsel, Kiemt een Paradijs misschien In dit onvolwrocht beginsel. Reeds voor \'t Godlijk Oog te zien! Want — elk aangevangen Leven, Schijnbaar reeds \'t verderf ten buit, Rijpt, en treedt zijti doodcel uit Om in \'t eind zijn vrucht te geven!

-ocr page 42-

		39 Hartverkwikkend woord, Woord van troost en vrede! \'k IJl bemoedigd voort, Want ik draag u mede. Hier, maar ook op Aard\', Waar veel stormen varen, Waar we op raadslen staren, Zijt gij schatten waard! Vaak in \'s harten grond Wil een Lied beginnen: Eensklaps zwijgt de mond Voor d\' orkaan daar binnen. Hoe toch — \'k weet het niet — Is hij opgestoken 1 Halfweg afgebroken, Sterft vaak \'t Beste Lied! Vaak aan d\' eèlsten boom Komt het Bloesemknopjen Met een stillen schroom, Drinkt het morgendropjen, Vangt wat licht en lucht, Maar — de stormen knallen: \'t Iiloemtjen is gevallen, \'t Rijpte nooit tot vrucht! Vaak met wee en smart Wordt een Kind geboren; Maar dat jonge hart Laat geen polslag hooren. \'t Kwam alleen, o Dood! Uw geheimnis leeren, Om tot de aard te keeren Uil den moederschoot! Zijn er in \'t verschiet Elyzeesche dreven Waar \'t gebroken Lied Zingend zal herleven ?

-ocr page 43-

		Waar de Bloem zich windt Uit verstorven stengel? En de bloeiende Engel Uit het doode Kind? Neen, Vernietiging In Gods Rijk is logen! Wat bestaan ontling, Wordt voor \'s Makers oogen, En wat wordt, zal zijn. Niets gaat ooit verloren, Eeuwge! uit Uw tresoren: Slechts de Dood is schijn! Moederaard, die ik verliet! Neen, uw kind behoort hier niet. Voor ónze\' aanleg uitgelezen, Anders, moet die Waereld wezen, Die ge als Meerdre hulde biedt!

-ocr page 44-

		ZANG.
		VIJFDE
		11A K S. Gelijk wanneer een moedig Emigrant, Den vrekken grond van zijn geboort\' begevend\', Zich opmaakt naar een beter Vaderland, En nu, d\' Atlantische\' Oceaan doorstevend\', Vele eilanden in \'t ronde ziet verspreid, Maar rustloos naar zijn El-Dorado stevent: Dus, wenschend naar een Land der Heerlijkheid, Doorklief ik, op de onzichtbre wiek gedragen, Het ruim dat Mars van Jovis kogel scheidt. Wat zwerm van waerelden, die \'k op zie dagen, Doorwandelt heel die schijnbre woestenij, Hier — \'t dampomhulsel over \'t hoofd geslagen, Ginds —. flikkerend in zilvren feestkleedij! Als kindren, die in wedloop zich verblijden, Omdansen zij de Zon in lange rij, Soms paar aan paar; dan van twee andre zijden Allengskens naadrend, tot ze elkanders baan! — Ten slotte in \'t aangewezen punt doorsnijden, En weer, voor eeuwen, uit elkander gaan! —• Wat wil dat eindloos zoeken, volgen, vlieden? Wat schudding, wat vijandige vulkaan Verbrokkelde tot kleine asteroïden Ontzachtlijke Planeeten? En wannéér? En welk een herberg kunt ge ons menschen, bieden.\'

-ocr page 45-

		35
		Gij, zwerfsters! Waereldgruizels! of veeleer Bouwstoffen voor nog latere Planeeten, Maar nu, voor ons, koloniën, niets meer, Te klein vaak om een koninkrijk te heeten! — Als gij het menschdom splitsen moest, de band Der Eenigbeid lag van elkaar gereten: Geen volken reikten zich de broederhand, Gescheiden door een kloof, niet te overkomen, Elkaar voor immer vreemd, hoe nauw verwant! Vaartwei! Bij u is \'t Land niet mijner droomen !.... Zelfs Gij niet, die daar vonkelt, rood als \'t bloed Dat hij, wiens wreeden naam gij draagt, doet stroomen, Gij, Mars! — Geen hope spelt uw purpargloed! Wel zweemt gij \'t meest naar onze Moederaarde, Toch heeft ze in u haar Meerdre niet begroet. Gij hebt haar sneeuw — maar ook haar bloemengaarde \'? Haar winter, tweevoud — ook haar zomerprucht ? En zoo ge in starrenglans haar evenaarde, — Haar schoone Zon, met volle levenskracht, Die mist ge, bij twee-derden van haar stralen, Door Warmte en Licht ten halven slechts bedacht. Zij kon, met al uw heuvelen en dalen, Tot zevenwerf u bergen in haar schoot.... Uw eigen kroost moog\' vrolijk ademhalen, Voor Tellus\' kindren hebt gij plaats noch brood! Tellus\' kindren al te saam\' Moeten op éen Waereld wonen. Al haar dochteren en zonen Heeten naar heur Moeriernaam. Hoe verscheiden, éen Geslachte Zijn ze, éen enkele Godsgedachte, Éen onsterflijk Schepperswoord. Levende in millioenen voort!

-ocr page 46-

		36
		Niet naar menschen, uitverkoren Uit die allen, \'t kleiner deel. Maar den Mensch, als een geheel, Is des Aardrijks kroon beschoren. Schoon in andre lucht geboren En door berg en zee gesplitst. Naar wat ras of stam ze heeten. Uit de groote Volkren-keten Kan geen enkle schalm gemist. Andre krachten en talenten, Waar een eigen aart in speelt. Zijn elk hunner toebedeeld. Op zich-zelve slechts fragmenten. Maar vereend, des Menschdoms beeld. Zóo, wilt gij het Huis aanschouwen, Waar de koning troonen moet, Laat den wakkren Meester bouwen Uit der schuren overvloed, Laat hem heel die mijn van steenen. Heel dat woud Van eikenhout, Tras en marmer, lood en goud, Naar zijn Ideanl veréenen! Straks is \'t al naar aart en eisch Wélgeordend saamgesloten, En als uit éen stuk gegoten Praalt het Koninklijk Paleis. Uit der Menschen duizendtallen Leeft niet-éen Zich-zelf alleen: Dus de Volkren. groot en kleen Allen zijn bestemd voor allen! Daarom moeten ze eens elkaar Naadren kennen en waardeeren, Liefde leeren, Leven leeren. Als éen Priestervolk des Heeren Offrend op éen dankaltaar — Louterend elkanders waarde. Huilend, bij het goed der aarde. Al den schat van Hart en Geest.

-ocr page 47-

		37
		Kennis, Kunsten, Gunsten, Gaven, Die ontwikkien en beschaven. Diensten, Deugden allermeest! Waarom dan, zonen Van \'t zeilde Huis! Nog Burgeroorlog En Krijgsgedruisch *.\' Wat meet ge elkander Vergramd van ver\', Den naam benijdend Dier Hoode Ster, Met vlammende oogen En tandgeknars De vaan ontplooiend Van d\' ouden M ars\'.\' Bij plaats voor allen En brood voor elk, Wat leegt de Hebzucht Den zwijmelkelk, Totdat zij, dronken Van overmoed, Den greep durft wagen In \'s broeders goed 1 Waarom der Lalheid Den moed geborgd, Waarmee de schakal De lammren worgt\'.\' Is \'t staal de Waarheid, Die \'t pleit beslecht? Staaft zeker Onrecht \'t Onzeker Recht?___ Waar boos beginsel Den Krijg bereidt, Daar wijkt de Tucht voor De Oneerlijkheid, Waar schaamtlooze Eerzucht De vaandrig is, De Wraak trompetter Aan \'s legers spits, — Zijn alle Driften,

-ocr page 48-

		38
		Vergroofd, ontaart, Het trosgeboefte Van \'s legers staart! Zie, achter Ca e sa r, Die \'t zwaard ontbloot. Op valen klepper Altijd — de Dood! Verwoesting, slaande Met de eigen vlerk Gods schoone Schepping En \'s Menschen werk : Kartouwen, tlikkrend Van bliksemglans, Den maatslag gevend Ten doodendans; De kogels, vallend Zoo dicht als snel, De dobbelsteenen Bij \'t vreeslijk spel. Dat duizend levens, Bedwelmd, verwoed, Te-samen spelen Om \'s harten bloed ! De paardenhoeven In \'t knikkend graan, En bof\' en boogerd In \'t vuur vergaan! Of, waar de gruwel Van \'t blind Verderf Niet doortrok, eenzaam \'t Ontvloden erf: De wieg — verlaten; De haard — in de asch; De dierbre drempel — Begroeid met gras; Wel wit om te oogsten \'t Gezegend land, Maar om te zaamlen Geen enkle hand: De vrucht verrottend Aan eigen tak;

-ocr page 49-

		39
		De zwaluw tjilpend Op \'t eenzaam dak ! Alom de Wanhoop In de enge borst; Gestremd de Handel: De Vaart geschorst; Verjaagd de Muzen : Slechts de éene kunst Der Menschenslachting In vloekbre gunst! Het Huis des Heeren Een moordnaars-hol: De schuren — ledig, De graven — vol; Veel duizend harten Voor immer stil, Gedood op \'t outer Van éenen wil! Voor éenn paerel, Wier tranenglans De kroon moet eieren Eens Dwingelands, De hoofd- en hoeksteen Van Staat en Huis, — De Burgervrede! — Verschopt tot gruis, In minder uren Ter neergeveld Dan eens in jaren Van rouw hersteld!.... Gij, Waereldgrooten, Wier pennetrek Den Krijg ontketent En \'t bleek Gebrek! Of gij, Beroerders Van \'t morrend Volk, Gelijkheid preêkend Met toorts en dolk! O, zoo \'t Geweten Nog in u leeft,

-ocr page 50-

		40
		Droomt gij geen droomen, Waar \'t hart bij beeft, Waarbij geen sluimring Op de oogen strijkt, En de Engel troostloos Van \'t sterfbed wijkt\'?___ Wannéér, bij \'t rijzen Der Vrede-zon, Wordt gij vernageld, Gij, laatst kanon\'.\' "Wanneer? — Als de Astrea der Toekomst kan komen, Een Gouden Eeuw scheppend uit de Eeuw va n het Vernielend de geessels en knellende toornen,               [Goud, Daar ze eindlijk den Mensch geestlij k-mondig aanschouwt. Wanneer\'? — Als geen Vorsten de les meer behoeven, Dat de Eeuwige Rechter reeds vonnist op Aard, En iets van de Wet der vergelding doet proeven, Waar de opstand verschijnt met de weegschaal en \'t zwaard. Wanneer\'? Als de Vrede geen Volken zal schaden. Geen schimmel der Traagheid een Kracht meer bedekt, Nu vaak door een schok tot verheffende daden, Charakterontwikkeling, nieuw leven, gewekt. Tot zoolang verdraagt een Alwijze Genade Den Krijg, mede een dienaar dier Almacht gesteld, Die \'t licht uit den nacht lokt, het goede uit het kwade, Den Bileams-vloek tot een zegen versmelt. Hoe menige worstling, die bloed kost en tranen, Bestuurd door de Hand die den draad houdt des lots, Moest wegen op nieuw tot die Omwentling banen. Die \'t Heidendom inlijft in \'t Koninkrijk Gods! De bres, door \'t kanon in den ringmuur gedreven Die China\'s vierhonderd millioenen omgal, Werd zij niet de deur voor den Bode van \'t Leven, Die \'t doodsgebeent\' wekt in \'t reusachtige graf\'? Heeft zij op Caprera geen waarheid gesproken, Die juichstem: „Niet vruchtloos, Italië! is uw strijd: „Uw zwaard heeft de boeien des Bijbels gebroken: „De Bijbel zij \'t zwaard, dat Italië bevrijdt!" Heelt Neêi\'land niet ook tachtig jaren gestreden Voor \'t Vrije Geweten, het Heiligste Goed\'?

-ocr page 51-

		u
		Zoo wij niet, de Kindren, ten brandstapel treden, De vlam werd gebluscht door der Vaderen bloed! En wee over \'t Volk, zóo verlaagd en verloren, Dat niet, waar het aankomt op \'t Eenige en \'t Al, Op \'t heil zijner ziel, een: ,God wil het!" doet hooien En grijpt naar het zwaard! .... Het is rijp voor den val Maar toch, het kwade, al diende \'t llooger Macht Ten goede een tijd, kan niet onsterflijk wezen! Eens komt er. rnooglijk kiemt reeds, een Geslacht, Dat de oude wond der Menschheid doet genezen ! Dan zal die roode glans van broederbloed In \'t purperkleed der Koningen verbleeken; Verzoenings-Engel met een vrede-groet Wischt van der Volkren voorhoofd \'t Kaïns-teeken. Het oordeel, dat nu tluistrend wordt gehoord, Gewetens stem, roept luide uit aller monden, En de Oorlog, zónder lauwren nu: de Moord, Wordt enkel nog bij \'t woudgediert\' gevonden! O, dat niet spade uit eigenbaat geschied\', Wat, nu reeds, vrije liet\'de\'s werk moest wezen, Eer de immer-nieuwe vonden op \'t gebied Van \'t Naaldgeweer de Heerschers-zelf doen vreezen! Eer \'t dwaasheid weid, voor tonnen schats een heii\' Te wapenen met doodelijke roeien, A!s onverwachts de Vijand morgen weer Een nieuw geschut, nog doodlijker, zal voeren! Eer \'s Legers bloem misschien voor d\' eersten maal Een aanval ducht, die in vier, vijf sekonden Uit tieninaalduizend trompen van metaal Met even zooveel schoten dreigt te wonden; Ja, die wellicht — wie weef.\' — op zeekren dag Een laatst, helsch W\'erktuig schept, dour stoom gedreven, Dat door geleedren heenslormt, en den sla;; Beslist vóór nog éen sabel is geheven! Geen heldenstrijd, maar ook in \'t heldenhart Geen prikkel meer tot Dapperheid, zoo \'t wapen Machine is, dat uit ongenaakbre vert\' De massa\'s doodt als weerelooze schapen,

-ocr page 52-

		42
		Geslagen door des hemels bliksemvuur, Doorhageld als een schietschijf! — Met liet blusschen Van krijgs-moed dooft de krijgs-lust te éener uur; En enkel Turken nog en woeste Russen, Beneveld door hun priestren, staan bereid Om lijdlijk \'t moordend schot in \'t hart te ontfangen.... Aldus wierd de Oorlog een onmooglijkheid, In \'t net van eigen gruwzaamheid gevangen___ Neen! zóo moet hij niet eindigen! Niet dus Een schandedood, laag en gedwongen, sterven! Geef hem een eerlijk graf, o Genius Der Menschlijkheid! Nu hij nog kan verderven, Nu hij nog machtig is. sla hem in hand, Vernietig hem, vrijwillig, voor de Poorte Des Vredes, als een heilige offerand Der Liefde, en — groet des Waerelds weêrgeboorte! Och, of die blijde Morgenstond Welhaast de wolken kliefde! Verhaast hem, gij, die vrede vondt! Met woord en voorbeeld Hem verkond, Den Grooten God der Liefde! Eerst in den eigen, engen kring Waar u de Al wijsheid plaatste, Straks door heel \'s Waerelds ommering, Geen vijand meer of vreemdeling: Wat Mensch heet, is uw Naaste! Het Rijk van Waarheid. Liefde en Licht, Met al zijn hemelschatten Op Aard en voor heel de Aard gesticht, Moet al heur kroost omvatten; Het moet, verbreid naar wijd en zijd, Zijn zegeliedren zingen — Slechts dat is de éenig Goede Strijd, Waar de eêlste kracht aan mag gewijd Van al Gods keurelingen! En daarom, trekt in Gods naam uit, Gij Evangelieboden! En wekt, waar gij de Paaschklok luidt, Het leven uit de dooden!

-ocr page 53-

		43
		Werpt d\' eeuwig-goddelijken straal In \'t hart van wilde en kannibaal, Tot elke nieuwe leerling 0|> zijne wijz\' de daad herhaal\' Van uw Zuidzee-bekeerling, Die, als geen inkt hem overbleef, Zijn buskruit vloeibaar maakte, En daarmee d\' eersten Lofzang schreef Hem die zijn banden slaakte, Dus meê d\' aalouden Moord verdreef, En speer en lans versmeedde Tot sikkels van den Vrede! En daarom, zet uw arbeid voort, Zeeploegers, jonger helden, Gij, kroost van Tasman en de Noord, Wien de erfnis van hun roem behoort Op alle watervelden! Vangt, waar u de innigste aandrift riep, Gods adem in uw zeilen. Om waar nooit meetsnoer zonk in \'t diep De nieuwe golf te peilen! De Ontdekkings-wimpel rijze in top Tot tusschen \'t ijs der polen, En zoeke \'t laatste plekjen op Waar broeders zijn verscholen! Gij, die Natuurkracht gadeslaat En dwingt met uw bevelen, Ai, schakelt aan uw tooverdraad, Die dwars door lucht en water gaat, De versie Heidendeelen! Geeft Ruimte en Tijd een nieuwe wet, Vlecht, daar gij berg en bosch verzet Tot de afstand is verdwenen, De mazen van uw spoorwegnet Om \'s Aardrijks kogel henen! Zendt zóo met bliksemsnelle vaart Het Woord gevleugeld over de Aard! Brengt Volkren aller namen, De punten van uw Waereldkaart Als op éen punt te samen! Zoo trekk\', tot onverpoosd verkeer

-ocr page 54-

		44 De Pelgrimaadje heen en weer, Gezegend Vreêgezantschap! Totdat — het Groot Gezin in \'t end Het Hecht Herstelt en \'t Heil erkent Der Bloeds- en Godsverwantscbap! Moederaard, die ik verliet! Neen, uw kind behoort hier niet! Voor ónze\' aanleg uitgelezen Anders, moet die waereld wezen, Die ge als Meerdre hulde biedt! ....

-ocr page 55-

		ZESDE ZANG.
		M E R K U R IU S. Toen Da n te, op zijn onsterfelijke tocht, Zeeghaftig uit d\' Inferno opgestegen, Het Tweede Rijk, den Loutrings-berg bezocht, Gebeurde \'t hem, dat hij, in slaap gezegen, liij \'t eerste krieken van den nieuwen dag, Als Zinlijkheid en Stof zoo zwaar niet wegen, Op eenmaal in den droom een aadlaar zag. Op gouden pennen aan den hemel drijvend. En schijnbaar dalend zonder vleugelslag. En \'t was welhaast, of hij, een kring beschrijvend, Maar snel gelijk de bliksem nedervloog. En d\' andren Ganimeed, van schrik verstijvend, Meevoerde tot de Sfeer des Vuurs omhoog; En \'t kwam hem voor, dat ze in de vlammen stonden, Wier pijn den slaap deed wijken uit zijn oog. Als had ik meê dat alles ondervonden, Zoo sta ik, als uit diepen slaap ontwaakt. Hoog op een Berg. De starren zijn verzwonden In \'t flikkerlicht, waarvan de hemel blaakt. \'t Is of ik in een zee van vlammen wade, Waarbij mijn dorre keel een smartkreet slaakt. De hand voor \'t oog, daar ik in \'t zweet mij bade En van ontzetting beef, sla \'k boven mij Een stralenschietend Vuurverschijnsel gade.

-ocr page 56-

		.\',(\',
		Dat is de Moederzon! — maar zoo nabij, Als geen der waerelden haar ooit ontwaarde. Als \'t kopren schild eens Titans vonkelt zij, Zes malen grooter dan de zon der Aarde, Bij tienmaal sterker licht en feller gloed Dan ze ooit in Sahra\'s blindend zand vergaSrde. Gij, onbekende Dwaalstar aan mijn voet! Wie zijt gij, dat gij \'t harden kunt en leven ? - Wat noemen ze u Merkurius?.... U moet De naam van Purgatorio gegeven! Ze is heerlijk, des Levens Weldadige bron, I\'laneeten! uw moeder, De alvoedende Zon, De sints zestig eeuwen In eindlooze jeugd, Rijk, mild, als in Eden, De Waereld verheugt. Ze is Gods Profetesse, Zijn Blik, waar ze straalt, Die daaglijks het wonder Der Schepping herhaalt. Is \'t Licht niet Gods eerstling\'? In \'t oost breekt het door: Een zilverstreep teekent Zijn bliksemend spoor. Bij \'t krimpen der schaduw Klimt de Aarde uit beur graf: Daar scheiden de waatren Van waatren zich af! Omhoog trekt de sluier Der dampende zee; De rollende dauwwolk Der weide gaat meê. Nu spant weer als gistren De hemel zijn tent, Nu glinstert, herboren,

-ocr page 57-

		47
		Uw blauw firmament. Nu groeien, getooverd Uit nevel en nacht. Uw boomen, uw wouden, In wuivende pracht Uw struiken ontluiken, Heel \'t oude plantsoen, Zich tooiend met bloemen, Zich plooiend in \'t groen. Daar vonkelt, een rand nog, Het rozenrood wiel Van d\' Uchtend, daar is zij, De Zonne, de Ziel! Nu, stemmen alomtne! Welluidend gerucht! Hoor, \'t plascht in de stroomen Hoor, \'t ruischt in de lucht! Het vogelchoor klapwiekt, En fluit van omhoog Het vee en \'t gedierte Den slaap uit het oog — Tot, laatste, schoon de eerste, De koning genaakt. De mensch, uit den schijndood Der sluimring ontwaakt, Die nu, als herschapen, De zon in \'t gezicht, De Zeedlijke Waereld Beschijnt met zijn licht! Heerlijkst na de winterdagen Wijdt de Dagvorstin, \'t Aadlijk purper omgeslagen, \'t Nieuwe Leven in. Langgevangen stroomen vloeien Vrij en frank door-een, Slingrend hun gebroken boeien Dansend voor zich heen. Haastig loopen alle knippen Met een: , Welkom!" uit. De Aard, van zilvren vreugdedroppen

-ocr page 58-

		48
		Bigglend, wordt de Bruid. Harten, dor en koud, gaan open Met een nieuwen moed. Juichend: „Weder mag ik hopen, „\'t Leven is nog zoet!" Waar op de Aardsche kronkelwegen Zon is, daar is God! En waar God is daar is zegen. Troost en zielsgenot. Minder dof de traan die wiegelt Op \'t bedrukt gelaat. Als er \'t licht der Zon in spiegelt, En — naar binnen gaat. Minder arm de beedlaars woning. Waar de Zon haar goud. Rijk als bij den grootsten koning, Giet op \'t verfloos hout, Of met stralend glansgemengel \'t Hoofdtje\' omkranst van \'t wicht. Dat daar als een slapende engel In het wiegjen ligt. Minder blind is zelfs de blinde, Wien haar glans omslroomt. Waar hij bij zijn groene linde Van de Lente droomt. Om de lippen van den doode Toovert zij een lach, Weerglans van den Hemel, bode Van den Eeuwgen Dag ! Maar — in wat plage Verkeert de zegen, Als Licht en Hette Ten toppunt stegen ; Wanneer de Kreeft-Zon \'t Hart van Bengalen Doorschiet met pijlen Van gloènde stralen! Heur schijf, ontstoken, Van damp omkronkeld,

-ocr page 59-

		49
		Gelijk een bloedvlek, Die aaklig vonkelt. De gantsche Ruimte Blaakt als een oven, En splijt den bodera Met grauwe kloven, Als wen de sluipkoorts De Moederborsten Verdroogt, die \'t wicbtjen Vergeefs doen dorsten: Zóo zijn de wolken Verdord, zóo droogen De beeken, macht loos \'t Plantsoen te zoogen! \'t S i r i s a-bloemtjen Verbleekt, verschrompelt; De lotus krult zich, In gloed gedompeld: De palm laat moedloos Zijn waaiers hangen. De lucht mist d\' adem. Het woud zijn zangen. De bulfel stampvoet Van dorst schuimbekkend, Met kopren tong zich De lippen lekkend. Vergeefs zoekt de ever Door \'t slijk te woelen; Tot steen verhardde De drab der poelen. Schoon de elefanten Den leeuw genaken, Hij schudt de manen Noch spert de kaken. En stiailoos mogen Des langen kruipen, Die naar de schaduw Der pauwstaart sluipen. Gestaakt is de Arbeid, De Vreugd verdorven; Hof, Huis en Tempel

-ocr page 60-

		50
		Schijnt uitgestorven. Vergeefs zoekt, zwoegend Door dwarrelwinden Vol stof, de pelgrim Zijn weg te vinden. De helden zijgen Ter aarde, en droomen — Maar zonder sluimring! — Van frissche stroomen, Van waalren, springend Uit koele bergen, Die \'t smachtend harle Tot wanhoop tergen!.... Vergeefs de nachten Gesmeekt om koelte: Ook uit haar wieken Doomt de eigen zwoelte, Als ging de zonne Nooit waarlijk onder, — Een vonk, die voorlgloeit In zwarten tonder!....
		En wee, als plotsling Het vuur der aarde Aan \'t vuur des hemels Zijn woede paarde! Éen sprank in \'t drooge En — roode vlammen Omarmen dansend De dorre stammen, En vliegen verder, De weiden scheerend, De bamboes-velden Tot asch verteerend, Het Rand bestokend Met smook en vonken, Het Roofdier geesslend Uit zijn spelonken: Nu t\' saam voortvluchtig. Daar ze angst en veeten

-ocr page 61-

		51
		In de éene vreeze Des doods vergeten! Maar hoe zengend vaak De Aardsche nette blaak\', Herl\'stkotï zou ze schijnen Bij \'t onzichtbre vuur, Vreeslijke Merk uur! Uwer luchtwoestijnen. Zoudt gij, die \'t metaal Wegsmolt tot een straal, \'s Menschen oog niet blinden \'! Niet, den sterkste te erg. Hem des levens merg In \'t gebeent\' verslinden\'.\' Of, zoo hij uw zon Zien en — leven kon, Zou hij \'t leven smaken*.\' Aèmende in een gloed Als de damp die broedt Onder looden daken, Tot de ploeg onnut, Toerende, uitgeput, Van de wilde gaarde, — \'t Aandeel aan uw erf, Kleiner twintigwerf Dan zijn Moederaarde? Als ook gij de Lent\' En heur zusters kent, Toch, hoe ras verstreken, Vliegendsvlug als gij, Wisselt elk Getij\' In een drietal weken! Wat grootsch Menschenwerk, \'t Woèn des tijds te sterk, Vrucht van duurzaam streven. Wat onsterflijks ooit Kan bij ü voltooid, Die zoo snel doet leven, Die de dagen telt Als een vrek zijn geld.

-ocr page 62-

		52
		Vijf-en-twintig jaren Rekent voor een Eeuw, En der Grijsheid sneeuw Strooit op Kinderhairen? Moederaard, die ik verliet! Neen, uw kind behoort hier niet! Voor ónze\' aanleg uitgelezen. Anders, moet die Waereld wezen, Die ge als Meerdre hulde hiedt!

-ocr page 63-

		ZEVENDE ZANG.
		VENUS. U juich ik \'t welkom tegen, Gij Star van zilvren gloed, Op lager pelgrimswegen Zoo vaak en blij begroet! Nu — Bode van den Morgen, Die wekt tot moed en kracht, Dan — sussende alle zorgen, Heraute van den Nacht! Gij steekt, des blijden glorens Niet moede, uw feestlamp aan, Ot\' bootst, met blanke horens, Den sikkel na der Maan. Gij komt, met pracht van stralen, Van heel uw zustrenrij Onze Aard\' wel menigmalen Het allerdichtst nabij, Als trokken uit heur verten Zich soms twee starren aan, Gelijk twee menschenharten Die sympathetiesch slaan! U zocht, veel\' duizend jaren, Zoo menig minnend paar: Gij trildet door de blaaren, En bracht ze tot elkaar, — Gij, wie de Heerscheresse Van heel d\' Olymp te saam\', De Idalische Godesse, Vercierde met heur naam ! Sints uw verschijning rezen De Hymnen tot uwe eer:

-ocr page 64-

		54
		Aan \'t hoofd van die u prezen Onsterflijke Homeer\'! In \'t Noord, met mist omhangen En schuddende in d\' orkaan, Bezieldet gij de zangen Van Oona\'s wilde zwaan; En Israëli profeeten Verkondigden het Volk In schaüw des doods gezeten, Uw opgang uit de wolk Als zinnebeeld en teeken Van Beter Morgenstond, Die in Bethlem aan zou breken Over \'t zuchtend Waereldrond! . . . Indien ik eens in u mijn Beter Waereld vond? De Nacht omcingelt Uw wandelspoor; Toch straalt en kringelt Een wondre gloor Juist waar het donker U dichtst bedekt, Een vlamgeflonker, Wijd uitgestrekt, Een vuurwerk — prachtig Een grootsch gezicht! Maar raadselachtig, Aschkleurig licht. Zijn \'t eigen stralen? Is \'t Noorderglans, Als de Aard ziet pralen Aan S vea\'s trans? . . Op eens, daar steigert Het Zonne-rad! Geen wolk verweigert Het gloriepad: Den god der dagen Wacht hier geen kamp Met onweêrsvlagen Of neveldamp.

-ocr page 65-

		55
		Hij, zegevierend, Komt, ziet, gebiedt, Den scepter zwierend! Die vlammen schiet, Wel niet verslindend Als de ovengloed, Die, blakend, blindend, Merkuu r doorwoedt: Toch schittrend, schroeiend, Vast tweemaal meer Dan \'t zonlicht gloeiend In de Aardsche sfeer! . . . Kn zoo voor \'t minst van heinde of veer\' Een nevelljen zich repte En \'t blaken onderschepte! Maar nérgens in dien vonkelglans Ken wolkjen als de hand eens mans, Dat tot een bui zal groeien En frisschen regen sproeien! Is \'t waarheid, wal m\' op Aard verhaalt, Gij Venus, die zoo helder straalt! Neemt gij niet slechts, gelijk de Maan, Steeds wisslende gestalten aan, Maar mist ge, als zij, het dampenkleed, Het gas-omhulsel der Planeet — Als die godes, naar wie gij heet, Met naakte aanvalligheden Ten golven uitgetreden? Is \'t waarheid, Venus! wat ik ducht: Zijt gij — een waereld zonder Lucht? Dan zaagt ge ook, gij arme! de heerlijkheid nimmer Van \'t eeuwig azuur, dat m ij n uitspansel tooit! Dan is ook uw Daghemel donker voor immer, Een rouwfloers met zilveren starren bestrooid, Als \'t zwarte fluweel om een lijkkist geplooid! Dan hebt ge ook geen Water! in stuivende stralen Gespat naar omhoog met een regenboogpracht — Of springend van rotsen, bevruchtend de dalen

-ocr page 66-

		56
		Met leven en kracht — Of samengegaard, van hooge Alpen omsloten, Geglad tot een Meir, als een spiegel gegoten, Weerkaatsend de tinten van d\' eindloozen boog In wondere speling, Een zuster, een tweeling Des hemels omhoog! Dan mist gij den polsslag der Waereldrivieren, Slagaders, die \'t lichaam der Aarde doorzwieren, Dan telt bij uw wondren één wonder niet meè: Dan hebt gij geen Zee! De Zee!... Is er machtiger teeken, O Majesteit Gods, dat Uw grootheid verkondt\'? De Zee kan alleen bij zich-zelf vergeleken, Groot, grootsch evenzeer, ongepeild, ondoorgrond! Hier — spuwen verborgen vulkanen Hun vuur in de lucht door den waterstroom heen: Drie hoofdelementen gemengd ondereen ! Ginds — groeien uit wijde oceanen Koraalriffen op, die een worm heeft gebouwd, En bieden den Mensch op zijn dobberend hout Een wijk in de orkanen. Is \'t Luchtruim bezaait met gesfarnt\' zonder tal, Van eilanden wemelt de Zee overal, Kruinvlakten van bergen, wier reuzige voet Sints d\' Aanvang den bodem des Afgronds doorwroet. En daar, welk een waereld, Aan \'t strand nooit vermoed! \'t Zijn klippen waar de eeuwige wervelkolk dwaerelt, Doolhoven van kalksteen, woestijnen van slijk! Maar dan weer paleizen, met pracht van portalen, Met grotten, en loofvverk, met zuilen, en zalen, Alhambra\'s gelijk! Geboomten, boschaadjen Van wisslend plantsoen, Gekranst met pluimaadjen Van \'t zuiverste groen, Met parken en lanen, Van lommer verkwikt, Door duizend lianen

-ocr page 67-

		57
		Te samen gestrikt! De weide van zeegras, het rozenkarpet, Het paerelmos, glinstrend van zacht violet. De olarie, wie \'t eenige reuzenblad siert, Of de iris, die \'t purperen mantelkleed zwiert, De nereocyst-palm, die, fier op zijn kroon, Driehonderd voet hoog zicli verheft van zijn troon, Hij, fenix der planten, die jaarlijks vergaat, En jaarlijks herleeft uit onsterfelijk zaad, — \'t Bloeit al hier in beemden, en wouden, en hoven, Zoo rijk, zoo veelvuldig gevormd en bemaald, Als nimmer daarboven De Zon heeft bestraald! En dan — wat Bevolking Die waereld doorkrielt! \'t Is Leven alomme, Bezintuigd, bezield, In schelpen gemetseld, In schalen vermomd, Met schubben gepantserd, In horens gekromd; Nu, vinvleugels reppend In spelende vaart, Dan, geesslend de golven Met zwempoot en staart; Hier, eenzaam, als pelgrims Naar \'t bedevaartsoord, Ginds, rukkend bij legers In slagorde voort. Nu, log als de walvisch, Die de afgronden peilt, Dan vlug als uw scheepjen, O Nautulus! zeilt — Maar steeds meer verscheiden Dan al het geslacht In Lucht of op Aarde Ten leven gebracht! Die vlakte, dor en padloos tevens, Die blinde plas,

-ocr page 68-

		58 Wordt, bij de starren en \'t kompas, Een veld des levens, Waar brood groeit, en de lauwer wast, Die helden past. Vaak scheiden bergen tot de wolken Met steilen wand. Woestijnen met verschroeiend zand, Op Aard de Volken: Wie spant de brug, wie gladt de baan. Waar langs zij tot elkander gaan ? Wie heeft een tocht, die in geen leven Doorwandeld wordt, Tot luttel maanden ingekort. Waar aan de winden vleugels geven ? Wie, reizende van \'t Morgenland Naar \'t Land des Avonds, Draagt aller vrucht naar ieder stand. Vereenend met heur zilvren band De verste havens ? Omslingrend met heur liefdekoord Al wat aan \'t harte Van God tot éen Gezin behoort, \'t Zij blanke of zwarte?. . . Dat doet dat heerlijk element: De Zee! de Zee, die de Aarde kent!
		0 Venus! heet ze uit schuim geboren, Uw C y t h e r é, Maar zijt ge een Waereld zonder Zee, Reeds hebt ge ons half uw glans verloren! Mist ge óok nog \'t vloeibre kristallijn, Dat trilt in de ooren En klanken schept, wat zoudt ge ons zijn? Een waereld der stilte, een doofstomme woest ij n! Hoe heerlijk de Aarde, Een speeltuig, zij, Dat God besnaarde, Vol melody!. . .

-ocr page 69-

		r»<»
		Hoe zoet te luislren Naar d\' Uchtendstond! Een rnurnilend lluistren Gaat heimlijk rond. De koeltjens suizen, De takken rui schei), En tikklend spat In /.ware drupplen De dauw van \'t blad, En biggelt op \'t mosch, waar de krekels hupplen, En \'t bietjen, al momlend, de reis hervat! En half nog droomend Door \'t zandbed stroomend, Ontwaakt de vliet. En zingt andante Heur morgenlied, Terwijl vast de pluimige waterplante In \'t golfjen zich baadt En wiegt op de maat. En uit de zode. Die ritslend bewoog. Stijgt de uchtendbode, De leeuwrik, omhoog, En fluit zijn zangen Met blij geschal, En blijft tusschen Hemel en Aarde hangen, Onwis wie van beide hij kiezen zal! — En nu ook herleven, op berg, in dal, De vooglenheiren, En kwinkeleeren En schudden de wiek, Als strooiden ze al zacht met de donzen veeren De lucht vol muziek! En lustig loeien In \'t klaverveld De grazende runders, de blanke koeien, Wie de uier zwelt; Terwijl roept snuivend, De manen wuivend, Het ros overluid, Daar \'t hinnikt en stampvoet, zijn vrijheid uit!

-ocr page 70-

		tiO
		Maar dompig nadert Het Middaguur. Het zwerk vergadert Zijn wolken, en slingert een straal van vuur. Dat is het teeken, Waarop de Orkaan In \'t Heiligdom Gods de bazuin zal steken, Nu heffen de donders hun psalmen aan ! De wouden buigen Eerbiedig \'t hoofd, De Zee speelt haar orgel, de golven juichen, De bergen weerkaatsen: „God zij geloofd!" En als nu \'t Amen Daarhenen rolt, Daar is \'t of de jubel dier stemmen samen Op eens tot een juichend allegro smolt. Een malsche regen Ruischt van omhoog; En boven de Schepping, die vloeit van zegen, De Vredeboog! Tot — de Avond haar ruischend gordijn doet dalen, De starren stralen, En, vol genot, Den lentenacht lang alle nachtegalen \'t Refrein herhalen: „Geloofd zij God!" Hoe diep, hoe diep beklaag ik hem, Wien God dit Feestmuziek onthiel\', En bovenal, de Menschen-Stem, Die Hoorbre Ziel! Zij klinkt met tooverzoet geluid, Weent, lacht, en spreekt in vreugd en smart De heimelijkste ervaring uit Van Geest en Hart. Met khtnken maalt zij \'t Ideaal; d\' Ontastbren droom schept zij een vorm. Zoo kweelt en streelt geen nachtegaal, Zoo dreigt geen storm! Zij klinkt: der driften wanklank zwijgt — Soms deinsde er leeuw en tijger voor;

-ocr page 71-

		()1
		En als zij naar den hemel stijgt, Neigt God het oor! De ziel van \'s Orgels stoutst akkoord Is dat zijn vox humana niet? Dus is het zielvol Menschenwoord In \'t Scheppingslied ! De stem kan klanken geven, Die zelfs de sterke man In \'t bont gewoel van \'t leven Niet meer vergeten kan. Uw Vaders laatste zegen, Uw Moeders jongste groet, Huischt in den droom u tegen, Zoodat ge ontwaken moet. Nog hoort ge \'t Jawoord glippen, In wonderzoete lust Van reine Maagdenlippen Al bevend weggekust. Nog trilt het in uw ooren Als op dien blijden dag, \'t Eerste woord van d\' Eerstgeboren, De eerste zilvren Kinderlach! Maar ook, wat stroom3n Van tonen, vroeg En laat vernomen, Maar nooit genoeg! Het zacht vermanen Der Teeder hei d, Dat beeft van tranen Nog ongeschreid. Het fluistrend smeeken Der schuchtre Smart, Die \'t ijs wil breken Om \'t weigrend hart. Het troostend klagen Der D e e r e n i s, Die \'t kruis helpt dragen, Hoe zwaar het is. \'t Welsprekend staamlen

-ocr page 72-

		62
		Van blijden Dank, Bij \'t krachlverzaamlen Tot meer dan klank. De storm van Tooren, Die \'t huiclilend kwaad Zijn Wee! doet hooren. Met geessels slaat, De stervensbede Der Simeons, Wier zielevrede Weêrstraalt op ons. \'t Lied der Gemeente, Die, daar ze buigt Op \'t lijkgesteente, Van \'t Weerzien juicht!.... O Venus! zijt gij machteloos Die stemmen voort te dragen. Met Stilte\'s vloek geslagen, Ons, Menschen, waart ge een dal des doods! Daar blaakte ons niet alleen de dorst Rij waterlooze bakken, Maar ook ons hart zou snakken, Verstommende in de borst. Wat ware ons heel \'t reusachtig Rijk Van uw onmeetbie bergen, Dat de Alpen maakt tot dwergen, Dan Hunnen-bedden boven \'t lijk Der Menschheid, die hier sterven zou, — Zoo ze immer hier kon leven — Ook zonder snik te geven, In sprakeloozen rouw! ... O Gij, die immer smachten doet In ongeleschte smarte, Gij, zonder laafdrank voor \'t gemoed En zonder stem voor \'t harte! Wèl heet gij Venus!.... Ze is als gij, Die wulpsche tocht, wier razernij

-ocr page 73-

		63
		In eindeloos begeeren Het leven weg doet teeren! Hoe menig, die haar gunsten zocht, Heeft jeugd en vreugd verloren, Voor \'t Uur zijn Eeuwigheid verkocht, Zijn recht van Eerstgeboren\', Zijn eigen ziel door \'t slijk gesleurd, Heur gouden snaren stukgescheurd, Door d\' adem uit den Hoogen Welluidend eens bewogen! Daar is een Liefde, rein en waar, Die ziel aan ziele strengelt, Gelijk twee vlammen op \'t altaar Tot éene vlam gemengeld. Zij gloeit, maar schroeit niet. De eêlste dorst Verkwikt ze. Al wat eens Menschen borst Een tempel Gods kan maken, Doet ze op haar stem ontwaken. Waar zij een hart verwerven doet, Niet dwaas en onbezonnen, Maar waar en waardig, vroom en vroed — Een hart, dat, eens gewonnen, Getrouw voor d\' overwinnaar slaat, Voor hem door vuur en water gaat: Daar heerscht zij onverdei flijk, Zooals Gods Liefde onsterflijk! Gelijk \'t penseel de Heilgen maalt, Zoo draagt ze een kruis met rozen, Van Cherubskopjens overstraald, Die fluisteren en kozen. Zij smelt de hoogste vreugden saam\', En doopt ze met dien éénen naam, Die kroonen op kan wegen, Den naam van — Ouder zegen! Wèl hem, wien \'t heil is weggelegd, Dat God geen Englen leende,

-ocr page 74-

		64
		Wien de onverbreekbre Zielen-Echt Dus met zich-zelf hereende! Zijn huis, gewijd door Liefde en Trouw, Geeft wat geen waereld geven zou. Van Venus\' mirt omlooverd, In Cyprus omgetooverd! . . . Moederaard, die ik verliet! Neen, uw kind behoort hier niet! Voor ónze\' aanleg uitgelezen, Anders, moet die Waereld wezen, Die ge als Meerdre hulde biedt!

-ocr page 75-

		ACHTSTE ZANG. INTERMEZZO.
		HET LIED DER PLANEETEN. Zoo was de Reis volbracht! Geen enkle der Planeeten Mocht dan de Meerdere der Moederaarde heeten In aart en samenstel, door \'t Menschelijk verstand Beschouwd met \'s Menschen lot en roeping in verband, \'k Sloot peinzend de oogen, met een legioen van vragen In \'t hart; maar eer ik hoe of waarom durfde wagen, Gevoelde ik, dat op nieuw de wiekslag zich bewoog — En \'t was me, als zag ik, met nog steeds geloken oog, Die Wandelwaerelden zich tot een cirkel scharen. En \'k hoorde een murmlen als het neuriën der baren, Wanneer ze, duikende uit den diepen Oceaan, Geheimen fluistren, door den zeeman half verstaan. Vreemd was de taal, en snel de maatslag — toch gevoelde \'t Instinkt mijns harten wat dat Geesten-Choor bedoelde.
		HET LIED DER PLANEETEN. CHOOB.
		I ZANG. U een Jubelgeschal, Die \'t ontzachlijk Heelal Met een wijsheid regeert, x.                                                                                        6

-ocr page 76-

		66
		Die van wankien niet weet; Die Uw levendig kleed In \'t oneindig\' schakeert, Alle heemlen doorstraalt En met wondren bestrooit. Maar ten tweedenmaal nooit Een gedachte herhaalt! Al Uw werk, ieder deel, Heeft zijn recht van bestaan, En het sluit in \'t Geheel Als een schakel zich aan. Wat er komt, wat er gaat, Heeft zijn cijfer en maat; Zij het klein, zij het groot, Stof of Geest, Goed of Kwaad, Zij het Leven of Dood, — Aller Eenheid zijt Gij, En uw naam — Haimony! I TEGENZANG. Eer op \'t blauwende spoor De eerste morgenstar dreef, Eer, de oneindigheid door, God een cirkel beschreef, Stond de Wijsheid omhoog Reeds gezalfd voor Gods oog! Toen de bloeiende hof Aller zonnen ontlook, Was de Wijsheid er ook; En zij stemde Gods lof, En zij wandelde er om, Zijn vermaking en trots, Lieflijk spelende alom Door de Scheppingen Gods! II ZANG. Heeft de vlam, die daar snort En ten hemel zich spoedt, Iets gemeen met den vloed,

-ocr page 77-

		67
		Die in d\' afgrond zich stort? Toch. éen wet der natuur, Regelt Water en Vuur! Die de bergen omwolkt, Bootst elk korrelken zand; Die den dierenriem spant, Heeft den droppel bevolkt! Al wat is, naar zijn aart, Op zijn plaats, in zijn sfeer, Maar in \'t Godsplan gespaard, Geev\' d\' Oneindige de eer! II TEGENZAN U. Gist het spraaklooze volk. Dat daar zwemt door zijn kolk, Hoe de vogel in \'t ruim Zingt en drijft op zijn pluim? In het land zonder zon Stroomt uit andere bron Levenslicht, levensgloed, Door den Mensch nooit vermoed. Waar de Mensch, ver\' van de Aard\', Slechts een reiswoestijn ziet, Bloeit voor andren een gaard, Waar men rust en geniet! Waar de Mensch van den storm De vernietiging vreest, Geeft de Almachtige Geest Aan een waereld haar vorm! Die hém hette is en hel, Straalt verkwikking en kracht Voor een ander geslacht; Die h ij sprakeloos dacht, Heeft haar stemme toch wel, Maar door ander orgaan Dat z ij n hooren verstaan !. .. Wat omhoog of beneên Ooit van God wordt gekend, Kent elk schepsel alleen In zijns-zelfs element.

-ocr page 78-

		68
		SI.OTZANG. U een jubelgeschal. Wet en Ziel van \'t Heelal, In uw duizendvoud Rijk Steeds U-zelven gelijk! Allen waerelden saam\', In heur roeping en lot, Zijt Gij \'t Eene in het Al, o onwraakbare God! Harmony, Harrnony is Uw naam!

-ocr page 79-

		NEGENDE ZANG. F.PILOOUS.
		DE NIEUWE AARDE. \'k Ontwaakte, als iemand, die, bij \'t wijken zijner droomen, Niet weet in \'t eerst, of wat zijn ziele heeft vernomen, Een Hemelsche muziek, ook in de werklijkheid Nog voortklinkt. Of, misschien, werd ik als hij misleid, Die dróómt dat hij ontwaakt? Mij dacht, ik hield nu de oogen Ontsloten, \'k Blikte rond: neen! \'k had mij niet bedrogen, \'k Zat op dezelfde plaats bij d\' uitgebranden haard In de oude boekcel. Maar de nacht werd opgeklaard Door zachte stralen, die het crucifix omschenen, Nu zichtbaar weer. Ik vond het bekkeneel verdwenen, Maar in zijn plaats een roos, half brekende uit den knop, Vol zoeten geurs, en dronk dien balsem gretig op. — En \'t ruischte: „Zijt gij nu te vrede"? Erkent gij de Aarde „Voor koningin van al heur zusteren, naar waarde „Gekroond met de eer Gods Zoon te schenken aan \'t Geslacht, „Dat hier slechts leven kan en rijpen tot zijn kracht?" En \'k zuchtte: O, Moederaard! schoon zijt gij, met uw stroomen „Van melk en honig, met de vogels in uw boomen, „De klanken in uw lucht, de bloemen in uw kleed, „En \'t zoete zonlicht in uw hemel, toegereed „Met duizend lieflijkheên, het eigen Huis des Menschen, „En \'t éeniget — Maar toch, met onvervulde wenschen „Doorzwerf ik U. Gij zijt die Paradijshof niet, „Waarnaar mijn ziele smacht. Wat kommer en verdriet, „Dij \'t wroeten in uw schoot, die distien geeft en doornen, „ Die zweet en tranen eischt, en de uit uw stof geboornen „Tot stof doet keeren! Wat bedreiging \'t aller tijd!

-ocr page 80-

		70
		„Strijd met de orkanen en de watervloeden I strijd rMet koude en bette! met gedrochten, onrein, kruipend, „Verscheurend! Naast het graan, de dolle scheerling, druipend „Van git\'; en naast het lam, de wolf! Strijd bovenal „Met krankten, kwalen, in onnoemelijk getal „De lucht doorkruisend, met de longen ingedronken, „Voortwoekrende in ons vleesch, tot dat de laatste vonken „Des geestes dooven in \'t verstervend hulsel! Zwaard „En Pest en Honger, de drie Furiën der aard! „De booze in \'1 purper, en nog altijd op zijn drempel „Die Lazarus! Nog steeds de wisslaars in den tempel, „De heiligen aan \'t kruis! . . . Neen, neen, mijn Moederaard, „Gij zijt het niet! — Is ons geen Beter Land bewaard, „\'k Zal me onderwerpen; maar, schoon dan mijn lippen zwegen, „„O Vader"! snikt het hart: „„Hebt Gij geen andren zegen?" „Schoon is de Aarde, goed is \'t Leven, „Maar daar waait een reuk van \'t graf. „Leegte en onvoldaanheid bleven, „Als de waereld alles gaf. „\'t Menschenhart blijft zoeken, derven, „Smachtend naar zijn vrededag, „Simeon, die niet kan sterven „Eer hij, ten laatsten, zijn zaligheid zag! „Vruchtloos of de hand des rijken „Mammons gouden sleutel drukk\': „Vele deuren mogen wijken, „Niet de poorte van \'t Geluk! „Vruchtloos of \'t Genot der Zinnen „In den droom de dorst bedriegt: „Fata morgana! \'t Brandt dubbel daarbinnen, „Als het spiegelbeeld vervliegt! „Vruchtloos Caesars glans verduisterd, „Als \'t geweten zegt: „Onrein!" „Als een stem door \'t wierook fluistert: „„Groote Man, wat zijt gij klein!" „Glorie! Wat is Glorie? \'t Noemen „Van een naam, een wind van lof, „Smorende in de kerkhofbloemen, „Bozen der Lethé, gegroeid uit — ons stof!

-ocr page 81-

		71
		„Al ons Kennen en ons Weten, „Peile \'t ook verborgenheên, „Wege \'t starren en planeeten. „Wanneer schiep het brood uit steen? „Al ons Dichten, al ons Toovren „Met de kleur, den klank, de taal, „Mocht het immer \'t Ideaal, „\'t Eeuwig-vliedende, veroovren ? „üaphné, die, bijna gegrepen, vergaat, „Niets u dan — een lauwer laat! „Zelfs het Heiligste en het Teerste „Daar ooit Menschlijk hart van sloeg, „Liefde, de oudste en immer de eerste, „Liefde voor \'t Schepsel, zij veel — is \'t genoeg? „Nog iets anders, — heilger, teerder, — „Moet haar wijden, gants en al: „Ook dit Meeste heeft een Meerder. . . . „Zeg mij, waar ik \'t vinden zal! „Heimwee naar \'t Waarachtig Leven, „De Eeuwge Liefde, \'t Hoogste Goed I „Kón u de Aard voldoening geven, „Stierf dan niet uw hemelgloed? „Moet misschien een Lang Begeeren „Rijpen doen voor \'t Waar Genot? „\'t Al ontbreekt, als we ü ontbeeren, „Naamlooze! .... Is uw naam niet — God?" Zoo zuchtte ik, onvoldaan, moe, bijna moedeloos. Daar nam die bij mij was de liefelijke Roos, Kn streek haar zachtkens mij twee driemaal over de oogen. Zij loken zich. Maar in verrukking opgetoogen Voelde ik me op eens verplaatst: een zoete hemelglans Doordrong me; ik zag — maar met inwendige oogen thans! \'k Stond op een Berg, maar niet een tastbren, noch omgeven Van nacht en onweer, maar van zongloed; hoog verheven, Zóó hoog, dat ik van daar de waereld overzag, Gelijk eens Adam, als hij d\' ongeboren dag Des heils aanschouwde van den Heuvel der Gezichten

-ocr page 82-

		72
		In \'t Paradijs. De zon bleef \'t Halve Rond verlichten, Dat, immer wentlend, steeds veranderde van kaart. Zoo trokken beurtlings al de Rijken dezer Aard Mijn aangezicht voorbij, met al hun heerlijkheden, Hun weiden, wateren en wouden, — dorpen, steden, In diepe dalen vol van bloemen uitgestrooid, Als bijenkorven in de boekweit; of, getooid Met gouden koepels, rots en bergplateau bekroonend; Met al hun duizendmaal tienduizenden, doorwonend Het groote Vaderhuis! Het woelde er bont dooréén, — Men lachte en weende, — er werd geleefd, geliefd, geleOn; De Bruidsstoet, overal, kwam de Uitvaartstaatsie tegen, En welk een weg men koos, steeds liepen alle wegen Op \'t Kerkhof uit. En tot die laatste, zwarte poort, Hoevelen traden met gebukten hoofde voort, Als zochten ze in het slijk naar goud! Maar ook hoe velen. Wie beter ideaal voor de oogen scheen te spelen! Deez\' blikten opwaards, of ze iets zochten boven \'t stof. En als dan plotsling hen de heerlijke aanblik trof Van dien Ontastbren Berg, dan wendden zij hunne oogen Daar niet meer af, terwijl hun lippen zacht bewogen Als zuchtten zij: „Daarheen!" Toen werd de Geestenstem Door mijn ontroerde ziel ten derdeninaal vernomen: „Gij zijt tot Sions Berg gekomen, „Het Hemelsche Jeruzalem, „Gods Stad! Haar open poorten wachten „Sints achttienhonderd jaar de volkren en geslachten! „Als zij de Menschheid heeft vergaard, „Dan daalt van haar een stroom van Goddelijke Krachten, „\'t Verloren Paradijs herscheppende over de Aard!" En ziet! ik zag allengs de Volkren zich bewegen In optocht naar den Berg. — Millioenen snelden aan Uit elke hemelstreek. Soms kromden zich de paan, Maar wal teruggang scheen, was voortgang toch: zij stegen! En altijd wies de Karavaan! Zoo werd ze een schare die wel niemand meer kon tellen, Een heir van natiën, in \'t driftig voorwaards-snellen Gelijk een waterstroom weêrflikkrende in het licht. ^ Eerst warrelde alles voor mijn duizelend gezicht,

-ocr page 83-

		13
		Maar straks ontrolde zich, als ik aandachtig beidde, Het kluwen, tot ik klaar drie groepen onderscheidde. Die, ieder van een andre zij\', Al zingend naderden, met eigen melody Elkaar verwisselend. Zóó zingen menigraalen De vogels, in één boom maar op verscheiden tak, In beurtzang, tot ze, in top van \'t groene looverdak, Hun liedren smelten tot harmonische choralen! De eerste Groep was die der Christnen — lang de dragers van dien naam, Nu eerst wordend wat zij heetten — koningen en kindren saam\': Kindren in de boosheid, needrig en vertrouwend, vroom en vroed, Koningen in zelfbeheersching, zielenadel, heldenmoed. Eeuwen hadden zij gezongen: „Slechts den Hoogen God zij eer! Midderwijl zij de oude goden duldden, dienden keer op keer: Geestontbindenden Lyaeus, wulpsche Venus-Pandémos, l\'lutus, kouder dan zijn munten, \'t hart versteenend tot een rots! Eeuwen hadden zij den Heiden met den broedernaam begroet, Maar zijn akkers hem ontweldigd en doen mesten met zijn bloed, Voor een handvol glaskoralen hem zijn kindren afgekocht, Hem met alkohol vergiftigd, en tot alle kwaad verzocht. Eeuwen hadden zij elkander met een kouden lach gesmaad, In der Waarheid naam belasterd, in der Liefde naam gehaat; In den naam van Hem verketterd, die, door Farizeesch gespuis Zelf verworpen en gevonnisd, als een ketter stierf aan \'t kruis!

-ocr page 84-

		74
		Maar zie nu! — In geest en waarheid baden zij den Vader aan, Smachtend om met reine harten voor Zijn aangezicht te staan. „Recht voor allen!" werd de leuze: Slavenboei en Schandbord viel. „Hulp voor allen! Kroeg en Kerker week voor Kweekschool en Asyl. „Rust voor allen!" \'t zwaard werd kouter, korenveld het worstelperk, Menschen niet, maar stoom en ijzer zwoegden aan \'t cyklopen-werk. \'k Zag geen gierenzwerm van veeten om het aas der Kerk vereend, Maar de duif des Geestes zweven tot de Nieuwe Godsgemeent\'. \'t Was de ware K a t h o 1 y k e, heilig, één en algemeen, Die niet afsloot, die niet uitstoot, moeder met een hart van steen! \'t Was de ware Protestante, éen vernietigend Protest Tegen Zonde en Leugen, tweeling uit het oude slangennest! — En zij stegen altijd hooger naar den Bergtop in \'t verschiet, Sion reeds van ver\' begroetend met \'d Advent-zang, \'t Nieuwe Lied: „Liefde, meer liefde! Gij God van erbarming, „Liefde voor U en den broeder, Uw kindl „Hemelsche Liefde, in gezegende omarming „Allen omvattend, wijl Ge allen bemint. „Heil u, gij Dag onzer Wedergeboorte! „God zij geloofd dat wij hier mogen staan! „Neem gij, o Godsstad, ons op in uw poorte — „Tweede, Eeuwge Volheid der Tijden, breek aan!" De andre Groep die de eerste volgde, waren Heidnen — van alom,

-ocr page 85-

		75
		Zwart, gebronsd of koperkleurig, duizendvoude mengeldrom, Lang den naam van Menschen dragend, nu-eerst ware levenslust, Menschenwaarde, Menschenroeping, Hemelsche Alkorast zich bewust. Eeuwen hadden zij gezworven zonder God en zonder Hoop \'t Wilddier jagend, of de sterren angstig volgende in heur loop, Voor den „Boozen Geest" voortvluchtig, knielend voor het „Wandlend Blad", \'t Lichaam kervend, of zich stortend onder \'s Afgods wagenrad. Eeuwen hadden zij gesidderd als in koortsig bangen droom Voor hun fetisch, menschenlijken wiegende op zijn reuzenboom; Voor den Vuurgod, de armen strekkend uit de gloênde dwarrelwolk; Voor den Stroomgod, kindren slingrend in de krokodillen-kolk. Eeuwen hadden zij geworsteld, oog om oog en tand om tand, Zonder vreugd bij elk genieten, zonder schaamt\' bij alle schand: Hatend, haatlijk, door der zonden bitterheid als overstelpt, Krijtend met bun lot en leven: „Wie komt over die ons helpt?" Maar zie nu! — Wat zalige omkeer in hun leven en bun lot! In de harten rees een altaar: „Aan den Onbekenden God." De Onbekende werd verkondigd, en met juichend handgeklap Groetten zij de Blijde Boodschap, \'t einde van hun Ballingschap. Met de gruwelgoön verdwenen de oude gruwlen en — hun pijn.

-ocr page 86-

		76
		Mensch weer was de man geworden, Moeder mocht de moeder zijn! \'t Kind was \'t erfdeel nu des Heeren, en der Engten speelgenoot; \'t Huis, een voorportaal des Hemels; \'t Avondpurper, Morgenrood! Tucht en Orde, Recht en Roden regelden des Levens tred; En tot Gods gedachtnis klommen Daaglijksche Aalmoes en Gebed. Immer klaarder in de zielen werd het alherscheppend woord Van dien Heiland Wien de volheid aller Heidnen toebehoort. En zij stegen immer hooger naar den Bergtop in \'t verschiet, Sion reeds van ver\' begroetend met d\' Advent-zang, \'t Nieuwe Lied: „Licht, nog meer Licht! O gij Zonne der waarheid, „Die ons met loutrende stralen doorschijnt! „Goddelijk Licht, tot voor de eeuwige klaarheid „Dwaling en waan, ook de laatste, verdwijnt! „Gij, Eerstgeboornen, te lang ons gescheidenen! „Trekt ons vooruit op den weg dien wij gaan, „Roept ons in \'t Heilige uit den Voorhof der Heidenen! „Tweede, Eeuwge Volheid der Tijden, breek aan! Toen — de laatste Groep van allen: I s r ê 1 s wachtend overschot, — Eens Het Godsvolk, toen Geen Volk meer, nu eerst recht Een Volk van God! Eeuwen waren zij verworpen sints den grooten oordeelsdag, Die hen in huns volks Messias ook hun Volk verwerpen zag. Eeuwen doolden zij als balling, zonder Vorst of Vaderland, Zonder teraphim of ephod, tempeldienst en offerand.

-ocr page 87-

		77
		Vogelvrij verklaard door de Aarde, Ismêl: allen tegen éen ! Haat der Caesars, vloek der Pausen, spot van hoog en laag gemeen; In het leeuwenperk geworpen, afgemaakt door rad en koord, Doodgehongerd in woestijnen, in de waatren doodgesmoord ; Stervend steeds en toch onsterflijk, levend, toch niet levend meer: Want wie leeft er zonder blijheid, zonder vrijheid, zonder eer? Eindlijk — worstlend met een veerkracht, die te sterk is voor \'t geweld, Plaats, Ontzach en Macht heroovrend door éen talisman — het Geld! Aan versteende ceremonies vastgeboeid, of losgerukt Met een ijskoud: „Wat is waarheid?" voor den Geest der Eeuw gebukt! Maar zie nu! — De dorre beendren ruischen: Leven uit het Graf! Van het kruis, als Nikodémus, namen zij hun Koning af. Op de Lichtgestalte, wandlend van het Galileesche meir Door de Waereld, als Johannes zien ze en fluistren: „\'t Is de Heer!" Wat zij hoorden en genoten in de sfeer der Christenheid, Rijpt de kiem van \'t Godlijk Leven, dat verborgen wortels spreidt. Gaven, Krachten, groot en machtig, tuigend van een adeldom, Wel bevlekt maar nooit vernietigd, keeren frisch. vernieuwd, weerom. \'s Heeren Vrees — de heiligste Arke — woont in \'t binnenst\' van \'t gemoed, Door Geloof en Hoop en Liefde, — de échte Cherubim — behoed. Méér dan \'t Volk van Mozes, David

-ocr page 88-

		7*
		en de Zieners — de eer, de sier Aller Volken, eerste en laatste eens, laatste en eerste nu, is hier! . . . En zij stegen iramer hooger naar den Bergtop in \'t verschiet, Sion reeds van ver\' begroetend met d\' Advent-zang, \'t Nieuwe Lied. „Leven! meer Leven! Gij, God, zelf het Leven, „Leven uit U en voor U allereerst! „Wil het ons mild, tot verzadigens geven, „Tot het elke\' adem des harten beheerscht! „Waren Uw giften en roeping, o Heere, „Niet onberouwlijk, zou Isrèl hier staan? „Kom dan, Verlosser! Uw trouw triomfeere, „Tweede, Eeuwge Volheid der Tijden, breek aan?" Zóo jubelde Abrams kroost; en onder Jakobs hoede Volgde Ismêls Broederschaar. Zoo ging al \'t Menschdom dan, één kudde van d\' Algoede, Hun herder, bij elkaar. Nu mengden zij hun stem: „Licht! Liefde! Leven! Namen „Van d\' Eenen God zijt Gij! „Onnoembre, blijf bij ons!" — En: „Amen!" klonk het: „Amen! „Ik blijf, gij blijft in Mij!" . . . En naar de schare \'t pad al hoog en hooger baande, Te meer ook klom de moed: \'t Was nog wel zwoegen vaak, maar \'t harte hield zich staande. Al wankelde ook de voet 1 \'t Was worstlen dikwerf nog door breede dwarrelstroomen En kloven, diep en dor, En steile rotsen op, die dreigden neer te komen — Maar toch: „Excelsior!" En niemand, ook niet éen uit die ontelbaar velen, Die niet zijn wonden had: Maar niemand ook, die niet een balsem had te deelen Den bloedende op zijn pad. En als ik mij verbaasde, omdat in aller oogen Door stille tranen heen, Als door een regendrop de lichtstraal uit den hoogen, Een blijde glimlach scheen,

-ocr page 89-

		79
		Daar luisterde ik, wat woord toch wel hun pelgrimszangen Bemoedigend verving, En nimmer, nimmer wijkt wat ik heb opgevangen Uit mijn herinnering: „Voorwaards!" heette \'t: „Moed gehouden, „Broeders! Valt de weg soms zwaar, „\'t Is de rechte. — Steunt elkaar! „Eer wij ooit bezwijken zouden, „Moest Gods Almacht zelf verouden, „Werd Gods Liefde zelf onwaar! „Nooit heeft de oude stem gezwegen: „„Blinde Orion, naar Omhoog! „„Zoek de Zon, gij vindt ook \'t Oog!" „We ijlden de Eeuwge Waarheid tegen, „Tot wij \'t Zielsgezicht herkregen, „Met een hoop die niet bedroog! „Achter ons — de schemeijaren „Van der Zelfzucht trotschen waan, „Uie ons elk zijns weegs deed gaan, „Als verstrooide najaars-blaaren, „Dwarlende aan den stam ontvaren, „Herwaards, derwaards op d\' orkaan. „Door de ziel van millioenen „Trilde Liefde\'s heiige schok : „God, die tot elkaar ons trok „Tot een broederlijk Verzoenen, „Doet ons nu als ranken groenen „Aan denzelfden wingert-stok! „Alle Schatten, Gaven, Krachten, „Geven dien Gezegende eer, „Wien de Wijzen van weleer „Wierook, goud en myrrhe brachten, „Eerstlings-offers der Geslachten, „Nü Hem groetende als hun Heei : „Op \'t gelaat der Volkren spreken „Ieders eigenaardigheên:

-ocr page 90-

		80
		„Toch is alle\' een trek gemeen, „\'t Nu hersteld Verwantschaps-teeken! „\'t Godsbeeld kan niet meer verbleeken: „Dat maakt al \'t Verscheidene éen. „Éen zijn wij in Hem, dien Éenen, „Die in elk en allen leeft! „Die ons \'t Kinderhart hergeeft „Leidt naar \'t Vaderhart ons henen, „Dat, hoe we eens verloren schenen, „Nimmer ons vergeten heeft! „Samen lijden, samen strijden, „Éen van weg en wil en zin, „Moet het Groole Huisgezin „Tot een Godsgemeente wijden. „Juichend halen de Oude tijden „\'t Feest der Alvernieuwing in! „Voorwaards! voorwaards! Moed gehouden, „Broedersl Valt de weg soms zwaar, „\'t Is de rechte. — Steunt elkaar! „Eer wij ooit bezwijken zouden, „Moest Gods Almacht zelf verouden, „Werd Gods Liefde zelf onwaar!" Dus, troostende en getroost, bereikten nu die scharen De Bergkruin van alom; En allen knielden neer als ze op de hoogte waren, Zelf \'t Levend Heiligdom! Een Lichtglans, plotsling uit des Hemels hart ontsprongen, Stroomde uit naar alle kant: \'k Zag op de hoofden \'t vuur van nieuwe Pinstertongen, Een palmtak in elks hand! . . . . Nu daalde, al zacht, de Berg, en overdekte de Aarde. Zich etl\'nend ter vallei, Die voortgolfde, overal een Nieuwe Levensgaarde Als rollende uit heur sprei! De doode zeen en de aaloude wildernissen Ontloken als een roos;

-ocr page 91-

		81
		•>n balsemwind, om zweet en tranen af te wisschen, Verving den reuk des doods. (Jog nooit was de Aard zoo schoon, nooit haar de Hemel nader, Dan nu ze één Godsstad werd, juor \'t algemeen gevoel van thuis-zijn bij den Vader, Van rusten aan Gods hart! En wat ooit Profeeten in Beeldspraak verkondden, Verscheen nu in \'t Leven, vol waarheid en kracht: Wat honderde Apostlen steeds zochten, nooit vonden, \'t Werd nu door den Geest van den Meester volbracht! Getemd was de brullende leeuw van den Toren, Gebreideld de grijpende wolf der Begeert\', De slange der List had heur zwadder verloren, Het ooilam der Vreeze zijn schuwheid ontleerd. Nu werd er in eenvoud geloofd, niet bedrogen; Beloofd, niet verbroken; vertrouwd, niet bespot; Gekust, niet verraden! De ziel sprak uit de oogen, De liefde uit de ziel; uit de liefde sprak God! Nu werden zij zalig, die armen van geeste, Te groot voor een schat, slechts uit aarde gebootst; Nu, zalig, die treurden: de droefsten het meeste — Hoe wranger de smart eens, hoe zoeter de troost! Nu, zalig, die naar Gods gerechtigheid smachtten: Gestild werd hun honger, gelaafd werd hun dorst; Een aandrift ten goede, in eedle, eeuwge gedachten, Een godlijke daadkracht doorvoedde hun borst. En zaligst van allen die zaligheid erven, De reinen van harte! Nu zagen zij God — In Starren en Bloemen, in Worden en Sterven, In \'t wentlen van \'t Leven, in \'t wisslen van \'t Lot! In \'t Deel, dat Hij één en millioenen beschikte; In \'t Heil der Verlosten, het eind van hun paan .... Ja, wie hier zijn broeder in \'t aangezicht blikte, De Onzienlijke lachte uit den spiegel hem aan! Ik ook, in mijn droom, droeg een voorgevoel mede Van grootere dingen, bereid door Gods hand. Mij dacht, over de Aard zweefde een adem van vrede, Als die van een Zaturdag-avond op \'t land: Nog ziet men de ploegschaar den arbeid niet staken,

-ocr page 92-

		82
		Het molenrad kleppert, geen venster nog sluit: Maar \'t hart mag bij aanvang zijn Zondagsvreugd smaken, Één nacht, en — de Sabbatsklok luidt! En plotsling .... de dag was verdwenen ! Het zonlicht ging uit als een lamp die men bluscht, Geen maan en geen starren verschenen, — Nacht, nacht nu, van kusle tot kust. Het vogelchoor staakte zijn zangen. Het woud, als versteend, liet zijn bladeren hangen — Op de aarde, in de lucht, in de zee Doodstille! — en al \'t schepsel, van siddring bevangen, In spraaklooze beè. Op eenmaal een stem, die dat zwijgen kwam breken Met een schok die de diepten der aarde bewoog. Zij riep: „Maran atha!"... De schaduwen weken, Nieuw licht stroomde in \'t oog, Een schitterend Teeken Verrees aan den boog, Met purpergloed doopend de bergen en dalen: Een kruis, enkel stralen, Zich heflend van de Aarde in den Hemel omhoog! En daai\' waar de balken van \'t kruis elkaar snijden, De Zone des Menschen! als wilde Hij de Aard Beschouwen in \'t licht eener Liefde die spaart, \'t Gespaarde verlost, en \'t verloste bewaart: Het Goddelijk licht van Zijn Lijden! Toen breidde dat licht, ongestoord, ongestuit, Al hooger, al breeder, al dieper zich uit. Maar \'t purper ging over in lieflijker gloeien: Een goudglans, maar kalmer en zilvrig van toon: En \'k zag tot een cirkel den kruisvorm vervloeien, Vol zaalge gestalten, met palmtak en kroon — Maar niemand zoo schoon Als Hij in het midden !. . . . Gezegende Moeders! Geen uwer gezegend als de éene, wier schoot Dien Zoon heeft gedragen, zoo heerlijk, zoo groot, Den Schoonste dei\' Menschen, den Koning der Broeders\'. Ik wilde Hern zien in het Goddelijk oog, Maar daar was een blik, zóo zachtmoedig"kastijdend,

-ocr page 93-

		83
		Zóo heilig-vertroostend, zóo zalig-verblijdend, Dat schaamte en verrukking mijn ziele doorvloog, Mijn hoofd op de borst zonk, mijn knie zich boog . . . Zoo weende ik in stilte .. . Een gerucht werd vernomen, Van verre eerst; toen nader; straks luide overal — Als haastige stroomen, Uit allerlei richting te-samen-gekornen, Op eens zich vereenend in ruischenden val! Een mengling van klanken — van stemmen — van woorden, Gesteund door de akkoorden Van harpen, bezield zelf met leven en geest! Ik durfde niet opzien : \'k moest hooien, \'k móest hooren.... Een Stem dicht nabij me, haar hoorde ik te voren .... Mijn kind in den Hemel! zijt gij dat geweest?.... Dus zongen die Chooren :
		REI VAN ENGELEN.
		I Z A N (i. Eere zij God In de hoogste heernlen! Hoogste heemlen, zingt Gods eere! Aarde, voeg uw stem er bij! De eeuwenoude Beurtzang keere Met een nieuwe melody, Hem tot lof, der Heeren Heere! \'t Éene en Eeuwige Al is Hij. 1 T E G E N Z A N G. Zonnen, Waerelden, Planeeten, Myriaden, loven Hem. Ook geen enkele is vergeten: Elk met name, hoort Zijn stem .. . .

-ocr page 94-

		84
		Aarde! hoe zijt gij geheeten? „Aller starren Bethlehem." Eere zij God! Eere zij God! Eere zij God in de hoogste heemlen! II ZANG. Was zij klein eens om te wezen In der starren duizendtal: Uit haar schoot is Hij verrezen, Die alom eens heerschen zal. Alle Sfeeren zingen mede \'t Lied der Vreugde, God gewijd: De Aarde-alléen zingt Vreugde uit Vrede, Vrede uit Zege, Zege uit Strijd! II TEGENZANG. Andre luister is der Zonne, Andre glans der Maan bereid, Anders, uit der Lichten Bronne, Vloeit der Starren heerlijkheid: Dit is de eer die de Aard mag dragen, Dat hier Jezus\' kribbe stond, Dat hier God een welbehagen In het kind des Menschen vond! Vrede op Aarde! In de Menschen welbehagen! III ZANG. Lang bleef zij krank van zonde en zorgen; Maar wat heur Heiland achterliet, Het Nieuwe Leven, eerst verborgen. Ontkend, miskend, toch stierf het niet! Het wies, door woede en waan bestreden, Gevoed door tranen en gebeden, Gedrenkt door kostlijk martlaarsbloed: Het worstelde om aan \'t licht te komen, Door \'t Godsbewustzijn opgenomen, Dat sterven of — verwinnen moet!

-ocr page 95-

		85
		III TEGENZANG. \'t Verwon! — Zing, gij Aard, zingt, gij Hemelsche Chooren, \'t Nieuw Kerstlied! Die eens in den vleesche verscheen, Kwam nu in den geest. In de harten geboren, Woont Christus, alomtegenwoordig, beneèn! Hij heeft een gestalte in de Menschen verkregen: Hij leeft — in hun wetten, hun werken, hun wegen; De Huizen, de Volken, Zijn lichaam zijn zij. Hij-zelf is hun Leven en Eeuwige Zegen — Geen kruis meer, en \'t Graf is voorbij! Vrede op Aarde! Vrede! Vrede! In de Menschen welbehagen! TOEZANG. \'t Is geschied ! De kroon is\' d\' Aard Boven haar gegeven, Die, in zustrenrei geschaard, De eigen zon omzweven! Door haar laatste Nachtgordijn Brak de volle Morgenschijn; En wat verder kome, \'t Moet uw licht, o Middag, zijn... Dat het óverstroome! \'t Is geschied. En \'t zal geschiên! Alles in zijn orden Zal zijn Eindvolmaking zien, Meê tot Hemel worden. Hoogste Liefde\'s wijs Geduld! U, die kalm Haar raad vervult, Doen wij \'t Heilig schallen. God! Gij wilt, Gij kunt, Gij zult Alles zijn in allen. Eere zij God In de hoogste heemlen! Vrede op Aarde! In de Menschen welbehagen!
		EINDE VAN DEN EPILOGUS.

-ocr page 96-

		KORTE AANTEEKENINGEN EN OPHELDERINGEN. „De Sterrenkunde leert ons, even als de Bijbel, onzen Aardbol kennen als het teleolo;fiesch middenpunt van OOI Planeeten-stelsel; namelijk als de in zich-zelve voleindigde Planeet, als de eenige voor hoogere wezens, met name ?OOi den Mon8ch, passende woonplaats." Db. i. u. a. ebbab». EERSTE ZANG. „Een der eigenaardigste en lieflijkste begoochelingen" — dus heeft Charles Dickens ergens gesproken \') — „waar des men- schen ziel gewoon is zich in den slaap aan over te geven, bestaat wel in den niet zeldzamen droom, waarbij de sluimerende zieli begaafd waant met het vermogen om te vliegen. Hij wordt als opgeheven van den grond, en zweeft zonder moeite over een steeds wisselend panorama. Hij strijkt over het vlak der blauwe zeen, doorkruist de wouden der tropische gewesten, schiet de Alpen voorbij, laat de gewone orde der landschappen verre achter zich. en daall neder in de eene of andere vallei, wier paradijspracht op aarde haar weerga niet heeft. Hij heeft er zelf een flauw besef van, dat tafreelen van zulk een allesovertreffende schoonheid slechts vizioenen zijn; en doet dus een poging om zich een ont- waken te beletten, dat hem slechts zijn eenvoudige slaapcel zou doen hervinden, in plaats van de bonte beeldengalerij zijner fan- tazie. \'t Is een merkwaardig psychologiesch verschijnsel, dat gc- heel dezellde tooneelen (die op onzen Aardbol geen voorbeeld hebben, waaraan zij ontleend kunnen zijn) soms, na verscheidene dagen, maanden of jaren, door den zeilden persoon weder in den droom gezien worden. Waarschijnlijk is dit dan-alleen het geval, wanneer men weder in den zelfden toestand naar lichaam en ziele verkeert. Doch zeker is \'t, dat de verschijning dier droomen grillig en onregelmatig is, zoodat zij als schaduwen komen en gaan.
		\') Houscholds Words, 1858.

-ocr page 97-

		87
		„\'t Zou een aangenaam voorrecht zijn" — zoo gaat genoemde -chrijver voort — „indien wij heerschappij konden oefenen over die nachtgezichten, of bij machte waren ons naar verkiezing op een boeiend, leerzaam en prachtig schouwspel te onthalen. De naaste trap tot dit genot is wel liet lezen van een goed boek, dat, door gewicht van onderwerp en kracht van stijl, den geest naar afgelegen punten in de ruimte des heelals of naar langver- luden tijden overbrengt. „Éen droom bij uitnemendheid zou honderden in verbazing brengen, wanneer zij bij machte waren hem naar willekeur op te roepen. Te weten: niet een vluchtige blik op de dingen der narde, maar een vogel-perspektief op het schouwtooneel des hemels. op de groepen van waerelden en sterrenbeelden; minder om den loop der planeeten na te gaan, dan om het groote plan en de inrichting van dezen ons toegewezen hoek des heelals te leeren kennen." Welnu, in het Gedicht „De Planeeten" is een proeve ge- nomen om iets van dien aart met wakenden geest te genieten. De eerste aanleiding daartoe werd gevonden in de „Naturhislori- fdie Brief\'e" van Dr. J. H. A. Ebrard (Neue Bef. Kirchen-Zei- tung, Jaarg. 1855 en volg.). De tegenwoordige Erlanger Hoog- leeraar bespreekt daar het gemaakte bezwaar, dat „de Aarde in den Bijbel als middenpunt van het heelal (sic!) zou voor- komen, terwijl de Sterrenkunde daarentegen leert, dat de Aarde niet alleen niet het middenpunt is van het heeial, maar zells niet eens het middenpunt van ons zonnestelsel, waarvan zij immers slechts eene der kleinste planeeten uitmaakt: welk zonnestelsel, bovendien, zich in de oneindigheid van zoovele andere zonnestelsels verliest, die zich het eene rondom het andere wentelen." — Hiertegen brengt Dr. Ebrard vooreerst de alge- meene opmerking in \'t midden, dat men de innerlijke waarde \'Ier dingen niet naar hunne stoffelijke uitgebreidheid te beoor- \'leelen heeft. [Een stelling, trouwends, die voor een axioma gelden kan en nauwelijks door een vergelijking, b. v. van een schepel zands met een korrel gouds of van een zonnebloem met een üzalia, zou behoeven opgehelderd te worden.] Maar Dr. Ebrard doet méér dan een axioma verkondigen: hij toont ook aan, dat \'He bedenking ten deele op een misverstand berust, want dat in \'ien Bijbel de Aarde volstrekt niet voorkomt als middenpunt van liet heelal (wat inderdaad een „hopelooze stelling" zou kunnen genoemd worden!), maar wel als \'t centrale punt van een ge-

-ocr page 98-

		88
		de el te des heelals, zooals hij dan ook spreekt van: „Hemel (de hemel der vaste sterren) en Aarde (onze waereld met haar zuster-planeeten.") „Men zou," meent hij, „het bezwaar aldus moeten formulieren: In den Bijbel komt de Aarde voor als het centrale punt van de haar omringende en tot haar behoorende Schep- ping: de Sterrenkunde, daarentegen, leert, dat niet de Aarde, maar de Zon in het midden staat, en dat de Aarde zich, be- nevens een aantal andere Planeeten, rondom de Zon beweegt.\'\' Maar daaruit verdwijnt bij eenig nadenken dan ook de gewaande tegenstrijdigheid. Want immers \'t is er wel verre van daan, dat de Bijbel zou beweeren dat de Aarde het ma them.a t iesch middenpunt van het Planeetenstelsel zou zijn. Zulk een beweerinj.\' — hare juistheid of onjuistheid nu zelfs geheel daargelaten! — ligt, uit haren aart reeds, buiten de grenzen des Bijbels, als die wel een kenbron is van Beligieuse waarheid, maar geen hand- boek voor Astronomie of Physica. Als hij van de sterren spreekt, geschiedt dit bij gelegenheid (occasioneel); en dan, omdat hij niet tot astronomen, maar in \'t algemeen tot menschen spreekt, bedient hij zich van een taal, die overeenkomt met des menschen onmiddelijke, door de zintuigen verkregen waarneming der dingen. Dat echter de Aarde in den Bijbel voorkomt als het teleolo- giesch middenpunt (d. i. als het einddoel) der haar omrin- gende schepping, is, naar de meening van onzen Geleerde, niet tegen te spreken. Maar hij meent evenzeer, dat de Bijbel daar- mede in geenen deele in tegenspraak is met de Sterrenkunde. „Wanneer ik zie" — zegt hij — „dat de Mensch, door zijne bewerktuiging, niet maar gelijk de dieren voor de lagere, d. i. zinnelijke, maar ook voor de hoogere, d i. geestelijke: redelijke en zedelijke, levensverrichtingen bestemd is, dan mag ik daaruit besluiten, dat de Mensch de kroon is der Aardsche schepping en het einddoel dat God bij het scheppen der levende wezens be- oogde. Welnu, indien dan eens de Aarde niet maar e en e pla- neet, maar de planeet bij uitnemendheid ware, de éenige onder hare ons bekende zusterplaneeten, in wie de gedachte en het doel van het wezen eener planeet, om zoo te zeggen de god- lijk e idé van de Planeet, geheel verwezenlijkt is? Indien zij- alléen eens de harmoniesch ingerichte woonplaats ware voor een wezen als de Mensch? Zouden wij dan de Aarde niet, zonder door de Sterrenkunde weersproken te worden, het teleologiesch

-ocr page 99-

		89 middenpunt van ons planeetenstelsel mogen heeten?" Dit „indien" kan alleen tot zekerheid worden door een be- chouwing van de gesteldheid der overige planeeten, in verge- üjking van onze Aarde. Die beschouwing nu hadden wij, in de voorgaande bladen, aan • Ie hand der wetenschap, op dichterlijke wijze beproefd. \'t Is waar, niet voor \'t eerst worden de planeeten door de l\'oëzy bezocht. Men denke aan Dante in zijn Pa ra dis o. Maar /onder gebruik te maken van wat de sterrenkunde aangaande den aart der planeeten mededeelt, gebruikt de groote Zanger van liet Katholicisme en de Middeneeuwen, de planeeten alleen ten nutte zijner verheven symboliek. Naar aanleiding harer heidensch- mythologische namen, neemt hij haar tot woonplaatsen van ver- schillende orden van gezaligde geesten. Zoo herbergt bij hem b. v. Merkurius de eer- en roemzuchtigen: zóo Venus dezulken, die \'Ie aardsche liefde hebben gevoed, zonder de hemelsche te ver- _eten; zóo Mars de Martelaren en Kruisvaarders; Jupiter (het zinnebeeld der Gerechtigheid), de vroome Vorsten; zóo Saturnus (de Gouden Eeuw), de christen Wijsgeeren en Dichters; terwijl dan de vaste sterren de woonplaatsen zijn van Adam, Maria, de \\postelen, enz. Ik kan dus naar waarheid zeggen, dat ik een „onbetreden pad" bewandel. Deed ik verkeerd het op te wandelen? Kunnen Poëzy •n Natuurwetenschap elkander niet verdragen\'? Ik and woord met en aanhaling uit het voortreffelijk opstel van den Kopenhager lloogleeraar H. Ghr. Oersted, Over de vermeende poezy in het Bijgeloof, waarin hij ten slotte zegt: „Het kan der Natuurwetenschap niet tot verwijt verstrekken, lat zij eenige door Dichters gebruikte denkbeelden te niet doet, ja, dat zij ook andere in de Poëzy opgenomen dwalingen ver- lietigt, al kunnen deze dan ook niet rechtstreeks bijgeloovig ,\'enoemd worden. Al ontfing de Poëzy geen vergoeding hoege- uaamd voor dergelijke verliezen, \'t zou geen reden van klagen zijn, want de hoofdzaak is dat onze geest, ook door het afleggen an dwalingen, verheven en veredeld worde. Maar de Wetenschap iieeft inderdaad der Poëzy een rijke vergoeding aan te bieden oor hetgeen zij haar ontnomen heeft. Iets daarvan is reeds sedert \'ang in de Dichtkunst overgegaan; b. v. de kogelvorm der Aarde, in plaats van het vlak, de vierhoek of de schijf; de Aarde op !iare baan om de zon zwevende, in plaats van rustende op eenen grondslag; een oneindige veelheid van waerelden vol leven en

-ocr page 100-

		90
		gedachten, in plaats van een vaststaand hemelgewelf. Waar is het. dat de Dichtkunst tot hiertoe van deze nieuwe inzichten niet zoo vlijtig gebruik heeft gemaakt als van de vroegere; maar het steeds voortgaande menschelijk geslacht heeft immers de geheele toekomst vóór zich? De geschiedenis, die de aardbol van zijn oudste tijd- perken in de wetenschap verhaalt, is der Dichterlijke opvatting niet vreemd gebleven; maar de leer van de ontwikkeling van den Aardbol levert jaarlijks nieuwe en rijke gevolgen. Zij verhaalt ons van het tijdvak toen hij door eene tot op den hoogsten graad verhitte zee bedekt was — van de eerste eilanden, die daarin ontstonden, en de trapsgewijze vorming van nieuwe eilanden — van de stemlooze dieren en de bloemlooze gewassen, op de jonge door geen geluid verlevendigde, door geen kleurschakeering ver- sierde aardkorst. Zij toont ons aan, hoe verdere ontwikkeling grooter landstreken vormde, en begint ons reeds van hunne grenzen te verhalen. Zij schildert ons de voortgaande ontwikkeling van het planten- en dierenrijk, en leert ons de wonderbare gedaanten kennen, die de Aarde allengskens voortbracht, doodde, weder be- groef, terwijl zij bestendig een meer volkomen schepping voorbe- reidde. Een menigte van minder omvangrijke wetenschappelijke ontdekkingen heeft bovendien in de Poëzy ingang gevonden: de magneet, het buskruid, de zonnevlekken, het geleende licht dei- maan, de snelheid van het licht, de afleiding van den bliksem, het ademhalen der gewassen, de onzichtbare dierenwaereld in een druppel waters, enz. Van de betrekking, waarin de Mensch, als ontdekker der natuurgeheimen, tot de Natuur, tot zijn geheele geslacht en zich-zelven komt, is door de Poëzy nog weinig partij getrokken. Zou het voor een Dichter niet der moeite waardig zijn, den toestand te schetsen, waarin zich de man bevindt, die. voor \'t eerst in \'t bezit van een verrekijker, de manen ontdekt van de eene planeet, de bergen van de andere? Niet der moeite waardig zijn, den mensch de innige blijdschap voor te stellen, die zijn hart zou aangrijpen als hij voor de eerste maal zulke ge- heimen der natuur ontsluierde en voorzag dat zijn streven voor de Menschheid groote vrucht zal dragen? „Een zoodanige overtuiging kan worden voorbereid: zij zal zich langzamerhand uitbreiden, en eindelijk de overhand verkrijgen, al naar mate de wetenschap-zelve zich zoodanig uitbreide, dat zij niet alleen een zaak van het verstand is, maar ook tot gevoel en verbeelding spreekt. Alleen door deze ontwikkeling van den geest zal zich tegenover de oudere Poëzy een nieuwe stellen, voor den

-ocr page 101-

		91
		geest misschien van niet minder beteekenis dan de ontdekking van een nieuw waerelddeel voor de zoogenaamde Oude Waereld geweest is." Bladzijde 4, regel 9 v. o. „Daar is een Twijfel met de lippen van den dood, JJskoud en dor — maar óok een onverzaadlijk Streven „Naar de Eeuwge Waarheid, dat een heimwee is naar \'t Leven." — „Wat is de twijfel van Faust? Niet de twijfel van het wor- stelend hart, maar de twijfel van het koude, liefdelooze, zich-zelf genoegzame verstand, dat nu noch immer tot waarheid leidt. Want liet verstand, alleen gebruikt, is een gif, dat niet heelt maar ver- scheurt : voor bloote verstands-twijfel bestaan geen grenzen. Wie zal mijn verstand bewijzen, dat ik niet zelf een phantoom, een begooche- ling van mijne eigene zinnen ben ? dat wat ik taste of zie, wel waarlijk is? Ik zie toch de zon op- en ondergaan, en toch weel ik dat het niet zoo is. Welnu, kunnen aldus niet al mijne zin- tuigen mij bedriegen? En kunnen evenzoo niet al de zintuigen van alle menschen bedriegen? Zulk een twijfel, hetzij die dan betrekking hebbe tot God, of tot de waereld, of tot mijne eigene ziel, is een spel voor lediggangers. Wanneer Nathanaël, die naar het Godsrijk verlangt, van Jezus hoort, en nu, na zoo vele be- diiegers, een nieuwen bedrieger vermoedt, en daarom niet eerder aan dezen Messias gelooven wil eer hij hem gezien heeft, opdat niet het smachtend zielsverlangen op nieuw misleid worde — dan is dat een eerlijke twijfel des harten. \\ls Perpetua, met haren zuigeling op den arm, met haren vader aan hare voeten, die haai\' bezweert haar leven te verschoonen, den marteldood voor zich ziet; als zij aarzelt wien te volgen, haren vader, wien zij het aardsche leven verschuldigd is en die haar bidt haar leven te behouden; of den Heiland, wien zij het leven harer ziel te danken heeft en die haar gebiedt haar leven te verliezen — dan is dat de nood eener worstelende ziel, dan is dat waarachtige twijfel des harten. Als, in het Nibelungenlied, de ziel van den edelen Rudiger geslingerd wordt tusschen de Koningin, aan wie bij leenplichtig is, en tusschen de bloedverwanten, die hij vermoorden moet; als Luther, dag en nacht, door bittere aanvechting gekweld wordt, of het geoorloofd zij den bijl op te heffen tegen een door eeuwen geheiligde gewoonte van het Bijgeloof; als York in den molen bij Tauroggen den soldatenplicht, die hem aan den Tyran ver-

-ocr page 102-

		92
		bindt, weegt tegen de ingeschapen liefde tot het Vaderland; als Bunyan jaren lang de marteling van een Prometheus lijdt dooi de vraag, of er voor hem al dan niet vergeving der zonden te vinden is — dan is dat twijfel des harten. Dan worstelt de ziel met God. En zulk een Twijfel leidt tot Waarheid. Mier geldt het den innigsten zenuw des levens, en instinktsgewijze grijpt de ziel naar de vastigheid, die alleen staande houdt op de wankelende aarde. „Maar als Faust den bijbel openslaat, als hij het evangelie van lohannes begint te lezen — dat evangelie, dat juist het éenige is waarvan, naar de Middeneeuwsche legende, de duivel aan Faust de lezing verbiedt: het éenige dat, naar het oude volksgeloof, zulk een kracht bezit tegenover alle machten der Duisternis, dat het, op een blandtjen geschreven en in het harnas verborgen, de krijgers onoverwinnelijk maakt — en als nu Faust, in plaats van voor zijn ziel datgene te zoeken waarnaar zij dorst, met het uit- gestorven hoofd begint te expliceeren en te taquineeren, en bij den eersten regel twijfelend stil blij ft staan — dan is dat een Twijfel die onvruchtbaar blijft. Op dezen weg ligt de ontbinding van het geweten, van den wil, en, daarmede, van het getuigenis Gods in het hart. Daar wordt God tot een afgetrokken begrip, tot een ledig gevoel. „Gevoel is \'t alles, naam is klank en rook!" zegt Faust, bij Giithe. Dat is geen Godsdienst. Een God wiens naam slechts klank en rook is, kan niet geëerd, niet aangeroepen worden. Maar een God tot Wien men niet bidden kan, zal dien die op hem steunen wil, onder de hand wegzinken. Zulk een God is een ledig verstandsbegrip en als zoodanig eene golf onder de vele, die het onstuimig en wankelend menschenhart bewe- gen — geen rots!" — Dr. P. Kleinert, Augustin und Goethe\'s Faust. Bladzijde 5, regel 15. „Wat dien andren zusters wacht, „Het wordt op de Aard, door de Aard, begonnen en volbracht! \' „ Het werk van God op den zevenden dag, die nog altijd aan- houdt, is het Verlossings-werk in Jezus Christus; en dit is het groote werk,dat niet alleen voor deze Aarde, maar voor de gant- sche Schepping een eeuwige beteekenis heeft." — Hugh Miller, Getuigenis der Gesteenten." — Zie Joh. 1 : 3, 14. Hebr. IX: \'25. Ef. I: 10. IV : 10. Filipp. 1:16. Hebr. II : 9. V : 9. Openb. V : 13.

-ocr page 103-

		93
		Bladzijde 5, regei 40 v. o. „Onderscheiden, niet gescheiden „Van wat door en tot Hem werd, „Zoekt Zijn teederminnend hart „Zich naar \'t Schepsel uit te breiden." „Het Christelijk Theïsme erkent God boven alle dingen ver- heven, en toch alle dingen dragende door het woord Zijner liefde en almacht. Wanneer het dus spreekt van het zijn van God in Ie waereld, of van het zijn van de waereld in God, dan drukt het door de eerste dezer stellingen de levende en noodzakelijke werkzaamheid van God op het geschapene, — door de laatste, de even levende en noodzakelijke afhankelijkheid der waereld van Ciod uit: door beide, de in Gods vrijmachtige wil gegronde levens- gemeenschap tusschen Hem en al \'t Schepsel. Hierin is \'t hemels- hreed verschil tusschen Pantheïsme en Theïsme, dat het eerste een wezens-eenheid van de waereld en God aanneemt, het laatste Mléen levensgemeenschap, waardoor het even ver van het Deisme verwijderd is." — Dr. A. Tholuck, De wonderen der Kathol. Kerk, (in de Aanteekeningen.) Bladzijde G, regel \'24. „Maar de Mensch, in de Aardsche dreven," enz. Zie Laurent, Chrisiolog. Prediglen, Mainz 1860, 11 Th.
		TWEEDE ZANG. Bladzijde 11, regel 10. „Wat Dwaalster wemelt, — Vijfduizend jaren Uw vorschend staren, O mensch, ontglipt?" „Het erkende bestaan van Uranus, die groote ontdekking van William Herschell, heeft het getal der zes Hoofdplaneeten, sedert duizenden van jaren alleen bekend, het eerst vermeerderd en de

-ocr page 104-

		94
		middellijn van het Planetiesch Zonnegebied meer dan verdubbeld. Uranus werd op den 13den Maart 1781, bij het onderzoek van een kleine sterrengroep in de Tweelingen, aan den voet van Cas- tor, toevallig ontdekt. De scherpzinnige ontdekker bemerkte, dat de lichtsterkte van het nieuwe hemellichaam naar mate van meer- dere vergrooting aanmerkelijk alnam, terwijl zij bij de vaste ster- ren van gelijke (van de QAa tot de ~ie) grootte dezelfde bleef\'. — Herschell noemde Uranus, toen hij zijn bestaan in den beginne aankondigde, een komeet, en het was eerst door den vereenigden arbeid van onderscheidene geleerden, dat de elliptische loopbaan van Uranus en zijne geheel planetische elementen, met een be- wonderenswaardigen spoed werden bepaald." — A. von Humboldt, Kosmos, III. Bladzijde 11, regel 18. „Ken schijnsel gevend Van vreemden gloed." „De planeet Uranus ontfangt, wegends haren grooten afstand van de zon, 360 maal minder licht dan de Aarde: desniettemin vertoont zij zich reeds bij matige vergrooting even helder als Sa- turnus." — Dr. A. N. Böhner, Kosmos, I. Aldaar, regel 8 v. o. „Zie, statig drijvend Verschijnt zij daar," enz. „Uranus is eeneder verst verwijderde Planeeten. Volgends Hansen bedraagt de gemiddelde afstand van Uranus tot de Zon 396| mil- lioenen geographische mijlen. Van onze Aarde is Uranus 380 mil- lioen mijlen verwijderd. Zij is 82 maal grooter dan onze Aarde. De zonnestraal, die zijn weg van de Zon naar de Aarde in 8 mi- nuten en 18 sekonden aflegt, heeft tot zijne reize naar Uranus 2 uren, 35 minuten en 42 sekonden noodig. De Zon zou den bewoneren van Uranus 400 maal kleiner dan onze Aarde schijnen. De omvang van Uranus\' baan bedraagt 2400 millioen mijlen. Het langste menschenleven is voor Uranus slechts een jaar, want deze planeet behoeft 84 jaren, 5 dagen, 19 uren, 41 minuten, 36 se- konden, om haren loop rondom de Zon slechts óen enkele maal te volbrengen. Wanneer de leeftijd der Uranus-bewoners, even als

-ocr page 105-

		95
		lie der menschen op onze Aarde, zeventig of tachtig jaar Huurde, /.ou een 84 jarige Uranus-burger 7.056 onzer jaren oud zijn. Een spoortrein met de snelheid van 4 mijlen in een uur, zou tot een nmlonp in de baan van Uranus 70.\'205 jaren noodig hebben." — Dr. A. N. Böhner, Kosmos, I. Bladzijde l\'2, regel 5, enz. „Zij vliegt om de assen — Met snellen groei." „Bij Uranus ontdekt men duidelijk eene zeer sterke afplatting, welke bewijst dat deze Planeet zich met groote snelheid om een as moet wentelen die nagenoeg evenwijdig loopt aan de vlakte van hare loopbaan." — Prof. F. Kaiser, Sterrenkunde. Bladzijde 1\'2, regel \'25. „Acht Satellieten Omcinglen hier Uw bol . . .." enz. „Uranns — zegt Herschell, de zoon — is door 4, waarschijnlijk door 5 of 6 satellieten omgeven. [Volgends Böhner is dat cijfer sedert tot 8 geklommen.] Zij bieden een groote, tot dusverre nog nergens in het zonnestelsel aangetroffen bijzonderheid aan : name- \'ijk die, dat, terwijl alle satellieten (die van de Aarde, van Ju- piter, van Saturnus), zoowel als alle Hoofd-planeeten, zich van liet Westen naar het Oosten bewegen, de satellieten van Uranus zich van het Oosten naar het Westen bewegen." — A. von üumboldt. Kosmos, III. Bladzijde 13, regel 15. „Een ster als een graflamp .... en \'t scheemren houdt aan." „Daar Uranus ongeveer twintigmaal verder van de Zon ver- wijderd is dan de Aarde, is het zonlicht op deze planeet dus ook vierhonderdmaal zwakker dan bij ons. De zonneschijf vertoont zich slechts zoo groot als bij ons Venus, en verspreidt er, zelfs

-ocr page 106-

		9G
		op den heldersten dag, slechts een schemering als die onzer raaneschijnnachten. Daar met de verwijdering van de Zon ook de warmte van het zonnelicht op gelijke wijze als de lichtende kracht afneemt, zoo brengt het zonnelicht op Uranus een vierhonderd- maal zwakkere verwarming te-weeg." — A. Bernstein, Phantasie- Reise im Weltall. Bladzijde 14, regel 17. „Welkom ons, gij wensch des Dichters: „ „Mocht het soms, bij \'t hoogst genot, „ „Liefelijke Scheemring wezen „ „in Uw zalig Huis, o God!" De hier bedoelde Dichter is wijlen mijn vriend B. Ph. de Kanter, die zijn dichtstukjen : TAan de Schemering" in de Aurora voor 1841, aldus besluit: „Scheemring, blijf gij mijn vriendin! Beik vaak mij de lier in [uw schaduw : Adem uw teederst gevoel mijne gezangen dan in. En — zij die wensch mij vergund! — moog\' daar, in der Zaligen [woning, Soms bij het heiligst genot lieflijke schemering zijn!" Bladzijde 14, regel 4 v. o. „\'t Was de kreet der Natuur, die op \'t bloedige veld. Van het tastbaarste donker omgeven, Eens tot Jupiter klom uit de ziel van den Held: „Geef ons Licht! laat bij \'t Daglicht ons sneven!"" Een tastbare duisternis had eensklaps het leger der Grieken bedekt, en belette\' hen te strijden. Toen riep Ajax uit, niet wetende wat te beginnen: „O Vader Zeus! verdrijf den nacht die ons bedekt, En dan — verkiest gij \'t — doe hij \'s Hemels licht ons sneven!" — Ilias, XVII, vs. 645. „De stoute bede van Ajax, by Homerus, altijd zoo verheven gerekend .... Hy wil noch tegen Jupiter vechten, noch omkomen,

-ocr page 107-

		97
		noch zegt dit om hem te tergen: het: „Vader Zeus!" alleen toont reeds het tegendeel. Maar hy wil Licht, hy vraagt Licht, niets anders: maar hy vraagt het met ijver en drift, al moet hy dan ook omkomen." — Bilderdijk, Taal- en Dichtk. Verscheid. D. H. — Zie ook Boileau, in zijn Traite dn sublime, Chap. VII, die, de opvatting van Longinus volgende, van die van Bilderdijk eenigzins verschilt. Bladzijde 15, regel 21. „Aan de polen — twintig jaren \'t Rijzend zonlicht, nauwlijks stralend." „De eigenaardige stand van Uranus ten opzichte van hare baan heelt ten gevolge dat de jaargetijden daar in de grootst mogelijke mate verschillend zijn, dewijl de Zon, die in het voorjaar en in den herfst in den aequator staat, en daar, even als bij ons, dag en nacht gelijk maakt, nochtans in haren zomertijd zóo hoog hoven de pool klimt, dat deze haar op een hoogte van 79 graden ziet, even als de bewoners van den aequator in de lente en den herfst. Van het tijdstip af, waarop de Zon zich 10 a 11 graden boven den aequator verheft, ziet de Noordpool de Zon 42 jaren boven haren horizon, ziet haar in den loop van twintig jaren tot een hoogte van 79 graden rijzen en dan weder naar den horizon afdalen; en van het tijdstip van de nachtevening af, ziet zij haar i\'2 jaren lang in het geheel niet meer. Hetzelfde heeft in omge- keerden zin met de Zuidpool plaats. De Jaargetijden bieden dus hier de grootst mogelijke uitersten aan, doch voor het overige is het tamelijk onverschillig waar men op deze planeet woont. Van planten en schepselen, gelijk die welke wij op Aarde kennen, kan hier geen sprake zijn." — Dr. Ziramerman, De Aardbol. Bladzijde 16, regel 7. „Hier, geen wissling der seizoenen." enz. „Het is niet te denken, dat de uitwerking der zonnewarmte op Uranus van veel belang is, en zoo hierdoor nog een afwis- seling in de jaargetijden wordt te-weeg-gebracht, moet die hoogst treurig zijn: geen trapsgewijze, maar een scherpe en geduchte; want de as waarom Uranus wentelt, staat bijna 90 graden, dus X.                                                                                                    7

-ocr page 108-

		98
		bijna loodrecht, op Jkhet vlak van haar loopbaan rondom de Zon. Slechts in de naaste omgeving van de Evennachtslijn kan een soort van gematigde luchtstreek te vinden zijn. Vraagt gij of er bij zoodanige verhouding nog een plantengroei op Uranus mogelijk zou zijn, dan andwoord ik, zoo er al een plantengroei mogelijk is, moet die zeer onvolkomen wezen. Aan een geregelde bebou- wing van den grond moet wel in \'t geheel niet te denken zijn; en hoevele factoren der ontwikkeling van den menschelijken geest, des huisselijken en maatschappelijken levens, vervallen hier- door niet!" — Dr. J. H. A. Ebrard, Nat. Hist. Briefe.
		DERDE ZANG. Bladzijde 17, regel 2. „Wat wondere kogel wordt ginder bewogen?" „De siderische of ware omloopstijd van Saturnus duurt 29 jaren. 166 dagen, 23 uren, 16 minuten en 32 sekonden. Zijn gemid- delde middellijn bedraagt 15.507 geogr. mijlen, gelijk aan 9.02\'2 middellijnen van de Aarde De wenteling om zijn as geschiedt, uit de waarnemingen van eenige donkere vlekken afgeleid, in 10 uren, 29 minuten en 17 sekonden. Het gewest om de polen vertoont een afwisseling in de terugkaatsing van het licht, welke afhankelijk is van de jaargetijden op Saturnus. De pool-gewesten worden namelijk in den winter helderder van licht, een ver- schijnsel hetwelk het wisselend Sneeuw-gewest van Mars herinnert." A. von Humboldt, Kosmos, III. „Het merkwaardigste dat Saturnus ons biedt, is haar ring. Dez\'\' bestaat onbetwistbaar uit twee, volgends Bond (te Cambridge in de Vereen. Staten van N. Amerika) en volgends Dawes (te Maid- stone in Engeland) zelfs uit drie concentrische ringen, welke door tusschenruimten van elkander gescheiden zijn. De buitenste rinu heeft een middellijn van 38.000 geogr. mijlen en een breedti\' van 2.600 mijlen. De binnenste ring meet 33 300 mijlen, bij een breedte van 3.700 mijlen. Tusschen den buitensten en binnensten ring ligt. een klove van 400 mijlen breedte, door welke heen Derbam zelfs kleine sterren gezien wil hebben. In deze klove ligt de derde ring, welken Bond en Dawes, door een derde gedeelte

-ocr page 109-

		09
		van den omtrek der Aarde van elkander gescheiden, meenen jezien te hebben. De afstand van de binnenzijde der ringen tot Ie oppervlakte van Saturnus bedraagt ongeveer 5.000 mijlen. De ikte der ringen zou, volgends sommigen, de 20 mijlen niet te I oven gaan; volgends andere opgaven bedraagt die over de 100 ïijlen." — Dr. W. F. A. Zimmermann. De Aardbol. Bladzijde 17, regel fi. „Haar middellijn is \'t, reeds bekoeld en versteven, Toen \'t lichaam dier waereld nog dampte in den gloed." „De bol van Saturnus is oorspronkelijk insgelijks in geheel gesmolten toestand en derhalven vloeibaar geweest. Tegelijk heeft hij zich met groote snelheid om zijne as gedraaid en hierbij was liij, ten gevolge der hitte en uitzetting aan zijnen aequator, zoo groot als thands zijn ring is. Nu begon hij langzaam te bekoelen. I\'aar echter uitgestrekte massa\'s eerder bekoelen dan dicht op • Ikaar gepakte, moest de aequator van Saturnus als een stijve ring zweven, terwijl de overige deelen nog vloeibaar gebleven waren. Terwijl nu bij de verdere afkoeling de massa inkromp, was de aequator reeds zoo stevig en vast, dat hij den bol in zijne verkleining niet volgde: derhalven bleef de aequator van Satnrnua als een stijve ring zweven, terwijl de bol-zelf van lie- ^ü\'lede kleiner werd, inkromp, en eindelijk geheel losgemaakt •  m den voormaligen aequator, zijn tegenwoordige gestalte verkreeg. Deze verklaring wordt ten deele daardoor versterkt, dat men loor nauwkeurige waarnemingen ontdekt heeft, dat de ring eigenlijk uit een groot aantal gescheidene, elkaar omgevende ringen bestaat, die alle op de gezegde wijze achtereenvolgends den aequator der jiianeet uitgemaakt hebben, en telkens na hunne verstijving en het verder inkrimpen en afkoelen der planeetenmassa, als steeds Meiner en kleiner wordende ringen om den nog kleiner geworden kogel achterbleven." — A. Bernstein. Phanlaste Reise. Bladzijde 17, regel 9.| „Een schaduw slechts wisslend. tot eenigsten groet!" „De ringen zijn, evenals de Saturnus-kogel, op zich-zelf donkere i door de zon verlichte lichamen. Men ziet op hen de schaduw

-ocr page 110-

		100
		van Satumus, evenals hunne schaduw op het middenlichaam." — Böhner, Kosmos, II. Bladzijde 17, regel 11. „Ik nader. Hoe traag trekt ge, als aarzlend, mij aan!" „De Dichtheid der massa van Saturnus is achtmaal geringer dan de gemiddelde dichtheid onzer aarde, waardoor dan ook de aantrekkingskracht zooveel minder wordt dan bij ons. — Böhner. Kosmos. I. Bladzijde 17, regel 15. „Gij, honderdmaal grooter dan zij." „Saturnus\' oppervlakte is 95-, haar lichamelijke inhoud 928- maal zoo groot als die der Aarde; daarentegen is hare massa no^ niet honderdmaal zoo groot als die der Aarde." — Dr. Zimmer- mann, De Aardbol. Bladzijde 17, regel 18. „Daar treedt reeds de zon door de nevelgordijnen." „Op Saturnus vertoont zich de Zon aan het oog 1 O-maal kleiner in doorsnede dan wij haar op Aarde aanschouwen, en verspreidt er een 90-maal zwakker licht dan bij ons. Natuurlijk staat d^ warmte die zij er opwekt, daarmede in gelijke evenredigheid, zoodat wij mogen besluiten, dat op Saturnus, zelfs in den zomer, een gevoelige koude heerscht. Tengevolge van de grootere helling (nagenoeg 30 graden) van Saturnus\' as op zijn loopbaan, zijn o\\> deze planeet de jaargetijden en klimaten iets gelijkmatiger ver- deeld dan op Uianus. Evenwel, de beide gematigde luchtstreken hebben er te samen slechts een uitgebreidheid van 60 graden, waaruit volgt dat de heete en de beide koude saamgenomen, zicli over een oppervlakte van 120 graden uitstrekken. De gematigd!\' luchtstreken op Saturnus omvatten dus niet meer dan een derde van zijn omvang, terwijl zij op de Aarde er de helft van uit- maken." — Dr. Ebrard, Nat. Hist. Briefe.

-ocr page 111-

		101
		Bladzijde 17, regel 4 v. e. „\'t Zijn bergen van lucht, grauwe spooksels, niets meer." „Bij de zoo buitengewoon geringe en naar de oppervlakte al- nemende dichtheid van Saturnus (veellicht nauwlijks drie vijfden van de dichtheid des waters) is het moeielijk zich een voorstelling te maken van den toestand ten aanzien der bestanddeelen of van ile stoffelijke geaartheid des planeetenlichaams, of zelfs te beslissen of deze geaartheid werkelijk vloeibaarheid, d i. beweegbaarheid Ier kleinste deelen, of wel vastheid, veronderstelt. De sterren- kundige, die den tocht van Krusenstern vergezelde, Horner, wil lat de bergen van Saturnus uit dampmassa\'s en dauipblaasjes bestaan." — Von Humboldt, Kosmos, III. Bladzijde 18, regel 17 v. o. „Acht manen." „Behalven door het ringsysteem wordt deze reusachtige Planeet iok nog omzweefd door acht manen, wier namen, naar Herschell\'s voorslag, de volgende zijn: 1) Mimas, 3 Enceladus, 3) Thetis, O Dione, 5) Rhea, 6) Titan, 7) Hyperion, 8) Japetus. Als men •Ie verblindende Saturnusschijf met een scherm bedekt, is \'t mo- ,\'elijk ook de kleinste van deze trawanten door een tamelijk scher- l\'en verrekijker te ontwaren." — Dr. Böhner, Kosmos, I. Bladzijde 19, regel 12 v. O. „Zoo hier de Menschheid leven moest, het leven werd haar sterven I" „Des winters werpt de ring, in plaats van Saturnus te verlichten, "P die zijde der planeet die alsdan van de zon afgewend is, een chaduw, die, vijftien jaren achtereen, zich over een oppervlakte van eenige millioenen vierkante mijlen verspreidt. Welk een ver- schrikkelijke duisternis en welk een strenge koude moet dit niet veroorzaken! Hierdoor nu wordt de gematigde luchtgesteldheid ildaar geheel vernietigd, en om die reden is het niet te denken dat er op Saturnus, evenals op Uranus, een blijvende planten- ,\'roei en geregelde landbouw mogelijk is. En wat de bewoners betreft — zoo die er zijn — deze zouden, om te kunnen blijven

-ocr page 112-

		102
		bestaan, telken halven Saturnus-jare, d. i. alle 15 aardjaren, hunne woonplaatsen verlaten en naar de tegenovergestelde helft van den bol verhuizen moeten. — Doch uithoofde der menigte wolken en dampen, waarin Saturnus aanhoudend gehuld is, acht men het niet onwaarschijnlijk, dat deze bol uit een halfvloeibare mass;i bestaat. — Dr. Ebrard. Nat. Hist. Brief e. Bladz. 20, regel 21, „Gewoekerd met den korten Dag." „Er bestaat op Saturnus een groote onevenredigheid tusschen het lange jaar, dat 29 van onze jaren bedraagt, en de buitenge- woon korte dagen, die niet langer zijn dan 10 en een kwartier uur. Een geheele winterdag in de gematigde luchtstreek duurt maar drie uur " — Dr. Ebrard, Nat. Hist. Brief e. Bladzijde 22. regel 19. „\'t Zijn nog altijd de eigen boomen." enz. „Bij \'t schrijven dezer regels deed zich onwillekeurig de invloed gevoelen van een bladzijde uit Scheffer\'s Laienbrevier, vroeger door mij nagevolgd, en uitgegeven in mijne Dichtwerken, Leiden bij A. W. Sijtholf, 1863, Hl deel.
		VIERDE ZANG. Bladzijde 24, regel 1. „Wie ziet daar uit heur verre sfeer, Van zacht-geel licht omgloeid, Op onze Zonnekindren neer?" „Met een zacht geel licht, schitterender dan Sirius, slechts weinig zwakker dan dat van Venus, straalt Jupiter in het gezin der zonnekinderen van haar verre post op onze Aarde neder." — Dr. Böhner, Kosmos, I. „De machtigste planeet van het geheele zonnestelsel is Jupiter, die een middellijn heeft van bijna 20000 geogr. mijlen, eene 126-maal grootere oppervlakte dan die der Aarde en een 1400-maal

-ocr page 113-

		103
		u-ooteren inhoud. Hare dichtheid echter bedraagt nauwelijks een vierde gedeelte van de dichtheid der Aarde. Zij omvat der- halven, bij 1400-maal zooveel ruimte, slechts 309-maal zooveel massa als de Aaide, heeft slechts een dichtheid gelijk aan die \\an zeewater, en brengt ons dus bijna op het denkbeeld dat zij hol moet wezen, ofschoon zij dan ook niet eens met lucht ge- vuld zou kunnen zijn. De baan van Jupiter heeft een straal van 105 millioenen mijlen. De planeet doorloopt die in 11 jaren, \'M4 dagen, 20 uren, of 4321 van onze dagen, in welk tijdsbe- >tek zij echter 10396 Jupiters-dagen heeft, want deze duren ieder nog geen 10 uren, \'t geen voor zulk een machtige en groote planeet een ongelooflijk snelle omwenteling is." Dr. Zimmermann, De Aardbol. Bladzijde 24, regel 12 v. o. „Zie opwaards! de zon drijft in wolken voorbij, Een hoornen lantaren, zoo glansloos, zoo droef." „Jupiter beweegt zich op een eerbiedigen afstand van 107 mil- lioenen mijlen van de zon; de zonneschijf schijnt er 5-maal kleiner dan bij ons, terwijl het zonlicht er 27-maal zwakker is. He dagen \'zijn er kort: een dag, van den éenen avond tot den anderen, bedraagt er 9.55 uur, de eigenlijke dag dus slechts 4.57 uur, want dag en nacht zijn hier even lang. Deze planeet heelt een zoo geringe helling op hare baan, dat haar jaarlijksche loop rondom de zon op hare oppervlakte bijna geene verandering te-weeg-brengt, zoodat daar wel verschil van luchtstreken bestaat, maar in die luchtstreken geen afwisseling der jaargetijden." — Höhner, Ebrard, and. Bladzijde 25, regel 10. „Te langer gerekt, waar de dansende Horen, Bij maanden van jaren, de vleuglen verloren!" Een jaar van Jupiter (zie boven) staat gelijk met bijna 12 jaren onzer Aarde. Een Jupiter-maand staat dus bijna gelijk met een jaar op onze Aarde. — De „Horen." Drie Zusters: Eunomia, Die e en Ei ren e, <le Drie Jaargetijden, waarin men oudtijds het Jaar verdeelde. Zij worden altijd vootgesteld in gezelschap van de Gratiën, de drie

-ocr page 114-

		104
		zusters: Aglaia, Thalia en Euphrosyne. — Biblioth. Classica. Bladzijde 2"), regel 22. „Wat ooit op Aarde orkaan mocht heeten, \'t Wordt zuiderwind en zéfierzucht Bij wat hier rondspookt in uw lucht, Gij Stormkaap der Planeeten!" „Uit de beweging der wolken, die dezen bol omringen, heelt men opgemaakt, dat er in zijnen dampkring zeer dikwerf groote en plotse- linge veranderingen ontstaan, waardoor stormen veroorzaakt worden, die men berekend heeft een snelheid van 7 tot 11 duizend voeten in de sekonde te bezitten (terwijl de vreeselijkste stormen op Aarde een snelheid hebben van GO voet in de sekonde.) Een zoodanige storm zou noodzakelijk alles ter-neder-werpen en ver- nielen wat op zijn oppervlakte aanwezig was. — Dr. Ebrard, Nat. Hist. Briefe. Bladzijde 25, regel 28. „Op onze Anti II es vind ik hem." „Op de Antilles, heersenen, als bekend is, menigmaal de woe- dendste stormen, meestal vergezeld van geweldige onweders en regenvlagen, somtijds van aardbevingen, en immer van de treurigste verwoestingen gevolgd." — Baynal, Htst. philosoph. T. II. Bladzijde 29, regel 9 v. o. „Honende kreten Begroetten den Held." „Toen de bliksemafleiders nog tot de nieuwigheden behoorden, had hunne invoering, veel meer nog dan thands, met het voor- oordeel te kampen, \'t Was immers een ingrijpen in de plannen der Voorzienigheid, — alsof die plannen door menschen gewijzigd konden worden! — en de metalen stangen, waaruit de afleiders hoofdzakelijk bestonden, kregen den naam van ketterstangen. Maar de natuur-zelve nam de taak op zich, om ze te verdedigen. Uiterst belangwekkend is in dit opzicht het verhaal van Pistoni,

-ocr page 115-

		105
		in een schrijven aan den Abt Rozier, van den jare 1779. De kerk van het hooggelegen Siena had veel van den bliksem te lijden, en er viel uit dien hoofde telkens wat aan te herstellen. i ie opzichter waagde het den klokketoren van afleiders te voor- zien, of al menigeen er het hoofd over schudde. Den 18den April 1777, ten 6 uur des avonds, kwam er een onweer opzetten, van lievigen regen en storm vergezeld. De rondom de kerk woonachtige •tedelingen liepen bij hoopen uit, begeerig om te zien wat nu die ketterstangen wel zouden uitrichten. En ziet, daar schiet met ren vervaarlijken donderslag een purperen bliksem neder op eene der stangen, loopt de geleiding langs en verliest zich in een nabij- /ijnd water, waarin de geleider uitkwam. Toen het onweer voorbij was, onderzocht men den toren en vond dien gaaf en ongedeerd, ja, zelfs spinnewebben, die hier en daar den korten afstand tus- schen muur en geleider bespanden, hadden geen de minste schade bekomen. Hoe dit voorval strekte om de bliksemafleiders door gantsch Italië in eere te brengen behoeft nauwelijks gemeld te worden.\' — Prof. C. J. Matthes, Elekt. verschijnselen in den dampkring. „Het is opmerkelijk, dat de ontdekking van de elektrische natuur van het onweder nog geenen Dichter heeft bezield. De ontdekking was de vrucht van wetenschappelijk onderzoek, de invoering in het maatschappelijk leven geschiedde door een helden- ilaad; want de ontdekker leidde de elektriciteit der onweerswolk af op een wijze, die zijn leven in gevaar bracht. Men stelle zich \\oor het veelvuldig geroep van het vooroordeel tegen den blik- semafleider, maar ook de vernietiging van het vooroordeel, welke volgde, toen de ondervinding de proef bevestigd had. De werke- lijkheid levert een trek op, zooals de dichter niet beter had kun- nen uitdenken. In Siena, enz" [volgt het verhaal van Pistoni, »ok door Prof. Matthes medegedeeld]. — Prof. H. Ch. Oersted, lh Geest in de natuur. Bladzijde 30, regel 8 v. o. „Herwaards de stang!" „De vereischten van een goeden bliksemafleider zijn de voI- uende: 1°. de afleider moet boven in èen of meer punten eindU ken, ten einde de elektriciteit uit de lucht gemakkelijk te kunnen inzuigen. 2°. De afleider moet onafgebroken tot in den grond loorloopen: een metalen stang is dus doelmatiger dan een ketting.

-ocr page 116-

		106
		3°. De afleider moet dik genoeg zijn, om niet door den bliksem te kunnen worden gesmolten. 4°. De afleider moet eindigen in eenen bodem die geschikt is om de elektriciteit weg te leiden : dus, in een vochtigen grond of in een waterput, maar niet in een geheel ingemetselden regenbak, daar deze door den bliksem uit-éen kan gescheurd worden. Heeft men geen water en geen vochtigen grond daar waar de bliksemafleider moet opgericht worden, dan laat men de onderste punten van den afleider ii> goed uitgegloeide houtskool eindigen. Opdat de langs den atleidei uitstroomende elektriciteit zich altijd zeker in den grond ontladc is het goed den afleider in meer dan éen punt te laten uitloopen. Deze punten zijn meestal ijzeren staven, welke, evenals de uitgo breide vingeren eener hand. aan de hoofdstaaf verbonden zijn. — Bevinden zich boven op en aan het gebouw metaalmassa\'s, zooaK metalen daken, looden goten, enz., dan moeten deze met den afleider in verband gebracht worden. Men moet ook zorg dragen in de nabijheid van den afleider geen andere metaalmassa te plaatsen, welke den bliksem nog beter dan de afleider-zelf zon kunnen geleiden, omdat de bliksem alsdan zou kunnen overspringen en bij dat overspringen schade veroorzaken." — W. Wenckebach. Natuurk. Leercursus. Bladzijde bi, regel 6. „Franklin! uw naam is voor eeuwig gekroond." „Men weet, dat men de gewichtige uitvinding van den bliksem- atleider heeft dank te weten aan Benjamin Franklin, den grond- legger der Amerikaansche vrijheid. Zij lag niet verre, zoodra men klaar had ingezien, dat donder en bliksem elektrische \\erschijn- selen waren, en van diegenen welke men kunstmatig te voorschijn wist te roepen, slechts in graad verschilden. Die indentiteit was reeds vóór Franklin vermoed geworden; te weten door Dr. Wall. Gray, Nollet en Winkler. Hij echter wist, door proeven en rede- neeringen, die meening meer waarschijnlijkheid bij te zetten en gaf het middel aan de hand om de vermoede elektriciteit aan de onweerswolken te onttrekken, („Eripuit coelo luimen, sceptrumque tyrannis") bestaande in het hoog in de lucht opvoeren van een metalen- spits toeloopenden geleider." — Prol. C. J. Matthes, Beschou- wingen van de bestanddeelen en eigensch. der lucht.

-ocr page 117-

		107
		Bladzijde 31, regel 14. „Of, is \'t waarheid, staat mijn voet — Als op aarde werd vermoed — Hier aan d\' ingang eener Waereld," enz. „Om vele redenen is het aan sommige sterrenkundigen waar- schijnlijk voorgekomen, dat de oppervlakte van deze planeet ge- lieel, of bijkans geheel, met water overdekt is." — Dr. Ebrard, Nat. Hist. Briefe.
		VIJFDE ZANG. Bladzijde 34, regel H. „Wat zwerm van waerelden, die \'k op zie dagen, Doorwandelt heel die schijnbre woestenij ?" „De zoogenaamde Kleine Planeeten, Ceres, Pallas, Juno, Astrea, enz., een wonderbare Planeetenzwerm, zijn meestal eerst M\'dert het begin onzer eeuw ontdekt, in de laatste vijftien jaar meer dan vertiendubbeld, en nemen bij voortgezet onderzoek nog steeds toe in getale. Maar die allen zijn, wat de bewoonbaarheid betreft, niet beter dan de reeds bezochte plaatsen, \'t Zijn misschien niets anders dan fragmenten van groote planeeten, door de eene of andere natuurkracht verwoest, of misschien bouwstoffen voor een nieuwen bol — in elk geval voor ons Geslacht te klein." — Dr. Ebrard, Nat. Hist. Briefe. „Onder den naam van eene middelbare groep, die tot een zekere uitgestrektheid tusschen Mars eu Jupiter eenen schei- denden gordel voor de vier b i n n e n-hoofdplaneeten (Merkurius Venus, de Aarde en Mars) en de vier bui t e n-hoofdplaneeten (lupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus) van ons Zonne-gebied vormt, verstaat men gewoonlijk de groep der kleine planeeten (a steroïden, planetoïden, coplaneten, enz.) Zij onder- scheiden zich meest door hare in elkander gevlochten, sterk lellende en zeer uitmiddelpuntige loopbanen; door hare bui- lengewone kleinheid, naardien, b. v., de middellijn van Vesta zelfs niet het vierde gedeelte der middellijn van Merkurius chijnt te bereiken. In 1845 waren slechts vier van de kleine

-ocr page 118-

		108
		planeeten bekend; zes jaren later was het getal der kleine pla- neeten reeds tot 14, een jaar later reeds tot 20 aangegroeid. En de ontdekking gaat steeds voort. — Tot dus.ver schijnt het gewest dat het naast bij de loopbaan van Mars gelegen is, het meest gevuld te zijn." — A. von Humboldt, Kosmos, III. Bladzijde 35, regel 11. „Zelfs Gij niet, die daar vonkelt, rood als \'t bloed," enz. „In de plaats, die voor onze beschouwing het gunstigste is, verschijnt ons Mars als een geelachtig-roode ster van de eerste grootte. Als roode ster verscheen deze planeet reeds den oudan (\'rrieken en Israëlieten voor twee, drie duizend eeuwen. Deze; kleur moet dus wel haren grond hebben in duurzame gesteldheid der natuur op die Planeet." — Böhner, Kosmos, I. Bladzijde 35, regel 14. „Wel zweemt gij \'t meest naar onze Moederaarde," enz. „Van alle Planeeten heeft Mars de meeste overeenkomst met onze Aarde." — Böhner, Kosmos, I. „De helling van den as der Planeet Mars op hare loopbaan is slechts weinige graden minder dan bij onze Aarde. Alzoo her- vinden wij dan op haar bijna onze eigen verdeeling van lucht- streken en jaargetijden. Toch, wat de saizoenen betreft, met dit verschil, dat zij bijna tweemaal zoo lang duren, omdat Mars bijna tweemaal zooveel tijd behoeft om hare baan rondom de zon te loopen. Hebben wij dus vier zomermaanden, zij heeft ei\' acht, maar hebben wij vijf wintermaanden, zij heeft er tien. „Ook de oppervlakte toont gelijkvormigheid. Aan de polen blinken witte plekken, uitgestrekte sneeuwmassa\'s, maar aan regel- inatige veranderingen onderworpen. Hoe helder, als het voor de poolgewesten winter is — hoe bijna onzichtbaar, als \'t daar eindelijk zomert! De dagen zijn er bijna als de onze, te weten van 24 uur 37 een en derde minuut. Maar Mars, kleiner dan onze Aarde, is ook veel verder van de Zon, heeft dus en minder licht en minder warmte. Bijna zou zij een menschenwoning kunnen heeten: maar alle voordeelen, die Mars op de andere planeeten vooruit heeft, bezit de Aarde in veel hooger mate, en

-ocr page 119-

		109
		van de ongerieflijkheden van Mars schijnt zij vrij. Om iets te noemen, de as der Aarde heeft juist zulk een helling, dat van .Ike meridiaan de helft gematigde luchtstreken doorsnijdt — de gunstigste denkbare verhouding — terwijl bij Mars slechts een derde gedeelte van elke meridiaan tot de gematigde luchtstreek behoort." — Dr. Ebrard, Nat. Hist. Briefe. Bladzijde 35, regel 12 v. o. „Zij kon, met al uw heuvelen en dalen, Tot zevenwerf u bergen in haar schoot." „De middellijn van de planeet Mars bedraagt slechts 0.519 deelen van de muidellijn der aarde, of 892 geogr. mijlen." — v. Humboldt, Kosmos, III. „Deze planeet is dus zevenmaal kleiner dan de Aarde." — Höhner, Kosmos, I. Bladzijde 37, regel 4. „Waarom dan, zonen Van \'t zelfde Huis! Nog Burgeroorlog En Krijgsgedruisch ?" Dat de naam, dien deze Planeet draagt, een Dichter aanleiding i?eeft om van den Oorlog te gewagen, spreekt van zelf en behoeft wel geen verdediging. Een enkel woord toch tot recht verstand van mijne beschouwing van den Oorlog, moge hier zijn plaats vinden. Ik ontleen ze aan mijn opstel Over den oorlog, in Juli 1866 geplaatst in het Christelijk Album. De oorlog predikt Gods gerechtigheid. Ook in latere dagen is de oorlog vaak een oordeel der vergelding. Wel verre van ons de beweering, dat de ongelukkigsten juist de schuldigsten zijn. en dat de zegepraal, op het slagveld behaald, steeds de weiver- diende kroon is der rechtvaardige zaak. Maar menigmaal toch is er in den jammer der volken, niet minder dan in het lijden van enkele personen, de vinger te zien eener goddelijke Nemesis. De waereldgeschiedenis is het waereldgericht, meer dan wij weten of gissen, die slechts fragmenten zien van het geheel en maar dagen beleven van de eeuwen. „De vlammen, waardoor Karthago

-ocr page 120-

		iH)
		vernield werd\'\' — zegt onze Willem de Clercq — „waren een billijk loon voor de afpersing veler volken, en het hoogmoedige Rome werd door de Barbaren vertreden, nadat het Gods last had voltrokken over de stad des tempels," die hare profeeten had gedood en Hem gekruisigd op VVien alle profeeten gewezen hadden. En is de volks-schuld soms verjaard, „omdat niet altijd haastelijk het oordeel over de booze daad geschiedt", welnu, de Heer onze God is een ijverig God, die de misdaad der vaderen bezoekt aan de kinderen, in het derde en vierde lid dergenen die hem haten. De Nakomelingschap boet telkens de zonde van het Voorgeslacht; de schuld van Gisteren heeft de schande van Heden voorbereid. En dat zou zóo moeten zijn, alleen reeds omdat er een onver- brekelijk verband is tusschen Oorzaak en Gevolg, hoeveel te meer nu God in de Geschiedenis is, en de Heer regeert! De oorlog verkondigt Gods heerlijkheid. Want Hij die kastijdt wien Hij liefheeft, en Wiens slaan vaak genezen is, ge- bruikt soms de oorlog ten nutte der Zijnen. De Hemelsche Op- voeder gaat nog steeds voort om Natiën en Personen ook dooi de rampen van den oorlog te louteren. Zoo ontneemt hij vaak door het zwaard der overweldigers hun de aardsche schatten, om het Goed te doen zoeken dat nooit vergaat, om hen los te maken uit de gemeenschap van de zondaren en de zonden, om hen te heiligen tot Zijn eigendom. De oorlog verkondigt Gods heerlijkheid. Want Hij die niet wil „dat sommigen verloren gaan, maar dat ze allen komen tot kennis der waarheid", gebruikt den oorlog niet zelden om de komst van Zijn Koninkrijk voor te bereiden of te verhaasten.— Ik zou hier allereerst van de tijdelijke winsten hebben kunnen gewagen, die soms, bij alle schade, door den oorlog worden afgeworpen. Ik doel hier natuurlijk niet op de geldelijke voor- deelen, door den overwonnene bij het verkoopen van den vrede te betalen, noch op het uitzetten der grenzen door het zegevie- rend zwaard; veel minder op het raakelaarsloon, door baatzuch- tige bemiddelaars te bedingen. Maar ik denk er hier aan, hoe soms de gebreken en zwakheden eener burgerlijke Staatsinrichting door den oorlog ontdekt worden. Ik denk er aan, hoe het ge- beuren kan dat door den oorlog een Staat, die, van toereikende hulpbronnen ontbloot, lang mishandeld en verguisd werd, een bestanddeel wordt van een grooter Staat, door meer macht be- schermd en beter geregeerd. Ik denk er aan, dat door den oorlog soms de voordeelen van gewichtige verbonden met andere Mogend-

-ocr page 121-

		111
		leden verworven worden: ruimer bestaan, vrijer handel, hooger nchting buiten \'s lands, grooter zelfstandigheid. Doch hoezeer al deze dingen misschien niet geheel buiten verband staan met de hoogste belangen eens Volks, wijs ik liever op nog treffelijker \\ nicht, soms door Gods wijsheid gelokt uit bloedigen bodem. Wel menigmaal breekt de oorlog de traagheid en verslapping ui. die \'t gevolg kunnen zijn van een langdurigen vrede en ont- vikkelt en spant hij velerlei krachten van verstandelijken en /•delijken aard. Dan wekt hij Natiën tot nieuwe werkzaamheid i lokt hij groote daden uit, die den heilzaamsten invloed oefenen op de ontwikkeling van heel een geslacht. Vaak is de oorlog het middel, waardoor volken met volken in aanraking komen, nutte kundigheden van het eene land tot het andere worden overge- braetat, de beschaving zich verspreidt, de horizont der volken /ich verwijdt, vooroordelen en miskenningen worden opgeheven uit het groote Huisgezin der Natiën, de zeden verzacht en ver- ••\'leld worden. Nog meer! aardsche omwentelingen en bewegingen moeten iikwijls den weg banen voor die gezegende omwenteling, die wij \'Ie toebrenging der Heidenen tot het Koninkrijk Gods noemen Dan wordt de oorlog het middel, waardoor de Heidenen de Christenen of liever — wat veiliger is! — het Ghristendoni leeren kennen, en het laatste den weg vindt tot hun land en hart met het Evangelie der Genade. Zoo heeft — om de voorbeelden in ons Gedicht aangehaald, met een enkel woord toe te lichten — de opium-oorlog van Engeland met China, hoe schandelijk op zich-zelf ook, een toe- gang geopend tot de verkondiging van het Evangelie aldaar. Het •Mand Chusan, in 1840 bij het uitbarsten van dien oorlog door de Britten genomen, werd tot hun centrum en tuighuis gemaakt; en ziet, juist van daar uit ging, twee jaren later, de zendeling Milne naar Ningpo, en daar juist vestigde Gutzlaff zijn hoofd- kwartier. „En wie weet" — heeft men te recht gevraagd — of niet, in dit zelfde China, het leger der insurgenten zelf een reusachtige Chineesche Unie moet worden, bestemd om op eigen- : trdige, evenredige schaal den oorlog tegen den kolos van het Ileidendom in China te voeren?" Zijn niet, evenzoo, in Italië de gevolgen van den voorlaatste!» i\'ijheids-oorlog boven verwachting gunstig geweest voor de Evan- «lische beweging? Zijn er sedert geen 80000 Nieuwe Testa- uenten binnen drie jaren verspreid? Is de vrijheid van godsdienst

-ocr page 122-

		H2
		er niet afgekondigd geworden als in het aangezicht van den Paus.\' Rijzen de scholen en bedehuizen er niet overal op als uit den grond? Meer dan ééns is er door den oorlog een Macht gebroken, die den zwakke onderdrukte, die slavernij en onkunde en geweten*- dwang begunstigde. Dan werden door den oorlog deugden beoefend, die anders niet zoo tot haar kracht zouden zijn ge- komen: heldhaftig godsvertrouwen en onderwerping aan \'s Heerei. wil, grootmoedige menschenliefde en edele gezindheid, onthouding en geduld en ongeschokte standvastigheid. Dan werden uit den oorlog voordeel en geboren, die niet verworven hadden kunnen worden zonder het zwaard: zachter regeering, herstelling van de rechten der Menschheid, vrijheid van Godsdienst en Geweten Zoo hebben onze Vaderen tachtig jaar gestreden tegen de Spaan- sche dwingelandij, en het nageslacht plukt er nog altijd de vrucht van. — Hierin is de Voorzienigheid Gods, die over alles gaat om de gevolgen te regelen naar Hare wijsheid en goedheid, naai Haar eeuwig waereldplan. Uit verwarring schept God orde. Hij neigt de harten der Koningen als waterbeeken, en stilt bel rumoer der golven en der volken. Hij is de God van Jozef, die ten goede denkt wat de menschen ten kwade hebben gedacht. Hij is de God van Jezus, die ook den Judas-kus laat medewerken tot volvoering van Zijnen raad. Bladzijde 40, regel 7. „Wanneer, bij \'t rijzen Der Vrede-zon, Wordt gij vernageld, „Gij, laatst kanon?" Wie ooit in Brussel het Museum-Wierts heeft gezien, herinner! zich de schoone voorstelling van den genialen Kunstschilder. Een stralende Engelengestalte daalt uit den hemel op de aarde neder, die nog bedekt is met al de gruwelen van den Krijg. Al de ze- geningen des Vredes volgen haar op den voet, hier met den oliji- tak, ginds met den sikkel, elders met de schalmen van een ver- broken keten. En op haar triomftocht ontmoet die Gezante des Hemels al de bloedige wapenen, die een verjaarde barbaarschheid zoolang voor recht en reden gelden liet. Een kanon, dreigend op zijn aftuit gericht, belemmert haar voortgang. Daar grijpt zij

-ocr page 123-

		113
		het metalen werktuig des doods in de beide handen, en breekt liet als een stroohalm door midden. Dat is het laatste kanon. Bladzijde 42, regel 22. „Eerst in den eigen, engen kring Waar u de Ahvijsheid plaatste, Straks door heel \'s Waerelds ommering." De vrede in de Waereld moet beginnen met vrede in de Huizen, de vrede in het Huis met vrede in het Hart. Men trekt de stra- len niet uit den cirkelomtrek naar het middenpunt, maar uit het nüddenpunt naar den omtrek. Het algemeene begint altijd met liet Bijzondere. Hebben wij vrede met den Vader, dan hebben wij vrede met hen die Zijne kinderen zijn. Dan leggen wij de booze driften af van haat en wraakgierigheid, en geven den toorn geen plaats. Dan verachten wij de armen niet om hetgeen zij minder, noch benijden de rijken om hetgeen zij meer bezitten of genieten dan wij, want wij eerbiedigen Gods Voorzienigheid in hen, „die beide heeft gemaakt." Dan onderdrukken wij de onreine begeerlijkheid, die de hand uitsteekt naar \'s broeders goed ot bloed, of echtelijk geluk, of eer, of goeden naam. Dan zijn wij den Machten, die over ons gesteld zijn, onderdanig, en eten in stilte ons brood in het goede land, dat God ons heeft aange- wezen. Dan gevoelen wij, dat wij jegens dat Aardsche Vaderland plichten hebben te vervullen, waarvan ons de hoop op een He- rcelsch Vaderland niet ontslaat; en dan toonen wij het te beseffen, dit hij geen eervol burger van het Godsrijk worden kan, die het versmaadt een eerlijk burger te zijn van het Rijk van zijn wettigen aardschen Koning. Met éen woord, dan trachten wij de belofte te verkrijgen van Hem die liefhad wie hem haatten: Za lig de vredemakers, want zij zullen Gods kinderen ge- naamd worden. Hoe meer de Liefde heerscht, des te meer ook zal het levend g :voel van Recht en Billijkheid zich verspreiden, dat door haar gevoed en verfijnd wordt. Hoe meer de Liefde de harten door- dringt en reinigt van de Zelfzucht, des te minder zullen de Ko- lingen grijpen naar het onrechtvaardig goud, en te minder ook de Volken naar het onbarmhartig staal. Geweld en Dwang wor- den in dezelfde mate overtollig, waarin Vrede en Gerechtigheid \'ioor de Liefde regeeren. De Vrede, daar Binnen geboren, moet x.                                                                                        8

-ocr page 124-

		114
		zich openbaren naar Buiten, de Huisgezinnen en zóo de Staten doordringen en vereenigen, tot het voor goed en overal Vrede is. Bladzijde 43, regel 3. „Tot elke nieuwe leerling Op z ij n e wijz\' de daad herhaal\' Van uw Zuidzee-bekeerling," enz. „Op het eiland Erromanga, een der Nieuwe Hebriden-groep. waar het afschuwelijk gebruik heerscht, het vleesch der gevan- gen vijanden te verteeren, werd in 1839 de voortreffelijke zen- deling Williams vermoord en verslonden. Sedert vijftien jaren echter wordt er het Evangelie, niet zonder zegen, verkondigd. „He! grootste deel dier Zuidzee eilanden-waereld bestaat uit Nieuw-Zeeland, eigenlijk drie eilanden, waarvan het tweede, Ta- vai-Poenamoe geheeten, het langste voor het Christendom gesloten is gebleven. Doch zie hier, op welk een merkwaardige wijze het Evangelie ook daar doordrong, \'t Gebeurde namelijk, dat een wal- vischvanger in dit eiland aanlandde. Het opperhoofd Rukuata kwam met twintig zijner lieden aan boord om handel met de schepelingen te drijven. In dien nacht keerde de wind plotseling om. De kapitein, die deze gunstige gelegenheid niet wilde laten voorbijgaan, zeilde af en nam de bemanning van 21 koppen, het opperhoofd met zijn gevolg, mede, die hij op GO a 70 mijlen noordwaarts van hunne woonplaats in de Eiland-baai aan lami zette\'. Deze belangrijke baai, die door Britsche en Amerikaansche walvischvaarders zeer druk bezocht wordt, is door twee voorge- bergten ingesloten. De zendelingen in Paihia namen hen vriende- lijk op en beloofden hen met hun zendelingschip wederom hui>- waartst te voeren. Eenige weken later zeilde dit schip dan ook werkelijk af. Doch het stormde zoo hevig en aanhoudend uit hel Zuiden, dat men de overtocht moest staken, en terugkeeren. De winter met zijne Zuidelijke stormen was aangebroken. Eerst in den zomer kon men de overtocht hervatten om het opperhoofd niet zijn gevolg terug te voeren. Dit gelukte. Doch den afgeloopen winter hadden de zendelingen niet nutteloos laten voorbijgaan- Zij hadden hunne gasten trouw onderricht. Drie jaren lang ver- namen zij niets meer van hen. Maar in 1838 bracht een oppei- hoofd de boodschap mede uit het Zuiden, dat de inwoners aldaar Christenen geworden waren, den Zondag vierden, en zich tot de

-ocr page 125-

		115
		godsdienstoefening verzamelden. Een slaaf, die vroeger verschei- ilene jaren op de zendingspost Waimate gediend had, gaf daar miderwijs, en de meeste lieden konden lezen. Nu mocht men niet * dmen: 29 bekeerlingen uit het Noorden werden als onderwijzers derwaarts gezonden. Zendelingen volgden weldra daarna. En ziet ichtbaar rustte de zegen op dezen arbeid. In het jaar 1849 telde dat Eiland reeds 3000 bekeerlingen, zonder daarbij mede te reke- non de volwassenen en de kinderen, die toen nog onderwijs ont- fingen. Hier is het geschied, dat een bekeerling zich een gezangboek afschreef met vloeibaar gemaakt li us kruid, omdat hij geen inkt had! — Dat heet met recht speer en lans in sikkels en gereedschap des vredes veranderen. „Ook hier hebben de zendelingen het gebruik van ploeg en egge ingevoerd; akkerbouw, nijverheid en handel bevorderd. Inzon- (lerheid is, sedert de toenemende Engelsche bevolking op deze eilanden, het handelsverkeer met Van-Diemens-land en Nieuw- Zuid-Wales daar sterk toegenomen. In Londen en Edinburg heb- hen zich genootschappen gevormd om de volksverhuizing van Engelschen en Schotten derwaarts te bevorderen, welk getal onge- meen is toegenomen nadat Engeland in 1840 formeel bezit van Nieuw-Zeeland heeft genomen. Sedert dien tijd ook is het Chris- lendom aldaar volkomen gevestigd." — De zendeling voor Stad m Dorp. Nieuwe Handwijzer, I. Jaargang, 20 Febr. 1854 N°. 42. Bladzijde 43, regel 22. „De Ontdekkings-wimpel rijze in top Tot tusschen \'t ijs der polen!" „Het is meer dan drie honderd jaren geleden, dat het denk- tj\'eld van een Noordwestelijke doortocht naar de Oost-Indiën werd 1\'ekend gemaakt aan Engelands koning Hendrik VIII, schande- lijker nagedachtenis, die zoozeer vervuld was met plannen ter voldoening aan zijn booze hartstochten, dat hij weinig tijds kon liesteden aan nuttige ondernemingen. Maar wat een onwaardig Koning verzuimde werd — hoezeer dan zonder gunstigen uitslag — i» bijzondere ondernemingen beproefd door een lange reeks groote zeevaarders, wier namen glansrijk schitterden onder die van Brit- tannia\'s voortreffelijke zeelieden. Het was niet voor 1807, dat de zaak door de Britsche regeering ter harte genomen werd. Twee Sl\'hepen werden uitgezonden onder kapitein Philip. Zijn doel was

-ocr page 126-

		110
		niets minder dan om de pool te bereiken en voorbij te varen, en terug te keeren langs den Zuider poohveg. Hij werd tegen- gebouden door het ijs, alvorens hij 81 graden Noorderbreedte bc- reikte, en was genoodzaakt terug te keeren. „Elf jaren later werd deze zaak in Engeland bij vernieuwing op touw gezet. Kapitein Ross zeilde uit, het bevel voerende over een onderzoekingstocht naar de Noordpool. Deze expeditie keerrle terug zonder iets te hebben verricht. Talrijke tochten volgden haar, waaraan sir John Kranklin deel nam, terwijl hij bij drie derzelve het bevel voerde. Twee dezer tochten waren landreizen, waarbij veel werd geleden. De merkwaardigste evenwel dezer tochten, met betrekking tot haren duur, was die van den veteraan Ross, die meer dan vier jaren duurde (1829—1833), en voor wier behoud indertijd een groote vreeze gekoesterd werd. Deze moedige oude zeeman droeg de eer weg van aan de Noordponl Engelands vlag te planten. De altijd gedenkwaardige tocht van sir John Kranklin ligt nog versch in ons geheugen. Zijn laatste briei teekende van 12 Juli 1845. Onder degenen, die uitgingen Ier nasporing van den vermisten held, behoorde ook kapitein Inghe- field, die in 1852 met het schoenerschip Isabel uit Engeland ver- trok en hoog in het Noorden doordrong. Hij vond inboorlingin van een krachtige gezondheid, niet overvloed van dierlijk voedsel, en koestert, even als kapitein Perry, de vaste overtuiging, dat de theorie omtrent het bestaan eener groote poolkom of opene zee in het uiterste Noorden, allezins juist is." — Quarterhi Review, 185K. Bladzijde 43, regel 28. „Ai, schakelt aan uw tooverdraad. Die dwars door lucht en water gaat, De verste Heidendeelen!" „Wanneer men de verbazende uitbreiding van den electro» magnetischen telegraaf in de laatste jaren heeft gadegeslagen, en opmerkte hoe sints korten tijd zijne draden gespannen zijn over uitgestrekte landen, breede stroomen, en langs den bodem van zeen, zal men niet verwonderd zijn te vernemen, dat de ver- binding van Europa met Amerika weldra geheel tot stand z<l zijn gebracht. Te Londen spreekt men reeds met de metalen draden met bijna alle steden van het vaste land van Europa, van Kopenhagen of Stokholm, tot Bayonne, ja, zelfs met de steden

-ocr page 127-

		117
		van Italië, Piemont en het eiland Sardinië. Van kaap Spartivento, de zuidelijkste punt van dit Eiland, loopt een draad door de Middellandsche Zee naar Algiers, en een andere naar Malta, die l.mgs Corfu en Morea naar Konstantinopel gaat. Een derde draad zal van Malta naar Alexandrië, door Egypte en de Roode Zee naar Aden loopen, van waar hij door den Indischen Oceaan naar Kurrachee gaat, en zich vereenigt met het Indische telegraaf- -telsel. dat reeds ruim 3000 Engelsche mijlen omvat. Van de oostelijke grenzen van lndië is men voornemens door Pegu en hel Burmesche gebied een lijn tot stand te brengen, die langs het Maleische schiereiland naar Borneo loopen zal, van waar een \'ak naar Hong-Kong zal gaan, terwijl de hoofdlijn het uitgestrekte Kiland moei doorsnijden, om vervolgends langs den bodem der zee naar Port-Essington in Australië te loopen. Van daar zal er spoedig verbinding ontstaan met Sydney en de meer Zuidelijk Leiegen streken, zoo als Hobarttown en Van-Diemens-land, zoodat wij binnen éenen dag de berichten onzer tegenvoeters ontfangen kunnen. Men vindt misschien iets fantastiesch in het denkbeeld van een dergelijke uitbreiding van den wonderdraad; doch ieder lic voor eenige jaren voorspeld had wat wij thands reeds tot >!and zien gebracht, zou bijna voor krankzinnig zijn gehouden; en toch, wat is niet reeds gebeurd\'? „De geschiedenis van den • lektro-magnetischen telegraaf," zegt een Nederlandsch schrijver, -is, meer dan eenige andere geschiedenis van uitvindingen en ontdekkingen, het verhaal der overwinningen van den mensche- 1 ijken geest: het is de geschiedenis der al meer en meer en in il rijper en dieper zin zich openbarende uitspraak van de Godde- lijke Almacht, die den Mensch tot heer der Schepping stelde." — Album van Buitenl. Lettervruchten, 1856, II D.
		ZESDE ZANG. Bladzijde 45, regel 2. „Toen Dante, op zijn onsterfelijke tocht," enz. Zie Dante, Divina Commedia: Purgatorio C. IX.

-ocr page 128-

		H8
		Bladzijde 40, regel i. „Dat is de Moederzon! — maar zóo nabij. Als geen der waerelden haar ooit ontwaarde." „Wanneer men zich herinnert, hoeveel sedert de vroegste tijden de Egyptenaren zich met Merkurius (Set Horus) en de Indianen zich met hunnen Budha hebben bezig gehouden, hoe in West- Arabië de sterrendienst uitsluitend op Merkurius gericht was: hoe reeds de Oude Chaldeërs vele waarnemingen omtrent deze planeet hebben gedaan: dan moet men zich zekerlijk verwon- deren, wanneer Copernicus, die zijn zeventigste jaar bereikt had. zich op zijn sterfbed beklaagde, hoeveel moeite hij er ook voor gedaan had, Merkurius nooit gezien te hebben. En toch besteiu- pelden de Grieken met recht deze planeet, wegends haar som- wijlen zeer sterk licht, met den naam van „de sterkvonkelende." „De Planeet Merkurius is op haar gemiddelden afstand weinig meer dan 8 millioenen geographische mijlen van de Zon ver- wijderd." — A. von Humboldt. Kosmos, III. „Door Merkurius\' geringen afstand van de Zon, vertoont deze zich aldaar zesmaal grooter dan aan ons: derhalven moet zij daar een verblindend licht en een onuitstaanbare hette ver- spreiden, waardoor deze planeet voor den mensch als onbewoon- baar te beschouwen is." — Dr. Ebrard, Nat. Hist. Briefe. Bladzijde 40, regel 11. „Ze is heerlijk, des Levens Weldadige bron, Planeeten! uw moeder. De alvoedende Zon?" De Zon, „het waereldlicht, dat in het midden blinkt," (zooals Copernicus het uitdrukt); „het albezielende, scheppende hart van het Heelal," (volgends Theon van Smyrna); „de voorname bron van licht en stralende warmte, de voortbrengster van vele aard- sche elektro-magnetische werkingen, ja van het grootste gedeelte der bewerktuigde levenswerkzaamheid op onze planeet. inzonder- heid van die van bet piantenrijk," (volgends Alexander von Hura- boldt); het „algeraeene midden- en uitgangspunt van ons Pla- neetenstelsel," (volgends allen): — de Zon is, naar het jongste

-ocr page 129-

		119
		svsteem van Kosmogonie, de moeder der Planeeten. Men gelooft toch, dat uit haar, op een wenk van den Grooten Werkmeester, de Planeeten, en uit deze de Wachters geboren zijn, en dat ook <i- komeeten en zoogenaamde lucht- en dondersteenen (aërolithen), uit de Zon zijn ontstaan. „De omvang der Zon is iets verbijste- ivnds," heeft men te recht gezegd. Zoo wij ons de Aarde voor- stollen als in \'t hart der Zon geplaatst, gelijk de steen in een vrucht, zoodat beider middenpunt hetzelfde is, dan zou de geheele loopbaan van de Maan binnen het lichaam der Zon staan, zoo ongeveer te halverwege, tusschen haar middenpunt en de opper- vlakte. Het gewicht of de zwaarte is op de Zon \'28-maal groofer dan op de Aarde. Zoo een volwassen mensch van een hoogte, jolijk aan zijn eigene lengte, op de Zon viel, zou hij zoo zeker verpletterd zijn alsof hij zich op Aarde van een toren had ge- worpen. Indien men het bestaan van zonne-menschen zou willen aannemen, zou men hen niet anders kunnen voorstellen dan als kleine, brooze schepselen, licht en lenig, zooals het volksgelool lucht- en boschgeesten voorstelt; of zooals Shakespere (in zijn Homeo en Julia) de toovergodin Mab afschildert (Bedr. I, Toon. IV). Do Zon, aldus, hoezeer de Moeder der Planeeten en misschien ook van onze Aarde, zou voor ons, aardbewoners, geen geschikte huizing zijn. Bladzijde 46, regel 21. „Die daaglijks het wonder Der Schepping herhaalt." Reeds Herder heeft hierop gewezen, in zijn Geist der Ebr. 1\'oesie. — Inderdaad vertoont elke morgenstond het schepping* proces in de oorspronkelijke opeenvolging. In het plan der Schep 1\'ing, zooals het door Mozes, Gen. I, aangegeven wordt, geenerlei wanorde of belemmering, maar geleidelijke ontwikkeling des Levens, een vast plan in het lange wordings-proces der dingen, waarvan nimmer wordt afgeweken. Daar ik meen te mogen veronderstellen, dat de meeste lezers *an De Planeeten ook lezers van De Schepping zijn. geloof ik iat het hier de geschiktste plaats is ter mededeeling van eenige gedachten Over de Dichterlijke Schoonheid van het Mozaiesch Scheppingsverhaal, vroeger door mij in een kring van belang- bellende Vrienden voorgedragen.

-ocr page 130-

		120
		Wanneer wij onze lezers eenige oogenblikken wenschen Ie onderhouden over de Dichterlijke Schoonheid van eene bladzijde dei Heilige Schrift, zijn wij daarbij in geenen deele blind voor het gevaar eener eenzijdige, zoogenaamde aesthetische opvat- ting en beschouwing van Bijbel en Godsdienst, die, den inhoud om den vorm verwaarlozende, ongetwijfeld tot „onheilige kunst- religie en menschenvergoding" leiden kan. Maar terwijl wij alzoo. aan de eene zijde, voor alle schadelijke overdrijving op onze hoede wenschen te blijven, behoeven wij, van den anderen kant. de overtuiging niet te laten varen, dat het misbruik het gebruik niet opheft, en dat de Aesthetiek, vooral de door den geest dos Christendoms geheiligde Wijsgeerte van het Schoone, ontegen- zeggelijk ook haar recht van bestaan heeft, in de menschelijki\' natuurzelve gegrond. Er is toch een onverbrekelijk en zeer deup- delijk verband tusschen elke zaak en haren vorm, tusschen het wezen der dingen en de taal waarin zij worden te kennen ge- geven; ja, Waarheid en Schoonheid zijn zoozeer met elkander verzusterd, dat, zooals Da Costa te recht opmerkte, „niet alleen elke waarheid, op elk gebied, ook hare schoonheid heeft, maar de uitspraak van Boileau: „Rien n\'est beau que Ie vrai, Ie vrai seul est ai ma b Ie," misschien van dieper beteekenis is dan de man-zelf vermoedde die haar deed. — Hare uiterste gevolgtrekking kan wel geen andere zijn dan deze, die wij gaarne onderschrijven: „De hoogste Waarheid is ook de hoogste Schoon- heid." Eer de Aesthetiek bestond, bestond de Schoonheid, gelijk de Sterrenhemel bestond eer er een Astronomie was. De Schoon- heid was van eeuwigheid in Gods wezen, van den beginne af aan in Gods werken. En om dit laatste, ook met betrekking tot het scheppings-proces naar de Bijbelsche oorkonde, recht levendig te gevoelen, hebben wij ons slechts het wezen der Schoonheid te herinneren. Wat is Schoonheid? „Het Schoone," zegt de een \'), „ontstaat uit veel verscheidens, dat, onder evenwicht en harmonie, in éen overzicht wordt saam- geval." — „De vorm van alle Schoonheid is Eenheid," zegt de ander 2). Zoo is \'t: geen Schoonheid zonder orde, zonder harmonie, zonder evenredigheid. Schoonheid is de harmonie der Verschei-
		Plntarchus,in zijn overtoog over het Hooren. a) Augustinus. Brief XVIII-

-ocr page 131-

		121
		denheid in eene Eenheid. Nog korter en nog beter misschien: Schoonheid is Eenheid in Verscheidenheid. En waarin bestaat die eenheid, die de verscheidenheid schoon maakt ? Daarin, dat de voorwerpen bij elkander behooren. In de werken der Kunst valt dit het meest in \'t oog, en bij de werken der Natuur meer nog in \'t levende dan in \'t levenlooze. Maar ook daar is het niet te miskennen. In een schoon Landschap, bij voorbeeld, behoort de vruchtbare bodem bij de boomen en planten, die daaruit opgroeien, en dezen behooren weder bij het \\ne, dat aan hunne voeten weidt, bij de vogels die kwinkeleeren op hunne takken. De pikante lichtmassa\'s en schilderachtige scha- \'luwpartijen staan in noodzakelijk verband met de schikking van hoogten en laagten, bergen en dalen. Overal staat het eene in betrekking tot het andere; overal ziet gij een algemeenen band, il ie de dieren vereenigt met de planten en beide met den bodem; het licht en de schaduw met de openingen en diepten; den val van het water met de berghelling: met een woord, een band ilie al de verscheidenheden omstrengelt en tot eenheid brengt. Vergelijkt het landschap met een puinhoop, en gij zult terstond bemerken, waarom gij dezen niet schoon vindt. „Hij is niet schoon," zult gij zeggen, „al is hij ook nog zoo groot, al bestaat bij uit nog zoo vele en velerlei steenklompen: want deze ver- -eheidenheid behoort niet bij-éen: de band der eenheid, alzoo, ^uitbreekt." — Bij de organische en levende schepselen is de een leid van het Schoone gemakkelijker te vinden; want de vereeni- ^ing hunner verscheidenheden is inniger. Zij ligt in de vormende en bezielende kracht en in het doeltreffende der deelen, en leden met betrekking tot de vorming en de werkzaamheid van de Plant en het Dier >). Hoe hooger en edeler de natuur der bezielde kracht is, des te schooner is het lichaam waarin zij woont, want iles te meer verscheidenheid zullen de deelen van dat lichaam hebben, en des te rijker en edeler zal hunne bestemming zijn. Kortom, alles samenvattende, komen wij tot het besluit: tot "He Schoonheid behoort verscheidenheid en eenheid. Eenheid /onder verscheidenheid is monotonie en eenvormigheid, en verwekt verveeling. Uit verscheidenheid zonder overeenstemming en harmonie ontstaat verwarring, die het oog vermoeit en den
		\') ergeiykt met het hier gezegde de opmerkingen van J. A. Eberhard, in ziin Handbach der Aesthetiek, Halle, 1S07, I. Th. S. 60 en volg.

-ocr page 132-

		122
		geest verdooft. Alleen uit de eenheid in de verscheidenheid wordl de Schoonheid geboren. Deze Schoonheid nu behoort tot het wezen Gods, waarin zij éen is met de hoogste Waarheid; en juist omdat zij tot het wezen Gods behoort, is Schoonheid een volkomenheid in al de werken Gods. Of zijn Gods werken niet schoon? Had men geen reden te vragen: „Of niet in den mensch een zekere betrekkelijke schoonheid in verband staat tot zijn wezen en bestemming al* mensch boven alle dieren?" of er niet nog immer, in weerwil van des menschen zedelijke onvolmaaktheid, „ook in het lichame- lijke een mannelijke schoonheid aanwezig is, die den aart en de roeping van den man, een vrouwelijke schoonheid, die de be- stemming en de eigenschappen der vrouw te kennen geeft en in zekeren zin zelfs bevordert?" En zelfs de onbezielde natuur, is zij, onder hare andere, veelvuldige eigenschappen, ook niet schoon ? Alleen de stompzinnigheid van den idioot of de overspanning van den dweeper, kan deze vraag ontkennend beandwoorden. Van deze laatste geeft Hugh Milner \') ons inderdaad een paar opmei- kelijke voorbeelden. Allereerst in zekeren Schotschen geleerde, P. Mac-Farlane. Volgends dezen heer was onze Aarde vóór des menschen val ruim dubbeld zoo groot als zij nu is en ongemeen kunstig saamgesteld. Die hooge bergen en wijde oceanen, die steppen en woestijnen, die gestadige sneeuw en regen, vorst en storm, zijn alle „jammerlijke gebreken, die niet in het oorsproiv keiijk plan lagen." Deze tegenwoordige waereld is niet alleen niet „zeer goed," maar in geenen deele goed. „Als men" — zegt die vermetele schrijver — „het geografiesch en hydrografiescli voorkomen of oppervlak van den aardbol bij wijze van vogelpei- spectief in oogenschouw neemt, dan zal ieder onbevooroordeeld mensch moeten aannemen, dat, zoowel op het een als op het ander gebied, nauwelijks een zweem wordt waargenomen van dat schoone, smaakvolle en wel ingerichte ontwerp, dat wij met recht van de erkende volkomenheden van den grooten Formeerder mochten verwachten, noch van het kennelijk oogmerk van des- zelfs ontwerping, noch van de beschrijving die er van werd ge- geven, nadat het pas was voltooid." Er wordt bijgevoegd, dat onze Aarde, in haren tegenwoordigen toestand, allezins geschikt is om aan haar tegenwoordig oogmerk, „als het groot Siberië, de straf- kolonie van verbannen muitelingen", te beandwoorden. Het is
		\') In zijne Getuigenis der Gesteenten, 1863, bl. 382 en volg.

-ocr page 133-

		123
		der vermelding waardig, zegt Millner, dat de schrijver, die op zulk een zonderlinge wijze God tracht te verheerlijken, een der schoonste streken van Schotland bewoont, een wilde, romantische heerlijke bergnatuur. Maar juist deze bergen zijn hem „logge, nuttelooze gevaarten, die een groot gedeelte van onze Aarde mis- vormen." Een geestverwant en voorganger van dezen heer Mac-Farlane, ontmoeten we in zekeren doctor Thomas Burnet (1684), die zich op de zelfde wijze uitlaat over heuvelen en bergen, en aldus hun overzicht besluit: „Aanschouw die onafzienbare bergketens! hoe verward liggen zij dooreen! Zij hebben voorkomen noch gedaante, schoonheid noch orde. niet meer dan de wolken van het uit- spansel. En hoe bar, hoe verlaten, hoe naakt zijn zij ! Hoe heeft de Natuur hen verwaarloosd ! Is er wel iets vormloozers ot wan- sialtigers te denken\'? De regens kunnen hen niet doorweeken, noch de dauw des hemels hun vruchtbaarheid geven. Ik merk ilit op, om mede te werken tot het uitroeien van het vooroordeel, wnarvoor wij zoozeer vatbaar zijn, van die dwaze opvatting, dat di\' tegenwoordige Aarde regelmatig gevormd zou zijn." Welk een onzinnigheid, die ons tot een treurig exempel strekt \\;m de verblinding dier eenzijdige godsdienstigheid, die God ont- eert juist waar zij Hem te eeren denkt, en uit louter gevoel van onwaardigheid de vermetelste ondankhaarheid-zelve wordt! Hoe geheel anders onze beminnelijke Volksdichter \'): „O God, wat is Uw Schepping schoon, Wat zijn Uw werken wonder!" Hoe anders, in de H. Schrift, de bezielde Dichters van Israël: „O God, onze God! hoe gevierd is Uw naam: Heel de Aard roept U uit als den Heere; De hemel daar ginds, alle hemelen saam\', Weergalmen Uw grootheid ter eere!" *) En elders: „De hemelen vertellen ons Gods eer, Het firmament Uw handenwerk, o Heer!" 3)
		\') Tollsns.                        2) Psalm VIII.                        3) Psalm XIX.

-ocr page 134-

		124
		En nog verder in liet Boek der Psalmen : „U, Heere God! U wil ik zingen, Wiens grootheid tot aanbidding wekt, Wien heerlijkheid en eere omringen, En \'t licht gelijk een kleed bedekt! Eens hebt Gij de aard met waterbaren, Straks met Uw graskleed overspreid. Gij geeft aan de aard haar grondpilaren: Zij wankelt niet in eeuwigheid! Uw beekjens hupplen van de rotsen In dartle sprongen naar beneên. En wandlen, met welluidend klotsen, Door beemden en woestijnen heen. \'t Geboomte ontvouwt zijn bladertrossen In koestring Uwer lentezon; Hoe saprijk staan Uw cederbosschen Geworteld op den Libanon ! O Heer! Uw werken zijn volkomen, Met wondre wijsheid toebereid: De waereld, tot haar verste zoomen, Vloeit over van Uw heerlijkheid!" \') Of Jesaia, in zijn Profetiên: „Wie heeft, in \'t eeuwig licht gezeten, Waar alles aan Zijn wenken hangt. De waatren in Zijn vuist geprangd, De heemlen met éen span gemeten? Wiens renbode is de wervelvlaag, Wiens englen zijn de bliksemstralen ? Wie woog de heuvlen in Zijn schalen, De berggevaarten in Zijn waag\'? Wie heeft des Heeren raad doorlezen, En wie doorvorschte \'s Heeren geest? Wat raadsman heeft Hem onderwezen ? Wat machtige is Zijn gids geweest?" *) Of Ezechiël:
		\') Psalm CIV.		•J Jesaia XL.

-ocr page 135-

		125
		„Maak u op!" sprak de Heer, „en ga heen ter vallei, En ik zal u Mijn wondren verhalen!" En ik ging ter vallei, en ik zag er alom, O mijn God! al Uw heerlijkheid stralen! \') Of in het Boek Job: Nu let op Gods wondren, o Mensch! en sta stil: Hoe werkt hier des Heeren almachtige wil? Verblindt reeds het licht ons aan \'t hemelgewelf, Te meer dan de luister der Majesteit-zelf! Hij grondde deze Aarde, toen \'t licht haar doordrong, En \'t morgengestarnte het jubellied zong. Des hemels verordning is enkel uit Hem; De wolk volgt Zijn wenken, de zee hoort Zijn stem!" 2) Eindelijk, zelfs in het Spreukenboek: Ei, zegt mij! roept de Wijsheid niet: „Toen nog geen berg stond opgericht, „Toen Hij den hemel heeft bereid, „Des aardrijks grondslag heeft geleid, „Toen speelde ik voor Zijn aangezicht! -1) Neen zeker, het moge waar zijn, dat er „een bedriegelijke, schadelijke schoonheid is door de zonde," er is ook een ware schoonheid, „den stempel dragende van waarheid, zaligheid, liefde, geestelijke gave en goddelijke afkomst." En, gelijk Da Gosta verder opmerkt *): „Ook de openbaring Gods kent en heeft en geeft schoonheid: de schoonheid der waarheid, de schoonheid der heilig- heid: die schoonheid, die in haar innerlijkste wezen een afstraling is der heerlijkheid Gods." Daarom — gelijk hij ons herinnert — „moesten in Israël de priesters, vooral de hoogepriester, niet alleen de versiering van een prachtig ambtgewaad dragen, maar ook wei- gemaakt en in zekere mate schoon zijn. in het land zijner vade- ren was het oude Israëlitische volk, ook volgends Heidensche getuigenis, gezond en schoon; Mozes was als kind reeds „schoon voor God" (Hand. VII: 20): en hoe zouden wij ons den Wet- gever op Sinaï, den Godsgezant voor Farao en in \'t midden van
		\') EzeohiM III.                     2) Job XXXVIII. *} Spreuken v. Salomo VIII. *) Voorlezingen over het Oude Testament. 1843, Iste Deel Iste Stuk.

-ocr page 136-

		126
		Israël anders voorstellen dan rijzig en schoon? Hoe anders Davitl en Salomo, hoe anders een Josua, een Elia, een Daniël, dan indrukwekkend door gestalte, door gelaatsuitdrukking, door schoon- heid zelfs, gelijk dan ook de Schrift van sommigen uitdrukkelijk getuigt." — En wat onzen Heiland betreft, wie gelooft niet met ons, dat hij, ook in Zijne „dienstknechtsgestalte", op gants eigen- aardige wijze waarlijk schoon zal zijn geweest\'? De oudste Christen- kerk moge dit niet hebben erkend, een Tertullianus moge zelfs hebben kunnen beweeren, dat de Heiland, in de waereld komende, in zeker opzicht zich zelven heeft willen verongelijken, zoodal Hij grove en gemeene gelaatstrekken heeft aangenomen, te meer omdat men hem anders misschien den schandelijken kruisdood zou hebben gespaard; een Augustinus moge, evenzoo, hebben kunnen verhalen, dat, indien Christus al schoon ware als Gods zoon (inwendig?), Hij echter leelijk was als Maria\'s zoon (uit- wendig?): dergelijke meeningen zijn niet meer van onzen tijd. Door een innerlijke behoefte, die haren grond heeft in de over- tuiging van het reeds vroeger besproken verband tusschen inhoud en vorm, tusschen Waarheid en Schoonheid, kunnen wij niet anders dan ons den reinen en wijzen en liefderijken Heiland, den grooten Kindervriend, zelf het heerlijkste Godskind, in de edelste menschengestalte denken \'). Welnu, gelijk het vleeschgeworden Woord, zoo heeft ook het geschreven Woord, bij waarheids- een schoonheids-karakter. En in dit karakter van schoonheid, het Oude Testament, ook het Mozaïesch scheppingsverhaal, in niet geringe mate eigen, ligt een „beduidend kenmerk van goddelijke afkomst, zoowel als van heilige onvermengde waarheid." En zoo leiden wij uit de schoon- heid van taalvorm en voorstelling een nieuw waarheidsbewijs af. Da Costa zegt in zijne reeds aangehaalde Voorlezingen: „Het karakter der waarheid brengt altijd een zekere soort of mate van schoonheid met zich, verschillend echter in het Oude en Nieuwe Testament. Het Oude Testament, bepaaldelijk, spreekt meer bij- zonder van de hoogte der bergen, der wolken, des hemels, \'t Geeft in \'t algemeen sterker indruk van verhevenheid door stijl en voorstelling dan het Nieuwe Testament. En dat is geen wonder onder een bedeeling vol van uitwendige vormen, plechtigheden
		\') Ik moet de vrijheid nemen den belangstellenden lezer hier verder te verwijzen naar mijn Opstel: .Over het afbeeldsel des Heer en," voorkomende in de Vliegende Bladen, 1861, BI. 135 en volg.

-ocr page 137-

		1\'27
		<>n afschaduwingen; want daar zijn schoonheden van Taal en l\'oëzy eigenaardig op hare plaats, meer dan in de Nieuwe be- leeling, wier aanvangspunt een kribbe en wier middenpunt een kruis is." Waar wij dit gezegde van volkomen toepassing achten \'>p het Mozaïesch scheppingsvizioen, Genes. !, daar hebben wij voor beschaafde lezers de schoonheid der Bijbeloirkonde wel niet uitvoerig aan te toonen of te ontwikkelen. Wij hebben slechts ie herinneren wat niemands aandacht kan ontgaan zijn. En daarbij volgen wij dan wederom een wenk van Da Costa, die, op de vraag: „Hoe nu in de schoonheid van het Oude Testament" — hier meer bepaaldelijk van het Bijbelsch Scheppingsverhaal — ,een waarborg van goddelijke afkomst, d. i. van waarheid ge- legen kan zijn?" het andwoord samenvat in twee opmerkingen: die van het hoogst-eenvoudige en die van het geheel- onopsetlelijke van de zijde des schrijvers, waardoor de schoonheid die ons treft, de verhevenheid die ons schokt, zich \'en kenbaarsten onderselieidt. Laat ons dezen wenk, met opzicht tot het scheppingsverhaal, toepassen en ontwikkelen. Keeren wij echter de aangeduide orde om, en beginnen wij met deze stelling: „Het Mozaïesch scheppingsverhaal is schoon, omdat het eenvoudig is:" dat is: het rellekteert — en juist daarom is het schoon •— ;ils met de getrouwheid van een spiegel, de geschiedenis van Uods werk, waarvan juist de eenvoud een door menschen onna- lootsbare eigenschap is. Waaraan herkent gij den eenvoud? Allereerst: aan iets kin- iterlijks, tegelijk met iets koninklijks. „In den beginne." Is er. als ik het zoo uit mag drukken, iets nuchterders en tevens iets majestueusers denkbaar dan die minvang aller aanvangen? „Schiep God den hemel en de aarde." De grootste verborgenheid, tot welke geen der Heidenen ooit kon opklimmen, wordt uitgesproken als de bekendste zaak ter waereld: de betrekking aller dingen tot hunne eerste en hoogste oorzaak, den levenden God. En tegelijk wordt, in die \\ier woorden, het grootste wonder aangekondigd als de natuur- lijkste zaak ter waereld, de wording namelijk van alles uit niets. Gode zijn dan ook al Zijne werken van eeuwigheid af bekend, en het is Hem natuur wat voor ons wonder is; en \'luarover verwondert het schepsel zich wel, maar de Schepper \'iet, noch zijn tolk, onder de aanblazing van des Scheppers Geest. „God sprak: daar zij licht, en daar was licht."

-ocr page 138-

		128
		Omdat het God was die sprak, moest het ook zoo zijn. Naïef en tegelijk ontzachlijk verheven, meer dan alle afgetrokken omschrij- vingen van de ondoorgrondelijkheid, die Almacht heet. „God zeide, en God zeide wederom." Steeds de hei- haling van hetzelfde „fiat!", de herhaling van dezelfde, daarop steeds volgende gehoorzaamheid van het wordend schepsel: het- zelfde resultaat, maar met telkens versche verscheidenheid en veelvuldigheid. „En \'t was zoo, en God zag dat het goed was." Een revisie, als na menschelijken arbeid; een zelfvoldoening, als na menschelijke proefneming! Maar tevens, in dien kinderlijken vorm, de aanbiddelijke waarheid van de volkomenheid Gods, afgr- Ktempeld in Zijne werken. „En \'t was avond geweest, en \'t was morgen ge- weest, de eerste dag," enz. Een kinderlijke tijdsberekenin^ en verdeeling, als op de vingeren van éen tot zeven. Maar teven- de openbaring van den God der Orde, die alle dingen bij maat en getal heeft berekend. En die openbaring als in den vorm van een Ghoor, als dat der zingende Morgensterren of juichende Kinderen Gods, na elke strophe van het Scheppingslied. dat eene periode bezingt van het Scheppingswerk, die periode als afperkend en bezegelend. „En God rustte ten zevenden dage." Menschelijke en natuurlijke afbeelding wederom van de rust na de voleinding van het menschelijk werk. Maar tegelijk, verheven voorstelling van de voltooiing van het goddelijk wonder, van het welbehagen des Scheppers in Zijn volbrachte daad, van de afzondering van den Sabbat ter Zijner verheerlijking. Wat is, al verder, het karakter van den waren eenvoud\' \'Veel gezag bij weinig vertooning; de krachtigst\'1 uitwerkselen bij de geringste middelen. Welnu, God kondigt het niet luidruchtig aan, als Hij Zijn groote werk der schepping gaat beginnen. Geen engelen blazen de bazuin voor hem uit. Hij is Zijne eigene heerlijkheid, en Zijn enkele wil is daad. Hij heeft geen medearbeiders of helpers. Zijn eigen woord en geest is hem genoeg. Gij ziet Hem niet — .geen vinger van Zijn hand, geen slip van Zijn kleed. Gij hoort Hem alleen: geen werktuig weerklinkt, niets dan Zijn stem. Hij spreekt en Zijn: „Daar zij!" is het machtwoord, het levenwek- kend gebod, da\', de dingen die niet zijn, bij name roept alsof zij vwaren, en ziet! zij zijn er.

-ocr page 139-

		129
		Éen woord — en het Licht ontstaat, eerstgeborene der schep- selen en heerlijk stralende; de geheimenis der schepping nog steeds voor de zesduizendjarige menschheid; want — gelijk een wijze gezegd heeft — „wie éen zonnestofjen kon verklaren, zou het raadsel der geheele Natuur gevonden hebben." Éen woord — en het Uitspansel welft zich, en voor alle eeuwen geformeerd zijn die „schatkameren van de sneeuw, die tuighuizen van den hagel, die voorraadschuren van den regen," die van geen vermindering weten. Éen woord — en de Aarde rolt voor Gods aangezicht als een zandkorrel, en de Zee als een waterdroppel. Éen woord, en nog een — en een waereld van Planten beneden, en een hemel van Sterren daarboven, bekleeden en verlichten de aarde. Éen woord, en nog een — en in duizendvuldige vormen open- baart zich het Leven, en in twee zielen zijn de millioenen ge- schapen, die de Aarde zullen bevolken. Éene uitstorting Zijns geestes in de wateren: en de bajert wordt Waereld. Éene inblazing Zijns geestes, en uit een handvol aarde is de Menschheid geboren. Eindelijk, waaraan herkent gij den goddelijken eenvoud? Aan de natuurlijkste orde, die te gelijk de hoogste ont- wikkelingsgang is. In het plan der schepping, zooals het voor de oogen des Zieners ontwikkeld wordt, geenerlei wanorde of stoornis, door overhaas- ting of vertraging ontstaan. Niets te weinig, niets te veel. Niets te vroeg, niets te laat. Alles op zijn plaats, alles op zijn tijd. Eerst het licht, het water, de lucht, de aarde. Dan de planten, de visschen, de vogelen. Dan de viervoetige en kruipende dieren des aardrijks, en eindelijk de Mensch, Gods beeld en onderkoning. Dat is de natuurlijkste orde. Wilt gij er u van overtuigen? Maak u op in den morgen, en ga naar buiten en zie hoe, eiken dag, de Natuur het scheppings- vizioen in de oorspronkelijke opeenvolging voor u vertoont. Is het licht niet de eerstgeborene, zich aankondigende in dien bleeken gloor in het oosten, waarvoor de schaduwen verdwijnen? De wateren scheiden van wateren: de dampen stijgen op uit den oceaan, en de dauw, die over de weide zweeft, wordt opgetrokken naar boven. Daar blauwt de hemel weder, als op nieuw ge- schapen. En gij ziet, als rezen ze op een machtwoord uit de \'luisternis, allereerst uw hooge boomen, uw eigen planten en kruiden, allengskéns groen gekleurd en ritselende in den mor- X.                                                                                                                 9

-ocr page 140-

		130
		genwind. Daar vertoont zich de uiterste rand der zon aan de horizont. Zij gaat op: zij. het „groote licht tot heerschappij des daags." En nu, hoor! daar is leven in de stroomen; de vogel geeft zijn morgenlied uit de takken, als riep hij al het vee en \'t gedierte des velds. En als deze uilen reeds lang tot hun voedsel zijn uitgegaan, daar komt eindelijk de Mensch, de laatstgeborene, uit den slaap, gewekt door Hem, die allen den adem en het leven geelt! Wat dunkt u, is elke dag, zoo vaak hij wederkeert, geen minia- tuurbeeld van het wonder, in het groot geschied ten dage toen God den hemel en de aarde geschapen heeft*.\' Maar die natuurlijke orde in het scheppingswerk, zooals het Mozaïesch scheppingsverhaal dit voorstelt, is te gelijk de aandui- ding van den hoogsten ontwikkelingsgang van het Leven, in al zijne gedaanten en uitingen. Want van den beginne af aan be- heerscht een hooger wet de op éen-volging en inhoud der sche|i- pings-perioden. en die wet heet: Vooruitgang. Geen enkele nieuwe levensform, die geen stap nader is tot het doel, van den beginne al kenlijk gesteld in de innerlijke eenheid van de ver- schillende Tafreelen van het onzachlijk Drama: de wording van den Mensch, het redelijk-zedelijk schepsel, de vrije persoonlijk" heid, des Scheppers beeld. Zoo dan is het wel de eenvoud, die een eerste bestanddeel van de Mozaïsche oorkonde uitmaakt: maar het is de eenvoud der geschiedenis-zelve, en de schoonheid van het verhaal berust dus eigenlijk op de waarheid der feiten, die het resumeert, zonder ander doel dan dat die feiten worden gekend en God er in ver- heerlij kt worde. Deze opmerking brengt ons van zelf tot de tweede stelling: „Het Mozaïesche scheppingsverhaal is schoon, omdat het onop- zet t e lij k is." „Onopzettelijk — zóo wordt ons geleerd, „is de werking op ons innerlijk schoonheidsgevoel, die een schrijver op ons te- weeg-brengt, in zooverre het blijkbaar zijne bedoeling niet is ge- weest, hetzij een Dichterlijk Tafereel te schilderen, hetzij door zijn taal bij hoorder of lezer effekt te maken, hetzij zelfs door de uit- storting zijner gewaarwordingen zijn eigen boezem lucht te geven. Welnu, dit is volkomen met Mozes het geval. Hij verhaalt alleen; en hij wil niets anders dan verhalen, de gebeurtenissen verhalen- die God hem heeft geopenbaard, dien God ter eere. „Al wat bovendien daarin tot ons komt," dus merkt Da Costa te recht aan, „dat hart en ziel en verbeelding treft, ligt in de

-ocr page 141-

		131
		verhevenheid der zaak-zelve, zonder sieraad van beelden of woor- rïen, maar allereerst met juistheid en getrouwheid uitgedrukt. De choonheid hier, hoe wezendlijk, is iets bijkomstigs; zij is geen oogmerk op zich-zelf, maar resultaat als van zelf, terwijl laarentegen alle verdichting zich-zelve bedoelt, en versiering eischt. liet gaat hier, gelijk daar buiten in het geschapene: nuttigheid en kracht zijn het oogmerk, de schoonheid van den vorm wordt als toegeworpen : en hoe heerlijk, b. v.. de schitterglans der zon moge zijn, niet om te schitteren is zij gekomen, maar om te verlichten, te bewaren en vruchtbaar te maken." „Men denke zich een oogenblik" — zoo besluit hij — „een beschrijving van rle schepping in louter vermelding van gebeurde zaken bestaande maar die gebeurde zaken verdicht ; en hier zal ook geen schoon- heid in te vinden zijn." Ik geloof, dat wij dit proefondervindelijk kunnen bevestigen bij de enkele herinnering van de voornaamste Heidensche Cos- in ogoniën die ter onzer kennis zijn gekomen. Is zij schoon — die Indische voorstelling (Bramanisme en Buddhisme) van een Hoogste Wezen, in zijn zalige rust onmededeelbaar, werkeloos toeschouwer bij de wording des heelals, een substantie zonder vorm of eigenschap, ot wil, of conscientie, samenvloeiende met de Natuur; of van dien Brahma, zijn eigen lichaam omscheppend tot. het Heelal, en door de formeering van verschillende kasten uit zijne verschillende leden, den broeder- band des menschdoms verbrekende voor altijd \\\' Is zij schoon, die Perzische voorstelling (als in de Zen d-Ave sta) van twee eeuwige Geesten, twee ongelijke Beginselen, scheppers beide, maar de een van het goed. de andere van het kwaad, in eindeloozen strijd; waarbij geen uitzicht zelfs wordt gegeven op een Hooger Eenheid, waarin de vijandige elementen zich eindelijk met elkander verzoenen kunnen ? Is hij schoon, die Fenicische begin- en eindeloze Bajert, die massa van elkander aantrekkende luchtdeeltjens, waaruit het Slijk ontstaat, dat nu de vader wordt aller schepselen, gelijk de „Oude Nacht" hunne moeder is: een vader en moeder, voorwaar! die de volslagen afwezigheid van een persoonlijken Schepper en Vader niet kunnen vergoeden? Is zij schoon, die O m o r k a der Chaldeën, gedrochtelijke waereld- moeder, door den God Bel in tweën gehouwen, die straks op zijne beurt zich onthoofdt, opdat uit zijn met aarde gemengd bloed de menschheid ontsta?

-ocr page 142-

		132
		Is zij schoon, die Egyptische leer, die een mythologische ver- persoonlijking voorstelt van de tegenstrijdigste eigenschappen dei Natuur en van God; die het Heelal verbrokkelt in een oneindig, heid van stofdeeltjens, waarvan elk stofjen zijn eigen godheid heeft, eeuwig maar niet denkbaar dan in dat stoffelijk hulsel\'.\' Is het schoon, dat ijzeren Scheppingsei der Japanners, zoolang door stierenhooren (denkelijk een voorstelling van de stralen der zon) gerold en gestoten tot het openspringt en de dobberende waerelddojer zichtbaar wordt, waar de zevende Hemelmacht de vader wordt van de zeven groote Eilanden van Japan, het hart der waereld? een cosmogonie inderdaad, die zich oplost in het kleingeestige Particularisme! Is het schoon, dat fantastiesch-grotesk koorts-vizioen der Sineezen. met zijn Pan kus, die, in achttienduizend-jarigen scheppings- arbeid, den hemel eiken dag tien voet hooger brengt; met zijne millioenen heelals, zalen alle van een reusachtig paleis, wente- lende op een rad van metaal boven een drievoudige draaikolk van water, lucht en ether: met zijn waereld in de gedaante van een edelsteen, rustende in den boezem van een onmetelijken lotus, die opwast uit een geurenoceaan, gelegen in het midden van een nog grootere waereld, tweede schakel van een oneindige waereldketen, oprijzende uit nieuwe oceanen en lotussen zonder getal of maat! Zijn zij schoon, die afgetrokken philosophemen van Grieksche of hen navolgende Romeinsche wijsgeeren, zich hoofdzakelijk split- sende in een hopeloos Dualisme, waarbij al wat bestaat geen andere oorzaak heeft dan de botsing van twee tegenstrijdige Be- ginselen en geen anderen waarborg van voortduur dan de eeuwige vijandschap der beide Opperwezens: een droomerig Pan th eis ra e, waarbij de Godheid beperkt wordt tot de Waereldziel, en al wat buiten haar bestaat, niets is dan schijngestalte en vorm, komende en gaande als de dwarreling van een rookspiraal; een troosteloos Materialisme, eindelijk, waarbij de plaats van den Oneindige» God wordt ingenomen door hel begrip van het Onbegrensde, in \'t welk zich de voorwerpen afzonderen door een eeuwige bewe- ging, om er straks weder onnaspeurlijk in terug te keeren? Is zij schoon, eindelijk, die Scandinavische waereldwording uit het lichaam van een reus, uit ontdooide ijzeldroppelen ontstaan en gevoed door een wonderkoe, die straks met de tong den eer- sten mensch uit de ziltige ijsklomp te voorschijn lekt? „Neen!" antwoordt gij: „dat alles is niet schoon; want wij missen hier immers het eerste bestanddeel der Schoonheid: de

-ocr page 143-

		133
		éénheid in de verscheidenheid! Verscheidenheid was er te over, bonte, grillige, onzinnige verscheidenheid, maar — zonder verband. Nergens de hoogere orde der Opperste Wijsheid, ner- gens de harmonische samenwerking van verschillende krachten, door éene hand gevormd en bestuurd tot éen, hoogheerlijk en minbiddelijk doel. De eenvoud ontbreekt er overal, en alles is er opzettelijk. De fantazie moet de afwezige gedachte vergoeden, de torm de arme gehalte dekken. In den zweem van gezond ver- ~tand, dien wij in de Heidenmythen hier en daar op den bodem vinden, herkennen wij het overblijfsel of de terugkaatsing van de oude Israëlitische Overlevering, en al het overige perst ons niet meer dan een glimlach van deernis af. \'t Is opmerkelijk, iieen der Heidensche volken heeft zich ooit kunnen verheffen tot hot denkbeeld, dat er van alle eeuwigheid af een God bestaan heeft, die op een bepaald tijdstip uit niets iets zou hebben voortgebracht. In alle opvatting was de Stof eeuwig naast de liodheid aanwezig geweest, en had deze haar slechts geordend, >lechts een bepaalde gedaante gegeven. Hoe geheel anders nu de Mozaïsche oorkonde! Daar is God. de éenige, eeuwige, almachtige ook alleen de Schepper van hemel en aarde, in tegenstelling van twee strijdige Opperwezens van elders (bij de Perzen), of van hot Heelal dat God werd (bij de Grieken): twee denkbeelden, die alle hoogere eenheid en schoonheid vernietigen. In andere oosmogoniën is het Licht (in de Orphiesch-Grieksche) of het Vuur iin de Edda-leer) een goddelijk en werkzaam hoofdelement, waar- door de chaos geordend wordt: bij Mozes spreekt God: „Daar zij licht!" en — er is licht. Elders (bij Feniciërs en Egyptenaren) is de Lucht de Alformeerder, of zijn Boven- en Onderlucht de twee oudste godheden; bij Mozes vormt God het uitspansel, dat do aarde omgeeft, de ruimte waarin de starren wentelen. Elders worden die starren-zelf, vooral de zon en de rnaan, die twee gi\'oote lichten, tot den rang van godheden verheven: bij Mozes zijn ze door God geschapen en als gouden lampen opgehangen in de hoogte, om scheiding te maken tusschen nacht en dag. Elders wordt de Mensch óf in de plaats des Almachtigen gesteld, óf ver- huigd tot een (onbewijsbaren) oorspronkelijken dierstaat, zooals b. v., een Helmers dien schildert: „Met nacht en beestlijkheid omtogen, Kroop de eerste mensch het aardrijk rond, Beroofd van zeedlijk denkvermogen.

-ocr page 144-

		134
		Zijn hut was \'t hol geboomt\', zijn legerstee de grond. Zie, zie hem nog op Vuurlands rotsen De sneeuw van duizend winters trotsen, Verlaagd beneden dier en plant! Een vuige last en pak der aarde, Sterft hij een leven door, onkenbaar met zijn waarde, Gevoelloos, woest, als \'t ijzig strand!" Bij Mozes worden beide die uitersten verzoenend in elkander opgelost: want bij hem schept God den mensch uit het stof dei aarde, maar —- naar Zijn gelijkenis, en bezielt Hij hem met Zijnen geest, tot wat, b. v., een Bilderdijk in hem zag en bezong: Nu trad de Heerscher op, die God op aard moest heeten, Dat pronkstuk, dat God-zelf in \'t stoflijk overkleed Des lichaams — aarde en slijk! — voor \'t zintuig schittren deed. Onwraakbaar door den geest, uit God hem ingevloten, Onwraakbaar door de stof, op \'t godlijk woord ontsproten, En onverdorven als in d\'eerstgeschapen dag; Onwraakbaar door zijn vorm, waarin Gods afdruk lag. \'t Gedierte juicht hem toe, en knielt voor dezen koning Van goddelijk gezag — wien de ijdle praalvertooning Geen gloeiend kinkhoornbloed of hermelijnen vacht Om d\' achtbren schouder hangt, noch \'t hoofd met goud bevracht. Maar schoonheid, wijsheid, kracht, uit oog en leden blinken, En om wiens opslag zelfs heel de aard schijnt weg te zinken, De bosschen buigen en de golven roerloos staan." Hoe schoon in hare waarheid, hoe waar in hare schoonheid, is de Mozaïsche oirkonde! Hoe eenvoudig en hoe heerlijk tevens, allereerst dat zedelijk en persoonlijk karakter Gods, waarbij noch- tans aan Zijne metaphysische eigenschappen geer. afbreuk wordt gedaan. Hoe treffend dat wezendlijk verband tusschen den Schepper en de schepselen onderling, waarbij het Heelal wordt tot een organiesch Geheel. Hoe verheven die kalme majesteit des Éenig Eeuwigen, die zich he\\vu>t is dat Hij slechts te willen heeft, en Wiens enkel gebod het zaad is van alle leven, zoodat alle schepsel een uitgesproken Godsgedachte, een zichtbaar Godswoord is, en geheel de Natuur Zijne openbaring. En heel deze schoonheid nu der Schriftuurlijke Oirkonde, hoe is zij ongezocht, onbedoeld, onopgemerkt door haar eigen schrijver!

-ocr page 145-

		135
		Hoe is zij het gevolg van den heiligsten eenvoud en juist daarom eigenschap der heiligste waarheid! Geen wonder dan ook, dat zelfs de Heidenen hulde hebben gebracht aan de scheppingstheorie, die uit Israël in het Christen- dom is overgegaan. Geen wonder, dat de physische wetenschappen eerst sedert de ernstige kennisneming van deze eerste bladzijden des Bijbels hare hoogste vlucht hebben genomen en dagelijks nieuwe bewijzen voor hare waarachtigheid aanvoeren. Geen wonder. dat Schilder- en Dichtkunst het stelsel van Mozes als het rede- lijkste en zedelijkste, ja, als het èenig Godewaardige gretig hebben aangegrepen, en dat het nieuwe en heerlijke werken te voorschijn riep, waaraan de geslachten der menschen zich niet kunnen ver- zadigen, \'t zij dan waar een Michel-Angelo de muren van het Vatikaan met zijne onsterfelijke fresco\'s bedekt, \'t zij dat een Milton de schoonste bladzijden van zijn Verloren Paradijs aan de paraphrase der Mozaïsche oirkonde wijdt. Bladzijde 48, regel 10 v. o. „Maar — in wat plage Verkeert de zegen, Als Licht en Hette Ten toppunt stegen;" enz. Wie kennis heeft genomen van Kalidasa\'s beroemd Gedicht: Ritusanhara, d. i. De kring der Jaa rget ij den. herinnert zich uit den eersten zang (Grishma) de schildering van den Zomer. Aan dat gloeiend palet heeft mijn penseel — met dank- baarheid erken ik het — hier kleuren en tinten geleend, als geen westerling mengen kan, die Europa\'s grenzen nooit over- schreed. — Zie mijn Panpoëtikon, Tweede bundel, bladz. 232, enz. Bladzijde 51, regel 24. „\'t Aandeel aan uw erf, Kleiner twintigwerf Dan zijn Moederaarde?" „Onze millioenen, zoo zij Merkurius bewonen moesten, zouden daar als in een kerker op-éen gepakt zijn, bijna onmachtig om zich te bewegen; want Merkurius is misschien 25-maal, stellig 1 O-maal kleiner dan onze Aarde." — Dr. Ebrard, Nat. Hist. Briefe.

-ocr page 146-

		136
		„Merkurius is, wat de ruimte betreft, minstens lG-maal, wat de massa aangaat 5^-maal kleiner dan de Aarde. Daarentegen heeft hare massa een 3-maal grootere dichtheid dan die der Aarde." — Böhner, Kosmos, I. Bladzijde 51, regel 3 v. o. „Die zoo snel doet leven, — Vijf-en-twintig jaren Rekent voor een Eeuw." Op Merkurius bestaat een groote onevenredigheid tusschen de lange dagen en korte jaren. De eerste duren ieder 24 uur en 5 minuten, het laatste slechts 88 dagen, ongeveer 3 maanden van onze tijdrekening. Een Aardsch-jongeling van 25 jaren zou dus reeds gelijkstaan met een Merkurius-grijsaard van een eeuw.
		ZEVENDE ZANG. Bladzijde 53, regel 2 en volg. „Gij Star van zilvren gloed, Nu — Bode van den Morgen, Dan — sussende alle zorgen, Heraute van den Nacht!" „De lieflijkglansende Morgen* en Avondster is, van de oudste tijden af tot heden toe, de lust en bewondering van alle gevoelige menschen, die het oog ten hemel slaan. Venus is inderdaad onder alle gesternten, na de zon en de maan, voor ons de helderste ster des hemels, die, onder gunstige omstandigheden, zelfs bij dag voor ons ongewapend oog zichtbaar worden kan. Zij bestraalt ons, beurt om beurt, 290 dagen lang ten oosten van de zon, kort na zonsondergang, als Avondster; en even zoolang ten westen van de zon, vóór zonsopgang, als Morgenster. „De tijd, gedurende welken Venus Morgen- en Avondster is, bedraagt 66 dagen meer dan haar omloopstijd om de zon, terwijl zich de Aarde, gedurende den omloop van Venus, evenzoo in gelijke richting rondom de Zon voortbeweegt." — B<">hner, Kosmos, I.

-ocr page 147-

		137
		Bladzijde 53, regel 13. „Gij komt, met pracht van stralen, Van heel uw zustrenrij Onze Aard\' wel menigmalen Het allerdichtst nabij." „De gemiddelde afstand van Venus tot de Zon bedraagt 15 inillioen geogr. mijlen, De siderische of ware omloopstijd van Venus is 224 dagen, 16 uren, 49 min. en 7 sekonden. Geene enkele hoofdplaneet komt de Aarde zoo nabij als Venus. Zij kan ons tot 5\'/4 inillioen geogr. mijlen naderen, maar ook tot 36 inillioen geogr. mijlen zich van ons verwijderen. Gemiddeld ver- schijnt Venus in haar schoonste licht, wanneer zij 40 graden oost- of westwaards van de Zon verwijderd is. De nabijheid der Aarde geeft dan aan de smalle lichtsikkel zulk een sterk licht, dat zij bij afwezigheid van de Zon schaduw werpt." — A. von Humboldt, Kosmos, III. Bladzijde 54, regel 14 v. o. „Maar raadselachtig, Aschkleurig licht." „Bij het weinige, dat wij met zekerheid van het uiterlijk voor- komen der oppervlakten en van de natuurkundige geaartheid der nabij de Zon liggende planeeten Merkurius en Venus weten, blijtt nok het somwijlen door Christiart Mayer, William Herschell en Hardig waargenomen verschijnsel van een aschkleurig licht, ja, zelfs van een eigenaardige lichtwerking in het donkere gedeelte dier planeeten, zeer raadselachtig. Het is niet waar- schijnlijk, dat op zulk een grooten afstand het teruggekaatste licht van de Aarde op Venus, een aschkleurige verlichting te-weeg- lirengt, zoo als op onze Maan." — A. von Humboldt, Kosmos, III. Bladzijde 55, regel 9. „Toch schittrend, schroeiend, Vast tweemaal meer Dan \'t zonlicht gloeiend In de Aardsche sfeer."
		Lees: viermaal meer. —

-ocr page 148-

		138
		„üe Zon schijnt op Venus bijna viermaal grooter dan den tewoonderen der Aarde: alzoo moet zij daar dan ook in dezelfde mate sterker stralen dan in onze woonplaats. De aequator van Venus maakt met de vlakte van hare baan een hoek van 72 graden. Daardoor worden de jaargetijden van deze planeet zeer verschillend van de onze." — Böhner, Kosmos, I. „Op Venus heerscht zeker niet het verblindend licht en de bette van Merkurius, want Venus is 7 millioen mijlen verder van de Zon dan Merkurius, maar niettemin toch nog 4 millioen mijlen dichter bij de Zon dan onze Aarde. Zij is ook ongeveer van dezelfde grootte, gelijk ook de duur harer dagen niet veel van dien van onze dagen verschilt, want Venus loopt in 23 uur en 21 min. rondom hare as. Toch zou haar atmosfeer voor ónze oogen nog te schel, hare warmte óns te drukkend zijn. Hare jaren tellen slechts ongeveer zeven van onze maanden, zoodat ons leven daar tot de helft zou inkrimpen. Ook is het wel te denken, dat de helling van haren evenaar van 72 graden, een nadeeligen en ongunstigen toestand te-weeg moet brengen, door de sterke afwisseling der jaargetijden, waarmede geen volle plantengroei, geen hooger organiesch leven bestaanbaar kan zijn." — Dr. Ebrard. Nat. Hist. Briefe. Bladzijde 55, regel 22. „Neemt gij — gelijk de Maan, Steeds wisslende gestalten aan." Binnen 584 dagen neemt Venus alle schijngestalten aan der Maan. \'t Helderst straalt zij voor ons op haren grootsten afstand van de Zon, 69 dagen vóór en na hare onderste conjunctie (als wanneer zij van het oosten naar het westen tusschen de Zon en de Aarde heentrekt). Gedurende die dagen verschijnt zij aan onzen horizont, drie uren voor zonsopgang en drie uren na zonsondei- gang. Des avonds is de maanachtige sikkel met hare holle zijde naar het oosten, de andere scherpafgeteekende zijde naar het westen gericht, omdat zij de Zon dan ten westen heeft. — Tijdens haar grootsten afstand van de Zon is haar licht, door den tele?- koop gezien, van een verblindenden glans. — Böhner, Kosmos, L Aldaar, regel 24, „....mist ge, als zij, het dampenkleed, Het gas-omhulsel der Planeet."

-ocr page 149-

		•139
		Over Venus\' dampkring loopen de gevoelens der geleerden uiteen. Sommigen (b. v. Prof. Petit, Sterrenkunde,, II. D.) be- weeren: „de dampkring van Venus moet een weinig minder dichtheid hebben dan de onze." Anderen (b. v. Prof. Ebrard, t. a. p.) gaan verder en meenen: vVenus\' dampkring vertoont zich zóo wolkeloos, dat er naar alle waarschijnlijkheid op hare oppervlakte geen water aanwezig is; terwijl daarentegen bergen zich verheffen, vaak zevenmaal hooger dan de hoogste berg- knlossen onzer Aarde." — Uit de verschillende gevoelens stond het mij natuurlijk vrij eene keuze te doen, zonder daardoor zelfs den schijn aan te nemen van iets te willen beslissen. Indien de gissing waar is, die Venus een atmosfeer ontzegt, jieldt van deze Planeet wat elders van de Maan is gesproken: „Waar geen, of in allen gevalle een zoo oneindig dunne lucht bestaat, daar kan van geen vloeistof als ons water sprake zijn. ledere vloeistof van dien aart zou bij zulk een gebrek aan lucht weldra verdampen. Als de lucht aan onze Aarde ontnomen werd, dan zouden de rivieren en zeen weldra verdampen en de geheele narde uitdroogen. Van de Maan is het zeker, dat op dit waereld- lichaam geen water voorhanden is, zooals reeds haar uiterlijk \\oorkomen doet vermoeden, dat er immers uitziet als een afgietsel van gips, vol blazen en verdiepingen. Van een verfrisschend bad, van een kabbelend beekjen, van een zeiltochtjen op een spiegel- jilad meir, van een rondzweven op de ijsvlakte, kan de bewoner van zulk een planeet — verondersteld dat de zoodanige bestaat — geen begrip hebben, evenmin als hij zich een denkbeeld zou kunnen maken van zoovele schepselen als in zulk een dichte vloeistof kunnen leven. Maar hij zal ook, bij het ontbreken van lucht, geen geluid kennen, omdat de lucht de draagster van het geluid is." — Prof. E. Netoliczka, De Maan. Een andere aanteekening betreffende de Maan moge hier te eerder een plaats vinden, daar in dit Gedicht, ofschoon de Maan- zelve evenmin als de Wachters der andere planeeten daar opzet- \'elijk in bezocht kon worden, toch meermalen van de Maan gesproken, op verschijnselen of toestanden van de Maan gezin- speeld wordt. Volgends de laatste natuuronderzoekers zijn er, om de Planeeten \'iit de Zon te doen geboren worden, bij haar eigenaardigen sleroïdaal-toestand, niets anders noodig geweest dan trillingen van groote kracht en omvang, waardoor een gedeelte van de zelf- *tandighcid der Zon buiten haar eigen vlammenden of buitensten

-ocr page 150-

		140
		dampkring geslingerd werd. Van denzelfden aart zijn de vulka- nische uitbarstingen van onzen eigen Waereldbol, die zich door trillingen en golvingen voortplanten. Daar de Zon hare omwen- teling van het westen naar het oosten volbrengt, moet alles wat van de Zon uitgaat, ook een wentelende beweging van \'t westen naar \'t oosten, alsmede een voorwaardsche beweging in diezelfde lichting bezitten. De wachters zijn ook gedeelten van de Zon, doch die eerst later in de ruimte geslingerd zijn door de los- barsting der Planeeten, rondom welke zij nu omloopen. En zoo zal dan de Maan ook oorspronkelijk wel een dochter der Aarde zijn. Als men die opsplijting en uitslingering van een gedeelte van den bol in de open ruimte niet aanneemt, dan — zoo heeft men beweerd — is het onmogelijk om de uitholling der bekkens van de zee op een voldoende wijze te verklaren; terwijl, omgekeerd, dit punt zich op een natuurlijke wijze laat ophelderen, wanneer men de uitwerping van een gedeelte van den aardbol aanneemt, welk gedeelte dan nu den bol der Maan uitmaakt. Welnu, de dochter volgt de moeder getrouw bij hare reize rondom de Zon, en is onder de tallooze hemellichamen ons het allernaaste. Het licht heeft, om van de Maan lot onze Aarde te komen, slechts \'1-j sekonde noodig, een kanonskogel slechts %i dagen. Als er een ijzeren spoorweglijn van de Aarde naar de Maan gelegd kon worden, zouden wij de reis in een jaar en 174 dagen kunnen volbrengen; en dan zou het ons blijken, dat de berekening juist was, toen men tot het besluit kwam, dat deze trawant aan inhoud 49-maal, aan zwaarte 80-maal, aan oppervlakte 14{-maal kleiner is dan de Aarde. — Daarentegen is de massadichtheid, de eigen zwaarte der Maan |-maal grooter dan die der Aarde, \'t Gewicht der lichamen is daarom op de oppervlakte der Maan zesmaal minder dan op de Aarde. Dezelfde kracht, die hier een steen 10 voet opwerpt, zou dien op de Maan 00 voet omhoog slingeren. De Maan is veel bergachtiger dan de Aarde, en hare bergen zijn betrekkelijk veel hooger dan de onze. De groote, donkere vlekken op de Maan — waarin wij vroeger met ons kinderoog de trekken van een menschelijk aangezicht meenden te herken- nen         zijn diepe vlakten, die \'t licht nauwelijks weerkaatsen. Maar ook uit deze diepe vlakten verrijzen heldere strepen, die heuvelen en bergen verkondigen. De scherpte en donkerheid der schaduwen van het Maangebergte geven den astronomen een maatstaf aan da hand om hoogte en vorm dier bergen met een nauwkeurigheid te bepalen, zooals zelfs bij een Aardsch Landschap

-ocr page 151-

		141
		noode bereikt kan worden. De gedaanten dier Maanbergen, trou- wends, hebben weinig overeenkomst met die der Aarde. Meestal doen zij zich voor als ongeregelde groepen van door enge dalen gescheiden steenmassa\'s, dikwerf gelijkende op ringvormige wallen, die loodrechte afgronden van 2 tot 12 mijlen diameter omsluiten. Deze wallen, van 4000 tot 8000 voet boven het omliggende land verheven, zijn vol kloven en geulen, en op den bovensten rand met hooge hoekige toppen gekroond. Verscheidene van deze Maan- kraters zouden in haar binnenste ruimte genoeg bezitten om den Ghimborasso benevens den Montblanc en de Piek van Tenerifïe iü-samen een schuilplaats te geven. Van uit den bodem van het keteldal verheffen zich gewoonlijk weer éen of meer bergspitsen, soms uit de diepte met een vlucht van 5000 voet opvarende. De grootste bergketen der Maan loopt, in een lengte van 90 mijlen, van het zuidoosten naar het noordwesten, heeft spitsen van 170011 voet hoogte, en is van een glasachtigen huid overtrokken, vol duizende spleten en ronde kolken. Een zeer merkwaardig en raadselachtig verschijnsel, dat de opper- vlakte van onze satelliet aanbiedt, en waarvan onze Aarde geen wederga heeft, zijn die smalle lichtstrepen, die verdwijnen wan- neer de verlichtende stralen schuins invallen, doch bij volle maan, geheel in tegenstelling met de maanvlekken, als stralen-stelsel het meeste zichtbaar worden. Het zijn geen bergaderen, zij werpen geen schaduw, en loopen met een gelijke sterkte van licht uit de vlakten tot hoogten van 12000 voet. Het is duidelijk, dat hier nooit een Zondvloed door des afgronds sluizen is heengebroken; ja, men zou geneigd zijn te gelooven, dat het vormings-proces der Maan nog niet geheel gesloten is. leder jaar toch worden nieuwe opheffingen van bergen en nieuw ontstane afgronden zichtbaar, gelijk dan ook Herschell nog in de Aprilmaand van 1787 er drie geweldige vulkanen te gelijk vuur en vlam zag spuwen. Op de naar onze Aarde heengekeerde zijde van de Maan vinden wij geen spoor van rivier of zee; want die cirkelvormige bekkens, ten onrechte zeen genaamd, van grijze kleur met donkergroen gemengd, bevatten geen druppel waters. Nergens groene wouden en weiden; nergens een sneeuwkroon op \'len top dier Alpen; nergens aan hunne voeten een klare spiegel waar ge, van uw bootjen, de riemen in uit kunt slaan, dobberend, •\' la Jean Paul, tusschen drie hemelen: „een daarboven, een daar beneden, een hier binnen." Maar alom, daarentegen, de blaas- \'orrnige opheffingen van vulkanischen aart, de verglaasde vlakten

-ocr page 152-

		142
		met (luizende van kleine kraters en de grachtvormige rillen of groeven, smalle, rechtlijnige diepten, afgewisseld door groepen van schitterende bergkegels en kale rotsklipgevaarten. Ook blijkt het ons nu, dat de Maan geen gaz-vormig omhulsel, geen dampkring bezit. Dus rijzen aldaar, bij gemis van alle ver- strooid licht, de gesternten aan eenbijnazwartendaghemel omhoog. Een azuren hemelwelfsel is er niet; en geen luchtgolving kan aldaar het geluid, het gezang, de spraak overbrengen. „De Maan", zegt von Humboldt, „is voor onze verbeelding een eenzame woestijn zonder geluid." Een der verhevenste landschappen — leert Böhner, in zijn Kos- mos — ligt in \'t midden der zuidoostelijke helft van de Maan- schijf. Een statelijke, huiveringwekkende pracht! Wij aanschouwen daar éen van die ontzachelijke walgebergten, met een uit zijn 16000 voet diepen krater opstijgenden Centraalberg, den Typho. wiens top weêrflikkert als een kleine zon. Van hier uit verbreidt zich een woest, fantastiesch bergland, in niets op dat onzer Aarde gelijkend, welks donkere, hoekige vlakten met witschemerende streepen doorlijnd zijn. De verlichte wallen rondom den zwarten nacht der dalketels en de uit den donker als glansende edelsteenen opflikkerende toppen der kegelbergen, behooren tot de prachtigste natuurtooneelen der Maan. De dunne gouden randen der verlichte wallen, vooral ten tijde van volle Maan, en de verblindende krans der geduchte, in talïooze takken uitloopende bergketenen met haar duizendvuldige vormen, doen ons verbaasd staan en wekken het voorgevoel, dat ook hier, maar op een geheel andere wijze dan op Aarde, de heerlijkheid des Oneindigen haar atschijnsel heeft. De Maan is en blijft voor onze Aarde een liefelijk verschijnsel. Meer dan alle andere planeeten, is zij, met haar wisselende schijn- gestalten, „een juweel van het uitspansel." Zij verlicht, vertroost, vervrolijkt Mensch en Dier; zij beweegt onze zeen; zij is eene der bronnen van beweging die op onze planeet werkt — maar een woning voor ons, menschen, zou zij niet kunnen zijn. — Von Humboldt, Böhner, anderen. Bladzijde 56, regel 7 v. o. „Geboomten, boschaadjen Van wisslend plantsoen, Gekranst met pluimaadjen Van \'t zuiverste groen."

-ocr page 153-

		143
		„De Zee heeft, evenals het vaste land, zijne wouden met booroen en planten, zijne gaarden met schoone levendige bloemen, zijne onafzienbare weiden, waar kudden grazen. Men kent tegenwoordig reeds meer dan 2000 soorten van zeeplanten, meestal behoorende tot het geslacht van wier- of zeegras, wel zonder bloesem maar ïijk aan verscheidenheid van vormen. Vele zeegewassen hebben bla- deren van 40 voet, die prachtig in de golven wiegen. De olariën li. v., schieten in een naakten stam omhoog, die in een blader- kelk en in een reusachtig blad van 40 voet lengte eindigt. Ken bewonderenswaardige grootte bereikt de nereocystis, die vooral in Russisch-Amerika veelvuldig voorkomt. Uit een koraal- nchtigen wortel schiet een dunne, draadachtige stengel op, die naar boven altijd dikker wordt, tot de knodsvormige gedaante, bij een hoogte van 70 tot 300 voet, in een 6 tot 7 voet lange lucht- buis eindigt, uit wier spits een kolossale kroon van 30 tot 40 voet lange bladeren nedergolfl. Deze reuzenplant groeit in eenige maanden op, sterft jaarlijks, en kiemt weer van nieuws op uit liaar zaad. Aan de noordwestkust van Amerika is de bodem der zee door een uitgebreid woud bedekt. Daar beneden ligt een schit- terend tapijt, geweven uit tallooze groene waterdraden en violet- kleurig paerelmos. Hierover breidt de laurentia pinnatifida haar groene sierlijke bladen uit; en daar tusschen schemeren de reuzenbladeren der iris, als groote scharlaken ot rozen- kleurige mantels," enz. — Böhner, Kosmos, II.
		ACHTSTE ZANG. Bladzijde 65, regel 12. „Die Wandelwaerelden." „Wat den oorsprong der aan de Planeeten gegeven namen en vooral der teekens betreft, deze verliest zich in den nacht der •ijden. Sommigen hervinden er de Chaldeeuwsche, Grieksche of Egyptische godheden in, met hare eigenaardigste attributen; anderen \'neenen er de latere godheden der Latijnen in te herkennen. I\'.venwei ziet men vrij algemeen een caduceus of slangenstaf [il \'t zinnebeeld van Merkurius; een spiegel met zijn handvatsel \'D dat van Venus, de planeet wier schitterende schoonheid i:ider- \'laad wel aanspraak scheen te mogen maken op het symbool van !\'e Moeder der Gratiën. De roode kleur van Mars, die het door

-ocr page 154-

		144
		•den Oorlog vergoten bloed in de gedachten brengt, schijnt aan- leiding te hebben gegeven tot de samenvoeging van een schild en een pijl. Jupiter, de Koning des Hemels in de Klassieke Myt- hologie, moest natuurlijk, naar men beweert, voorgesteld worden door den zigzag des bliksems; anderen zeggen, doodeenvoudig, door de eerste letter van zijn Griekschen naam (Zeus, God), een Z met een streep er door. Saturnus, eindelijk, de Vader des Tijd* kon niet beter afgebeeld worden dan door \'t hem altijd bijblijvend moordwapen, de zeis, bestemd om de stervelingen vóór en na weg te maaien." — Prof. Petit, Sterrenkunde, II deel. Bladzijde 00 regel 22. „Eer, de oneindigheid door, God een cirkel beschreef, Stond de Wijsheid omhoog Reeds gezalfd voor Gods oog." Zinspeling op het beroemde hoofdstuk van de Spreuken Salo- mo\'s, waar, bij persoons-verbeelding, de Wijsheid sprekende wordt ingevoerd, „als van goddelijken oorsprong, een ware hemeltelj.\'. voedsterling der eenwige almacht, en deelgenoote van het raads- .besluit der Schepping." (Van der Palm.) „De Heer bezat mij als de Eersteling Zijns wegs, Vóór al zijn werk, van eeuwigheid! Ik ben van eeuwigheid gezalfd, Van \'s waerelds aanbegin, ja eer de waereld was Toen nog geen zeen waren, was ik geboren, Geen bronnen, zwaar van water; Toen nog geen bergen waren ingevest, Vóór alle heuvelen, was ik geboren. Toen nog geen land, geen woeste gronden, Noch al het stof der waereld geformeerd was; Toen Hij de hemelen toebereidde, was ik daar! Toen Hij een cirkel trok langs \'t oppervlak der zee; Toen Hij de wolken vastmaakte daarboven; Toen Hij de bronnen des Oceaans met macht beperkte: Toen Hij der zee haar grenzen stelde, dat De waatren zijn bevel niet overtraden; Toen Hij des aardrijks grondslagen vestte: — Toen was ik voedsterling bij Hem, En Zijn verlustiging dag aan dag,

-ocr page 155-

		145
		En speelde voor Zijn aanzicht t\' aller tijd, Speelde in de waereld Zijnes aardrijks, En mijn verlustiging was aan des menschen kindren." — Spreuken van Salomo, Hoofdstuk VIII: 22— 31. (Vertaling van Van der Palm). NEGENDE ZANG. Bladzijde 71, regel 2 v. o. „Gelijk eens Adam, als hij d\' ongeboren dag Des heils aanschouwde van den Heuvel der Gezichten In \'t Paradijs." /.ie Milton, Parad. Lost, B. XI, vs. 376, volg. „So both ascend In the visions of God. It was a hill Of Paradise the highest," etc, want ik mag zooveel Engelsen niet uitschrijven. De geheele (meer zonderlinge dan dichterlijke) passaadje, die ik toch mede wilde doelen, luidt, in de vertaling van Dr. van Zanten (van 1728) — de getrouwste metrische overzetting van Milton, die wij tot nog too bezitten — aldus: „.. . . Hij klom Vooruit, en Adam volgde hem in Gods Gezichten, \'t Was een Berg van \'t Paradijs, De hoogte, van wiens top het halve rond Der Aard\', hoe wijd ook uitgestrekt, zeer klaar En onderscheiden wierd gezien. De Berg Was minder hoog, \'t gezicht was meer bepaald, Daar Satan, tot een ander einde en doel, Den tweeden Adam in de wildernis Opvoerde, om voor zijn oog te brengen all\' De Koninkrijken van de gantsche Waereld Met al hun heerlijkheid. Daar kon zijn oog De plaatsen zien, waar ooit een stad van naam In vroeger of in later tijd gesticht Zou worden, tot een zetel des gebieds Dat machtig was. Hij zag van daar den grond, De muren van het Tartaarsch Gambalu, *>                                                                                                                                                             10

-ocr page 156-

		146
		Den rijkstroon van den Cathajaanschen khan, Van Samarkand bij d\' Oxus, Timurs troon, Tot aan Peking, die groote waereldstad Van Sina, daar vandaan tot Agra, en Lahor, des grooten Mogols; nederwaard Den gouden Chersonesus, of alwaar De Perziaan in Ecbatane zat, Of sints in Ispahan, of daar de Tsaar Der Russen woont in Moskow, of de Sultan, Een Turkoman, in Constantinus stad. Hij feilde ook niet te ontdekken met zijn oog Het Keizerrijk van Negus, en zijn grens Ercoco, de uiterst\' van zijn havens, en De mindre Vorstendommen aan de Zee, Monbaza, en Quiloa, en Meiinde, En Sofala, veelal gehouden voor Het goudrijk Ofir, tot aan \'t Koninkrijk Van Congo, allerverst naar \'t Zuiden toe, Of daar vandaan, alwaar de Niger stroomt Tot Atlas berg, de Koninkrijken van Almanzor, Fez en Suez en Marocco, En \'t plondernest Algiers, en Tremizen, Van derwaards naar Europe, en Rome, dat De gantsche Waereld eens beheerschen zou. Misschien zag hij ook tevens in den geest \'t Rijk Mexico, den troon van Montezume, En Cusco in Peru, een rijken troon Van Atabalipa; Guaiana nog Niet uitgeplonderd, welks vermaardste stad Van Spanjaards El Dorado wierd genoemd. — Maar Michaél ontlastte Aartsvaders oog Van \'t vlies, dat door de valsche vrucht, die hem Een helderer gezicht had toegezegd, Daar voor geschoten was, en maakte \'t zoo Bekwaam tot edeler gezichten; toen Wierd straks de zenuw van der oogen bol Met ruit en oogentroost gezuiverd, want Daar was voor hem zeer veel te zien. Toen droop Hij daar terstond drie droppen van den wel Des Levens in. De kracht dier artsenij Drong door tot in het binnenst van zijn ziel,

-ocr page 157-

		147
		\'t Oog des Verstands, zoodat de aartsvader nu Zijne oogen sloot, ter nederzeeg, geheel Verbijsterd. Maar de vriendlijke Engel greep Hem bij de hand, en hief hem overend, En lokte zijn aandachtigheid dus op: „Ontsluit uw oogen, Adam, en — aanschouw!" Bladzijde 72, regel IC v. o. „Gij zijt tot Sions Berg gekomen, Het Hemelsche Jeruzalem." Ontleend aan Hebr. XII: 18—24, alwaar de Apostolische schrijver \'Ie lieflijkheid en heerlijkheid van het Nieuwe Verbond schildert. De Christenen — zoo leert hij daar — zijn niet gekomen tot de plaats eener Wetgeving, maar in de Stad of het Rijk der Ver- zoening. „Betast," d. i. „tastbaar," heet daar de berg Sinaï, als een aardsche, uit rotsmassa bestaande berg, in tegenstelling met Jen „Berg Sion", waarmede niet de aardsche, geographische heuvel Sion, maar het Rijk van Christus bedoeld wordt, dat op zinne- lieeldige wijze hier Sion heet, „de stad des levendigen Kods, het Hemelsche Jeruzalem." Dus wordt ook Gal. IV: 26 het Rijk van Christus genoemd. Dit, nu reeds aan- wezige hemelsche Jeruzalem, is iets anders als het „Nieuwe Jeruzalem" uit de Openbaring van Johannes, dat, naar zijne voorstelling, eerst na Christus wederkomst op aarde gegrond moet worden. De „eerstgeborenen" zijn de eerstelingen iider de wedergeborenen, de leden van het Nieuwe Verbond, l\'aar zij niet als „in den hemel zijnde", maar als „in den hemel "Ingeschrevenen" (Luk. X : 20, Fil. III: 20, enz.) aangeduid wor- den, heeft men hier niet te denken aan de reeds gestorven christenen, maar aan de nog levenden, die de Strijdende Kerk uitmaken, welke met de reeds „Triomfeerende Kerk" (de reeds in den hemel gezaligden) éene Gemeente vormen. — Dr. J. H. A. Ebrard, Theol. Prof,, Der Brief an die Hebrüer vklürt, 1850, bl. 394, 395. Bladzijde 73, regel 16 v. o. „Eeuwen hadden zij den Heiden met den broedernaam begroet," enz.

-ocr page 158-

		148
		„De blanke man heeft den olijfkleurigen en den zwarten onder de brandende zon op een verschroeide aarde voor zich doen arbeiden, voor zich doen kruipen, voor zich doen bloeden. Hy heeft den koperkleurige van zijne akkers en weiden verjaagd. Hy heeft den naam van het Christelijk Europa stinkende gemaakt in Azië. in Afrika, in Amerika, en op alle de eilanden. Hy heeft den Heidenen gebracht brandewijn, opium en de afschuwelijkste ziekten. Hy heeft met hunne vrouwen ontucht gepleegd onder eiken groenen boom. Hy heeft hen met glaskralen verleid hunne kinderen te verkoopen. Hy heeft gezegd: zy zijn schapen dei- slachting." — Dr. N. Beets, Des Christens schuld aan den Heiden. Bladzijde 75, regel 11. „De Booze Geest". De God der Karenen. Aldaar, regel 12. „Knielend voor het „Wandlend Blad." „De Hotten totten vereeren een sprinkhaan, het „wandelende blad" geheeten. \'t Is een insekt, niet grooter dan de vinger van een kind. Komt dit diertjen in een dorp, dan verzamelen zich de bewoners zingend en dansend daarom heen, vallen er voor op de kniën en bidden: „Geef ons voer voor ons vee, en melk voor ons zelven!" Menigmaal brengen zij hem ook offeranden. Springt hij bij geval op een Hottentot, dan wordt deze heilig verklaard en als een lieveling der Goden vereerd." — G. Leonhardi, Nacht und Morgen der Èv. Heidenmission. Aldaar, regel 13. „\'t Lichaam kervend." Zie over de zelfkwellingen veler Heidenen Wilhelm Hoffmann in zijne bekende: Missions-Stunden, bl. 489 en volg. Aldaar, regel 13, „.... of zich stortend Onder \'s Afgods wagenrad." Onder de afgodsfeesten van Hindostan is het Wagenfeest van Jaggurnaut, bij de stad Puri, het beruchtste. Men vindt de be-

-ocr page 159-

		149
		<chrijving o. a. bij G. Leonhardi, in \'t genoemde werk, bl. 3 en volg. Aldaar, regel 17. „Voor hun fetisch, menschenlijken wiegende op zijn reuzenboom," „Wy wijzen haar op den beruchten fetisch-boom aan Afrika\'s westkust, waaronder de bekende reiziger John Lander van afgrijzen in zwijm viel als hy hem zag, de ontzachelijke takken letterlijk overdekt met menschenlijken, en den majestueusen stam van onregelmatige stapels menschenschedels omringd, die men sedert verscheidene jaren zich liet ophoopen, Gieren, zich vergaderend waar het aas is, wemelende om zijn kruin." — Dr. N. Beets, Des Christens schuld aan den Heiden. Bladzijde 75, regel 6 v. o. „De Onbekende werd verkondigd, en met juichend handgeklap Groetten zij de Blijde Boodschap, \'t einde van hun Ballingschap." De herinnering van een feit. Toen de broeders Doben en Nitsch- mann, in December van \'t jaar 1732, op het eiland St. Thomas, in \'t midden tusschen Noord- en Zuid-Amerika, voor \'t eerst het Kvangelie aan de Negerslaven verkondigden, is het gebeurd, dat de half Hoog-, half Nederduitsche prediking beandwoord werd met handgeklap. „Dat handgeklap" •— zegt Dr. Beets — „is het voorspel van het invallen zooveler natiën in het Lied des Lams!" Bladzijde 79, regel 11. „Nooit heeft de oude stem gezwegen: Blinde Orion, naar Omhoog!" enz. „De blinde Orion zal ziende worden," zoo voorspelde het orakel twanneer hij slechts onophoudelijk de Zon te gemoet gaat." Zoekt b\'ij ook maar eeuwig de Zon, gij begeerigen naar waarheid en kennis! zoo zult gij ook het oog vinden." — Jean Paul.

-ocr page 160- -ocr page 161-

		DE JOBJ5ÏI3B.

-ocr page 162- -ocr page 163-

		HET BOEK JOB.
		Job, die zijn deugd handhiaft,, het eerewoord, dat doSchep- per voor hem gaf, rechtvaardigende, zit op zijn aschhoop als de roem eu de trots van zijnen God. Hoe hij zijn ongeluk zal dragen, daarop ziet God en met Hem het gantsche hemel- sche heir ter neder. Hij overwint, en zijne overwinning is een triomf boven de starren — Zij het geschiedenis, zij hot verdichting, die zóo dichtte, was een Ziener Gods. Ii:il.ni:. HEINK. JACOBI. I. INLEIDING.
		1. In het Landschap, Uz geheten, Leefde Job, de knecht des Heeren; — Vroom, oprecht en warsch van \'t kwade. Zeven zoons, een drietal dochters, Werden uit zijn echt geboren; En zijn rijke kudde telde Zevenduizend blanke schapen, Driemaal duizend vlugge keemlen, Vijfmaal honderd koppel ossen, Vijfmaal honderd ezelinnen, — Bij een talloos heir van slaven. En zoo was dan Job de grootste Aller kindren van het Oosten. En bij elk geboortverjaren Was er feestmaal bij zijn zonen, En de zusters, meêgenoodigd, Deelden in de vreugd der gasten.

-ocr page 164-

		154
		Dan, aan \'t eind der hoogtij-dagen, Zond de vader om zijn kinders, Wijdde biddend hen den Heere, En ontstak bij \'t morgenkrieken Zooveel offers als zij waren: „Want" — zoo dacht hij — „\'t kón gebeuren, „Mooglijk heeft mijn kroost gezondigd „En in \'t harte God vergeten!" — Zoo deed Job dan al die dagen. Nu gebeurde \'t, toen Gods kindren Eens ter plechtige begroeting Voor Jehovahs troon verscheenen, Dat ook Satan zich vertoonde. En Jehovah sprak tot Satan! „Gij, van waar zijt gij gekomen?" \'t Andwoord was: „Ik kom van de Aarde, „Die ik rondtrok en doorkruiste." En Jehovah sprak tot Satan: „Hebt gij dan ook acht geslagen „Op mijn dienaar Job? Geen tweede „Wordt er nevens hem gevonden, „Vroom, oprecht en warsch van \'t kwade 1" Toen sprak Satan tot Jehovah: „Is dan Job om niet godvreezend? „Hebt Gij hem, zijn huis, zijn have, „Niet ommuurd aan alle kanten? „Niet zijn handenwerk gezegend, „En zijn vee verduizendvuldigd ?.... „Maar verhef Uw hand nog heden „Om zijn schatten aan te tasten, „Als Uw trouwe knecht niet ijlings „Voor Uwe oogen U laat varen!" En Jehovah sprak tot Satan: „Nu dan, \'k geef zijn huis, zijn have, „Al zijn schatten, in uw handen: „Maar hem-zelven zult gij sparen!"

-ocr page 165-

		155
		En hiermee ging Satan henen Voor Jehovahs aangezichte. Eens nu. als zijn kindren allen Aan den blijden feestdisch zaten In het huis van d\' eerstgeboorne, Kwam tot Job een boó gevloden. Hijgend sprak hij: „De ossen ploegden, „Zorgloos graasden de ezelinnen, — „Toen een horde van Sabeërs „Hen besprong en met zich voerde. „Al uw knechten zijn verslagen: „Ik alléén ben \'t zwaard ontkomen, „Om den jammer u te melden!" Eer hij nog had uitgesproken, Kwam een tweede. Hijgend sprak hij: „\'t Onweer Gods is neergeschoten „Op uw schapen, op uw knechten : „Ik-alléen ben \'t vuur ontkomen, „Om den jammer u te melden!" Eer hij nog had uitgesproken, Kwam een derde. Hijgend sprak hij: „Daar zijn woedende Chaldeën „In drie benden neergevallen „Op uw keemlen, die ze ontvoeren. „Al uw knechten zijn verslagen : „Ik-alléen ben \'t zwaard ontkomen, „Om den jammer u te melden!" Eer hij nog had uitgesproken, Kwam een vierde. Hijgend sprak hij „Toen zoo straks uw kindren allen „Aan den blijden feestdisch zaten „In het huis van d\' eerstgeboorne, „Kwam de rukwind der woestijnen, „Tilde aan alle vier zijn hoeken „\'t Huis omhoog en smeet het neder „Op de hoofden uwer kindren. ,\'k Ben alléén den dood ontsprongen, „Om den jammer u te melden!"

-ocr page 166-

		150
		Toen hief Job zich van zijn zetel, Scheurde zijn gewaad in tweeën, Schoor zijn hoofd, en viel ter aarde En aanbad: „Ik ben, o Moeder: „Naakt uit uwen schoot gekomen ; „Naakt ook zal ik wederkeeren „Tot den moederschoot der Aarde, „Gij, Jehovah ! hebt gegeven, „Gij, Jehovah! hebt genomen, „Eere zij Uw naam, Jehovah!" Zoo bleef Job in al zijn lijden Zonder zonde, Gode zwijgend.
		VERVOLG DER INLEIDING. II. Weer gebeurde \'t, dat Gods kindren Tot een plechtige begroeting Voor Jehovahs troon verschenen: En ook Satan was in \'t midden, Orn den rechtsdag bij te wonen. En Jehovah sprak tot Satan: „Gij, van waar zijt gij gekomen?" \'t Andwoord was: „Ik kom van de Aarde, „Die ik rondtrok en doorkruiste." En Jehovah sprak tot Satan: „Hebt gij dan ook acht geslagen «Op mijn dienaar Job? Geen tweede „Wordt er nevens hem gevonden, „Vroom, oprecht, en warsch van \'t kwade! „Bij zijn deugd blijft hij volharden: „En vergeefs was al uw tergen „Om hem onverdiend te straffen !"

-ocr page 167-

		157
		Toen sprak Satan tot Jehovah! „Huid voor huid! al wat den mensche „Lief is, geeft hij voor zijn leven! „Maar verhef uw hand eens heden „Om zijn vleesch en zijn gebeente, „Om zijn lichaam aan te tasten..... „Als Uw trouwe knecht niet ijlings „Voor Uwe oogen U laat varen!" En Jehovah sprak tot Satan: „\'k Geef zijn lichaam in uw handen, „Maar zijn leven zult gij sparen!" En hiermee ging Satan henen Voor het aangezicht des Heeren. En nu sloeg hij Job den lijder Woedend met melaatsche zweeren Van den voetzool tot den schedel. En de lijder, met een potscherf, Schrabde zich de kranke leden, Op den aschbelt neergezeten! En zijn huisvrouw smaalde sarrend; „Blijft gij bij uw deugd volharden ? „Zegen God en sterf!" Maar rustig Klonk zijn andwoord: „Waarom spreekt gij „Als de onzinnigste der vrouwen? „Zou men \'t Goede wel ontfangen, „\'t Kwade niet van God ontfangen?" Zoo heeft Job in deze dingen Met zijn lippen niet gezondigd. Van zijn lot en lijden hoorden Jobs drie vrienden. En zij kwamen, Ieder van zijn eigen plaatse: Elifas, een Themanieter, Bildad, een Suchiet, en Zofar, Een Naümathiet. — Ze zouden — \'t Was besproken en besloten! — Hem beklagen en vertroosten.

-ocr page 168-

		158
		Toen zij hem van verre ontwaarden, Kenden zij hem niet. — Zij hieven Luid hun stemmen op, en treurend, Raadloos zich den mantel scheurend, Strooiden ze assche naar den hemel Boven hun gebogen schedel. En zij zaten aan zijn sponde Zeven dagen, zeven nachten, Zonder spreken, zonder klagen, Bij de ellende die zij zagen.
		VERVOLG EN SLOT DER INLEIDING. 111. .lob, in \'t eind, ontsloot zijn lippen, Dus zijn levensuur vervloekend: „Verga de dag, waarop ik ben geboren, De nacht, waarin mijn moeder mij ontfing! Die dag! hij zij verworpen in Gods toren, En weggewischt uit onze erinnering! Zijn hemel zij in duisternis verborgen, En scheure nooit het dichte wolkgordijn; Een doodsche mist benevele zijn morgen, Een pestdamp moet zijn middag-sluier zijn! Die nacht! hij moog\' in donkerheid verzinken! Hij teil\' niet in de rij der broeders meê! Hij hoore nooit een kreet van vreugde klinken, Onvruchtbaar als een rotsklip in de zee! Men moog\' hem tot de jammernachten rekenen, Bestemd voor weegeklag en angstgehuil! Hem moeten met hun vloek de toovnaars teekenen, Die \'t Nijlgedrocht bezweeren in zijn kuil! Hij wachte \'t licht, maar \'t licht blijve immer dralen: Geen avondster verhelder\' zijn gelaat; Nooit moet hij meer de zilvren maan zien stralen, Of de oogleên van den purgren dageraad — Wijl hij den schoot niet toesloot die mij baarde, Noch tegen \'t leed mij in bescherming nam! . .. .

-ocr page 169-

		159
		Ach, waarom gaf de moederschoot der Aarde Geen toevluchtsoord aan \'t pasgeboren lam *? Ach, waarom vond ik knieën die me onttingen, En borsten die mij zoogden\'?.... \'t Stille Graf Zou anders met zijn schaduw mij omringen, En niets brak ooit mijn zoete sluimring af. \'k Sliep dan bij hen, wie de Aarde koning kroonde, Wier hoogmoed zich een pronknaald heeft gebouwd, Bij \'t vorstenkind, dat in paleizen woonde, En — \'t wicht, dat nooit het daglicht heeft aanschouwd! Daar onder houdt de booswicht op met kwellen: Hij ligt er stom en machteloos ter neer! Daar voelt geen slaaf zijn ketenen meer kwellen, Daar striemt de zweep des drijvers hem niet meer! Daar zijn zij éen, de kleinen met de grooten, De koningen den bedelaars gelijk !,... Waarom, o God! ons \'t leven ingestoten ? Ons, lijders, dus geworpen in dit slijk?.... Wij smachten naar den dood, maar hij blijft toeven: Hij is de schat, waarnaar onze onrust wroet! Wij ijlen als gevleugeld naar de groeven, Wij juichen als ons oog de lijkterp groet!___ Wat leeft de man, die op den weg van \'t leven Geen uitzicht ziet? wien God in de engte sloot? Want tranen zijn voor water mij gegeven, En zuchten in de plaats van daaglijksch brood. Zoo is meer dan ik vreesde, me overkomen! Méér dan ik ooit geducht heb, is mijn lot! Toch leefde ik niet in zorgelooze droomen: Ik waakte, en bad — en toch verliet mij God!"
		JI. DE VERWIKKELING. EERSTE KAMPSTItIJD.
		IV. Elifaz, de Themanieter, Nam het woord op, en hij zeide:

-ocr page 170-

		160
		„Ik vrees, dat gij mijn woord verachten En u te meer verheffen zult! Maar wie kan luistren naar uw klachten En tintelt niet van ongeduld? • Gedenk de dagen van voordezen! Gij waart zoovelen tot een licht, Gij hebt den dwalende onderwezen, Gij hebt den struiklende opgericht: Nu treft ü \'t onheil, — en gij zwicht? \'t Zijn wanhoopstranen wat we aanschouwen: Gij zit in zak en assche neör: Is dan uw godsvrucht uw vertrouwen, Is dan uw deugd uw hoop niet meer? Bedenk toch, wanneer zijn de vroomen Nog ooit onschuldig omgekomen ? . ... Neen, driemaal heilig is de Heer! Die ondeugd ploegen, kwelling zaaien, Doet Hij aan déze zij van \'t graf Reeds de oogst van Zijn vergelding maaien: Hij snijdt hen zelf als halmen af! Hij blaast hen weg als stuivend kaf! Laat vrij den leeuw de manen schudden, God breekt de tanden uit zijn muil, En doet den schrik der lammrenkudde Van honger sterven in zijn kuil! Eens is er in mijn stille droomen, Toen alles nederlag en sliep, Een Godspraak tot mijn oor gekomen, Die fluisterend mij wakker riep. Angst en ontzetting deden me ijzen En rilden mij door merg en been; Ik voelde \'t hair te bergen rijzen — Een Geest ging voor mijn aanschijn heen! Daar stond hij.... vormloos, onbewogen; Als door een nevel zag ik hem; Een schaduwbeeld was voor mijn oogen, \'t Was doodstil, en ik hoorde een stem: „Wat stervling durft zich heilig noemen, „Zich reiner dan zijn Maker roemen?

-ocr page 171-

		161
		„Zelfs in de blinkende englenrei „Weet God gebreken aan te toonen — „Hoe veel te meer in raenschenzonen, „Die huizen in een hut van klei! „Zij worden als het halt vertreden, „Dat slechts éen zomermorgen leeft. „Zij gaan, met hun voortreflijkheden, „Terwijl er niemand acht op geeft, „En zonder dat hun blinde Reden, „De Wijsheid ooit gevonden heeft!" —
		VERVOLG VAN DEN EERSTEN AANVAL VAN EL1EAZ. V. „Zoek liever hulp in uwe ellenden, O gij, die moedloos murmureert! Tot wien der Englen wilt ge u wenden *? Wel dwaas is, wien \'t verdriet verteert! Wel onverstandig, die zijn dagen Verspilt in ongeduldig klagen! Ik-zelf, ik heb een dwaas gekend, Die vaste wortlen had geschoten: Maar \'k zag zijn woning omgestoten Gelijk een brooze herderstent. Ik zag zijn kindren hulploos dolen, Verworpen in de poorte staan: Geen voorspraak trok zich hunner aan j Hun oogst werd vratig weggestolen — De weezen moesten beedlen gaan! Neen! de ondeugd moog met bloesems pralen, Geen vruchten rijpen uit haar zaad. Verhardt de zondaar zich in \'t kwaad, Straks dreigen hem de bliksemstralen. Val dan bij tijds uw God te voet! Laat Hern u troosten, Hem u raden, Die ondoorgrondelijke daden, Onnoemelijke wondren doet! X.                                                                                                                11

-ocr page 172-

		162
		Die regen geeft na felle droogte, En water als de bloemhof treurt, Verschopten opheft in de hoogte, Verdrukten aan Zijn zijde beurt, En al de ontwerpen kan beschamen Die de ongerechtigen beramen: Al zijn hun listen fijn bedacht, God zal ze in eigen web benauwen: Dan zien ze op ééns een tastbren nacht Op heideluchten middag grauwen: Zóo redt Hij de armen uit hun klauwen, De zwakken uit hun overmacht; Zóo gaat Hij \'t Onrecht wrekend tegen, Zóo voert Hij, na een korten strijd, De Godsvrucht op gebaande wegen! — Welzalig dien de Heer kastijdt! Zijn tuchtiging is enkel zegen. Hij slaat wel, maar ook balsemt Hij; Hij wondt, maar kan genezing schenken! In zes benauwdheên staat Hij bij, In zeven zal u \'t kwaad niet krenken! Gij wordt in d\' Oorlog tegen \'t zwaard, In Honger, voor gebrek bewaard. Gij zijt Hem de appel Zijner oogen! De Laster, die zijn zwadder schiet, De Pest, verwoestende aangevlogen. De grijnzende Armoe, treft u niet! Gij lacht, als gij den woudleeuw ziet, Gebreideld door Gods alvermogen. Gij werpt uw zaaisel in den grond, En — \'t veldgedierte spaart uw koren. Uw halmen schieten uit de voren, Zelfs met de steenen in verbond. De Vrede zweeft uw tenten rond; Niets in uw woning gaat verloren. Uw Stamboom breidt zijn loten uit, Zoo talrijk als het heidekruid. Eerst in uw grijze winterdagen Wordt ge in de groeve neergevlijd, Gelijk eerst ter bekwamer tijd De rijpe school wordt thuisgedragen !... .

-ocr page 173-

		163
		Onthoud het, en laat af van klagen. Als gij voor God onschuldig zijt!"
		JOBS EERSTE ANDWOORD AAN ELH\'AZ. * i VI. Toen gal\' .lob het volgend andwoord Aan den stuggen Themanieter: „Och, wierd slechts mijn ellend gewogen, Gewogen mijn afgrijslijk wee! Want nu — weent voort, mijn brandende oogen! \'t Is zwaarder dan het zand der zee. De pijlen des Almachten jagen Mij \'t git\' door \'t bloed. Geen medelij\'! Al Gods verschrikkingen en plagen Staan in slagorde tegen mij; Het grazend woudhert slaakt geen kreten, Het runddier loeit niet voor de ruif. Maar \'t zoutelooze, wie zal \'t eten? Wien smaakt de wrange, onrijpe druif\'? Och, of ik, na zoo vruchtloos kermen, In \'t eind mijn hoop bekroonen zag! Of God mij aangreep uit ontfermen En doodde, met een laatsten slag! \'k Zou dan getroost, \'k zou juichend sterven : \'k Heb Zijn geboden nooit vertreén. O, mocht ik dan die gunst verwerven, Want andere wenschen, \'k heb er geen! Of heeft mijn lichaam reuzenkrachten\'? Ben ik van koper of graniet\'? Onzinnig ware \'t hulp te wachten Dan die de bleeke dood mij biedt. Een ander zal bij boezemvrinden, Als de ure des bezwijkens naakt, Nog deernis voor zijn lijden vinden.

-ocr page 174-

		164
		Al had\' hij ook zijn God verzaakt. Maar ik? — mijn broeders zijn me ontweken Als water uit een dorre bron, Als trouwelooze winterbeeken, Verdampend bij een eerste zon! Dan snellen Tema\'s karavanen, En Saba\'s kooplien dorstende aan: De stroom, dien ze onverdroogbaar wanen, Is in zijn gloeiend bed vergaan. Daar staan zij dan, vol schrik en schaamte!.... Zóo, valsche vrienden! zijt gij mij! Gij ziet mijn uitgeteerd geraamte, En — ijlt meêdoogenloos voorbij! Verdiende ik dat\'.\'.... Heb ik de handen Ooit hunkrend naar u uitgestrekt? Begeerde ik hulp in pijn of banden? Heeft ooit uw goed mijn lust gewekt? Beschuldigt mij, zoo ge iets kunt vinden! Toont me éen vergrijp, \'k zal stille zijn! Zoet is de tucht van ware vrinden — Uw woorden druipen van venijn! . Veroordeelt gij mijn jammerklagen? Zijn tranen, heeft een martiaal\' méér? Striemt gij mijn hart met geesselslagen? Stort ge in een kuil uw broeder neer? Aanschouwt dit rif 1 doorvorscht mijn leven! Proeft, of ik zonder oorzaak zwoeg! Heeft dan mijn tong zoozeer misdreven? Of — is het lijden schuld genoeg?"
		VERVOLG VAN JOBS EERSTE ANDWOORD AAN ELIFAZ. VII. „Is de Mensch niet op aard Met ellenden bezwaard ?

-ocr page 175-

		165
		Zijn zijn dagen geen daglooners dagen ? Als een slaaf, die versmacht Naar de rust van den nacht, Zóo verlangt hij naar \'t eind van zijn plagen ! Wat al kwelling van geest Is mijn erfdeel geweest. Wat al maanden van nijpende zorgen! \'k Leg mij zuchtend ter neer: „Eindt de nacht nimmermeer?" En ik wentel mij om tot den morgen. Mijn webbe is bijna afgeweven: De draad ontglipt — mijn krachten vliên. Gelijk een damp vervloeit mijn leven: \'k Zal nooit het goede wederzien. Mijn beendren zijn van smart gebroken; Mijn hart is in mijn borst doorstoken: \'k Daal als een schim ter schimmen neer. Dan, weggedeinsd uit aller oogen, Aan eigen huis en hof onttogen. Kent mij mijn eigen plaats niet meer! Zoo dan zwijg ik ook niet In den prang van \'t verdriet, In de vrees die mijn ziel overvleugelt! \'k Word beperkt voet voor voet, Als een zwellende vloed, Als een Nijldier bewaakt en beteugeld. Als ik zeg: „Op mijn spond „Droomt mijn hart zich gezond. „En de slaap zal mijn lijden verlichten!" Dan. o God! steekt Uw hand Mijn verbeelding in brand, En Ge omspookt mij met jammergezichten! Dus stikkende van vrees en schaamte, Is \'t vreemd, dat ik \'t geduld verlies\'? Dat ik het rammlend Doodsgeraamte Ver boven dit mijn rif verkies?

-ocr page 176-

		16C
		Laat mij met rust! .... Mijn dagen zweven Daarheen — niet eeuwig zal ik leven: Wie is de mensch, zoo zwak, zoo broos, Dat ge uur aan uur, Almachtig Strijder! Hem uitkiest tot Uw weèrpartijder, Met wien Gij worstelt eindeloos? Mocht Ge een enkelen maal Mij den zengenden straal Van het oog Uwer grimmigheid sparen! Voer me, o God! uit het vuur Voor den tijd van éen uur! Laat me, éene enkele sekonde, bedaren! Is mijn gruwel zóo groot, Dat me Uw deernis verstoot, Laat Uw licht mij niet langer beschijnen! Neem een laatste besluit! Wisch Uwe ergernis uit: Doe de zonde en — den zondaar verdwijnen!"
		DE EERSTE AANVAL VAN BILDAD. VIII. Toen sprak Iiildad de Suchiter: „Hoe lang zal dus uw woordenvloed Voortbruischen als een stroom, Die teugel kent noch toom\'? Is God niet wijs\'? is God niet goed? Is Hij geen vlekloos licht ? Verkeert Hij ook \'t gericht ? Vertrad een zondig kroost Zijn wet, En schoot verdiende straf Op hen heur pijlen af, — Zoek hem die uit genade redt! Stort uit uw vurig smeekgebed! En zoo gij zuiver zijt, De zege kroont den strijd.

-ocr page 177-

		167
		Dan rijst, na zooveel tegenspoed, Uw deugd in zonneschijn, En, nooddruft moge uw aanvang zijn, Uw einde is overvloed! Wij zijn van gistren — diepe nacht Omnevelt onze schreên: Zoo raadpleeg dan het Voorgeslacht. De ervaring van \'t Verleen! Der Vaadren eeuwen roepen luid De orakels hunner wijsheid uit, Dus ruischende om ons heen\': „Een papierstruik zag ik groeien, Opgeschoten in der ijl. Biezen pluimen zag ik bloeien Buiten \'t water van den Nijl. „Maar op eens, onafgesneden, — Alles groende nog in \'t rond! — Lagen ze, verlept, vertreden, Op den dorgeroosten grond. „Zóo vergaan de goddeloozen ! Zóo stort hun verwachting in ! Wufter is de hoop der boozen Dan de huizing eener spin. „Al heur fijn gesponnen mazen Zijn als strikken uitgezet; Maar de wervelwinden blazen, En — aan flarden scheurt het net! „Zie die plant daar! opgeschoten Op een steengrond, marmerhard : Ordloos slingren straks heur loten, In het scherpe gruis verward — „Tot de zon, heur vuurgloed hoogend, Haar verteert tot stuivende asch, Tot haar zelfs de plek verloochent, Die haar korte herberg was!

-ocr page 178-

		108
		„Zoo nu is het lot, het leven Van den trotschen Huichelaar! Al zijn vreugde, uit stof geweven, Valt tot stof weer in elkaür!" .... „Ziet! God verwerpt den vrome niet: De vaste voet houdt stand; Maar die verdwaasd Zijn weg verliet, Hem weigert Hij Zijn hand. „Ken wenk — en van uw wenkbrauwhoek Verdwijnt de wolk der smart; De blijdschap tintelt in uw hart, De glimlach in uw oog! Van schaamte zal de Nijd vergaan !.,.. Maar "s Boozen tent kan niet bestaan!"
		JOBS EERSTE ANDWOORD AAN BILDAD. 1\\. Toen nam Job het woord, en zeide : „Waarlijk, ik weet het! Geen mensch is rechtvaardig, Als hij zijn Schepper Voor de oogen moet treên. Als \'t God behaagt, met Een zondaar te twisten, Vragen bij duizend — Beandwoord, niet éen! Hij is de Algoede, De Alwijze, de Almachte: Wie dorst Hem tergen, En juichte in den vree\'.\' Bergen ontscheurt Hij Den krakenden wortel, \'t Onderste boven Gekeerd in de zee.

-ocr page 179-

		169
		Als Hij de waereld Beroert met Zijn vinger, Schudden heur zuilen, En schokt ze uit heur stand; Zonnen verbiedt Hij Heur stralen te geven. Starren verzegelt Zijn machtige hand. Diep in de kolken Bereidt Hij Zijn wegen; Hij spant de wolken Ten legertent uit, Hij heeft den Wagen, D\' Orion geschapen, \'t Zevengestarnte, De kaamren van \'t Zuid\'! Wondren vermocht Hij, Geteld noch begrepen; Werken volwrocht Hij, Die niemand vermag! Zie, Hij omringt mij, Nog eer ik Hem hoorde! Zie, Hij bespringt mij, Nog eer ik Hem zag! Als Hij komt eischen, Wie weigert te geven ? Als Hij komt rooven. Wie vraagt wat Hij doet? Wie zal Hem storen, Dien God in Zijn toren\'? Machtigste helpers, Gij kruipt aan Zijn voet ! Hoe dan, ik zwakke, Zou i k Hem weerleggen ? Wat zou ik zeggen, Hoe schuldloos ik zij 1

-ocr page 180-

		170
		Zou Hij mij hooien, Al smeekte ik genade, Rekenschap geven. De Richter? aan mij? Mij, wien Hij brijzelt, De wonden vermeerdert, Gif in den beker Der grimmigheid strooit!.. .. Komt het op Macht aan, Ziet, Hij is de sterke! Komt liet op Recht aan, Wie dagvaardt Hem ooit ? Roem ik mijn onschuld, Zijn vonnis blijft wegen; Noem ik mij heilig, Hij heet mij onrein! Ik heb niets misdreven — Verga dan een leven, Dat ik versmaad als Een dorre fontein! Dat moet ik dragen — En \'k zou dan niet klagen! „Goeden en bozen Vergaan evenzeer"? Als daar een geessel d\' Onnoozle doet krimpen, Ziet de Ongenaakbre Glimlachend ter neer! Ligt niet de waereld Gejukt en gebreideld Onder de macht van Zoo menig Tyran ? Wordt niet het pogen Des Braven verijdeld? Komt dit van God niet, Van wien komt het dan ?

-ocr page 181-

		471
		Zoo zijn ze ontvaren, Mijn zorglooze jaren, Licht als een bode, als Een scheepjen van riet! Zoo vloog mijn vreugde Daarheen als een arend, Die van zijn rots op De lammrenkooi schiet! \'k Zeg: n\'k Wil vergeten, „Versmooren mijn kreeten, „Wisschen mijn tranen, „En dragen mijn lut!" .... Maar daar ontzet mij \'t Gezicht mijner rampen — \'k Voel \'t. en \'t verplet mij. \'k Heet schuldig bij God! Nu dan, Geduchte! Zoo zij ik misdadig! \'k Geef het gewonnen, En kwel mij niet meer! Wiesch ik me al blanker Dan sneeuw van \'t gebergte, Toch, in den slijkpoel Stiet Hij me ter neer! Neen, de Allerhoogste Duldt niet dat ik pleite! Neen, de Ondoorgrondbre Verandwoordt zich niet! Spaar\' mij Zijn roede, Zoo zal ik niet vreezen; Kroon\' Hij mijn onschuld, En — \'k zing Hem mijn lied!

-ocr page 182-

		172
		VERVOLG VAN JOBS EERSTE ANDVVOORD AAN BILDAD. X. Mijn ziel is levensmoe. Barst los, mijn jammerkreeten! Ween, bloedend hart!.... En Gij, Mijn God! veroordeel niet, of doe voor \'t minst mij weten Waarom Gij twist met mij ! FormeerderI schendt Ge uw werk\'.\' — Algoede, kroont Gij \'t booze! Alziende, zijt Gij blind? Zijt Ge in Uw doen gehaast Begin- en Eindelooze! Als \'t brooze menschenkind ? Of waarom zoekt Gij dan met Uw alwetende oogen Een schuld, die — niet bestaat, Met zulk een ijver, of aan Uw geducht vermogen Uw ofler ooit ontgaat? Gij schiept me, en Gij — verdelgt?___Gij, die me uit stof boetseerde, Vertreedt me in \'t stof, o God ? Terwijl Uw hand mij droeg, terwijl Uw gunst vermeörde, Verborgt Gij mij dit lot ? Wee, zoo \'k misdadig waar\'! Wordt de Onschuld zóo gedrongen, Hoe zou \'t der Schuld vergaan? Laat af!.... Maar als een leeuw verdubbelt Gij Uw sprongen: Nieuwe angsten rukken aan! Ware ik uit moeders schoot naar \'saardrijks schoot gedragen! In stillen slaap gesust! Geteld is \'t overschot van mijn verdorde dagen: Geef mij een weinig rust! Een druppel troost, eer \'k ga, om nooit terug te keeren, Naar \'t Land der Duisternis, Waar schimmen huiveren en schaduwen regeeren, De middag doodsnachts is!

-ocr page 183-

		173
		DE EERSTE AANVAL VAN ZOFAR. XI. Zofar, de Naamathieter, Hief zijn stem op, en hij zeide : „Zal er dan niemand dien woordenvloed stuiten? Duldt men dan zwijgend uw zinloozen spot ? Roemt ge uw beginslen? en durft gij besluiten: „Rein is mijn hart, zelfs in de oogen van God\'? O, sprak de Heer Zijn verborgen gedachte Luid voor u uit — door Zijn waarheid verplet, Zoudt ge bekennen: „Rij U, o Almachte! „Heb ik mijn misdrijf op woeker gezet." Dacht gij den raad des Al wijzen te weten? Waant ge, dat gij Zijn volmaaktheid verstondt? Hoog als de hemel — hoe zoudt gij haar meten? Diep als de helle — wie heeft haar doorgrond ? Breeder dan de Aarde is haar omvang, en wijder Dan alle zeen! Is Hij niet de Heer? Als Hij zich aangordt. tot wederpartijder, Kerkert, en vonnist, wie gaat Hem te keer? Hij kent de boozen — in \'t hart dringt Hij binnen : Hij legt op \'t heimelijkst misdrijf de hand. Op dat gezicht zou een dwaas zich bezinnen, Kwaam\' zelfs een woudezelsjong tot verstand! Wel dan! de handen naar boven geheven! \'t Hart tot d\'alwetenden Richter gewend! \'t Kwade verfoeid, op wat wijze ook bedreven! De Ondeugd geen herberg gegund in uw tent! Dan heft gij \'t voorhoofd weer vlekloos ten hoogen, Blozend van moed, onbekommerd en blij; Zelfs is de erinring der kwelling vervlogen — Want als een beek vloot al \'t lijden voorbij! Dan bloeit uw leeftijd in zomersene frischheid; \'t Licht scheurt de wolk, en de morgen komt meê; Al wat gij hoopt of verwacht, wordt gewisheid; Waar gij u neerslaat, gij rust er in vree, Fier ligt ge er neer, in \'t besef uwer krachten;

-ocr page 184-

		174
		Elk zoekt uw gunst; — uw bestemming is grootsch .... Maar het oog des Godloozen zal smachten, En z ij o hoop is \'t gereutel des doods!
		JOBS EERSTE ANDWOORD AAN ZOFAR. XII. Toen nam Job het woord, en zeide: „Nu mannen! dat is taal geweest: Als gij uwe oogen sluit, Sterft ook de Wijsheid uit!.... Toch heb ik ook mijn sprankjen geest, En ken — wie kent ze niet\'? — De orakels die gij biedt! Ik ben de vriend, wien ongestoord Zijn boezemvriend bespot. \'k Beroep mij op mijn God: Er is geen ander die mij hoort! De Deugd ontiangt tot loon Op aard een distelkroon! De waereld maakt, in blinden waan, Het Ongeluk tot Schuld. De Voorspoed wordt geduld, Maar wankt de deugdzame in d\' orkaan, Dan werpt men hem verwoed De steenen voor den voet. Waar woont de vrede\'? — In \'s roovers tent! En wie geniet de rust? Die naar zijn boozen lust De majesteit des Heeren schendt, Die plondert en verbrandt, Zijn God draagt in zijn hand! Voorwaar, het blind Geweld regeert! Dat wordt in veld en woud

-ocr page 185-

		175
		Bij al \'t gedierte aanschouwd; \'t Wordt door de vooglen u geleerd, Gepredikt in de kolk Van \'t schubbig watervolk. En wie erkent in alles niet. Ook daarin niet, den Heer, Die heerscht en niemand meer, Die over alle vleesch gebiedt, En alle ziel die leeft Zich onderworpen heeft\'? Des menschen oordeel proeve \'t woord Gelijk de tong de spijs! Gij roemt de Aloudheid wijs, En brengt haar gulden spreuken voort: Welnu, ik doe als gij. Hoort toe! wat leeraart zij\'? „Almachtig is des Heeren hand: Bij Hem woont kennis en verstand, Zijn raad wordt nooit verduisterd. „Wat Hij verwoest, wordt niet herbouwd; De man, dien hij gevangen houdt Wordt door geen mensch ontkluisterd. „Hij wenkt — daar zijn de zeen droog; Hij wenkt — zij stijgen hemelhoog, En alle bergen drijven! „Bij Hem is kracht en kloek beleid, En wie verleide of word\' verleid, Hij duldt ze en doet ze blijven! „Hij voert, spijl al hun overleg, Hegenten als een krijgsbuit weg, Doet Hechters dwazen worden; Ontbindt der Vorsten gordelband, 01 laat ze door een dwingeland Als offerdieren gorden.

-ocr page 186-

		176
		„Hij sleept de Priesters van \'t altaar; Hij werpt de Helden door elkaar Als neêrgehageld koren. „Hij spreekt — daar zwijgt de Gulden Mond. Daar tast de Grijze suilend rond, Een kind gelijk te voren! „Hij maakt der Eedlen roem veracht; Hij breekt der Sterken overmacht En forsche reuzenleden. „De Diepte ontsluit Hij voor \'t gezicht, Het Schimmenrijk brengt Hij aan \'t licht, Met al zijn ijslijkheden! „Hij voert de Volkren op en neer, Verduizend voudt en snoeit ze weer, Herroept ze, of drijft ze verder: „Hij spant hun blinde leidsliên voor, Zij dwalen waglend buiten \'t spoor, Als schapen zonder herder!.. ." Dit alles ging mijn oor, mijn blik, Niet onbemerkt voorbij. \'k Ben even wijs als gij! Geen uwer acht ik meer dan ik: \'k Hef dies tot God mijn stem : \'k Bepleit mijn zaak voor Hém!
		VERVOLG VAN JOBS EERSTE ANDWOORD AAN ZOFAR. XIII. Want allen zingt gij Een logenlied! Uw artsenijen Genezen niet.

-ocr page 187-

		177
		Meelijdend luistren Is medicijn: Och, zweegt ge! — uw zwijgen Zou wijsheid zijn. Ik bid u, toont me Bescheidenheid, En hoort in stilte Hoe de Onschuld pleit! Is God niet langer Een Waarheidsvriend ? Wordt ooit met laster Zijn zaak gediend\'.\' Gij kiest Gods zijde, \'t Is braaf, \'t is schoon; Maar geldt hier aanzien Van Zijn persoon\'? Hebt ge iets te hopen, Wanneer Gods geest In al haar plooien Uw ziel doorleest? Meent gij te spotten Met d\' eeuwgen God, Gelijk ge arglistig Met menschen spot? Weet, dat Hij-zelf u Het eerst kastijdt, Als ge in \'t verborgen\' Partijdig zijt! Heeft niet Zijn macht u Bedwelmd, verward? Slaat Zijn verschrikking U niet om \'t hart? Uw wijsheidspreuken Zijn asch gelijk, Uw hooge muren Niet meer dan slijk. Zoo legt dan eindlijk Uw tong in toom: Ik-zelf wil spreken, Wat me overkoom\'! Neen, \'k neem mijn vleesch niel

-ocr page 188-

		178
		Op mijn tand! Neen, \'k houd mijn leven Niet in mijn hand! God zal mij dooden; Niets hoop ik meer, Maar \'k handhaaf stervend Bij Hem mijne eer! En dit-alleen reeds Getuigt voor mij, Want huichlaars ijlen Hem stom voorbij! Zoo geeft me, o Vrienden, In \'t eind gehoor! Zoo leent mijn reden Een luistrend oor! Ik, die mij-zelven Onschuldig weet, Zie? \'k hort kloekmoedig Mijn pleit gereed. Mij spreekt in \'t einde Het vonnis vrij .... Welaan, mijn vijand, Stel u partij! Nu moet ik spreken, Of \'k zink in \'t graf. Maar, God? twee dingen Bid ik U af — Dan zal zoo waarlijk Uw aangezicht Mij zien verschijnen Voor Uw Gericht!___ Neem weg een wijle Die slaande roê, En dat me Uw hoogheid Niet siddren doe!.... Dan, roep me als eischer, En \'k spreek! of Gij, Wees Gij gedaagde, En andwoord m ij! Toon me onverholen \'t Bedreven kwaad,

-ocr page 189-

		179
		Noem mij ten minsten Mijn gruweldaad ! Zeg me, om wat reden Ge Uw oog me onttrekt, Wat bittren vijand Ge in mij ontdekt! Een vliegend blaadtjen Jaagt Gij daarheen ? Een droogen stoppel Wilt Gij vertreên\'? Dat Gij zoo bitter Een vonnis velt, En me om de zonden Der Kindschheid kwelt! Dat Ge in den stok mij Den voet verplet, Of al mijn paden Rondom bezet; Dat Gij met wonden De voetzool kerft Van een wiens lichaam Alreè versterft. Alreê verbrokkelt Gelijk een kleed. Dat, onherstelbaar, De mot verëet!
		SLOT VAN JOBS EERSTE ANDWOORD AAN ZOFAR. XIV. „De stervling, van een vrouw geboren. Van dagen kort, van onrust zad, Hij gaat gelijk een schim verloren, Hij groent en dort gelijk een blad! Dat schepsel nu, dat brooze en kleine. Bespiedt Ge en sleept Gij voor \'t gericht?

-ocr page 190-

		180
		Ach, wanneer schonk dan ooit de onreine, O God! een reine \'t levenslicht? Indien Gij-zelf zijn maanden teldet, De stonden van zijn korten dag, Indien Gij-zelf hem perken steldet, Die hij niet overschrijden raag: Wend dan dien blik vol ongenoegen, Dat vorschend aldoordringend oog, Opdat hij, als de knecht na \'t ploegen, Zijn huurloon minstens smaken moog\'! Gij kunt den jongen boomstam knotten, Toch is er hope na zijn val, Dat hij eens weder uit zal botten, Steeds nieuwe twijgen schieten zal! Zijn dorre wortel zij begraven, De vettige aarde zal hem voön, De reuk des waters zal hem laven: Hij maakt weer loof als jong plantsoen! Maar machtloos stort de Mensch ter neder. Hij geeft den geest — waar toog hij heen\'.\' Het meir keert tot een slijkpoel weder. De stroom verdroogt in \'t bed van steen: Alzoo de Mensch! Hij wordt gehouden In banden zonder wederkeer. Schoon ook de hemelen verouden, Hij sluimert en ontwaakt niet meer! Borgt Gij althands, tot dat Uw toren Bedaart, mij in der graven nacht! Waar\' we Uw vergetelheid beschoren, Tot Ge (eindlijk) gunstig mij herdacht! Ja, kon ik na mijn dood herleven, \'k Bleef lijdzaam op mijn harde post, \'k Zou wachten, smachten, strijden, streven, Tot ik door U wierde afgelost —

-ocr page 191-

		181
		Tot dat de stem van Uw erbarmen Weer troostende in mijn ooren klonk, En in Uw open vaderarmen Uw schepsel juichend nederzonk! Dan zoudt Ge, o teller mijner schreden! Geen acht meer op mijn zonden slaan, Verzegeld waar\' mijn overtreden; Gij dektet al mijn euveldaan! Maar neen! de berg ploft van zijn wortel En wordt in \'t hart der zee verplant, De rots slaat van heur voet te mortel En dwarrelt heen in stuivend zand; Door \'t water wordt de steen vermalen, De bergstroom in zijn grammen loop Verscheurt zijn zoom, verdrinkt de dalen : Alzoo vernielt Gij \'s Menschen hoop! Gij grijpt hem aan — met bleeke kaken Zweept Gij hem neer naar \'t Doodsgebied: En of zijn kindren vreugde smaken Of lijden smaad — hij weet het niet! Zijn vleesch voelt niets dan eigen smarte, Hem nijpende in steeds enger kring: En eeuwig eenzaam, broedt zijn harte Op \'t schrikbeeld der Vernietiging!"
		TWEEDE KAMPSTRIJD. XV. Elifaz, de Themanieter, Sprak ten tweeden male, en zeide: „Ik vraag, of dat een wijze voegt. Dat hij, luidruchtig als de wind,

-ocr page 192-

		182
		In holle galmen wijsheid vindt, En als een stormwolk zwoegt? Dat hij met ijdle woorden kampt, Met nultelooze klachten pleit, Den spot drijft met Godvruchtigheid, Het vroom Gebed verlamt?___ Uw taal verraadt uw snood bestaan, Schoon met arglistigheid verguld: Niet ik, uw mond betuigt uw schuld — Gij klaagt u-zelven aan! Bestondt ge éer de eerste mensch bestond? Éer de eerste heuvel was gegrond ? Zat, in de raadzaal van den Heer, De Wijsheid aan uw voeten neer? Wat kennis gaardet gij, Die wij niet gaarden evenzeer? Wat weet gij meer dan wij ? Bij ons ook zijn er, oud en grijs, Verzilverd door de sneeuw des tijds, Bejaarder, verre, dan de man Dien ge als uw vader groet! Wat smaadt gij Gods vertroosting dan, En \'t woord, waarmee, zoo zacht, zoo zoet, De Vriendschap u ontmoet ? Hoe raast uw drift zoo teugelloos? Hoe rolt uw oog zoo wild en boos ? Hoe randt gij God in trotschen waan Met zulke woorden aan? Wat is de Mensch, de zoon der Vrouw, Dat hij zich heilig wanen zou? De reine Geesten zelfs omhoog Zijn niet onwraakbaar in Gods oog, En geen der heemlen die daar blinkt, Waar Hij geen vlekken vindt! Veel minder \'t snoode menschenkind, Dat zonde als water drinkt! Ik zal u leeren: hoor dan nu! Wat ik gezien heb, melde ik u, Wat menig Wijze heeft verkond Als waarheid uit der Vaadren mond, Als overleevring uit den tijd,

-ocr page 193-

		183
		Toen \'t onverbasterd ras Bezitter van een bodem was, Nog door geen vreemde ontwijd : „Den booze is eiken dag een kwijnende angst beschoren: Hij rekt zijn tijd in eindloos wee! Ken snijdend schrikgeluid is immer in zijn ooren: \'t Verderf valt hem op \'t lijf, te midden van den vree! „Hij-zelf, hij wanhoopt ooit te ontsnappen aan de ellenden; Steeds vlamt daar \'t uitgetogen zwaard! Hij bedelt rond om brood; maar waar zal hij zich wenden, Waar de aaklige onheilsdag hem niet vooruit vervaart? „De Jammer sluipt hem na, de Vreeze doet hem beven: Als overweldigers beleegren zij zijn hart! Omdat hij tegen God zijn hand heeft opgeheven, d\' Almachtige heeft uitgesard! „Hij waagde \'t, tegen Hem zich honende op te maken, Gelijk een schildpad met zijn beukelaar bedekt, Den nek verwaten uitgestrekt, Met vetgemeste heup en schaamtelooze kaken! „En daarom zoekt hij nu een kluis In steden, uitgebrand, met omgewoelde straten, Door levenden en doón verlaten, Ten halven reeds vergaan tot gruis! „ Hij zal geen weelde meer genieten: Zijn grootheid werd een schim en houdt geen uur meer stand. De schatten smelten in zijn hand — Zijn rijkdom kan geen wortel schieten. „Al zwarter zal het wolkgevaart\' Rondom zijn schuldig hoofd zich dreigend samenpakken! De bliksemvlam verzengt zijn takken, Gods adem blaast hem weg van de Aard\'!
		„De dwaas! het schijngoed zijner droomen Bracht hem een schijngeluk, niets meer!

-ocr page 194-

		184
		Zijn dag is lang nog niet gekomen, En — \'t is gedaan met hem: zijn palmtwijg groent niet weer] „Hij is een wijnstok, die zijn druiven Halfrijp laat vallen! een olijtboom, in zijn bloei Geschud door plotsling stormgeloei, Die al zijn bloesems weg laat stuiven! „Rijs, tent des veilen Vreks! de vlam verteert u toch ! Onvruchtbaar als de rots in \'t ras der huichelaren. Die \'t kwaad voldraagt, zal jammer baren: Zijn troetelvrucht is — Zelfbedrog!""
		JOBS TWEEDE ANDWOORD AAN ELIFAZ. XVI. Toen hervatte\' Job, en zeide: „Lacy! hoeveel van dien aart heb ik alreö moeten hooren\'? Lastige Troosters zijt gij! Is nu die grootspraak ten end? Prikkien u rustlooze sporen Immer ten strijd\' tegen mij ? Waar\' maar uw ziel in mijn plaats, ik zou als gij kunnen spreken, Hoofdschuddend blikte ik rond: Lippentroost, kunstig gemengd, zou uit mijn redenen leeken, \'k Moedigde u aan met — mijn mond! Wie geeft waarachtige troost? — Spreek ik, steeds kwelt me mijn Zwijg ik, steeds steigert mijn vrees.          [smarte. God! Gij verwoestet mijn huis; God! Gij vernieldet mijn harte! God! Gij verteerdet mijn vleesch. Zie, zelfs dit rammelend rif wordt nu mijn eigen verklager, Die mij in \'t aanzicht beticht: \'t Zegt, dat Gods wraak mij verscheurt, dat ik ten schaduw ver- Onder een doodlijk Gericht!                        [mager.\' Hoort nu dat tandgeknars aan! Ziet nu die grijnzende blikken! Vijanden sperren den muil, Slaan mij verwoed in \'t gelaat, vangen mij op in hun strikken, Stoten mij neer in hun kuil!

-ocr page 195-

		485
		Zóo gaf mij God in hun hand ! — \'k Rustte; daar kwam hij mij storen, Brijzelde en bracht mij ten val, Schoot al zijn pijlen daarheen, die nu mijn nieren doorboren, Plengen mijn bloed en mijn gal! Zie, Hij bestormt me als een held, en onverpoosd slaat Zijn woede Bres in mijn levende borst! \'t Rouwkleed omklemt mij de huid; \'k weende mijn oogen ten bloede, Stof heeft mijn voorhoofd bemorscht. Doodschaduw dekt mijn gezicht! — Toch smet geen vlek mijn Rein was mijn biddende zucht.               [geweten ; Aarde, bedek niet mijn bloed ! Luchtruim, versmelt niet mijn kreeten ! Hoog naar Omhoog ga hun vlucht! Want mijn Getuige is Omhoog! \'t Oog dat mij peilt, is daar Boven ! Schoon mij de Vriendschap bespot\', \'k Ben bij den Hemelschen Vriend toch niet voor immer verschoven: Weent, o mijne oogen, tot God! Dat Hij het pleit tusschen Hem en Zijn bezochte volendig\', Tusschen een mensch en den mensch! Want zijn mijn jaren voorbij, nooit keer ik weer, en ellendig Zie ik reeds, raak ik de grens!"
		VERVOLG VAN JOBS TWEEDE ANDWOORD AAN ELIFAZ. XVII. „Gebluscht zijn al mijn levensuren! De kracht mijns levens is voorbij. Hoe lang moet ik den spot verduren ? O God, het graf, het graf voor mij! Maar eer ik sterf, beloof me, o Heere! Dat Gij U borg stelt voor mijn eerel Of — zoudt Ge Uw hand d\'ontrouwe bièn? Den valschaarts d\'eindtriomf bewaren? — Neen. wie als roof zijn vriend laat varen, Zal ook zijn kroost verraden zien. Ik werd de fabel aller volken, Daar elk zich smaadlijk van mij keert. Mijn oog zonk weg in donkre wolken,

-ocr page 196-

		186
		Mijn vleesch is tot een schim verteerd. Maar of de braven zich verbazen, Of al de vrome drift der dwazen Mij aanvliege en een huichlaar heet\', Ik blijf goedsmoeds mijn weg betreden : Hoe meerder de Onschuld wordt bestreden, Hoe minder zij van wankien weet! "Voorbijgevlogen zijn mijn dagen, Voorbij, al wat de hope vleit! Mijn jongste sponde is opgeslagen, Mijn laatste bed in \'t stof gespreid. O Graf! gij zult voortaan mijn moeder, O bleeke Dood! gij zult mijn broeder, Gewormte! gij mijn maagschap zijn. Mijn hoop gaat naar mijn legerstede Diep onder de ijzren grendels mede.... Vaar eeuwig wel, o zonneschijn !"
		DE TWEEDE AANVAL VAN BILDAD. XVIII. Toen hief Bildad, de Suchieter, Weer zijn stem op, en hij zeide: „Hoe lang zult gij strikken spannen in een nuttelooze twist? Spreek ronduit! Wij zullen spreken, tot de Rede \'t pleit beslist. Waarom acht ge ons als de dieren? Zijn wij enkel Onverstand? Dwaas! verwoed verscheurt ge u-zelven als met scherpgewetten tand. Zal om u de steenrots wagglen, de Aarde neigen tot den val? Zoudt gij de eeuwige orde storen van \'t onwankelbaar Heelal? Neen! de lamp des goddeloozen blijft voorzeker niet gespaard,

-ocr page 197-

		187
		En geen vuurvonk zal herglimmen aan zijn uitgedoofden haard, \'t Lichtjen in zijn tent zal sterven, en zijn fakkel brandt nooit meer. Eng en enger wordt zijn voetstap; eigen raadslag werpt hem neer. Zelve treedt hij in het warnet: bij zijn hiel grijpt hem de strik! Daar\'s een klem op al zijn paden, maar verborgen voor zijn blik! Angsten jagen hem alomme, als zijn schaduw hem nabij; Hongrig gaapt de muil der Smarte, en \'t Verderf holt hem ter zij\'. De oudste zoon des Doods — de Plage! — met zijn rusteloos gebit Zal hem huid en vleesch verteren, hem verëten lid voor lid! Uit zijn tent wordt hij verwezen, waar hij zich beveiligd dacht, Naar den Koning der Verschrikking in den eindeloozen nacht. In zijn woning heerscht de vreemdling; sulfer regent op zijn hof: In de lucht vergaan zijn takken, en zijn wortel dort in \'t stof. Zijn gedachtnis wijkt van de aarde, niemand die zijn naam meer noemt: \'s Waerelds balling, is hij eeuwig tot de duisternis gedoemd, Zoon noch kleinzoon, neef nocli naneef, blijft er over van zijn bloed, Niet éen gunstling, die zich eenmaal met zijn kruimels heeft gevoed! \'t Westen schrikt van zijn ellende, \'t Oosten huivert van zijn lot — Zóo vergaat het Huis des boozen, zóo de smader van zijn God !"

-ocr page 198-

		488
		JOBS TWEEDE ANDWOORD AAN BILDAD. XIX. Toen nam Job het woord, en zeide: „Hoe lang, in blinde razernij, Bedroeft ge mij, verplet ge mij? Tienmalen zonder poozen Hebt gij nu schandlijk mij gekweld: En of ge mij een booze scheldt, Gij zwijgt de schuld des boozen. Wat geeft u recht tot zulk een toon? Mijn leed?___ Verdient dan \'t Lijden hoon? Heeft dan de smart te blozen? Belijdt toch liever — wat gij weet Maar aarzelt te bekennen: Dat God mij schreeuwend onrecht deed, En in Zijn net liet rennen! Ik roep geweld — maar niemand hoort! Ik weeklaag —maar mijn wee duurt voort! Ommuurd zijn al mijn wegen. Wat nacht, waarin mijn ziel vertreurt! Hoe is mijn eerekleed verscheurd, Mijn kroon in \'t stof gezegen! Zoo stert ik weg, alom besnoeid; Mijn laatste hoop is uitgeroeid, Gods woede vlamt mij tegen. Of Hij geen erger vijand kent, Heeft Hij Zijn benden allen Op mijn benarde legertent In slagorde aan doen vallen! Geen vriend, geen broeder, die mij groet: Vernietigd is de band van \'t Bloed, Mijn huis heeft mij vergeten. Mijn eigen dienstmaagd kent mij niet, Daar elk in mij een vreemde ziet — Mijn slaaf veracht mijn kreeten! Mijn huisvrouw wendt het hoofd ter zij\',

-ocr page 199-

		189
		De kindren zelfs ontvluchten mij, Eens op mijn schoot gezeten. Zelfs knapen wagen \'t, al te boos, Te spotten met mijn plagen; En rijs ik op, \'k zoek vruchteloos Een arm die mij wil schragen. Ach, wie ik eens heb ingewijd In mijn geheimen, staan om strijd Gereed mij aan te randen. Het liefste is tegen mij gekeerd! \'k Ben tot de beendren weggeteerd, Vergaan tot op de tanden! Mijn Vrienden, ach, hebt deerenis! Ziet, hoe uw vriend gevallen is In Gods geduchte handen: Waarom, waarom me, als God, gehaat En me eindloos voortgedreven? Zijt eindlijk van mijn vleesch verzaad, Mijn zweet, mijn bloed, mijn leven! Och, stond mijn woord in duurzaam schrift! Och, wierd het met een ijzren stift In marmersteen gehouwen: „Ik weet het, mijn Verlosser leeft. „Die eenig, eeuwig uitkomst geeft, „De Rots van mijn vertrouwen! Als lang dit stofkleed is vergaan, Dan zal ik, van mijn vleesch ontdaan Den hoogen God aanschouwen! Dan reikt Hij mij als vriend de hand, En doet de kroon me ontfangen! Hoe smacht mijn binnenst ingewand Van nameloos verlangen!"___ Dan zult gij zeggen: „Waartoe ons vermeten „Hem te vervolgen?" — Mijn recht komt aan \'t licht! Beeft dan voor \'t wraakzwaard! Geen schuld wordt vergeten \'t Zwaard wordt gewet, en de boosdoener zwicht. Dan zult gij \'t weten: Er i s een Gericht!"

-ocr page 200-

		190
		DE TWEEDE AANVAL VAN ZOFAR. XX. Toen, ten tweedenmaal, sprak Zofar, De Naamathiet, en zeide: „Nu duldt de ontroering Van mijn gedachten Geen langer wachten — Zij stroomen voort! Uw smaadlijk dreigen Moog\' mij verneêren, De geest des Heeren Geel\' mij het woord. Zoo weet: de leugen, Sints menschenzonen Op aarde wonen, Is kort van duur; De valsche glorie Der goddeloozen, \'t Geluk der boozen, Bestaat een uur! Al rijst zijn schedel Voor \'t oog der volken Tot aan de wolken Van \'s hemels trans, — Hij daalt voor eeuwig! En die hem zagen, Zien rond en vragen: „Waar is hij thans?" Gelijk de schimmen In onze droomen, Zóo is zijn komen, Zóo is zijn gaan : Een schemerschijnsel Nog pas verschenen, Of reeds verdwenen, Een wind, een waan! Hij glipt uit de oogen;

-ocr page 201-

		191
		Zijn kindren erven Zijn schande, en zwerven, Een bedelras! Verborgen zonde Woelde in zijn leden, En smeult beneden Nog in zijne asch! Hij braste aan \'t kwade! Zijn lippen zogen Bedrog en logen Als ambrozijn : Nu scheurt die spijze Zijne ingewanden, Alsof zij branden Van slangvenijn! Hij zwelgde schatten, Om ze, onder beven, Terug te geven In barensnood. Hij zoog zich dronken Aan giftig zwadder: De tong van d\' adder Geeft hem den dood! Geen honigbeeken, Geen melkrivieren, Ziet hij meer zwieren Door zijn gebied. Zelfs wat hij eerlijk Zich heeft gewonnen, Is weggeronnen — Hij smaakt het niet! Omdat hij de armen Vertrad en hoonde, Geen huis verschoonde, Geen schaamle hut; Omdat zijn hebzucht Onleschbaar blaakte, Zie tot op \'t naakte Hem uitgeschud! Zie hem ontsnappen Wat zoetst hem streelde!

-ocr page 202-

		19\'2
		Zijn wulpsche weelde Wordt broodsgebi ek; Zijn handenklappen Wordt handenwringen: De ellenden springen Hem op den nek. Een andre spijze Wordt hem beschoren : Nu is Gods toren Zijn daaglijksch brood! Hij moog\' liet ijzer Van \'t zwaard ontijlen, — Met stalen pijlen Dreigt hein de Dood! Daar dreunt de donder, Daar tluit de tlitse, Daar boort de spitse Dooi\' bloed en gal, Gelijk een bliksem — En onder \'t schrijnen Van duizend pijnen Komt hij ten val! Zijn schatten smelten; En vlammen razen, Onaangeblazen En ongebluscht, Zijn tent in \'t ronde — Tot zij, verzonken Met vuur en vonken. In de assche rust! De heemlen melden Zijn gruwelplegen, En de aarde is tegen Hem opgestaan. Nu blijkt, wat voorraad Hij mocht vermeêren: De wraak des Hoeren, Die hom zal slaan, Hem overroniplend Gelijk een zee, Hom onderdomplend

-ocr page 203-

		193
		In redloos wee!... Dit is de ellende, Gods Erfenis, Die \'t schriklijk ende Des boozen is!"
		JOBS TWEEDE ANDWOORD AAN ZOFAH. XXI. Toen nam Job het woord, en zeide „Laat mij althands mijn boezem luchten ! \'t Is al de troost die ik begeer, Och, hoort mijn spreken! duldt mijn zuchten! Daarna — begeert ge \'t — hoont mij weer 1 Geen ménschen immers geldt mijn klagen — Mijn ongeduld, is \'t ongegrond\'? O, ziet mij aan en staat verslagen, En — legt den vinger op den mond! Mij-zelv, mij doet liet raadsel beven, Dat ik vergeefs te ontknoopen tracht; Wat blijven toch de boozen leven. In jaren wassende en in macht"? Hun kindren bloeien voor hunne oogen, Hun nageslacht neemt altijd toe: Hun Huis wordt door geen schrik bewogen, Nooit voelen zij Gods slaande roê! Hun kudde groeit — hun jongens springen Zelf als een kudde voor hen uit. Zij gaan ten reidans op, zij zingen Bij rinkelbom en herdersfluit. Hun leven slijten zij in \'t goede, Ze ontslapen zacht en onverwacht.... Toch hebben zij in arren moede De wegen van den Heer veracht! Toch zeiden zij: „ Dien Ongezienen Begeert ons zorgloos harte niet! Wat zou het baten Hem te dienen Met smeekgebed en offerlied?" — X.                                                                                                                  13

-ocr page 204-

		194
		Als hadden ze alles niet verkregen Door Hem, wien dus hun waanzin smaadt I O Ondank bij verbeurden zegen! Zij ver van mij der boozen raad! Hoe zelden bluscht des Heeren\' toren Hun lamp! Hoe zelden wordt Zijn straf Als wettig erfgoed hun beschoren, En dwarlen zij daarheen als kaf! Of wordt, na d\' afloop veler tijden, Hun nageslacht door God bezocht? Voorwaar, hen-zélf moest Hij kastijden, Opdat hun hart het voelen mocht! Zij moesten met hun eigen oogen Den jammer zien, hun toebereid, En leègen zélf, bij volle togen, Den beker van Gods grimmigheid. Wie hunner toch zal angstig vragen Wat boven zijnen huize zweeft, Als hij de somme zijner dagen Tot éenen toe ontfangen heeft? Wil iemand Gode wijsheid leeren, Hem, die de hoogste heemlen richt? Zie, de eene — sterft op donzen veeren, Vol vreugde en vrede, in \'t volle licht: Gelijk de melkkuip in zijn stallen Van vetten zuivel overvloeit, Zóo worden ook zijn beendren allen Ten einde toe met merg besproeid! En de andre — sterft in bittre ween, Het goede vreemd, des lijdens moè .... Het stof ontfangt hen met hun tweën En èen gewormte dekt hen toe! Ik ken uw heimlijk overleggen, Uw wreevlig mokken al te goed: „Waar troont die dwingland?" zult gij zeggen: „Wie heeft zijn prachttent ooit ontmoet?" Ei, vraagt het hun, die, wél ervaren, Heel \'t Land doorreisden! — „\'t Is een feit!"\' Zóo spreken zij: „Gods stormen sparen Den booze in hun verbolgenheid!"

-ocr page 205-

		195
		Wie heeft den moed hem aan te klagen? En wie vergeldt hem zijn bedrog? Plechtstatig wordt hij uitgedragen, En in zijn pronknaald praalt hij nog! Wel zachtkens drukken hem de zooden, Daar waar hij slaapt in \'t schaduwdal; En allen volgen eens den dooden, Die zelf een schaar volgt zonder tal! Wat komt gij bij een lijder pralen Met woorden zonder slot of zin ? Uw troosten is ondeugend smalen, En houdt slechts gal en alsem in!"
		DERDE KAMPSTRIJD. XXII. Elifaz, de Themanieter, Nam het woord op, en hij zeide: „Is de Mensch God tot nut?.... Kiest de brave misschien Niet uit zelfzucht een eerlijke baan? Wat verscheelt het d\' Almachte, of ik aardworm Hem dien? Wat gewin brengt uw vroomheid Hem aan ? Hoe? gij waant, dat de Heer u uit vreeze kastijdt?.... Neen! Hij treedt in een billijk gericht: Was uw boosheid niet groot? Was uw leven geen strijd Tegen God en uw heiligsten plicht? Ja, \'t is bloedgeld geweest wat uw woekerzucht won: Tot den beedlaar toe hebt gij ontbloot! Den versmachtende gaaft gij geen teug uit uw bron, En den hongrende onthieldt ge een stuk brood. Aan den man van geweld liet ge strafloos het land, En de groote der aard hield er hof: Maar de weduw verzondt ge met ledige hand, En de wees werd vertreden in \'t stof. Daarom wordt ge van strikken beloerd waar ge gaat, En van plotselinge angsten doorboord, Door een duister omringd, dat met blindheid u slaat. Door een stroom overstelpt, die u smoort!

-ocr page 206-

		196
		„Troont de Heer niet," zóo dacht ge, „in het Hemelsche Licht? „Ziet de starren, hoe verre ze zijn! Wat weet God van dit stof? Wie gelooft dat Hij richt Hoog van achter zijn nevelgordijn? Ziet! Hij wandelt daar ginds op de hemelsche sfeer En de wolken zijn rondom Hem heen!" Zoo dan keerdet ook gij tot de dwaalwegen weer, Door een vroeger geslachte betreên. Dat daarheen werd gezweept ter gerechtige straf. Als het slib wen de wateren woên, Dat daar zeide tot God: „Wend uw oog van ons af!" Want: „wat zou hun de Almachtige doen?" Toch had Hij hen gezegend! O. verre van mij Der godloozen ondankbaar bestaan! Bij hun plotslingen val maakt de vroome zich blij\', Heft de brave den jubelkreet aan: „\'t Is dan eindlijk toch waar, onze vijand vergaat! Al zijn pracht zinkt verschroeid in elkaar!" Kom, verzoen u met God, en — uw reddingsuur slaat Want het Goede komt enkel van daar! Neem de wet uit Zijn mond, leg Zijn woord in uw harl, Keer tot Hem die behoudt uit de ellend, En de Almachtige-zell\' heit u op uit uw smart, Als gij \'t onrecht verbandt uit uw tent! Zoo ge \'t stofgoud van Ofir als assche beschouwt, Als een keisteen het goud uit de mijn, Dan zal de Eeuwige-zelf u het smijdigste goud En uw heerlijkste zilverschat zijn! Dan verlustigt uw ziel zich in God, en tot Hem Heft gij \'t oog, dat van vrolijkheid straalt: En gij roept tot den Heer, en Hij hoort op uw stem, Daar gij al uw beloften betaalt. Wat gij wilt, komt tot stand. Op uw wegen schijnt licht: Als zij dalen, gij zegt slechts: „Omhoog!" En — zij klimmen op nieuw, en het ruimste gezicht Gaat er op \\oor uw tintelend oog. En om uwentwil ziet de rechtvaardige Heer Op den schuldige-zelfs met ontferming ter neer!

-ocr page 207-

		197
		JOBS DERDE ANDWOORD AAN EL1FAZ. XXIII. Toen hervatte Job, en zeide: .Al wederom moet ik halsstarrig heeten, Toch is mijn plaag veel zwaarder dan mijn klacht. Och, of ik maar tot Hem den weg mocht weten! Waar zetelt Hij, naar Wien mijn ziel versmacht? Als ik Hem vond, ik zou mijn recht ontvouwen, Ik voerde om strijd al mijn bewijzen aan, :k Zou hooren wat Hij mij mocht toebetrouwen, \'k Zou luistergraag Zijn tegenspraak verstaan. Ut\' zou Hij in Zijn almacht mij verdoemen\'? Neen, zeker sloeg Zijn deernis acht op mij: Mijn pleitgeding zou Hij rechtvaardig noemen, \'k Ben des gewis, mijn Rechter sprak me vrij! Al vlieg ik uit op wieken van den Morgen, Ik vind Hem niet; naar \'t West — ik mis Hem daar: Werkt Hij in \'t Noord — ook daar is Hij verborgen; Schuilt Hij in \'t Zuid — ik word Hem niet gewaar! Hij kent te wel mijn weg en mijn geweten, Hij weet, als goud zou ik de proef doorstaan! Nooit heelt mijn voet Zijn heilig spoor vergeten, En rechts noch links ontweek ik ooit Zijn baan! \'k Zocht nooit den zin van Zijn gebod te buigen, \'k Heb als mijn wet Zijn minste woord vereerd. Maar Hij houdt vol — wie zal Hem overtuigen? Maar Hij besloot — wie is er die Hem keert? Ach, Hij volvoert Zijn vreeslijk welbehagen Dus ook aan mij, en wat nog meer misschien? Zoo sta ik voor Zijn aangezicht verslagen! Bedenk ik dit, de doodschrik doet mij vlièn! Ja, God doet mij het brekend harte beven, De Almachte maakt mijn bange ziel vervaard: Want Hij heeft mij dit donker doen beleven, En ook niet éen verschrikking mij gespaard 1"

-ocr page 208-

		198
		VERVOLG VAN JOBS DERDE ANDWOORD AAN ELIFAZ. XXIV. „Waarom heeft de Almachte geen straftijd gesteld, Er. wordt voor onze oogen geen vonnis geveld? — Zij zetten arglistig den grenspaal vooruit, Zij rooven de kudden, en weiden de buit. Zij slaan aan liet lastdier der weezen de band; Zij nemen de melkkoe der weduw te pand. Zij vagen den arme ter zij\' op den weg, Zij jagen den zwakke achter hagen en heg. Als woudezels gaan ze, vóór dag en vóór dauw, Door \'t eenzame woud en de wilde landouw. Zij snufllen naar roof, en ze staan op hun post — De steppe geeft hun en hun kindren de kost. Zij maaien uw weiden tot voor van hun vee; Zij slepen de druif uit uw wijnbergen meê. Zij kennen geen kleêren, zij dragen geen vacht, Die \'t lichaam beschermt voor de kou van den nacht. De regen der bergen doordringt hun gebeent\'; Ze omhelzen de rots, die hun schuilplaats verleent. Ze nemen der moeder heur weeskindtjen af, Den schaamle zijn broodkorst, den beedlaar zijn staf. Hun slachtoffers torschen al zwoegend hun graan, Berooiden, die zelf van den honger vergaan, Gepresten, die naakt en met hijgende borst, Hun wijnpersen treön en versmachten van dorst!

-ocr page 209-

		199
		Alom schreeuwt de ziel der verslaagnen het uit, Maar God geeft geen acht op hun jammergeluid. En andren weer haten als \'t uilengebroed De zon, en verzetten in \'t daglicht geen voet. Vóór \'t krieken des daags komt de moorder, en slacht — Hij sluipt als een strooper in \'t holst van den nacht. Ook de echtbreker wacht op de sclieemring van \'t licht: „Wie ziet mij?" zoo denkt hij, en dekt zijn gezicht. De dief, over dag achter slot in zijn kluis, Gaat uit in den donker, en breekt in uw huis. De Nacht is hun morgen, hoe aaklig hij grauwt — Zfo zijn ze met al zijn verschrikking vertrouwd! Nu, — moesten deze allen, zoo boos en verwoed, Niet ijlings verdwijnen als schuim op den vloed? Verdienden zij niet, met Gods vloek tot hun deel, Geen druif meer te plukken in \'t wingertpriëel? Verdienden zij niet, zooveel gruwlen tot straf, Als sneeuw voor de zon te verzinken in \'t graf, Vergeten door haar die het leven hun schonk, Verteerd door \'t gewormt\' als een rottende tronk ? Zij vallen de onweèrbre, de kinderlooze, aan; Zij durven de weduw in \'t aangezicht slaan — Den sterke zelfs dagen zij uit tot den strijd, En wie zich verzet, is ten doode gewijd! En God, niettamin, die hen kent en hun werk, Verstrekt hun tot steun, maakt hen veilig en sterk! Zij sterven, maar — juichend van voorspoed ! Zij gaan, Maar — spade verzameld, als overrijp graan!___

-ocr page 210-

		200
		Is \'t waarheid, of niet? — Zoo weêrspreke mij dan, Zoo beticht\' mij van logen en onzin wie kan!"
		DE DERDE AANVAL VAN RILDAD. XXV. Toen nam Rildad, de Suchieter, Weer het woord op, en hij zeide: „Ontzachlijk heerscht de Heer! — Ziet de orde Hem bewaren In \'t eindeloos paleis, waar Hij alom gebiedt! Wat cijfer noemt Zijn legerscharen? Wien overschijnt Zijn luister niet? Durft dan een sterveling waanzinnig zich vermeten Te droomen dat hem God rechtvaardig achten zou? Een mensen, geboren van een vrouw, Zou zich bij God volkomen heeten ? Zietdaar de Maan! Ze is Rem niet zonder duisternis; Tot in de Starren toe slaat Hij nog vlekken gade. Hoeveel te meer dan in een Stervling, die een made, Een Mensch, die maar een aardworm is!"
		JOBS DERDE ANDWOORD AAN BILDAD. XXVI. Toen hervatte\' Job, en zeide; „Gij stondt den zwakke Wel krachtig bij! Gij bleeft den kreuple Wel trouw ter zij\' 1 Wat licht ontstaakt gij Voor \'t Onverstand! Hoe troostend balsemt Uw vriendenhand!

-ocr page 211-

		201
		Wiens wijsheidlessen Deedt gij verstaan\'? Wiens heilige adem Blies dus u aan\'.\'.... Ziet! de schimmen ontroeren, van vreeze bewogen, En de Heirivier beeft op \'t geluid van Gods stem. Het Rijk van de Dooden ligt naakt voor Zijne oogen, En de Afgrond beneön heeft geen deksel voor Hem. Hij spant over \'t Ledig den noordlijken hemel. Hangt de aarde aan een Niet, bindt de wateren vast In wolken, en ziet! onder \'t wolkengewemel Geen enkele zelfs die er berst van heur last! (ieen schepsel heeft immer den aanblik genoten Van d\' Eeuwigen Troon, door den Koning bekleed: Hij houdt tot Zijn zetel den toegang gesloten.... Hij sluiert hem dicht met een wolkentapeet. Hij heeft over \'t water een cirkel getrokken Tot d\' uitersten grenspaal van duister en licht. Hij torent! de zuilen der hemelen schokken, De zee wordt ontroerd, en haar overmoed zwicht. Hij glimlacht! daar gloeien, daar purpren de boorden Des hemels — \'t is Morgen, \'t is Leven, \'t is Licht! En de vluchtende Slang van het Noorden Wordt doorboord van Zijn hand en — zij zwicht Zie! dit \'s een schaduw, Een schets, niet meer, Der wonderwegen Van onzen Heer ! Alleen een duistren Gaat om ons heen! Zijn Almachtsdonder Verstaat niet éen!

-ocr page 212-

		20\'2
		III. OVERGANG TOT DE ONTKNOOPING. JOBS SLOTWOORD TOT ZIJNE VRIENDEN.
		XXVII. Toen voer .lob weer voort, zijn dichtspreuk Op te heffen, en hij zeide: rZoo waarlijk Hij leeft, die mijn recht heeft ontnomen, De almachtige God, die mijn ziele doorwondt, Zoolang door mijn longen Gods adem zal stroomen, \'k Droeg leugen in \'t hart noch bedrog in den mond! U kan ik, neen nooit, overwinnaars verklaren! Ik handhaaf mijn deugd tot mijn uitersten strijd; Mijn onschuld staat vast, en ik laat haar niet varen: Geen dag van mijn leven, geen uur, spreekt verwijt! Mijn vijanden juist zijn de ware godloozen; Van schuld gaan mijn tegenpartijders gebukt. Ik gruw van het kwaad! Wat verbeidt toch den boozen, Als de Eeuwge hem velt en zijn ziel hem ontrukt ? Zal God aan zijn noodkreet Zijn aandacht nog wijden, Als plotsling \'t verderf in zijn vensteren klom? Kan hij in een God van zijn heil zich verblijden? Hij, bidden tot God, t\'aller tijde en alom? Aangaande Gods hand zal ik onderricht geven, \'k Verheel het u niet wat de Almachtige doet: Ziet, zelf hebt gij \'t allen ervaren in \'t leven — Waarom dan een ijdelen waanzin gevoed? Ziethier wat de slechtaart van God heeft te wachten, Wat God over \'t lot van den woestling besloot! Vermeerdren zijn kindren, het zwaard zal hen slachten I Zijn zaad zal verhongren en vinden geen brood! Wat hem overleeft van de rest zijner zonen, Zal de adem der Pest als een wraakengel slaan. Geen uitvaart met eer zal hun einde bekroonen, En hem wijdt geen treurende weduw een traan!

-ocr page 213-

		\'203
		Hij gare zich zilver, hij weve zich kleeren, Als slijk van de straten, als stof van het veld, Zijn goed zal de pronk van den brave vermeeren, De schat van den vrome hoopt op door z ij n geld! Hij bouwde als het huis eener motte zijn woning, Als \'t wijngaardners-stulpje\' \'t paleis waar hij leeft; Schatrijk slaapt hij in — levenslustige Koning; Hij opent het oog — vindt zich Beedlaar, en — sneeft! Daar stijgen de jammren als zwellende vloeden; Een storm steelt hem weg in den huilenden nacht, De gloênde Oostenwind neemt hem op in zijn woeden, Sleept hem meê, zweept hem voort, met vernielende kracht. God slingert zijn pijlen, God strengelt zijn banden : Gejaagd als een wild stort de vluchtling ter neer.... Dan fluit men hem uit, en men klapt in de handen, En men kent zelfs zijn ledige plaatse niet meer!"
		VERVOLG VAN JOBS SLOTWOORD TOT ZIJNE VRIENDEN. DE WIJSHEID. XXVIII. „Daar welt, in den boezem der bergen, Een sprinkaar van zilver en goud; Men weet waar de koper-erts tintelt, En waar zich het ijzer onthoudt. De hamer daalt neer in de groeven, En davert met rustloos geklop, En waar maar een edelsteen sluimert, Daar sporen de delvers hem op. De stroom, die de schatten verheimlijkt, Bezwijkt voor de krachten der Kunst: Het kleinood rijst op uit Rivieren, En d\' Afgrond ontwringt gij zijn gunst. Wat valken noch aadlaars ontwaren, Ontwaart er het oog van den Mensch:

-ocr page 214-

		204
		Gevleugeld berooft hij de Hoogten, En \'t Schaduwdal stelt hem geen grens. Maar Wijsheid — waar is zij te vinden? En waar is de plaats van \'t Verstand\'? Geen stervling bespiedde haar zetel: Ze is niet in der Levenden Land! Klim vrij in de kaamren der mijnen, In \'t vochtig koraalgewelf neer — „Bij mij is ze niet !" roept de Diepte; „Bij mij is zij niet!" roept het Meir. En of al een Keizer zijn scepter, De Rijkaart kleinodiën biedt, Geen glinster verraadt haar nabijheid, De handlaars verkoopen haar niet! Met haar kunt gij niets vergelijken, Koraal noch topaas noch robijn, Geen gloed van Arabische paerlen, Geen goud, en geen stofgoud, hoe lijn! Wie zal mij de Wijsheid dan geven? Wie voert mij \'t Verstand voor het oog? Wie zegt mij op Aard waar ze wandelt? Wie wijst mij haar woning Omhoog? Geen schepsel, van al die er leven. Ontdekte haar drempel of poort; En afgrond en doodskluft herhalen: „Ik heb haar gerucht niet gehoord!----" Slechts God kent haar eeuwigen zetel! Slechts God heeft haar wegen bemerkt! Want toen Hij den wind heeft gewogen, Der wateren loop heeft beperkt, Den regen zijn wet heeft gegeven, De donderwolk leidde in haar spoor, Toen — zag Hij de Wijsheid volkomen, Ontvouwde ze, en drong tot Haar door!

-ocr page 215-

		\'205
		Hij sprak tot de wordende Menschheid, En \'t klonk tot aan \'t uiterste strand: „Den Heere te vreezen, is Wijsheid! „Van \'t Kwade te wijken, Verstand!"
		.TORS ALLEENSPRAAK. Eerste deel: MET BLIJ VERLEDEN. XXIX. En de lijder Job vervolgde Dus zijn dichtspreuk op te heffen: „Och, ware ik nog steeds als in \'t Blijde Verleden, Toen de Eeuwige Helper mijn hand hield gevat, Zijn lamp mij bescheen op de onzekerste schreden, Zijn licht mij behoedde op het donkerste pad! Toen God in mijn tente gemeenzaam verkeerde, De Heer zich niet schaamde mijn huisvriend te zijn, Mijn kroost aan Zijn zijde altijd bloeide en vermeerde, De rots voor mij vloeide van olie en wijn ! Bezocht ik de stadspoort, en lichtte ik mijn voeten Naar \'t marktplein, daar weken de jongren op zij\', Daar rezen de grijzaards met plechtige groeten. En lieten, al staande, me eerbiedig voorbij. De Vorsten verstomden — geen tong had er woorden, \'t Hing al aan mijn mond, waar mijn rede weerklonk; Zij knikten toestemmend, wier ooren mij hoorden, Geen oogen, waarin mij de hulde niet blonk! Ook was ik een helper bij hooplooze klachten, Een steun voor den wees en de weerlooze jeugd; Op mij kwam de zegen des bijna versmachten, En \'t harte der weduw vervulde ik met vreugd. Ik zocht me in de Deugd als een mantel te winden, Het Recht was mijn tulband en staatsiegewaad; \'k Was kreuplen tot voeten, \'k was de oogen der blinden, Den armen ten vader, den vreemden tot raad.

-ocr page 216-

		206
		De slagtand des boozen bezweek voor mijn slagen, En \'k rukte uit zijn muil wie zijn slachtoffer was. Ik zeide: „Als de feniks vermeer ik mijn dagen, „Die sterft met zijn nest en herrijst uit zijn asch. „Het water der beek blijft mijn wortels besproeien, Terwijl op mijn takken de dauw overnacht! „Zoo zal dan mijn voorspoed al heerlijker bloeien, „De boog in mijn hand steeds verjongen van kracht!" Wat werd er aandachtig geluisterd, gezwegen, Totdat ik mijn oordeel den Raad had verkond! Ook dan nog sprak niemand! mijn woord was een regen, Waar ieder naar snakte als met dorstigen mond. Glimlachte ik, wien \'t gold durfde \'t nauwlijks gelooven: Een hoofdknik voerde ijlings elks vreugde ten top; Zoo ging dan mijn gunst alle schatten te boven, En ving men elk straaltje\' uit mijn wimperen op. Mijn meening was regel van aller gedachten; Ik troonde in hun kring, onder allen het grootst, (ielijk aan een koning omringd van zijn wachten, (ielijk aan een man die de treurigen troost!
		JOBS ALLEENSPRAAK. Tweede deel: HET TREURIG HEDEN. XXX Maar nu bespotten Mij jongerlingen. Wier eigen vaders Ik had veracht Om naast mijn honden Bij \'t vee te stellen: En wat beteekent Hun eigen kracht? Zij knabblen hongrend Aan woeste steppen. Naakt, uitgemergeld,

-ocr page 217-

		\'207
		Gelijk de dood! De zilte heester Is hun tot spijze, Genisten-wortel Hun daaglijksch brood! Mistrouwd, verdreven Als roofgeboefte, Is zand hun woning, Een hol hun honk. Gij hoort ze balken In dorenbosschen: Zij hurken, hokken Bij struik en stronk. Dat eerloos mengsel Van bastert-heidens Wordt weggegeesseld Waar nienschen gaan !. Den zulken werd ik Een schimp, een spotlied, Hun doe ik gruwen! Zij spuwen me aan! God heeft me ontzenuwd Ter-neèr-geworpen — Nu schudden dezen Den breidel af: Nu scheldt en kwelt mij Dat vuig gebroedsel, Het trapt met voeten Me in slijk en draf! Zij banen wegen Tot mijn vernieling; Mijn paden wroeten Zij wild omveer\'. Hun woede steigert Gedurig hooger, En stoot mij redloos Ter diepte neer! Dat schuim bespringt me Door wijde bressen; Mijn puin omringt ze, Zij wijken niet.

-ocr page 218-

		\'208
		\'t Zijn duizend vreezen Die mij bestoken — Ik ben gebroken Gelijk een riet! \'t Is al verdwenen, Mijn moed, mijn kracht — En de laatste hoop vliegt henen Als een wolk in de onweêrsnacht! Daarom smelt mijn ziel in tranen — mijn ellende stijgt ten top! Ach, de nacht doorboort mijn heendren, en het knagen houdt niet op. \'t Lijden, dat me onkenbaar maakte, kleeft mij aan gelijk mijn kleed : \'k Lig in \'t slib ter-neèr-geworpen, zelf tot slib en asch verkneed! \'k Schreeuw tot U, o God der Goden! maar Gij wilt mij niet verstaan! Biddend sta ik voor Uwe oogen: — onbarmhartig ziet Gij me aan ! Als een wreedaart onverzoenlijk, heft Ge Uw hand en brijzelt Gij: Als een korenstoppel slingert, als een zeegolf schudt Gij mij! Ach, ik weet het! ach, ik voel het! God! Gij sleept mij naar den Dood. Naar het Huis der Samenkomste in des aardrijks moederschoot! Maar wie slaakt, ook onder \'t vallen, niet een laatste weegeklag? Wie heft niet den blik naar Roven onder den genadeslag? Heb ik-zelf uit medelijden met den veege niet geschreid? Wekte niet, ook nog zieltogend, de arme mijn barmhartigheid? Daarom wachtte ik op het goede, toch verscheen het kwade-alleen! Daarom hoopte ik op den morgen, — maar de middernacht verscheen!

-ocr page 219-

		209
		Ach, mijn ingewanden koken, \'t wee bestookt mij onvermoeid. Aaklig zwart ga ik daarhenen, maar niet door de zon verschroeid! In het midden van de mijnen sta ik op en schreeuw het uit, Maar geen troostende echo andwoordt op mijn eindloos angstgeluid, \'k Werd den schakal tot een broeder. \'k werd der struissen lotgenoot. Al mijn leden zijn verschrompeld, mijn gebeente smolt als lood. Zoo dan werd de stem der klachte nu mijn jongste luitgeklank, Zoo, de schorre kreet der wanhoop mijn rampzalige afscheidszangk!
		JOBS ALLEENSPRAAK. Derde of laatste deel: HET REIS GEWETEN t\' ALLEN TIJD. XXXI. „\'k Heb een verbond gesloten met mijn oogen, Dat ik geen Maagd begeerig aan zou zien. Hoe anders ook te wandlen met d\' Alhoogen, En \'t loon der ongerechtigheid te ontvliên? Of volgt geen wis verderf op de euveldaden? Is \'t vonnis aller boosheid niet geveld\'? Is daar geen God, die let op al mijn paden, En heeft Hij al mijn schreden niet geteld? O, laat die God mij in Zijn goudschaal wegen, Of ooit mijn voet in leugens is verward, Of ooit mijn mond een laag bedrog dorst plegen, — En blijken zal de oprechtheid van mijn hart! Of — week ik af, kón ik mijn plicht vergeten Voor oogenlust, bezoedelde ik mijn hand, Zoo moog\' hetgeen ik zaaide een ander eten, 14

-ocr page 220-

		210
		En worde ontworteld wat ik heb geplant! Of blaakte ik ooit van een verboden minne, Heb ik de vrouw van buur of vriend verleid, Zoo dien\' mijn gade een ander als slavinne, Verneêrde prooi van elks begeerlijkheid! Hoe strafbaar zou dat zijn, hoe menschonteerend Voor \'s Rechters oog! wat schandelijke gloed, Tot in \'t gebeent\' het binnenst\' merg verterend, En tot den grond vernielend have en goed! Zoo ik den eisch eens dienstbren ooit verachtte, Of \'t recht vertrad eens mindren! (welk een schrik, Als ik op eens gedaagd werd voor d\' Almachten! Als Hij bezoeking deed, wat antwoordde ik\'? Was \'t niet éen God, die rijk en arm formeerde! Heeft niet éen moedei klei ons voortgebracht?) Zoo \'k d\' arme heb gesmaad, die brood begeerde, Of ooit door mij een weduw heeft versmacht, Zoo \'k immermeer een bete heb gegeten, Waarvan de schaamle wees niet meê genoot! (Neen, van der jeugd mocht ik zijn vader heeten, En \'k was haar leidsman sints den moederschoot!) Zoo \'k éen verkleumde ooit wreed heb afgewezen, Éen naakte bibbren liet, bij dag of nacht! Zoo niet veeleer zijn lendenen mij prezen, Gekoesterd straks door mijner lammren vacht; Zoo \'k valschlijk ooit de onweêrbre mocht betichten, Zelfs waar \'t Gericht mij steunde bij \'t vergrijp------- Zoo vall\' zijn schouder uit van zijn gewrichten! Zoo moog\' mijn arm verdorren om de pijp! Neen! \'k vreesde God, die voor den zwakke waakte. Zijn heiligheid weerhield mij van het Kwaad! Zoo \'k ooit het Goud tot mijn verwachting maakte, Of tot het Zilver zei: „Mijn toeverlaat!" Zoo \'k immer tot het peil der vrekheid daalde, Of trotsch werd bij \'t vermeören van mijn schat, Zoo \'k ooit de Zon aanschouwde hoe zij straalde, De Maan, hoe fier zij wandelde op haar pad, En \'k liet mijn hart mij heimelijk verleiden, En bood aanbiddend haar een handkus aan, — (Want dit ook waar\' Gods straffen zich bereiden, Afgoderij en Godvergeten waan!)

-ocr page 221-

		\'211
		Zoo ooit de haat mij \'s vijands val deed zoeken, Of vreugde gaf bij \'t klimmen van zijn nood. Zoo \'k ooit inijn tong vergund heb hem te vloeken, Of ooit mijn mond te wenschen naar zijn dood — Zoo de Armoede ooit mijn tentdeur zich zag sluiten, En klagen moest: „Hij weert mij van zijn disch!" Zoo \'k, dag of nacht, een vreemdeling daarbuiten Vernachten deed in barre wildernis — Of zoo ik zelfs mijn heimlijkst overtreden, Als Adam, ooit voor d\' Eeuwge heb verbloemd. Mijn misdaad niet met tranen heb beleden, Maar. snood verstokt, me onschuldig heb geroemd------- Zoo moge ik onder \'s Hemels roede krommen, Ten afschuw van het laatste Nageslacht! Zoo moge ik op dees eigen plek verstommen, En worden nooit ter deur\' meer ingebracht!.... Och, leende er nu een scheidsman billijke ooren! \'k Heb mijn geding vrijmoedig afgepleit. Mocht ik nu ook, o God! Uw andwoord hooren! Hield mijn partij zijn klaagrol nu bereid! \'k Zou, als een diadeem, er mij meê kroonen, \'k Droeg ze, als een eereteeken, op de borst! \'k Zou onverschrikt God al mijn schreden toonen, En naadren voor Zijn aanschijn als een Vorst! Als ooit mijn land een klaaggeschrei deed hooren, Wijl op mijn akkers onrecht is geschied, Zoo daar een wraakkreet opging uit zijn voren, Wijl \'k vruchten plukte en ik beloonde niet, Zoo \'k leefde maar mijn naaste niet deed leven En d\' arbeidsliên de ziel heb uitgeperst — — Zoo moog\' mijn land voor tarwe distels geven En giftig bilzenkruid voor gerst!"
		Hiermee eindigen Jobs woorden.

-ocr page 222-

		212
		IV. DE ONTKNOOPING. AANLEIDING TOT HET OPTREDEN VAN EI.IHU. XXXII. Toen nu Job zich zoo beroemde In bewustheid zijner onschuld, Zwegen eindlijk die drie mannen. Maar in felle drift ontbrandde Elihu, de zoon Barachels, Des Duziets, uit Rams geslachte. Tegen Job ontstak zijn toorne, Wijl hij zich rechtvaardig achtte Boven God — maar desgelijken Tegen zijn drie vrienden samen Wijl zij, zonder wederlegging, Over Job het vonnis velden. Elihu, geduldig luistrend, Had naar Job gewacht met spreken, Wijl hij jonger was dan allen. Maar toen Elihu bemerkte, Dat de lippen der drie vrienden Job het antwoord schuldig bleven. Steeg zijn gramschap, en hij zeide: „Ik ben jong, gij hoog in jaren : Dies bleef ik bescheiden wachten, En ik schroomde te openbaren Wat er woelde in mijn gedachten. „\'k Meende: laat de dagen spreken. Laat de grijsheid wijsheid leeren!\' Maar \'t Verstand — hoe is \'t gebleken! — Is een vrije gift des Heeren. .Niet de Grijzen zijn de wijzen Te aller tijden, en niet de Ouden

-ocr page 223-

		213
		Waar ze laken, waar ze prijzen, Weten immer maat te houden. „Daarom — leent mij gunstige ooren! \'k Wil nu ook het mijne zeggen : Ziet, geduldig bleef ik hooren Hoe gij Job zoudt wederleggen; „\'k Wachtte, en wachtte — naar uw gronden: \'k Zag de rook, maar \'t vuur niet, stijgen. Overtuigden mij uw vonden? Neen, niet één bracht Job tot zwijgen! „\'t Ware is, neen! u niet gebleken: God, geen mensch, wierp Job ter neder! Sprak hij niet tot mij — \'k zal spreken Maar geef hem ü w taal niet weder! „Ziet, hoe staan zij nu verlegen! Ziet, hun stomme lippen beven! Hebt gij lang genoeg gezwegen? Zult gij gants geen andwoord geven\'? \'k Mag dan op mijn beurt beginnen! \'k Openbaar ook mijn gedachte; Want ik ben zóó vol hier binnen, Dat ik schier aamechtig smachte. „\'k Voel den geest, mijn borst beknellend, Zich als most naar boven dringen: Als een nieuwe wijnzak zwellend, Dreigt mijn hart van-één te springen! „Spreken moet ik! ademhalen! \'k Wil geen enkel andwoord sparen! Moog\' de oprechtheid mij voor dwalen, Valschheid of gefleem, bewaren! „\'k Wil geen zoete namen kweelen, \'k Ben tot vleien niet geschapen: Wilde ik ooit met leugens spelen, \'k Vrees dat God mij weg zou rapen!"

-ocr page 224-

		214
		DE REDE VAN ELIHU. Eerste Deel. XXXIII. „Zoo worde dan mijn reden, O Job, door u gehoord\'. Reeds is mijn mond ontsloten, En reeds ontspringt mijn woord. Ik kom u niet misleiden Met wufte woordenpraal: Mijn spreken is waarachtig, Mijn taal is hartetaal. Indien gij kunt, weerleg me! Wij zijn elkaar gelijk; Éen God heeft ons geschapen, En uit hetzelfde slijk: Ik kom niet met een luister, Verbijstrend voor \'t verstand; Ik zal niet op u drukken Met al te zware hand. Maar, ziet ge! ik hoorde u morren: „Ik ben van zonde vrij, De Almachtige is mijn vijand, En zoekt het tegen mij! Hij sluit mijn beide voeten Wreedaardig in den stok, En laat geen uitweg open In doodelijken wrok!" Welnu, dat noem ik zonde\' Ziedaar wat gij misdeedt! Want God is eindloos hooger Dan al wat stervling heet. Waartoe met God te twisten? Rechtvaardigt Hij Zijn daan? — Toch spreekt Hij eens, ja tweemaal, Schoon meestal misverstaan! Vooreerst — in Droomverschijning En scheerenend Nachtgezicht,

-ocr page 225-

		215
		Wanneer de Mensen bewustloos In diepen sluimer ligt, Dan opent God zijn ooren, En waarschuwt en bedreigt, Om hem aan \'t kwaad te ontrukken Waartoe zijn ziele neigt; Om hem zijn trots te ontnemen, En juist nog in der ijl Hem d\' open kuil te toonen En d\' afgeschoten pijl! Voorts — spreekt Hij door de Krankte, Die hem op \'t leger werpt, Door \'t blaken van de Smarte, Die door zijn beendren snerpt. Dan walgt de Mensch van spijze, Dan wordt hem \'t brood vergif. Dan wordt zijn vleesch verslonden, Dan dort hij tot een rif, Zoo ligt hij daar ter neder In worstelenden nood! Zijn adem neigt ten grave, Zijn leven helt ten dood\'! Maar heelt hij dan een Engel, Uit honderdduizende éen, Die als zijn pleitbezorger Bij God wil tusschentreên, Die, biddend voor zijn zonden, Zijn goede werken prijst, — Dan toont de God des levens Dat Hij gena bewijst! Dan spreekt Hij van Zijn zetel Dien Engel zeegnend aan: „Verlos hem van de groeve! De Richter is voldaan!" En daar ontluikt de kranke, Veel schooner dan weleer! Daar keert hij tot de dagen Der frissche jonkheid weer! Hij bidt — en God betoont zich Zoo vriendelijk, zoo goed, Dat hij met vreugdgejubel

-ocr page 226-

		216
		Zijn Aangezicht ontmoet! Dat hij, van God herstelde In kracht, in recht, in eer, Voor aller menschen ooren Dus psalmzingt tot den Heer: ,Ik was een overtreder Die \'t rechte pad verliet. Maar naar mijn euveldaden Vergold de Heer mij niet! Heeds wenkte mij de Groeve, Reeds dreigde mij \'t Gericht, Maar God behield mijn leven En laaft mijn ziel met licht!" — Zóo doet God met elk onzer Twee-, driemaal achtereen, Om ons naar \'t Licht te leiden, Langs de open groeve heen! Wilt gij aandachtig blijven, Ü Job! zoo spreek ik voort. Of hebt gij iets te zeggen. Wel, neem dan eerst het woord! U recht te doen weèrvaren, Is al wat ik begeer .... Gij zwijgt\'.\' Welnu dan, luister, Dat ik u wijsheid leer\'!"
		DE IIEDE VAN EL1HU. Tweede Deel. XXXIV. Elihu voer voort met spreken: „Hoort mijn woorden, o gij wijzen! Gij ver.standigen, ai hoort! Ons gehemelt\' proeft de spijzen: Alzoo proeve \'t oor het woord!

-ocr page 227-

		217
		Onderzoeken wij geduldig Wat hier recht en billijk zij! Job verklaarde: „\'k Ben onschuldig, De Opperheer mishandelt mij: Noem ik me onbewust van zonde, \'k Word van huichlarij beticht; Schuldloos kwijn ik aan de wonde Van Gods doodelijke schicht!" Welk een man! die, onboetvaardig, Spotternij als water drinkt, Wegen kiest, den mensch onwaardig, Van ondeugenden omringd! Sprak de ondankbre niet verwaten, Hebt gij \'t niet als ik verstaan: „God te dienen, wat zou \'t baten?" Daarom, mannen, hoort mij aan! Ver is God van alle boosheid. Ver van ongerechtigheid: Naar uw godsvrucht of godloosheid Heeft Hij u het loon bereid. Ieder, in zijn najaar, oogste Wat zijn lente heeft gezaaid! Billijk vonnist de Allerhoogste, Hij, die nooit het recht verdraait. Heeft een ander aan Gods hoede \'t Lot der Aarde toebetrouwd? Heeft een ander dan de Algoede \'t Mateloos Heelal gebouwd? Gold hem-zelven slechts Zijn streven, Nam Hij geest en adem weer, Al het schepsel liet dan \'t leven, \'t Menschdom zonk tot stof ter neer! Zegt, kunt ge u een Wezen denken, Dat het heilig Hecht schoffeert, Dat de Hoogste Wet zal krenken, — En nochtans als God regeert?. .. En waanzinnig zoudt gij \'t wagen Hem van onrecht aan te klagen, Die zoo billijk is als goed, Die, zoo machtig Als waarachtig,

-ocr page 228-

		\'218
		\'t Alles schiep en \'t Al behoedt! Menschen vleien en verbloemen; — God, die logen denkt noch doet, Durft een Koning: „Zondaar" noemen, Booze Vorsten: Roof gebroed." Hij, bij straffen oi erbarmen, Vraagt niet eerst naar naam of faam, Kent geen rijken boven de armen, Want Hij schiep hen al te saam\'. Dikwerf, plotsling, op zijn sponde, In de stille midnachtstonde, Sterft de trotsche Dwingeland, Die de volkeren beroerde. — En gij ziet niet eens de hand, Die den sterke medevoerde! Want de Heer slaat van Omhoog Op der menschen wegen \'t oog, En Hij let op al hun paden: Daar is nacht noch duisternis, Waar de man der booze daden Voor zijn God verborgen is! Onze zonden en gebreken Zijn den Richter reeds gebleken Eer wij voor Zijn vierschaar staan: Hij heeft slechts éen blik te slaan Om Zijn oordeel uit-te-spreken! Zonder vonnis of verhoor, Geesselt Hij tyrannen neder. En vervult hun plaatsen weder — Want Hij ziet hen door en door! Hun verborgen gruwlen moede, Doet Hij plotsling hen te niet, Hen verbrijzlend met Zijn roede, Dat het heel de waereld ziet! Zij, die zich aan God ontrukten, Spottend met Zijn rijksgeboón, Deden \'t kermen der verdrukten Steigren tot Zijn hemeltroon, Dwongen wel Zijn heilige ooren \'t Jammren der Ellend te hooren! Als de Heer vergeeft en redt.

-ocr page 229-

		219
		Wie is daar, die zich verzet? Maar ook, wie die Hem zal tergen, Die Hem rekenschap durft vergen, Als Hij achter wolk bij wolk \'t Zeegnend aanschijn wil verbergen Voor een Mensch of heel een Volk ? Als de huichlaar die den vroomen Al te lang ten valstrik was, Zich zijn schatten ziet ontnomen En vergaat in zak en asch . . .? Heeft die huichlaar schuld beleden"? Sprak hij: ,\'k Ben gestraft, o Heer! Trek Gij toch den blinddoek neer. Toon mij toch mijn overtreden, En ik zondig nimmermeer\'?\' Neen toch! — En zal God dan vragen, Hij, de Koning van \'t heelal, Naar uw raad of welbehagen, Hoe Hij zulk een straffen zal\'? Zal Hij zeggen: „Wees de rechter, Die Mijn hooge plaats bekleedt! \'k Stel u aan tot pleitbeslechter, \'k Zwijg — verklaar gij wat ge weet?\' Alle wijzen die mij hoorden, Stemmen in met wat ik zeg: „Job sprak onbedachte woorden, Zonder geest of overleg." \'t Zij dan zoo, onafgebroken Houde Jobs beproeving aan! Als een dwaas heeft hij gesproken, Die geen reden wil verstaan! Op de zonde des verblinden Zet hardnekkigheid de kroon — Hij beschimpt zijn ware vrinden, En belaadt zijn God mei hoon!"

-ocr page 230-

		\'220
		DE REDE VAN ELIHU. Derde Deel. xxxy. Elihu ging voort, en zeide : „Is \'t wijs te noemen, Dat gij durft roemen: ,Mijn zaak is beter Dan die van God\'? Dat gij durft wanen: ,Wat baat mijn onschuld? Treft d\' overtreder Een erger lot\'? U en uw vrienden Zal ik weerleggen: Verhef uw blikken Naar gindschen boog! Ai zie, hoe verre Dat wolkgewemel! Wat is die hemel Oneindig hoog! Zeg, deert uw zonde Den Ongenaakbre? Of brengt uw braafheid Hém voordeel aan? Slechts menschen schaadt gij Door booze werken; Slechts menschen baat gij Door goede daan! — Wel hoort men luide Verdrukten klagen, Gekweld, geslagen Door overmacht: Maar niemand vraagt er Naar God zijn Maker, Die \'t hart doet psalmen Ook in den nacht!

-ocr page 231-

		221
		Die door \'t ge vogelt\' Des wijden hemels, Door \'t wild gedierte Tot bidden spoort, Als Hij het schreeuwen Der jonge leeuwen, Als Hij het krassen Der raven hoort! — Zoekt de onderdrukte Niet God d\' Al machte, De wufte klachte Gaat ras te loor: De trots der boozen Kent geen verpoozen; Geen ijdel roepen Bereikt Gods oor!. .. Toch waakt de Wreker! En wordt u bange, Dat Hij zoo lange Verborgen is, — Eens doet Hij zeker Zijn Aanschijn lichten: De Heer zal richten, Hij komt gewis! Dan — wijl Zijn toren Nog schijnt te slapen, En duldt dat de Ondeugd Heur netten spreidt, Heeft Job vermetel Den mond ontsloten Tot groote woorden Vol ijdelheid!"
		DE REDE VAN ELIHU. Vierde en laatste Deel. XXXVI. Nog sprak Elihu, en zeide „Vertoeft nog wat! Er is nog meer Te pleiten voor den Hemelheer:

-ocr page 232-

		\'222
		Laat mij u onderwijzen ! Ik breng van ver\' mijn gronden bij: De Hoogste Waarheid spreekt uit mij — Ik wil mijn Schepper prijzen! Zie, God is groot, te groot, voorwaar, Om lage drift te voeden. Wel is Zijn wijsheid wonderbaar: Verdrukkers jaagt Hij uit elkaar, Verdrukten zal Hij hoeden. Die wandlen naar zijn rijksgeboón, Zijn immer voor Zijn oogen : Hij zal hen op een koningstroon Onwankelbaar verhoogen! En treft den Brave soms de druk, Gaat hij gebogen onder \'t juk Van velerhande lijden, Die heilige Openbaring Gods Ontdekt zijn schuld, beschaamt zijn trots, Kn loutert door kastijden. Die roepstem der gerechtigheid Brengt liefdevolle leering, Die \'t harte prikkelt en bereidt Tot levende bekeering! Wie hoort en bukt. ontkomt den drang, Zal jaar op jaar, zal levenslang Weer \'t goede deel verwerven! Maar wie des Heeren raad niet hoort, Wordt van den pijl des doods doorboord, Om onbekend te sterven! De huichlaars zijn \'t verderf gewijd: Zij houden met verkropten spijt Den stuggen nek geheven; Zij bidden niet als God hen bindt, Zoodat de Plage hen verslindt, En ze in den bloei van \'t leven Gelijk een schandvlek sneven! Maar wie daar lijdzaam buigt en boet. Zal van verlossing zingen : Door lessen van den tegenspoed Vormt God Zijn kweekelingen !

-ocr page 233-

		\'223
		Ook u roept God, dien gij miskent, Uit de open kaken der ellend, Waarin uw ziel vertreurde, Tot ruimte en vrede van \'t gemoed, Tot al den weeldrige\' overvloed, Waar eens uw disch van geurde! Gij hebt een slechte zaak bepleit: Dies grijpt u Zijn gerechtigheid — Geding en vonnis volgen Elkander vliegende op den voet. Betreur de drift van \'t blakend bloed! Wees niet op God verbolgen! Acht lijdzaamheid en boetedoen Toch niet een al te zwaar rantsoen Als prijs voor uw herleving! Noch waan dat gij ontworstlen zult Door eigen kracht, in ongeduld En woeste tegenstreving! Zoo haak niet zinloos naar den nacht, Waar al de heerlijkheid en macht Der volkren in verdwijnen! Herhaal een boozen wensch niet meer, Die moed en hoop doet kwijnen ; Maar kus de roede van den Heer, En — toon u van de Zijnen! Hoog zit de Almachtige op Zijn troon: Wie is als Hij te vreezen ? Wie heeft Hem ooit Zijn weg geboón, Hem ooit te-recht-gewezen? Kom! hef voor Hem het hallel aan, Verheerlijk meê Zijn wonderdaan, Der Englen lust daarboven. En die de Mensch. met diep ontzag, Van verre meê aanschouwen mag, Bewondren mag en — loven! Groot is de Koning van \'t Heelal : Wie zou Zijn werk doorgronden? Hem zijn de jaren zonder tal. Heru, de eeuwigheên sekonden!

-ocr page 234-

		224
		Zie! uit de waatren, daar omhoog Als dampen drijvende aan den boog, Tapt Hij de blanke drupplen. En zijgt ze door den nevel heen, En giet ze in regens naar benèen, Die op de weiden hupplen! En waar dan nog de niensch, die weet Hoe Hij de dikke wolk verbreedt, Hoe Hij zijn tent doet kraken? Zij schijnt in vuur en vlam te staan, En \'t bliksemlicht doet d\' oceaan Van rosschen weerschijn blaken! Zoo richt Hij! — zoo brengt Hij heil, Want Hij bevrucht de landen! Hij houdt den gloênden donderkeil Gekneld in beide handen, En toont hem waar hij neer moet slaan — Hij komt! Zijn voetstap, onder \'t gaan, Doet \'saardrijks bodem schudden: Hem kondigt zelfs het loeien aan Der sidderende kudden!"
		SLOT VAN ELIHU\'S VIERDE EN LAATSTE REDE. VOOUISEREIDINT. TOT JEHOVAH\'S VERSCHIJNING. XXX VII. „Daar hebt ge \'t! . . . Mijn harte Beeft weg van zijn plaatst Daar davert Zijn roepstem In \'t onweèrgeraas! Daar flikkert Zijn bliksem Met vliegende vaart Den hemel in \'t ronde, Tot de einden der aard\'. Hoort! luider en dichter Weerklinkt slag op slag! Gods donderstem ratelt • En predikt ontzag.

-ocr page 235-

		225
		Gij, God die daar dondert! Ja, wondren doet Gij, Hoogheerlijke dingen — Wij duizlen er bij! Der sneeuwjacht gebiedt Hij: „Val neör!-\' en — \'t geschiedt! De stortregens plasschen Als Hij bet gebiedt. Dan stremt Hij den arbeid, En dwingt ons geslacht Den Maker te erkennen In \'t werk Zijner macht!... Zelfs \'t wilde gedierte Gaat sidderend schuil, En duikt in zijn leger In boschhol en kuil. Dan klopt Hij aan \'t Noorden: De dwarrelwind fluit, De koude springt haastig Heur slaapvertrek uit. Dan blaast Hij op de aarde: Zij bibbert in \'t grijs; Het water wordt marmer, Zijn adem maakt ijs! Nu hoopt Hij de stroomen Des regens op-éen, Nu jaagt Hij de wolken Als vlokken daarheen. Zij drijven, zij draaien Door \'t bliksemend zwerk, En doen daar beneden Heur goddelijk werk, Op bergen, in dalen, — Verwoest of verkwikt, Gestraft of gezegend, Naar God het beschikt! . . . Nu let op die wondren, O Job, en sta stil! Hoe werkt hier des Heeren Almachtige wil? Hoe heeft de Volmaakte X                                                                                                  15

-ocr page 236-

		226
		— Nu spreek, als gij \'t weet! Zijn wolken gewogen, Zijn bliksems gesmeed? Hoe drijft Hij de druppels Uw poriën uit, Als de aarde zich bakert In d\'adem van \'t Zuid? Zet gij de pilaren Van \'t hemeldak pal? Spant gij \'t als een spiegel Van blinkend kristal? . .. Nu, leg mij de woorden Tot God in den mond! Hoe zullen wij pleiten ? \'t Is duister in \'t rond. En konden we al spreken, — Verdedigt de Heer Zijn doen voor de menschen? Gedoogt dat Zijn eer? Verblindt reeds het licht ons Aan \'t hemelgewelf, Te meer dan de luister Der Majesteit-zelf! . . . Neen, eeuwige Almachte! Niet éen die u vindt. Gij zwijgt op de klachte Van \'t morrende kind. Gij voert, hoog en heilig, Uw eindloos gebied . .. Dat ze allen U vreezen, Wien niemand doorziet!\'
		JEHOVAH\'S STEM TOT JOB. Eerste Deel. XXXVIII. En de Heer, van uit den stormwind, Deed dus Job Zijn andwoord hooren:

-ocr page 237-

		227
		„Wie durft, mijn raad met zijn dwaasheid verduistren? — Maak, als een held, u ten strijde gereed! Spits uw vernuft om aandachtig te luistren! Ik zal u vragen: gij, leer me, als gij \'t weet! — Waart gij er bij, toen ik de Aarde formeerde? Leidde misschien mij uw godlijk verstand? Zeg, wie haar maat mij berekenen leerde! Hebt gij het paslood gezien in mijn hand? In welken grond zijn haar zuilen gedrongen? Kent gij haar hoeksteen? de plaats waar hij zonk? Toen al de starren des Dageraads zongen, \'t Juichen der Englen den hemel doorklonk? Hebt gij de Zee zien ontstaan in haar kolken? Wie sloot haar machtige sluisdeuren af, Toen ik een sluier haar weefde uit de wolken, En haar den Nacht tot een windeldoek gaf? Gingt gij de vaart harer zwellende stroomen Ulings met grendlen en poorten te keer? Riept ge: „Niet verder dan hier zult gij komen! „Hier buig\' de trots uwer golven zich neer!" Kunt ge in zijn schuilhoek den morgen bezoeken? Wekt gij hem op, dat hij \'t Oosten ontsluit? Grijpt hij deze aard als een kleed bij de hoeken, Schudt hij, gehoorzaam, de boozen er uit? Volgt hij u w wenk, als de glans zijner stralen \'t Duister gebroed der godlozen verstrooit, Als hij de bloemen penseelt in de dalen, Hoven en heuvlen in feestgewaad tooit ? — Kunt gij de klippen des Afgronds beklimmen? Hebt gij de Diepten der zeen bespied? Zaagt gij de zwijgende wachters der schimmen? Kent gij de Poorten van \'t Doodengebied ? Hebt gij den aanvang der Schepping geweten? Kent gij haar gants?... Zoo verkondig het mij! Waar is het Licht op zijn zetel gezeten? Waar, op heur troon, voert de Nacht heerschappij ? Wijs mij wat grenzen hun rijken verdeelen! Toon mij wat weg naar hun luclitpaleis gaat! Immers, gij weet het! — Uw dagen zijn velen! U heugt de wording van al wat bestaat! Zaagt gij de Sneeuw in haar schatkamers wachten?

-ocr page 238-

		228
		Zaagt ge in zijn tuighuis den Hagel vergaard? Wapens, bestemd voor de hand des Al machten, Tegen den dag der Gerichten bewaard! Langs welk een pad stort, in blinkende stroomen, \'t Schijnsel der Zon zich zóo stil naar beneên? Langs welk een baan is de Stormwind gekomen? Wie gaf hem vleuglen, en waar gaat hij heen? Wie heelt der Stortvlaag kanalen gegraven? Wie leidt de drijvende Bui door de lucht. Dat zij de dorre woestijnen zou laven, \'t Grasjen zou drenken, dat eenzaam verzucht? Wie teelt den Dauw? en wie baart er den Regen? Wie maakt den Rijm, en wie strooit hem als asch? Wie stolt Rivieren tot marmeren wegen, Golvende Meiren tot spiegels van glas? Bindt gij het Zevengestarnte aan elkandren? Hebt ge ooit den strik des Orions geslaakt? Kunt gij des Dierenriems teekens verandren? Hebt gij de wetten des Hemels gemaakt? Zendt ge de Bliksemen uit, en zij vliegen? Keeren ze, en zeggen: „Hier zijn wij, o Heer!" Hebt Gij de Wolken geteld, die daar wiegen? Drupt ge uit haar flesschen de vruchtbaarheid neer, Zoodat het waaiende stol\' op de wegen Neêrzijgt en saamvloeit en hard wordt als steen, En al de kluiten, besproeid van den regen, Weeken en zwellen en kleven aanéén?"
		JEHOVAH\'S STEM TOT JOB. Vervolg van het Eerste Deel. XXXIX. „Kunt gij den Leeuw met zijn wulpen verzorgen? Hebt gij de prooi in zijn klauwen gevoerd, Waar hij, bij struiken en stronken verborgen. Liggend op \'t nest uit zijn hinderlaag loert? Wie heeft der Rave heur voedsel doen vinden? Wie hoort haar klagen, en waakt voor haar lot,

-ocr page 239-

		229
		Als ze daar, fladdrend op d\' adem der winden, Krijschen van honger en schreeuwen tot God? — Hebt gij de Klipgeiten gade geslagen? Hebt gij het werpen der Hinden gezien? Hebt ge de maanden geteld dat zij dragen? Weet gij den tijd hares barens misschien ? Zoeken zij hulp in der menschen nabijheid? Leggen zij knielend haar vracht niet ter neer? Snel wast heur kroost, in de lucht en de vrijheid — \'t Gaat, en het keert tot de moeder niet weer! Zeg, wie de banden des Woudezels slaakte, Wie hem verzond met dat woord: „Gij zijt vrij!" Wie hem een huis in de wildernis maakte, Herberging gaf in de zandwoestenij! Zie! daar belacht hij \'t gewoel uwer steden, Door geen geroep van den drijver gestoord! Schraal is zijn spijs, maar met weinig tevreden, Graast hij in stilte op de berghelling voort. Slaat gij d\' ontembaren Woudstier in banden? Zal hij vernachten waar \'t rund overnacht? Ploegen uw akkers en eggen uw landen, Voeren uw zaad waar de dorschvloer het wacht? — Hoort gij \'t? —• Het klapwiekt daar ginds in \'t bosschaadje! Wie maakt zoo vrolijk een vleugelgedruisch ? Is dat des Eibers geveêrte en pluimaadje? Neen, \'t is de onhartlijke moeder, de Struis! Zij laat aan \'t noodlot hare eieren over, Laag in het zand, waar de hette ze broedt; Koel en lichtzinnig vergeet zij den roover, \'t Vratig gedierte, of den plettrenden voet. Kan zij haar kroost wel als \'t hare beschouwen? Kent zij haar kindren? — Het jammert haar niet: God heeft haar liefde en geheugen onthouën, Haar, wie óók eenmaal de moeder verliet! Zorgloos vervolgt zij haar pad door de heiden, En als ze voortijlt in suizende vaart, Kan wel geen renboó haar vlucht begeleiden, Lacht ze in heur wedloop met ruiter en paard! — \'t Paard! geeft gij \'t Paard al de fierheid der helden? Kleedt gij zijn hals met de pracht die er wuift? Schrikt gij het op als een sprinkhaan der velden,

-ocr page 240-

		230
		Als het omhoog-springt en rookdampen snuift? Ziet, hoe het vlamoogt en stampt met de hielen, Trappelt en steigert in brieschenden moed, Spot met de vrees van bekroinpene zielen, Vrolijk het weêrlicht der wapens begroet! Ratelt de pijlbus, en trillen de lansen, Klikklakt het zwaard, tot de slachting gewet, \'t Schijnt op den maatslag der trommels te dansen, \'t Schuimbekt van drift, op den klank der trompet. Luider nog doen de klaroenen zich hooren, \'t Hinnikt hun toe, riekt van verre den strijd, En waar de Veldheer het drijv\' met de sporen, \'t Blijft hem in leven en sterven gewijd! . .. Schiept gij dat Paard ook? — — En schiept gij daarneven. Dicht bij de wolken, den Koning der lucht? Hebt gij den Sperwer zijn vleuglen geweven? Gaaft gij den Arend zijn reuzige vlucht? Leerde uw verstand hem zijn rotskasteel bouwen? Want hij vernacht op de bergen omhoog: Daar overziet hij de lage landouwen, De eindloze verten, met bliksemend oog. Daar vorscht hij rond naar zijn voedsel beneden, \'t Aas, dat de onzinnige menschen hem biên: Want, waar de bloedige strijd wordt gestreden, Koven de dooden, daar zult ge hem zien! . .."
		JEHOVAH\'S STEM TOT JOB. Vervolg en slot van het eerste Deel. JOBS EERSTE ANDWOORD AAS JEHOVAH. XL. Toen, tot Job, sprak dus de Heere: „Zal nu de mensch, die met God durfde rechten, Waanwijs zich mengde in des Eeuwigen Raad, Zal hij het pleit nu met eere beslechten, Toonen, hoever zijn voorzienigheid gaat?" . . .

-ocr page 241-

		231
		Daarop gaf toen Job dit andwoord : „Heer uit den Hemel! mijn schuld is gebleken! Waar is de worm, die d\'Al wij ze doorgrondt? Ik ben te nietig, o God! om te spreken: Ik leg aanbiddend de hand op den mond!" JEHOVAH\'S STEM TOT JOB. Tweede Deel. XLI. En de Heer ging voort te spreken Uit den stormwind, en Hij zeide: „Wil als een Held u de lendnen omgorden! Ik zal u vragen, en gij — onderwijs! Wilt gij mijn recht nogmaals onrecht doen worden? Vonnist gij Mij, en behaalt gij den prijs? Hebt gij een arm zooals de arm van den Heere? Hebt gij een stem aan Gods donder gelijk ? Kom dan, en tooi u met luister en eere, Stel al uw pracht en uw grootheid te prijk! Stort hem vrij uit, heel den stroom uwer wrake! Ga met een wenk al wat hoog is te keer! Dat alvernielend uw vlammenblik blake! Vel met éen slag al de bozen ter neer! Berg hen te-saam in het stof dezer aarde, Dek met een sluier van slijk hun gelaat! Dan zal ik immers u prijzen naar waarde, Dat gij de kunst van regeeren verstaat! . .. Daar is de Behemoth, reus aller dieren! \'k Schiep hem naast u. Schoon van \'t grazend geslacht, Zie, in die lendnen wat sterkte! en wat spieren Maken dien buik tot een zetel der kracht! Zijn niet zijn dijen van takken doorweven? Zwiept hij geen staart als een pijnboom zoo zwaar? Schijnt zijn gebeent\' niet uit koper gedreven? Is elke knok niet een ijzren pilaar? Hij is het pronkstuk der Schepping. De Alwijze Heeft hem voorzien van zijn bliksemend zwaard.

-ocr page 242-

		23-2
		Echter — hij vindt op de bergen zijn spijze, Waar zich al \'t dartiend gedierte vergaart. Plaagt hem de blakende hette; onbekommerd Duikt hij in \'t riet der moerassige kreek; Zacht slaapt hij in, door den lotus belommerd, Of in de schaüw van de wilgen der beek. Dreige een Jordaan hem, het doet hem niet beven; Geessel\' de golf hem, het baart hem geen schrik. Kom, zoo gij durft, grijp hem aan bij zijn leven! Vang, en doorboor hem den neus met een strik!. . . Durf) ge ook wel dien Leviathan bespringen? Slaat gij zijn tong als een visch aan uw haak\'? Waagt gij \'t, een tien door zijn neusgat te wringen? Boort gij hem mooglijk een priem door de kaak? Zal hij met vleiende woorden u streelen? Dient hij u ook, als een slaaf zoo gedwee? Zult gij met hem als een vogelken spelen? Voert, aan een draad, hem uw dochterken meê? Zullen ter markt hem de handlaars verkoopen? Zal hij den buik van den lekkerbek voên? Rijt gij zijn huid met uw pijlflitsen open? Spiest gij zijn kop met een visschersharpoen ? Sla hem! gij zult het niet weder herhalen! — Weet wat gij doet, eer ge een tweekamp aanvaardt! Zie, al uw hoop hem te vangen zal falen: Ploft ge niet reeds bij zijn aanblik ter aard? En zoo dan ieder z ij n overmacht huldigt, Wie dan, die koen Mij in \'t aangezicht ziet? Wie kwam Mij voor, dien Ik iets ben verschuldigd? Is heel de waereld mijn eigendom niet?" BESLUIT VAN JEHOVAH\'S TWEEDE REDE TOT JOB. XLII. „\'k Zal van de kracht zijner leden gewagen, \'k Prijs naar verdienste zijn fierheid en pracht. Wie heeft ooit bres in zijn pantser geslagen? Wie heeft zijn dubbel gebit ooit veracht? Wie heeft zijn aangezichts deuren ontsloten ?

-ocr page 243-

		233
		Gaapt uit zijn muil niet de afgrijslij kheid-zelf? Schilden, zoo vast als uit ijzer gegoten, Dekken zijn rug met hun glinstrend gewelf. Als met een zegel verhecht aan elkander. Dringt door hun voegsel geen ademtocht heen: \'t Eene grijpt steeds als een schakel in \'t ander\'; Zóo kleven ze alle onafscheidelijk aan-éen. Niest hij, het weèrlicht; een zonnegloedblaken Straalt uit zijn blik als hij de oogen ontsluit; Fakkels gaan voort uit zijn gapende kaken, Spranklende vuurvonken springen er uit. Zie uit zijn neusgat de rookwalmen vloeien, Of er een kokende waterplasch dampt! Door zijn gesnuif zouden kolen ontgloeien; Gaz is zijn adem: hij llikkert, hij vlamt! Zetel der sterkte is zijn hals. Voor hem henen Huppelt de schrik met gevleugelde schreèn; Samengesmeed als gemetselde steenen, Kleven de klompen zijns vleesches aan-éen. Roerloos als de onderste steen van den molen, Vast als een rots, is zijn hart. Waar hij naakt, Houden zelfs helden zich ijlings verscholen, Nu door de doodsangst tot lafaards gemaakt! \'t Zwaard moogt ge trekken, geen zwaard kan hem deeren, \'t Zwaard, noch de lans, noch de speer, noch de spies. Wilt ge met ijzer of staal u verweeren? \'t Is of ge strijdt met dor hout of een biez\' 1 Waag het, den pijl of den werpsteen te slingren — \'t Valt op hem neder als dwarrelend kaf! Zwaait met de knods, dril de lans in uw vingren — Hij schudt de slagen als stroohalmen af! Waar hij zijn schubbige staart heeft doen sleepen, Is \'t of een dorschsleê zich afdrukte in \'t slijk. Maakt hij den Nijl, door zijn golven te zweepen, Niet aan een ziedenden ketel gelijk? Schiet hij daarhenen, een lichtstreep blijft achter: \'t Water wordt rimplig en grijs waar hij zwemt — Ziel zonder vreezen en menschenverachter, Is hij tot Roofdierenkoning bestemd! . . ."

-ocr page 244-

		\'234
		V. BESLUIT. JOBS LAATSTE, BOETVAARDIG ANDWOORD AAN JEHOVAH. XLIII. Toen sprak Job dus tot Jehovah: „\'k Weet nu, o Heer! dat geen macht u kan kluisden! Daad is Uw wil en almogend Uw hand. „Wie durft Mijn raad met zijn dwaasheid verduis- [t ren?" Ja, \'k sprak van wondren, te hoog voor \'t verstand, \'k Raaskalde, als kende ik Uw doen en beramen. „\'k Zal u vragen, gij, leer me, als gij \'t weet!" Zóo spraakt ge, o Heer, om een trots te beschamen, Die zich wel nooit meer een oordeel vermeet! \'k Hoorde voorheen slechts van U uit de verte, Daar ik U thands met mijn oogen aanschouw! Heer! ik verfoei mij uit grond van mijn harte, En heb in zak en in assche berouw!"
		„En \'t geschiedde, toen Jehovah Job aldus had toegesproken, Dat Hij straks den Themanieter Elifaz dit woord deed hooren : „Zie! Mijn gramschap is ontstoken „Tegen u en uw twee Vrienden; „Want niet, zooals Job mijn dienaar, „Hebt gij recht van Mij gesproken! „Daarom, neemt dan voor ulieden „Zeven varren, zeven rammen, „Spoedt u voort tot Job mijn dienaar „En ontsteekt uw offeranden „Op de stem van zijn gebeden! „\'k Zal hem hooren en verhooren „En u sparen \'t loon der dwaasheid,

-ocr page 245-

		235
		„Want niet, zooals Job mijn dienaar, „Hebt gij recht van mij gesproken! Daarop gingen die drie Vrienden, Elifaz de Themanieter, Bildad de Suchiet. en Zofar De Naamathiet, en deden Wat Jehovah had bevolen. En in vurige gebeden Knielde Job, en — Hij verhoorde! En toen Job dus voor zijn Vrienden Had gebeden, daar verloste Hem Jehovah uit zijn rampen! En Hij gaf hem dubbeld weder Wat hij vroeger had bezeten. En daar kwamen ze aangevlogen, Al zijn broeders, al zijn zusters, Al zijn oude welbekenden; En zij aten aan zijn tafel, Hem beklagend en vertroostend Wegends al het bitter lijden, Dat Jehovah hem beschikte. En zij brachten hem geschenken, Elk een wichtige kezite En een gouden oorversiersel. En Jobs laatste levensjaren Werden, boven al zijn eerste, Door Jehovah\'s hand gezegend. Want zijn rijke kudde telde Veertien duizend blanke schapen, Zesmaal duizend vlugge keemlen, Volle duizend koppel ossen, Volle duizend ezelinnen; — Ook ontfing hij, als te voren, Zeven zoons, een drietal dochters. En Jemima heette de oudste; Kezia de tweede dochter, En de derde Keren-Happuch. En men vond geen schooner vrouwen

-ocr page 246-

		236
		Heel de Landstreek in het ronde; En heur vader liet haar erven In het midden heurer broeders. En Job leefde nog na dezen Honderd veertig blijde jaren — En hij zag niet slechts zijn kindren, Maar de kindren zijner kindren, Tot in drie en vier geslachten. Eindelijk is Job gestorven Hoog bejaard en zad van dagen.
		EINDE VAN HET BOEK JOB.

-ocr page 247-

		IETS OVER HET BOEK JOB.

-ocr page 248-

		De uitleggers van het Boek Job volgen elkander op; de vertalers van het Boek Job bewijzen elkander hunne laatste diensten; hunne namen en hunne werken worden begraven in de boekerijen, die katakomben der wetenschap. Als hier beneden die namen niet meer bekend zullen zijn dan bij eenige geleerden, die, ten bate van de toekomstige geslachten, de fossile Litteratuur van onze eeuw zullen onderzoeken, dan zal de verhevene gestalte van Job-zelven daar nog altijd voor aller oogen staan, en de geheimzinnige tonen zijner stem zullen een weêr- klank vinden in ieder hart dat door het lijden verbrijzeld ia, \'t Is vergeefs, of men al een boek het verwijt doet dat het een oplossing is die niets oplost, een onver- klaarbare uitlegging. Wanneer dat Boek gedurende zoovele eeuwen gelezen wordt en op zoovele zuchten antwoordt, protesteert het oordeel van het Menschelijk Ge- slacht tegen dat der Kritiek, en moet men wel ;i priori aannemen dat dit Boek „iets zegt." GODET.

-ocr page 249-

		§!•
		HET BOEK JOB IN \'T ALGEMEEN. Onder de gedenkteekenen der Israëlitische Oudh«id, bekleedt het Boek Job ontegenzeggelijk een eersten rang. Het is een ka- noniek boek, en reeds daarom van bijzondere waarde voor allen die den Bijbel vasthouden als regel en richtsnoer van hun geloof. Het is een Hebreeuwsch boek, en alzoo belangrijk voor Let- terminnaar en Historievorscher, als getrouwe getuige van Oostersche Taal en Volksgeest. Het is een theologiesch boek, en als zoo- danig merkwaardig voor de geschiedenis van het Joodsche Dogma, van wege de godsdienstige en zedelijke denkbeelden die het ver- kondigt, waarin wederom de kiemen liggen van later ontwikkeling van het Religieus Geweten1). Het is misschien een van de oudste boeken der Menschheid; gelijk, trouwends, naar Hamanns woord, de poëzy de moedertaal is van het menschelijk geslacht en ouder dan het proza, zooals de tuinkunst ouder is dan het akkerwerk. In allen gevalle is het een dichterlijk boek bij uitnemendheid, schitterende proeve van die Semitische poezy, te recht geroemd als te gelijk lyriesch en spreukrijk, gloeiend van koloriet en zuiver van lijnen, het hart verkwikkend met een geur van antieke kracht en eenvoud. Eindelijk, het is een boek der smarte, een Benonie, uit de smart en voor de smart geboren. „Dan eerst\'\' — zegt Réville — „zou het boek Job niet meer gelezen worden, als het lijden ophield: zoolang dit bestaat, behoort het tot de eeuwige boeken." Of en in hoeverre het Boek Job nu, boven dit alles, ook den naam van een historiesch boek verdient, is een vraag, die niet in allen deele met zekerheid kan worden beantwoord. Het behandelt de lotgevallen van een man uit den aartsvaderlijken tijd, wiens naam, eigenlijk Ijob, zooveel beteekent als „de aan- ge vocht ene", kennelijk minder een eigen naam dan een bij- naam of zinnebeeldige benaming, hier inderdaad wat in de Fransche \') Zie Réville Essais de Critique roligieuse, 1860, p. 398 etc.

-ocr page 250-

		240
		taal eigenaardig een nom deguerre geheeten wordt. Misschien heeft de dichter niets anders gegeven dan een schepping van eigen fantazy, of de omwerking van een bestaande, welbekende overlevering. Misschien — en dat achten wij wel zoo waarschijn- lijk — heeft de werkelijke geschiedenis van een tijdgenoot ot eigen levenservaring, hem ten deele de stof geleverd tot zijn Poëem. In allen gevalle zijn waarheid en verdichting daarin tot een Geheel in-éen-gesmolten; en is het Boek Job, ook al heeft de prototype van zijn held eenmaal onder de menschen gewan- deld, niet historisch maar didaktiesch gemeend. De regel- matigheid van het plan, de symmetrie, niet alleen der verdeelin- gen van het gedicht, maar zelfs der gebeurtenissen die het be- zingt, alles verraadt den Dichter. De Job — de geldigheid der meermalen gemaakte opmerking valt niet te loochenen — de man, wiens verwoeste have juist met het dubbele vergoed wordt, die zeven duizend schapen verliest en er veertien duizend terug- krijgt, die zeven zonen en drie dochters betreurt en wederom met zeven zonen en drie dochters getroost wordt, die van al zijn huisvolk wordt beroofd, zoodat telkens slechts éen bode het verderf ontkomt om den jammer hem te melden, die naderhand zijn klachten in den vorm van het welluidendste parallelisme uitstort en op dezelfde wijze beantwoord wordt — zulk een man kan toch wel geen photographie zijn. Hij is den Dichter mid- del, geen doel: geen persoon van vleesch en bloed, zooals hij daar gaat en staat uit de realiteit gegrepen, maar de verper- soonlijking eener groote Gedachte. Te recht zegt Godet ergens: „De werkelijke Geschiedenis schrijdt niet voort volgends wis- kundige wetten: en de rhythmus kenmerkt altijd de ideale Ge- schiedenis." Men kan er ten slotte nog bijvoegen, dat bovendien in allen gevalle dat gedeelte der handeling dat in den Hemel speelt, uit den aart der zaak niet letterlijk maar symboliesch. als zinnelijke inkleeding eener Religieuze Waarheid, moet wor- den opgevat. Denzulken, die ook nu nog, gelijk vroegere Schriftverklaarders \'), een dergelijke beschouwing als vermetel en gevaarlijk zouden willen verwerpen, moge hier het woord van Niemeier 2) in her- innering worden gebracht: „Ik zie in deze opvatting even weinig
		*) Spannheim, Jnrieu, en anderen. 2) Dr. A. H. Niemeier, Karakterkunde v. d. Bijbel I). I, stuk II, bl. 576 der Holt. vertaling.

-ocr page 251-

		241
		gevaar voor den Bijbel, als wanneer ik beweer, dat de Rijke Man en Lazarus, dat de Koning die zijnen zoon een bruiloft aanrichtte, en de Onrechtvaardige Rentmeester, geen ware personen geweest zijn. Voor mij is de kern des Bijbels van aanbelang, en de schors waaronder zij schuilt, doet daarbij niets ter zake. Ook al ware zelfs niet éene enkele omstandigheid, in het Boek Job vermeld, een werkelijk feit, het boek verliest daardoor niets van zijne waarde: het behaalt des te eerder de overwinning over alle tegen- bedenkingen der twijfelaars" \').
		§ 2. DE TIJD DER SAMENSTELLING EN DE AUTEUR VAN HET BOEK JOB. Gelijk de beide vragen naar den tijd der samenstelling en den auteur van het Boek Job ten nauwsten met elkander samenhan- gen, zoo zijn beide evenzeer met geen genoegzame zekerheid te beandwoorden. Van de daaromtrent bestaande ontelbare en meestal zeer uit-éen-loopende gevoelens, kunnen wij hier slechts de drie voornaamste vermelden, die trouwends op dit oogenblik bijna al de anderen overleefd hebben. Van deze drie hypothesen is zeker die, welke het Boek Job na den Salomonischen tijd ontstaan doet, wel de minst aanneem- lijke en niet dan door zwakke argumenten gesteund. Zoo b. v. beweeren sommigen die haar verdedigen, dat op den achtergrond van dit Gedicht een politiesch onweer dreigt, een wolk van bange tijden, vol verwoesting en ellende, en dat het daarom vooral ook onder de regeering van Manasse moet geschreven zijn \'). Anderen, dat de Auteur, die Egypten zoo nauwkeurig kent, met koning Joalias daarheen schijnt weggevoerd te zijn geworden 3). Anderen, wederom, dat het boek het begin van de invallen van Aziatische veroveraars, maar nog niet de verwoesting van Jeru- zalem, veronderstelt 4). Nogmaals anderen, dat het zoo laat ge- plaatst moet worden, omdat het slechts de rijpe vrucht kan zijn
		\') Michaeli», Prol. in Job. -) Ewald, gevolgd door Heiligstedt en in 1860 ook door Renan. 3) Hirzel.                         4) Stiokel. X.                                                                                                                  16

-ocr page 252-

		242
		van een lang reeds bloeiende Litteratuur \'). — Maar om niet te spreken van het uit de lucht gegrepene van de meeste dezer gis- singen en de valsche gevolgtrekkingen, daaruit niet zelden afge- leid, reeds de veronderstelling dat een Boek, waarin zulk een verschrikkelijke strijd in de hette der aanvechting wordt voorge- steld, noodzakelijk in dagen van nationale rampen moet ontstaan zijn, is onhoudbaar. Kan niet een Dichter, ook zonder deze, zijn eigen lijden bezingen, en wordt zijn lijden niet juist des te pijn- lijker. als hij dat draagt te midden van een welvarend volk en van gelukkigen omringd? Het is inderdaad niet aannemelijk, dat het beeld der „Lijdende Onschuld" niet opgedoemd zou zijn aan den gezichteinder van het Menschelijke Leven dan eerst ten tijde van Juda\'s koningen. Ontmoeten wij het lijk van een vermoorden brave niet reeds op den drempel van het Paradijs? *) Anderen 3) hebben, en zeker althands met eenigen meerderen schijn van grond, beweerd dat het Boek Job uit den tijd der Ba- bylonische ballingschap dagteekent, en dat Job, hoewel dan juist geen personifikatie van Israël 4), toch een spiegel van\'s volks beproeving en toekomstige verlossing is s). Nu eens heeft men zich daarbij beroepen op de overeenkomst tusschen sommige plaat- sen uit het Boek Job en uit het tweede deel der Jesaiaansche Profeciën, een overeenkomst die zelfs sommigen verleidde tot het besluit dat Jesaia-zelf de Dichter van Job moest zijn6); met hoe- veel of liever hoe weinig grond, wordt aan het gezond verstand des lezers ter beoordeeling overgelaten. Dan wederom heeft men dit gevoelen zoeken te staven door de opsporing van gewaande chaldeïsmen in het Boek Job; door te drukken op de daarin voor- komende daemonologie, die een later Joodsch karakter zou ver- toonen 7); op den gebezigden Jehovah-naam, Syrische en Arabische taaibuigingen 8), en wat al niet meer; altemaal bewijsgronden, die beurt om beurt hunne weêrleggers en vernietigers hebben gevonden. De tweede hypothese stelt dat het Boek Job, dat meestei- stuk van religieuze bespiegeling en diepzinnige poëzy „dat reus- achtige en prachtige boek" 9), waarin al het vreeslijk-verhevene \') Blcuk.                        *) Godet.                   3) Bij voorbeeld Umbreit, 4 Zoouls nog v>nlangs (1868) beweerd werd door Seinecke in zijne brochure: „Der Grundgedanko des Buches Hiob. ") Bernstein.                  \'\') \'Jodurque.             7) Semler. ") Thomas Heath.          \'\') Luther.

-ocr page 253-

		243
		dat de schepping Gods en het leven der menschen kan aanbieden, zich als een Alpenketen aan elkander schakelt, „in geen ander tijdperk kan geboren zijn dan in dat van Salomo." Dit gevoelen, tegenwoordig in Duitschland door de meeste Schriftverklaarders omhelsd, is aldaar nog zeer onlangs door Prof. Delitzsch met kracht verdedigd \'). Hij beroept zich op de Litteratuur der c h o k m a , die met Salomo begonnen is; op den stempel van Salomonische gnosis en techniek, dien het boek Job draagt in zijn religieus- bespiegelend element, en den hoogen trap van kunstvaardigheid dien het verraadt, beide eigenschappen bij uitnemendheid eigen aan dien tijd, waarin de Letterkunde, even als het Koningschap, het toppunt van haren weligen bloei had bereikt. Salomo\'s wijs- heid (meent hij) was grooter dan de wijsheid der Egyptenaren, met wier flora en fauna de Dichter van Job nauwkeurig be- kend is. De phyzische kennis en waereldwijsheid, waar het Boek Job van overvloeit, kan zich slechts vertoonen binnen dien wijder gezichtskring, dien Israël in Salomo\'s dagen zich trekken mocht. In die dagen was de klove tusschen Israël en de Volken meer dan ooit gedempt, en droeg de Israëlitische beschaving in \'t al- gemeen een kosmopolitischen karaktertrek, waarin men een eerste aankondiging mag zien van de aanstaande vereeniging aller Volken in het Geloof aan éenen zelfden God der Liefde. Intusschen, hoe aannemelijk dit gevoelen ook schijne, toch is er nog al een en ander tegen in te brengen. De afwezigheid van zelfs de allerminste toespeling op de Mozaïsche wet en eeredienst, op de afgoderij der omliggende Heidenen, op de historische tijden, de profecy, de volksgeschiedenis; het ontbreken zelfs van de gods- \'lienstige terminologie van Israël: dat alles zou toch wel een al te kunstig litterariesch procédé zijn voor zulk een tijdperk J). En wat betreft dien univerzalistischen karaktertrek, dien de Salomo- irische tijd en het Boek Job met elkander zouden gemeen hebben, welk verband bestaat er tusschen het ziekelijk polytheïstiesch univerzalisme van Salomo en het zoo jong en zoo krachtvol mo- notheïsme van het Boek Job? Wijst bovendien het Hebreeuwsch van het Gedicht, met zijn vele Arabische invoegselen, niet be- paald terug naar vroegere tijden, toen de Semitische talen, gelijk lakken die nog pas van den gemeenschappelijken stam zijn ge- \') Dr. Franz Delitzsch Bibl. Comm. über das Buch Job, 1864,, S. 14, folg. !) Godet, in de Revue Chrétienne, VII Année 1800, p. 18 en volg., in een merkwaardig artikel, waarop wij nader terug komen.

-ocr page 254-

		244
		plukt, liare volslagen individualiteit nog niet bereikt hadden? Wel is waar, men heeft deze bedenking trachten te ontzenuwen door te wijzen op de volmaaktheid van den stijl van het boek; men heelt beweerd dat men op deze wijze even goed Racine lot een tijdgenoot van Ponsard kan maken, of staande houden dat Solon de Ilias van Homerus en de Eumeiiiden van Aeschylus geschreven heeft \'). Maar hebben wij in het Hebreeuwsch genoegzame pun- ten van vergelijking? Had de Egyptische Litteratuur haar toppunt niet bereikt ten tijde van Mozes? En wie weet tot welk een vol- maaktheid de Hebreeuwsche Letterkunde zich in zulk een school heeft kunnen verheffen? De derde of laatste (eigenlijk de oudste) hypothese van een veel vroeger tijdperk dan het Salomonische, komt daarom velen het aannemelijkst voor: en niet weinige der uitnemendste theologen hellen er nog altijd toe over om in den auteur van het Boek Job een tijdgenoot, zooal niet een voorganger, van Mozes te zien. Vroeger waren er, die aan Mozes-zelven dachten. Zooals bekend is, noemt reeds de Talmud hem als den Dichter van Job; en niet alleen de oudste Rabbijnsche schriftverklaarders, Aben-Esra. Manasse Ben-Israël in de eerste plaats, maar ook oudere christe- lijke schrijvers, Origenes, Julianus Halicarnasseus, Hieronymus. volgen daarin zijn voorbeeld. Michaelis in zijn tijd, en Ebrani nog geen zes jaren geleden, hebben hetzelfde gedaan. Maar het is en blijft toch wel wat al te sterk, aan te nemen dat Mozes. in een tijd als Abrahams nakomelingschap onder het hardste slaven- juk gebogen lag, zich in de woestijn bezig zou hebben gehouden met het schrijven van een Gedicht, dat als een populair huis- en handboek, als een Algemeen Volksboek, gelijk het in onze dagen heet, straks onder zijne rampspoedige landgenooten, als \'t ware met de snelheid van onze drukpers, verspreid zou worden. Zo» de dichter van dit verhevenste van alle liederen — zoo heeft men verder gevraagd2) — niet veeleer onder Nahors nakome- lingschap te vinden zijn? Menigmaal wordt er in de schrift des O. T. van „Nahors God" gesproken, waarschijnlijk wel omdat hij aan- gaande God opgeklaarde en waardige denkbeelden koesterde boven zijne tijdgeiiooten. Welnu, zou dan de ware opsteller van de/e geschiedenis, deze divina commedia van den voortijd, niet i»
		>) Herder. \') Heronymus, Rupertua, Bellarniijn. Later Goguet, wien Niemeicr volgde, uit wie» het hier volgende is tosamen-getrokken (Karakt. v. d. Bijbel, t.a.p. bl 507volg)

-ocr page 255-

		245
		dezen stam geplaatst kunnen worden, die ook den waren God kende? — „Als ik dat doe," zegt Dr. Niemeier — „zie ik een menigte van duisterheden verdwijnen, die mij bij al de andere gevoelens als onverklaarbaar voorkwamen. Dan begrijp ik, voor- eerst, den samenhang der Godsdienstleer, die in dit boek wordt voorgesteld. Zij komt in vele punten overeen met die van Abra- ham, en evenwel ziet men duidelijk dat het niet die van Abra- ham-zelf is, \'t geen zij, indien het boek van een zijner nakome- lingen was, zoo zeker zijn zou als het waarheid is dat haar grondtoon door al de volgende boeken des Ouden Testaments lieenklinkt. \'t Zijn dezelfde begrippen, maar met betrekking tot de bijzonderheden bemerkt men dat de levenservaringen van Abraham den schrijver onbekend zijn. Indien de beproeving van Abraham bij de offerande van Izaak een trelfende innerlijke over- eenkomst heeft met de beproeving van Job, gelijk niet moeilijk te bewijzen is, zou dan zoo de auteur van dat boek. bijaldien die gebeurtenis uit het leven des aartsvaders hem bekend ware ge- weest, het stilzwijgen bewaard hebben aangaande zulk een groot en schitterend voorbeeld van Gods aanbiddelijke Voorzienigheid? Hoezeer zou dat in strijd zijn geweest met de gewoonte der Oosterlingen, om de ervaringen en voorbeelden hunner voorva- deren in gedachtenis te houden! Maar over \'t algemeen vindt men de grootste overeenstemming met de toenmalige Godsdienst- begrippen. De dikwijls herhaalde vermelding van droomgezichten en verschijningen, welke niet tot Abrahams familie bepaald bleven \'); zelfs de nog zeer eenvoudige vorm van afgoderij, waarvan alleen melding wordt gemaakt, hoe volkomen passende is dit alles voor de tijden waartoe wij opklommen, de tijden van het Patriarchale leven, waarin Job reeds schijnt te behooren naar den hoogen ouderdom welken hij bereikte? Dan worden, al verder, ook al de gewoonten, waarop hier en daar gezinspeeld wordt, ons duide- lijk. Niet éene gewoonte, niet éen enkel denkbeeld, dat van latere tijden zou kunnen getuigen! En toch is het zeker, dat de moei- lijke kunst van misleiding in een betrekkelijk nog onbeschaafden lijd nog wel zulk een hoogen trap niet bereikt zal hebben, dat ze dit alles met zooveel takt zou hebben kunnen verbergen. Zeer natuurlijk is \'t nu, dat Job-zelf offert, dewijl hij tot een tijdkring behoort waarin elk huisvader priester van zijne familie en de ge- lieele Godsdienst nog meer een vrijwillige betooning van dankbaar-
		\') Gen. XXXI: 24.

-ocr page 256-

		246
		heid en liefde dan een wettische plichtsvervulling was. Is het bewijsbaar, gelijk sommige oudheidkenners beweerd hebben, dat men ter gedachtenis van de zeven scheppings-dagen al vroeg het slachten van zeven offerdieren heeft ingevoerd, dan is ook de vermelding van dat gebruik, hetwelk op niets in de volgende wetten gegrond is, in het boek Job \') des te natuurlijker naar- mate het nader gebracht wordt aan het boek Genesis. Maar al ware dit ook niets meer dan een gissing, dan nog zou dit ééne vast staan, dat de gewoonte-zelve van vóór de tijden der uit- drukkelijke offerwetten dagteekent en reeds vroeg in zwang moet zijn geweest. „Hoe meer bijzonderheden van dien aard men ontmoet, hoe meer men in de overtuiging versterkt wordt, dat men het oog op het rechte tijdstip heeft, waarin de rijkdom der menschen nog hoofdzakelijk in rund- en zuivelvee bestaat, waarin de gastvrijheid nog blinkt aan de spits der deugden, waarin de volkstrots, de nationale hovaardij, nog een onbekende zaak is. Dit alles zijn karaktertrekken, die men bij het lezen van het Boek Job niet voorbij kan zien. Maar tevens merkt men op, dat men niet al te ver in het verledene mag opklimmen: dat men ten tijde van Jobs Auteur het geld reeds gekend, dat men zich van de kezita\'s bediend heeft, waarvan bij het koopen van een stuk lands van de Hemorieten door Jakob ten eersten male gewag gemaakt wordt, terwijl Abraham zich nog van het gewicht bedient 2). Eindelijk maakt de omstandigheid, dat er gesproken wordt van de „poorten der stad" 3) te waarschijnlijker dat wij in de familie van Nahor te recht zijn, omdat die in Haran (\'t welk dikwijls zelf „de stad van Nahor" genoemd wordt) woonachtig is, terwijl daarentegen Abraham en zijne eerstvolgende nakomelingen, gelijk al de oude en vele nieuwe Arabieren, nog geruimen tijd een zwervend her- dersleven leidden. Eindelijk is de benaming der kohanim onder de personen die tot de rechtbanken en de overheid behoorden, wederom zeer in overeenstemming met dit tijdperk. Wat dit alles te meer kracht bijzet, is de opmerking, dat juist de plaats, waarin het Jobs-drama speelt, zoo zeer met de handeling harmonieert Nahor en zijne nakomelingen — wij heb- ben het reeds doen opmerken — woonden te Haran in Mesopo- tamiën: en de beste uitleggers plaatsen het land Uz — den-
		") Job. XLII: 8. 3) Job. XXIX: 7.
		2) Nam. XXIII :1 enz.

-ocr page 257-

		247
		zelfden naam dien Nahors zoon droeg\') — juist in deze land- streek. Dus zijn Chaldea, Arabiën en Egypten de naaste grenzen. Hoe natuurlijk is het dan, dat men van al die drie landen in het Gedicht gewag vindt gemaakt; dat er een menigte van Ara- bische denkbeelden, gewoonten, uitdrukkingen, een menigte van Egyptische vergelijkingen en begrippen overal in verspreid is? Op deze wijze worden al de genoemde landstreken, en de inval der Sabeesche rooverbenden van den kant van Woest-Arabiën, be- grijpelijk. „En zou het nu geen dwaasheid zijn," — zoo besloot Nie- meier zijn onderzoek — „te vragen, wie eigenlijk de Auteur is? Wie zal daar op antwoorden? Wie zal het bejammeren, dat hij hiervan onkundig moet blijven? Stellen wij ons te vreden met de waarschijnlijkheid, dat de onsterfelijke Dichter uit een zijde- lingsche linie van Abraham afstamt, niet zeer verre van diens tijden, en dat hij ten minsten vóór de afkondiging der Israëlitische wet heeft geleefd." Toch blijft bij dit alles nog wel een plaats over voor de schoone woorden van Herder:2) „En waar is uw graf, o vroege Wijze! die deze Theodicee voor God en Epopee voor de menschheid hebt uitgevonden? die ze in deze stille daad, den toestand van een lijder op zijn aschhoop, vereenigde en met gevleugelde spreuken uwer wijsheid, als met de vonken van uw vluggen geest, doortintelde en bekroonde? Waar is uw graf, verheven Dichter! vertrouwde van den God- delijken raad, van engelen en menschenzielen! die hemel en aarde in éenen blik te-samen-vat en uit de diepte van het schaduwdal, waar de lijder jammert, tot aan de starren, ja, tot boven de star- ren. uw ziel, uw hart, uw dichtgave, uw geestdrift stijgen doet? Bloeit er een altijd groenende Cypres op uwe rustplaats? Of ligt gij verborgen, gelijk uw naam dien gij verzwegen hebt? en laat gij alleen uw boek van u getuigen, en zingt gij, hoog boven den grooten aschhoop van zoovele lijders verheven, met de morgen- starren voor den troon van uwen Albestuurder? Of waart gij de geschiedschrijver van uw eigen lijden en triomf? van uw eigen over- winnende en overwonnen wijsheid ? Waart gij-zelf de gelukkige-onge- lukkige, de geplaagde en beloonde zelf? Zoo hebt gij andermaal den \') Genes. XXII: 21. 2) J. G. Herder, De geest der Hebreeuwsche poëzy, D. 1, Aanhangsel tot de vijfde Samenspraak, bl. 198 en volg. der Holl Vertaling.

-ocr page 258-

		248
		klachten lucht gegeven en uw zegepraal over eeuwen en waerelddeelen uitgebreid! Uit uwe asch is ook, met dit boek, een feniks, een ver- jongde palm boom voortgekomen, wiens wortelen het water zuigen. Terwijl gij, gelijk gij wenschtet, in uw nest gestorven zijt, heeft zich zijn wierook allerwege verspreid, en heeft dikwijls de on- macht verkwikt, ja zal die verkwikken tot aan het einde der tijden ! „Gij trekt den hemel op aarde neder; gij legert het hemelsch heir onzichtbaar rondom het bed des kranken: zijn lijden wordt een voorwerp van der engelen aandacht, een bevestiging van Gods liefde voor Zijn schepsel, waarop, als tot rechtvaardiging van Zijne eigene zaak, Zijn blik zich beproevend richt. Ziet, zoo houden wij dan hen gelukzalig die verdragen! Wij hebben de verdraagzaamheid van Job gehoord en het einde des Heeren ge- zien, want zeer barmhartig en een Ontfermer is de Heer!1)
		§ 3. TOT WELKE DICHTSOORT BEHOORT HET BOEK JOB. Dat het Boek Job bij uitnemendheid een Dichterlijk boek is, hebben wij reeds vroeger op grond van zijn inhoud opgemerkt. Dat het zich als zoodanig ook door zijn form karakterizeert, behoeft nauwelijks herinnering, en is dan ook wel nimmer ge- loochend. Eenige verhalen, in den beginne en aan het slot, uit- gezonderd, — zegt een reeds aangehaald beoordeelaar — onder- scheidt zich de taal door zekeren klankmaat of rhythmus van de overige boeken des Ouden Testaments op zeer kennelijke wijze. Hoe ijdel en mislukt ook de pogingen van een Gomarus, Hare en hunne volgers mogen geweest zijn om de Hebreeuwsche metra systematiesch te regelen, toch kan niemand in twijfel trek- ken, dat zekere boeken des Ouden Testaments zich niet alleen, door een bijzonder verheven toon, door een zinnebeeldige en bloemrijke uidrukking van anderen onderscheiden, maar ook dat de zelfde stukken door zekeren numerus, zekere evenredige afmeting (wel niet op vaste of althands bij ons bekende wetten gegrond, maar niettemin voor ieder fijn oor merkbaar en zicli meestal eenigzins dithyrambiesch voordoende) even zeer uit-
		1 Jak. Vili.

-ocr page 259-

		249
		munten als er menige fijnheid der taal, menige nuance in \'t ge- bruik van kleine woorden of woordschikkingen in doorstralen. Over \'t algemeen, wie drukt in de gewone samenleving, wie in het midden der smart, zich zoodanig uit als Jobs vrienden spreken? Wie heeft ooit onder een Volk, hoe bloemrijk ook in zijne spieek- wijze, zulk een rijkdom van tropen en overdrachtelijke uit- drukkingen gehoord? Beklagenswaardige, gevoellooze zielen, die hier geen waarachtigen dichtgloed, die hier geen verheven poëti- sche vlucht gewaar worden!1) Terwijl men het dus over het algemeen Dichterlijk karakter van het Boek Job tamelijk eens was, werd daarentegen de vraag naar de bepaalde Dichtsoort, waartoe men het Boek heeft te brengen, op verschillende wijze beandwoord. Velen meenden het Boek Job, even als de Openbaring van Johannes, een Bijbelsch Epopee te moeten noemen en beproefden zelfs een vergelijking van Homerus met den Dichter van Job. Aldus, nog onlangs, een hunnera): Homerus bezingt den wrok van Achilles; hij toont aan, hoe die noodlottige toorn ontstaat, welke jammerlijke gevol- gen hij na zich sleept, en eindelijk, hoe hij ten offer wordt ge- bracht op het altaar der Vriendschap bij een gapend graf. Gelijk de wrok van Achilles de ziel is van de Ilias, zoo is het lijden van Job de ziel van het Hebreeuwsche dichtstuk. De Auteur begint met ons in den Hemel te verplaatsen, om ons daar de oorzaak van dit geheimzinnig lijden te ontsluieren. Wij wonen de goddelijke Raadsvergadering bij, en worden getuige van de tragische weddingschap tusschen God en Satan, waarbij de deugd van Job het onderwerp, de heerlijkheid Gods de inzet is. Dat is de Eerste Zang. Nu volgen de driemaal herhaalde aanvallen van elk der Vrien- den tegen Jobs rechtvaardigheid, en de zegevierende replieken, waarmee hij die aanvallers telkens terugslaat. Deze worstelingen vormen, als \'t ware, de tegenhangers tot de ^\'roote gevechten in de Ilias en maken het lichaam van het Dichtstuk uit. Daarop beproeft Elihu door zijn welwillende en verstandige redenen het gemoed van Job te verteederen en de bitterheid zijner smart te temperen: even als Patroklus door zijn zachte vermaningen den wil van zijn onverzettelijken vriend zoekt
		\') Niemeier, Karakterk. v. d. Bijbel t. a. p. bl. 5S0 Lowth. De sac. Poes. Hebr. Prael. S. 1. :) Revue Chrétionne. VII Année 1860.

-ocr page 260-

		250
		te buigen. Jehovah, die ten slotte zelf verschijnt, brengt Job eindelijk tot volkomen rust en onderwerping: de Held aanvaardt den lijdenskelk zonder dat het waarom zijner beproeving hem opgelost is geworden, en offert zijn wil en de trotschheid zijner Rede op het altaar des Geloofs. Op Job heeft die Godsverschijning een soortgelijke uitwerking als op den Griekschen Held de dood van zijn vriend. Die rouw is, als \'t ware, voor hem de bloedige verschijning van de Goddelijke Gerechtigheid, die hem toeroept: „Ga, breek uw zwaard, breng uwen toorn ten offer aan den wil der Goden, en herstel het kwaad dat uw gramschap gesticht heeft!" Job, de overwonneling Gods, maar de overwinnaar van zich-zelven en zijne vrienden, wordt in eere hersteld, wordt ver- heerlijkt. Onderworpen aan den wil van den Olympus, schrijdt Achilles. evenzoo, zegepralend daarheen. Zoo dan hebben wij hier — dus besluit de genoemde schrijver — wel waarlijk een Epos vóór ons, de Epopee van het Gewe- ten. In het kampperk is het woord de pijl, en de verwonderlijke strijd neemt de gedaante aan van een dialoog. Daarentegen verheffen weer anderen — zooals Hupfeld en zeer onlangs Delitzsch \') — hunne stem, om te betoogen dat het Boek Job, even als het Hooglied, geen Bijbelsch Epopee maar een Bijbelsch Drama genoemd moet worden; en wel een Drama in zeven Deelen of Bedrijven, naar het volgende schema: EERSTE BEDRIJF-. De (aanknooping. Kap. I—III. TWEEDE BEDRIJF: De aanvang van den kampstrijd, of het begin der verwikkeling. Kap. IV—XIV. DERDE BEDRIJF. De tweede kampstrijd, of de klimmende verwikke» ling. Kap. XV—XXI. VIERDE BEDRIJF: De derde kampstrijd, of het toppunt der v e r w i k k e- ling. Kap. XXII—XXVI.
		\') Dr. Franz Delitzsch, Bibl. Comment. Ubcr das Buch Job, Leipzich 1864, S. 11 folg.

-ocr page 261-

		251
		VIJFDE BEDRIJF : De overgang van de verwikkeling tot de ontknoo- ping: Jobs alleenspraak en de redenen van Elihu. XXVII—XXXVIII. zesde bedrijf: De oplossing: inwendig, voor Jobs hart. Kap. XXXVIII—XLII. ZEVENDE BEDRIJF. De oplossing: uitwendig, voor Jobs leven. Kap. XLII— het einde1) Het Boek Job — zoo beweert Delitzsch — is een spreekzaal; en men kan gerust aannemen dat de Dichter, \'t zij dan een tijd- genoot voor de handelende personen, \'t zij dan uit later dagen atkomstig, een plaats onder de woordvoerders inneemt. Het Eerste Deel moge in verhalende form gekleed zijn, toch is het dialo- giesch en in zooverre toch ook wederom dramatiesch. Ook bij Euripides is de Inleiding meestal epiesch; en Sophokles gebruikt evenzoo meestal zijnen Proloog om de belangstelling voor de aanstaande gebeurtenissen op te wekken en de toeschou- wers in geheimen in te wijden, die voor de handelende personen verborgen blijven. Nadat in het Voorspel de raadselknoop gelegd is, wordt hij in den drievuldigen kampstrijd van Job met de drie Vrienden hoe langer hoe vaster aangehaald. In de Alleenspraak van Job begint hij zich te ontwinden, en in het Zesde Bedrijf volgt, behoorlijk voorbereid en dus niet ex machina, de oplos- sing, die in den Epiloog of Exodos voltooid wordt: de knecht Gods wordt tegenover zijn vrienden gerechtvaardigd en, overeen- komstig de goddelijke voorspelling, als overwinnaar gekroond. Wij hebben hier dus met een voortgaande geschiedenis te doen. De aanmerking van Herder, dat de handeling verstijft tusschen
		\') Gelijk men ziet, tamelijk wel in overeenstemming met de Aristotelische wet, Vij Bilderdijk: Ie Bedrijf. Voorstelling van \'t onderwerp; Ile .. In-werking-brengen der daad; Ille ,. Samenstelling der tegenstrijdige werkingen tegen een; IVe „ Ten-top-voering der verwarring en de verwachting der hoorders; V# „ Alles-bevredigende ontknoopinga

-ocr page 262-

		25\'2
		lange spreuken en redevoeringen, is oppervlakkig. Van het begin tot het einde is alles aktie, al komt de uitwendige handeling dan ook alleen in de aanknooping en in de oplossing te voor- schijn. Van het midden des Boeks geldt wat Schlegel van Göthe\'s Iphigenia zegt: „De gezindheden worden er tot handelin- gen gemaakt en den toeschouwer aktief voor oogen gesteld." Overigens wordt, gelijk in Göthe\'s Tasso, het gebrek aan uit- wendige handeling door rijkdom en juistheid van karakterschilde- ring overvloedig vergoed. De Satan, Jobs huisvrouw, de held-zelf, de drie vrienden — allen zijn met rijke verscheidenheid en meestal zeer uitvoerig geteekend. Ook van een anderen kant nog toont de Dichter zijn drama- tiesch talent. Met meesterlijken takt heelt hij de strijdredenen zóo aangelegd, dat hij het hart des lezers in gelijke mate van de vrienden afkeerig weet te maken als voor Job te winnen Hij laat de vrienden in hunne redenen tot het laatste toe de heerlijkste waarheden uitspreken, die echter, door de scheeve toepassing op het tegenwoordige geval, onwaar worden. En ofschoon het Geheel dienstbaar is aan de voorstelling van éene, groote Idee, toch wordt deze door geene der optredende personen vertegenwoordigd, door niemand bepaald uitgesproken. Elke persoon is, als het ware, een medeklinker in het woord van die Idee; zij wordt door het gantsche Boek heen verwerkelijkt, en eerst aan bet einde komt zij te voorschijn als de somma van het Geheel. En toch is Job-zelf niet minder een tragiesch held dan de Edipus der beide Sophokleesche Treurspelen \'). Wat daar het onontwijkbaar, door het orakel verkondigd Noodlot is, dat is in het Boek Job het door Jehovah in de Engelenvergadering genomen raadsbesluit. Als een pijnigend raadsel komt het lijden tot Job. In den beginne valt het hem gemakkelijk in den lichter strijd te zegevieren, tot- dat de vermaningen zijner moeielijke troosters het onbegrijpelijk lijden nog onbegrijpelijker maken. Hij wordt daardoor in een zwaren kamp gewikkeld, waarin hij nu eens vol hoogmoedig zelf- vertrouwen zich ten hemel heft, dan eens in moedelooze angst ter aarde zinkt. De God intusschen, met Wien hij worstelt, is slechts het spooksel dat de aanvechting in plaats van den waren God voor zijn schemerend oog heeft geplaatst, en dit spooksel is in niets verschillend van het onverbiddelijk Noodlot der Grieksche Tragedie. In die Tragedie tracht de Held, tegenover de geheime
		\') Reeds Schultens; evenzoo Ewald (Jahrb. 9, 27.

-ocr page 263-

		253
		Macht die hera met ijzeren arm verplettert, zijn inwendige vrij- heid te handhaven: evenzoo handhaaft Job, in het Semitische Drama, zijn onschuld tegenover dien God, die hem als een mis- dadiger aan het verderf heeft gewijd. Maar midden in deze ont- zettende worsteling met den God van het Heden, die hersenschim der wanhoop, grijpt Jobs geloof naar den God der Toekomst, Wien hij te meer nabij komt, naarmate zijne vijanden hem te onbarm- hartiger veroordeelen. Eindelijk verschijnt Jehovah werkelijk, maar niet op Jobs on- stuimigen eisch: Hij verschijnt eerst nadat Job begonnen is zich te veroodmoedigen en de kastijding aan te nemen, en verschijnt juist, om, in nederbuigende genade, die stemming te verhoogen en te heiligen. Jehovah verschijnt, en — de Noodlotsgod ver- dwijnt. Het Dualisme, dat in de Grieksche Tragedie onopgelost blijft, komt hier tot verzoening. De Menschelijke vrijheid bezwijkt niet; want het blijkt, dat niet een volstrekte willekeur het leven des menschen beheerscht, maar dat het geregeld wordt door de goddelijke Wijsheid, wier innerlijke drijfveer de Liefde is. Wederom anderen meenen, dat het Boek Job toch inderdaad te weinig handeling heeft, zoowel om een Epos als om een Drama genoemd te kunnen worden. De een1) meent duidelijk te zien, dat het Boek Job „in zoo verre een Leerdicht is, als het een bepaald leerstellig onderwerp heeft," welk onderwerp in dat Gedicht gedurig in \'t oog wordt gehouden en er als \'t ware de eenheid van uitmaakt. Een tweede 2), vindt in het Boek Job „de verhevenheid van de Ode," maar zou het toch juist geen Verzameling van Oden durven noemen. De zaak is, dat het Boek Job tot geen enkele bijzondere dicht- soort behoort: het heeft een epiesch element, een drama- tiesch element, een didaktiesch element, een lyriesch element. Even als Dantes Divina Commedia, is het alleen met zich-zelf vergelijkbaar. Geniën als de Auteur van Job en als Dante bouwen niet met afgemeten steenen naar een bepaald bestek: zij scheppen een kosmos, waarin alle levens-elementen tot éen or- ganiesch Geheel verwerkt zijn.
		*) Herman Muntinghe.		2) Niemeier.

-ocr page 264-

		254
		§ 4. DE INHOUD VAN HET BOEK JOB. Het Boek Job behelst, in \'t algemeen, een proeve tot oplossing eener vraag, die in het leven van alle vroomen, vooral van die van den vóor-christelijken tijd, voor de hand lag. Om den inhoud recht te verstaan, is, vóór alles, een juiste blik noodig in het leven en lijden dezer vroomen, overeenkomstig hunne begrippen aangaande Gods waereldbestuur en Zijne Voorzienigheid. Een der jongste Bijbel-verklaarders geeft daaromtrent de volgende opraer- kingen \'). De overtuiging van zondevergeving was ook onder de Oude Bedeeling de grond van den vrede Gods bij alle godvruch- tigen; maar die overtuiging was bij hen nog maar al te zeer af- hankelijk van het bezit der zichtbare onderpanden van Gods ge- nade, d. i. van aardschen zegen van allerlei aart. Daarom stond die overtuiging in die vroegere tijden veel meer dan later, onder de Nieuw-Testamentische bedeeling, aan allerlei schokken bloot, die de geloovigen van de hoogste vreugde tot de diepste neêr- slachtigheid konden vervoeren. Zeker, ook onder de Nieuw-Tes- tamentische Bedeeling staan alle ervaringen en staat elke toestand in verband met Zonde en Genade, met Gods tuchtigende roede of Gods vriendelijke hand; maar het geheele inwendige leven des christens wordt gesteund en gedragen door de volheid der genade die in Christus verschenen is, en daarom is het den christen niet zöo moeilijk onder het lijdenskruis staande te blijven of bij elke wankeling zich wederom op te richten, als het Israëls heiligen wezen moest en was. Bij den Israëliet toch, is meestal elk lijden Gods onmidde- 1 ij k werk, het uitvloeisel van Jehovah\'s straffenden toorn 2); en juist omdat de Israëliet alzoo het lijden als een straf ondergaat, zonder de troost der zondevergeving te smaken, die den christen onder alle smart nabij is, ziet hij uit dat lijden geen uitkomst. Hij is „rondom ingesloten," als „in een net gevangen;" alle „Gods baren en golven gaan over hem heen" 3); de dood schijnt hem het eenige wenschenswaardige, en wel de dood met al de duis- \') Dr. Otto von Gerlach. 2) Psalm XXXIX: 12. Klaaglied. III: 1, 4, 8 enz. ») Klaagl. III. Psalm XLII, enz.

-ocr page 265-

		255
		ternis, die hem in den voor-christelijken tijd nog omgaf. Hier kwam dan nog de kwelling bij, dat Gods vijanden den vroomen lijder bespotteden en in zijne nederlaag die van Gods zaak toe- juichten. Het Boek Job nu schildert ons die aanvechtingen, zooals zij, \'t aller tijde maar vooral onder het Oude Testament, onder en door het lijden geboren worden. Het Gedicht bestaat uit een I n- leiding of Proloog, waarop dan de overgang volgt tot de eigenlijke handeling; de weeklacht van Job. De handeling- zelf, waarbij het groote vraagstuk: „het Waarom van Gods be- zoekingen," eerst hoe langer hoe verwikkelder wordt, maar straks de oplossing nadert, heeft daarna heur loop in driemaal drie dia- logen van Job met zijne drie vrienden, redenen en andwoorden, besloten met een lange rede of alleenspraak van Job; in drie redenen van Elihu, een vierden vriend, die onverwacht ten too- neele treedt, en eindelijk een beslissing van God-zelven, waarop dan een Slot of Epiloog volgt. „In dit Boek" —zegt Herder — „is een dubbel Tooneel, éen in den hemel, éen op aarde; eigenlijk wordt Boven alleen gehandeld, daaronder alleen gesproken: het benedengedeelte weet de bedoeling van het bovengedeelte niet, daarom waggelt het heen en weder, als zonder vasten grond — de dagelijksche toestand van alle philosophiên en theodiceën ter waereld!" De Inleiding begint met een schildering van Jobs vroomheid en voorspoed. Een blik in den Hemel toont ons de goddelijke Raadsvergadering, gemodelleerd naar die van een Oostersch Monarch. De Engelen verschijnen voor den Heer, en onder hen — ook Satan, een naam die hier voor het eerst in deu Bijbel ver- schijnt \'). Gelijk die Satan in God niets anders ziet dan een
		>) In zijne Essais de critique religiense. zegt Dr. A. Réville, bl. 40O en volg.: „Eeuwen achtereen waren de Mono-theïstische stammen onbekend met het bestaan en den naam van Satan, ofschoon zij altijd schijnen geloofd te hebben dat onder de Geesten die den Troon des Allorhoogston omringen, er sommigen waren die men als uitvoerders der goddelijke gerechtigheid kon beschouwen. „Welk een afstand nog tusschen den Satan van Job, een Hemeling, nog optre- ilende onder Gods zonen, die den vrijen toegang heeft tot het Goddelijk Hof, die vertrouwelijk spreekt met Jehovah; en tusschen den Satan van later tijden, die in \'iet diepst der Helle woont, die het hoofd is der gevallen Engelen, in opstand tegen <rod van het begin der schepping af aan, en die zijne eeuwigheid doorbrengt met kwaad te doen. De Satan van Job moet nog gedurende twee of drie eeuwen in was- \'lom toenemen. Dan vindt hij in een zekeren Ahriman, zijn oudsten broeder, oen bondgenoot en een voorbeeld, waarmee hij maar al te zeer zijn voordeel zal

-ocr page 266-

		256
		een overmachtig Tyran, zoo ziet hij in Gods liefdebetooning jegens eenige Zijner schepselen ook niets anders dan redeloozen wille- keur, terwijl hij die schepselen-zelf onvatbaar acht voor het goede en goddelijke, omdat eindigheid en zelfzucht bij hem éen en het- zelf\'de is. Hij wendt zich tot de gunstgenooten des Heeren, de Aarde als verzoeker doorwandelend, om de verborgen sporen dei- zonde na te vorschen, en dan als aanklager voor God op te tre- den. — In een op dezelfde grondgedachte gebouwd Perziesch Gedicht, doet de Satan, om een vroome ten val te brengen, zich voor als een getrouw dienaar Gods: „Vol van valsche en echte munten Is de waereld. God de Heer Heeft tot scheidsman mij verkozen: Vaste takken bind ik vaster, Dorre twijgen ruk ik neer!" terwijl hij alzoo de groote waarheid misvormt, dat ook het Kwade God moet dienen.
		doen. In den hoogmoed der boosheid, zal hij het begin zijner heerschappij terug- plaatsen tot in de eerste dagen der waereld, en zoo zal hij de overtuiging doen wor- telen, dat hij, in de Paradijsslang vermomd, de moeder der levenden verleidde. Op zijne wijze zal hij een Vorst zijn, de Vorst der Duisternis, der Hel, des Kwaads. Woestijnen en onderaardsche holen zullen zijne woningen zijn. Het nachtgevogelte, de uil, de vleermuis, de mol, de padde, zullen zijne gunstelingen wezen. De ver- schrikkelijke en voor de Oudheid zoo raadeolaehtige kwalen van stomheid, vallende ziekte en waanzin, de bezoekingen, die, men weot niet van waar, den mensch over- vallen, die het sterkte wilsvormogen verlammen, die de kalmste geesten beroeren; die booze gedachten, die onreine begeerlijkheden, die de fterksten en besten doen duizelen, — zullen alle zij n werk zijn. In de Middeneeuwen is het geloof aan Satan de schrik der Christenheid. De Doop draagt dan vooral het karakter van een Dui- velsbezweering. De Verlossing-zelve wordt dan bij uitsluiting opgevat als een wor- steling van Christus met Satan. De moestgeliefde vertellingen zijn dandezoodanigen, waarin de Satan ten slotte door menschen bedrogen wordt, die nog listiger zijn dan hij. In de Xllde eeuw ontfangt zijne heerschappij een knak, vooral door de theologie van Anselmus, waarin hem het recht op don zondaar ontzegd wordt. Op een zijnd\' laatste reizen op aarde trad hij een Oud-Duitsche burcht in, waar een jeugdig monnik ijverig arbeidde aan eon vertaling des Bijbels. Met zijn gewone slimheid begreep hij terstond, dat die arbeid in strijd was met zijne belangen, en hij zocht jus den monnik te storen; maar deze, zonder zich van zijn stuk te laten brengen. wierp hem zijn inktkoker in \'t gezicht. Satan gaf een gil en verdween. Sedert heeft hij zich nog maar zelden en dan slechts ter sluiks vertoond, en de vlak d* nog altijd op zijn mantel. Luther hoeft liet ware middel, den echten duivelsban uit- gevonden. Tegen Satan helpt inkt beter dan wijwater."

-ocr page 267-

		257
		Opmerkelijk is het, hoe in ons Gedicht reeds in den beginne, terstond in de Inleiding, de oplossing van het groote raadsel is aangeduid; en de strijd van den kortzichtigen sterveling om die oplossing te vinden, wordt er te tragischer door. In die In- leiding toch wordt ons de eigenlijke oorzaak van Jobs lijden ontsluierd. Deze is niet gelegen in een of anderen zwaren mis- stap, veel minder in een innerlijken afval van God, waarvoor de trouwlooze dienaar gestraft zou moeten worden; want God-zelf getuigt, „dat deze Zijn dienstknecht, op aarde in vroomheid geen wedergade heeft." Evenmin is het lijden van Job een zoogenaamd louteringslijden, dat hem van zijne meer verborgen zonden moet reinigen. Neen, Job lijdt als voorden roem en de heerlijkheid Gods: zijne plagen zijn bestemd om het woord van eer des Scheppers, voor hem verpand, waar te maken. „Kan er een edeler gezichtspunt van menschelijk lijden bestaan?" \') In de gerustheid, waarmee Jehovah in dit Gedicht Zijnen dienaar aan den Satan overlaat, ligt dan ook de zekere overtuiging uit- gedrukt van Zijn eindtriomf. Dezen trek heeft Göthe overgenomen in den Proloog van zijnen Faust, waar ook Satan vergunning komt vragen om Faust te kwellen, en de Heer hem andwoordt: „Nu goed! ik zal uw pogen niet weerstreven: Zie dat gij dezen geest bezweert, En wil hij u zich overgeven, Zoo voer hem heen waar gij begeert! Maar sta beschaamd, wanneer u de uitkomst leert, Dat de eedle mensch, door zijn instinkt gedreven, Op \'t rechte pad steeds wederkeert I" Ja, reeds in de Harictschandra, de Indische .lob-sage, spreekt C.iva tot Indra: „Waarlijk, fiere waereldhoeders! ik beklaag uw arm heelal, Is Hartschandra\'s deugd de nagel, waar zijn lot aan hangen zal. Proeft die deugd in \'t vuur der smarte kan zij \'t doorstaan, jubel dan,
		*) Zoo vraagt Herder, die deze eigenlijke oerzaak van Jobs lijden reeds juist beeft ingezien. Wij komen er in een volgende 8 uitvoeriger op terug. X                                                                                                                  17

-ocr page 268-

		258
		Maar verhef geen leemen hutte die geen aardschok harden kan! Waarop dan Indra andwoordt: „\'t Moog\' zoo wezen, gij Verklager! hoor mijn andwoord tot besluit: Slechts zijn leven zult gij sparen, \'k lever u Hartschandra uit: Plaag hem! sla hem! plunder! pijnig! Toch ontwaart gij in het end, Dat de man zal zegevieren, die den hoogen God erkent!" Heelt het lijden van Job de verheerlijking Gods ten doel, dan is nu ook de hoofdgedachte van het Gedicht niet langer twijfelachtig. Noch de lijdzaamheid van Job, gelijk men veelal jiieent; niet de tegenspoeden des rechtvaardigen in deze waereld, gelijk anderen oordeelen; niet de verdediging der Onschuld tegen- over hare vijanden, gelijk een derde beweert; maar het ondooi- grondel ij ke in de wegen der Goddel ij ke Voorzienig- heid, is de groote éénheid in het Gedicht, waarop al het overige als in een middenpunt saamloopt. Een brave lijdt, een onschuldig martelaar. Waarom? Allerlei andwoorden worden gegeven: alleen het ware niet; en als eindelijk de lezer-zelf, door al dat verschil van gevoelens in het onzekere gebracht is, geeft God-zelf op een- maal de oplossing: „Mijne wegen zijn ondoorgrondelijk!\' Om deze hoofdgedachte te vinden, moesten wij weten wat er in den hemel is voorafgegaan; moesten wij voor ditmaal met de oorzaak van het lijden bekend zijn, zooals ons die in de Inleiding werd aangeduid. „Wij weten nu het raadsel, waarover straks zo> zeer wordt getwist, een geheim, als \'t ware uit de Raadzaal des Hemels tot ons gekomen, maar dat door wie het niet heeft ver- nomen, nooit kan worden gegist." \') Als nu op deze wijze in de Inleiding al de innerlijke ver- wikkelingen aangeduid, al de draden tot het dramatiesch weefsel gelegd zijn, ontvouwen zij zich in het Gedicht allengskens voor onze oogen in levendige, kunstig geordende handeling. Deze be- gint met Jobs weeklacht (Kap. III), waarin hij den dag zijnet
		•) Dr. Niemeier, t. a. p.

-ocr page 269-

		259
		geboorte vervloekt, en, onder de meest troostelooze aanvechtingen, niets begeert dan de rust des graf\'s, het donker schaduwleven des Doodenrijks. Nu treden achtereenvolgends drie vriende.n des lijders op. Gekomen om Job te vertroosten, behandelen zij, voor een kring van toehoorders, met hem de gewichtige vraag, om wier beand- woording, tot onderwijzing en verkwikking van Gods beproefde kinderen, het den Dichter van het Boek te doen is. In heerlijke redenen, door wijsheidslessen der oud-vaders bevestigd, dragen zij de leer der Goddelijke Vergelding voor; Elifaz — meer met kalme, schoon scherpe terecht-wijzing ; Bildad — met een zekeren graad van smadelijke verachting; Zofar — met onstuimige, on- nadenkende heftigheid en hardheid. En ofschoon die leer, op zich-zelf beschouwd, veel waars moge bevatten, zij die haar hier prediken, gaan daarbij uit van een wettiesch rechterlijk stand- punt, zonder een oog te hebben voor Gods wijze, verborgene ge- nadeleiding. Zij zijn daarbij zoo bekrompen en onbarmhartig, dat zij in elk bepaald lijden ook een bepaalde schuld, een volstrekten afval van God zien, zoodat zij dan ook het vonnis der verwerping hoe langer hoe onverholener uitspreken, en niets minder dan een openlijke en onvoorwaardelijke schuldbelijdenis van Job eischen. „Al wat zij zeggen, troost niet, ja het verbittert. De lijder over- treft zijne vrienden in het schilderen van Gods macht en wijs- heid, en blijft toch ellendig: een gewoon beeld van alle aardsche troost! Hun standpunt is te eng en te beneveld: zij zoeken gron- den in het stof, terwijl zij die boven de sterren zoeken moesten. Ën wie hunner kan zich zóo hoog verheffen\'? Niemand hunner vermoedt zelfs, dat de oorzaak van Jobs lijden daar gezocht moet worden, waar die ons is aangewezen (Kap. I—II). Hoe wordt nu ile aschhoop van dezen rampspoedige geëerd! Hij is een schouw- spel der Engelen en van het geheele Hemelsche heirleger. De man, <lie voor den hemel een toonbeeld van menschelijke sterkte en standvastigheid moet strekken, wordt op aarde in een strijd van wijsheid gewikkeld, en hier is hij ook een mensch als de anderen. De Dichter heeft hem een haastig karakter en een vurig gestel gegeven, waardoor hij reeds bij de eerste toespraak wordt mede- gesleept. Deze zuurdeesem intusschen is het hefmiddel zijner deugd •n verlevendigt de gesprekken." \')
		\') Herder, t. a. p.

-ocr page 270-

		260
		Elifaz, die liet eerste het woord opvat, begint met Job te heke len over zijn ongeduld en levenswarschheid. Als Job onschuldig is, kan het loon der deugd hem ten slotte toch niet ontgaan: „immers"— zoo beweert de trooster — „alleen goddeloozen komen om in de beproeving." Een Godspraak, hem in den droom ge- openbaard, moet bewijzen, dat niemand, allerminst een men sch. zich over Gods rechtvaardigheid te beklagen heeft. De toon van Elifaz is nog wel niet bepaald bitter, maar tamelijk koud en grie- vend door de stelling waar hij van uitgaat, dat Job, als hij niet door God gered wordt, ook ongetwijfeld een ellendige huichelaar moet geweest zijn. Hij behoort tot die redeneerders, die niet zoo zeer spreken om anderen te troosten dan wel om zieh-zelven te behagen met hun praatzieke wijsheid \'). Hij spreekt menig goed en heerlijk woord; maar de „zilveren schaal" der „gouden appe- len" ontbreekt, \'t Zijn niet allen woorden „op zijn tijd gesproken,\'\' en juist omdat zij op Jobs omstandigheden niet passen, vergrooten ze zijn verdriet, en — het geneesmiddel verzuurt niet zelden tol bijtend vergift. Gelijk wij vroeger reeds opmerkten, geen vergeldende straf i> Gods einddoel met Jobs lijden. Daarom dan ook verzet Job zicli tegen de aantijgingen zijner vrienden, in het gevoel zijner on- schuld. Ja, onder zijn klimmende ellende, prikkelt dat gevoel hem tot altijd stouter, uitdagender redenen tegen God. Was hij niei (zoo als later een Apostel zich heeft uitgedrukt) „naar de recht- vaardigheid Gods die in de Wet is, onberispelijk?" Had hij Jeho- vah niet oprecht en trouw gediend? Hem niet voor de waerelil beleden en verheerlijkt? Daarom juist werd zijn lijden, als een schijnbaar teeken van Godlijken toorn, hem tot een rots der er- gernis. Gelijk de Psalmisten menigmaal bidden, dat God hen toch vergeven of redden moge „om Zijner gerechtigheid wille, of van God roemen dat Hij „om Zijner gerechtigheid wille" hen beweldadigd heeft, zoo wenscht ook Job, die eerst naar den dooi! gesmacht heeft, straks wederom niet in zijn jammeren te sterven, opdat de waereld niet mocht wanen dat hij schuldig gestorven ware, en God om zijnentwil niet mocht gelasterd worden. 2) Intusschen laat Job niet af geduriglijk weder tot God te roepen. Wiens gemeenschap, bij al wat hem weérvaart, hem toch nooit J) Xoo vut ook van der Palm het karakter van Elifaz op. Zie zijne B ij uelver- taling, deel II, lildz. 655 (groot 8°. uitgaaf. l) Dr. Otto von Gerlach.

-ocr page 271-

		261
		gantschelijk verlaat. Ja, onder al zijn worstelend lijden wordt het gedurig helderder en kalmer in zijn ziel, en, al is het ook dat hij nog gedurig wankelt tusschen vreeze en overmoed, tusschen geloovig verbeiden van de uitkomst en ongeduldig verhaasten van het einde, toch wordt het hem allengskens gewisser, dat de op- lossing van zijn levensraadsel niet verre meer kan zijn. Bij zijn eerste andwoord aan Elifaz intusschen, toont Job zich nog diep gekrenkt, vooral over do harde bejegening der menschen, in wier handen het hem, als later eenen David, nog bijna pijn- lijker voorkomt dan in die van God. Hij verwijt zijnen vriend — die toch nog de bescheidendste van alle is — de onvriendelijke onmeêdoogenheid met zijne smarten; verwerpt zijne vermaningen als smakeloos en ondoeltreffend; en. bij het ongerijmde vaneenige blijde verwachting voor dit leven, keert hij weder tot zijn vroegere begeerte om te sterven, terwijl hij ten slotte niet aarzelt, met een beroep op zijn Verleden, zijne berispers-zelven tot getuigen zijner onschuld te stellen. De diepe neerslachtigheid, die uit. deze woorden tot zijn eersten bestrijder ademt, doet hem dan ook daarop zijn eerste klacht herhalen. Hij verwacht geen verlossing meer uit zijn lijden, en toch is het hem alsof God hem de ruste des doods niet gunt. Het komt hem voor, dat de Almachtige hem al te veel eer aandoet, als Hij een zwakken ellendeling ge- lijk hij, tot Zijn weêrpartij uitkiest; en acht het verreweg het beste, dat, als hij dan toch zulk een ergernis is in de oogen zijns Scheppers, deze daaraan door zijnen dood een einde make. In deze beide hoofdstukken (Kap. VI, VII) wisselen de hartstochten elkander af; zij geven ons „de voortreffelijkste nabootsing van een hart, dat onder de stormen der ellenden worstelt: nu zacht- moedigheid — dan drift; nu hoop — dan wanhoop; nu ker- mende — dan bijna woedende; nu — oodmoedigheid, dan be- schuldigingen tegen God." \') Nu treedt een tweede spreker, Bildad, op, die, scherper toon dan zijn voorganger aanslaande, al dadelijk den lijdenden vriend bestraft over zijn klagen. Uitgaande van de veronderstelling dat God geen onrechtvaardigheid kan begaan, en toch niet bij machte Job van een bepaalde overtreding te betichten, zinspeelt hij op onkiesche wijze op het onheil, Jobs kinderen overkomen, als wilde hij een wenk geven over de mogelijkheid dat hier de ongerech- \'igheid der kinderen bezocht werd aan den vader. In allen gevalle
		1 Niemeiei\', \',. f», p.

-ocr page 272-

		262
		moest Job bij God om redding aanhouden, die hem zeker, zoo hij tot hiertoe onschuldig had geleden, alle doorgestane ellende op het heerlijkst zou vergoeden. Met veel ophef brengt hij daarop een oude wijsheidsles voort, die in dichterlijke beeldspraak de wuftheid van des boozen voorspoed en de gewisheid van zijn ondergang schildert. Eene gelijkenis is daarin opmerkelijk, (vs. AA): „Het vertrouwen der dwazen zal zijn als een spinneweb;" een gezegde, dat wel toepasselijk is op al de stelselmakers (ook die van de XlXde eeuw niet uitgezonderd!) die, als de spin, alles alleen uit hun eigen binnenste voortbrengen. „Den spinnen en den Spinozisten, hunnen bewonderaars, is zeker de meetkunstige bouwmanier eigen, doch — welk een huis bouwen zij?" vraagt Hamann. Men bemerkt, dat Bildad zich op hetzelfde éénzijdige standpunt van Elifaz beweegt, maai\' dat hij, als spreker, eoo wat form als gehalte aangaat, hem in een punt verre overtreft, te weten in bijtende onkieschheid (Kap. VIII). Bildad zwijgt. Job herneemt het woord, en in dit zijn andwoord aan zijn tweeden bestrijder, maakt hij een fijne, tevens dichterlijk- schoone „afwending" \'). Gelijk wij opmerkten, Bildads éenigste bewijsgrond was eigenlijk, „dat God geen onrechtvaardigheid kan begaan." Job neemt die stelling voetstoots over; alleen, hij vat haar op in een anderen zin dan door Bildad bedoeld was; te weten: „God kan niet van onrechtvaardigheid beschuldigd wor- den; vooreerst, omdat een mensch nooit boven alle gebreken verheven, en daarom dan ook eigenlijk nooit volkomen onbe straffelijk is; ten tweeden, omdat een mensch, al ware hij ook onbestraffelijk, toch wegends zijne minderheid als schepsel, geen recht hoegenaamd tegen zijn Schepper kan doen gelden; zoodat er dan ook, ten slotte, geen rechterstoel bestaat waarvoor men God kan dagen." — In zooverre — meent Job — kan men dus zeggen, dat de Heer niemand verongelijkt, ook als Hij den vroome zoo fel beproeft. Hij is \'t, die met grenzenlooze macht der gantsche schepping Zijne wetten geeft en in die schepping een wijsheid ten-toon-spreidt, die oneindig verre verheven is boven het oordeel van uit den aart bekrompene en kortzichtige sterve- lingen. Hieruit volgt, dat het wel dwaas zou zijn, zelfs van een onschuldig lijdei\', zijn onschuld in een openlijk pleitgeding tegen
		1) Zie van der Palm, t. a. p., die den inhoud van dit hoofdstuk hij uitnemend- heid juist gevat heeft, en wien wij hier volgen.

-ocr page 273-

		263
		God te willen staande houden, en vooral van een lijder zoo hard en ontmoedigend behandeld als Job. In weerwil van dit alles, blijft Job toch zijn onschuld hard- nekkig handhaven, dit beweeren steunende door de stelling dat God naar geen regelen van menschelijke rechtvaardigheid handelt. Nu lost zijne verdediging zich ten derden male op in een klacht; gelijk hij trouwends zijn „dichtspreuk" meestal be- sluit met een soortgelijke roerende elegie, die in dit Gedicht i-enigzins overeenkomt met het choor in de Oude Tragedie: heide maken den inhoud algemeen en aanschouwelijk \'). Zijn taal is stout genoeg, maar bevat veel waarheid, terwijl de toon, wel niet verdedigbaar, toch verschoonlijk. althands ver- klaarbaar is, uit den prikkelenden achterdocht zijner moeilijke troosters (Kap. IX, X). Zofar, de derde bestrijder, die nu optreedt, doet niet veel meer dan de grondstellingen der twee vorige sprekers, op nog be- slister toon, te herhalen. Hij vooral bestraft Job als iemand, die zekerlijk zwaar moest gezondigd hebben en wiens stoute zelfver- dediging alzoo onverschoonlijk was. Daarom wijst hij hem, met klimmende drift, op Gods almacht en alwetendheid en vermaant hem tot schuldbelijdenis en bekeering, als den zekeren weg tot herstel: een goede raad, die Job zeker te stade zou hebben kunnen komen, ware hij niet op een valsch vermoeden gebouwd geweest J) (Kap. XI). Geen wonder derhalven, dat Job de eenzijdige moraal zijner vrienden allereerst met bijtende ironie bejegent, straks hunne bekrompenheid en hardheid hun ten verwijt maakt, en het schroot- vuur hunner wijsheidsspreuken uit de Oudheid met tegenspreuken beantwoordt, waardoor hij aantoont zeer wel te weten dat Gods Voorzienigheid, in het bedeelen van voorspoed en lijden, hare bodemlooze diepten heeft (Kap. XII). Hij beroept zich van zijne vrienden op God; maar de gerechtelijke ondervraging, die bij-zelf begint (Kap. XIII), lost zich weldra wederom op in een klacht over het Menschelijk Leven in \'t algemeen, over het zijne in \'t bijzonder, waarbij een onbestemd voorgevoel hem vervoert tot de profetische verzuchting, dat het God mocht behagen, hem zoolang in \'t üoodenrijk verborgen te houden, tot Zijn toorn mocht be- koeld zijn en Hij hem tot het genot van een vernieuwd en nu gezegend leven tot het lieve licht terug mocht roepen (Kap. XIV). \') Herder.                 2) Muntiiigha, van Vloten.

-ocr page 274-

		264
		Hiermede eindigt de eerste der drie aanvallen, die Job achter- eenvolgends van zijne drie bestrijders te verduren heeft; en aan het einde van dien eersten aanval, is Job, gelijk wij bemerkten, reeds zoo ver gebracht dat hij zich van hen, zijne beschuldigers, op God den Hartenkenner beroept. In den tweeden aanval, die nu met een tweede rede van Elifaz begint, wordt de draad het meest verwikkeld, zoodat hier de eigenlijke knoop van het Gedicht gelegd wordt, want aan het einde van dien aanval houdt Job zelfs tegen Zofar vol, dat het juist bij uitsluiting den booze welgaat in de waereld, een paradox, waartoe hij alleen door de hitte des geschils verleid wordt *). Elifaz dan treedt andermaal in het strijdperk. Zoo als te recht opgemerkt is, poogt hij Job voet voor voet te weerleggen. Tegen- over Jobs beschimping zijner vrienden (Kap. XII: 1 — 3) en schijn- bare zelfverheffing (Kap. XIII: 1, 3) staat zijn beroep op de gelijke wijsheid en verder gevorderden leeftijd dier vrienden (Kap. XV: 7—10); tegenover Jobs beschuldiging van averechtsche vertroos- ting en valsche betichting, staat de tegenbetichting van miskenning en hartstochtelijke verguizing van God en menschen (Kap. XV: •11—13); tegenover Jobs onschuldbetuiging, staat de verklaring van aller menschen schuld voor den Alheilige (Kap. XV : 14—16); terwijl eindelijk ook de aanhaling van een oud Lied door Elifaz een duidelijken weerslag geeft op een dergelijke aanhaling door Job (Kap. XII: 12—25) 2). Maar bij dit alles doet hij niet veel anders, dan dat hij ten deele zijne vroegere grieven nog grie- vender herhaalt, ten deele zich beweegt in bedekte aanvallen tegen godloozen en huichelaars, die wel op Job gemunt zijn maar Job niet aangaan, zoodat dan ook de lijder door die schimp- schoten te pijnlijker getroffen wordt naar mate hij ze minder verdient. Jobs andwoord (Kap. XVI en XVII) getuigt dan ook van de diepe krenking die hij door de herhaalde aantijging zijner vrienden gevoelt. De spotlach is op zijne lippen bestorven: zijn hartstocht heeft de overhand verkregen; hij kan zich slechts beklagen en tot God klagen, allereerst over het gedrag van hen die hem zoozeer miskennen. Toch blijft hij er bij, dat hij onschuldig is. en dat die onschuld, al ware \'t ook eerst na zijnen dood, een- maal aan \'t licht zal komen door God-zelf, die nu haar eenige getuige is. Het graf is zijn woning, de verrotting zijn vader, het
		\') Herder.                 \') Muntingho.

-ocr page 275-

		265
		gewormte zijn maagschap, het doodenrijk zijn eenige verwachting; maar onder de aarde zal ten minste de rust te vinden zijn, die hij op de aarde vergeefs heeft gezocht (Kap. XVII: 13—16). Nu grijpt Bildad, die aan de beurt is, ten tweeden male naar de wapenen; maar legt daarbij meer gekrenkte eigenliefde dan onbaatzuchtige!) ijver voor Gods zaak aan den dag. Geen enkele nieuwe bewijsgrond wordt dan ook aangevoerd. De vroegere zijde- lingsche beschuldiging tegen Jobs kinderen wordt door hem onver- holen op den vader-zelf overgebracht, wien hij in zijne schildering van het leven en uiteinde van den goddelooze kennelijk op het oog heeft (Kap. XVIII). Job spaart dan ook de verwijten zijnen hatelijken vrienden niet, maar op de overspanning volgt ontspan- ning, en in het diepe gevoel van verlatenheid, dat hem alles- overweldigend aangrijpt, wordt hij voor een oogenblik zóo klein, dat hij menschen om ontferming smeekt. Maar op eens ver- heft zich in hem de hoogste moed der onschuld, en op plechtige wijze verkondigt hij zijn vertrouwen, dat God zijn vertrapte eer nog eens zal handhaven, in de merkwaardige woorden (Kap. XIX: \'25—29). Die woorden doen ons goed; dat uitzicht op een Ander Leven verkwikt ons, om des lijders en om ons-zelfs wille — het bevreemdt ons alleen, dat wij het niet eerder voor hem ont- sloten zagen. In der waarheid, deze hoop op een leven, waar „alle tranen zullen zijn uitgewischt," is slechts een kortstondige flikkering in den nacht van Jobs lijden. Wij kunnen het niet ontkennen, die voorbijgaande straal geeft hem geen uitzicht over de heerlijkheid van de lustlandouwe der Onsterflijkheid! — Haasten wij ons het te erkennen, Jezus Christus alleen heeft de onverderflijkheid aan \'t licht gebracht. De Onsterflijkheid der Semiten is slechts eene aardsche \'). Eerst, was de familie, de stam, onsterflijk — toen de Xatie: zij geloofde dat zij nooit zou sterven. Zij had eene ge- dacht e die onsterflijk maakt: die van den Messias, en tartte daarin alle geweld van hare veroveraars. Die gedachte — Job nog onbekend! — deed haar volharden onder allen druk, en juist die gedachte aan een eeuwig aardsch koninkrijk van \'t Volk be- lemmerde veeleer dan dat zij opwekte het geloof aan de on- ster f 1 ij k h e i d van den Individu. Eerst later, toen de I n d i- vidu de Natie had overleefd (na de Babylonische ballingschap) nam \'t geloof aan een Ander Leven In Israëls godsdienst vaste
		\') Zie Révillo, t. a. p.

-ocr page 276-

		2(50
		vormen aan. Zulk geloof was natuurlijk niet de vrucht van afge- trokken bespiegelingen: want deze kunnen nooit een vasten grond- slag des geloofs uitmaken. Uit een levendig en zeer wezendlijk gevoel van behoefte geboren, entte dat geloof zich van-zelf op den stam der overige religieuze voorstellingen, die men zich van de vroegste tijden af aan gemaakt had aangaande des Men- schen toestand aan gene zijde des grafs. Terwijl het lichaam terugkeerde tot de aarde waaruit het ge- nomen was, begaf de ziel zich naar een onderaardsche plaats (de Hades, het Doodenrijk), waar allengskens de afgestorven leden van het Menschelijk Geslacht vergaderd werden, om er, lioozen en goeden al te samen, denzelfden slaap des doods te slapen. Maar die doodslaap — wij mogen niet verzuimen het op te merken — was nochtans geen vernietiging, en liet altijd de mogelijkheid staan van een ontwaken. Eerst later kwam de voor- .stelling van een opvaren der zielen ten gerichte, een opstanding ten leven of ter verdoemenis, overeenkomstig hetgeen men gedaan heeft in liet vleesch, \'t zij goed \'t zij kwaad — straks door den Heer in \'t ware licht gesteld. Na deze verzuchting van Job. treedt Zofar (Kap. XX), ten tweeden male op, zonder het zelf meer te willen ontveinzen, dat drift en toorn hem strijdlustig maken. Zijne rede is dan ook een stroom van gal en bitterheid; maar het is tevens de laatste die wij van hem vernemen, want daar de andere vrienden nog een- maal moeten spreken, is hij hiermede uitgeput. De hatelijkheid van Jobs vrienden schijnt intusschen gedurig minder indruk op den lijder te maken, en naarmate het einde van den strijd nadert, wordt zijne ziel rustiger binnen in hein. Zijne toenemende kalmte brengt dan ook blijkbaar zijne tegen part ij ders in verlegen- heid (Kap. XXI, XXII). Elifaz, ten tweeden male weerlegd (Kap. XXIII), vat het woord niet meer op; en Bildad, die ten slotte niet anders doet dan kortelijk herhalen wat hij van Elifaz gehoord had, verstomt insgelijks (Kap. XXIV, XXV). De beurt is nu weder aan Zofar; maar verbijsterd door de heerlijke spreuken, waarmede Job de grootheid en wijsheid des Almachtigen had afgemaaid, durfde hij het woord niet opvatten tegen een man, zoo onmiskenbaar door hooger Geest bestraald. En alzoo ontstaat er dan een stilzwijgen, dat den laatsten spre- ker — Joh — overwinnaar verklaart \'). Hij beweegt zich als
		\') Van der Palm.

-ocr page 277-

		2C7
		een leeuw in het midden van verslagen vijanden, herroept wat hem in de hette van het geschil onbedachtzaams ontsnapt was, en draagt in drie afdeelingen of pauzen spreuken voor, die de kern van het boek uitmaken (Kap. XXVII—XXXI) \'). Hoe eentonig de voorafgegane gesprekken ons mogen voor- komen, toch zijn zij aangelegd met licht en bruin, en de ver- wikkeling van den knoop van het verhandeld onderwerp is toe- benomen van gesprek tot gesprek, totdat Job bedaarder werd en zijne beweeringen matigde. Die dezen draad niet volgt, en inzon- derheid niet opmerkt, hoe Job zijne tegenpartijders telkens hun eigen pijl uit de hand slaat, hetzij door hetzelfde wat zij zeggen verbeterd voor te dragen, hetzij door hunne gronden en bewijzen voor zich-zelven te gebruiken, die mist het levendige en verboo* gende, die mist, met een woord, de ziel van het Boek.2) Het achttiende Hoofdstuk, waarin Job zijn Alleenspraak aan- vangt, is een der uitnemendste van het Boek. Daarin wordt eerst gesproken van het verstand, van de scherpzinnigheid, den triomf van den menschelijken geest Wat de Mensen vermag, wordt aan- getoond in een enkel voorbeeld: dat van den Bergbouw. De Mensch weet diep onder de aarde aan de duisternis een einde te maken, terwijl hij met de groeflamp, de onderaardsche, in zwarten nacht gehulde rots doorvorscht. — Boven op de aarde groeit de spijze, maar diep daaronder wordt het aardrijk met vuur doorzocht, terwijl door het vuur gesteente van gesteente ge- scheiden wordt. Door den bergbouw toont de mensch, dat hij scherper zien, dat hij gevaarlijker wegen bewandelen kan dan alle andere aardsche schepselen. Hij is door zijne kracht daarheen gekomen, waar de blik des adelaars niet reikt, waar de leeuwen- klauw niet staat. Dezelfde gedachte (maar minder diep opgevat) vinden wij ook bij Sophocles in het bekende choor zijner A n- t i g o n e: 3) „De wondren der waereld omvademt geen grens, Maar \'t wonder waar alles voor wijkt, is de Mensch! Hij dwingt de onverzoenbare Moedergodin, Deze Aarde, de voedende, elk jaar tot gewin," enz. Job maakt van de schatten, die diep onder de aarde verborgen liggen, den overgang tot de goederen die in den hemel zijn. \') Herder.                        =) Herder. * Vertalinfr van A. J. Ten Brink, 18G2, blz. (is.

-ocr page 278-

		208
		Terwijl op de verborgen godlijke wijsheid gewezen wordt, is er spraak van de grenzen, welke voor het menschelijk verstand ge- trokken zijn en die het niet overschrijden kan. In de diepte der Godlijke Wijsheid werpt het schepsel geen blik; wij zien slechts zooveel van de oppervlakte als God ons vergunt te aanschouwen. Er is nu nog maar éene schrede noodig om tot Jobs besluit te komen: „God te vreezen is wijsheid, het kwade te mijden, ve stand." Overigens moet de Mensch zijn weg gerust aan God overlaten; en lijdt hij onschuldig, daarom mag hij toch tegen den Alwijze niet opstaan. De ondoorgrondelijke wijsheid Gods bracht Zijn dienstknecht in de beproeving, maar hij had zijn mond niet moeten opdoen. Deze gevolgtrekking maakt Job hier (Kap. XXVIII) nog niet, maar eerst (Kap. XLII: 3) tegenover God en voor Hem zich buigend. Waarom echter God Job heeft laten lijden, dat wordt — het moge hier vooreerst reeds opge- merkt worden — door God zelf niet verder opgehelderd: het blijft er bij, de Heer wilde hem alzoo met krankheid slaan. \') Dat die wil echter geen willekeur was, maar een diepen grond had, zullen wij later zien. Als Job nu op deze en dergelijke wijze; niet zelden met bijna evangelische teederheid, over Godsvrucht en Zedenkunde zijne denkbeelden in het midden heeft gebracht, treedt er eindelijk uit den kring der toehoorders een vierde spreker te voorschijn, Elihn genaamd. Tegenover oudere, eerwaardige menschen had hij tot hiertoe, in \'t besef van zijne minderheid, het zwijgen bewaard: maar nu meent hij dat de geest des Heeren hem heelt doen in- zien, dat hij, zonder juist Job uit een wettiesch standpunt te ver- doemen, Job toch door een hooger waarheid zou kunnen weêr- leggen. Hij neemt drie stellingen aan. Vooreerst: Het lijden van Gods kinderen is geen teeken van Gods toorn, maar van Gods erbarmende genade, alleenlijk, van een tuchtigende, louterende genade, waardoor Hij hen van hunne verborgene zonden reinigt (Kap. XXXIII)- ten tweeden: Juist daarom is God nooit onrecht- vaardig, maar is I illijke vergelding immer het einde Zijner wegen (Kap. XXXIV); eindelijk: De Mensch, met al zijn godsvrucht, kan God niets geven, maar wel doen zijn zonden de komst van zegeningen vertragen, die echter, na de uitdelging zijner zonden, hem weer mildelijk zullen worden geschonken. De hoofdgedachte die hij uitspreekt, „de beproevingen van dit
		Siinooko.

-ocr page 279-

		269
		leven, opvoedingsmiddelen van den hemelschen Vader," is reeds oneindig verhevener en schooner dan die der vorige sprekers, die het niet verder konden brengen dan tot de raeening, dat elke ramp een straf was voor een bepaald vergrijp. Nochtans ook Elihu beseft niet, dat er nog wel een andere oorzaak voor het lijden kan zijn, die hier beneden nooit doorgrond wordt, die in God- zelven ligt en niet in den mensch: dat er een lijden bestaat tot h e e r 1 ij k h e i d Gods. Terwijl Elihu spreekt, heeft zich intusschen allengskens een onweder vergaderd aan den hemel, dat de naderende verschijning ven Jehovah voorspelt. En Elihu, naar aanleiding van dat on- weder, van de ondoorgrondelijke wonderen in het Rijk der Na- tuur gewagende, bereidt ons voor op de goddelijke eindbeslissing, en wijst den mensch het standpunt aan, dat hij tegenover zijn Schepper heeft in te nemen: te weten dat van blinde onder- werping aan den ondoorgrondlijken Schepper. Uit het slot van Elihu\'s toespraak blijkt, dat hij, voor zich, het onwaarschijnlijk, ja ongerijmd achtte dat God-zelf zou optreden om het pleit tus- schen Job en zijne vrienden te beslechten. Des te verrassender is het, wanneer dit niettemin, terstond daarop inderdaad geschiedt. Jehovah-zelf, door Job zoo dikwijls aangeroepen, verschijnt on- verwacht en prachtig \'). „Hij breekt de redenen van Elihu af, terwijl deze, zonder het te weten, Gods komsl geschilderd doch voor onmogelijk verklaard had. God laat de Wijzen, zijne ver- dedigers, staan, en spreekt met Job. en dat wel in de eerste plaats niet als Richter, maar ook als Wijze (Kap XXXVIII). Hij legt hem, die nu immers al de anderen overwonnen en alle wijsheid des hemels en der aarde uitgeput heeft, raadsels en vragen voor, betreffende de verborgenheden der schepping en waereldregeering. Hij toont Job zeven wilde dierengedaanten. ten laatsten de ont- zettende watermonsters (Kap. XXXIX—XLI), die Hij, de Vader der waereld, alle geschapen heeft, voor alle welke als voor Zijne lievelingen Hij dagelijks zorgt. „Waarom zijn deze schepselen gemaakt ? Zij zijn niet voor den mensch; ja, de meeste hunner zijn zelfs schadelijk voor den mensch! De wijze der aaide staat verstomd en beschaamd 2). Onderwerping alzoo aan liet Oneindig ____                                                                                        • 1)  Vergelijk Herder, uit wien het hier volgende wordt aangehaald. 2)  Elders zegt Herder: Leviathan en Behemoth zijn hier als de pilaren van Her- kules: zij komen voor aan het einde van het hoek; zij zijn het non plus ultra van deze waereld, en wijzen, om zoo te spreken, naar de grenzen eener andere.

-ocr page 280-

		270
		Verstand, aan het onoverzienbare scheppingsplan, aan de blijk- bare goedheid des grooten Huisvaders, die voor de krokodil en de rave zorgt — dit is de oplossing der vragen over het wae- reldbestuur en des menschen lot, uit den mond des Waereldbe- stuurders-zelven, die in het onweer en uit de werken der ge- heele schepping spreekt. De ware theodicee voor den mensch is: het onderzoek van de almacht, wijsheid en goedheid Gods in de gantsche Natuur, en de nederige erkentenis, dat Zijn ver- stand, dat Zijne ontwerpen de onze oneindig verre overtreffen. „God verklaart dus ook Job niet, waarom Hij hem beproefd heeft. Hij herstelt hem; Hij vergoedt hem het geleden verlies, en meer kon des menschen kind ook niet eischen. De gemeen- plaatsen dei- zoogenaamde God verdedigers worden zoo weinig geëerd en beloond, dat zij veeleer door een offerande uit Jobs handen verzoend moeten worden. „Hoe verheven is het ontwerp van dat Boek! Indien het niet door een Vorst geschreven is, toch is het eenen Vorst waardig, want des schrijvers geest is koninklijk en godlijk. Overal in dit Poéem handelt God als Koning, Huisvader en Wijze ten opzichte van de geheele schepping: engel en mensch, rave en behemoth, zijn in Zijne oogen gelijk. De schoonste beschrijvingen van Gods eigenschappen en Zijne waereldregeering, de welsprekendste troost- gronden en wat men over Voorzienigheid en Menschenlot vóór en tegen zeggen kan, zijn allerwege door dit Gedicht verspreid. Ecce speetaculum dignum ad quod respiciat inten- tus operi suo Deus! Ecce par Deo dignum, vir forti s cum ma la fortuna compositus!" De rede van Job eindigt afgebroken: ook was er geen nieuwe ondervraging van Job noodig. Hij erkent de heiligheid van Gods wegen en vernedert zich onder Gods hand, om straks dan ook, vol van dankbaarheid, uit die hand zijns hoogsten Rechters even- zeer de stoflijke onderpanden zijner onveranderde goedheid terug te ontfangen. De Heer-zelf heeft het den Satan bewezen, dat Zijne liefde, ook te midden der beproevingen waarin zij geweken schijnt, in het hart Zijner kinderen ten slotte toch zegeviert;dat Hij in hun lijden verheerlijkt wordt; dat Zijn geest en genade hen zóo zeer sterkt, dat zij, hoezeer dan niet zonder veel struikelens en strij- dens, het kruis leeren dragen niet als een last maar als een glorie. Terecht heeft men gesproken \'): „De oplossing van het groote
		\') Réville, t. a. p.

-ocr page 281-

		\'271
		levensraadsel, dat daarin gegeven wordt, is nog even geldig voor onzen tijd als voor dien van Job gelijk dan ook bet andwoord hetzelfde blijft op de drie onsterfelijke vragen „Wat is Plicht? Wat is Deugd? Wat is Wijsheid? Dit is Plicht: zich te onder- werpen aan de ondoorgrondelijke en alwijze Oppermacht, die de dingen zoo geordend heeft als wij ze zien. Dit is Wijsheid; geen beschuldiging in te brengen dan tegen onze eigene onwetend- heid, wanneer wij meenen dat verwarring en willekeur in ons lot de plaats vervangen van de Hoogste Rede, die uit al het andere ademt. Dit is Deugd: in eiken toestand, waarin men zich bevindt, zijn vertrouwen en veerkracht te bewaren; zich af te vragen, welken zedelijken eisch de gegeven toestand ons doet, en dien moedig te volbrengen, zonder lafhartige vrees of onmannelijk klagen." Een ding intusschen staat vast: dat wij den tegenspoed en het lijden in \'t algemeen, uit een ander oogpunt beschouwen dan Job en zijne vrienden. Al kunnen wij tegenspoed en lijden nog niet altijd in oorzaak en bedoeling doorgronden in al hunne ver- schijnselen, wij gevoelen toch, vooreerst, dat zij een onmisbaar deel uitmaken van de groote Huishouding: „Ook die toon is onontbeerlijk in de waereldharmony! Licht en duister, vrede en oorlog, hel en hemel, liefde en haat. Maken een muziek voor God uit, onderworpen aan éen maat" \'). en ten tweeden, dat zij noodig zijn tot volmaking van redelijk- zedelijke wezens. Men herinnere zich slechts, b. v., wat Thomas a Kempis in zijn beroemd Boeksken over het Nut der Tegen- spoeden zegt 2): „Het is goed dat wij somtijds rampen en te- genspoeden hebben: zij brengen den mensch tot zich-zelven en tot zijn eigen hart terug, omdat zij hem leeren dat hij hier in ballingschap leeft, en hem waarschuwen zijne hoop op niets in deze waereld te vestigen. Het is goed, dat wij soms tegenspraak lijden, en dat men ten onrechte kwaad van ons denke, schoon wij het goede willen en bedoelen. Dit dient om ons nederig te houden en bewaart ons voor ijdelen waan. Want nooit vragen wij méér naar den inwendigen getuige in ons binnenste, naar
		\') Da Costa, B y r o n s Kaïn, met oorspr. reien. *) De Navolg v. Christus van Thomas a Kempis, Xieuwe uitgave naar h et Lat ij n door J. P. Hasobroek, Ie Boek, Xlle Hoofdstuk, 8 1.

-ocr page 282-

		\'272
		God, dan wanneer wij daarbuiten door de menschen onbillijk beoordeeld en veracht worden; en dan eerst, wanneer wij in druk of beproeving komen, gevoelen wij levendig hoe noodig God ons is, zonder Wien wij niets goeds vermogen." Het is een schoone bladzijde, waarmede Dr. A. Réville zijn reeds vroeger vermeld opstel \') besluit: „Wat zou de waereld zijn zonder de droefheid, zonder den tegenspoed? Is de zon dei zedelijke waereld niet over de aarde opgegaan op den zelfden dag, toen voor het eerst een menschelijk wezen de slangenbeet in zijn hart gevoeld heeft, ook terwijl zijne zinnelijkheid werd gestreeld\'? „Kan de Deugd, naar onze eigen voorstelling, altijd gelukkig, tevreden en lieflijk zijn? Of zou men, met Jobs vrienden, willen vooronderstellen, dat lijden alleen het erfdeel der boozen is? Laat ons de Menschheid niet ontkroonen, laat ons de schoonste paerel niet wegnemen uit haar diadeem! Zeker, de Natuur is schoon, en met verrukking laaft men de ziel aan bare stroomen van poëzij en trotsche of bevallige heerlijkheid. Zeker, de Kunst en de We- tenschap, die heide muzen en tweelingzusters uit den hemel, hebben een recht op onze liefde, waar zij ons hare onuitspreke- lijke schoonheid ontsluieren. Toch is er iets dat nog schooner is dan de Natuur, nog schooner dan de Kunst, nog schooner dan de wetenschap: dat is de mensch, die sterker is dan zijn smart en hooger staat dan zijn lot! Wilt gij het Ideaal-Schoone ken- nen? Aanschouw dan de moedige onderwerping en de onuit- wischbare hoop; den plicht, volbracht in weerwil van het verzet des vleesches, ten koste van de afgehouwen hand en het uitge- rukte oog; den gelasterde, miskende, die zijn vreugde bewaart en kloekmoedig voortstreeft naar het doel dat zijn geweten hem voor oogen houdt! — Zonder het lijden, zonder den onver- dienden tegenspoed, zouden wij beroofd zijn van de keur dei Menschheid, en zou de aarde haar zout verloren hebben. Zon- der het lijden, zouden wij geen Martelaars en geen Dichters hebben, want de droefheid is vaak hunne Hemelsche Muze ge- weest. Zonder het lijden, zouden wij onzen Heiland hebben moeten derven. Waarlijk, wij kunnen het vraagstuk voortaan aan de bespiegelaars en twistredenaars overlaten: al wat wij weten is dit — en het zij ons genoeg! — dat zonder hel
		\')Bo la renaissance des Etudes religieuses e n K r a n e e {Essai* dü Critiquo relig, pag. 413, 414.

-ocr page 283-

		273
		lijden de waereld van haar hoogste schoonheid verstoken zou zijn gebleven."
		§ 5. OVER DEN WAREN ZIN VAN HET ROEK JOB \')• Job worstelt met een lijden, eerst geloovig ondergaan, maar straks wanhopend bestreden, zoodra zijne vrienden het hem voor- stellen als een straf Gods. Zietdaar de handeling van het drama, dat in dit Gedicht voor onze oogen wordt opgezet en afgesponnen. Job eindigt met in volkomen gehoorzaamheid zijn lijden te dragen zonder er de oplossing van te ontl\'angen, en God beloont die onderwerping des harten met het schitterendste tijdelijk herstel. Zietdaar de ontknooping. Dat alles is duidelijk genoeg. Maar wat niet duidelijk is en wat het raadsel van het Boek blijft, is het doel dat God te be- reiken zoekt met het opleggen van deze proef en het eischen van deze blinde onderwerping. En toch is dat doel de hoofdzaak. Zoolang dit punt niet opgehelderd is, blijft het Gedicht van nevelen omringd. Kan het opgehelderd worden, dan zal het ge- heele werk verstaanbaar worden. Welnu, wij achten die ophel- dering niet onmogelijk, en willen haar in de volgende bladzijden beproeven. Vatten wij daartoe de zaak wat hooger op; even hoog als het Boek-zelf haar opvat. De volmaaktheid van een wezen is gelegen in de liefde, waar- mede hij bemint; zijne heerlijkheid in de liefde, waarmede hij bemind wordt. In dien zin heelt Paulus ergens gezegd, dat de vrouw de heerlijkheid is van den man. De volmaaktheid Gods is dus gelegen in Zijne liefde tot ons; Zijne heerlijkheid gaat uit van onze liefde tot Hem. De gevoeligste slag, alzoo dien men aan de heerlijkheid Gods zou kunnen toebrengen, is te loochenen dat Hij oprecht bemind wordt, is te beweeren dat elke hulde die Hem wordt toegebracht, niets anders is dan een baatzuchtige be-
		l) Wij hobben gemeend hier ten slotte onzen Lezer den hoofdzakelilken inhoud van het reeds vermelde belangrijke opstel van Godet in do Revue Chrétienne, Vil annéc 18K0. niet te mogen ontbonden, voor zoo verre hut met onze voorgaande beschouwingen overeenstemde. X.                                                                                                                                   18

-ocr page 284-

		274
		rekening, een cijns alleen betaald met het oog op het voordeel dat den aanbidder daardoor te beurte valt. Van het oogenblik at\', waarop God in de vrije schepselen niets anders vindt dan huur- lingen in plaats van kinderen, wordt de fakkel Zijner heerlijkheid uitgedoofd in Zijne schepping; de vuile damp der zelfzucht be- zwalkt het Heelal; de Serafs die daar zingen: „Hemel en aarde zijn Zijner heerlijkheid vol," zijn schaamrood verstomd. Indien daar in de schepping een jegens God vijandig beginsel bestaat — en wie kan er aan twijfelen, die den strijd tusschen Goed en Kwaad niet alleen overal rondom zich ontwaart maar ook terugvindt in zijn eigen hart\'? — indien er wezens bestaan die meer bepaaldelijk dat beginsel vertegenwoordigen, indien men zich dat beginsel bij uitnemendheid vertegenwoordigd denkt in éen enkelen persoon, dan is er voor hen en hem niets duidelijker dan dit axioma der zedelijke waereld: „God wordt niet ver- heerlijkt als Hij niet bemind wordt." Die Hem verheerlijken en verblijden wil, geelt zich over aan het instinkt der liefde; die Hem onteeren en bedroeven wil, volgt de inspraak van den haat. En nu ontsluit de lezer het Boek Job en leze de twee eerste bladzijden: hij zal er een tooneel aanschouwen, dat niets anders is dan de toelichling der voorgaande opmerkingen. De vijand- schap Gods, het booze beginsel, de zelfzucht, de haat, verpersoon- lijkt in de figuur van Satan, loochent openlijk in de vroomheid van den rechtvaardigste aller menschen het karakter der belan- sfeloosheid. De „geest die steeds ontkent," meent het geheim van Jobs vroomheid voldoende te verklaren door te wijzen op de aardsche zegeningen, waarmede God Zijn trouwen dienaar over- laadt. Job doet goede zaken met zijn Godsdienst, daarom is hij Godsdienstig; dat zoogenaamd dienen van God is eigenlijk niets meer dan een van God zich bedienen. Is deze be- weering gegrond, dan is het niet God meer wat Job bemint als hij God aanbidt, maar Gods gaven, maar zich-zelven; en als dit de Godsdienst is van een Job. den vroomste der menschenkin- deren, wat moet dan wel die der overigen zijn? Dan wordt God niet beter door Zijn vrienden gediend dan door Zijn vijanden; of liever, dan heeft Hij geen vrienden, dan heeft Hij niets dan slaven, dan is Hij een machtige Heerscher, door lage vleiers ge- huldigd. Met andere woorden: dan is de heerlijkheid Gods vernietigd. Zietdaar juist wat Satan wil. Hij heeft goed getroffen; hij heeft den prijs der sluwheid, indien al niet dien der waarheid behaald. Tegenover zulk een beweering wordt de toestand van God vreeind-

-ocr page 285-

		275
		soortig. Die toestand gelijkt aan dien van een vader, die zijn hoogste geluk vond in het beweldadigen van het dierbaar kind, dat alleen leefde om hem te behagen en te dienen. Een argwanend gast fluistert den vader in het oor, dat die zoon eigenlijk niets is dan een baatzuchtig kansrekenaar, die zijn vader alleen gehoor- zaamt om van hern te trekken en te erven. Wat nu te doen om deze hatelijke beschuldiging te weerleggen? Ken middel blijIt er over, éen enkel: de aanklager daagt den vader uit een proef te nemen: „Neem uwen zoon de schatten af," zegt hij, „waarmee gij hem overlaadt, en wij zullen eens zien of hij u niet den rug toekeeren en u vervloeken zal." — De vader neemt de wedding- schap aan. Hij ontneemt zijn kind achtereenvolgends al zijn ge- schenken, toont hem een streng gelaat, legt hem de hardste ont- beeringen op, doet hem de meest onverdiende mishandeling ondergaan. Indien de zoon onder deze ongehoorde en buitenge- wone omstandigheden zich goed houdt; indien hij de hand kust die hem slaat, gelijk hij de hand gekust heelt die hem liefkoosde; indien hij, gelijk een tweede Izaak, zich binden laat op der hout- stapel zonder zich te verzetten, zijn vader aanblikkende met de zelfde teederheid als toen deze hem aan de borst drukte, — zou dan de ongeloovige beschuldiger niet beschaamd staan, de echtheid der kinderlijke liefde niet uitgemaakt, de eer des vaders niet gered zijn\'? En ten slotte, als het proefstuk op deze wijze is afgeloopen, zal dan de onnatuurlijke houding, voor een oogen- blik door den vader aangenomen, niet terstond veranderen, en zullen de banden die hem hechten aan zijn kind, niet juist door die beproeving met een verdubbelde gunstbetooning worden be- zegeld ? Zietdaar, onzes inziens, de geheele idee der Jobeïde. De Inleiding «f Proloog — dat gedeelte, dat meestal slechts in \'t voorbijgaan de aandacht boeit — is hier de sleutel van het Gebed. Het lijden van Job is noch het gevolg van zijn verborgen zon- den, zoo als zijn vrienden beweeren, noch zelfs een louterings- middel, gelijk men dikwijls gemeend heeft. De oplossing van het raadsel ligt veel hooger, ter plaatse waar niemand op de gedachte komt het te zoeken. Wij zien hier een proef opgelegd aan iemand, die, met betrekking tot de vraag of zijn lijden verdiend is, als volkomen onschuldig beschouwd moet worden, \'t Is er God alleen \'m te doen om in hem op aarde de belangloosheid der Liefde !e openbaren en zoodoende tot in den hemel der hemelen zich

-ocr page 286-

		276
		te verheerlijken. De beproeving van Job zou zelfs denkbaar zijn in een Paradijs, in den schoot der volmaakte Onschuld. Er is niets ongerijmde in de voorstelling, dat de Eerste Mensch, indien hij de eerste beproeving had doorgestaan — die van het genot, waarvoor hij inderdaad bezweken is — misschien tot een tweede beproeving, die des 1 ij d e n s, had kunnen geroepen worden, om, in geval van overwinning, door dezen hoogsten en laatsten triomf den Satan voor immer tot zwijgen te brengen en Gods heerlijk- heid voor hemel en aarde ten top te voeren. Zóo zou de Mensch- heid hare roeping hebben kunnen vervullen, zooals de Schrift haar voorstelt1). Uit deze gegevens zou men zelfs een normale geschiedenis van een onschuldig Menschdom kunnen saamstellen, en die ideale geschiedenis zou niets anders zijn dan het beeld (de type) der geschiedenis van den Zoon des Menschen die zijnen God verheerlijkt, in de woestijn door de zeltverloochening, daarna in Gethsémané door het aanvaarden van den beker des lijdens. Verhef de persoonlijkheid van Job tot haar ideaal — gij krijgt Jezus! Lag het intusschen bij deze verklaring van Jobs lijden in de bedoeling dos Dichters in \'t algemeen alle verband tusschen schuld en lijden te ontkennen? Gewisselijk niet, zooals op menige blad- zijde van zijn Dichtsttuk blijkt. Hij geeft geen volledige theorie aangaande het Lijden; hij ontvouwt niet opzettelijk de gewone oorzaken van dit verschijnsel, evenmin als hij er aan denkt ze te loochenen. Hij openbaart een nieuwe oorzaak, die tot hiertoe onbekend was gebleven en waarbij noch de zondige daad van eenen mensch in \'t bijzonder, noch de zondige slaat van het menschdom in \'t algemeen, in aanmerking komt. Zoo ontgaat hij de beperktheid van onze natuurlijke Theodicee en ontwortelt hij het vooroordeel, dat ons bijna altijd de mate der schuld van den individu doet berekenen naar de mate van zijn lijden. Indien wij dezen maatstaf alleen bij ons eigen lijden aanlegden, zou ei zeker niet veel gevaar in steken. Maar door een verborgen onwil geprikkeld, scheppen wij er een soort van behagen in om in het gedrag van den naaste de bron van zijn jammeren op te sporen. Wij stellen eiken ongelukkige al zeer spoedig in staat van be- schuldiging. De deernis met hem bekoelt juist op het oogenblik als hij haar het meeste noodig had. Wie telt de onbarmhartige vermoedens, de onrechtvaardige beschouwingen en handelingen.
		\') Psalm VIII: 2.

-ocr page 287-

		277
		waar zulk een dwaling toe leidt? Het is van hoog belang dien ijzeren cirkel te verbreken, binnen welken een kortzichtig oordeel ons sluit en ons medelijden dreigt te stikken. Daartoe is het niet voldoende, gelijk men gewoonlijk meent, onderscheid te maken tusschen het wel verdiende lijden (straften) en het lijden be- stemd om den mensch te louteren (kastijdingen ot\' beproe- vingen, in den gewonen zin des woords.) Ook die onderschei- ding heft nog het treurig axioma niet op: „Zoo veel lijden, zoo veel schuld." Want evenals de bestraffingen in volkomen ver- houding moeten staan tot de schuld, evenzoo moeten de tot lou- tering toegezonden beproevingen in niet minder juiste evenredig- heid staan tot de veelheid der smetten die weggenomen moeten worden. In heide gevallen wordt de grootste lijder altijd als de grootste zondaar beschouwd, \'t zij dan opzettelijk, \'t zij feitelijk; en het bijvoeglijk naamwoord: verdiend houdt niet op zich als een brandmerk vast te hechten aan het zelfstandig naamwoord: ongeluk. De blik der Barmhartigheid zoekt angstig naar een uitgang uit dezen kerker: de Jobeïde nu heeft haar dien uitgang ontsloten. God-zelf heeft ons in dit diepzinnig Gedicht een der diepste ver- borgenheden van Zijn waereldbestuur geopenbaard. Er zijn ge- vallen, waarin Hij den mensch treft, niet van wege diens vroeger begane zonden, noch met het oog op diens toekomstige loutering, maar met het oog op Zich-zelven en om den wille van Zijne eigene zaak. Gelukkig de mensch, die geroepen wordt om zulk een rol te spelen: Dat hij het kan, is zijne heerlijkheid; dat hij het wil, is de heerlijkheid Gods. Zou men de stoutheid, de verhevenheid van deze Theodicee durven betwijfelen? Ik geloof het niet. Hoe komt de Dichter aan deze gedachte? Hier geldt wel in den hoog- sten zin des woords het oude: „Est deus in nobis." Trou- wends, de waarachtige Dichter ziet menigmaal verder en dieper dan vele ofliciëele theologen en philosophen van professie in het stof hunner boekencel kunnen droomen ! Wat de Theodicee van het Boek Job nog belangrijker maakt, is dat het haar gelukt het gestelde vraagstuk op te lossen zonder tusschenkomst van een element, dat anders altijd tot beandwoor- ding onmisbaar werd geacht; te weten: de leer van belooningen en straffen in een volgend leven. Welke denker, van Plato af tot op Kant toe, heeft zich ooit aan een verklaring gewaagd van de schijnbaar zoo onrechtvaardige veideeling van het menschelijk lijden, zonder zijn toevlucht te nemen tot het dogma van de

-ocr page 288-

		278
		Onsterfelijkheid der Ziel? In een ander leven zouden de wissels worden betaald, die de Voorzienigheid in dit leven had afge- wezen met protest. Alleen de Auteur der Jobeïde maakt op dezen vrij algemeenen regel een uitzondering. De bezielde Dichter durft het vraagstuk aan zonder dit hulpmiddel. Is het omdat het leerstuk van een Toekomend Leven hem geheel onbekend is gebleven\'.\' Al ware dit ook zoo, dan nog zou het welslagen van zijne poging er niet minder merkwaardig om blijven. Maar is het wel zoo ge- heel waarschijnlijk, dat hij hoegenaamd geenerlei voorstelling, hoe onvolkomen dan ook, zou hebben gehad van een leven na dit leven? Hebben niet zelfs de onbeschaafdste volken, ook uit de vroegste tijden, daarvan althands een onbestemd voorgevoel aan den dag gelegd? Zou het geslacht, dat in het aartsvaderlijke tijd- perk de zuiverste godsdienstbegrippen bezat, juist van déze hoop geen enkelen glinster hebben gezien? — In allen gevalle, al zwijgt de Auteur van Job dan ook over het leerstuk der Toe- komstige Vergelding, toch spreekt hij het algemeene begrip uit, dat deze leer tot grondslag strekt. Of, toont hij ons niet, in den Epiloog of het Slot, den stroom der goddelijke zegeningen, die zijn prachtigen loop hervat zoodra de beproeving van den held ten einde is? Keert niet, naarmate Job meer geleden heeft voor Gods zaak, de gunst des Heeren straks des te overvloediger tot hem weder? Wat beteekent dat? —- Dat is de uitdrukking eerier zedelijke wet, die juist het beginsel eener godlijke vergelding in zich be- vat. Of die wet hier of hiernamaals ten uitvoer gelegd wordt, is den Dichter om het even. Hij verheft zich stout-weg boven dit alternatief, want het is hem meer om de Wet-zelve dan om hare feitelijke ten-uitvoerlegging te doen. Acht men dit te veel van Jobs inzicht verondersteld? Men herinnere zich de beroemde regels, waarin immers Jobs verwachtingen haar toppunt bereiken :
		„Ik weet het, mijn Verlosser leeft, Die eenig, eeuwig uitkomst geeft, De Rots van mijn vertrouwen! Als lang dit stofkleed is vergaan, Dan zal ik, van mijn vleesch ontdaan, Den hoogen God aanschouwen! Dan reikt Hij mij als vriend de hand, En doet de kroon me ontfangen !

-ocr page 289-

		279
		Hoe smacht mijn binnenst ingewand Van nameloos verlangen!\'\'... \') Drukt .Tob hier de hoop uit op een leven na dit leven? Of doelt hij eenvoudig op de verwachte genezing van zijn tegen- woordige kwaal 1 Men mag het er veilig voor houden, dat Job- zelf met het andwoord op deze vraag even verlegen zou zijn ge- weest als ten allen tijde zijne uitleggers geweest zijn. Weet hij dan zelf wat er worden zal van dat lichaam, het levendig ge- raamte. waar hij op dat oogenblik nog in verzucht? Weet hij of de melaatschheid waaronder hij wegkwijnt, haar werk van ver- woesting zal voortzetten, dan wel of God tot dat verterend vuur zeggen zal: „Tot hiertoe en niet verder?" Neen, hij weet dat niet; hij kan het niet weten, en juist daarom kan hij den aart zijner aanstaande verlossing niet juist bepalen. Maar wat hij met onfeilbare zekerheid weet, en wat hij hier triomfeerende uitroept. is dit éene, dat hij herleven zal, het zij langs den weg van ge- uezing, het zij door een ontwaking uit den slaap des doods. Hoe dan ook, hij zal herleven, want God leeft, en Job kent Hem: het is zijn God. Job zal leven, want zijn God, evenmin als de God van Abraham, Izaak en Jakob, is geen God der dooden, maar een God der levenden. Wij hooren bier uit den mond van Job hetzelfde voorgevoel spreken, dat de mond des Heeren later aldus formuleerde 2). De hope eener herleving, hier door den lijder beleden, betreft dus noch de wijze waarop, noch de plaats waar, noch den tijd wannéér, maar eeniglijk het feit. Zij beproeft het niet eens een vorschenden blik te werpen op de wegen en middelen, door welke het God zou kunnen behagen haar te verwerkelijken. Deze sche- merende verwachting is ongetwijfeld nog lange niet het afgeronde Leerstuk van de Onsterfelijkheid der ziel; maar zij is er toch wel waarlijk de kiem van. Latere openbaringen kunnen den in- boud dezer woorden ontwikkelen en nader bepalen, maar zij kunnen geen stouter uitdaging ontlokken dan die Job hier toe- werpt aan machten der Melaatschheid en des Doods. — En zoo is het dan, gelijk wij zeiden, den Dichter gelukt het mysterie der Lijdende Onschuld te verklaren, zonder verwijzing naar de leer der Zonde of het dogma van het Eeuwige Leven, en zon- der, aan den anderen kant, iets te kort te doen aan de onkieuk- \') Job XIX. Zie hiervoren blz. 181. •j Malt. XXII: 32.

-ocr page 290-

		280
		bare rechtvaardigheid des Waereldbestuurders. In der waarheid, indien wij aan de Jobeïde, zoo als wij haar begrijpen, een motto moesten toevoegen, het zou geen ander zijn dan het woord des Meesters ten aanzien van den blindgeborene. Als Zijne discipelen Hem gevraagd hadden: „Rabbi, wie heeft er gezondigd, deze of zijne ouders, dat hij blind zou geboren worden?" zoo andwoordde Hij: „Noch deze heeft gezondigd, noch zijne ouders; maar dit is geschied, opdat de werken Gods in hem zouden geopenbaard worden" \'). De beteekenis en het doel van Jobs lijden zijn dus van den beginne af duidelijk aangewezen, en men kan zeggen dat het raadsel der Lijdende Onschuld zijne oplossing heeft in den Pro- loog. De redenen van Job en zijne drie vrienden (Kap. III—XXXI) moeten hoofdzakelijk dienen om de valsche oplossing weg te nemen, die hij zich voorstelde te bestrijden. Eerst wanneer dat misverstand opgeheven is, kan de mensch tot bewustheid komen van de houding, die hem tegenover God past zoolang het ware doorzicht van de wegen der Voorzienigheid hem nog niet ge- opend is: en die bewustheid op te wekken, is dan ook wel het groote doel van Elihu\'s gesprekken en Jehovah\'s stem uit het onweer (Kap. XXXII—XXXVII en XXXVIII— XL1). Een enkel woord nog over elk dezer afdeelingen. Jobs vrienden, naar \'t schijnt, vormen met hem een kleinen monotheïstischen broederkring te midden van een afgodische be- volking; een soort van religieuze a ris tok ra t ie, te midden van ruwe troglodyten (holbewoners) gelegerd, eenigzins zoo als in Zuid-Afrika de Kaapsche boeren leven in het midden van Bechuanen en Boschjensmannen. Nu wordt Job door zijne vrien- den van niets minder beschuldigd dan van verzaking van het gemeenschappelijk geloof en heimelijken afval tot afgoderij en al de ondeugden die daarmede onafscheidelijk gepaard gaan. Alle drie meenen, een iegelijk op zijne wijze, in dezen vermeenden afval de oorzaak van Jobs lijden te moeten zien, en doen niets anders dan onder duizend vormen deze éene gedachte herhalen : „God is rechtvaardig: zooveel gij opentlijk lijdt, zooveel hebt gij heimelijk gezondigd. Erken uw verborgen afdwalingen: geef God de eer, dan zal Hij u herstellen:" Op deze wijze sprekende, fot- muleeren de vrienden — men gevoelt het duidelijk — de Thè- odicee van hunnen tijd. De heerschende zienswijze liet geene
		\') Joh. IX: 1—3.

-ocr page 291-

		281
		andere uitleggiug toe dan die van eene Vergeldende Gerechtig- heid; eene uitlegging, die, averechtsch toegepast op het geval van Job, dezen als een dolksteek door de ziel moest gaan. Hij had geen andere leer tegenover deze troostlooze theorie te plaat- sen, en mocht zich dus op dogmatiesch terrein wel geslagen voelen. Om logiesch de stoten af te weeren, waarmee men hem overlaadt, om zich waarlijk te verdedigen, had hij de geheimen des Hemels moeten kennen, had hij toeschouwer moeten geweest zijn bij die goddelijke Raadsvergadering uit den Proloog; maar dat is hij niet. In dezen toestand en onder het gewicht van genoemde be- schuldigingen, gelijkt Job aan dien zoon van wien wij gesproken hebben, wanneer zijne broeders, hem door zijnen vader verwor- pen en met klimmende hardheid behandeld ziende, elkander met ontroering afvragen: „Wat heeft hij dan toch gedaan?" en, zich tot hem wendende met een mengeling van deernis en afschuw, hem vermanen om schuld te belijden en het ernstig vergrijp weer goed te maken, dat hij ongetwijfeld moest begaan hebben. Ue ongelukkige weet niet wat hij andwoorden zal. Hij onderzoekt zijn geweten, maar vindt er niets dat zulk een ongewone han- delwijze, zulk eene plotselinge verandering in Gods betrekking tot hem, ook maar eenigszins zou kunnen verklaren. Zoo is dan de jammerende betuiging zijner onschuld al wat hij vermag! Ontzettende toestand, bewonderenswaardig uit het oogpunt dei- Kunst en voor den Dichter vruchtbaar in tafreelen van waarlijk tragische grootheid! Die innige verzekerdheid van een goed geweten, is de rots, aan wier voet zich al de heftige beschuldi- gingen van Jobs vrienden, heel hunne bekrompen Theodicee, als machtelooze golven breken. Hunne doode rechtzinnigheid verstomt ten slotte bij de kreeten van de dikwijls heterodoxe maar altijd oprechte jammerklachten van den lijdenden Held. Welke leer kan het ten slotte uithouden tegen het protest van het zich-zelf onmiddelijk bewuste Zedelijk leven? Tegenover den abstrakten God zijner vrienden, die niets anders dan een wiskunstige formule, dan een koude, ziellooze weegschaal is, heeft Job, wiens logika ten einde is, ongetwij- feld niets anders te plaatsen dan een grilligen, fantastischen God, die uit den schoot der wolk waarin Hij zich verbergt, Zijn pijlen schiet werwaards het Hem lust, zonder reden. Maar in elk geval is dat dan toch een levendige, vrije, persoonlijke God, die als Hij gewond heeft, kan genezen, en als Hij gedood heeft,

-ocr page 292-

		i>82
		weer levendig kan maken. En zoo werpt Job zich dan ook in de armen des Alvrijmachtigen, zich met geweld losscheurende uit het dwangbuis, waarin de onverbiddelijke logi ka zijner vrien- den hem dreigt te verstikken. Nu gaat hij. wel is waar, in zijne vaak aan krankzinnigheid grenzende wanhoop, zóo ver, dat hij als \'t ware dien God een proces wil aandoen, en Hem verwa- ten toeroept, dat Hij hem, den zwakken sterveling, wel kan dooden maar niet beletten zijne onschuld te blijven betuigen en zich tot den einde toe te beroepen op het Hoogste Recht: „God zal mij dooden: Niets hoop ik meer, Maar \'k handhaaf stervend Bij Hem mijne eer!" *) Maar het kan onze aandacht niet ontgaan, dat hij. aldus spre- kende. God voor de vierschaar van God-zelven dagvaart, en dus eigenlijk aan Gods aanbiddelijk wezen, op het oogenblik waarop hij dat het ernstigste schijnt te miskennen, de schoonste hulde brengt. Juist dit gedeelte van het Boek Job, het moeilijkste voor den J) Job XIII; 16. Zie hiervoren bl. 177 en 178. Onze Statenvertaling hoeft: .Ziet. zoo II ij m ij doodde, zon ik niet hopen?" De Fransche vertaling (die Godet hier voor deu peest had), nog sterker: rVoila, qu\'il me t u e, j\'e ne lais- serai pas d\'espércr f.*n Lui],\'1 en volgt daarin, even als de Engelsche en Italiaan <Hic overzetting, de V u lga t a: „Etiamsi occiderit me, in ipso spcrabo" De uitdrukking, aldus opgevat — das merkt Delitzsch op in zijn Biblischer Commentar (S. 132, 133). — heeft een eerwaardige geschiedenis. De keur vorstin Louise Henriette van Oranje (gest. I6fi7); de dichteres van het on- sterfelijk Lied: „Jesu, meine Z u versie h t," koos de woorden: „Obmieh der Herr gl ei c h tödten wird, so willichdochaufihnhoffen," tot den tekst van hare Lijkreden; en het woord van Job, aldus opgevat, heeft vele stervend m gesticht, onder anderen eene Jodin, want met stervende vingeren be- proefde Grace Aguïlar nog de woorden: „Though II e slay me, yet will I truBt in h i m" ter neder te schrijven. De betuiging van onzen lijder, in dezen zin verstaan, heeft een historisch recht vóór zich, dat wij niet willen bestrijden. Zelfs de Apostelen ontzagen zich niet, Grieksche woorden uit de Septuagint, al kwamen zij ook met den ILibreouwsch-n gronitjkst van h ;t Ondi iTestament niet overeen. over te nem *n voor zoï vom zij schriftuurlijk waren, of wel eene van elders uit den Rij bel erkende waarheid in een kernspreuk te samen vatteden. Zoo is het ook met dit gezegde, dat, in don geest der Vulgata begrepen, bovendien niet in strijd is met den geest en eindelijke gemoedsstemming van Joh. Maar anders staat er letterlijk en ook geheel in verband met het onmiddelijk voorgaande: JZ i e, doo- den zal II ij mij; ik hoop niet," d. i. ik verwacht geen ander en beter uiteinde.

-ocr page 293-

		283
		koelen uitlegger, maar liet toegankelijkste voor het verbrijzeld hart, behoort vooral tot de episoden, waaraan het Gedicht zijn onsterfelijken roem te danken heeft. Vergeldende rechtvaardig- heid, volgehouden in weerwil van de feiten die haar schijnen te weerspreken, of — grenzenlooze willekeur, uitgeroepen ten koste van de goddelijke volmaaktheden, zóo luidt het onveranderlijk alternatief, waarop de redetwist van Job met zijne vrienden uitloopt. En nu —• wat zal de vroome toeschouwer doen, die, onbekend evenzeer met het tooneel uit de Inleiding of Proloog, zich ge- krenkt voelt door hetgeen er valsch is in beide theorie n? Een derde systeem voorstellen kan hij niet, want uit het oog- punt van het Theïsme zijn de alternativen uitgeput. Hij zal door het besef zijner onwetendheid teruggevoerd worden tot het praktiesch grondgebied: hij zal de gemeenplaats prediken van de onvoorwaardelijke onderwerping, van het blinde vertrou- wen op God, met éen woord, van het Geloof. Welnu, dat is juist de rol die Elihu te vervullen heeft. „God is grooter, wijzer, machtiger dan wij. Geheel het scheppingswerk getuigt dat. Daarom dan. laat ons tegen God niet opstaan, ook dan niet wanneer Zijne beschikkingen den stempel der 6nrecht- vaardigheid schijnen te dragen. Beproeven wij evenmin Zijne wegen ontijdig te verklaren. De beproeving te aanvaarden, te trachten er winst mede te doen tot onze verbetering, en op de uitlegging te wachten, die de Al wijze ten slotte aan onze on der- we rping niet onthouden zal, maar die Hij aan ons ongeduld weigert, ziet daar den weg!" Deze, ietwat alledaagsche, zoo gij wilt, maar in den gegeven toestand toch ware wijsheid, waaraan wij ieder oogenblik behoefte kunnen hebben, ontleent in dit Ge- dicht hare bijzondere waarde en oorspronkelijkheid aan het kon- trast van de dubbele dwaling van Job en zijne vrienden. Meer dan ééns had Job God getart om te verschijnen en in persoon Zijne houding te verklaren. Elihu had de verschijning van Jehovah zoo goed als onmogelijk geacht, al schijnt hij die allereerst bij Zijne nadering in den storm te hebben voorgevoeld. Daar verschijnt nu God ten slotte inderdaad, maar bet is alleen om op de vermaningen van Elihu het zegel te drukken. Jehovahs stem tot Job is eigenlijk niets anders dan de voortzetting van de Prediking des Geloofs. Waarom verklaart Jehova zich niet duidelijker? Waarom maakt Hij ook niet de minste toespeling op de gebeimzinnige wedding-

-ocr page 294-

		284
		schap in de Inleiding of Proloog? — Als men het plan van het Gedicht goed begrepen heeft, doorziet men ook de reden van dit allereerst zoo bevreemdend zwijgen. De proef was nog niet geëindigd. De door God in den Proloog voorspelde onderwer- ping van Job was twijfelachtig gemaakt door zijne vermetele en uitdagende houding in het twistgeding met zijne vrienden. Zoo- lang het pleidooi van het Geloof in \'t hart van Job nog niet ge- heel en al gewonnen was, zou immers God, als Hij zich nader verklaard had, de voorwaarden der weddingschap zelf geschonden hebben ? Hij zou dan aan de begonnen proefneming een einde gemaakt, en dus in zeker opzicht erkend hebben dat Hij de partij verloren had? De ware kinderlijke onderwerping is — te aan- vaarden niet het lijden dat men begrijpt, maar dat waar- van men nóch oorzaak nóch doel doorziet. Juist die onderwerping was bijzonder noodig in het geval van Job. Het kwam er juist bij God en Satan op aan te weten, of Job in staat zou zijn te gelooven en lief te hebben tot eiken prijs, te gelooven zon- der te zien. Daardoor alleen wordt de offerande van het eigen I k voltooid, dat olfer dat nooit gebracht wordt bij het volle licht van het Weten, maar altijd in den nacht van het Gelooven. Satan, die zelf dit offer aan God geweigerd heeft, ontkent de mogelijkheid, dat eenig schepsel ter waereld bereid zou zijn het Gode te brengen. Nu is de mensch geschapen om de valschheid van deze krenkende ontkenning te bewijzen; en Job is, zonder het te weten, op dat oogenblik de uitverkoren mensch die dat Godverheerlijkend bewijs verschaffen zal. De proef zou dus op- houden op het oogenblik, waarop het geheim ontsluierd werd: van daar Gods zwijgen. Nu begrijp! men ook het doel van die beschrijvingen, waarin Jehovah al de pracht en rijkdom Zijne)\' scheppingswerken ten toon spreidt. Door Job te herinneren wat Hij gedaan heeft, wil Hij hem levendig doen gevoelen wat Hij is; en hem aantoonen, dat Hij in elk geval waardig is, geliefd, gediend, gevolgd, aangebeden, bemind te worden. Zoo vindt Hij het middel, om, zonder de voorwaarden der weddingschap te schenden, Job zachtkens naar het gewenschte doel te leiden, mei wegruiming van de hinderpalen, door de onhandige tusschen- komst der vrienden, Zijne (Gods) eerste verdedigers, in den weg gelegd. Maar mij dunkt, hier verneem ik een ernstige tegenwerping. „Indien deze dingen alzoo zijn," zal men zeggen, „dan maakt het Boek Job alles nieuw en een tweeden Job voortaan onmoge

-ocr page 295-

		285
		lijk. Het Licht, dank zij dezer openbaring, bestraalt van nu af aan het pad van den rechtvaardigen lijder zóo helder, dat er voor hem geen gelegenheid meer bestaat tot oefening van zijn Geloof. Indien wij het voetspoor van Job moeten volgen, dan had God moeten zwijgen, niet alleen tot het einde van het Boek, maar tot aan het einde der waereld." Hierop andwoord ik het volgende: Vooreerst: dat het Boek Job mij minder bestemd schijnt om nieuwe Jobs voort te brengen dan wel om het geslacht der vrienden van Job te doen uitsterven. Ten anderen: dat, in weerwil van de lichtstralen, waarmee dit Boek het pad van den onschuldigen lijder bestraalt, er in elk bijzonder geval nog duisters genoeg overblijft om het Geloof overvloedige gelegenheid te laten zich te oefenen en te ontwikkelen, naar den eisch van Elihu en Jehovah. Ik denk hier aan dat tering-achtige kind, dat het leven verlaat zonder er iets van gekend te hebben dan de smarte. Ik denk hier aan die moeder daar, sedert twintig jaren bedlegerig op een lijdenssponde, verstoken van het voorrecht om een gezin te besturen dat zij meer bemint dan zich-zelve. Ik denk hier aan dien vader ginds, die, braaf en vlijtig als hij van nature is, zijn krachten voelt wegsterven onder den adem eener ongenees- lijke krankte, en dat juist ten dage waarop zijn arbeid voor zijn kinderen dringendst noodzakelijk werd. — Wat dunkt u, al koes- terden ook deze allen de gedachte: „ik lijd om mijn God te ver- heerlijken op aarde en misschien zelfs in den hemel," zou er daarom geen duisternis meer op hun pad zijn\'.\' zouden zij daarom niet nog menigmaal moeten gaan zonder een hand voor de oogen te kunnen zien? Al bestond er ook geen andere geloofsarbeid, dan de persoonlijke, praktische toeëigening der verhevene waar- heid, die in ons Gedicht wordt geopenbaard, dan hare dagelijksche vernieuwing voor ons hart, ook waar het vleesch bezwijkt, nog eens, wat dunkt u, zou die taak niet voldoende zijn\'? Te midden van het lijden zich-zelven te onderzoeken of men niet heimelijk op een verkeerden weg is; zijn hart te laten doorleuteren door het heilige vuur der droefheid tot God; en dan, door de hoogste zedelijke daad des harten, het Geloof, alles aan te nemen wat onverklaarbaar blijft in het lijden, wat onnut, wat zelfs scha- delijk schijnt en strijdig met het doel dat God zich moet voor- stellen ; dan, het kruis op de schouders, met gesloten oogen zich te werpen in de armen van dien God, Wiens wezen Licht en Wiens naam Liefde is: — zietdaar den weg, gebakend door de

-ocr page 296-

		\'286
		gesprekken van Elihu en Jehovah! Staat die weg niet nog open, tot op dit oogenblik toe, voor eiken lezer der Jobeïde\'? Heeft de duidelijke oplossing in de Inleiding of Proloog nog wel ooit die nederige en vrome wijsheid overtollig gemaakt, en kan zij dat ooit? Die Gelonfsonderwerping is de grens, werwaards God Zijn dienst- kneclit heenleidt en de overwinning, die deze ten slotte ook in- derdaad behaalt. Als Joh den wensch vervuld ziet, dien hij zoo menigmaal heeft uitgesproken, als hij zich in Gods tegenwoordig- heid geplaatst ziet, gevoelt hij zijn eigen nietigheid. Vrijwillig en welgetroost zinkt hij in dat gevoel terug, nadat hij een oogen- blik beproefd heeft, er zich uit op te heffen. Hij neemt alles aan uit Gods hand, omdat het de hand van God is. Het offer van het eigen ik wordt alzoo gebracht en volbracht. De band, die hem met God vereenigt. is des te nauwer geworden onder de last der beproeving, die hem dreigde te verbrijzelen. De lasteraar, die zich gedrongen had tusschen God en Zijn dierbaar kind. moet erkennen dat de menschelijke vroomheid iets anders is dan een schijn, en de liefde tot God hier beneden iets meer dan een holle klank. Den Satan wordt de mond gesnoerd: Job heeft Gods triomf beslist voor de Engelen des hemels. Eindelijk — en dit is niet de minst beduidende trek van dit onvergelijkelijk Poëem! — die Job, die de stoutste stellingen had verkondigd, is juist de man die verzoenend tusschen beide moet treden voor de deftige vrienden, wier orthodoxie toch zoo zuiver was gebleven als goud; niemand anders dan hij is de man, die voor hen bij God vergeving moet verwerven. Als wij met een Heidensch Dichter te doen hadden gehad, zou het Gedicht allerwaarschijnlijkst hier zijn geëindigd: als eens de mensch den raad der Goden heeft uitgediend, heeft hij voor hen geen waarde meer. Hij is een werktuig, een middel: biedt het weerstand, het wordt verbroken; is het gebruikt, men werpt het weg. Dat komt, omdat het Heidendom nooit ernstig geloofd heeft aan de waarde der Persoonlijkheid, aan de Zedelijke Vrijheid, en dat de Heidensche voorstelling van het Noodlot een Medusa-hoofd is, welks aanblik beide, menschen en goden, versteent. De Godsleer der Heilige Schrift berust op de liefde en voert tot de Liefde; en daarom eerbiedigt zij, bij God en bij de men- schen, de Vrijheid, die de voorwaarde is tot de Liefde. Nergends in den Bijbel wordt de mensch vernederd tot de rol van een bloot middel, zelfs niet tot bevordering der heerlijkheid Gods,

-ocr page 297-

		287
		\'t zij uit straf en wanneer de menscli zich met opzet de eer on- waardig gemaakt heelt zelf\' doel te zijn. God roept ons, ongetwijfeld, om Hem te verheerlijken; maar maakt Hij ons daarom tot ziellooze werktuigen\'.\' Neen, Hij komt door die roeping veeleer te gemoet aan onze eigene natuur, aan ons eerst en eèlst instinkt. Ook, wie Hem verheerlijkt, verheerlijkt te gelijk zich-zelven. Het zedelijk schepsel, dat de goddelijke ploeg moeizaam heeft voortgetrokken, wordt niet gemuilband als het oogenblik daar is om het graan te dorschen. Het neemt deel aan liet oogstfeest, en als de Meester Zijne garven binnen brengt met gejuich, volgt het Hem met bloemen gekranst. Het herstel van Job in zijne vroegere grootheid — het Eind- besluit van ons Gedicht! — beandwuordt geheel aan het grond- denkbeeld dezer Schriftuurlijke Godsleer. Men heeft aan deze ont- knooping het verwijt van eudemonisme gedaan: men zou het geheele Boek van fatalisme hebben moeten beschuldigen als deze ontknooping er aan ontbroken had. Is het mogelijk, dat bij twee vrije wezens, die elkamier waar- lijk liefhebben, niet elke smart, die de een om den wille des anderen ondergaat, den band der liefde des te nauwer zou aan- halen\'? Is het mogelijk, dat de betrekking, alzoo innerlijk ver- ïijkt, zich niet naar buiten zou vertoonen, in nieuwe blijken van teederheid? „En de Heer zegende (niet: beloonde!) het laatste van Job méér dan zijn eerste." Dit woord berust niet 0]> liet slaafsche begrip van loon —de liefde duldt zoo iets niet! — maar op het gevoel van den prijs waarop de Liefde de Liefde schat, op het begrip van de Beminde Liefde.
		Wij hebben het hoofddenkbeeld van het Boek Job in \'t licht gesteld en trachten aan te tonen, hoe de verschillende deelen van het Boek zich groepeeren rondom het eerste gegeven. Wat ontbreekt er aan dat Boek, zoo vragen wij, om de eerste plaats in te nemen in de rij der van God-zelf geïnspireerde Boeken? — Het lijden van den Bechtvaardige verklaard in zijne diepste oor- zaken: de valsche oplossingen van dit vraagstuk weerlegd; de kleine geschiedenis der Menschheid hier op aarde opgenomen in bet onmetelijke drama, dat gespeeld wordt in de waereld der redelijke geesten; de Aarde — niet ongelijk aan dat kleine schier- euand, waar weinige jaren geleden de hoogste vraagstukken der Menschelijke Staatkunde beslist werden — de Aarde, verheven

-ocr page 298-

		288
		tot de waardigheid van strijdperk, waar de hoogste belangen der ouzichtbare waereld en van het koninkrijk Gods verhandeld wor- den; de rechtvaardige, naar de uitdrukking des Apostels, een schouwspel voor menschen en engelen; de Volmaakte Job van het Kruis vóorafgebeeld in een historische!) type, die wel zijne vele gebreken heeft, maar in wiens zwakte de kracht Gods wordt volbracht, allen lijders van alle tijden tot een exempel; de vertroostingen van het Geloof voor immer uitgestort in het hart van hen die vergeefs zich-zelven kwelden met het vorschen naar het Waarom hunner smart; het heilig recht der Deernis volkomen gewaarborgd door den mensch aan den mensch; de Barmhartig- heid die opricht, in de plaats van het Oordeel dat verplettert; Satan overwonnen; God verheerlijkt; de Mensch, Gods kampioen bij deze overwinning, verheerlijkt in God — wat kan men méér vragen of verwachten van een Boek dat van boven is ingeblazen?
		SOU DEO GLORIA.

-ocr page 299-

		INHOUD.
		DE PLANËETEN. Bladz. Eerste Zang. De Aarde....................      1 Tweede Zang. Uranus....................    11 Derde Zang, Saturnus....................    17 Vierde Zang. Jupiter...................    24 Vijfde Zang. Mars......................    34 Zesde Zang. Merkurius..................    45 Zevende Zang. Yenns ... ................    53 Achtste Zang. Het Lied der 1\'laneoten............    65 Negende Zang. De nieuwe Aarde...............    69 Korte aanteekeningen en ophelderingen............    86
		DE JOBEIDE. Het Doek Joh........................   153 1. Inleiding.....................  153 Vervolg der Inleiding ...............   156 Vervolg en slot der Inleiding...........  158 II. De verwikkeling. Eerste kampstrijd........  159 De eerste aanval van Elifaz.............  159 Vervolg van den eersten aanval van Elifaz.....  161 Jobs eerste andwoord aan Elifaz..........   163 Vervolg van Jobs eerste andwoord aan Elifaz. . . .  164 De eerste aanval van Bildad. . . ........  166 Jobs eerste andwoord aan Bildad..........  168 Vervolg van Jobs eerste andwoord aan Bildad. . . .   172 De eerste aanval van Zofar............   173 Jobs eerste andwoord aan Zofar..........  174 Vervolg van Jobs eerste and woord aan Zofar. . . .  176 Slot van Jobs eerste and woord aan Zofar......  179 Tweede kampstrijd.................  181 De tweede aanval van Elifaz............  181 Jobs tweede andwoord aan Elifaz.........  184 Vervolg van Jobs tweede andwoord aan Elifaz . . .  185 De tweede aanval van Bildad . .........  186

-ocr page 300-

		INHOUD. Mail.. f Jobs tweede antwoord aan Bildad.........   188 De tweede aanval van Zofar...........   19U Jobs tweede and woord aan Zofar..........   193 Derde kampstrijd.................   195 De derde aanval van Elifaz.............   19-"> Jobs derde andwoord aan Elifaz.........   197 Vervolg van Jobs derde andwoord aan Elifaz. . .   198 De derde aanval van Bildad............  200 Jobs derde andwoord aan Bildad..........  200 III.  Overgang tot de ontknooping. Jobs slotwoord tot zijne vrienden....................202 Vervolg van Jobs slotwoord tot zijne vrienden . . 203 . Jobs alleenspraak. Het blij verleden........205 Jobs alleenspraak. Het treurig lieden........20f\' Jobs alleenspraak. Het rein geweten t\' allen tijd. . . 20\'. IV.  De ontknooping. Aanleiding tot het optreden van Elihu.....................212 De rede van Elihu............... 214 De rede van Elihu................216 De rede van Elihu................220 De rede van Elihu................221 Slot van Elihu\'s vierde en laatste rede.......224 Jehovah\'s stem tot Job.............226 Jehovah\'s stem tot Job..............228 Jehovah\'s stem tot Job..............230 Jehovah\'s stem tot Job..............231 Besluit van Jehovah\'s tweede rede tot Job.....232 V. Besluit. Jobs laatste, boetvaardig andwoord aan Je- hovah.................... 234 Iets over het Boek Job..............237 S 1. Het Boek Job in \'t algemeen.......239 § 2. De tijd der samenstelling en de auteur van het Boek Job.............241 § 3. Tot welke dichtsoort behoort het Boek Job. 248 § 4. De inhoud van het Boek Job.......254 ij 5. Over den waren zin van het Boek Job . . 273