S. C. VAN DOESBURGH.

ONTWIKKELING EN VERBAND

Rijks-, Provinciale" en Gemeentebelastingen

Ou n\'aurait qu\'unc incomplete idéé du
système fiscal d\'un pays si 1\'on nc s\'oc-
cupait que des impóts uationaux.

Paul Leroy-Beauliku.

LKIUEN : UOEKDRUKKElilJ VAN L. VAN NIl\'TKIUK 117..

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

ONTWIKKELING EN VERBAND

RIJKS-, PROVINCIALE- EN GEMEENTE-BELASTINGEN

TEK VEKKUIJGING VAX DEN GKAAD VAN

IN DE eSGHTSWSTKMSCHAP,

AAN DE KIJKS-UNIVERSITEIT TE UTRECHT,

NA MACHITGING VAN DEN RECTOR-MAGNIFICUS

D*. N. W. P. RAUWENHOFF,

HOOGLEERAAR IN DE FACULTEIT DER W1S- KN NATUURKUNDE,

VOLGENS BESLUIT VAN DEN SENAAT DER UNIVERSITEIT,

TEGEN DE BEDENKINGEN VA» DE

FACULTEIT DER RECHTSGELEERDHEID TE VERDEDIGEN

op Dinsdag, den 31^s,en Maart 1S85, des namiddags te 2 uren,

Marie Willem Frederik Treub,

GEBOREN TE VOORSCHOTEN.

S. C. VAN DOESBURGH.
1885.

Instituut voor staats^eri\' <c&&^\'

administratief recht cjer -^X-V^
Rijksuniversiteit Utrecht

X<x\\x ^/w\\X\\wc 0-tdDcz-y.

Mijne verhandeling over de ontwikkeling en het verband van
de rijks-, provinoiale- en gemeentebelastingen in Nederland, waar-
van thans het eerste deel als proefschrift verschijnt, heeft haar
ontstaan te danken aan de uitschrijving eener prijsvraag over dit
onderwerp, in Mei 1882 door de Rechtsgeleerde Faculteit te
Utrecht gedaan.

Het antwoord door mij op die vraag ingeleverd, had het geluk
gunstig te worden ontvangen. Aangezien de bedenkingen dei-
Faculteit in hoofdzaak waren gericht tegen de door mij gevolgde
methode, heb ik getracht door eene omwerking mijner verhandeling
aan de gemaakte bezwaren zooveel mogelijk te gemoet te komen.

Mocht mij dit niet geheel zijn mislukt, zoo heb ik het voor
een groot deel te danken aan U, hooggeleerde heeren d\'aulnis
en de louter. Voor Uwe welwillende en hooggewaardeerde kritiek
betuig ik U mijn oprechten dank.

taait.
De toestand onder de republiek der Vereenigde Nederlanden..... 1

Het overgangstijdperk...................... 43

§ 1. 17951798..................... 43

§ 2. 17981801..................... 63

§ 3. 18011805..................... 86

Het stelsel van Gogel......................102

§ 1. Algemeene belastingen................106

§ \'2. Departementale" en gemeentebelastingen........170

VIERDE HOOFDSTUK.
Het Fransche stelsel.......................218

Stellingen..........................249

De toestand onder de republiek der Vereenigde
Nederlanden.

Ieder, die zich ten doel stelt de geschiedenis der

financiën en in het bijzonder der belastingen gedurende

het bestaan van de republiek der vereenigde Nederlan-

den na te gaan, wordt als van zelf er toe gebracht, zijn

onderzoek bij de bepalingen van de Unie van Utrecht

aan te vangen. Veel, wat onverklaarbaar schijnt, wordt

opgehelderd, wanneer men zich rekenschap geeft van

de eigenaardige plaats door deze akte van verbond

gedurende meer dan twee eeuwen ingenomen. Immers

het oogmerk der Unie van Utrecht was geenszins het

afzweren van den koning van Spanje, en het instellen

van een nieuwen regeringsvorm, maar alleen om zich te

vereenigen tot een verdedigend verbond, als het ware

tot één ligchaam, om des te beter den gemeenen vijand

tegen te staan.\'\' (Schets van Neêrlands Staatsbestuur,
Dordrecht 1841, bl. 55).

En toch, door den loop der omstandigheden moest
deze akte van verbond weldra een rol vervullen, waar-
toe zij allerminst was bestemd geweest.

Bij het verbond van 1579 verklaarden de gewesten
uitdrukkelijk geene verandering te willen maken in de
bestaande rechten en verplichtingen van elk hunner.
Tegenover elkander geheel zelfstandig, bleven de ver-
bondenen aan hun landheer, althans in naam, onder-
worpen. Van daar dat de samenstellers der Unie zich
bepaalden tot de regeling van de betrekking, waarin
het verbond tot gemeenschappelijke bestrijding van den
gemeenen vijand hen bracht. Doch van daar ook, dat
deze akte van verbond al zeer weinig geschikt was, om
na de afzwering van Philips, als grondwet voor de
nieuwe republiek dienst te doen.

Niet het minst in de bepalingen over de financiën
vertoont zich deze eigenaardigheid. Volgens art. 5 zou-
den tot voorziening in de kosten van defensie in alle
die geünieerde Provinciën eenpaerlick ende op eenen
voet" worden geheven verschillende accijnsen en enkele
andere daaraan nauw verwante belastingen. Mochten de
opbrengst der aangewezen belastingen en de inkomsten
uit de koninklijke domeinen tot bestrijding der kosten
van defensie onvoldoende blijken, dan zouden nog andere
belastingen hiertoe kunnen worden ingesteld, mits by

gemeen advys ende consent." Ook voor verhooging of
verlaging der middelen werd volgens art. 6 eenparige
toestemming vereischt, terwijl bovendien nog uitdruk-
kelijk werd bepaald, dat de opbrengst der gencraliteits-
middelen alleen zou mogen strekken tot die gemeene
defentie. ende tot het ghene die generaliteyt gehouden
sal wezen te draegen.\'\'

Voor het doel der Unie waren deze bepalingen bij
uitstek geschikt. Men wilde dat tot verval van de
lasten van de gemeene defensie eenparige middelen van
consumptie souden geheeven worden op verschelde spe-
cien over alle de Provinciën." (Mr. D. van Slingelandt,
Staatkundige geschriften. Amst. 1784, II, bl. 30)¹).
Voor het overige zouden de verbonden gewesten zich
van inmenging in elkanders bijzondere financiën ont-
houden; evenwel onder een voorbehoud. Door de ver-
eeniging hadden alle verbondenen belang bij de wei-
vaart van elk hunner, en ten einde nu te voorkomen,
dat het eene gewest zich ten koste van het andere zou
trachten te verrijken, zou volgens art. 18, ,, d\' eene
vande Geünieerde provinciën Steden ofte leden van dijen
tot Laste ende prejudicie van d\' andere, ende zonder

1) Vlg. Mr. G. W. Vreede, Bijdragen tot de geschiedenis der
omwenteling van 17951798. Amst. 1847. Dl. I, bl. 72.

Vrije gevoelens over de beste staatsgronden tot regeling van het
bestuur in de Nederlandsche vereenigde Gewesten, den Haag, 1802.
(Door J. Meerman.) Dl. I, bl. 85.

gemeen consent geen Imposten, convoygelden, noch
anderen diergelijken Lasten moegen opstellen, noch
enyge van desz. bontgenoten hoeger moegen bezwaeren,
dan hun eygen ingesetenen."

Aan het doel der Unie, eene uit den aard der zaak
tijdelijke vereeniging van tegenover elkander zelfstandige
en aan denzelfden landheer onderworpen gewesten, be-
antwoordden deze bepalingen volkomen. Voor de taak,
welke de Unie geroepen werd te vervullen, waren zij
niet berekend.

Het groot verschil in welvaart tusschen de verbon-
den gewesten legde aan het in praktijk brengen van
art. 5 der Unie groote moeilijkheden in den weg \'), al
werd ook van de daar aangewezen waren hier te lande
reeds sinds lang accijns geheven. Doch de uitvoering
van deze bepalingen stuitte, wat betreft de middelen

1) Vlg. Pieter Paulus, Verklaring der Unie van Utrecht, I, bl.
379408.

Nederlands Staatsgebreken en derzelver geneesmiddelen, 1797
(door Tollius) bl. 31.

Exposé des maux de la Ilollande et des remèdes a y apporter.
Arast. 1796, bl. 21. (Dit anoniem verschenen geschrift munt uit
door degelijkheid en gematigdheid).

C. H. Trotz, Coinmentarius legum fund. foeder. Belgii, Ilarl. &
Amst. 1778, bl. 382.

Vrije gevoelens enz. I, bl. 86.

C. Zillesen, Wijsgeerig onderzoek wegens Neêrlands opkomst enz.
Amst. 1796, bl. 275.

Jhr. Mr. .1. J. de la Bassecour Caan, Schets van den Eegeerings-
vorm van Nederland, \'s Hage, 1866, bl. 191.

te lande, geheel af op het recht der provinciën van
niet overstemd te worden in belastingzaken ¹). Wel werd
verschillende malen onder de Republiek getracht tot
dekking van de kosten der verdediging te land en van
het tekort komende voor de marine gemeenschappelijke
belastingen in te voeren; doch steeds zonder gevolg ²).

Door de afzwering van den landheer was de souve-
reiniteit van dezen op de provinciën zelve overgegaan;
van hunne souvereiniteitsrechten nu wilden de gewes-
ten, althans het meerendeel van hen, in geen opzicht
afstand doen. Zoo ook wilde elk gewest het recht tot
het uitschrijven van belastingen over zijne inwoners
ongeschonden bewaren. En mochten al sommige pro-
vinciën inzien, dat eene vereeniging krachteloos wordt,
indien geen der bondgenooten eenig deel van zijn recht
aan de gemeenschap afstaat, mochten enkele al geneigd
zijn tot het daarstellen van algemeene belastingen, een-
parigheid omtrent dat belangrijke punt was niet te
verkrijgen. De gemeenschappelijke belastingen bleven
achterwege; art. 5 der Unie was en bleef eene doode
letter.

Alleen de middelen te water maakten hierop eene
gunstige uitzondering. Deze, de convooi- en licentgelden,
waren naar het schijnt reeds in 1577 gemeene middelen

1) Vgl. v. Slingelandt, t. a. p. II, bl. 113.

Mr. J. R. Thorbecke, Historische schetsen. \'sHage, 1860. bl. 69.

2) Vgl. v. Slingelandt, t. a. p. II, bl. 32 vv., en III, bl. 74 vv.

van de generaliteit, zoodat ten opzichte van deze be-
lastingen art. 5 der Unie slechts de bestendiging van
een bestaanden toestand voorschreef. Dit neemt echter
niet weg, dat men bij de heffing dezer belastingen op
eenparigen voet met groote moeilijkheden te kampen
had. De naijver tusschen verschillende provinciën belette
dikwijls de richtige invordering dezer middelen, het-
geen te eer kon geschieden, daar in den aanvang
de admiraliteitscollegiën, aan welke de heffing van- en
de beschikking over de convooi- en licentgelden was
opgedragen, provinciale collegiën waren. Wel werd in
1584 het oppertoezicht over de middelen te water op-
gedragen aan den Raad van State en in 1588 over-
gebracht naar den Admiraal-Generaal, bijgestaan door
een collegie-snperintendent van de Admiraliteit, doch
dit toezicht, dat bovendien door het spoedig vervallen
van het superintendent-collegie nog werd verzwakt, kon
niet beletten, dat bij de admiraliteits-collegiën het pro-
vinciaal belang vóór het algemeene ging. De nieuwe
regeling der admiraliteitszaken van 1597, waarbij aan
vijf collegiën ^l) de heffing en het beheer der middelen
te water werd opgedragen bracht wel eenige verbete-

1) Eén in Noord-Holland te Amsterdam, één in West-Friesland
en het Noorderkwartier, dat ora de drie maanden beurtelings te
Hoorn en te Enkhuizen zitting hield, één in Zuid-Holland te Rot-
terdiim, één in Zeeland te Middelburg, en één in Friesland eerst te
Dokkum, sedert 1645 te Harlingen.

ring, door deze collegiën aan de Generale Staten te on-
derwerpen en verantwoordelijk te maken; doch ten ge-
volge der geringe macht dezer staten en van het
wegvallen der waardigheid van Admiraal-Generaal slopen
in den loop der tijden weder vele misbruiken in ¹).

Omtrent het karakter der convooi- en licentgelden
zegt Pieter Paulus (t. a. p. I, bl. 437): Het vrijge-
leigeld (convooigeld) strekte tot beveiliging van de
schepen en goederen der kooplieden ter zee, tegen de
vrijbuiters en anderen, die op de bestelbrieven des
Prinsen ter zee voeren: en werd daarvoor eene somme
gelds betaald, naar mate van de grootte der schepen en
koopmanschappen, of naar de verafgelegenheid der plaat-
sen. \'t Verlofgeld (licentgeld) gaf hun, die \'t verzogten,
vrijheid, om hunne goederen en waren naar \'s vijands
bodem te mogen voeren" ³).

1) Vgl. Pieler Paulus, t. a. p. I, bl. 436467.
V. Slingelandt, t. a. p. IV, bl. 289340.

(V. d. Spiegel.) Nadenken van een staatsman wegens zijn minis-
terie in Holland. 1800, bl. 60, 61.

Mr. F. N. Sickenga, Bijdrage tot de Gesch. der Bel. Leiden,

De la Bassecour Caan, t. a. p. bl. 175180.
Mr. P. H. Engels, De belastingen en de geldmiddelen. 2^de dr.
Utrecht, 1862, bl. 3941.

C. H. Trotz, t. a p. bl. 437440.

2) Vlg. Sickenga, t. a. p. bl. 133.

Mr. O. van Rees, Geschiedenis der Staathuishoudkunde. Utrecht,

1865. Dl. I, bl. 182.
Engels, t. a. p. bl. 49 v.v.

Oorspronkelijk droegen dus de convooi- en licentgel-
den het karakter van vergoedingen voor bewezen dien-
sten en verleende vergunningen; spoedig evenwel ver-
loren zij dit karakter en werden belastingen in engeren
zin, geheven bij in- en uitvoer. Deze overgang kwam
echter niet op eens tot stand. De convooien werden
reeds in 1603 tot rechten op eiken in- of uitvoer van
goederen; de licenten ondergingen in ^1633 uitbreiding
en werden sedert dien tijd ook geheven bij doorvoer
van waren uit en naar vijandelijke of onzijdige landen.
Doch het oorspronkelijk karakter dezer rechten ging
geheel te loor, toen bij den vrede van 1648 de heffing
niet werd gestaakt. Van toen af werden zij belastingen
op den buitenlandschen handel, welke van oorlog of
vrede onafhankelijk waren.

In 1652 werden naast de convooien en licenten nog
ingevoerd het last- en het veilgeld. Het lastgeld, eene
belasting naar de grootte der schepen, geheven bij aan-
komst en afvaart, bestond reeds vroeger voor enkele
takken van scheepvaart, doch werd in 1652 algemeen
gemaakt^]). Het veilgeld was eene belasting op alle
goederen zonder onderscheid tot een bedrag van 2 °/₀ der

De la Bassecour Caan, t. a. p. bl. 130.
Vrije gevoelens enz. I, bl. 91.

Mr. H. J. Koenen, De vroegere en latere Nederl. Handelspolitiek.
Haarlem, 1857, bl. 70 v.v.

1) Vgl. van Rees, t. a. p. I, bl. 193.

waarde bij in- en van 1 °/₀ bij uitvoer. Naast deze
beide rechten bestonden bovendien nog afzonderlijke
belastingen op verschillende takken van handel en
zeevaart.

Langen tijd bleven deze verschillende belastingen naast
elkaar bestaan en veroorzaakten door verscheidene ver-
hoogingen, die zij ondergingen, eene aanmerkelijke be-
lemmering van handel en scheepvaart. Hierin werd
althans tot op zekere hoogte verbetering gebracht door
het plakkaat van 1725, dat den druk der verschillende
rechten verminderde en alle middelen te water aan
eene grondige herziening onderwierp. Wel werd later
getracht op den ingeslagen weg krachtiger voort te
gaan, doch te vergeefs; de wijzigingen welke na 1725
in het bedrag van de last- en veilgelden gebracht
werden, waren van weinig beteekenis, zoodat het
plakkaat van 1725 tot op de omwenteling van 1795,
en zelfs gedurende langen tijd daarna, de grond-
slag voor de heffing der rechten van in- en uitvoer
bleef¹).

De opbrengst der middelen te water mocht niet naar
verkiezing voor de verschillende uitgaven der generali-

1) Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 134137 en 243 v.v.
Engels, t. a. p. bl. 54 v.v.

A. Elink Sterk Jr., De belastingen, vooral die op den handel.
Delft & Arast. 1828, bl. 27 v.v.

teit worden besteed. Van den aanvang af waren de in-
komsten uit de convooien en licenten bestemd tot be-
strijding der kosten van de marine *). Uitdrukkelijk werd
dit voorgeschreven in de instructie voor den Raad van State
van 1584, en later werd het nog verschillende malen her-
haald; ook door de invoering van het last- en veilgeld
kwam hierin geen verandering. Gedurende het gansche
bestaan der Republiek bleef de opbrengst der middelen
te water speciaal bestemd voor de kosten van de zee-
zaken. Door het geheel afgezonderde beheer dezer mid-
delen, waarover wij zoo even spraken, kon hieraan
gemakkelijk de hand gehouden worden. Bovendien was
het geven van dergelijke speciale bestemming, regel
ook ten opzichte der provinciale en plaatselijke belas-
tingen. Dergelijke gewoonte zou thans te recht weinig
bijval vinden; voor eene goede controle wordt dit hulp-
middel niet meer vereischt, en het maakt de admini-
stratie der financiën hoogst ingewikkeld. Het geven
van zoodanige speciale bestemming is bovendien in
beginsel alleen juist voor zoo ver betreft retributiën,
vergoedingen voor bijzondere voordeden; het heeft
geen zin ten opzichte van belastingen in de engere be-
teekenis van het woord. De retributiën toch zijn bij-
dragen in de kosten van den bijzonderen tak van dienst,

1) Vgl. Pieter Paulus, t. a. p. bl. 453.
De la Bassecour Gaan, t. a. p. bl. 128.

waaruit de genoten voordeden voortspruiten; hier der-
halve bestaat een nauw verband tusschen ontvangst en
uitgaaf. De belastingen in engeren zin daarentegen
strekken tot dekking der staats-, provinciale- of ge-
meenteuitgaven in het algemeen en niet tot dekking
van eenigen bijzonderen tak dezer uitgaven. Dit neemt
echter niet weg, dat, waar de financiëele controle nog
minder ontwikkeld is, zooals ten tijde der republiek bij
ons het geval was, het geven van speciale bestetnmin-
gen aan de verschillende belastingen voor de praktijk
gewenscht kan zijn.

Doch keeren wij tot ons onderwerp terug.

Hoewel de rechten van in- en uitvoer de eenige be-
lastingen waren, welke overeenstemden met de bepaling
van art. 5 der Unie, toch waren er nog andere, welker
opbrengst onmiddellijk in de generaliteitskas vloeide.
Immers werden de generaliteitslanden (Staats-Vlaanderen,
Staats-Braband, Maastricht en Ovevmaze) als overwon-
nen landen beschouwd, over welke de souvereiniteits-
rechten door de Staten-Generaal werden uitgeoefend,
en welker belastingen derhalve ook door dit collegie
werden geregeld. Daar echter deze belastingen geheel
afgescheiden zijn van die, bedoeld in art. 5 der Unie,
en uit den aard der zaak groote overeenkomst hebben
met de provinciale belastingen, zullen we deze bijzon-
dere generaliteitsmiddelen te gelijk met de provinciale
middelen bespreken.

Vóór wij hiertoe overgaan, hebben we met een enkel
woord er op te wijzen, hoe de generaliteit in hare be-
hoeften voorzag, voor zoo ver zij deze niet door hare
eigen middelen kon dekken.

De kosten van de marine werden uit de opbrengst
der rechten van in- en uitvoer en dit nog slechts
gedeeltelijk ^l) bestreden. Tot dekking van het tekort-
komende en van de kosten der defensie te land ge-
raakte men al vroeg in de noodzakelijkheid om de
contributie in de Generaliteits Lasten aan te nemen
bij wijze van quote tegen zoodanig een proportie
als de Provinciën goed vonden te consenteeren" ³).
(V. d. Spiegel, Reflexiën over de Gebreeken in de
Gesteldhyd der Regeering der Vereenigde Nederlan-
den. Handschrift behoorende aan de Thysiaansche Bi-
bliotheek).

Meermalen tijdens de Republiek werden de quoten
herzien. Voor het laatst werden zij geregeld den 21sten
Mei 1790, en daarbij voor 25 jaren vastgesteld in de
volgende verhouding:

1) Vgl. v. Slingelandt, t. a. p. III, bl. 214.
P\'xposé des maux de la Hollande, bl. 19.
De la Bassecour Caan, t. a. p. bl. 130.

2) Vgl. Pieter Paulus, t. a. p. I, bl. 403.
Engels, t. a. p. bl. 28.

Vrije gevoelens enz. I, bl. 87.

In den ordinaris en extraordinaris staat van Oorlog.

Generaliteitskas^]) . .

In de extraordinaire Petitie».

Zelfs bij oppervlakkige beschouwing dezer beide staten
blijkt de groote fout der quoten. Holland betaalde te
veel in de ordinaire petitie of te weinig in de extra-

1) De quote van de generaliteitskas berustte op de bovenvermelde
omstandigheid, dat de belastingen van de generaliteitslanden onmid-
dellijk in die kas vloeiden.

ordinaire. Immers hoe men ook denken moge over de
billijkste verdeeling der lasten; bij ieder staat vast, dat
wanneer plotseling eene groote geldsom moet worden
bijeengebracht, zoowel billijkheid en rechtvaardigheid,
als algemeen belang eischen, dat de meer vermogende
betrekkelijk sterker wordt aangesproken dan de armere,
die eene kleine buitengewone bijdrage al ternauwer-
nood zal kunnen opbrengen. Holland nu, dat blijkens
de gewone petitie bijna dubbel zoo rijk werd geacht
als alle overige gewesten te zamen, werd in de buiten-
gewone petitie slechts 3°/₀ verhoogd; Zeeland daaren-
tegen droeg 3:16: in de gewone- en 4: : 4
in de buitengewone petitie. De verhouding der quoten
op de gewone en op de buitengewone petitie berustte
dan ook zoo al op eenigen op een verkeerden
grondslag. De ervaring staaft dit betoog \').

Ten einde nu tot het werkelijk bedrag der provin-
ciale quoten te komen, werd door den Raad van State
jaarlijks eene begrooting der kosten van de generaliteit,
staat van oorlog genaamd, opgemaakt en met de gene-
rale petitie aan de provinciën gezonden. Daarop zonden
de provinciën hare consenten terug en verbonden zich
op deze wijze tot betaling van haar aandeel in die kosten ²).

Bleven de provinciën in gebreke hare geconsen-

1) Vgl. Fr. J. Neumann, Die progressive Einkommensteuer. Leip-
zig, 1874, bl. 141.

2) Vgl. Pieter Paulus, t. a. p. II, bl. 148157.

teerde quote te voldoen, dan kon de Raad van State
haar executeeren, krachtens de volmacht daartoe bij de
instructie van 1584 gegeven¹). Evenwel werd deze
executie meer bedreigd dan toegepast j in de tweede
helft der 17^de en in den loop der 18^de eeuw kwam zij
in het geheel niet, of althans hoogst zelden meer voor.
Nemen we in aanmerking, hoe de Provinciale Staten
er steeds op uit waren de macht van den Raad van
State te verzwakken, dan kan ons dit niet bevreemden ²).
Voldeden de Provinciën hare quoten niet, dan moest
Holland gewoonlijk het tekort dekken. Holland toch
had het grootste belang bij de zelfstandigheid der
Republiek, op dit gewest kwamen derhalve veelal de
kosten van de handhaving daarvan neer. Vandaar zijn
hooge schuldenlast³). Gebrek aan een centraal gezag

V. Slingelandt, t. a. p. III, bl. 110 v.v.
Engels, t. a. p. bl. 20.
Vrije gevoelens enz. I, bl. 85.

Cobden Club Essays, 1875. Local government and taxation. E.
de Laveleye, Belgiura and Holland, bl. 250.

1) Vgl. Pieter Paulus, t. a. p. II, bl. 158, 159.

V. Slingelandt, t. a. p. I, bl. 270 en 271, waar de instructie is
overgenomen.

2) Vgl. v. Slingelandt, t. a. p. I, bl. 187 en 252, II, bl. 83 v.v.
III, bl. 76 v.v. en 117 v.v.

3) Vgl. (v. d. Spiegel), Nadenken enz. bl. 4547.
C. Zillesen, t. a. p. bl. 269.

Mr. R. Metelerkamp, De toestand v. Nederl. Il, bl. 64.
Mr. J. C. Naber, De staatkunde van J. de Witt, Utr. 1882, bl. 7076.
Rapport over de financiën van Holland, 1687, bl. 12.
Rapport over de financiën van Holland, 1797, passim.

was ook op financieel gebied de groote fout van de
Staatsregeling der Republiek.

Doch het stelsel der quoten bestond niet slechts ten
opzichte van hetgeen de provinciën ten behoeve der
generaliteit hadden bij te dragen ; in Gelderland vormden
de drie kwartieren (Nijmegen, het Graafschap Zutphen
en de Veluwe) ten opzichte der financiën drie afzon-
derlij ke gewesten.

Wanneer de provincie in het geval kwam van be-
zwaard te worden, werd bij den landdag het aandeel
bepaald, dat ieder kwartier daarin te dragen had, maar
de wijze van heffing werd aan ieders beschikking over-
gelaten. In de lasten welke door de provincie ten
behoeve van de gemeene zaak moesten worden bijge-
dragen, betaalde:

Het kwartier Nijmegen f 46 : 19 : 5
Zutphen 21 : 18 : 5|
Veluwe 31 : 2 : 5|

(Mr. C. L. Vitringa, Gedenkschrift I, bl. 70 en 73).

Waarlijk, bij dergelijke regeling van de wijze, waarop
door de ingezetenen in de kosten van de algemeene
zaak moet worden bijgedragen, behoeven wij ons niet

1) Ook in Holland, Overijsel en Stad en Lande bestond eene
grootere of kleinere afscheiding tusschen de financiën der deelen dier
gewesten, maar toch werden daar de belastingen naar algemeene
provinciale ordonnantiën geheven. Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 285287.

te verwonderen over de klacht door Van de Kasteele
in het einde der 18^de eeuw geuit: dat de last van
hetgeen ten genieenen behoeve opgcbragt moot worden,
op zulk eene ongelijke wijs en met zulk eene oneven-
redige zwaarte drukt, dat in liet ééne gedeelte der
Republiek de ingezetenen in \'t zelfde tijdvak 12 per-
cent hunner bezittingen moeten fourneeren, terwijl in
een ander gedeelte nauwlijks 1 of 2 percent geheven
wordt." (Dagverhaal van de Nat. Verg. III, bl. C83, v.)
De klacht moge overdreven zijn geweest, ongegrond
was zij zeker niet.

Het bedrag der op te brengen quoten en de kosten
harer eigen huishouding bestreden de provinciën voor
een groot deel uit de opbrengst harer belastingen.
Deze onderscheidden zich in twee groepen, de onbe-
schreven en de beschreven middelen, of in thans gang-
bare termen, de indirecte en de directe belastingen.
Wij spreken eerst met een enkel woord over de onbe-
schreven middelen, welke verreweg het belangrijkst waren.

Ofschoon deze niet in alle provinciën op denzelfden
voet geheven werden en vooral in bedrag aanmerkelijk
van elkaar afweken, drukten zij toch in de verschil-
lende gewesten, behoudens enkele uitzonderingen, op
dezelfde objecten, zoodat we voor ons doel kunnen
volstaan met eene bespreking van deze middelen ge-
zamenlijk, zonder voor elke provincie afzonderlijk hun
werking na te gaan. We hebben hierbij slechts in het

oog te honden, dat de druk dezer middelen in de ver-
schillende provinciën zeer ongelijk en vooral in Hol-
land bijzonder zwaar was.

De onbeschreven middelen nu bestonden in hoofd-
zaak uit: accijnzen op wijn, brandewijn, bier, gemaal,
geslacht, zout, zeep, steur, zalm, fruiten, kaarsen, brand-
hout, pek en teer, turf, steenkolen, bouwmaterialen, olie,
gezouten visch en haring, boter, koffie, tabak, gouden
en zilveren lakens en fluweelen, zijden en andere goe-
deren; het waaggeld, verschillend naar de onderscheiden
goederen en geheven van alle zaken, welke bij het ge-
wicht werden verkocht, en de belasting op de ronde
maat, te betalen door hem, die tarwe, rogge, gerst,
haver, boekweit, erwten, boonen enz., bij het last ver-
kocht, (verkoop bij kleine maat was vrijgesteld); een
provinciaal invoerrecht op de wollen, lakens, tapijten,
dekens en gemaakte kleederen j het klein zegel te be-
talen voor alle akten, requesten enz., het recht te vol-
doen door hem, die een proces wilde voeren; de
veertigste penning van den koopprijs van schepen en
onroerende goederen en van alle kustingbrieven (hy-
potheekakten) en los- en lijfrenten, het recht van col-
laterale successie; het ambtgeld; en eindelijk het recht
op het trouwen en begraven ^J).

1) Zie de la Bassecour Caan, t. a. p. bl. 191, wiens opgave echter
niet volledig is.

Deze korte opsomming doet de groote fout der ge-
meene middelen terstond in het oog vallen. Hielden ook
al enkele met de draagkracht der ingezetenen eenigszins
rekening, met het meerendeel was dit geenszins het
geval. De meeste accijnzen waren gelegd op noodzake-
lijke levensbehoeften, drukten zwaar op den hand-
werksman, deden dientengevolge de loonen stijgen en
belemmerden de nijverheid. De tolliniën, die het nood-
zakelijk gevolg waren van de provinciale invoerrechten
en accijnzen, bemoeilijkten bovendien den binnenland-
schen handel, evenals de buitenlandsche door de in- en
uitvoerrechten werd gedrukt^:).

Schier alles wat maar belast kon worden, was be-
last; ja het was zelfs niet geoorloofd te sterven zon-
der boete te betalen." Belastingen, die zoo weinig met
de draagkracht rekening hielden, waren niet alleen on -
billijk tegenover het meerendeel der ingezetenen en
daardoor strijdig met het algemeen belang, zij bewerk-
ten ook, dat de minder gunstig gelegen steden en

Engels, t.a. p. bl. 57143.

Sickenga, t. a. p. bl. 364439.

1) Vgl. (Ace. de Sérionne.) La Richesse de la Hollande, Londres,
1778. II, bl. 4767.

E. W. de Rooy, Geschiedenis van den Nederlandschen Handel.
Amst., 1854, bl. 22 en 793.

Prof. N. Ypey berekende dat de belastingen op allerlei voor\\ver-
pen van verbruik in Friesland gemiddeld 15 °/₀ van het inkomen
van elk huisgezin beliepen !

Zie Engels, t. a. p. bl. 137, 138.

plaatsen betrekkelijk zwaarder getroffen werden dan de
meer welvarende, hetgeen eene hoogst bedenkelijke on-
gelijkheid was ¹).

Doch dit waren nog niet de eenige bezwaren aan
verschillende der onbeschreven middelen verbonden.

Een groot nadeel was ook, dat art. 18 der Unie ge-
heel werd uit het oog verloren. Dat dit geschiedde, is
niet moeilijk te verklaren. Immers, daar de bijzon-
dere Provinciën het regt hadden, om, elk in \'t zijne,
zoodanige belastingen op te stellen als zij tot onder-
houd en bestier harer bijzondere zaken zouden van noo-
den hebben; ja daar zelfs de gemeene middelen over
de geheele Republiek, welken strekken moesten tot het
dragen der kosten tot de gemeene bescherming van \'t
geheel ligchaam van den Staat, nimmer hebben kunnen
in trein gebragt worden, en dus het instellen van Iin-
posten, belastingen, enz., niet alleen tot onderhoud
harer bijzondere zaken, maar ook tot \'t dragen harer
quoten in de gemeene lasten van de Unie, in handen
der bijzondere Provinciën gekomen is: daar kon \'t niet
wel anders zijn, of de Waren, Koopmanschappen, enz.,
die uit de eene in de andere Provincie gebracht wier-
den, moesten in die Provincie, waarin ze gebracht
wierden, hooger belast worden, dan diezelfde Waren,

1) Vgl. La Rich. d. 1. Holl. II, bl. 33.
Nadenken enz. (y, d. Spiegel), bl. 5-1.

Koopmanschappen, enz., belast waren in die Provincie,
in welke ze gemaakt en vertierd wierden. Daar toch
elk Gewest zoodanige belastingen, enz., kon opstellen
als het zoude goedvinden: daar kon \'t zeer ligt gebeu-
ren, dat, b. v., \'t Geniaal, de Hop, de Gerst, enz., in
Holland hooger belast waren, dan te Utrecht; en, dit
zoo zijnde, kon het Bier, uit Utrecht in Holland ge-
bragt wordende, aldaar meer Impost moeten betalen,
dan het Bier in Holland gebrouwen: om dat het Hol-
landsch Bier, eer \'t vertierbaar was, misschien zoo veel,
zoo niet meer aan \'t Land betaald had, als \'t meerdere
bedroeg, waarmede \'t Utrechtsch Bier boven \'t Hollandsch
belast was. En dus zou het Utrechtsch Bier, als het
maar juist zoo hoog belast was, als \'t Hollandsch, in
de daad minder Impost in Holland betalen, dan \'t
Hollandsch Bier zelf. Dit zelfde kan ook met be-
trekking tot andere Waren, Koopmanschappen, enz.,
gezegd worden." (Pieter Paulus,-t. a. p. III, bl. 8, 9).
Hoe onmiskenbaar juist deze verklaring ook zij, zij
rechtvaardigt het feit niet. Door de hoogere belasting
op uit andere gewesten ingevoerde goederen en
voor die hoogere belasting bestond niet altijd de door
Pieter Paulus aangewezen grond werden de provin-
ciën afgesloten Staatjes, die hun inlandsche nijverheid
ten koste hunner naburen beschermden. Het algemeen
belang werd ten behoeve van het provinciale te eenen
male verwaarloosd.

Alvorens over te gaan tot de bespreking der be-
schreven middelen, willen we hier nog met een enkel
woord melding maken van eenige bijzondere wijzen van
invordering, welke de betrokken accijnsen min of meer
van karakter deden veranderen of op de gemeentebe-
lastingen invloed uitoefenden. Het is bekend, dat tot
op het midden der 18^de eeuw in alle gewesten als ge-
wone wijze van invordering het stelsel van verpachting
gevolgd werd\'); op dezen regel kwamen echter uit-
zonderingen voor.

Zoo kwam in enkele gewesten jaarlijksche admodi-

1) Zie: Engels, t. a. p. bl. 4448.

Sickenga, t. a. p. bl. 299302.

Trotz, t. a. p. bl. 383.

Onze korte bespreking van de uitzonderingen naast de bloote ver-
melding van den regel vindt haar grond hierin, dat de uitzondering
wél de regel daarentegen geen invloed had op de plaatselijke
middelen.

Over de voor- en nadeelen der verpachting, zie:

A. Sinitb, Wealth of Nations, ed. Londen, 1802, III, bl. 386 v.

Mr. S. Vissering, Handboek der praktische Staathuishoudkunde,
Dl. III, nO. 911-915.

J. B. Say, Cours d\'ec. pol. prat., ed. Brux. 1832, IV, bl. 106108.

Dr. W. M. Keucheuius, Nat. Balans der Bat. Rep. Amst. 1803, bl.108.

A. Wagner, Allgem. Steuerlehre, 1880, bl. 638644.

J. Garnier, Traite des finances, 4^de ed bl. 151.

L. Cossa, 1\'rimi Elementi di Scienza delle finanze. Milana, 1882,
bl. 6668. Het oordeel van dezen schrijver is gunstiger dan dat
der meeste anderen.

Voor eene beoordeeliug der verpachting zijn ook belangrijk de
vele geschriften, welke handelen over de ervaring in Ned. Indie\'
hieromtrent opgedaan.

atie van accijns aan fabrikanten of verkoopers van
belaste goederen voor. Dit had plaats in het graaf-
schap Zutphen ten opzichte van den wijnaccijns en in
de provincie Utrecht ten opzichte van het grutters-
gemaal. Op meer uitgebreide schaal gingen zoo in
Stad en Lande en vooral in Friesland onderscheiden
accijnzen: op brandewijn en gedistilleerd, olie, gemaal,
voor zoover inlandsen product, allengs over in eene
heffing regtstreeks van de brouwerijen, olieslagerijen,
grutterijen, pelmolens. In andere provinciën werd slechts
een vast bedrag van verimposte waren en daarmede
van den impost bepaald, waarvoor de handelaars, gros-
siers, tappers, winkeliers, enz. als voorwaarde van hun
bedrijf jaarlijks moesten instaan" ^:). (Sickenga, t. a. p,
bl. 303).

Dergelijke wijze van invordering doet de accijns tot
het patentrecht naderen en kan, mits goed ingericht,
de belemmeringen voor het binnenlandsch verkeer eenigs-
zins verminderen.

Eene niet minder eigenaardige wijze van invordering,
eveneens bekend onder den naam van admodiatie, was
de afkoop van de belasting door steden en dorpen,
aan welke de invordering der middelen dan verder
werd overgelaten. Dit stelsel vond vooral in den loop

1) Vgl. Engels, t. a. p. bl. 8992.
Sickenga, t. a. p. bl. 40(5409.

der 18^dc eeuw veel toepassing ¹). In Utrecht, het
kwartier Nijmegen en Braband hadden dergelijke ad-
modiatiën of redemtiën ten opzichte van onderscheiden
middelen van consumtic plaats. In Overijssel was die
inrigting wel het sterkst doorgedreven; de groote steden
hadden hier de voornaamste Gemecne middelen voor
een bepaalden afkoopsom geheel onder eigen beheer;
hier en daar werden zelfs de belastingen tot een lager
bedrag beneden de Ordonnantiën geheven. Daartegen-
over waren aan de Ridderschap de Redemtiën op onder-
scheiden middelen van consumtie toegestaan." (Sickenga,
t. a. p. bl. 292).

Deze wijze van invordering ontnam aan de betrokken
provinciale accijnzen te eenen male hun oorspronkelijk
karakter. Van provinciale belastingen gingen zij tot
plaatselijke over, terwijl daar tegenover de admodieerende
steden en dorpen volgens vooraf bepaalde quoten in de
kosten van het provinciaal bestuur bijdroegen. Onge-
lijke druk was hiervan een noodzakelijk gevolg ³).

Eene lichtzijde evenwel dezer wijze van invordering
was, dat hierbij tegenwerking der stedelijke magistra-
ten een factor tijdens de Republiek niet gering te
schatten niet te duchten was. Doch hier tegenover

1) Vgl. Rapport van 17 Pebr. 1798, over een stelsel van alg. bel.
door Siccama en van Hees, bl. 90 der 8° uitg.

2) Vgl. Dr. W. M. Keuchenius, t. a. p. bl. 109.

stond, dat de steden moeilijk tot het opbrengen hunner
quoten te dwingen waren, en achterstallen tot groote
hoogte meer en meer voorkwamen.

Eene andere vermeldenswaardige wijze van heffing
van accijns, welke zich in de 18^de eeuw hier en daar
vertoonde, was de omzetting van de imposten op koffie,
thee, zout en enkele andere consumtiemiddelen in eene
vaste jaarlijksche quotisatie per hoofd of per huisgezin,
berekend naar het geschatte verbruik. Al wat meer
ingeslagen werd dan de geraamde hoeveelheid, werd
aan den gewonen accijns onderworpen ¹).

Wij hebben hier te doen met een overgangsvorm van
den accijns tot de uit vertering opgemaakte inkomsten-
belasting, die echter ten gevolge van de verbruiksvoor-
werpen, waarop hij werd toegepast, grootendeels als
hoofdgeld werkte.

Ten slotte maken we nog melding van het stelsel
van monopolie, waarbij ,,de opbrengst der belasting in
verpachting gegeven werd aan den meestbiedende, met
het voorregt van monopolie van verkoop van de ver-
imposte waar." (Sickenga, t. a. p. bl. 304). In de Gel-
dersche kwartieren werd het in den loop der 18^de eeuw
toegepast ten opzichte van den accijns op brandewijn
en gedistilleerd en van dien op tabak, in Overijsel en

1) Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 308, 373 en 409412.
Engels, t.a. p. bl. 7073 en 108110.

Utrecht alleen ten opzichte van eerstgenoemden accijns.

Dit stelsel vereenigt in zich de nadeelen der ver-
pachting van belastingen en die van het bedrijfsmono-
polie. Het doodt de particuliere nijverheid, is bezwarend
voor verbruikers en verkoopers, vooral voor den kleinen
tapper, en nadeclig voor de schatkist. Bovendien heeft
het geen enkel der voordeelen van het Staatsbelasting-
raonopolie: bemoeilijking van ontduiking, belasting vol-
gens de waarde der verschillende soorten, eenvoudige
administratie en dientengevolge hooge opbrengst¹).

Geen wonder dan ook, dat de Overijselsche Gecom-
mitteerden het stelsel in 1780 veroordeelden: een
wezenlijk bezwaar als het was voor de ingezetenen, die
ze (de verimposte dranken), zonder het Monopolie voor
een minderen prijs konden bekomen, terwijl de
pachtende monopolist veel meer zou kunnen geven dan
hij betaalt." (Aangehaald bij Sickenga, t. a. p. bl. 305).

Na deze bespreking der onbeschreven- zijn wij ge-
naderd tot de behandeling van de beschreven middelen ²).

Ten einde van deze belastingen een kort en toch
niet onvolledig overzicht te geven, zal ik mij houden

1) Vgl. L. v. Stem, Lehrbuch der Finanzwissenschaft, ed. 1871,
bl. 558561.

A. E. F. Schaffle, Die Grundsatze der Steuerpolitik uiid die schwe-
benden Finanzfragen, bl. 441445.
L. Cossa, t. a. p. bl. 106109.

2) Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 331373.

Mr. H. J. Koenen, De Nederl. Boerenstand, Haarl. 1858, bl. 6064.

aan hetgeen hieromtrent vermeld wordt op bl. 7880
der 8° uitgave van het rapport den 9 Juli 1800 door
Appelius c. s. in de vergadering van het Vertegenwoor-
digend Lichaam uitgebracht.

Bovenaan mag zeer zeker worden gesteld het Fa-
millegeld in Zeeland geheeven, ten bedrage van twee
ten honderd van alle de Inkomsten dier geenen, welke
in dit middel waren aangeslagen, op te brengen of onder
Eede of met de driedubbelde som van den aanslag, dat
is zes ten honderd van de som, op welke men ten
aanzien van de Inkomsten was berekend. Een middel
meer drukkend door deszelfs zwaarte, dan eenig ander
in het geheel gemeenebest, en dubbeld drukkend, omdat
alles afhing en van de eerlijkheid van de betaalders, en
van de naauwkeurigheid van de Quohieren, meestal met
veel willekeur en plaatslijke oogluiking te zamen ge-
steld. In dit zoo drukkend middel moest de Eigenaar
en Bruiker der Landerijen met en benevens andere
Ingezetenen draagen, en den Bruiker was bovendien
eene belasting opgelegd van 12 stuivers voor \'t Gemet
of f 14 voor de morgen, in plaats van het Hoorn-
geld en de bezaaide Landen, en dan moest nog van al
hetgeen voor Boomgaarden was aangelegd, \'s jaarlijks
25 voor \'t Gemet of 410 voor de Morgen wor-
den betaald.

In Gelderland, Friesland, Overijssel, Stad en Lande
en Drenthe was Haardsteden of Vuurgeld in gebruik

en bovendien de Hoofdgelden bekend, vooral drukkend,
voor zoover zij als in Gelderland niet zijn veranderd,
omdat een ieder nagenoeg evenveel aan dezelve betaalde,
en zij dus vooral kwamen ten laste van de meest be-
hoeftige Classe der Ingezetenen; maar bovendien
was in deeze onderscheidene gewesten eene belasting op
de Hoornbeesten, en in de meeste ook op de bezaaide
Landen, in sommige op alle Paarden ingevoerd, zoo
hoog, dat dezelve in het kwartier van Nijmegen en in
het gewest Stad en Lande moge gereekend worden
ruim 10 ten honderd van de onzuivere huuren, en in
de beide Kwartieren van Zutphen en de Veluwe, na-
genoeg agt ten honderd belopen te hebben. In Drenthe
mogt dit minder zijn, doch het Hoofdgeld, het welk
insgelijks van alle Werkboden moest betaald worden,
maakte de onmiddelijke belastingen ook aldaar vrij
zwaar; en in Overijssel, waar de Verpondingen tot twee
en veertig ten honderd van de opkomsten zijn opge-
geven, liepen dezelven (hoornbeesten en bezaaide lan-
den) zoo hoog, dat van ieder Rundbeest door el-
kanderen betaald wierd f 210 en van de bezaaide
Landen f 410 de Morgen, een last zoo ondragelijk,
dat men zich billijker wijze verwonderen mag, dat de
Landlieden niet geheel onder denzelven bezweken zijn.
In Vriesland zijn de Schoorsteengelden wel is waar be-
rekend onder de belasting op de vaste goederen, en ook
daar was het Hoorn geld en het middel op de bezaaide

Landen minder drukkend, maar daar en tegen was het
Hoofdgeld zwaarder ten aanzien van allen, die aan het-
zelve waren onderworpen, waaronder zeer zeker alle de
middelmatige Landlieden moeten worden gereekend \').

,, In Utrecht was de belasting op de bezaaide Landen
vrij zwaar, daarentegen was het Hoorngeld minder
drukkend, doch ook hier bestond het Haardstedengeld.
welks ongelijkheid hier voor reeds is aangetoond.

Misschien waren de middelen op het bezaaid en
het Rundvee het laagste in Bataafsch Braband, doch
ook dit Gewest bestaat voor een zeer groot gedeelte
uit schraal Land, hetwelk het minst kan veelen, en ook
daar was men bedagt geweest op het Hakhout een e
Belasting bij den hak in te vorderen. (Bovendien houde
men in het oog, dat in de Meyerij met haar schraal
land de verponding bijzonder hoog was opgevoerd²).

Wat het Gewest Holland betreft, is het genoegzaam
bekend, dat hoe zeer noch Hoofd- noch Famille- noch
Haardstedengeld³) was ingevoerd, de middelijke Be-

1) Vgl. de redevoering van Beyma, Dagverh. IV, bl. 77, en die
van Gorter, ibidem VI, bl. 156.



		\\mfff "mimi i

		PROEFSCHRIFT,

		DOOR

		E\\. T H S "QT ^-

		LEIDEN, S. C. VAN DOESBURGH. 1885.



		209

		dering der accijnzen op geslacht, gemaal en wijn vooraf- gaan. Over het algemeen namelijk was de invordering zoo geregeld, dat de heffing niet bij den oorsprong maar bij den uitslag tot verbruik plaats greep. Anders evenwel bij het geslacht; deze accijns werd betaald, voor- dat het vee mocht worden geslacht; de plaatselijke opeen- ten vloeiden derhalve in de kas van de gemeente, waar de slachter woonde. Het gemaal moest zijn voldaan, voordat het graan door den molenaar mocht worden ontvangen; de opcenten van dezen accijns kwamen door deze rege- ling in de kas van de woonplaats des molenaars. De impost op den wijn eindelijk werd berekend bij den inslag door den wijnhandelaar en door hem betaald vóór hij mocht uitslaan; ook ten gevolge van deze wijze van heffing was de gemeente van inwoning des wijn- koopers de gerechtigde tot de plaatselijke opcenten op dit middel^l). De werking der wet van 1807 wordt hierdoor duide- lijk. Zij belemmerde den invoer van de genoemde levens- middelen, door deze, zonder ontheffing van den elders betaalden accijns, aan een nieuwen impost te onder- werpen. Zij beschermde derhalve de binnen de gemeente wonende bakkers, molenaars, slachters en wijnhandelaars tegen concurrentie van buiten. Deze bescherming moge

		1) Vgl. Gogel, Mem. en Corr. bl. 276 v.v., 302 v.v., 404 v.v. Sillem, t. a. p. bl. 231235.

		14



		ONTWIKKELING EN VERBAND

		VAN DE

		Rijks-, Provinciale" en Gemeentebelastingen

		IN NEDERLAND.



		Ou n\'aurait qu\'unc incomplete idéé du système fiscal d\'un pays si 1\'on nc s\'oc- cupait que des impóts uationaux. Paul Leroy-Beauliku.



		LKIUEN : UOEKDRUKKElilJ VAN L. VAN NIl\'TKIUK 117.. RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

		A06000010038770B

		1003 8770



		EERSTE HOOFDSTUK.

		De toestand onder de republiek der Vereenigde Nederlanden. Ieder, die zich ten doel stelt de geschiedenis der financiën en in het bijzonder der belastingen gedurende het bestaan van de republiek der vereenigde Nederlan- den na te gaan, wordt als van zelf er toe gebracht, zijn onderzoek bij de bepalingen van de Unie van Utrecht aan te vangen. Veel, wat onverklaarbaar schijnt, wordt opgehelderd, wanneer men zich rekenschap geeft van de eigenaardige plaats door deze akte van verbond gedurende meer dan twee eeuwen ingenomen. Immers het oogmerk der Unie van Utrecht was geenszins het afzweren van den koning van Spanje, en het instellen van een nieuwen regeringsvorm, maar alleen om zich te vereenigen tot een verdedigend verbond, als het ware tot één ligchaam, om des te beter den gemeenen vijand l



		19

		Deze korte opsomming doet de groote fout der ge- meene middelen terstond in het oog vallen. Hielden ook al enkele met de draagkracht der ingezetenen eenigszins rekening, met het meerendeel was dit geenszins het geval. De meeste accijnzen waren gelegd op noodzake- lijke levensbehoeften, drukten zwaar op den hand- werksman, deden dientengevolge de loonen stijgen en belemmerden de nijverheid. De tolliniën, die het nood- zakelijk gevolg waren van de provinciale invoerrechten en accijnzen, bemoeilijkten bovendien den binnenland- schen handel, evenals de buitenlandsche door de in- en uitvoerrechten werd gedrukt^:). Schier alles wat maar belast kon worden, was be- last; ja het was zelfs niet geoorloofd te sterven zon- der boete te betalen." Belastingen, die zoo weinig met de draagkracht rekening hielden, waren niet alleen on - billijk tegenover het meerendeel der ingezetenen en daardoor strijdig met het algemeen belang, zij bewerk- ten ook, dat de minder gunstig gelegen steden en

		Engels, t.a. p. bl. 57143. Sickenga, t. a. p. bl. 364439. 1) Vgl. (Ace. de Sérionne.) La Richesse de la Hollande, Londres, 1778. II, bl. 4767. E. W. de Rooy, Geschiedenis van den Nederlandschen Handel. Amst., 1854, bl. 22 en 793. Prof. N. Ypey berekende dat de belastingen op allerlei voor\\ver- pen van verbruik in Friesland gemiddeld 15 °/₀ van het inkomen van elk huisgezin beliepen ! Zie Engels, t. a. p. bl. 137, 138.



		22

		Alvorens over te gaan tot de bespreking der be- schreven middelen, willen we hier nog met een enkel woord melding maken van eenige bijzondere wijzen van invordering, welke de betrokken accijnsen min of meer van karakter deden veranderen of op de gemeentebe- lastingen invloed uitoefenden. Het is bekend, dat tot op het midden der 18^de eeuw in alle gewesten als ge- wone wijze van invordering het stelsel van verpachting gevolgd werd\'); op dezen regel kwamen echter uit- zonderingen voor. Zoo kwam in enkele gewesten jaarlijksche admodi-

		1) Zie: Engels, t. a. p. bl. 4448. Sickenga, t. a. p. bl. 299302. Trotz, t. a. p. bl. 383. Onze korte bespreking van de uitzonderingen naast de bloote ver- melding van den regel vindt haar grond hierin, dat de uitzondering wél de regel daarentegen geen invloed had op de plaatselijke middelen. Over de voor- en nadeelen der verpachting, zie: A. Sinitb, Wealth of Nations, ed. Londen, 1802, III, bl. 386 v. Mr. S. Vissering, Handboek der praktische Staathuishoudkunde, Dl. III, nO. 911-915. J. B. Say, Cours d\'ec. pol. prat., ed. Brux. 1832, IV, bl. 106108. Dr. W. M. Keucheuius, Nat. Balans der Bat. Rep. Amst. 1803, bl.108. A. Wagner, Allgem. Steuerlehre, 1880, bl. 638644. J. Garnier, Traite des finances, 4^de ed bl. 151. L. Cossa, 1\'rimi Elementi di Scienza delle finanze. Milana, 1882, bl. 6668. Het oordeel van dezen schrijver is gunstiger dan dat der meeste anderen. Voor eene beoordeeliug der verpachting zijn ook belangrijk de vele geschriften, welke handelen over de ervaring in Ned. Indie\' hieromtrent opgedaan.



		30

		lastingen allen tot eene zeer groote hoogte gesteegen waren, en dat het Heeren- en Redemtiegeld en het Koffij- en Theegeld, tot zulk eene hoogte door verschil- lende Klassificatien gebragt was, dat het billijk voor een gedeelte eene plaats beslaan mag onder de onmid- delijke Belastingen, van welke thans wordt gehandeld. (Niet alleen om hare zwaarte behooren deze belastin- gen hier tehuis; hoewel zij althans sommige oorspronkelijk het karakter van imposten op handels- en verbruiksartikelen hadden gehad, werden zij later door de heffing van gebruikers of verkoopers, volgens omslagen op grond van vermoedelijk gebruik of debiet, in wezen beschreven middelen)^:). En wat de Landlieden betreft, deze waren onderworpen aan het Oorgeld, Hoorngeld, Koehouders-zoutgeld, en het recht op be- zaaide en beteelde Landen, welke te samen naar eene middelbare berekening van negen jaren niet minder dan f 961.247 : 8 : 0 \'s jaars in \'s Lands schatkist stortten."

		Vgl. Engels, t. a. p. bl. 131133; Sickenga, t. a. p. bl. 444,445; en het Weekblad de Gemeentestem n°. 1231. Het haardstedengeld was, nadat het op 27 Maart 1536 (1537) van wege de landvoogdes Maria aan de Algemeene Staten was voor- gesteld, door de Staten van Holland in de vergadering van 7 April d. a. v. niet ingewilligd, op grond, dat die armen bijna zoe veele souden geven als die rijcke." Zie Mr. Aert v. d. Goes, Register van alle Dagvaarden enz. van de Staten Generaal, Dl. I, bl. 538541. 1) Zie boven, bl. 2224.



		81

		Onder de belastingen van de provincie Holland moe- ten voorts worden genoemd de heffingen van het ver- mogen in portefeuille, welke daar als 100^e, 200^e en 400^e penningen vooral in den loop der 18^e eeuw meer en meer onder de gewone middelen werden opgenomen. Dat in alle gewesten, behalve de genoemde belastin- gen, verponding werd geheven tot een veelal hoog be- drag, behoeft nauwelijks uitdrukkelijke vermelding. Ook kwamen in de meeste gewesten belastingen op rij- en vaartuigen, paarden en dienstboden voor. De verpondingen werden bij repartitie over de ver- schillende steden en dorpen omgeslagen naar de ge- taxeerde waarde van de daarin gelegen onroerende goederen ^J). De steden en dorpen waren ieder voor zijn quote aansprakelijk; bij wanbetaling konden zij worden geëxecuteerd. Het ging echter met deze executiën, vooral wat de steden betreft, evenals met die der pro- vinciën bij niet voldoening harer quoten in den staat van oorlog. Zij bleven achterwege, en vele plaatsen werden, vooral in den lateren tijd der Republiek, in het opbrengen van haar aanslag achterstallig ²).

		1) Vgl. Mr. M. v. (1. Pot, Verh. over de Verponding. Staatk. Academie-verhandelingen, I, bl. 300315. Rapport v. Appelius c. s. bl. 51 60. 2) Vgl. Rapport van finautiën, 1797, bl. 23. V. d. Pot, t. a. p. bl. 358 v.v. Engels, t. a. p. bl. 42 en 113123. Sickenga, t. a. p. bl. 293.



		32

		Moesten wij bij de bcoordeeling der gemeene mid- delen van consutntie vooral wijzen op de belemmeringen van handel en nijverheid, die zij te weeg brachten; ten opzichte der beschreven middelen valt de druk, door deze aan landbouw en veeteelt opgelegd, het meest in het oog ^l). Ook hielden ze, behoudens enkele gunstige uitzonderingen, met de draagkracht der belastingplich- tigen al even weinig rekening als de gemeene middelen. In verband met elkander legden zij een schier on- dragelijken last vooral op de schouders der minder gegoeden. Dat aan de opbrengst van elke provinciale belasting gewoonlijk eene bepaalde bestemming werd gegeven, merkten we boven reeds met een enkel woord op. Naar die bestemming nu werden de middelen onderscheiden in consenten, de belastingen wier opbrengst moest strek- ken tot voldoening van de quote in den staat van oorlog, en huislasten, wier opbrengst ter bestrijding van de huishoudelijke kosten was bestemd. Voorts was aan elk der huislasten weder eene bijzondere bestemming aangewezen. Als gevolg hiervan kwam men tot dezen eigenaardigen toestand, dat, toen het onderhoud der vestingwerken in de meeste gewesten allengs ten laste der betrokken steden werd gebracht, aan deze ook werd afgestaan de opbrengst der provinciale belastingen, die

		1) Vgl. Metclerkamp, De tocst. v. Nederl. II, bl. 71, 72.



		33

		tot bestrijding der kosten van dat onderhoud waren bestemd geweest^l). Een nieuw voorbeeld van den nau- wen, maar weinig rationeelen samenhang, waarin tijdens de republiek de financiën der provinciën en der gemeen- ten met elkaar stonden. Bespreken we nu in het kort de plaatselijke belas- tingen, dan ontmoeten we van dit verschijnsel nog ver- schillende voorbeelden. Bij de uiteenzetting dezer belas- tingen is het echter noodzakelijk tusschen de steden en het platte land te onderscheiden. Onder de stedelijke middelen nemen de accijnzen op levensmiddelen eene eerste plaats in, zij rustten gewoon- lijk op bier, brandewijn en gedistilleerd, veelal ook op gemaal, geslacht, brandstoffen, zout en andere waren ²). De heffing dezer accijnzen was rechtens aan hooger goedkeuring onderworpen. Ten tijde der graven hadden de steden, tot het heffen van accijns, octrooi van den landheer noodig; Karel V handhaafde deze verplichting in het jaar 1518 uitdrukkelijk ⁸). Toen nu door de on-

		1) Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 289 en 290. 2) Vgl. v. Leeuwen, Rooms-Holl. Regt, Bk. V. Dl. XXX, n<>. 6. Siekenga, t. a. p. bl. 472, 473. Engels, t. a. p. bl. 143. V. Rees, t. a. p. I, bl. 85. 3) Vgl. Nederl. Placaet- en Rechtsk. Woordenboek, Dl. II. Excijnsen. Pieter Paulus, t. a. p, I, bl. 85. H. Keer, De rechten der gemeente volgens deGw. Leiden, 1864, bl. 16. 3



		34

		afhankelijkverklaring de staten der provinciën souverein waren geworden, ging het recht tot het verleenen van dit octrooi op hen over ^a). Maar het kan ons niet verwon- deren, dat, bij den grooten invloed dien de steden op het provinciaal bestuur uitoefenden, verschillende van haar zich niet te vergeefs aan de verplichting tot het vragen van octrooi zochten te onttrekken. In Friesland kregen de steden de bevoegdheid zonder vergunning accijnzen te heffen op wijn en inkomend bier. In Holland kon- den zij zonder speciaal verlof accijns heffen, mits tot geen hooger bedrag dan dat van den provincialen accijns op dezelfde objecten. In de meeste provin- ciën werd bij de ordonnantiën op de gemeene lands- middelen een maximum voor de stedelijke accijnzen op dezelfde waren vastgesteld ²). Of de steden zich aan deze bepalingen wel zeer stipt hielden, mag met grond worden betwijfeld. De stedelijke accijnzen waren over het algemeen hoog en verzwaarden den druk der pro- vinciale accijnzen nog aanmerkelijk. Zij werden tot op de helft der 18^e eeuw gewoonlijk

		1) Het recht tot het verleenen van octrooi voor de heffing van accijnzen aan steden in de Generaliteitslanden behoorde aan den llaad van State. Zie v. Slingelandt, t. a. p, III, bl. 169. 2) Vgl. Pestel, Commentarii de ltep. Bat. L. B. 1795, II, 2, bl. 663. V. Leeuwen, ll.-H. liegt, V, XXX, 6. Ph. W. van Heusde, De autonomie der gemeente in Nederland. Utrecht, 1871, bl. 24. Sickenga, t. a. p. bl. 472 en 473.



		*mnvY) l0$&/*



		35

		verpacht^l). In die provinciën, waar voor sommige pro- vinciale accijnzen het stelsel van monopolie werd inge- voerd, vervielen de stedelijke; als equivalent werd een deel van de door den monopolist betaalde pachtsom aan de steden uitgekeerd. Hierdoor bracht het stelsel van monopolie een voordeel met zich: de vergemakkelij- king namelijk van het binnenlandsch vervoer der betrok- ken waren. Beter werd hetzelfde voordeel bereikt door de admodiatie van enkele stedelijke accijnzen aan de ver- bruikers, welke, evenals ten opzichte van sommige provin- ciale imposten geschiedde, hier en daar ingevoerd werd ²). In Friesland trachtte men de belemmeringen van het binnenlandsch verkeer in inlandsch bier en gedistilleerd te verminderen door de belasting, evenals den provincialen accijns, rechtstreeks van de brouwerijen en branderijen te heffen in verhouding tot het te bezigen graan ³). De meest beslissende stap in de goede richting werd in 1749 in de provincie Utrecht gedaan ; daar werden in dat jaar de stedelijke accijnzen afgeschaft en opgenomen in de provinciale imposten; als schadevergoeding werd aan de steden zeker deel in de opbrengt van de provinciale

		1) V. Leeuwen, R.-H. Regt, V, XXX, 6. Nederl. Plac.- en Rechtsk. Woordenboek. II: Excijnsen. Siokenga, t. a. p. bl. 462. Engels, t. a. p. bl. 4448. 2) Vgl. Advies van de Mist, Dagverh. IV, 499. 3) Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 473, 474.



		30

		accijnzen toegekend. Door aan de steden dit equivalent voor hun derving van inkomsten te geven, kwamen de provinciale en de stedelijke financiën echter in veel te nauwen samenhang. Ook miste de afschaffing der stede- lijke accijnzen voor een groot deel hare uitwerking, doordien de zoogenaamde beneficieerende imposten, be- lastingen geheven bij in- en uitvoer van verschillende waren tusschen plaatsen binnen de provincie, in stand gehouden werden \'). Naast de accijnzen hieven de steden hooge retribu- tiën in den vorm van poort-, markt-, haven-, hal-, waag-, kraangelden en dergelijke, als ook schoolgelden. De opbrengst dezer retributiën vloeide slechts ten deele in de stadskas, deels was zij eene belooning voor de stedelijke ambtenaren. Vele dezer rechten drukten niet slechts op de in- woners der steden, maar ook en vooral op die van het omringende platteland. De steden trachtten ook wel zich ten koste van elkander te verrijken, doch hielden elkander daarbij wederkeerig min of meer in toom; het machtelooze platteland daarentegen moest het in den strijd met accijnzen, poort-, tol-, markt- en waagrechten ontgelden. Het werd des te zwaarder getroffen, doordien de octrooien voor markten zooveel mogelijk tot de steden beperkt bleven; het platte land moest zijne pro-

		1) Vgl. Sickeuga, t. a. p. bl. 377.



		37

		ducten in de steden ter markt brengen en bovendien voor zijn reeds gewogen goederen daar nogmaals waag- geld betalen ^l). Met de accijnzen en de retributiën verwant, is in de eerste plaats de 80^ste penning op den verkoop van on- roerend goed in sommige steden van Holland boven den provincialen 40^en penning geheven, en zijn voorts het poorterrecht en het recht van issue of exue ²). Het poorterrecht was eene belasting, verschuldigd door hem die het poorterschap verkreeg, het was deels somtijds ook geheel een vacatiegeld voor de leden van het gerecht, deels eene heffing ten bate dor stadskas. Het recht van exue werd geheven van nalatenschappen, welke werden geërfd door personen buiten de stad gevestigd, en van poorters, welke met hunne have de stad verlieten. Vooral in den late- ren tijd der Republiek werden door vele steden over- eenkomsten gesloten tot wederzijdsche opheffing van dit recht³). Voor de heffing van het recht van exue 1) Vgl. Exposé des maux de la Hollande, bl. 22. V. Rees, t. a. p. bl. 160 v.v. Vreede, t. a. p. I, bl. 101. SickeDga, t. a. p. bl. 460470. V. Heusde, t. a. p. bl. 38, 39. Naber, t. a. p. bl. 10, 11. 2) Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 458, 459. 3) Zoowel over omvang als oorsprong van het recht van exue be- staat veel verschil van gevoelen. Men zie hierover: Boeij, Woorden- tolk, \'s Hage, 1773: Issue; Nederl. Placaet eu Rechtsk. Woordenboek:



		38 behoefden de steden, evenals voor de heffing van ac- cijnzen, octrooi van de staten, doch hier evenmin als daar werd aan deze verplichting streng de hand ge- houden. Daarentegen schijnt het, dat de staten voor de hef- fing van directe belastingen, althans later, geen octrooi behoefden *). Tot deze soort van belastingen behoorden de straatgelden, welke meestal werden omgeslagen over de straatbreedte der huizen, lantaarngelden, pompgelden, torengelden en dergelijke, voorts nachtwacht", waak- en wachtgelden op te brengen door de schutters, die van den dienst waren vrijgesteld, logiesgelden voor den afkoop van inkwartiering bij doormarsch van troepen, en andere meer. Behalve voor de straatgelden werd de straatbreedte der huizen veelal ook voor andere be- lastingen in aanmerking genomen, eveneens kwamen omslagen naar de huurwaarde der huizen in verschil- lende steden voor. Ook ambtgelden werden in vele

		Exue; Zurck Codex Batavus: Exue; v. Leeuwen, R.-H. Regt, Bk. III, Dl. XT, nO. 13; Publ. v. h. Prov. bestuur v. Holland. 6 April 1797, n°. 225; Keer, t. a. p. bl. 17; van Heusde, t. a. p. bl. 30. 1) Vgl. v. Heusde, t. a. p. bl. 23. Redevoering van Farret, Dagverh. III, bl. 785. V. Rees, t. a. p. I, bl. 85, 86. Oorspronkelijk oefenden de poorters onmiddellijk invloed uit op het uitschrijven der belastingen; dit geraakte later in onbruik. Zie Mr. R. Metelerkarap, Het staats-, stadh.- en stedelijk Bestuur, bl. 389, 390.



		39

		steden, in enkele zelfs tot hooger bedrag dan de pro- vinciale, geheven ¹). Evenals de provinciale hadden ook de stedelijke be- lastingen ieder eene speciale bestemming ²), bij vele duidt de naam dit reeds aan, bijv. straat-, markt-, haven-, pomp-, lantaarngelden, enz. Hetzelfde had plaats ten opzichte van iedere buitengewone of nieuwe belasting; voor ieder middel van ontvangst werd terstond steeds de bepaalde post van uitgave waarvoor bestemd aange- wezen." (Sickenga, t. a. p. bl. 457). Behalve de besproken belastingen hieven sommige steden uit kracht van de heerlijkheidsrechten, die zij over het omringende platte land hadden weten te ver- krijgen, buiten de stad, tollen, veren, weggelden en andere dergelijke rechten. Stelt men zich op het standpunt der heffende steden dan maken deze middelen deel uit van de stedelijke middelen, in wezen en werking echter waren het platte- landsbelastingen ³). Onder de belastingen welke ten platten lande tot goedmaking van eigen uitgaven geheven werden, be- kleedden de omslagen eene eerste plaats. Deze omslagen

		1) Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 467471. 2) Vgl. Kluit, Hist. der Holl. Staatsregeling, Amst. 1802, Dl. IV. bl. 163. 3) Vgl. v. Heusde, t. a. p. bl. 36, 37. Sickenga, t. a. p. bl. 377.



		40

		waren deels hoofdelijk, d. w. z. gegrond op het geschat vermogen der belastingplichtigen¹); meer algemeen echter was de verdeeling der omslagen, over de erven en boerehofsteden, naar de opgaven in de Lands-kohie- ren: gelijk in Drenthe die der Boerlasten, in Friesland der Dorps- en Grietenyfloreenen, in de andere provin- ciën van andere soortgelijke omslagen." (Sickenga, t. a. p. bl. 485, 486). Voor het heffen van omslagen hadden de plaatselijke besturen waarschijnlijk geen octrooi noodig; toch schijnt het niet ongewoon geweest te zijn, alvorens tot de hef- fing over te gaan, consent van de Staten te vragen ²). Ook accijnzen werden in vele dorpen geheven. Ge- woonlijk waren deze gelegd op wijn, brandewijn, gedis- tilleerd en dergelijke waren; in vele dorpen, vooral in Holland en Friesland, waren ook gemaal, geslacht, visch,

		1) In 1666 werd door de Staten van Holland en West-Friesland aan den Ambachtsheer, Schout, Ambachlsbewaarders en Schepenen van de heerlijkheid Voorschoten octrooi verleend tot het heffen van een omslag, waarin yder naer dat hij gegoet sal wesen, sal behooren gestelt te worden." In dit octrooi wordt van dezen omslag gezegd, dat hij is gelijck in alle, immers \'t merendeel van alle de dorpen in Rhynlant onder de naem van hooft of huyslasten andere ouder den naem van steeck, kerff of beden wierde gedaen." (Dit octrooi bevindt zich in het oud-archief der gemeente Voorschoten). Vgl. over de omslagen: v. Leeuwen, R.-H. Regt, Bk. I, Dl. II, n°. 22. 2) In het zoo even vermeld octrooi komt voor onder de redenen, waarom het werd gevraagd, dat de supplianten soodanige omme- slngen van hooftlasten te doen, niet wel en dorsten onder- nemen, sonder ons voorgaende consent ende Octroy."



		41

		turf en andere meer noodzakelijke artikelen met accijn- zen belast. Heffing van accijnzen zonder octrooi was niet geoorloofd \'). Meer algemeen nog dan de heffing van accijnzen was die van retributiën, zooals waaggelden, in enkele dor- pen ook marktgelden j dergelijke rechten ontbraken schier nergens. Voor het onderhoud der vuurbakens in de visschersdorpen werd veelal opgebragt een pondgeld op den afslag van de visch." (Sickenga, t. a. p. bl. 482). Ook op het platte land werd aan elke belasting zoo- veel mogelijk eene bepaalde bestemming gegeven, even- wel kon dit stelsel hier slechts ten deele in toepassing komen; de omslagen maakten in de meeste dorpen een zoo belangrijk deel der inkomsten uit, dat met de op- brengst daarvan zeer verschillende uitgaven moesten gedekt worden. Vatten wij thans de slotsom onzer korte uiteenzetting in enkele woorden samen: De middelen der verschillende belastingheffende cor- poraties stonden in bijzonder nauwen, maar weinig ra- tioneelen samenhang. Een belangrijk deel der provinciale belastingen, de consenten, waren inderdaad niet anders dan ongelijk drukkende generaliteitsmiddelen. 1) Vgl. Pieter Paulus, t. a. p. II, bl. 396. Zurck, Cod. Bat.: Dorpen, § 8. Keer, t. a. p. bl. 16.



		42

		Door verschillende wijzen van invordering kregen de provinciën bovendien deel in de stadsmiddelen, de steden in de provinciale middelen. De geringe macht, die de generaliteit over de ge- westen, deze over de steden bezaten, verergerde den verwarden toestand nog aanmerkelijk. De verschillende belastingen te zamen genomen waren hoogst drukkend, en belemmerden handel en nijver- heid; naar billijkheid in de verdeeling der lasten werd zelfs niet gestreefd. Verreweg het grooter deel der publieke inkomsten werd uit accijnzen getrokken; verreweg het grooter deel der accijnzen was op nood- zakelijke levensbehoeften gelegd.



		TWEEDE HOOFDSTUK.

		Het overgangstijdperk. § 1. 17951798. Zoo was in hoofdzaak de verhouding tusschen de financiën van de deelen der republiek, toen in 1795 het oude staatsgebouw met instorting werd bedreigd. Vernietiging van provinciale souvereiniteit en stedelijke autonomie, oprichting van een allesomvattend centraal gezag: dit was het doel der omwenteling. Doch het werk van meer dan twee eeuwen was niet opeens te verbrijzelen, wel werd het oude gebouw door den storm, dien het had te doorstaan, hier en daar beschadigd *), instorten deed het niet. Het provincialisme mocht zich een tijdlang schuil hou-

		1) Vgl. C. Eogge, Tafereel van de Geschiedenis der jongste om- wenteling in de Vereenigde Nederl. Amst. 1796, bl. 416.



		44

		den, spoedig stak het het hoofd weer op^:). Slechts waren de partijen scherper geteekend; unitarissen en federalisten stonden als vijanden tegenover elkaar, ge- scheiden door eene kleine, maar uitgelezen schaar van gematigden. Zonder zich te laten medesiepen door de voortvarende revolutionairen, trachtten deze het beginsel der eenheid en ondeelbaarheid binnen zijn juiste gren- zen te beperken. Zij vergeleken den ondeelbaren staat met een wel georganiseerd bezield gezond natuurlijk lichaam, waarvan alle de deelen, tot het bestaan en de voortduuring van hetzelve medewerken, en aan dat groot oogmerk dienstbaar zijn. Tot het daarstellen van zulk eene Maatschappij wordt vereischt eene éénheid van belang, van bestuur, van werking, eene evenre- digheid in de verdeeling der machten, eene even- redige draging der lasten en het genieten der voordee- len; eene gelijke en gezamentlijke ondergeschiktheid van die Macht of Machten, welke zeer gevoeglijk het hoofd van het Maatschappelijk lichaam kunnen genaamd wor- den." (Janus verrezen, 17871796 (door van den Bosch) Dl. II, bl. 287; vgl. Dl. 1, bl. 372)³). 1) Vgl. Rogge, t. a. p. bl. 606 v.v. Vreede, t. a. p. II, bl. 24. Mr. G. Groen van Prinsterer, Handb. der Gesch. v. h. Vaderl. Amst. 1852, Dl. II, bl. 863 v.v. 2) Vgl. C. Rogge, Gesch. der Staatsregeling voor het Bat. Volk Amst. 1799, bl. 19 v.v. Redevoeringen van Schimmelpenninck, Vitringa, van Maanen e. a. in de Nat. vergadering.



		45

		Doch mochten al enkelen eene dergelijke rationeele opvatting van het staatsorganisme huldigen, geen der beide strijdende partijen kon zich daarmede vereenigen. Voornamelijk op het gebied der financiën bewoog zich het verschil tusschen unitarissen en federalisten; de eersten wilden samensmelting der schulden en algemeene belastingen, de laatsten bestendiging van den feitelijken toestand ^ï). Ware hier, gelijk in Frankrijk, de omwen- teling met hervorming van het centraal gezag voldon- gen geweest, wellicht hadden de unitarissen in den eersten roes hunner overwinning ook bij ons de oude belastingen terstond afgeschaft. Het is geen toeval, dat de zaak zich hier anders toe- droeg. In Frankrijk was reeds vóór de revolutie het centraal gezag de spil waar \'t al om draaide²), hier hadden de Staten-Generaal slechts een schaduw van macht, de provinciën regeerden den staat, de steden de provinciën. Hier moest de omwenteling in de steden haar uitgangspunt zoeken, om vervolgens op te klimmen tot de besturen der provinciën. De Staten-Generaal bleven voorloopig, zelfs zonder ingrijpende wijzigingen, bestaan³).

		1) Vgl. Appelius, De Staatsoraw. v. 1795, bl. 52. Dagv. I, 396 v.v., 495, II, 4184, III, 683, IV, 47 v.v. 2) Vgl. A. de Tocqueville, L\'ancien Eégirae et la HéVolution, vooral Bk II, hfdst. II. 3) Vgl. Kogge, Gesch. d. Omw. bl. 270351, 391, 404. Jhr. Mr. J. de Bosch Keraper, De Staatk. Gesch. v. Nederl. v. 17951814, Arast. 1867, bl. 259.



		46

		Voordat de behandeling der zaken van algemeen be- lang aan de orde kwam, had men tijd gehad tot wik- ken en wegen; het gevaar, dat roekeloos met bestaande toestanden zou worden gebroken, werd door het lang- zaam verloop der omwenteling veel verminderd. Een der eerste gevolgen van de omwenteling was de vervanging der vijf admiraliteits-collegiën door een com- mitté tot de zaaken van de Marine," waartoe de Staten- Generaal den 11 Maart 1795 besloten ¹). Hoezeer wei- licht de wijze, waarop deze verandering tot stand kwam, moet worden gelaakt³), was de zaak zelve zonder twij- fel eene verbetering. De administratie door de verschil- lende admiraliteitscollegiën was veelal strijdig met het algemeen belang; meer eenheid te dezen opzichte was reeds lang als wenschelijk erkend. Naar aanleiding dezer verandering scheen er in de Generaliteitslanden twijfel te ontstaan over de heffing der middelen te water, waarom de Staten-Generaal bij hunne publicatie van 26 Juni 1795 (Verz. II, n°. 53.) uitdrukkelijk verklaarden, dat de voorsz. Middelen op den Ontfang der Convoyen en Licenten alomme weder zullen worden ingevorderd, provisioneel op den 1) Zie: Volledige Verzameling der Publicatiën van de provisioneele Repraesentanten van het Volk van Holland en der Staaten Generaal, Dl. I n°. 26. 2) Vgl. Appelius, t. a. p. bl. 26.



		47

		ouden voet, en agtervolgens de daar op bevorens en tot nu toe vastgestelde Placaaten en Ordonnantiën." Ten opzichte der gewestelijke middelen hadden de provisioneele representanten van het volk van Holland reeds bij publicatie van 27 Januari 1795 (Verz. I, n°. 1.) verklaard, dat alle ordinaire en extraordinaire Belas- tingen, welke tot dusverre in deeze Provintie zijn ge- heeven, provisioneel zullen zijn en blijven gecontinueerd op den ouden voet." Dit voorbeeld werd door de overige provinciën gevolgd, zoodat alle oude belastingen voorloopig onveranderd bleven ^J). Spoedig evenwel werd door het bestuur van Holland eene niet onbelangrijke verandering in den bestaanden toestand gebracht, op grond van het beginsel der ge- lijkheid van alle ingezetenen voor de wet. Bij publica- tie van 5 februari 1795 (Verz. I, n°. 7.) werd het besluit bekend gemaakt, dat voortaan niemand onder welk voorwendsel ook eenigen vrijdom zal genieten van \'s Lands, Stads of Dorps-Lasten, of Impositiën, Tollen, Pont of Poort-Gelden en wat dies meer zij, maar in tegendeel, dat alle deeze en andere Lasten, door een iege- lijk op een gelijken voet zullen moeten worden gedraa- gen en betaald, zonder eenige de minste uitzonderinge." Dit voorbeeld van het omwentelingsgezinde Holland vond navolging bij Gelderland, Stad en Lande en Zee-

		1) Vgl. Rogge, Gesch. d. Omw. bl. 349 en 464.



		48

		land; ook daar werden alle privilegiën in zake van be- lastingen afgeschaft. In andere gewesten met name in Overijsel bleven ze voorloopig voortduren ^]). Met de vernietiging der privilegiën bedoelde men echter niet, die vrijdommen of voorrechten te doen vervallen, welke in het belang van instellingen van weldadigheid of ter bevordering van handel of nijver- heid waren toegekend. Men beoogde slechts de afschaf- fing van die vrijdommen, zoo werd door de provi- sioneele representanten van Holland, ter voorkoming van misverstand, bij publicatie van 19 Maart 1795 (Verz. I, n°. 29.) verklaard welke ten behoeve van eene of van eenige weinigen (waren) toegestaan geworden." De vernietiging der privilegiën was niet nieuw, reeds Karel V had bij plakkaat van 2 November 1553 alle nog bestaande vrijdommen afgeschaft. Doch ook op dit punt waren langzamerhand misbruiken ingeslopen. In Overijssel stond tegenover de groote voordeelen der steden, voor de Ridderschap een vrijstelling van de Verponding voor de Ridderhofsteden ; in Holland tegen- over de (overigens veel minder uitgebreide) bijzondere voordeelen der steden, het regt der Ridderschap o. a. op de halve opbrengst der Verponding over twee der

		1) Vgl. Rogge, Gesch. d. Omw. bl. 476. Mr. F. N. Sickenga, Gesch. der Nederl. Belastingen, Amst. 1865, bl. 4.



		49

		groote Abdijen in de provincie. In Zeeland genoten enkele Vrije Heerlijkheden vrijdom van alle belastingen, alleen niet uitzondering van de gemeenc middelen van consumtie. In Gelderland waren de Vrije Heerlijke Goederen, in Drenthe de Havezathen binnen zekeren omtrek vrij van lasten." (Sickenga, t. a. p. tijdv. der republiek, bl. 293)¹). Met hetzelfde doel, waarmede het de afschaffing der privilegiën had ondernomen, decreteerde het bestuur van Holland, bij publicatie van 3 Juni 1795 (Verz. I, n°. 44.), dat zoolang niet alle kerken aan de verponding zouden onderhevig zijn, ook die van de Roomsch Ca- tholieke of van eenige andere gemeente, welke in die belasting waren aangeslagen, daarvan zouden bevrijd worden. Van meer ingrijpenden aard was het besluit, den 5<kn Maart 1795 (Verz. 1, u°. 19.) door hetzelfde bestuur genomen, tot afschaffing van ,, de Graaflijkheids- tollen en plaatselijke Privilegiën op de passage van Personen en Goederen." Men wilde door dit besluit de belemmering doen vervallen, door dergelijke tollen en privilegiën aan den handel toegebracht, waartegen het voordeel van de provincie of van eenige plaats niet kon opwegen of mocht in aanmerking komen ³). Hoe-

		1) Vgl. v. d. Pot, t. a. p. bl. 323358, vooral bl. 338. Engels, t. a. p. bl. 41 en 42. 2) Vgl. Zillesen, t. a. p. bl. 446. De zorg van het bestuur van Holland voor vrijheid van verkeer 4



		50

		zeer in abstracto de beweegreden, door de provisio- neele representanten voor hun besluit aangevoerd, als juist moet worden erkend, dient toch te worden in het oog gehouden, dat bij den toenmaligen financieelen nood der provincie van geene inkomsten afstand mocht worden gedaan, zonder dat tevens een equivalent voor dat ge- mis werd in de plaats gesteld. In de gegeven omstan- digheden was de maatregel minstens onvoorzichtig ^:). In Friesland begreep men dit beter, daar werden bij publicatie van 2 Mei 1795 (Bat. Jaarb. III n°. 25) al- len, die minder dan f 600 gegoed waren, vrijgesteld van het halve hoofd- of familiegeld, doch daar tegenover werden eenige artikelen van weelde of, zooals men toen zeide, van vrijwillig gebruik door het provin- ciaal bestuur belast. Evenwel, hoe loffelijk de pogingen dezer gewesten tot verbetering hunner belastingen ook mogen geweest zijn, er waren dringender eischen. Den nijpenden geldnood, waarin Prankrijks vriendschap niet minder dan Enge-

		spreekt ook duidelijk uit een octrooi den 21 December 1795 aan het plaatselijk bestuur van Voorschoten verleend. Men had verzocht te mogen heffen accijnzen op tarwe, wijn, brandewijn en gedistilleerd, bier en turf; hierop besloten de provisioneele representanten: in plaats van de bij voorsz. requeste verzogte belastingen de supplianten te octroijeeren en te qualificeeren, om te heffen den tachtigsten penning" van alle binnen het ambacht getransporteerde onroerende en aldaar publiek verkochte roerende goederen. I) Vgl. Redevoering van de Mist, Dagv. II, bl. 528.



		51

		lands vijandschap de republiek bracht, moest het hoofd geboden worden; het gold middelen van inkomst te vinden. In alle gewesten waren de publieke kassen leeg, maar in Holland was de toestand nog ellendiger dan ergens anders ^l). Algemeen werden twee wegen ingeslagen ten einde in den dringenden nood te voorzien; men verhoogde bestaande belastingen bijv. in Holland het klein ze- gel, in Utrecht de meeste imposten of voerde nieuwe in bijv. de belasting op speelkaarten eerst in Utrecht, later ook in Holland, de belasting op jachthonden in Overijsel, het recht op geboorte-, huwelijks* en doods- berichten in couranten in Holland opgelegd, en men schreef buitengewone heffingen uit ²). Dit laatste middel werd verreweg het sterkst aange- sproken. Gedurende het gansche tijdvak van 1795 tot 1798 werden de hooge buitengewone uitgaven van den staat bijna uitsluitend bestreden uit buitengewone pro- vinciale heffingen. Deze heffingen, welke meerendeels 1) Vgl. Rogge. Gesch. d. Omw. bl. 77, 399 v.v. 445, 446. Metelerkamp, De toest. v. Nederl. bl. 4552. Zillesen, t. a. p. bl. 400. 2) Vgl. Dagv. IX, bl. 624 v.v. Rogge, Gesch. d. Omw. bl. 466476. Metelerkamp, t. a. p. II, bl. 84 v.v. Mr. E. van Voorthuijsen Hzn., De directe Belastingen, inzonder- heid die op de inkomsten, ütr. 1848, Dl. II, bl. 192196. Sickenga, t. a. p. 1217. Vreede, t. a. p. I, bl. 105.



		52

		bestonden in een zeker percent van de bezittingen of van de inkomsten der ingezetenen, hadden gewoonlijk het karakter van gedwongen leeningen, doordien voor de opbrengst rentegevende obligatiën werden uitgegeven *). Onder den druk der heffingen gingen alle gewesten zwaar, niet alle echter even zwaar gebukt. Juist in dezen tijd bleek de fout van de aloude staatsregeling weer duidelijk. Niet deze of gene provincie, maar de staat was in nood, en toch konden geene algemeene, maar moesten provinciale heffingen worden uitgeschreven. Terwijl de heffingen \'s lands welvaart ondermijnden, kwam onder invloed van Holland, na heftige tegenkan- ting vooral van de provinciën Friesland en Zeeland, den 30 December 1795 een reglement tot stand voor de bijeen te roepen Nationale Vergadering, die de Sta- ten-Generaal zou vervangen ²). Dit reglement, als het ware eene voorloopige constitutie, gaf o. a. eenige be- palingen omtrent de verhouding tusschen de verschil- lende machten in den staat en omtrent de financiën ³). Volgens art. 92 zouden de inkomende en uitgaande rechten tot nadere regeling op den bestaanden voet 1) Zie Bat. Jaarb. IX, n°. 2. Vlg. Rogge, Gesch. d. Ormv. bl. 355. 2) Vgl. Rogge, Gesch. d. Omw. bl. 572607. Appelius, t. a. p. bl. 2843. De Bosch Kemper, t. a. p. bl. 260. 3) Zie Publ. 7 Januari 1796, Verz. III, n». 122.



		53

		blijven¹). Art. 86 bepaalde dat ieder gewest in den staat van oorlog zou worden aangeslagen volgens de thans plaats hebbende Quota\'s; en zal het aandeel van Bataafsch Braband, alvorens de Repraesentanten in dat Gewest verkooreu, in de Nationaale Vergadering zullen kunnen verschijnen, bepaald moeten weezen." De laatste zinsnede van dit artikel vereischt eenige toelichting. Bij de vaststelling van het plan tot bijeen- roeping eener Nationale Vergadering, had men de vroe- gere opvatting, als zouden Braband en Drenthe over- wonnen landen zijn, laten varen; zij zouden gelijke rechten hebben als de overige gewesten en evenals deze, hunne afgevaardigden naar de Nationale Vergadering zenden. Tegenover deze gelijkheid in rechten moest natuurlijk gelijkheid in plichten staan; van daar het voorschrift dat Braband, evenals de overige gewesten, volgens cene bepaalde quote in de kosten der genera- liteit zon bijdragen; voor Drenthe had de regeling der quote reeds vele jaren vóór de omwenteling plaats ge- vonden. Ten einde nu de voor Braband vast te stellen quote te vinden, berekende men hoeveel de inkomsten van Braband gedurende de laatste 10 jaren door el-

		1) In den loop «lezer jaren werden enkele rechten op den in- en uit- voer verhoogd, voor een deel tot bescherming der inlandsche nijverheid ; zie Verz. V, n». 193, VI, n». 219 en 232, VII, n». 269. Van eenige weinige artikelen werden de rechten verminderd; zie verz. VII, n°. 275. Vgl. Sickenga, t. a. p. bl. 32 v.v.



		54

		kander hadden bedragen; daarop werd de som bepaald, welke Braband jaarlijks in de algemeene kas zou moeten storten, en voorts vastgesteld, dat Bataafsch Braband zoude genieten en voor zich ontfangen alle zoodanigen inkomsten, die schoon over den Jare 1795 vervallen, volgens de gewone Cijnosure met den 1 Januari] 1796 beginnen moesten ontfangen te worden, en alle verdere ordinaire en extraordinaire van dien tijd af loopende lasten." Den 29^s* Februari 1796 werd Braband in de plaats van voor eene bepaalde som, evenals de andere gewesten, percentsgewijze aangeslagen in de algemeene kosten; voor het overige bleef de oorspronkelijke rege- ling onveranderd ^l). Art. 88 van het reglement gaf aan de vergadering het recht, om, indien eene provincie in gebreke bleef hare quote te voldoen, van de gezamenlijke Ingezete- nen van zoodanige nalaatige Provintie of Gewest te heffen een 400^ste, 100^ste, 50^ste of zoodanige buitenge- wone Penning, als vereischt zal worden tot voldoening van haare voortz. Quote." Ten aanzien van Gelderland zou, volgens art. 90, laatste alinea, uit hoofde van de bijzondere financieele huishouding van dat gewest, de gemelde executie eerst gedirigeerd worden tegen de Ingezetenen van het in gebreken gebleven Quartier." Het recht van executie, bij art. 88 van het reglement 1) Zie Dagv. I, bl. 530, 531, II, bl. 132 v.v. Vgl. Sickenga, t, a, p. bl. 5.