BEKNOPTE GESCHIEDENIS

VOORAL IN NEDERLAND,

~ * M. \'uk ^ . - \' --

BIBLIOTHEEKCENTRUM UITHOF

^J- H. GUfWf⁷r \\y/

BEKNOPTE GESCHIEDENIS K^itf

VOORAL IN NEDERLAND,

Ü\' . . . - -, ...%.*
... --. - \'.. .....^-i il

BI3UOTHEEK CENTRUM UITHOF

p\'d R\'\'¹-^c:\':r;^:vc:-jiieit
UTRFCH 1

.: .pedagogisch Instituut li-^fCHT

\' ly*\' ^a/^ Rijksuniversiteit _,____-------------

AMSTERDAM. 1891. W. VERSLUYS.

VOORREDE VOOR DEN TWEEDEN DRUK.

Op verschillende plaatsen zijn kleine verbeteringen aangebracht
naar aanleiding van inmiddels verschenen opstellen of werken.
Ook heb ik het boek hier en daar eenigszins bekort, terwijl aan
het einde de gebeurtenissen der laatste jaren eenige uitbreiding
noodig maakten.

April 1891. J. VERSLUYS.

Gedrukt bij Gebroeders Hoitsema te Groningen.

Het Chineesche rijk, dat anderhalfmaal zoo groot is als Europa en
nu meer dan 400 millioen inwoners telt, staat onder een onbeperkten
heerscher. Eeuwen vóór Europa was het groote rijk reeds beschaafd.
Zijn bewoners hebben vóór de Europeanen de schilderkunst beoefend,
het buskruit, de boekdrukkunst, en het kompas uitgevonden. Reeds
voor 4000 jaar deden zij sterrekundige waarnemingen. Tot een letter-
schrift zijn ze echter niet gekomen. Intusschen is hun letterkunde zeer
omvangrijk en tevens van hoog belang. Onder hun werken staan de
zedekundige bovenaan. De oudste van deze vormen hun 5 heilige
boeken of klassieken. Ze zijn door Confucius (550 v. C.) gedeeltelijk
verzameld en gedeeltelijk zelfgeschreven. Bovendien zijn er 4 boeken,
welke de lessen van Confucius en een zijner latere volgelingen, Mencius
(300 v. C), bevatten en door hun leerlingen zijn vervaardigd.

De heilige boeken bevatten ook geschiedenis en een zeer groote
reeks voorschriften omtrent het gedrag en de houding bij allerlei ge-
legenheden en onder allerlei omstandigheden; maar de hoofdzaak is
toch de moraal. Deze is edel en door en door praktisch. De werken
van Confucius en Mencius vormen nu nog de voornaamste leerstof der
Chineesche scholen, en de zedeleer van Confucius wordt aangehangen
door de beschaafde Chineezen.

Confucius leefde in een tijd, dat welvaart en zeden zeer vervallen
waren. Hij wenschte den vroegeren toestand terug, die werkelijk in
vele opzichten zeer goed was. Vooral in nijverheid waren ze bij de
meeste of alle andere volken ver vooruit. Men kan dus begrijpen, dat
de Chineezen tevreden waren met hetgeen zij bezaten en steeds meer
op het gouden tijdperk, dat vervlogen was , of op den toestand van het
oogenblik gelet hebben, dan op mogelijke nieuwe verbeteringen. Dit
is zoo ver gegaan, dat men van China kan zeggen, dat de bestaande
instellingen voor het grootste deel 25 eeuwen oud zijn. Ook hun
onderwijs heeft weinig of geen verandering ondergaan, en wanneer
we zeggen, hoe het voor 22 eeuwen was ingericht, dan weet men
ook in hoofdzaak, hoe het nu is.

Ten allen tijde heeft men in China het grootste gewicht gehecht aan
de opvoeding en het onderwijs. Gehoorzaamheid aan de ouders wordt

den kinderen van alle zijden ingeprent en de wetten bevorderen haar.
De toestand der vrouw is echter in China bijna die van een slavin. Zij
is in alles ondergeschikt aan den man, die haar koopt. Het onderwijs
der meisjes wordt verwaarloosd. In de gegoede standen worden reeds
in de jeugd de voeten der meisjes misvormd, om haar geheel aan het
huis te binden. In de lagere standen moet de vrouw hard werken
voor den man. De Chinees mag bijwijven hebben, al staan de kinde-
ren van deze eenigszins achter bij die van zijn gewone vrouw.

De vader heeft een onbeperkt recht over zijn kinderen, zoolang ze
leven. Het te vondeling leggen en verkoopen, dat wel voorkomt, is
dan ook niet strafbaar. Het verkoopen der kinderen door arme ouders
wordt niet als schadelijk voor de kinderen beschouwd, omdat deze toch
niet als slaven maar als leden van het nieuwe gezin worden behandeld.
Ook schijnt dit feit juist daardoor niet in strijd te zijn met de groote
liefde voor hun kinderen, die men algemeen aan de Chineezen toekent.

De onderwijzers worden, ofschoon hun jaarwedden niet hoog zijn,
algemeen geacht. Men behoeft geen examen af te leggen of vergun-
ning te vragen om onderwijs te mogen geven. Alles wordt in dit
opzicht overgelaten aan de ouders en de onderwijzers, die zich steeds
in voldoend getal aanbieden. Rijke lieden hebben dikwijls een huis-
onderwijzer. Andere onderwijzers hebben gewoonlijk 20 a 30 leerlingen,
die zij in een kamer van hun eigen huis of in een tempelzaal, of een
zaal aan de voorvaderen gewijd, onderrichten. De inrichting van zulk
een school is zeer eenvoudig. De onderwijzer heeft een leuningstoel
en een tafel, en ieder kind moet zelf een schrijftafel en een stoel
meebrengen evenals de benoodigde leermiddelen.

Het eerste schoolboek begint met de noodzakelijkheid en de methoden
der opvoeding. Dan worden de kinderlijke en broederlijke plichten
ingeprent door regels en voorbeelden, en daarop volgt een overzicht
van de verschillende takken der kennis, naar een zekere getalorde;
aldus: de 3 groote machten (hemel, aarde en mensen), de 4 jaarge-
tijden en de windstreken, de 5 elementen (metaal, hout, water, vuur
en aarde), de 5 hoofddeugden, de 6 graansoorten, enz. Daarop vol-
gen regels voor een cursus van akademische studiën met een opgave
van de te gebruiken boeken. Ten slotte bevat het een overzicht van
de Chineesche geschiedenis en een opgave der achtereenvolgende vor-
stenhuizen, die over China geheerscht hebben. De stof is blijkbaar
droog, en het doel is niet het verstand te oefenen, maar een voorraad
van kennis aan te brengen, die het verstand later kan verwerken en
die dan ook bij het voortgezette onderwijs wordt toegelicht.

De verdere leesboeken der lagere school zijn alle van zedekundigen
of historischen aard, en al spoedig volgen de werken van Confucius
en Mencius.

De leesleerwijze is de volgende. Ieder leerling en de onderwijzer
nemen het boek voor zich. Deze begint te lezen en de kinderen
spreken hem woord voor woord na, terwijl ze het oog onafgebroken

op het boek gericht hebben en elk woord met den vinger aanwijzen.
Zoo wordt telkens slechts 1 regel gelezen en deze wordt herhaald ,
tot de leerlingen weten, hoe zij elk teeken moeten uitspreken. Daarop
gaan zij den regel van buiten leeren, wat allen hardop doen. Wie
den regel kent, gaat naar den onderwijzer, legt zijn boek voor dezen
neer, keert hem den rug toe en zegt zoo op.

Behalve het lezen wordt in de lagere school ook schrijven geleerd.
De kinderen krijgen een voorbeeld, dat aanvankelijk slechts eenvou-
dige teekens bevat en langzamerhand meer samengestelde. Die voor-
beelden worden door den leerling onder zijn papier gelegd, dat
doorzichtig genoeg is om hem in staat te stellen de letters met het
penseel na te teekenen. Is hij geoefend in dat nateekenen, dan legt
hij de voorbeelden naast zijn papier.

Andere leervakken worden op de lagere school niet onderwezen,
zoodat zij in hooge mate eenzijdig is, terwijl het onderwijs geheel
werktuiglijk is. Tot zulk een school beperkt zich het onderwijs der
meeste Chineezen. Lagere scholen zijn er echter sinds eeuwen een
bijzonder groot aantal geweest in China, en tot op den huidigen
dag kan men waarschijnlijk zeegen, dat in geen land ter wereld
het onderwijs in lezen, schrijven en goede manieren zoo algemeen
is als in China.

Wie zich verder aan de studie zvijdt, krijgt een grondige verkla-
ring van de klassieke werken en wordt geoefend in het maken van
opstellen en verzen. Dit geschiedt door geëxamineerde leeraren. Als
zoo iemand een goeden naam heeft, zijn er spoedig een groot aantal
jongelieden, die zich onder zijn leiding voorbereiden tot een exa-
men. Dergelijke gelegenheden zijn er vele, zoowel op het platteland
als in de steden. Om zich een vloeienden stijl en sierlijkheid in
het samenstellen van een opstel eigen te maken , leeren de jongelie-
den een groot aantal opstellen van buiten , die afkomstig zijn van
beroemde geleerden.

Sedert ongeveer 12 eeuwen bestaat in China een uitgebreid stelsel
van openbare examens. Deze zijn tot in de kleinste bijzonderheden
geregeld. Ze duren dagen achtereen en zijn geheel van letterkundigen
aard. Wie er een voldoend aantal van aflegt, wordt spoedig benoemd
tot staatsambtenaar. Met het volste recht kan men zeggen, dat ge-
leerde en staatsambtenaar één zijn in China. Op die wijze kan iedereen
er opklimmen tot de hoogste rangen in staat en maatschappij.

Bij de examens wordt de billijkheid streng betracht, en ofschoon er
van de zijde der kandidaten wel eens omkooperij der bedienden of van
de zijde der examinatoren begunstiging plaats heeft, het verkeerde,
dat aan den dag komt, wordt streng gestraft. Zoo werd in 1850 te
Peking openlijk een hoog staatsambtenaar onthoofd, omdat hij als
examinator iemand onverdiend had begunstigd.

De strenge afsluiting, die China tegenover het buitenland in acht
neemt, is in de laatste jaren wel iets verminderd en dit geldt ook voor

het onderwijs. In 1866 is te Peking een werkplaats voor machinerie
gesticht en aan de officieren te Peking is bevolen, zich daar te onder-
richten. In 1867 is in de zeeprovincie Futschien een polytechnische
school opgericht, waarin jonge Chineezen van goeden aanleg worden
opgeleid tot werktuigkundige. Het onderwijs wordt door buitenlanders
gegeven. Eindelijk werden in 1868 belangrijke sommen toegestaan
voor de oprichting eener groote universiteit te Peking. Dit had groote
bezwaren in, omdat men hierbij niet alleen vreemdelingen moest aan-
nemen als onderwijzer, maar ook inbreuk maken op de voorrechten,
die tot dusverre uitsluitend door de geleerden, die de gewone examens
gedaan hadden, werden genoten.

Naast de wetenschappelijke zaken" worden nog onderwezen de
volgende zes schoone kunsten" : manieren, muziek, boogschieten,
wagenmennen, schrijven en rekenen. In het statuut der oprichting
wordt nadrukkelijk gezegd, dat het verkeerd geweest is, rekenen en
sterrekunde te verwaarloozen. Het is te hopen, dat deze uitspraak
een algemeene overtuiging wordt en dat ook het lager onderwijs er
de vruchten van plukken zal. Vooral zou de jeugd veel gebaat
worden, als men in China het letterschrift invoerde.

De beschaving der Japanners komt in vele opzichten overeen met die
van hun naburen. Ze zijn leergierig en vlijtig. Hun nijverheid is goed
ontwikkeld en hun letterkunde is rijk. Tot in den laatsten tijd echter
waren de openbare scholen uitsluitend bestemd voor de aanzienlijken.
Kooplieden , landbouwers, handwerkslieden en gewone arbeiders moes-
ten zich zei ven helpen, wat ze veelal deden. Sedert 1868 is die toe-
stand veel verbeterd. De openbare scholen zijn voor iedereen toegan-
kelijk gesteld en hun aantal is uitgebreid. In 1872 werd de eerste
meisjesschool geopend en die is door vele andere gevolgd. Ook laat
men Europeesche leerboeken in het Japansch vertalen.

Ongeveer twee duizend jaren vóór den aanvang onzer tijdrekening
trok een deel van den Indo-Germaanschen volksstam, die in de berg-
landen van Iran woonde, naar Voor-Indië, onderwierp de bewoners van
dit land en stichtte eene orde van zaken, die in vele opzichten gerui-
men tijd heeft stand gehouden en nu nog gedeeltelijk voortbestaat.

Als een gevolg van de verovering werden de vroegere bewoners met
de overwinnaars in 4 erfelijke afdeelingen of kasten gesplitst. De kaste
der Brahmanen, die de priesters en alle geleerden, waaronder ook
de onderwijzers, bevat, wordt als de voornaamste beschouwd. Dan

volgt de kaste der krijgslieden. In de derde plaats komen de land-
bouwers en kooplieden, terwijl de vierde kaste wordt gevormd door
de overige arbeiders, bedienden enz. Onder den naam van paria\'s
treft men ook nog afstammelingen van de oorspronkelijke bewoners
aan, die niet opgenomen zijn in de nieuwe orde van zaken en als
onrein, als verworpelingen worden beschouwd.

De vrouwen zijn onderworpen aan den man en worden niet hoog
gesteld. Het meest zijn ze nog in aanzien als moeder, en de Brahmaan
leert zelfs, dat zoo vroeg mogelijk trouwen een eerste plicht is. Veel-
wijverij is geoorloofd. Om de reinheid der vrouw te bewaren, wordt
aan het meisje in het algemeen onderwijs onthouden. Maar de dan-
seressen en de bajaderen ontvangen onderwijs en worden stelselmatig
tot kokette wezens gevormd. Bajaderen zijn zoogenaamde tempel-
dienaressen en worden aangekocht van arme ouders.

De omvang van het onderivijs verschilt naar de kaste, waartoe de
kinderen behooren. De kinderen der Brahmanen ontvangen als be-
dienaren van den godsdienst, als toekomstige vertegenwoordigers van
kunsten en wetenschappen , als raadgevers der vorsten, als rechters
of artsen een zeer uitgebreid onderwijs. Bij voorkeur laat men hen
den geheelen kring der kennis van de Hindoes beoefenen. In de
kaste der krijgslieden ontvangen de kinderen onderwijs in lezen, schrij-
ven en rekenen en in lichaamsoefeningen, die ten doel hebben grooter
geschiktheid voor den lateren werkkring te doen verkrijgen. In
de derde kaste ontvangen de kinderen ook onderwijs in lezen , schrij-
ven, rekenen en kennis van den landbouw. De tweede en derde
kaste mogen de heilige boeken lezen, maar slechts onder leiding van
een priester. Slechts zeer weinig kinderen van de vierde kaste
ontvangen onderwijs.

Het onderwijs is geheel in handen der priesterkaste. Deze ontvangt
geen schoolgeld, wat als vernederend zou beschouwd worden, maar
wel geschenken. Het kind is de diepste gehoorzaamheid schuldig aan
zijn ouders; maar hij moet meer eerbied hebben voor zijn onderwij-
zer of geestelijken vader.

Over het geheele land der Hindoes vindt men scholen en men kan
niet zeggen, dat de priesters het lager onderwijs hebben verwaarloosd.

Daar het onderwijs in handen der priesterkaste is, bestaat een vrij
groot deel van alle onderricht in godsdienstonderwijs. De andere vak-
ken der lagere school zijn lezen, schrijven en rekenen. De onderwijzer
met een staf in de hand en een helper, die de roede vasthoudt, geven
onderwijs in de schaduw der boomen of bij slecht weder onder een
afdak. Het schrijven, dat nauw verbonden wordt met het leesonder-
wijs, geschiedt eerst in het zand, daarna op palmbladeren met ijzeren
griffels, en vervolgens op plataanbladeren met inkt. De kinderen
overhooren elkaar wederkeerig de lessen, de ouderen helpen de jonge-
ren voort, kortom men heeft hier, en wel voor het eerst, een soort
van wederkeerig onderwijs.

De tucht is overeenkomstig den aard der Hindoes zacht.

Neemt men in aanmerking, dat de Hindoes op de lagere school
rekenen onderwijzen en overigens niet alleen den godsdienst inprenten ,
maar vooral ook opleiden tot een bepaald beroep, dan mag men niet
zeggen, dat zij op het gebied der school onpraktisch zijn. De gewone
tegenstelling van Hindoes en Chineezen geldt dan ook niet voor de
school, maar wel in menig ander opzicht.

Bijna 600 v. C. werd Boeddha in Hindostan de stichter van een
nieuwen godsdienst: het boeddhisme. Dit is in vele opzichten een
stelselmatige voortzetting van de leer der Brahmanen. De geringschat-
ting voor al wat aardsch is, de onderdrukking van alle menschelijke
wenschen en begeerten , wordt hier ten toppunt gevoerd. Een zalig
niet-zijn is het begeerlijkste lot. Een kloosterachtig leven wordt als
zeer deugdzaam beschouwd.

Tegenwoordig ondervinden de Hindoes vooral den invloed der
Engelsche maatschappij. Zij komen in aanraking met Europeesche
beschaving en bezoeken voor een deel ook scholen, die door de
Engelschen gesticht zijn.

De Meden en Perzen zijn verwant aan de Hindoes. Evenals deze
hebben zij hun gemeenschappelijk vaderland verlaten, om zich in
een nieuwe landstreek zelfstandig te ontwikkelen. Oorspronkelijk
zagen zij evenals de oude Hindoes in de natuurverschijnselen de
uitingen van goede en booze machten. Deze beschouwingen werden
door Zoroaster ontwikkeld tot een leer, volgens welke de heer-
schappij der wereld verdeeld was tusschen een god van het goede,
met het licht als zinnebeeld, en een god van het kwade, wiens
zinnebeeld de duisternis was. Het was de plicht van den mensch,
den god des lichts te ondersteunen, en zoodoende de overwinning te
bespoedigen, die hij ten slotte op zijn tegenstander zou behalen. Üver
het geheel was er in de Perzen, die onder Cyrus de overhand kregen
op de Meden en andere aangrenzende volken, een streven naar
vooruitgang, dat onder gunstige omstandigheden veel goeds had kun-
nen uitwerken.

Maar in de eerste plaats hadden de Perzen met bijna alle Oostersche
volken de overtuiging gemeen, dat de vrouw niet behoort ontwikkeld
te worden. In de tweede plaats was Perzië een despotieke staat. Aan
de opvoeding van de lagere volksklassen kon weinig of niets gedaan
worden. Deze moesten hard werken, om te voorzien in eigen on-
derhoud en de groote behoeften der voornamen. Een afscheiding in
Kasten was er niet; maar er bestond niettemin een groote klove
tusschen aanzienlijken en geringen.

Om veel soldaten te krijgen, was het wenschelijk, dat jongens en

meisjes zoo vroeg mogelijk trouwden. De aanzienlijke Perzen had-
den eenige gewone vrouwen benevens een aantal bijwijven.

De kinderen van de geringen ontvingen natuurlijk weinig opvoeding
en geen onderwijs. Ook bij de kinderen der aanzienlijken was weinig
of niet sprake van onderwijs in den gewonen zin. Tot hun zevende
jaar bleven zij te huis onder de leiding der moeder of van andere vrou-
wen. Daarna kregen ze van de priesters onderwijs in den gods-
dienst en werden ze opgeleid voor den krijg. Van onderwijs in
lezen, schrijven of muziek schijnt geen sprake geweest te zijn, zoo-
dat de lichamelijke opvoeding wel als de hoofdzaak zal mogen be-
schouwd worden.

De tucht was zacht bij de Perzen. In den bloeitijd van het Perzi-
sche rijk was er aan het hof een school voor de jonge prinsen en de
knapen der aanzienlijkste!! van den lande. Dit schijnt echter van
korten duur geweest te zijn, evenals de geheele bloeitijd der Perzen.
Er was al vroeg strijd tusschen een flinke opvoeding van de Perzen
en een weekelijke van de Meden. Reeds onder Cyrus moest de oud-
Perzische opvoeding gedeeltelijk plaats maken voor de Medische.
Vooral het hof gaf daarin een slecht voorbeeld. En dit is waarschijnlijk
de reden, dat het Perzische Rijk ten onder ging. Ook bij de Perzen
werd de verstandsopvoeding geheel verwaarloosd. En hun heilig
boek handelt alleen over de opvoeding der priesters.

De Nijl maakt Egypte voor een deel zeer vruchtbaar en stelde de
bewoners van dit land op die wijze in staat, tot een vrij hooge wei-
vaart te komen. De verschijnselen, die de Nijl opleverde, de maat-
regelen , waartoe hij de Egyptenaren noodzaakte, maakten dezen al
spoedig tot een vrij ontwikkeld volk. Zij zijn een der eerste volke-
ren , die tot een vrij hoogen trap van beschaving kwamen. De
priesters vormden 1 der 4 kasten, waarin de Egyptenaren waren ver-
deeld. Dit aantal werd later uitgebreid tot 7. De priesters waren
de vertegenwoordigers der wetenschap en als zoodanig hebben zij
ijverig gearbeid. In meer dan een opzicht zijn ze de leermeesters der
oude Grieken geweest. Maar ze zijn op zekere hoogte blijven staan
en spoedig overvleugeld door de Grieken. Het gezag van de priesters
over de lagere volksklassen was bijna onbeperkt groot.

De verdrukking van de lagere volksklassen was gewoonlijk zoo
^root, dat daar van geen onderwijs of van een eenigszins goede op-
voeding sprake kon zijn. In het algemeen had het oude Egypte de
groote lichtzijde, dat de vrouw er zeer in aanzien stond, dat het
huisgezin er dus, waar de omstandigheden het toelieten, een vrij ge-
zonde omgeving vormde. Ook voor de jeugd waren de omringende
natuurverschijnselen en de scheepvaart, waartoe de Nijl aanleiding

gaf, zeer leerzaam, zeer geschikt, om de opmerkingsgave te ont-
wikkelen en de denkkracht te wekken.

De jeugd werd vrij streng behandeld en ook in andere opzichten
was de Egyptische geest weinig geneigd tot zachtheid. Dit had de
heilzame uitwerking, dat de verhouding der beide geslachten er beter
was dan in de meeste overige landen der oudheid.

Het onderwijs was hoofdzakelijk bestemd voor de priesterkaste,
maar ook de krijgslieden maakten er veel gebruik van. Het was uit-
sluitend in handen der priesters, die bloeiende wetenschappelijke scho-
len hadden te Thebe, Memphis en Heliopolis. Deze inrichtingen waren
in twee afdeelingen gescheiden, waarvan de eene bestemd was voor
de oningewijden en de andere voor de ingewijden. Gewoonlijk wer-
den slechts de zonen uit de priesterkaste toegelaten tot de afdeeling
der ingewijden. De leervakken waren godsdienst, lezen , schrijven,
taal, rekenkunde, meetkunde, sterrekunde, natuurkunde en muziek.
Deze was hoofdzakelijk bestemd voor godsdienstige doeleinden.

Tegenover nieuwigheden en vreemdelingen was men in Egypte
vijandig gezind, en er is waarschijnlijk weinig of geen verandering
in het onderwijs gekomen gedurende de duizend jaren, die vooraf-
gingen aan koning Psammetichus (670616). Deze vorst sloot ver-
bonden met Grieksche Staten en de Phoenicicrs. Hij gafaanvreem-
delingen vergunning, zich in Egypte te vestigen en liet zelfs zijn
eigen zonen Grieksch leeren. Toen leerden ook voor het eerst andere
Egyptenaren een vreemde taal.

Na de verovering van Egypte door Alexander de Groote en het
stichten van de naar hem genoemde stad. werd deze een middelpunt
van beschaving en geleerdheid. Ook het onderwijs en de opvoeding
ondervonden toen den invloed van het buitenland. Tegelijk maakte
de vroegere strengheid plaats voor weelde, en in dit opzicht gaf
Alexandrië met haar vele vreemdelingen het voorbeeld.

Verder werd in Egypte de beoefening der kunsten en wetenschappen
zeer bevorderd door de Ptolemeën. Omstreeks 322 v. C. werd te
Alexandrië een koninklijk paleis ingericht tot museum. Hierin werd
huisvesting geschonken aan de Grieksche geleerden, die naar Egypte
kwamen en zij gaven en kregen er tevens onderwijs in den vorm van
samenspraken. Dit is de oorsprong van de zoo beroemd geworden
Alexandrijnsche boekerij en school. De inrichting bloeide zeer van
²3²3° ^v- C. Toen in dit jaar Egypte een Romeinsche provincie
werd, geraakte zij op den achtergrond, om later weer te verrijzen als
de voornaamste kampplaats van Heidenen en Christenen en als Chris-
telijke kweekschool.

De Israëlieten.

Iii het aartsvaderlijk tijdvak, toen veelwijverij nog geoorloofd was,
werd de opvoeding bijna geheel aan de omstandigheden overgelaten.

In een volgend tijdperk bleef de veelwijverij beperkt tot de koningen
en werd de toestand van het huisgezin verbeterd. De verhouding
van beide geslachten was al spoedig beter clan bij de omliggende
volken, zonder daarom geheel zuiver te zijn. Bij de geboorte was
een knaap meer welkom dan een meisje; de vrouw werd geërbiedigd
maar was de mindere van den man. Zelfs dankte een Israëliet dage-
lijks God, dat deze hem niet tot een vrouw had geschapen; en dit
schijnt nog bij de tegenwoordige joden te geschieden.

Van onderwijs in lezen en schrijven was voor den tijd van Mozes
geen sprake. De eerbied van de kinderen voor de ouders werd telkens
ingeprent. Even als de godsvereering van den Israëliet op vrees
berustte, steunde ook de huiselijke opvoeding op hetzelfde beginsel.
Stok en roede werden niet spaarzaam gebruikt. Arme ouders moch-
ten, als zij gebrek hadden, hun kinderen verkoopen en de macht
van den vader was vrij onbeperkt tot aan het huwelijk der kinderen.
Hij huwelijkte zijn dochter en dikwijls ook zijn zoon uit naar eigen
verkiezing. De moeder had daarbij aanvankelijk geen invloed. Het
werd bij de Israëlieten als een zeer begeerlijke zaak beschouwd,
veel kinderen te hebben.

Het onderwijs, dat aan kinderen gegeven werd, was vooral van
godsdienstigen aard en omvatte daarbij tevens de geschiedenis van
het joodsche volk. Gezang en dans werden vooral door de meisjes
beoefend en dienden tot verheerlijking van Jehova. Overigens ont-
vingen de meisjes weinig onderwijs. Te huis leerden zij van de
moeder de gewone huislijke bezigheden. De jongens werden door
den vader in een handwerk of den landbouw geoefend. Van hun
twintigste jaar af waren de mannen weerplichtig, en tegen dien tijd
werden zij in den wapenhandel geoefend.

Wanneer voor het eerst lezen en schrijven werd onderwezen, is
niet bekend. Meer algemeen werd het lezen en schrijven, nadat
David zijn psalmen gedicht en Salomo zijn hooglied en de spreuken
had geschreven.

Het zingen werd zeer bevorderd door koning David, die 4000
Levieten tot zangers aanstelde.

Na Salomo had verval plaats , dat zijn toppunt bereikte in de Ba-
belsche gevangenisschap. Na den terugkeer hieruit werd goede zorg
besteed aan het mondeling onderwijs in den godsdienst.

Intusschen bleef het lager onderwijs nog steeds huis on derwijs, dat
zonder twijfel werktuiglijk werd gegeven.

Het voortgezet onderwijs, dat langzamerhand muziek , schrijven ,
dichtkunst, heelkunde, eenige wijsbegeerte en een grondiger kennis
van de schrift en van de wetten in het bijzonder omvatte, werd soms
aan zonen van rijke ouders door een priester of een huisonderwijzer
gegeven. De kinderen van de profeten en priesters ontvingen derge-
lijk onderwijs echter in de profetenscholen, die ten tijde van Samuel
reeds bestonden, maar eerst door zijn toedoen tot bloei geraakten. Ze,

werden hoofdzakelijk bezocht door jongelieden, die soms ten getale
van eenige honderden samenwoonden met de onderwijzers. De pro-
fetenscholen waren bijzondere inrichtingen.

De eerste kinderschool schijnt kort voor de verwoesting van Jeruza-
lem opgericht te zijn, en spoedig werd door toedoen der priesters de
overtuiging algemeen, dat iemand het eeuwige leven niet deelachtig
kon worden, als hij zijn kinderen niet liet onderwijzen. Op allerlei
dorpen kreeg men dus lagere scholen. De onderwijzer moest de leer-
lingen vrees inboezemen, maar tevens vriendelijk zijn. Het schoolgeld
werd niet betaald om de moeite van het onderwijzen, maar wegens
tijdverlies. De onderwijzer oefende veelal tevens een ander beroep
uit, maar stond in elk geval in vrij hoog aanzien. Het schoolonderwijs
was grootendeels van godsdiensten aard, maar bij het voortgezette
onderwijs werd dikwijls ook Grieksch onderwezen. Dit bleef eeuwen
lang zoo, ondanks de herhaalde protesten van geleerde rabbijnen.

Rabbijnen richtten dikwijls zelf scholen op, die hoofdzakelijk of uit-
sluitend voor het verdere onderwijs dienden. Dergelijke rabbijnenscho-
len had men nog in de middeleeuwen, en ten allen tijde waren er,
die een zekeren roem genoten. Ze waren aanvankelijk uitsluitend
bijzondere inrichtingen. Zulk een school geraakte, als een geleerde
rabbi aan het hoofd stond, dikwijls tot grooten bloei. Gerechtshoven
riepen dikwijls de meening in van beroemde scholen; zoo kregen de
rabbijnenscholen geheel het karakter van openbare inrichtingen, en
de oprichting er van werd gewoonlijk gesteund door alle mannen
van gezag.

Wis- en natuurkunde, geschiedenis en politiek waren buitengesloten
van de rabbijnenscholen. Die wetenschappen werden veracht en zoo-
veel mogelijk verboden. Godsdienst en Wetskennis waren de hoofd-
vakken. Daarbij bleef men aan de letter hangen of men zocht ge-
heimzinnigheden in de beteekenis van het gezegde. De leerlingen
deden niets dan toeluisteren, en als zij na jaren gehoord te hebben
ook spreken mochten, moesten zij beloven niets anders te leeren dan
wat zij van hun meester hadden gehoord.

De lichamelijke opvoeding is in den regel geheel verwaarloosd.

De Oude Grieken waren verwant aan de Hindoes en de Perzen.
Zij vormden een krachtigen stam met een opgewekte levensbeschou-
wing en een voortreffelijken aanleg. Vooral hun kunstgevoel was
fijn, en dit werd goed ontwikkeld, toen zij in Griekenland een der
heerlijkste streken van de aarde hadden getroffen. Dit land werd
door hen veroverd en daarbij maakten zij de oude bevolking tot
slaven, die voor hen het meeste werk moesten verrichten. Zoodoende
konden zij zich zelven geheel wijden aan de ontwikkeling van den
krijgsman of den mensen, waarbij zij het in zeer korten tijd tot een
aanzienlijke hoogte hebben gebracht. De snelle vorderingen, die zij
daarbij maakten, moeten wel voor een deel worden toegeschreven
aan den aanleg, maar niet minder aan de wijze, waarop zij dien
aanleg hebben ontwikkeld, aan den ijver, dien zij daarbij hebben
aan den dag gelegd, aan de samenwerking van alle omstandigheden
tot één doel.

De Grieken hadden een aantal goden met menschelijke eigenschap-
pen, ook met menschelijke gebreken. Deze verlangden niet, dat de
Grieken deugdzaam zouden zijn, maar eischten streng, dat hun de
noodige eer werd bewezen.

De vrouw stond over het algemeen niet in aanzien. De macht van
den vader over vrouw en kroost was zeer groot. Misvormde kinderen
werden in den regel ter dood gebracht. Wie meer kinderen kreeg
dan hem aangenaam was of clan hij volgens zijn stand kon opvoeden,
schroomde somtijds niet ze te vondeling te leggen of te dooden.
Daaraan maakten niet alleen arme maar ook welgestelde ouders zich
schuldig. Toch wist men, dat de kinderen, die te vondeling gelegd
werden, in den regel slaaf werden of de ontucht moesten dienen;
zoodat het dooden minder erg was dan het te vondeling leggen.
Thebe is de eenige Grieksche staat, waarvan men weet, dat het aan
de ouders verboden was, hun kinderen te dooden of als vondeling
neer te leggen. Was iemand echter zoo arm, dat hij meende niet
in staat te zijn, om zijn jonggeborene op te voeden, dan kon hij
het bij de overheid brengen, die het als slaaf verkocht. Reeds in
het heldentijdvak der Grieken werden de kinderen van aanzienlijken
gevoed door een min, en dit is later meer algemeen geworden.
Over het geheel was er een sterke neiging, om de verzorging en
opvoeding der kinderen over te laten aan bedienden of slaven. Uit

den mond van dezen of van de ouders zelven kregen de kleinen
hun eerste geestelijk voedsel in den vorm van verhaaltjes, die ge-
woonlijk aan de godenleer waren ontleend. In den regel waren,
door de vele gebreken der goden, die verhaaltjes niet bevorderlijk
aan de goede zeden. Maar ook de fabelen van Aesopus waren zeer
geliefd, en deze hebben een gezonden inhoud. De kinderspelen wa-
ren zeer talrijk en voor een groot deel dezelfde als bij ons. Dat de
ouders plichten hebben tegenover hun kinderen, is door de Grieken
nooit begrepen. Aan den anderen kant hadden zij een levendig besef
van hun verplichtingen tegenover den staat. Men voedde de kinde-
ren veeleer op ter wille van den staat dan om hunszelfs wille.

Reeds in het heldentijdvak der Grieken werd groote waarde gehecht
aan de opvoeding. Men verlangde in de kinderen gehoorzaamheid
aan de ouders en eerbied tegenover rijperen van jaren. De vader
moest door lessen en voorbeeld zijn zoon opleiden tot dapperheid en
eerbied voor de goden. Bescheidenheid werd als een groote deugd
beschouwd in kinderen, wat te meer opmerking verdient, omdat de
volwassen Grieken zeer geneigd waren tot pochen. Bij den knaap was
de opvoeding in hoofdzaak van lichamelijken en godsdienstige;\', aard.

Langzamerhand echter werd de opvoeding uitgebreid, en zoover
de geschiedenis reikt, zien we daarbij hoofdzakelijk 2 richtingen. De
eene wordt vertegenwoordigd door Sparta, de andere door Athene.

Onder den Dorischen volksstam treden de Spartanen het meest op
den voorgrond. Zij stonden in beschaving waarschijnlijk beneden het
volk, dat zij in Lakonië onder het juk brachten, maar muntten bo-
ven dit uit in dapperheid. Hierdoor konden zij met een geringer
aantal meesters worden. Maar het heeft lang geduurd eer de over-
winning vo komen was, en elke verslapping bij de heerschers zou
waarschijnlijk hun verdrijving door de oude bewoners ten gevolge
hebben gehad. Zoo was dan ook algemeene krijgsdienst bij Sparta-
nen de hoofdvoorwaarde van hun bestaan en hierop is , zoo ver de
geschiedenis spreekt, de staatsinrichting van Sparta altijd gegrond
geweest.

De verschillende gebruiken en wetten der Spartanen werden waar-
schijnlijk omstreeks het begin van de negende eeuw voor onze jaar-
telling tot een geheel vereer\' 1, aangevuld en verscherpt door den
wetgever Lykurgus. De grondslag van zijn wetten en hervormingen
lag in de opvoeding van de Spartanen in engeren zin, die tot den
Dorischen stam behoorden. Deze telden in den staat hoogstens 9000
gezinnen , omringd door meer clan 3maal zooveel Perioeci (omwo-
nenden) en een slavenbevolking van ten minste 250000 menschen.
Op die Dorische minderheid alleen hadden de wetten van Lykurgus

\' -. ,-,,\\ [njl

betrekking. Zijn hoofddoel was, de Spartanen tot de meest degelijke
krijgers te vormen, en daaraan werd alles ondergeschikt gemaakt of
zelfs opgeofferd. 9q ^

Van het z~~evom~~le tot het dertigste jaar was het mannelijk deel der
bevolking in de opvoedingsgestichten van den staat. Om sterke kinde-
ren te krijgen, werd als regel aangenomen, dat de man op zijn der-
tigste jaar zou trouwen met een gezonde sterke maagd. Monogamie
was geboden door de wet en werd ook stipt gehandhaafd. Maar de
innigheid van het huwelijk liet nog veel te wenschen over. Men besefte
het belang van de lichamelijke opvoeding der vrouw, en de meisjes
deden bijna naakt ongeveer dezelfde lichaamsoefeningen als de jongens.

Vooral bij de geboorte van een kind trad de ondergeschiktheid van
de burgers aan het algemeen belang op den voorgrond. De vader had
niet het recht te beslissen over de wenschelijkheid, dat zijn kind zou
blijven leven, maar moest dit overlaten aan personen, die daartoe
waren aangewezen. Was het gebrekkig of te zwak, dan werd het
in een afgrond geworpen.

Van den beginne af was de opvoeding ver van weekelijk. Men
begreep, dat het verkeerd was, de ledematen te beknellen in banden
of windsels. Aanvankelijk zoogden de Spartaansche moeders haar
kinderen zelf. Van den tijd der Perzische oorlogen af, namen de
aanzienlijksten ook wel een min uit den stand der Perioeci. Overi-
gens was de geheele opvoeding tot het zevende jaar overgelaten aan
de moeder; en het werd zelfs den vrijen burger onwaardig geacht,
zich voor dien tijd met zijne kinderen te bemoeien, ofschoon ook
hier de natuur wel eens boven de leer ging. De meisjes ontvingen
hun opvoeding hoofdzakelijk in huis.

Op hun zevende jaar verlieten de knapen het ouderlijk huis voor
een opvoedingsgesticht van den staat. Hierin werden de zoons van
alle vrije burgers, rijk of arm, opgenomen. Alleen de oudste zoon van
den koning bleef te huis. De leefwijze in zulk een gesticht was al
weer vrij streng. Het haar werd afgesneden; tot hun vijftiende jaar
sliepen ze op hooi en stroo zonder dek. Van hun vijftiende jaar af
sliepen ze op riet, dat ze zelf zonder mes van den oever der Eurotus
moesten halen. Zomer en winter liepen ze zonder schoenen en wa-
ren ze slechts licht gekleed. Hun eten en drinken was zeer eenvoudig
en nauwelijks voldoende. Maar ze mochten stelen, als ze slechts
zorgden niet ontdekt te worden. Bij ontdekking werden ze streng
gestraft. Sober eten en drinken wgrd wenschelijk geacht met het
oog op de ontberingen van den oor. , en vaardigheid in het stelen
werd een goede voorbereiding geacht tot krijgslist.

De opvoeding was hoofdzakelijk van lichamelijken aard. De cursus
duurde van het zevende tot het dertigste jaar. Op het. twaalfde en
achttiende jaar werd de tucht eenigszins strenger gemaakt. De kna-
pen werden in troepjes verdeeld, die hun lichaamsoefeningen en de
spelen verrichtten onder leiding van een der voortreffelijkste jonge-

lingen. Deze had groot gezag over de knapen én i het recht om ze
lichamelijk te kastijden. Bij alle oefeningen en spelen der knapen
waren ook steeds ouderen tegenwoordig, om door hun bijzijn de
eerzucht te prikkelen. Al die oefeningen hadden aanvankelijk slechts
plaats op open ruimten. Eerst later verrezen bijgebouwen. Onge-
veer in de zevende eeuw v. C. stichtte men te Sparta eigenlijke
gymnastiek-scholen. Werktuigen had men daarbij niet.

De Spartanen beschouwden het vechten, loopen, springen, schijf-
werpen en speerwerpen als de hoofdbestanddeelen van hun lichaams-
oefeningen. Gezamenlijk vormden zij den vijf kamp, waarin zij uit-
inuntten boven de andere Hellenen, al moest een Spartaan in een
van die onderdeden gewoonlijk achterstaan bij een Griek, die zich
meer eenzijdig had ontwikkeld. Bij den vijfkamp kwamen nog het
zwemmen, het dansen en de jacht.

Oefeningen, die ten doel hadden, sommige onderdeden van het
lichaam onevenredig te versterken met het oog op de algemeene
wedstrijden, werden afgekeurd. Zoo vond men het verkeerd, de
beenen buitengewoon te versterken voor het loopen, of de schouders
voor het vuistvechten. De laatste oefening werd als doelloos ge-
vaarlijk afgekeurd, en ook het zwaardvechten was verboden te Sparta.

Terwijl dus de lichaamsoefeningen der Spartanen een vrij volledige
gymnastiek vormen, hadden zij geen bepaalde gymnastiek-onderwij-
zers. Ieder goed Spartaan was meester in al die oefeningen.

Groot gewicht hechtte men aan het harden der knapen. Jaarlijks
bij een feest werden zij gegeeseld. Wie het langst volhield zonder
klacht, werd als overwinnaar in den strijd beschouwd. Er zijn voor-
beelden bekend van knapen, die zich lieten doodslaan, zonder eenig
geschrei te hebben doen hooren.

Ook bij eenige gymnastische spelen hadden de jeugdige Spartanen
gelegenheid, hun harding aan den dag te leggen. Men leverde soms
volkomen veldslagen. De partijen streden zonder wapenen, maar
het gevecht was door het slaan, stooten, schoppen, bijten en krabben
zeer bloedig. De partij, die de andere in het water drong, behaalde
de overwinning, waarna onmiddellijk vrede wederkeerde.

Het in koor dansen werd bevorderlijk geacht aan de opleiding van
krijgslieden. Men beoefende niet alleen krijgsdansen maar ook andere.

De muziek was te Sparta zeer in aanzien; alle burgers namen
deel aan de koorzangen. Men was daarbij uit vrees voor verslap-
ping der strenge zeden zeer op eenvoudigheid gesteld. De lier mocht
niet meer dan 7 snaren hebben, en de muziek werd van overheids-
wege aan een streng toezicht onderworpen.

Lezen en schrijven werden te Sparta weinig beoefend. Ze waren
niet verboden maar maakten toch ook geen deel uit van de algemeene
opvoeding. De wetten des lands werden den jeugdigen Spartanen
mondeling ingeprent en moesten ook stipt door hen opgevolgd worden.
Bovendien waren de zangen van Homerus bij overlevering bekend.

Treur- en blijspelen waren echter verboden te Sparta en redenaars
werden ook niet geduld. Men was er zeer op uit, met weinig woor-
den duidelijk en beslist te antwoorden. Hierom waren de Spartanen
beroemd, en in die kunst werden de knapen geoefend bij hun omgang
met de ouderen. In vele gevallen moest de jeugdige Spartaan het stil-
zwijgen bewaren en over het geheel eischte men in overeenstemming
met de geheele krijgstucht van hem gehoorzaamheid en bescheidenheid
tegenover ouderen en een stijve, bedaarde houding. Een jeugdig
Spartaan mocht in dit opzicht niet kinderlijk zijn.

Men kan dan ook niet zeggen, dat de zedelijke opvoeding der
jeugdige Spartanen werd verwaarloosd. Het gewennen aan ontberin-
gen kan zelfs een voortreffelijke leerschool zijn ten opzichte van de
deugd. Ook was de zoogenaamde knapenliefde der Grieken te Sparta
benuttigd voor de opvoeding. Het schoonheidsgevoel der Grieken
werd naar het schijnt eer geprikkeld door een schoongevormden knaap
dan door eene vrouw. Zoo had bijna elke Spartaan een knaap, dien
hij beminde, voor wiens vorming hij bijzonder zorg droeg en voor
wien hij in zekere mate zelfs verantwoordelijk was. Lafhartigheid of
een andere ondeugd van den knaap strekte ook tot schande van den
man, die hem beminde. In sommige Grieksche steden gaf zulk een
verhouding soms aanleiding tot walgelijke vergrijpen , maar in Sparta
schijnt dat niet het geval geweest te zijn.

Ook de vrije omgatig van knapen met meisjes had vormende
waarde. En dat zij wederkeerig hun lichaainsoefeningen bijwoonden,
die bijna naakt verricht werden, dat zij ook gemeenschappelijke gym-
nastische spelen en dansen hadden, heeft geen kwade gevolgen ge-
had. De zedelijkheid was te Sparta beter dan in de meeste andere
Grieksche staten.

Letten wij op de vruchten der Spartaansche opvoeding, dan zien
we, dat het doel van Lykurgus bereikt werd. De Spartanen waren
de beste soldaten van Griekenland. Toch moet ons oordeel over het
geheele stelsel zeer ongunstig zijn. Niet alleen dat slechts de adel
zorgvuldig werd opgevoed, maar ook bij dezen werd de mensch ge-
heel opgeofferd aan den soldaat. De ruwe wijze, waarop de licha-
melijke harding werd verkregen, moest een slechten invloed uitoefenen
op den geest. Langs dien weg moest de mensch verdierlijken. De
Spartaansche knapen, jongelingen en mannen waren zoo onderworpen
aan de tucht, als men het slechts kan verlangen van een soldaat. Dit
doel was echter bereikt door voortdurend streng toezicht en prikke-
ling van het eergevoel. Dit laatste werkte voor het beoogde doel
alleen sterk te Sparta. Daarbuiten was men wel zeer gesteld op dap-
perheid, maar men paste nergens het toezicht en de strengheid der
Spartanen toe. Het was den Spartanen op straffe des doods verboden,
zonder vergunning hun vaderland te verlaten. Zoodra dan ook een
Spartaan leefde onder hen, die zich vrijer bewogen, verwilderde hij;
hij stond dan in alle opzichten achter bij de inwoners der overige stam-

men. Een Spartaan kon zich alleen te Sparta bewegen. Zoodra de
Spartaansche generaals het dal van den Eurotas hadden verlaten, ver-
dween gewoonlijk hun minachting voor weelde, die de geheele opvoe-
ding had aangekweekt; dan waren hun gouddorst en hun omkoop-
baarheid bijna ongeëvenaard in de geschiedenis. Na de onderwerping
van Athene, had Sparta de beste gelegenheid, die denkbaar is, om
hare meerderheid te toonen op een gunstige wijze; maar nooit is van
een schitterende gelegenheid grooter en ruwer misbruik gemaakt.

Sparta is in de eerste plaats leerzaam voor ons, omdat het ons
laat zien, hoe sterk de macht der opvoeding is, wanneer alle om-
standigheden bevorderlijk gemaakt worden aan het groote doel, wan-
neer er werkelijk eenheid en kracht heerscht bij de opvoeding. Maar
we zien er tevens uit, dat eenzijdigheid zich niet alleen moet tevre-
den stellen met een doel, dat minder verheven is, maar dat zelfs
zulk een doel niet duurzaam verkregen wordt.

Het meest beschaafde deel van Griekenland was Attika met de
hoofdstad Athene. Het telde in zijn bloeitijd een half millioen inwo-
woners, waarvan ongeveer ⁴/₅ slaven waren. Het klimaat was er
even gezond als te Sparta, en de lucht was te Athene helderder.
De geest der bevolking was in Attika tot vrijheid en vroolijkheid
geneigd. Wel was te Athene de staat ook onbeperkt meester over
de burgers, maar de wetten zelf ademden vrijheid ten opzichte van
de ontwikkeling dier burgers. Alleen was het hun niet vergund, de
opvoeding te verwaarloozen. Geschreven wetten dankte Athene aan
den wijze Solon, die 639 v. C. werd geboren. Hij schafte de voor-
rechten van den geboorteadel af en verdeelde de burgers naar hun
bezittingen in 4 klassen, waarvan de laagste werd gevormd door de
daglooners. Allen kregen aandeel in de regeering door het kiezen
der overheidspersonen, maar deze mochten slechts gekozen worden
uit de eerste 3 klassen.

Het huwelijk liet in Athene veel te wenschen over. Het meisje was
geheel aan het ouderlijk huis gehouden. Onderwijs daarbuiten ontving
ze niet. Ook de getrouwde vrouw verliet zelden het huis. Andere
mannen zag zij niet. Zij stond geheel onder voogdij van haar man, die
zoowel over haar als over de kinderen vrij willekeurig kon beschikken.

Kleine kinderen werden overgelaten aan de zorgen der moeder of
aan een min. Hiervoor had men gewoonlijk een slavin of een Spar-
taansche vrouw uit de klasse der omwonenden. De min werd na l
of 1 y₂ jaar ook wel opgevolgd door een andere vrouw.

Als de knaap ongeveer 7 jaar was, kwam hij bij de rijkere fami-
liën onder de hoede van een pedagogos of knapenleider. Deze moest
het toezicht houden, als de knaap in huis was en hem naar en

van de school begeleiden. Voor dit doel werd gewoonlijk een slaaf
gekozen, die niet zelden geheel onontwikkeld was en ongeschikt
voor ander werk. De knapenleider gaf geen onderwijs, behalve in
een goede houding en manieren.

De tucht werd te Athene op vrij strenge wijze gehandhaafd. Niet
alleen de ouders sloegen, maar ook de knapenleider en de onder-
wijzers hadden daartoe het volle recht. Van dat recht werd een
zeer ruim gebruik gemaakt. Aan jongelieden werd een zeer groote
vrijheid gegund.

Volgens de wet moest ieder kind van een burger gymnastiek en
muziek leeren, en in het eerst bleef het daarbij. Langzamerhand
echter werd dat uitgebreid, en in den bloeitijd van Athene, de vijfde
en vierde eeuw v. C., waren lezen en schrijven algemeen. Ook het
rekenen werd toen onderwezen.

Gewoonlijk gingen de knapen op hun zevende jaar naar een school.
Dit was een bijzondere inrichting. De staat oefende echter toezicht
uit op de zedelijkheid der onderwijzers. Ook was er een grens ge-
steld aan het getal der leerlingen, dat l onderwijzer mocht hebben.
Het gebouw, waarin lezen en schrijven werden onderwezen, was
gewoonlijk zeer eenvoudig. Soms was het niet eens goed afgesloten
en werd het onderwijs wel in de open lucht gegeven, op de straat
zelfs. De onderwijzers stonden te Athene niet in aanzien en wer-
den slecht betaald.

Het lezen werd onderwezen volgens de spelmethode. Als leesstof
dienden de Grieksche dichters.

Het schrijven werd van minder belang geacht dan het lezen. Men
leerde het naar voorbeelden en later werden de werken der dichters
nageschreven. Tweeërlei letters had men natuurlijk niet.

Het rekenen werd minder algemeen onderwezen en werktuigelijk.
Daar men zich echter bij het onderwijs bediende van een rekenbord,
dat later in het dagelijksch leven dienst moest doen, was het reken-
onderwijs onwillekeurig eenigszins aanschouwelijk. Zulk een rekenbord
was door strepen verdeeld in afdeelingen, waarop men steentjes
legde. Men had een afdeeling voor eenen, een voor tienen, hon-
derden, enz. Ook had men twee afdeelingen voor breuken, die
veelal halven en kwarten moesten bevatten.

Die drie vakken vormen het lager onderwijs. Het werd gevolgd
door onderwijs in muzenkunsten. Hieronder verstond men muziek, en
alles wat op kunst in het algemeen betrekking had. Op een school,
die aan de muzenkunsten was gewijd , onderwees men in de eerste
plaats het zingen en het bespelen van de lier of de cither. Verder
werden de knapen daar onderricht omtrent versbouw en alles wat
maat en melodie betreft. Ook werden gedichten van buiten geleerd.
Vooral Homerus diende voor dit doel, omdat daarin veel geschiedenis
voorkomt en veel te vernemen valt omtrent de goden. Ook achtte
men vele der handelingen, die Homerus meedeelt, zeer geschikt om

ter navolging of als afschrikkend voorbeeld te dienen. Zoo noodig
werden verklaringen gegeven omtrent de beteekenis der woorden of
zinnen. Verder leerde men ook eenige drama\'s opvoeren en tafelliede-
ren zingen. Het inprenten van de koorgezangen, het oefenen in de
koordansen voor de openbare optochten en feesten had ook in deze
scholen plaats, waardoor hun praktische beteekenis verhoogd werd.

Reeds op hun negende jaar en soms iets vroeger gingen de knapen
naar een gymnastiekschool. Jaarlijks op een feest konden de knapen
in het openbaar toonen, wat ze hadden geleerd. Met het achttiende
jaar hield het onderwijs in de muzenkunsten geheel op; de jongeling
wijdde zich twee jaar uitsluitend aan gymnastische oefeningen en den
krijgsdienst. Op hun twintigste jaar werden de jongelingen burgers
en kregen zij het stemrecht.

Men kan dus zeggen, dat het onderwijs van de knapen der rijke
Atheners van het zevende tot het twintigste jaar duurde. Armere
ouders moesten zich met veel minder tevreden stellen, en de kinde-
ren der vierde klasse zullen het in den regel niet veel verder hebben
gebracht dan lezen en eenige gymnastische oefening.

De gymnastiek der Atheners bestond hoofdzakelijk uit dezelfde
oefeningen als die der Spartanen. Terwijl de laatsten echter ge-
schiktheid voor den krijgsdienst beoogden, was het de eersten vooral
te doen om een gezond en schoon gevormd lichaam. Hierom werd
het dansen ook ijverig beoefend.

De Atheners waren meer op vertoon gesteld dan de Spartanen en
daarom niet zoo afkeerig als de laatsten van vuistgevechten.

Voor de gymnastische oefeningen had men aanvankelijk niet meer
dan een open plaats met een gebouw om de kleeren op te hangen.
Men oefende zich namelijk naakt. Later werd het gewoonte, het
lichaam met olie in te wrijven, om daardoor de ledematen en het
lijf leniger te maken. Wie wilden vechten, bestrooiden vervolgens
het lichaam met zand, om elkaar beter te kunnen vasthouden. Later
werd het lichaam weer gereinigd in een bad, waarna men het nog-
maals met olie inwreef. Al spoedig had men dan ook bij de grootere
oefenplaatsen baden. Dat alles eischte veel ruimte, een groot gebouw.
En zulk een gebouw behoorde in den bloeitijd van Athene tot de
grootste en prachtigste der geheele stad. Hoe meer de welvaart
toenam en de kunsten bloeiden , des te meer werden de gymnasia
(zoo noemde men een volledige gymnastiekschool) versierd met
beeldhouwwerk en schilderijen.

Langzamerhand begaven ook de volwassen Atheners, die vrijen
tijd hadden, zich naar zulk een gymnasium, om deel te nemen aan
gymnastische oefeningen, zich te baden, toe te zien bij de oefeningen
der naakte schoongevormde knapen of jongelingen en met andere
burgers te spreken over onderwerpen van staatkundigen, wijsgeeri-
gen of aesthetischen aard. Voor dit doel had men gezelschapszalen,
parken en rijen schaduwrijke boomen. Hier maakten de kunstenaars

hun studiën bij de oefeningen, hier werden de belangen van den
staat door ouderen besproken in tegenwoordigheid van jongeren; en
een wijsgeer, die iets te leeren had, deelde zijn lessen kosteloos
uit aan de weetgierigen. Zoo werden gymnastiekplaatsen of gym-
nasia kweekscholen voor de fijnste Grieksche beschaving. De
belangstelling der Atheners in kennis en kunst was zeer groot en
van de rijken onder hen kan men zeggen , dat hun opzettelijke leer-
tijd een groot deel van het geheele leven in beslag nam.

Omstreeks 350 v. C. is ook het teeketien een leervak geworden,
dat in veel Grieksche plaatsen werd onderwezen.

Het onderwijs in natuurkunde ontbrak bijna geheel ook in de vol-
gende tijden. Daarentegen hebben veel Grieksche wijsgeeren de meet-
kunde beoefend. Zelfs heeft men deze wetenschap aan de Grieken te
danken. Eerst werd de meetkunde met de beginselen der sterrekunde
door wijsgeeren onderwezen aan de jongelingen en mannen, die dorst
naar kennis hadden. Maar reeds in de vijfde eeuw voor onze jaar-
telling werd te Athene vrij algemeen aan de knapen onderwijs in
meetkunde gegeven. Het werd echter niet zonder tegenstand inge-
voerd. Sommigen waren bevreesd, dat de jeugd te veel zou leeren
en daardoor onmannelijk zou worden. Vooral echter won de meet-
kunde als leervak voor knapen veld , toen Euklides (315 v. C.) de
leerstof van zijn tijd in een zeer goeden vorm K°⁽⁾t-

Slaan wij nu een blik terug op de geheele opvoeding der Atheners,
dan zien we, dat ze vollediger is dan eenige andere, die we tot dus-
ver beschouwden. Lichaam en geest werden gelijkmatig ontwikkeld;
men had niet een bepaald beroep op het oog maar de vrije ontwik-
keling van alle vermogens. Het geheele leven, de inrichting van den
staat zelfs, bevorderde de ontwikkeling der aanzienlijkste burgers.
Mochten de Atheners als soldaten onderdoen voor de Spartanen,
groote dapperheid kan hun niet ontzegd worden. Wat men met de
gymnastiek beoogde ten aanzien der vormen van het lichaam, werd
bereikt, en ongetwijfeld hebben wij aan de Grieksche gymnastiek
voor een deel de schoonste beeldhouwwerken der oudheid te danken.
Wie de gymnasia druk bezocht, werd daar een volmaakt burger.
Hij leerde de wetten van den staat grondig kennen, hij kon er ad-
vokaat, redenaar, en generaal worden. Voor al die vakken was
een ijverig Athener in vrij hooge mate geschikt. Ten aanzien der
jeugd valt nog op te merken, dat zij ook in het dagelijksch leven
een goede oefenschool had. De kunstzin werd onwillekeurig ontwik-
keld door wat de knapen zagen en hoorden.

Naast het vele goede staan echter ook groote nadeelen. De zede-
lijke begrippen der Grieken lieten veel te wenschen over. De innige
waarheidsliefde, die zucht voor waarheid en recht, die het hart van
den rechtschapen mensch doet gloeien, is noch in hun openbaar,
noch in hun bijzonder leven merkbaar. De sluwheid is bij hen in
eere; list en afgerichtheid prijzen zij. Wanneer iemand onder ons,

uit winstbejag en te kwader trouw, liegt en bedriegt, verachten en
haten wij hem; maar bij de Grieken was hij een schrander man;
terwijl daarentegen een open, rond, trouwhartig en eerlijk mensch,
met ironischen glimlach, een goedaardig man genoemd, en daarmee
als dom en onnoozel gebrandmerkt werd." De vrouw was niet in
eere en de openbare zedelijkheid liet veel te wenschen over. Slavernij
bleef bestaan en voor vreemdelingen had men minachting. Kortom
wat de grondslag moet zijn van alle deugd, liefde tot den naaste,
werd niet onderwezen aan de Grieksche jeugd.

Wraakzucht was gewoonlijk zeer sterk. Weelde en onmatigheid
namen bij de Atheners toe met de welvaart. Wat geestig was werd
toegejuicht, al moest het ook verkeerd heeten. De knapen liefde werd
in vele Grieksche plaatsen tot een waren gruwel. De groote vrij-
heid, die de jongelieden genoten, ging boven hun krachten : zij waren
daartoe niet behoorlijk voorbereid.

Hooger onderwijs te Athene.

Het opzettelijk onderwijs, dat we tot hiertoe bespraken, komt in
aard overeen met ons lager en middelbaar onderwijs. Tegen het mid-
den der vijfde eeuw v. C. stonden in verschillende deelen van Grieken-
land onderwijzers op, die bijna alle vroeger of later naar Athene
trokken, als het middelpunt der Helleensche beschaving. Ze noemden
zich zelf sophisten of onderwijzers der wijsheid. Zij oordeelden dat
het gewone onderwijs in veel opzichten gebrekkig was en kon ver-
vangen worden door onderwijs, dat groote waarde had voor het
praktisch leven. Al die onderwijzers kwamen in veel opzichten in
strijd met heerschende vooroordeelen, en bovenal de omstandigheid,
dat zij voor het onderwijs geld ontvingen, wekte den tegenzin der
onontwikkelden op. Ook was hun leer dikwijls gevaarlijk genoeg,
om iets bij te dragen tot het verval der Atheensche zedelijheid. Aan
den anderen kant hebben ze bijgedragen tot de ontwikkeling van het
hooger onderwijs te Athene. De zedelijke wetten der Atheners had-
den tot dusver op overlevering gesteund; de sophisten zochten er
een stelsel van te maken. En wat de sophisten eerst oppervlakkig
deden, werd later door Plato en anderen beter gedaan.

Het groote gewicht, dat zij hechtten aan het redetwisten en de wel-
sprekendheid, leidde van zelf tot eene nauwgezette studie van de
woorden en volzinnen. Het begin van de wetenschap der spraakkunst
wordt dan ook aan eenige der voornaamste sophisten toegeschreven.

Het duurde lang eer de sophisten erkend werden door de over-
heid; maar hun eigen roem was voldoende om den toeloop van leer-
lingen te verzekeren. Duizend jaar lang hebben zij te Athene hooger
onderwijs gegeven, en het is vooral aan hen te danken, dat Athene
tot lang na het begin onzer jaartelling beschouwd werd als een der
voornaamste hoogescholen van de wereld.

Sokrates was de zoon van een Atheensch beeldhouwer. Zijn vader
bestemde hem voor de beeldhouwkunst, maar op den duur trok de
wijsbegeerte met de meet- en de natuurkunde, muziek en poëzie,
hem meer aan. Toen de sophisten te Athene optraden, werd hij
een hunner ijverigste toehoorders, om later hun vurigste en meest
aanhoudende bestrijder te worden. De wijsbegeerte was voor So-
krates het middel om tot zelfkennis en deugd te geraken. Hij nam
niets op gezag aan, maar zocht overal naar inzicht.

Zoodra hij tot inzicht was gekomen, trad hij ook als leeraar op.
Als zoodanig oefende hij veel invloed uit door de liefde, die hij
koesterde voor ijverige leerlingen, door zijn belangelooze zucht naar
waarheid en de overeenstemming van zijn woorden met zijn daden.
Van den morgen tot den avond was hij bezig in de gymnasia, op
de markt of in werkplaatsen, om door gesprekken anderen nader in
te lichten of tot helderheid te brengen in hun levensbeschouwing.
Het inzicht, dat voor hem zelf alles gold, wilde hij ook aan anderen
verschaffen. Daarbij maakte hij geen gebruik van den meedeelenden
leervorm, die tot dusver algemeen in gebruik was geweest, maar hij
bracht zijn leerlingen al vragende tot inzicht. Deze handelwijze is
zelfs naar hem genoemd als de sokratische leerivijze.

Onderwijs en opvoeding vormen voor Sokrates het middel, om tot
helderheid van geest en tot zelfbewuste deugd te geraken.

Door het zoeken naar eene stelselmatige op redelijke gronden ge-
vestigde zedeleer, door het veinzen van onkunde tegenover den leer-
ling en in eenige andere opzichten had Sokrates overeenkomst met
de sophisten. Dit maakte den grond uit van een beschuldiging als
zou hij den voorvaderlijken godsdienst minachten en de jongelieden
verleiden. Op 7qjarigen leeftijd werd Sokrates veroordeeld, den gift-
beker te drinken. Hij heeft zelf niet geschreven, maar zijn woorden
en daden zijn ons bekend uit de werken van zijn leerling Plato.

Het is waarschijnlijk door het zedelijk verval van Athene, dat
Plato er toe geleid is, als hoofddoel der wijsbegeerte te beschouwen
het leveren van een volmaakte staatsinrichting. Men vindt zijn denk-
beelden daarover vooral in een werk, dat tot titel heeft: De Repu-
bliek. In dit zelfde werk is tevens veel over de opvoeding gezegd,
die Plato als een der voornaamste verrichtingen van zijn staat be-
schouwt. Ook in een werk, dat op hoogen leeftijd geschreven is,
onder den titel van De Wetten, vindt men nogal het een en ander
over opvoeding. Het laatste houdt meer rekening met de praktijk
dan het eerste; beide zijn daardoor niet altijd in overeenstemming.

Samen vormen zij een stelsel van opvoeding, dat wel geen invloed
heeft gehad op de praktijk, maar toch onze aandacht verdient, om-
dat we hier te doen hebben met het oudste stelsel van opvoeding»
dat door een schrijver is geleverd. Het vormt tevens een der stelsels»
welke tot dusver het meest zijn gelezen.

Met de strengere tucht der Spartanen en de Atheensche hulpmid-
delen wilde Plato het ideaal van de Atheners bereiken.

Plato wil evenals men te Sparta deed de verhouding der beide ge-
slachten geheel inrichten op de manier, die naar zijn meening de beste
kinderen zou opleveren. Hiertoe wil hij zelfs het huwelijk afschaffen.

De opvoeding der kinderen van de burgers moet geheel door den
staat geschieden. De kinderen moeten terstond bij hun geboorte ver-
wijderd worden van de moeder, om te voorkomen, dat er een bij-
zondere toegenegenheid zou ontstaan. Kinderen van ongeschikte bur-
gers of misvormde kinderen moeten gedood worden. De kinderen
moeten zooveel mogelijk bewaard worden voor vrees en pijn, maar
ook ten aanzien van het vermaak moet soberheid betracht worden,
om in elke richting overprikkeling te voorkomen. De meer opzette-
lijke opvoeding moet beginnen met het zevende jaar. De beste mid-
delen zijn gymnastiek en muzenkunsten. Van 710 jaar moet aan
de gymnastiek gewijd worden. Vervolgens kan op den leeftijd van
10 jaren het lezen beginnen; 3 jaar moet dan aan het letterkundig
onderwijs gewijd worden. Van 1316 jaar moet de lier bespeeld
worden. De voorliefde van den knaap doet daarbij niets ter zake.

Gedurende al dien tijd moet aanhoudend het strengste toezicht
worden uitgeoefend. De knaap verkeert dan in den toestand van
een slaaf en ieder vrij geboren burger moet hem, en zelfs zijn on-
derwijzer, straffen, als hij iets verkeerds doet.

Jongens en meisjes moeten dezelfde opvoeding ontvangen; in De
Wetten wil hij ze echter na het zesde jaar afzonderlijk opvoeden.

Ook verder moet de opvoeding voortgezet worden en het doel
moet zijn den mensch matig, dapper en verstandig te maken op
zulk een harmonische wijze, dat hij verdient rechtvaardig te heeten
en in staat is het ideale schoone en goede te bewonderen.

Met het oog op de allereerste zedelijke begrippen onderwerpt hij de ba-
kersprookjes aan kritiek. De meeste, die in omloop zijn, acht hij verkeerd.

De knapen moeten nu en dan aan verleiding worden blootgesteld,
om te zien wie daar het best tegen bestand zijn.

Hij wil een klasse van wijsgeeren vormen en de besten onder hen
aanstellen tot wachter of opvoeder. De meeste dichtwerken, te begin-
nen met die van Homcrus, werden door Plato verbannen uit zijn denk-
beeldige republiek. Hij wil alleen de staatswetten doen van buiten leeren.

Tot zooverre het stelsel. Hierbij werd de persoonlijke vrijheid even
goed opgeofferd als het huisgezin. De edelste gevoelens van den mensch
worden op die wijze verwaarloosd of stelselmatig onderdrukt. Ook wil hij
de groote meerderheid der inwoners van zijn staat zonder onderwijs laten.

Aristoteles, 384322.

Aristoteles, die te Stagira, een Grieksche volksplanting in Thracic,
geboren was, kwam op zijn zeventiende jaar te Athene en bleef toen
20 jaar lang de leerling en metgezel van Plato. In 356 was de roem
van Aristoteles reeds zoo groot, dat Filips van Macedonië hem op
zeer vereerende wijze vroeg, of hij de leermeester wilde zijn van
den juist geboren Alexander. Deze taak heeft Aristoteles op zich
genomen. Nadat de knaap twee goede onderwijzers had gehad, kwam
hij van zijn 13de tot zijn 17de jaar onder leiding van Aristoteles, die
hem heeft opgevoed tot een groot man.

Nadat Aristoteles de opvoeding van Alexander had voltooid, keerde
hij terug naar Athene, waar hij in een der 3 toen bestaande gym-
nasia, op en neer wandelende, onderwijs gaf. Toen hij 13 jaar op
die wijze werkzaam was geweest en inmiddels verschillende boeken
had geschreven over wijsbegeerte en natuurkennis, werd hij aan-
geklaagd wegens goddeloosheid. Hij vluchtte naar Chalkis, waar hij
overleden is.

In zijn werk over de staatsregeling heeft Aristoteles bijna ander-
half boek" of hoofdstuk besteed aan de opvoeding. In veel opzich-
ten komen zijn denkbeelden overeen met die van Plato. Ook hij
beschouwt de opvoeding niet als een zaak der jeugd maar van het
geheele leven, en ook hij wil haar voor een deel aan den staat
opdragen. Zoowel handwerkslieden als slaven moesten worden bui-
tengesloten van het stemrecht en het onderwijs.

Bij de opvoeding moet in de eerste plaats het lichaam worden ge-
vormd; in de tweede plaats komen de begeerten en hartstochten;
in de derde plaats het verstand.

Alle burgers moeten dezelfde opvoeding ontvangen; maar het meisje
is van geheel anderen aard dan de jongen, en daarom moet ook
haar opvoeding verschillend zijn. Hierin verschilt hij van Plato.

Bij de opvoeding moet men den vredestijd op het oog hebben.

Aristoteles wil ook het huwelijk regeien met het oog op de ge-
zondheid en de kracht der kinderen, maar hij wil het niet afschaffen.
Hij wil misvormde kinderen laten dooden bij hun geboorte.

Veel nadruk wordt er gelegd op goed voedsel voor de kinderen.
Tot hun 5de jaar moeten ze geheel vrij gelaten worden.

Ook nuttige zaken moeten onderwezen worden, maar hierbij zij
men voorzichtig. Buitengesloten dient alles wat vernederend is voor
den man, dat is onder anderen alles wat om geld gedaan wordt.
De opvoeding moet ons in de eerste plaats geschikte middelen ver-
schaffen om den vrijen tijd te gebruiken. Men onderwijze taal en
spraakkunst, gymnastiek, muziek en teekenen. Bij de spraakkunst
sluit de redekunst zich aan. En om over verschillende onderwerpen
terstond goed te kunnen spreken in een vergadering, is oefening

van het geheugen wenschelijk. Om de taal en de spraakkunst te
leeren kennen, moet men vooral de dichters lezen. Het teeke-
nen is nuttig om de werken der kunstenaars te leeren beoordeelen
en om den zin voor het schoone te ontwikkelen. Het nut is echter
niet zoo groot als dat van de muziek. De meetkunde kan door
jongelieden beoefend worden, omdat daarvoor geen rijpe ervaring
noodig is. Zij bevordert den schoonheidszin. De wijsbegeerte is
het middel om tot de hoogste ontwikkeling als staatsburger en tot
geluk te geraken. De staatswetenschap staat bovenaan bij de
praktische vakken, maar zij is geen studie voor jongelieden.

Het is opmerkelijk, dat Aristoteles even als Plato schijnt te mee-
nen, dat men geen twee verschillende dingen naast elkaar kan
onderwijzen.

Zonder zedelijke opvoeding is de mensch het wildste van alle schep-
selen. Daarom is zij van het grootste belang. Men moet haar aan-
knoopen bij het verstand; het beste richtsnoer bij de handelingen
van den mensch is een gezond oordeel over goed en kwaad. De
kracht van goede gewoonten werd door Aristoteles ten volle begrepen.

Aristoteles is minder eenzijdig dan Plato. Vooral kent hij aan de
kunst een ruimer plaats toe.

Plutarchus, 50120 n. C.,

werd te Cheronea geboren en genoot zijn verdere opleiding te Athene.
Vervolgens deed hij groote reizen en vestigde hij zich te Rome.
Zijn roem heeft hij te danken aan een reeks levensbeschrijvingen van
beroemde Grieken en Romeinen. Die zijn veel gelezen, vooral door
jongelieden. Deze vonden veel smaak in de boeken, welke grooten
invloed hebben gehad op de staatkundige denkbeelden der vorige
eeuw.

Aan Plutarchus wordt ook het laatste Grieksche geschrift over de
opvoeding toegeschreven. Dit vormt in veel opzichten een tegen-
stelling met de theorién van Plato en Aristoteles. Hij bepaalt er
zich toe, wenken te geven tot verbetering van het bestaande en
houdt zich over \'t geheel aan de denkbeelden, die de lieden van
zijn tijd koesterden. In zooverre heeft het geschrift een belangrijke
historische beteekenis.

Van ontwikkeling der groote massa is geen sprake bij Plutarchus.
In dit opzicht stemt hij overeen met Plato en Aristoteles. (De ver-
handeling van Plutarchus over de opvoeding is opgenomen in num-
mer ÏO mijner paedagogische bibliotheek).

Het oude Italië bestond uit verschillende onafhankelijke staten of
vereenigingen van steden, wier bewoners niet alleen blijkens de taal
verwant waren aan de Grieken, maar ook in vele opzichten dezelfde
eigenschappen vertoonden. In sommige opzichten doen ze aan de
Ioniërs of Atheners denken, maar in menig opzicht komen ze over-
een met de Doriërs. Dit betreft vooral de krijgshaftigheid, den
grooteren ernst en den geringeren aanleg voor kunst. Al die ver-
schillende Italiaansche staten hebben achtereenvolgens het hoofd moe-
ten buigen voor de meest krijgshaftige van alle, voor Rome. Deze
kleine staat, die eerst gewapend moest zijn, uit zucht naar zelfbe-
houd, is al spoedig veroverend opgetreden. Zoo had de opvoeding
in den Romeinschen staat vooral het oog op den krijgsdienst. Ter-
wijl de Romeinen bezig waren met veroveren , gunde een groot deel
der Grieken zich den vrijen tijd om kunsten en wetenschappen te
beoefenen. Bovendien hadden de Grieken meer aanraking met de
beschaving van het oosten en een eenigszins beteren natuurlijken
aanleg. Vandaar dat Griekenland beschaafd was voor Italië. Later
heeft het zwaard van Rome Griekenland veroverd, maar de geest
van Griekenland was toen sints geruimen tijd bezig met de verove-
ring van Rome. Dit ging langzaam, maar de verovering door den
Griekschen geest was niet minder volkomen dan die door het Ro-
meinsche zwaard, en ze waren bijna tegelijk voltooid.

De vrouw werd bij de oude Romeinen meer geëerd dan in Grieken-
land, en had meer invloed bij de opvoeding. Dit hangt samen met
den aard van den Romein, wiens zedelijkheid beter was dan die
van den Griek.

De kinderen werden geheel als het eigendom van den vader be-
schouwd. De vader kon zijn zoon verkoopen en zelfs dooden, als
hij wilde. De openbare meening keurde echter de toepassing van
dat recht af. Het dooden schijnt alleen plaats gehad te hebben, als
het kind zich vergrepen had en niet jonger dan 3 jaar was of wan-
neer het misvormd was. En de vraag of het misvormd was, werd
niet uitgemaakt door den vader zelf maar door een familieraad. Dit
waren de algemeene opvattingen. Door de wet zijn eerst in de
tweede eeuw na C. grenzen gesteld aan de vaderlijke macht. Het
te vondeling leggen bleef toen nog vrij, al stelde ook hier de ge-
woonte of de openbare meening zekere grenzen. Over het algemeen

bleef het echter veel voorkomen. Eerst in 374 n. C. schijnt een
strafbepaling tegen het te vondeling leggen gemaakt te zijn.

Kinderen kwamen eerst onder de leiding der moeder, en doordat het
huisgezin bij de oude Romeinen in aanzien was, kreeg het kind
daar een goede opvoeding. Aanvankelijk zoogden de moeders hare
kinderen zelf, later werd dat door de rijkeren ook aan een slavin
opgedragen. Behalve minnen had men ook verpleegsters. Een meisje
behield de verpleegster soms geruimen tijd bij zich, en werd dik-
wijls nog door haar vergezeld, als ze later uitging. Zelfs bleef de
verpleegster soms bij het meisje, als deze huwde.

De knapen kwamen later meer onder leiding van den vader. Ze
waren dan meestal bij dezen, niet alleen wanneer hij zijn dagelijksch
werk verrichtte of deel nam aan de zaken van den staat, maar ook
als hij feestmalen of gezellige bijeenkomsten bezocht.

Arbeidzaamheid, matigheid, stipte gehoorzaamheid aan de ouders
en eerbied tegenover mannen van rijpen leeftijd werd den knapen
ingeprent, en de oude Romeinen gaven in al die opzichten een goed
voorbeeld.

Later werd bij de aanzienlijke Romeinen ook dikwijls een slaaf
belast met het toezicht van den knaap. In den tijd van het verval
der Romeinen was dat zelfs een algemeene gewoonte. En hier ble-
ven evenmin als in Griekenland de verkeerde gevolgen van dien
maatregel uit. Over \'t algemeen stond de knapenleider te Rome
meer in aanzien dan bij de Grieken.

Als de knapen 15 of 16 jaar waren, werden zij Romeinsch burger.
Het eerste jaar zagen ze dan gewoonlijk nog toe en werden veel
lichaamsoefeningen verricht.

Scholen troffen de Romeinen reeds bij de Etruskers aan en later
verrezen ze ook te Rome. Het eerst vindt men hier melding ge-
maakt van een school in het jaar 450 v. C. Later kwam het dik-
wijls voor, dat de kinderen onderwezen werden op de open straat.
Op de gewone lagere scholen zal aanvankelijk wel niet meer onder-
wezen zijn dan lezen, schrijven en rekenen. Bij het laatste stonden
niet de cijfers op den voorgrond maar de voorstelling der hoeveel-
heden met behulp van een rekenbord. Dit kwam in hoofdzaak over-
een met het rekenbord, dat de Grieken gebruikten.

In den ouderen tijd werden op de lagere scholen ook de wetten
der twaalf tafelen van buiten geleerd; maar later geschiedde dat niet
meer.

Kenmerkend tegenover Athene is, dat de lagere scholen ook be-
zocht werden door meisjes. Veel wordt hierover echter niet gezegd
en het is niet waarschijnlijk, dat op dit punt door geheel Italië over-
eenstemming zal geheerscht hebben.

Van de tweede eeuw van onze jaartelling af, vooral na de ver-
overing van Griekenland, ondervonden de Romeinen den invloed der
Grieksche beschaving.

Op de lichaamsoefeningen had het voorbeeld der Grieken aanvan-
kelijk weinig invloed. Wel hechtten de Romeinen groote waarde
aan een sterk en lenig lichaam, wel moesten de jongelingen zich
veel oefenen; maar zoo stelselmatig en aanhoudend als de Grieken
deden zij het niet. Dit was in hun oogen tijdverkwisting, die slechts
leiden kon tot verslapping der zeden. Voor de aesthetische betee-
kenis der gymnastiek hadden zij geen oog \'en den dans verwierpen
ze geheel. Wapenoefeningen, zwemmen , rijden, jagen en dergelijke
bewegingen hadden alleen waarde in hun oogen. Maar in den kei-
zerstijd kregen de Grieken ook hier de overhand en Grieksche gym-
nastiekonderwijzers namen voor een goed deel de plaats in der Ro-
meinsche onderwijzers in den wapenhandel.

Ook het onderwijs in de muziek heeft bij de Romeinen nooit een
groote rol gespeeld. De kunst werd niet geheel verwaarloosd, maar
men meende, dat het een voornaam burger niet paste, haar te be-
oefenen. De Grieksche spraakkunstenaren onderwezen haar echter
op hun scholen.

De invloed der Grieken op het taalonderwijs der Romeinen was
onmiddellijk zeer groot. Vele beschaafde Grieken vestigden zich te
Rome als onderwijzer in hun moedertaal, en deze werd spoedig al-
gemeen beoefend. Ieder beschaafd Romein moest Grieksch leeren,
en menigeen leerde de vreemde taal even goed als zijn eigene.

Zoo riepen de Grieken zelf een groot verschil tusschen hun onder-
wijs en dat der Romeinen in het leven. Deze leerden een vreemde
taal, wat de Grieken nooit gedaan hadden. De Grieksche taalkun-
digen of spraakkunstenaren lazen op hun scholen bijna uitsluitend
dichters en zoo ging het ook op de Romeinsche spraakkunstscholen.
Velen vonden het echter verkieslijk met Grieksch te beginnen en dan
even als de Grieken Homerus het eerst te nemen. De spraakkunst
werd vrij uitvoerig behandeld, maar het ontbrak bij de beschouwin-
gen van dien tijd in dit opzicht aan helderheid en stelselmatigheid.
Ter oefening in het nauwkeurig schrijven werd ook gedicteerd. De
leerlingen werden geoefend in het voordragen, en men hechtte daarbij
groote waarde aan juistheid en sierlijkheid. Het geleerde werd niet alleen
verklaard, tot het voldoende begrepen was, maar men knoopte er
ook aesthetische en geschiedkundige beschouwingen aan vast. Voor
dat doel was kennis van de godenleer en de mythen noodig.

Op de spraakkunstscholen werden ook stijloefeningen gemaakt.
Men las fabelen van Aesopus of andere dergelijke verhalen voor, die
de leerlingen dan moesten navertellen en later opschrijven. Men liet
gedichten overbrengen in proza en wat in proza was gezegd op een
andere wijze uitdrukken. Ook liet men opstellen maken over be-
paalde onderwerpen, vooral over spreuken.

Dit behoort tot den tijd, dat de spraakkunstscholen tevens eenig
onderwijs gaven in de welsprekendheid. Langzamerhand werd deze
kunst echter uitvoeriger behandeld en kreeg men afzonderlijke scftolen

voor redenaars. (Rhetorenscholen). Zulk een school werd dan bezocht
na de spraakkunstschool en was geheel aan Griekenland ontleend.
De Grieksche Rhetoren zagen n.1. in Rome een nieuw arbeidsveld.
Hier kon hun kunst nog toegepast worden in het openbaar leven.
Aanvankelijk was men te Rome echter niet ingenomen met hun
komst en in lól v. C. werden ze zelfs verbannen. Maar ze keer-
den spoedig terug en de Romeinen maakten ijverig gebruik van hun
lessen. Zelfs ervaren redenaars, die reeds op het Forum hadden ge-
sproken, kwamen zich oefenen bij de nieuwe meesters. Aanvankelijk
had men te Rome alleen Grieksche rhetorenscholen. In het begin
der eerste eeuw voor onze tijdrekening werden te Rome de Latijnsche
rhetorenscholen geopend. Dit geschiedde echter niet zonder verzet.
Men meende, dat het beter was, dergelijk onderwijs in het Grieksch
te geven, omdat alsdan minder ontwikkelden waren buitengesloten,
die op het Forum misbruik zouden kunnen maken van de kunst.
Maar de zaak kon niet tegengehouden worden en al spoedig werden
de Grieksche Rhetorenscholen verdrongen door Latijnsche. Het meest
nam de beoefening der kunst nog toe, toen zij overbodig begon te
worden, toen de staatkundige vrijheid aan banden werd gelegd. Zoo-
als in Griekenland eindigde ook te Rome de kunst in praalvertoon.

Eerst waren de Rhetorenscholen bestemd voor volwassenen. Toen
echter het letterkundig onderwijs toenam, vond men het ook noodig,
dat ieder beschaafd man zich oefende in de redekunst en de meeste
knapen en jongelingen gingen rechtstreeks van de spraakkunstschool
naar den Rhetor. En zoo bleef het ook in de volgende eeuwen:
welsprekendheid was de kroon eener beschaafde opvoeding.

Andere vakken werden niet beoefend. De reden, waarom te Rome
muziek en stelselmatige gymnastiek niet in aanzien waren, was ook
oorzaak, dat teekenen en wiskunde er niet algemeen beoefend wer-
den: de Romeinen hadden te uitsluitend het oog gericht op het prak-
tisch nut, om vakken op prijs te stellen, die men in de eerste plaats
om hun vormende waarde moet hoogschatten.

Het onderwijs der Romeinen was dus zeer eenzijdig. Behalve het
rekenen der lagere school was het geheel van letterkundigen aard,
met verwaarloozing zelfs van de muziek. De lichaamsoefeningen op
zich zelve waren ook eenzijdig. Behoeftige kinderen kregen gewoon-
lijk geen onderwijs.

Er waren te Rome in den bloeitijd van het rijk vierderlei scholen:
lagere scholen of letterscholen, spraakkunstscholen, redenaarsscholen
en gymnastiekscholen onder leiding vooral van Grieken. Veelal ging
de knaap op zijn 12de jaar naar de spraakkunstschool.

Inmiddels ging door de toenemende weelde veel van de oorspron-
kelijke strengheid der Romeinsche zeden verloren. Bij de aanzien-
lijken hadden de kinderen soms een geheele reeks van bedienden
of slaven tot hun beschikking, en de opvoeding werd door de ouders
bijna geheel overgelaten aan anderen. Tot verzorgsters der kleine

kinderen had men meestal Grieksche slavinnen , zoodat de eerste taal,
die de kinderen der aanzienlijken hoorden, veelal een vreemde was.
Als knapenleider verkoos men in den regel een Griekschen slaaf of
een Syrischen, die door Atheners op de markt te Delos werd gekocht
van zeeroovers en onderricht in het Grieksch, om vervolgens naar
Rome gezonden te worden.

Vele ouders verkozen het huisonderwijs boven dat in de school en
droegen dan het werk op aan een slaaf of een jongen Griek. Zulk
een slaaf kreeg gewoonlijk later de vrijheid en vestigde zich clan als
letteronderwijzer of als spraakkunstenaar. Deze beide betrekkingen
waren niet zeer gezien, en door slagen werd de orde op de school
gehandhaafd. Toch hing het aanzien van een spraakkunstenaar voor
een groot deel af van zijn kennis. Als hij zeer bekwaam was, kon
hij ook veel geld verdienen, maar in \'t algemeen werd er geklaagd
over hun gering inkomen.

De onderwijzer der welsprekendheid genoot meer aanzien en een
hooger schoolgeld dan de spraakkunstenaar. Toch was ook in dit
opzicht de toestand zeer onvoldoende.

Het geheele onderwijs was te Rome een zaak van bijzondere per-
sonen. Augustus en eenige zijner tijdgenooten gaven aan beroemde
onderwijzers soms aanzienlijke geschenken, maar eerst onder keizer
Vespasianus (69 79 n. C.) wordt melding gemaakt van een open-
bare bezoldiging. Later werd dat meer algemeen en kende men
aan de mannen van het voortgezet onderwijs allerlei voorrechten en
onderscheidingen toe.



		DE CHINEcZEN.

		Het Chineesche rijk, dat anderhalfmaal zoo groot is als Europa en nu meer dan 400 millioen inwoners telt, staat onder een onbeperkten heerscher. Eeuwen vóór Europa was het groote rijk reeds beschaafd. Zijn bewoners hebben vóór de Europeanen de schilderkunst beoefend, het buskruit, de boekdrukkunst, en het kompas uitgevonden. Reeds voor 4000 jaar deden zij sterrekundige waarnemingen. Tot een letter- schrift zijn ze echter niet gekomen. Intusschen is hun letterkunde zeer omvangrijk en tevens van hoog belang. Onder hun werken staan de zedekundige bovenaan. De oudste van deze vormen hun 5 heilige boeken of klassieken. Ze zijn door Confucius (550 v. C.) gedeeltelijk verzameld en gedeeltelijk zelfgeschreven. Bovendien zijn er 4 boeken, welke de lessen van Confucius en een zijner latere volgelingen, Mencius (300 v. C), bevatten en door hun leerlingen zijn vervaardigd. De heilige boeken bevatten ook geschiedenis en een zeer groote reeks voorschriften omtrent het gedrag en de houding bij allerlei ge- legenheden en onder allerlei omstandigheden; maar de hoofdzaak is toch de moraal. Deze is edel en door en door praktisch. De werken van Confucius en Mencius vormen nu nog de voornaamste leerstof der Chineesche scholen, en de zedeleer van Confucius wordt aangehangen door de beschaafde Chineezen. Confucius leefde in een tijd, dat welvaart en zeden zeer vervallen waren. Hij wenschte den vroegeren toestand terug, die werkelijk in vele opzichten zeer goed was. Vooral in nijverheid waren ze bij de meeste of alle andere volken ver vooruit. Men kan dus begrijpen, dat de Chineezen tevreden waren met hetgeen zij bezaten en steeds meer op het gouden tijdperk, dat vervlogen was , of op den toestand van het oogenblik gelet hebben, dan op mogelijke nieuwe verbeteringen. Dit is zoo ver gegaan, dat men van China kan zeggen, dat de bestaande instellingen voor het grootste deel 25 eeuwen oud zijn. Ook hun onderwijs heeft weinig of geen verandering ondergaan, en wanneer we zeggen, hoe het voor 22 eeuwen was ingericht, dan weet men ook in hoofdzaak, hoe het nu is. Ten allen tijde heeft men in China het grootste gewicht gehecht aan de opvoeding en het onderwijs. Gehoorzaamheid aan de ouders wordt



		R

		het onderwijs. In 1866 is te Peking een werkplaats voor machinerie gesticht en aan de officieren te Peking is bevolen, zich daar te onder- richten. In 1867 is in de zeeprovincie Futschien een polytechnische school opgericht, waarin jonge Chineezen van goeden aanleg worden opgeleid tot werktuigkundige. Het onderwijs wordt door buitenlanders gegeven. Eindelijk werden in 1868 belangrijke sommen toegestaan voor de oprichting eener groote universiteit te Peking. Dit had groote bezwaren in, omdat men hierbij niet alleen vreemdelingen moest aan- nemen als onderwijzer, maar ook inbreuk maken op de voorrechten, die tot dusverre uitsluitend door de geleerden, die de gewone examens gedaan hadden, werden genoten. Naast de wetenschappelijke zaken" worden nog onderwezen de volgende zes schoone kunsten" : manieren, muziek, boogschieten, wagenmennen, schrijven en rekenen. In het statuut der oprichting wordt nadrukkelijk gezegd, dat het verkeerd geweest is, rekenen en sterrekunde te verwaarloozen. Het is te hopen, dat deze uitspraak een algemeene overtuiging wordt en dat ook het lager onderwijs er de vruchten van plukken zal. Vooral zou de jeugd veel gebaat worden, als men in China het letterschrift invoerde.

		De Japanners. De beschaving der Japanners komt in vele opzichten overeen met die van hun naburen. Ze zijn leergierig en vlijtig. Hun nijverheid is goed ontwikkeld en hun letterkunde is rijk. Tot in den laatsten tijd echter waren de openbare scholen uitsluitend bestemd voor de aanzienlijken. Kooplieden , landbouwers, handwerkslieden en gewone arbeiders moes- ten zich zei ven helpen, wat ze veelal deden. Sedert 1868 is die toe- stand veel verbeterd. De openbare scholen zijn voor iedereen toegan- kelijk gesteld en hun aantal is uitgebreid. In 1872 werd de eerste meisjesschool geopend en die is door vele andere gevolgd. Ook laat men Europeesche leerboeken in het Japansch vertalen. De Indiërs. Ongeveer twee duizend jaren vóór den aanvang onzer tijdrekening trok een deel van den Indo-Germaanschen volksstam, die in de berg- landen van Iran woonde, naar Voor-Indië, onderwierp de bewoners van dit land en stichtte eene orde van zaken, die in vele opzichten gerui- men tijd heeft stand gehouden en nu nog gedeeltelijk voortbestaat. Als een gevolg van de verovering werden de vroegere bewoners met de overwinnaars in 4 erfelijke afdeelingen of kasten gesplitst. De kaste der Brahmanen, die de priesters en alle geleerden, waaronder ook de onderwijzers, bevat, wordt als de voornaamste beschouwd. Dan



		9

		meisjes zoo vroeg mogelijk trouwden. De aanzienlijke Perzen had- den eenige gewone vrouwen benevens een aantal bijwijven. De kinderen van de geringen ontvingen natuurlijk weinig opvoeding en geen onderwijs. Ook bij de kinderen der aanzienlijken was weinig of niet sprake van onderwijs in den gewonen zin. Tot hun zevende jaar bleven zij te huis onder de leiding der moeder of van andere vrou- wen. Daarna kregen ze van de priesters onderwijs in den gods- dienst en werden ze opgeleid voor den krijg. Van onderwijs in lezen, schrijven of muziek schijnt geen sprake geweest te zijn, zoo- dat de lichamelijke opvoeding wel als de hoofdzaak zal mogen be- schouwd worden. De tucht was zacht bij de Perzen. In den bloeitijd van het Perzi- sche rijk was er aan het hof een school voor de jonge prinsen en de knapen der aanzienlijkste!! van den lande. Dit schijnt echter van korten duur geweest te zijn, evenals de geheele bloeitijd der Perzen. Er was al vroeg strijd tusschen een flinke opvoeding van de Perzen en een weekelijke van de Meden. Reeds onder Cyrus moest de oud- Perzische opvoeding gedeeltelijk plaats maken voor de Medische. Vooral het hof gaf daarin een slecht voorbeeld. En dit is waarschijnlijk de reden, dat het Perzische Rijk ten onder ging. Ook bij de Perzen werd de verstandsopvoeding geheel verwaarloosd. En hun heilig boek handelt alleen over de opvoeding der priesters.

		De Egyptenaren. De Nijl maakt Egypte voor een deel zeer vruchtbaar en stelde de bewoners van dit land op die wijze in staat, tot een vrij hooge wei- vaart te komen. De verschijnselen, die de Nijl opleverde, de maat- regelen , waartoe hij de Egyptenaren noodzaakte, maakten dezen al spoedig tot een vrij ontwikkeld volk. Zij zijn een der eerste volke- ren , die tot een vrij hoogen trap van beschaving kwamen. De priesters vormden 1 der 4 kasten, waarin de Egyptenaren waren ver- deeld. Dit aantal werd later uitgebreid tot 7. De priesters waren de vertegenwoordigers der wetenschap en als zoodanig hebben zij ijverig gearbeid. In meer dan een opzicht zijn ze de leermeesters der oude Grieken geweest. Maar ze zijn op zekere hoogte blijven staan en spoedig overvleugeld door de Grieken. Het gezag van de priesters over de lagere volksklassen was bijna onbeperkt groot. De verdrukking van de lagere volksklassen was gewoonlijk zoo ^root, dat daar van geen onderwijs of van een eenigszins goede op- voeding sprake kon zijn. In het algemeen had het oude Egypte de groote lichtzijde, dat de vrouw er zeer in aanzien stond, dat het huisgezin er dus, waar de omstandigheden het toelieten, een vrij ge- zonde omgeving vormde. Ook voor de jeugd waren de omringende natuurverschijnselen en de scheepvaart, waartoe de Nijl aanleiding



		DE GRIEKEN.

		De Oude Grieken waren verwant aan de Hindoes en de Perzen. Zij vormden een krachtigen stam met een opgewekte levensbeschou- wing en een voortreffelijken aanleg. Vooral hun kunstgevoel was fijn, en dit werd goed ontwikkeld, toen zij in Griekenland een der heerlijkste streken van de aarde hadden getroffen. Dit land werd door hen veroverd en daarbij maakten zij de oude bevolking tot slaven, die voor hen het meeste werk moesten verrichten. Zoodoende konden zij zich zelven geheel wijden aan de ontwikkeling van den krijgsman of den mensen, waarbij zij het in zeer korten tijd tot een aanzienlijke hoogte hebben gebracht. De snelle vorderingen, die zij daarbij maakten, moeten wel voor een deel worden toegeschreven aan den aanleg, maar niet minder aan de wijze, waarop zij dien aanleg hebben ontwikkeld, aan den ijver, dien zij daarbij hebben aan den dag gelegd, aan de samenwerking van alle omstandigheden tot één doel. De Grieken hadden een aantal goden met menschelijke eigenschap- pen, ook met menschelijke gebreken. Deze verlangden niet, dat de Grieken deugdzaam zouden zijn, maar eischten streng, dat hun de noodige eer werd bewezen. De vrouw stond over het algemeen niet in aanzien. De macht van den vader over vrouw en kroost was zeer groot. Misvormde kinderen werden in den regel ter dood gebracht. Wie meer kinderen kreeg dan hem aangenaam was of clan hij volgens zijn stand kon opvoeden, schroomde somtijds niet ze te vondeling te leggen of te dooden. Daaraan maakten niet alleen arme maar ook welgestelde ouders zich schuldig. Toch wist men, dat de kinderen, die te vondeling gelegd werden, in den regel slaaf werden of de ontucht moesten dienen; zoodat het dooden minder erg was dan het te vondeling leggen. Thebe is de eenige Grieksche staat, waarvan men weet, dat het aan de ouders verboden was, hun kinderen te dooden of als vondeling neer te leggen. Was iemand echter zoo arm, dat hij meende niet in staat te zijn, om zijn jonggeborene op te voeden, dan kon hij het bij de overheid brengen, die het als slaaf verkocht. Reeds in het heldentijdvak der Grieken werden de kinderen van aanzienlijken gevoed door een min, en dit is later meer algemeen geworden. Over het geheel was er een sterke neiging, om de verzorging en opvoeding der kinderen over te laten aan bedienden of slaven. Uit



		23

		Sokrates, 469399. Sokrates was de zoon van een Atheensch beeldhouwer. Zijn vader bestemde hem voor de beeldhouwkunst, maar op den duur trok de wijsbegeerte met de meet- en de natuurkunde, muziek en poëzie, hem meer aan. Toen de sophisten te Athene optraden, werd hij een hunner ijverigste toehoorders, om later hun vurigste en meest aanhoudende bestrijder te worden. De wijsbegeerte was voor So- krates het middel om tot zelfkennis en deugd te geraken. Hij nam niets op gezag aan, maar zocht overal naar inzicht. Zoodra hij tot inzicht was gekomen, trad hij ook als leeraar op. Als zoodanig oefende hij veel invloed uit door de liefde, die hij koesterde voor ijverige leerlingen, door zijn belangelooze zucht naar waarheid en de overeenstemming van zijn woorden met zijn daden. Van den morgen tot den avond was hij bezig in de gymnasia, op de markt of in werkplaatsen, om door gesprekken anderen nader in te lichten of tot helderheid te brengen in hun levensbeschouwing. Het inzicht, dat voor hem zelf alles gold, wilde hij ook aan anderen verschaffen. Daarbij maakte hij geen gebruik van den meedeelenden leervorm, die tot dusver algemeen in gebruik was geweest, maar hij bracht zijn leerlingen al vragende tot inzicht. Deze handelwijze is zelfs naar hem genoemd als de sokratische leerivijze. Onderwijs en opvoeding vormen voor Sokrates het middel, om tot helderheid van geest en tot zelfbewuste deugd te geraken. Door het zoeken naar eene stelselmatige op redelijke gronden ge- vestigde zedeleer, door het veinzen van onkunde tegenover den leer- ling en in eenige andere opzichten had Sokrates overeenkomst met de sophisten. Dit maakte den grond uit van een beschuldiging als zou hij den voorvaderlijken godsdienst minachten en de jongelieden verleiden. Op 7qjarigen leeftijd werd Sokrates veroordeeld, den gift- beker te drinken. Hij heeft zelf niet geschreven, maar zijn woorden en daden zijn ons bekend uit de werken van zijn leerling Plato. Plato, 429348. Het is waarschijnlijk door het zedelijk verval van Athene, dat Plato er toe geleid is, als hoofddoel der wijsbegeerte te beschouwen het leveren van een volmaakte staatsinrichting. Men vindt zijn denk- beelden daarover vooral in een werk, dat tot titel heeft: De Repu- bliek. In dit zelfde werk is tevens veel over de opvoeding gezegd, die Plato als een der voornaamste verrichtingen van zijn staat be- schouwt. Ook in een werk, dat op hoogen leeftijd geschreven is, onder den titel van De Wetten, vindt men nogal het een en ander over opvoeding. Het laatste houdt meer rekening met de praktijk dan het eerste; beide zijn daardoor niet altijd in overeenstemming.



		25

		Aristoteles, 384322. Aristoteles, die te Stagira, een Grieksche volksplanting in Thracic, geboren was, kwam op zijn zeventiende jaar te Athene en bleef toen 20 jaar lang de leerling en metgezel van Plato. In 356 was de roem van Aristoteles reeds zoo groot, dat Filips van Macedonië hem op zeer vereerende wijze vroeg, of hij de leermeester wilde zijn van den juist geboren Alexander. Deze taak heeft Aristoteles op zich genomen. Nadat de knaap twee goede onderwijzers had gehad, kwam hij van zijn 13de tot zijn 17de jaar onder leiding van Aristoteles, die hem heeft opgevoed tot een groot man. Nadat Aristoteles de opvoeding van Alexander had voltooid, keerde hij terug naar Athene, waar hij in een der 3 toen bestaande gym- nasia, op en neer wandelende, onderwijs gaf. Toen hij 13 jaar op die wijze werkzaam was geweest en inmiddels verschillende boeken had geschreven over wijsbegeerte en natuurkennis, werd hij aan- geklaagd wegens goddeloosheid. Hij vluchtte naar Chalkis, waar hij overleden is. In zijn werk over de staatsregeling heeft Aristoteles bijna ander- half boek" of hoofdstuk besteed aan de opvoeding. In veel opzich- ten komen zijn denkbeelden overeen met die van Plato. Ook hij beschouwt de opvoeding niet als een zaak der jeugd maar van het geheele leven, en ook hij wil haar voor een deel aan den staat opdragen. Zoowel handwerkslieden als slaven moesten worden bui- tengesloten van het stemrecht en het onderwijs. Bij de opvoeding moet in de eerste plaats het lichaam worden ge- vormd; in de tweede plaats komen de begeerten en hartstochten; in de derde plaats het verstand. Alle burgers moeten dezelfde opvoeding ontvangen; maar het meisje is van geheel anderen aard dan de jongen, en daarom moet ook haar opvoeding verschillend zijn. Hierin verschilt hij van Plato. Bij de opvoeding moet men den vredestijd op het oog hebben. Aristoteles wil ook het huwelijk regeien met het oog op de ge- zondheid en de kracht der kinderen, maar hij wil het niet afschaffen. Hij wil misvormde kinderen laten dooden bij hun geboorte. Veel nadruk wordt er gelegd op goed voedsel voor de kinderen. Tot hun 5de jaar moeten ze geheel vrij gelaten worden. Ook nuttige zaken moeten onderwezen worden, maar hierbij zij men voorzichtig. Buitengesloten dient alles wat vernederend is voor den man, dat is onder anderen alles wat om geld gedaan wordt. De opvoeding moet ons in de eerste plaats geschikte middelen ver- schaffen om den vrijen tijd te gebruiken. Men onderwijze taal en spraakkunst, gymnastiek, muziek en teekenen. Bij de spraakkunst sluit de redekunst zich aan. En om over verschillende onderwerpen terstond goed te kunnen spreken in een vergadering, is oefening



		DE ROMEINEN.

		Het oude Italië bestond uit verschillende onafhankelijke staten of vereenigingen van steden, wier bewoners niet alleen blijkens de taal verwant waren aan de Grieken, maar ook in vele opzichten dezelfde eigenschappen vertoonden. In sommige opzichten doen ze aan de Ioniërs of Atheners denken, maar in menig opzicht komen ze over- een met de Doriërs. Dit betreft vooral de krijgshaftigheid, den grooteren ernst en den geringeren aanleg voor kunst. Al die ver- schillende Italiaansche staten hebben achtereenvolgens het hoofd moe- ten buigen voor de meest krijgshaftige van alle, voor Rome. Deze kleine staat, die eerst gewapend moest zijn, uit zucht naar zelfbe- houd, is al spoedig veroverend opgetreden. Zoo had de opvoeding in den Romeinschen staat vooral het oog op den krijgsdienst. Ter- wijl de Romeinen bezig waren met veroveren , gunde een groot deel der Grieken zich den vrijen tijd om kunsten en wetenschappen te beoefenen. Bovendien hadden de Grieken meer aanraking met de beschaving van het oosten en een eenigszins beteren natuurlijken aanleg. Vandaar dat Griekenland beschaafd was voor Italië. Later heeft het zwaard van Rome Griekenland veroverd, maar de geest van Griekenland was toen sints geruimen tijd bezig met de verove- ring van Rome. Dit ging langzaam, maar de verovering door den Griekschen geest was niet minder volkomen dan die door het Ro- meinsche zwaard, en ze waren bijna tegelijk voltooid. De vrouw werd bij de oude Romeinen meer geëerd dan in Grieken- land, en had meer invloed bij de opvoeding. Dit hangt samen met den aard van den Romein, wiens zedelijkheid beter was dan die van den Griek. De kinderen werden geheel als het eigendom van den vader be- schouwd. De vader kon zijn zoon verkoopen en zelfs dooden, als hij wilde. De openbare meening keurde echter de toepassing van dat recht af. Het dooden schijnt alleen plaats gehad te hebben, als het kind zich vergrepen had en niet jonger dan 3 jaar was of wan- neer het misvormd was. En de vraag of het misvormd was, werd niet uitgemaakt door den vader zelf maar door een familieraad. Dit waren de algemeene opvattingen. Door de wet zijn eerst in de tweede eeuw na C. grenzen gesteld aan de vaderlijke macht. Het te vondeling leggen bleef toen nog vrij, al stelde ook hier de ge- woonte of de openbare meening zekere grenzen. Over het algemeen



		32

		blijvenden. Met het oog op dezen schreef hij een werk over de op- voeding van den redenaar, dat gedurende de middeleeuwen en bijna tot aan deze eeuw algemeen werd beschouwd als het beste leerboek voor de vorming van een redenaar of een letterkundige in \'t alge- meen. Ouintilianus bespreekt de opleiding van den redenaar van de prilste jeugd af. De eerste indrukken van het kind zijn van \'t grootste belang en daarom moet men een goede min kiezen en later letten op de speel- makkers. O. waarschuwt er voor, dat men de natuur geen geweld mag aandoen, maar hij wil het onderwijs reeds op driejarigen leeftijd doen aanvangen. Het eerste onderwijs wil hij door den knapenleider doen geven en hij acht het beter, om met het Grieksch dan met de moedertaal te beginnen. O. verkiest verder het schoolonderwijs boven huisonderwijs, en hij somt al de voordeden van het eerste op. Vroeg- tijdig wil Q. op het eergevoel der kinderen werken en hun geheugen voorzien van nuttige spreuken. Men lette op den verschillenden aan- leg en de bijzondere neigingen der kinderen. In geen geval eische men te veel. Spelen zijn zeer geschikt, om den geest te scherpen en ze stellen ons in de gelegenheid, om het karakter der kinderen te leeren kennen. Lichamelijke straf moet men nooit toepassen. Men meent ten onrechte, dat voor het eerste onderwijs een middelmatig man voldoende is. Verval van het Romeinsche Rijk. Reeds onder keizer Augustus was het aantal lagere scholen in het Romeinsche rijk vrij groot, zonder dat het aanzien der onderwijzers toenam. Veelal waren het vrijgelaten slaven zooals vroeger, of men- schen, die in een of ander opzicht schipbreuk hadden geleden, voor zij een school oprichtten. Toch bleef de regeering, terwijl zij hooger onderwijs aanmoedigde en zelfs geldelijk steunde, de lagere scholen geheel aan haar lot overlaten. Eerst toen men bij de veldwinnende armoede van een groot deel der bevolking bevreesd werd voor ver- wildering, moedigde men het bezoek der lagere scholen aan. Het vroeger zoo praktisch ingerichte onderwijs in de rechtsgeleerd- heid werd voor een deel vervangen door het onderwijs in welspre- kendheid en werd ook in andere opzichten meer bespiegelend. Daar- entegen nam het onderwijs in de geneeskunst toe. De studenten waren aan streng toezicht onderworpen. Wie zich niet goed gedroeg of niet ijverig studeerde, werd door de overheid verwij- derd. Bij uitzondering zijn ook beurzen voor arme studenten ingesteld. Inmiddels had men niet alleen hoogescholen te Athene en te Rome, maar te Konstantinopel, dat als keizerstad alle overeenkomst moest hebben met Rome, was er van den beginne af een geweest, en achtereenvolgens zag men in de meeste groote steden van het rijk



		33

		dergelijke inrichtingen verrijzen. De leeraren werden of uit de ge- meentelijke kas öf door den keizer bezoldigd. Toch gingen Rhetoren en spraakkunstenaars voort, van de eene stad naar de andere te reizen, voordrachten te houden en scholen op te richten, waarbij ze niet zelden rijk werden. Maar men duldde zulke onderwijzers op den duur niet in steden, waar een openbare universiteit was. Zoo werd dat bijzonder onderwijs, behalve aan enkele leerlingen in de woning van den leeraar, verboden te Kon- stantinopel, toen men aldaar in 425 de universiteit uitbreidde. 0 a 11 i ë. Het oude Gallië was lang voor onze tijdrekening bewoond door verschillende verwante volksstammen, die alle zeer onbeschaafd, maar tevens leergierig waren. Het gezag van den huisvader was aanvankelijk onbeperkt, en nadat hij de vrije beschikking over zijn vrouw gaandeweg had ver- loren, behield hij nog die over zijn kinderen. De eeredienst werd geleid door de priesters of drüiden, die als de tolken der goden voor toovenaars en waarzeggers doorgingen. Hun gezag over de groote menigte was onbepaald groot. De drüiden hielden de weinige kennis, die onder de oude Galliërs in omloop was, geheel binnen hun kring. Zij beoefenden genees- kunst, zorgden voor rechtspleging en gaven onderwijs aan de toekom- stige leden hunner orde. Voor dit doel had men op verschillende plaatsen van Gallië drüidenscholen. Hiertoe kon iedereen, die zich aan den eeredienst wilde wijden, toegelaten worden, maar het waren hoofdzakelijk kinderen van den adel, die er gebruik van maakten. Ook was de opleiding een zeer lange en moeilijke. Al de kennis der drüiden moest van buiten geleerd worden, voor de kweekeling lid der orde werd, en dat duurde soms 20 jaar. Hadden de Galliërs tot dusverre veel geestkracht aan den dag ge- legd bij den oorlog, zoodra ze onderworpen waren aan de Romeinen, werd al hun aandacht gewijd aan de beschaving der Grieken en Ro- meinen. Deze werden over Gallië verspreid van de Grieksche volks- planting Marseille uit. In dit middelpunt van klassieke beschaving, sprak menig inwoner even goed Grieksch en latijn als de volkstaal. Met Marseille wedijveren spoedig vele meer noordelijk gelegen steden. Zoo groot was de ijver, dien Gallië aan den dag legde, dat de La- tijnsche taal en letterkunde er in de derde , vierde en vijfde eeuw ijveriger beoefend werden dan ergens anders. Zelfs uit Italië trok men er heen , om zich te oefenen in de Latijnsche welsprekendheid. Het was toen een groote aanbeveling als iemand in Gallië had ge- studeerd, en waar men veel prijs stelde op zuiverheid der Latijnsche taal, beriep men redenaars en spraakkundigen uit Gallië.

		3



		KERKELIJKE SCHOLEN.

		De opvoeding bij het jeugdige Christendom. Het nieuwe testament bevat weinig of niets, dat rechtstreeks de opvoeding betreft en tevens nieuw is. Daarentegen moest het middellijk gunstigen invloed uitoefenen op de behandeling der kinderen. Voor- eerst werd het huisgezin meer op den voorgrond gebracht, zoowel door rechtstreeksche vermaningen als door de minachting van al wat wereldsch was. Het Christendom onderscheidde zich van wat er bui- ten stond door zachtmoedigheid, en het kon niet anders, of dit moest ook bij de opvoeding heilzaam werken. Het voorschrift Heb uw naasten lief als u zelven" werd den kinderen ingeprent, waardoor de grondslag was gelegd tot alle maatschappelijke deugden. Dit voorschrift bleef bij de eerste Christenen niet een doode letter, en over \'t geheel kan het als een kenmerk van de leer van Jezus worden beschouwd, dat wezen boven schijn werd gesteld, doen boven zeggen. Maar de levensbeschouwing der eerste Christenen had ook schaduw- zijden ten aanzien der opvoeding. De minachting voor het aardsche moest ook de opvoeding onpraktisch maken en hierbij zelfs tweestrijd verwekken, daar die geringschatting niet* altijd vol te houden was. De afkeer van genoegens deed soms kwaad zien in het meest on- schuldige kinderspel. Het spelen van kleine meisjes en jongens werd niet zelden bedenkelijk geacht voor de zedelijkheid. En over \'t geheel had men te weinig vertrouwen op de menschelijke natuur, waardoor men tot de verkeerde stelling kwam, dat de kinderlijke aanleg van nature bedorven is. In de derde eeuw van onze tijdrekening was er een kerkgenootschap tot stand gekomen , en spoedig nam men als geloofsartikel aan, dat niemand in gemeenschap met Christus kon komen, zonder aan de zaligmakende kracht van die instelling te gelooven. Deze instelling werd door strijd van binnen en strijd naar buiten steeds vaster; en hoe meer dit het geval was, des te grooter werd de behoefte om de eens vastgestelde begrippen reeds aan de jeugd goed in te prenten. Er moest dus voor scholen gezorgd worden. De verspreiders van het Christendom richtten zich tot de volwasse- nen en maakten daartoe gedeeltelijk gebruik van de tempels der Joden en de gehoorzalen der Heidenen. Daar echter zij, die gedoopt zouden worden, eerst door lezen de heilige schrift moesten leeren kennen, ontstonden er al spoedig inrichtingen, die zoowel onderwijs in het lezen als opvoeding en stichting ten doel hadden. Zoo ontstond het




		h>w )offi?



		35

		Katechumenaat, dat aanvankelijk bestemd was voor personen van allerlei leeftijd en later meer uitsluitend voor kinderen en jonge- lingen. Daar werd niet alleen lezen geleerd, maar ook de Christelijke wereld- en levensbeschouwing ingeprent. Waarschijnlijk werden kin- deren reeds van het zevende jaar af toegelaten. Andere scholen hadden de Christenen aanvankelijk niet. Wie wenschte, dat zijn kinderen verder zouden onderwezen worden in het lezen, schrijven en rekenen, moest dat onderwijs zelf geven, een bijzonder onder- wijzer nemen of zijn kinderen naar de Heidensche scholen zenden, die op verschillende plaatsen van het Romeinsche Rijk bestonden. Hiervan werd dan ook gebruik gemaakt, en in de eerste eeuwen bezochten vele Christelijke jongelingen de heidensche scholen. Som- migen beoefenden in die scholen de redekunst en de Grieksche en Romeinsche spraakkunst, om ze dienstbaar te maken tot verdediging en uitbreiding van het Christendom. Zoodra echter de vervolgingen tegen de nieuwe leer ophielden, deden zich enkele stemmen hooren, die waarschuwden tegen het bezoek der Heidensche scholen en aan- drongen op volledige Christelijke. Zoo ontstonden scholen, waar lezen en schrijven beoefend werden naast het van buiten leeren en zingen der psalmen. Tot de oprichting van dergelijke scholen werd vooral meegewerkt door kerkelijke verordeningen, die omstreeks het jaar 400 in de Syrische kerk ontstonden en later door de geheele Oostersche kerk werden opgevolgd. Dat het zingen onder de leervakken der Cristen-scholen werd op- genomen, moet vooral toegeschreven worden aan Ambrosius (333 397), bisschop van Milaan, die een geregeld kerkgezang invoerde. Daar het onderwijs in den Christelijken godsdienst, van den beginne af in vragen en antwoorden bestond , noemde men de onderwijzers in den Christelijken godsdienst Katecheten; hen, die het onderwijs ontvingen, noemde men Katechumenen; de school of de inrich- ting, waar het onderwijs werd gegeven, noemde men het Kate- chumenaat; het onderwijs of de leerstof noemde men Katecheze. De eerste wetenschappelijke school der Christenen. In de eerste twee eeuwen van het Christendom kon een weten- schappelijke opleiding alleen genoten worden aan de heidensche scho- len. Voor de ambtenaren van het groote Romeinsche rijk waren onder de Antoninen de zoogenaamde Keizerscholen opgericht en hiervan maakten ook Christenen gebruik. Een aantal van die scholen weerstonden de eerste stooten, welke het Romeinsche rijk ontving en bleven voortbestaan tot in de vijfde eeuw. Zelfs nog onder de Christen-keizers worden aan die scholen heidensche leeraren benoemd; christelijke geleerden waren zeldzaam. Eenige kerkleeraren, die daartoe bijzondere roeping gevoelden, verzamelden om zich eenige 3*



		36

		jongelieden, die zich aan den dienst der kerk wilden wijden, en ga- ven dezen onderricht in al wat meer in \'t bijzonder den Christelijken godsdienst betrof. Deze gelegenheden en de heidensche scholen ston- den zonder verband naast elkaar. Weldra echter openbaarde zich reeds het streven om de hoogere Christelijke opleiding te verzoenen met de heidensche beschaving. Deze richting wordt vertegenwoordigd door de Katechetenschool te Alexandrië. Deze stad was sinds geruiinen tijd de stapelplaats van de Grieksche geleerdheid, en men vond er Joden naast Heide- nen. De Katechetenschool werd omstreeks 181 n. C. opgericht. Aan- vankelijk was zij bestemd om volwassen heidenen, die tot het Chris- tendom wilden overgaan, nader met de nieuwe leer bekend te maken. De voordrachten, die men hield, werden langzamerhand meer van wetenschappelijken aard, en daarna voegde men er voordrachten over wijsbegeerte aan toe, terwijl het doel tweeledig werd. Men wilde n.1. zoowel Christelijke jongelieden opleiden, als geleerde Hei- denen, vooral jongere, tot het Christendom aantrekken en hun be- keering voorbereiden. Zoo werd de Katechetenschool een kweekschool voor godgeleerden. De Heidensche wetenschappen werden dienstbaar gemaakt aan de verdediging van het Christendom en de opheldering der Heilige Schrift. Het hoofdvak van de Katechetenschool was schriftverklaring; en daarnaast werden wijsbegeerte, meetkunde, spraakkunst en welsprekendheid onderwezen. Geleerde mannen be- zorgden een grooten roem aan de kweekschool te Alexandrië; maar die roem was van korten duur, en reeds in de tweede helft der vierde eeuw was zij zoo goed als dood. Bij de verovering van Egypte door Amru (640) verdween de school geheel. Het Christendom vijandig tegenover de Heidensche geleerdheid. Kloosterscholen. Reeds gedurende het kwijnen van de eerste Katechetenschool werd een andere opgericht en dit was niet de eenige, die volgde en waarin het Christendom verbonden werd met heidensche letterkunde en heidensche wetenschap. Intusschen won langzamerhand de over- tuiging veld, dat alles wat een Christen behoefde te weten in de hei- lige schrift lag opgesloten en dat de heidensche letterkunde met de heidensche wetenschap geheel aardsch was. Men had ook bezwaar tegen de onzedelijkheden der klassieke schrijvers. Dat werd uitgespro- ken in de kerkelijke verordeningen, die omstreeks 400 in de Syri- sche kerk waren ontstaan. Terwijl nu de eerste bisschoppen de be- oefening der heidensche wetenschap hadden aanbevolen, werd zoo iets door hun opvolgers ten strengste ontraden. Door de vurige aan- hangers van het Christendom werden die wenken, althans voor een deel, opgevolgd. Maar toen het Christendom meer algemeen was



		37

		geworden, werd het door velen aangenomen zonder overtuiging. En dezulken gingen voort met de beoefening der heidensche wetenschap ondanks het verbod der bisschoppen. Daarin brachten de volksver- huizingen weinig verandering. Evenals vroeger de Galliërs de letter- kundige beschaving hadden overgenomen van hun overwinnaars, zoo namen later andere volksstammen (Boergondiërs, Gothen en Franken bv.) de taal en den godsdienst over van het volk, dat zij overwon- nen. Wel was de verwarring alom zeer groot, zoodat ongetwijfeld veel scholen te gronde gingen, maar even goed als de nieuwe vol- keren den godsdienst en de taal van Rome overnamen , zouden ze ook Heidensche scholen hebben laten voortbestaan, indien de Chris- telijke kerk dat niet had belet. De ijverigste aanhangers van deze gingen nl. onvermoeid voort met de bestrijding der heidensche weten- schap. Die vijandige houding wordt het sterkst vertegenwoordigd door de kerkvaders Tertullianus, Cyprianus, Hieronymus en Augusti- nus, en hun denkbeelden werden ijverig toegepast door hun leerlingen en door de monniken. Kloosters ontstonden in de 4de eeuw in de Oostersche kerk, waar ze den vruchtbaarsten bodem vonden. In \'t begin der vijfde eeuw werden er voor \'t eerst in Gallië opgericht. Tot de bezigheden van deze kloosters behoorde ook het overschrijven van Latijnsche schrij- vers en kerkvaders; maar de klassieke studiën werden er afgekeurd. In Gallië won de invloed der kerk veel, toen Clovis zich, waarschijn- lijk om staatkundige redenen, van \'t heidendom bekeerde tot de rechtzinnige katholieke leer. Van toen af was het onderwijs in dat land geheel in handen der geestelijkheid. Ook in Italië won de kerk voortdurend aan invloed en in 529 werden door den Romeinschen keizer de heidensche scholen voor wijsbegeerte opgeheven. Zoo kwam langzamerhand in geheel Europa het onderwijs in handen der kerk, wat verschillend was van den toestand in het vroegere Romeinsche rijk. Inmiddels bleven de kloosters op zich zelf staande inrichtingen, die tijdens de volksverhuizing grootendeels in verval raakten. In 529 stichtte Benediktus van Nursia nabij Napels het klooster van Monte-Casino, en daarmee tevens de beroemde orde der Benedik- tijner monniken. Zijn doel was om bij gemeenscha]) van goederen de Christelijke beginselen gezamenlijk in toepassing te brengen. Bo- vendien werd den Benediktijner monniken opgedragen te arbeiden, en zoo werden zij in West-Europa niet alleen onderwijzers van den Chris- telijken godsdienst en van de wetenschappen maar ook van den landbouw en ambachten. Aanvankelijk werden de kloosters in de eenzaamheid der bergen opgericht, later ook in de steden, maar clan toch afgescheiden van de buitenwereld. In de kloosters der Benediktijnen werden ook kinderen uit allerlei standen opgevoed en onderwezen, om later opgenomen te worden in de orde. Deze waren aan een strenge tucht blootgesteld; onacht-



		38

		zaamheid werd dikwijls niet de roede en een zwaar vergrijp met een geeseling bestraft. Het onderwijs werd gegeven van het vijfde of het zevende jaar tot het vijftiende. De taal, waarin onderwezen werd, was het latijn, dat in den regel tevens tot spreektaal diende. Enkele klassieke schrijvers werden gelezen, en van het lezen kwam men tot het verzen maken. Daar in den bloeitijd van de orde der Benediktijnen de godgeleerdheid bijna hun eenige wetenschap was, moest ook de heilige schrift het belangrijkste boek voor hun onder- wijs zijn. De hoofdvakken van het onderwijs waren dientengevolge\', lezen, schrijven en het zingen der psalmen. Aanvankelijk was het onderwijs in de Benediktijner kloosters alleen bestemd voor de kinderen, die in het klooster opgenomen waren, om opgeleid te worden voor de orde. Daar echter weinig of geen geschikte scholen bestonden en het onderwijs der Benediktijnen aan het verlangen van iedereen voldeed, kregen zij van alle kanten aan- zoek, om ook kinderen op te nemen , die geen monnik wilden wor- den. Zoo kwam men er weldra toe, om ook zalen in te richten voor andere leerlingen. Het onderwijs aan de kloosterkinderen werd gegeven in de zoogenaamde binnenschool, dat aan de andere leerlingen in de buitenschool. In de Nonnenkloosters van Benediktus van Nursia werd ook dikwijls onderwijs gegeven, en wel voornamelijk aan meisjes. Maar in die kloosters ontvingen ook dikwijls knapen onderwijs, en het ge- beurde meermalen, dat knapen eerst de beginselen leerden in een non- nenklooster, om hun verdere opleiding te ontvangen van monniken. De Benediktijner orde vestigde zich behalve in Italië al spoedig in Spanje en Frankrijk. Van Frankrijk ging de orde naar Groot-Brittanje. De monnik Beda, 677734, werd de beroemdste van Engeland\'s leeraren in de middeleeuwen. Zijn theologische werken vonden in de kloosters vele afschrijvers en lezers, en hij beoefende alle wetenschap- pen van zijn tijd. Zijn werken waren bronnen, waaruit bijna allen, die in de middeleeuwen schreven, putten. Van Engeland uit richtte Gallus in 613 de later zoo beroemd ge- worden Benediktijner abdij van Sint Gallen op. De (I0111- en stichtscholen. Terwijl in het midden der zevende eeuw de Benediktijnen hoog in aanzien stonden, waren de andere geestelijken voor een groot deel overgegeven aan wereldsche vermaken en niet zelden aan ondeugd. Vooral de scholen, die vroeger in de omgeving van de bisschoppen bestonden, waren vervallen of verdwenen , zoodat weinig zorg werd gedragen voor de opleiding van geestelijken. Die toestand bewoog Chrodegang, die van 742 tot 766 bisschop van Metz was, voor de klerken of geestelijken zijner kathedraal of domkerk een regel



		39

		vast te stellen, welke veel overeenkomst had met dien der Bene- diktijnen. Zij moesten in een klooster samen wonen, hun bezighe- den waren nauwkeurig voorgeschreven en daaronder bekleedden on- denvijs in de heilige schrift en in het zingen een eerste plaats. Wie zich aan dien regel (kanon) onderwierpen, heeten Kanonieken, en hun collegiën kapittelen. Hun scholen, dom- of kathedraalscholen genoemd, waren in de eerste plaats bestemd voor de opleiding van geestelijken, en van knapen, die behulpzaam konden zijn bij het ver- richten van den kerkdienst. De regel , dien Chrodegang alleen voor zijn eigen kathedraal-geestelijken bestemde, vond algemeen bijval en werd door velen overgenomen. Aan kerken in kleinere steden en in de groote steden naast de dom- kerk werden dikwijls scholen verbonden, die dan den naam van s t i ft- scholen kregen. Zij hadden een beperkter leerstof dan de dom- scholen, maar waren overigens aan dezelfde bepalingen onderworpen. Onderwijzers en leerlingen in de klooster- en domscholen. Het onderwijs aan de klooster- en domscholen werd niet altijd op dezelfde wijze verdeeld en in den loop der tijden ontstonden ook groote veranderingen. Uit een s cholasticus, die zelf onderwijs gaf, ontstond aan groote scholen dikwijls iemand, die slechts met de leiding en het toezicht belast was. Hij droeg dan het onderwijs in de elementaire vakken en later soms ook dat in de hoogere vakken op aan een rector. Het ambt van scholasticus was zeer voordeelig en stond in hoog aanzien, zoodat dikwijls aanzienlijke mannen er naar dongen. De scholasticus was altijd tevens geestelijke en wel van hoogen rang; de rector was meestal een geestelijke, maar soms werd een leek benoemd. Op den rector volgde in rang de cantor, die met het zangonderwijs belast was. Aan grootere scholen had men bovendien opzichters bij de knapen, en aan de Kathedralen iemand, die onderricht gaf in de kerkelijke plechtigheden, koorzingen, enz. Aan de kunst van onderwijzen werd in \'t algemeen weinig zorg besteed. Alles was geheugenwerk, en men leerde zelfs lezen in een vreemde taal zonder dat de beteekenis der woorden werd meegedeeld. Het volledig onderwijs der dom- en kloosterscholen werd meestal alleen gegeven aan hen, die tot den geestelijken stand moesten opge- leid worden. De aanzienlijken, die van de buitenscholen der kloos- ters of kathedralen gebruik maakten, leerden daarin gewoonlijk lezen, schrijven, rekenen, muziek en een weinig spraakkunst. Zoodra een knaap lust had om in den geestelijken stand opgeleid te worden en hij daartoe geschikt bleek, werd hij, als zijn ouders arm waren, kosteloos in een dom- of kloosterschool opgenomen.



		40

		De zeven vrije kunsten. Het niet godsdienstig onderwijs omvatte: spraakkunst, logika, rhe- torika, muziek, rekenkunde, meetkunde, en sterrekunde. De eerste drie hebben betrekking op de taal en werden samen het trivium genoemd. Aan de andere vier vakken samen gaf men den naam Qua- driviuni. Toen het trivium en het quadrivium vereenigd werden als leervakken, gaf men hun den naam van de zeven vrije kun- sten. Veelal werd eerst het trivium behandeld, waarna het quadri- vium volgde voor hen, die een uitgebreider beschaving verlangden. Dit was evenwel geen regel, waaraan men zich streng hield. Op een aantal zoogenaamde triviaalscholen achtte men naast het latijn, kerkgezang en rekenen noodzakelijker dan logika en rhetorika. Door het kapittel te Aken werden in 789 spraakkunst, muziek en rekenen tot het trivium gerekend. Dat schijnt op meer plaatsen het geval geweest te zijn. Aan de stiftscholen vond men veelal een trivium, terwijl aan de domscholen onderwijs in de zeven vrije kunsten werd gegeven. De spraakkunst betrof het latijn. Het onderwijs in de muziek stond zeer in aanzien om het kerk- gezang. De rekenkunde bestond niet zoozeer in aanwijzingen, hoe men met getallen moest werken, als wel in phantasiën over de geheime en wonderbare krachten van elk getal. Om getallen aan te wijzen, nam men handen en vingers te hulp. Voor het praktische rekenen bij den handel en het huishouden bediende men zich voor het uit- voeren der vier hoofdbewerkingen van het rekenbord der Romeinen, dat tot in de tiende eeuw het eenige Tekenmiddel bleef. Een wezen- lijke verandering ontstond er eerst, toen men in de elfde, twaalfde en dertiende eeuw door tusschenkomst der Arabieren in Spanje de Indische cijfers met hun betrekkelijke waarde leerde kennen. De meetkunde werd onderwezen volgens gebrekkige uittreksels uit Euclides, waarbij bepalingen en onderscheidingen hoofdzaak waren. Aan sterrekunde werd vóór den tijd van Karel den Groote weinig of niets gedaan. Zij bleef geruimen tijd verbonden met de sterrewichelarij. Later werd zij beter bekend door toedoen der Arabieren. Andere vakken bleven buitengesloten. Dit was ook het geval met geschiedenis, waarbij men echter weinig verloor, aangezien men ter goeder trouw alles neerschreef wat een ander meedeelde. Het geheele onderwijs der middeleeuwen is zeer juist gekenschetst door Rabanus Maurus, die schreef: Men bestudeert de rhetorika, om de beeldspraak des bijbels beter te verstaan; dichtkunde, om de juiste maat voor Christelijke gezangen te vinden ; redeneerkunde, om de ketters met des te beter gevolg te weerleggen; rekenkunst, om



		41

		de geheimzinnige getallen in den bijbel te ontcijferen; meetkunde, om zich een juiste voorstelling te vormen van de heilige gebouwen; ster- rekunde, om de kerkelijke feestdagen te kunnen bepalen. Het godsclienstonclerwijs bestond voor de toekomstige gees- telijken vooral in verklaring der heilige schrift, kennis van de kerk- wetten en den kerkdienst, dogmatische studiën en kanselwelsprekend- heid. Voor de aanzienlijken bestond het voornamelijk in het opzeggen van de hoofdzaken van den kathechisnuis. Bij het volk was men tevreden met het onze vader, de geloofsbelijdenis en de kennis van wat men aan de kerk verschuldigd was. Tot in de negende eeuw geschiedde dit alles uitsluitend in het latijn. Bij elk klooster had men gewoonlijk een zaal, die voor het af- schrijven was ingericht. In een klooster van het Schwartzwald waren in de elfde eeuw 12 monniken voortdurend bezig met het vervaar- digen van afschriften van den bijbel en werken der kerkvaders. Ze stonden onder een schrijfmeester, die het werk verdeelde en toezag op de fouten. Op die wijze werden ook de schoolboeken vervaardigd. Het eerste en voornaamste schoolboek voor beginnende leerlingen was Cato. Dit bevattte vier boeken tweeregelige verzen van een zekeren Dionysius Cato, een uittreksel uit het zedelijk dichtstuk van den ouden censor Cato, benevens korte, eenvoudige zinspreuken over de vereering van God, van de ouders, bloedver- wanten en onderwijzers, over den omgang met brave menschen, over zindelijkheid en bescheidenheid, over schaamte, vlijt en gehoor- zaamheid aan de overheid. Onder de spraakkunsten nam D o- natus (omstreeks 320) de eerste plaats in. Voor eerstbeginnenden werd een uittreksel gemaakt, een Donatus voor kinderen", en dit werd gedurende de middeleeuwen bijzonder veel gebruikt. Cappella liet omstreeks 425 een der beroemdste leerboeken van de middeleeuwen verschijnen. Het bestaat uit 9 afdeelingen in proza en poëzie, waarvan de laatste 7 de vrije kunsten behandelen. Elke afdeeling begint met een inleiding, gedeeltelijk in versmaat; de schrij- ver legt zich meer toe op beschouwingen over de zaken dan op het aanleeren van de zaken zelf. Bij de spraakkunst wordt meer over lettergrepen en woorden gesproken clan over de taal. Bij de meet- kunde wordt ook de aardrijkskunde in korte hoofdstukken behandeld. Geen leerboek heeft meer roem verworven of is langer gebruikt. Bijna ÏOOO jaar lang stond het bovenaan in de scholen. B o ë t h i u s schreef omstreeks 500 een werk van wijsgeerig-gods- dienstigen aard, dat veel gelezen werd in de scholen. Bovendien schreef hij een werk over rekenkunde, muziek en meetkunde. Dit is degelijker dan dat van Cappella en werd veel gebruikt. Boëthius legt eenige kennis der zielkunde aan den dag, waar hij spreekt over de vier temperamenten en hun kenteekenen bij de jeugd ; over het verschil in aanleg bij de leerlingen en over de verschillende behande- ling, die men op hen moet toepassen; enz.



		42

		Straffen en spelen. Gedurende de middeleeuwen was de tucht op school en in huis bijzonder streng. De roede was het algemeen gebruikelijke straf- werktuig. Vasten en kastijdingen behoorden tot de schoolstraffen. Zelfs de geestelijken in de kloosters werden, als zij tegen hun regel gezondigd hadden, lichamelijk streng gestraft. Robert van Sarbonne te Parijs schrijft het gebruik van den stok in de school nadrukkelijk voor, zoowel bij de leerlingen als bij de hulponderwijzers aan de lagere scholen. Als de hoofdonderwijzer des Zaterdags de leerlingen hun les liet opzeggen, en het bleek, dat zij die niet kenden, doordat een hulponderwijzer hun slecht had onderwezen, dan moest deze niet den stok gestraft worden. Zoo ruw de leerlingen behandeld werden door de onderwijzers, behandelden zij ook elkaar; en er zijn verschillende voorbeelden bekend, waarbij de eene leerling den an- deren doodsloeg. Het was ook een algemeen verspreid gevoelen, dat een vader zijn zoon leed berokkende, als hij spaarzaam omging met de roede. De spelen van de knapen waren velerlei en zeker voor een groot deel overgebleven uit een meer onbeschaafden tijd toen lichamelijke ontwikkeling er door bevorderd moest worden. Ook had men allerlei schoolfeesten, waarbij niet zelden optochten werden gehouden. Later werden door de leerlingen dikwijls tooneelstukken opgevoerd. De invoering van het Christendom en de eerste scholen hier te lande. De Germanen paarden bij \'t begin onzer tijdrekening aan een krachtigen lichaamsbouw gemoedelijkheid en ernst. Zij waren gast- vrij voor landgenooten; maar de kustbewoners maakten schipbreu- kelingen, die in hun handen vielen, tot slaven. Ze waren eerlijk, getrouw en onbekwaam tot voorbedacht verraad, zoodat de Ro- meinsche keizers hun lijfwachten dikwijls uit de Germanen kozen. Ook de verhouding tusschen de beide geslachten was beter, dan men zou verwachten. De huwelijkstrouw werd zelden geschonden. Zij waren vol liefde voor eigen vrijheid, dapper en oorlogszuchtig. Onder hun ondeugden staat onmatigheid bovenaan, en ze waren zeer ver- slaafd aan het dobbelen. Ook twistzucht en wraakgierigheid waren eigen aan het karakter der oude Germanen. De landbouw werd overgelaten aan de vrouwen en de ouderen, die te zwak waren, om het zwaard te voeren. De opvoeding der kleine kinderen werd geheel overgelaten aan de moeder, die ze zelf zoogde. De kinderen der vrijen deelden in de spelen van de kinderen hunner slaven. Het meisje leerde verder van de moeder al wat op de huishouding be-



		43

		trekking had. De knaap leerde van den vader zwemmen, visschen, paardrijden en den wapenhandel. De man kocht zijn vrouw en kon zelfs over het leven van zijn kinderen beschikken. Nog in de eerste helft van de achtste eeuw kwam het dooden van pasgeboren kin- deren voor bij de Friezen, ook onder de aanzienlijken. Het is voor de opvoeding van belang, dat vereering voor dapperheid en verstandig beleid een karaktertrek der Germanen was en dus ook aan de kin- deren werd voorgehouden. Lezen en schrijven waren in ons vaderland voor de invoering van het Christendom geheel of bijna geheel onbekend. Het Christendom zelf ondervond er veel weerstand. Onder Clovis maakte het eenige vorderingen in België, maar nog in de eerste helft der 7de eeuw bood men er veel weerstand aan in het Noorden van België. In de Noordelijke Nederlanden kon het bekeeringswerk eerst tegen het einde der zevende eeuw worden aangevangen, toen koning Radboud was ten onder gebracht. Dientengevolge verrezen er in de achtste en negende eeuw tal van kerken en kapellen en eenige kapittelen. Het duurde intusschen geruimen tijd, voor dat geheel Nederland christelijk was geworden, en eerst door Karel den Grootte werd het christen- dom er met geweld algemeen gemaakt. Karel de Groote. Toen Karel de Groote in 768 aan het hoofd van het Frankische rijk kwam, wist hij het naar alle zijden uit te breiden. De volken, die hij onderwierp, werden ook gedwongen het Christenden aan te, nemen. Hij muntte uit door liefde voor beschaving en een voortdu- rend streven om het onderwijs algemeen te maken. Tot onderrichting van het volk waren de geestelijken de aangewe- zen personen. Maar om daartoe in alle opzichten geschikt te zijn, moest een deel van hen zich minder met de wereldsche zaken be- moeien en meer ijver aan den dag leggen. De keizer verbood aan de geestelijken, wapens te dragen en te jagen. Hij vermaande hen tot matigheid en een in alle opzichten waardig gedrag. Aan de bis- schoppen werd de verplichting opgelegd, jaarlijks hun kerspel te in- specteeren; de geestelijken moesten elk jaar een verslag inzenden van hun werkzaamheid. Niemand mocht priester worden, zonder daartoe wetenschappelijk voorbereid te zijn. Hij moest niet alleen de noodige kennis bezitten van al wat rechtstreeks den godsdienst betrof, maar ook kunnen lezen, zingen, schrijven, rekenen en brieven opstellen. Hij bepaalde, dat er onderwijs in het orgelspel zou gegeven worden. Reeds in 789 werd door Karel den Groote bepaald, dat de pries- ters in verschillende kloosters en bisdommen scholen moesten oprich- ten, waarin lezen, schrijven, zingen en rekenen werd onderwezen. Ten gevolge van deze verordening werden niet alleen bij de kloosters



		44

		scholen geopend, als zij er niet reeds waren, maar er werden ook afzonderlijke scholen opgericht, waaraan een priester onderwijs gaf. Vooral droeg de bisschop van Orleans er zorg voor, dat ook op het land onderwijs werd gegeven, en hij verbood de priesters, voor het onderwijs iets anders aan te nemen dan geheel willekeurige geschen- ken, opdat de armste in de gelegenheid zou zijn, de voor het prak- tische leven onmisbare kennis op te doen. Het was door toedoen van Karel den Groote, dat de kerkvergadering van Mainz in 813 bijna gelijktijdig met een aantal andere kerkvergaderingen het vol- gende bepaalde: De priesters moeten steeds de geloofsbelijdenis en het onze vader onderwijzen, en die, welke dat verwaarloozen, moe- ten door vasten en andere tuchtigingen gestraft worden. Ook moe- ten de ouders hun kinderen naar de school zenden, of naar een kloosterschool <>f naar die van een priester, opdat zij de geloofsbe- lijdenis en het onze vader goed leeren en te huis aan anderen kun- nen leeren; wie niet anders kan, mag het in zijn moedertaal leeren.\'\' Van 813 af werd door toedoen van Karel den Groote bij het preeken en het godsdienstonderwijs ook gebruik gemaakt van de volksstaal. Kort daarna verscheen de eerste zoogenaamde kathe- chese in het Duitsch, die de tien geboden, de geloofsbelijdenis, het onze vader met verklaring, de doodzonden en een afzwering van den duivel bevatte. De scholen op het platte land, parochiaal" of gemeente- scholen genaamd, werden in West-Europa voor het eerst op groote schaal door toedoen van Karel den Groote in het leven geroepen. Doch de voortdurende oorlogen moesten belemmerend werken. Boven- dien was de toestand der lagere volksklasse van dien aard, dat hier slechts de grondslag kon gelegd worden voor een algemeene volks- beschaving. De praktische waarde zou die grondslag eerst verkrijgen, als er een flink gebouw op kwam; maar zulk een gebouw werd in de eerstvolgende eeuwen niet opgericht. Van meer blijvenden invloed waren dan ook Karel\'s bemoeiingen op het gebied van het hooger onderwijs. Om zijn grootsche plannen te verwezenlijken , riep Karel de hulp in van onderwijzers, vooral uit Italië. De meeste hulp genoot hij van Alcuin, die sedert 766 aan het hoofd van de school te York stond. In 782 kwam Alcuin aan het hoofd van Karel\'s hofschool. Deze werd door Alcuin tot grooten bloei gebracht en volgde den Keizer naar zijn verschillende verblijfplaatsen. Men leerde in de hof- school de toen bekende wetenschappen in den gewonen gebrekkigen vorm, maar de godsdienst bleef het hoofddoel. Karel de Groote werd in 814 opgevolgd door zijn zoon Lodewijk, die niet ten onrechte de vrome" werd genoemd en bovendien zeer geleerd was. Hij kende zoowel Grieksch als Latijn en was even ijverig als zijn vader bij het verbeteren van de tucht en het onderwijs in de



		45

		kloosterscholen. Door de kerkvergadering te Aken in 817 gehouden werd voor alle kloosterscholen een regel vastgesteld, geheel in over- eenstemming met den kanon van Chrodegang. Tevens werd bepaald, dat de leerlingen, die opgeleid zouden worden tot monnik, moesten afgezonderd blijven van de anderen. Dit geschiedde waarschijnlijk om bij de laatsten meer gebruik te maken van de volkstaal. De kerk- vergadering, die in 829 te Parijs werd gehouden, verzocht den keizer dringend, op de drie meest geschikte plaatsen van zijn rijk krachtens zijn keizerlijk gezag groote openbare scholen te vestigen , opdat de bemoeiingen van zijn vader en zijn eigene ten gunste der weten- schappelijke beschaving niet zonder gevolg zouden blijven. Dit zouden waarschijnlijk hoogescholen geworden zijn. Maar vóór dat Lodewijk aan het verzoek kon voldoen, brak de opstand uit van zijn zoons. In de elfde en de twaalfde eeuw was Europa geheel ontreddend. Het leenstelsel deed zich toen van zijn ongunstigste zijde kennen. Het gaf aanleiding tot tal van kleine oorlogen, waarbij nog de groote invallen kwamen. Zelfs de geestelijkheid hanteerde dikwijls de wa- penen, en een bisschop uit het begin der elfde eeuw beklaagt er zich over, dat veel zijner ambtgenooten hoogstens de letters van \'t a b c konden opnoemen. Alfred de Groote. Terwijl op het vasteland de klooster- en domscholen niet dan met de grootste moeite in een goeden toestand konden gehouden worden en telkens in verval geraakten, bloeiden in Groot-Brittanie de scholen onafgebroken van de zesde eeuw te beginnen, en dit was nog het geval in den tijd van Karel den Kale. Daardoor was mogelijk, dat van Groot-Brittanje uit, voortdurend geleerde onderwijzers naar het vasteland konden komen. De klooster- en domscholen van Groot- Brittanje waren bijna uitsluitend voor toekomstige geestelijken be- stemd. In dien toestand kwam verandering door toedoen van Alfred den Groote, 871901. Hij vatte het denkbeeld op, om het volk te beschaven. De kinderen der vrijen zouden ten minste het Angel- saksisch leeren lezen, de kinderen van den adel moesten bovendien Latijn beoefenen. De Iersche kloosters muntten gedurende de eerste helft der middeleeuwen vooral uit door een vrijen geest, zoodat er meer klassieke schrijvers werden gelezen en de wetenschappen iets beter werden beoefend dan elders. Toen later Engeland veroverd werd door de Normandiërs , schijnen de scholen in verval geweest te zijn. Aanvankelijk kon de verove- ring niet gunstig werken, maar weldra nam Willem de Veroveraar maatregelen, om de scholen tot bloei te brengen, en dit gelukte.



		46

		Kerkelijke scholen in de Nederlanden. Wat de inrichting betreft leveren de kerkelijke scholen der Neder- landen, zoover men ze kent, niets op, waardoor zij zich onder- scheidden van die in andere landen. De Utrechtsche school had aan- vankelijk een beperkte leerstof en diende voorloopig alleen tot vor- ming van toekomstige geestelijken, waaronder veel zendelingen. Van den toestand dier school gedurende de negende en de tiende eeuw is zeer weinig bekend. Een tijdlang was zij opgeheven, doordat de bisschop met zijn geestelijken naar den vreemde was gevlucht ten gevolge der voortdurende invallen van de Noormannen. Van andere scholen in Noord-Nederland gedurende dien tijd is ons niets bekend. Toch valt het niet te betwijfelen of men had kapittelscholen in plaat- sen, waar een groot aantal geestelijken bijeen waren. Dat zoo wei- nig van die scholen bekend is, doet vermoeden, dat geen van allen in een bloeienden toestand verkeerde gedurende de negende en de tiende eeuw. In Duitschland kwijnden de scholen terzelfder tijd door de vele oorlogen der Duitsche keizers en de herhaalde invallen derMagiaren. Het oudste monnikenklooster in Noord-Nederland werd waar- schijnlijk omstreeks 866 op Ameland gesticht. Belangrijker was in- tusschen de abdij van Egmond, die naar men meent een weinig later werd gesticht door Graaf Dirk en bevolkt door nonnen uit Frankrijk of Engeland. Dirk II verplaatste de nonnen naar Bennebroek en bouwde te Egmond een steenen klooster, dat vervolgens werd be- woond door monniken. De abdij te Egmond werd later zeer be- roemd door hare boekerij. In de tweede helft der tiende eeuw verhief de kathedraalschool te Luik zich tot grooten bloei, door toedoen van den bisschop Everaklus. Dit was zoozeer het geval, dat men Luik in dien tijd als de hooge- school van geheel Noordwestelijk Duitschland kon beschouwen. Naast de school te Luik bloeiden, zij het ook in mindere mate, een aantal Belgische scholen. Everaklus deed in de kloosters scholen oprichten en drong er op aan, dat men nauwkeurig zou onderzoeken of het gelezene begrepen was. Den hoogsten roem verwierf deze stad door het geslacht Notker, dat een eeuw lang voortreffelijke geleerden voort- bracht. Luik leverde toen een aantal onderwijzers op, die zich over de omliggende landen hebben verspreid. Hieraan is toe te schrijven dat in de elfde eeuw Nederlandsche kloosterscholen bloeiden, terwijl ze bijna overal elders waren vervallen. In de meeste kloosters dien- den de menigvuldige godsdienstige gebruiken, die in de tiende en elfde eeuw ontstaan waren, tot voorwendsel om uit gebrek aan tijd het onderwijs te verwaarloozen. Men wilde veelal zelfs in \'t geheel geen knapen opnemen in de kloosters, omdat zij de aandacht van godsdienstige gebruiken afleidden. Sommigen meenden ook, dat de kennis der klassieke oudheid moest schaden aan de eenvoudigheid van



		47

		den Christen. Naast de inwendige oorzaken, die de kloosterscholen deden vervallen, werkte ook de veranderde tijdgeest mee, die be- hoefte had aan andere scholen. De kruistochten waren voor onze vaderen den intocht in de kerk. Het is dan ook eerst in de twaalfde eeuw, dat er door de Benedik- tijner orde een eenigszins groot aantal kloosters op onzen bodem werden gesticht. In Holland is vooral vermaard geworden de om- streeks 1133 gestichte abdij van Rijnsburg, waar vele aanzienlijke vrouwen aanleiding gaven niet alleen tot milddadigheid op groote schaal, maar ook tot een weelderige leefwijze. Na 1300 schijnt de Benediktijner orde geen nieuwe kloosters op onzen bodem gesticht te hebben; maar het aantal abdijen en conventen van andere orden nam voortdurend toe, en in de laatste honderd jaar, die voorafgin- gen aan de hervorming, telde ons vaderland met niet meer dan twee millioen inwoners ongeveer 500 kloosters of dergelijke inrich- tingen, waarvan de kleinere 40, de grootere soms 700 geestelijken bevatten. Van de scholen, die aan deze inrichtingen verbonden zijn geweest, is weinig bekend. De meest beroemde kloosterschool van Noord-Nederland was die te Ikdum; waarbij valt op te merken, dat zij haar roem vooral had te danken aan het toevallig verblijf van beroemde geleerden binnen de kloostermuren. Aan dit klooster was behalve een binnen* school ook een buitenschool verbonden. De laatste werd gewoonlijk roode school genoemd en lag te Winsum ten noorden van Aduard. De buitenschool was bestemd voor beginnenden en de binnenschoot voor verder gevorderden. In de dertiende eeuw kregen de scholen te Aduard naam, maar het toppunt van roem werd door de binnen- school bereikt, toen beroemde geleerden er soms geruimen tijd als gast vertoefden en zich ook met de leerlingen bezig hielden. De school werd toen als een universiteit beschouwd, die een groot aantal leer- gierigen uit verschillende gewesten tot zich trok. Weet men weinig van de scholen, die verbonden waren aan de mannenkloosters, nog minder is er bekend omtrent de scholen, die hoogst waarschijnlijk verbonden waren aan bijna al de talrijke non- nenkloosters van ons land. De oorzaken, die de kloosterscholen deden kwijnen, drukten ook de dom- en kapittelscholen. Deze waren echter minder vreemd aan de maatschappij en konden daardoor ten tijde der kruistochten nog eenmaal opleven tengevolge van de zucht naar kennis, die ont- staan was bij den adel. Te Luik telde men in 1145 negen konings- zonen, 14 hertogszonen, 30 gravenzonen en 7 vrijheeren en ridders, die zich wetenschappelijk ontwikkelden. Naast Luik bloeiden de dom- scholen te Doornik, Mechelen en Utrecht. Aan het bijeenzijn van zooveel aanzienlijke leerlingen was ook een schaduwzijde verbonden. Het maakte de geestelijken wereldschgezind en werkte een verkeerde leefwijze in de hand. De geestelijke onderwijzers kozen dan ook



		48

		spoedig plaatsvervangers, die hun werk moesten verrichten. Dit werd in hooge mate het geval, toen de best bezoldigde ambten, aan de kathedraalkerken verbonden, in het bezit van den adel kwamen en dikwijls zelfs aan kinderen werden geschonken of aan gunstelingen. Dit alles bewerkte, dat men omzag naar niet-geestelijken, die het onderwijs zouden geven, en zoo werkte men het ontstaan van leera- ren buiten de kerk in de hand. Intusschen zag de hoogere geeste- lijkheid het belang van goede scholen ook voor de instandhouding der kapittelen zelf niet voorbij. In 1215 werd bepaald, dat bij elke kerk van eenig aanzien meesters zouden aangesteld worden, om in het genot van een kerkelijke jaarwedde kosteloos onder- wijs te geven , waarvan zoowel de kinderen der gemeente als de toekomstige geestelijken gebruik zouden kunnen maken. Aan deze bepaling werd over \'t algemeen gevolg gegeven en in ons vaderland werd zij streng toegepast. Er waren in Noord-Nederland ongeveer 60 kerken, waaraan een zeker aantal geestelijken verbonden waren en die gewoonlijk kapittel- of colleyiaalkerken werden genoemd. Elk van die kerken nu had Jiare kapittelschool met een of meer onder- wijzers. Van het onderwijs kon zoowel door leeken als door toe- komstige geestelijken, zoowel door armen als door rijken worden gebruik gemaakt, en dit heeft onafgebroken voortgeduurd tot in de dertiende eeuw. Van bijna al die scholen weet men echter weinig of niets. De Utrechtsche domschool was tot in de twaalfde eeuw ook in de naburige landen beroemd. Later schijnt zij evenals de meeste andere domscholen gekwijnd te hebben en stond zij waarschijnlijk zelfs be- neden sommige parochiescholen. Franciskanen en Dominikanen. 13e eeuw. Tegen het einde der twaalfde eeuw kan men rekenen, dat de eens zoo machtige Benediktijner orde hare beteekenis verloren had, en in de dertiende eeuw traden twee nieuwe monnikenorden, de Domi- nikanen en de Franciskanen, met frissche krachten op. Deze orden leverden een aantal bekwame mannen voor de kerk, de uni- versiteiten en de andere scholen op. Vooral de Franciskanen schreven veel nieuwe schoolboeken en bezorgden dikwijls onderwijzers in de steden, waar men geen dom- of kapittelscholen vond. Zij hadden nl. scholen voor de kweekelingen hunner orden en bovendien andere scholen, waarvan de kinderen der burgers, zooveel zij wilden, ge- bruik konden maken. Maar hun onderwijs was in het wezen der zaak niet verschillend van dat der voorgaande eeuwen; van buiten leeren was alles wat verlangd werd en de leerstof bestond uit het Onze Vader, de Geloofsartikelen, de Tien Geboden, Gebeden, Kerk- gezangen en Latijn. Op enkele plaatsen onderwezen ze ook scholas-



		49

		tieke wijsbegeerte. Dat hun scholen vrij druk bezocht werden, moet, behalve aan het gemis van betere scholen, worden toegeschreven aan twee omstandigheden. Vooreerst lagen hun kloosters gewoonlijk in de steden, zoodat het niet gevaarlijk was, hun scholen te bezoe- ken. In de tweede plaats gebruikten zij leerboeken, waardoor wer- kelijk het van buiten leeren gemakkelijk werd gemaakt. Men had nl. de leerstof op rijm gebracht in boeken, die meestal Doctrina- len genoemd werden; zij waren gedeeltelijk in het Latijn, gedeelte- telijk in de volkstaal geschreven. De eerste spraakkunst op rijm ver- scheen omstreeks 1212. Zij werd later uitgebreid tot 10560 versregels. Ook was voor schoolgebruik in 212 zesvoetige versregels de hoofd- inhoud van het oude en het nieuwe testament samengevat. Op die boeken volgde een groot aantal andere, hoofdzakelijk voor het volk bestemd en waarvan de meeste, op de wijze van het boek van Dionysius Cato, de moraal in korte verzen bevatten.

		4



		OPVOEDING EN ONDERWIJS NAAST DE KER- KEL1JKE INRICHTINGEN.

		De ridderschap. De opvoeding van den toekomstigen ridder begon zeer vroeg. Zoodra de eerste kinderjaren voorbij waren, achtte men de zorg van de moeder te teeder, en de toegeeflijkheid onder het ouderlijk dak te verweekelijkend voor iemand, die later zou dingen naar de eer- bewijzen der ridderschap. Om die invloeden tegen te gaan, was als eerste trap naar de waardigheid van ridder de graad van page in- gesteld. De knaap werd gewoonlijk op zijn twaalfde jaar uit het vaderlijk huis in dat van een baron of een dapperen ridder gedaan, waarbij de ouders zorgvuldig naar een huis zochten, dat bekend was om goede orde en tucht. De kinderen van de voornaamste edelen en van de hooge kroonvassalen werden opgevoed aan het koninklijk hof. De knaap moest leeren zedig te zijn, gehoorzaam en vaardig in het hanteeren van wapens en in de rijkunst. Hij vergezelde zijn heer gedurende de jacht, waarvan de regels, omdat zij een beeld van den oorlog opleverde en in vredestijd de hoofdbezigheid van een heer uitmaakte, zorgvuldig ingeprent werden. Tusschen al die onderwijzingen in moest de page dikwijls dienst doen bij de dames, als een soort van hoogere wezens, die hij veeleer moest aanbidden en nederig dienen, dan als gewone menschen be- handelen. De nederigste houding, de diepste eerbied moesten in acht genomen worden tegenover deze afgoden. Het was in zulke omstandigheden, dat den knaap meermalen door een dame regels werden ingeprent, die hij tegenover de door hem uitverkoren schoone moest toepassen. Het opgeschroefde van die raadgevingen maakt het ons begrijpelijk, dat ze later tot allerlei misbruiken aanleiding gaven. Als de page het gebruik der wapenen goed kende en geschikt was, de ontberingen en gevaren van den oorlog te trotseeren, werd hij bevorderd tot schildknaap. Dit geschiedde gewoonlijk op den leeftijd van 14 jaar of een weinig later. De schildknaap had allerlei plichten tegenover zijn heer te vervullen. Hij moest zoowel in vre- destijd als bij oorlog voor de wapens en het paard van zijn heer zorgen. Hij was bovendien kamerheer of kamerknecht. Daarentegen kwam hij alleen bij plechtige gelegenheden in aanraking met de dames.



		51

		Men verwachtte van den schildknaap ook, dat hij zich verder be- kwaamde in de zaken, die bij de edelen onderwerpen van gesprek uitmaakten. Hij moest het schaak- en damspel kennen en een le- vendig gesprek kunnen heipen voeren. Als hij aanleg en lust had voor dichtkunst en muziek, werd hem zoo iets als een sieraad aan- gerekend. Intusschen werden de wapenoefeningen door den schildknaap ge- regeld voortgezet en hij verrichtte in \'t algemeen allerlei oefeningen, die samen een vrij volledige gymnastiek vormden. Op den leeftijd van 21 jaar werd de schildknaap gewoonlijk tot ridder geslagen. Ook bij het ridderschap had men verschillende graden. Als de toekomstige ridders onderwijs genoten, was het gewoonlijk in de dom- en kloosterscholen, waar ze dan ongeveer op hun zevende jaar werden heen gezonden; maar de meesten leerden nooit schrijven of lezen. Bij allen daarentegen werd groote zorg gedragen voor de lichamelijke opvoeding, en hierdoor vormde de opvoeding der rid- derschap een tegenstelling met de opvoeding der kerk, voor welke het lichaam niet in tel was. De ridderschap onderscheidde zich ook van de kerk door een werkelijke waardeering van de vrouw. Ze bereikte haar bloeitijd bij de kruistochten, en van toen af is zij lang- zamerhand vervallen.

		De oprichting der universiteiten. Naast de christelijke scholen vond men in de tweede helft der middeleeuwen op de noordkust van Afrika, in\'Spanje en Frankrijk bloeiende Joodsche scholen. Nog meer bloei en hoogere weten- schappelijkheid vond men aan de hoogescholen der Arabieren, die in Spanje het toppunt van hun roem bereikten. Daar werden on- belemmerd verschillende wetenschappen beoefend; men vond er uit- gebreide boekerijen en een groot aantal studeerenden, waaronder men niet alleen joden maar later ook Christenen telde. Opgewekt door zulke schitterende voorbeelden, ontstonden in Italië en Frankrijk de zoogenaamde faculteitsscholen. Dit geschiedde alleen uit innerlijken aandrang bij geleerden en bij weetgierige jonge- lieden en mannen. De leeraren waren onafhankelijk, en de leerlin- gen, waaronder men ook vele volwassenen vond, stroomden uit alle oorden samen en bewogen zich even ongedwongen als de leer- aren. Zoo ontstond in de twaalfde eeuw de school voor R e c h t s- geleerdheid te Bologna. Tegen het einde der twaalfde eeuw telde men er zelfs 12000 studenten, waarvan een groot aantal uit ver afgelegen oorden. Te Salerno werd tegen het einde der tl de eeuw een genees- kundige school gesticht door Constantinus Afrikanus uit Karthago, die 39 jaren in het Oosten aan verschillende akademiën had door- 4*



		52

		gebracht en door den hertog van Salerno in bescherming werd ge- nomen. Reeds voor het einde der twaalfde eeuw werd er te Salerno behalve geneeskunde ook rechtsgeleerdheid en wijsbegeerte onder- wezen ; te Bologna kwamen bij de rechtsgeleerdheid ook theologie en geneeskunde. Te Bologna en Salerno had men voor het eerst in het Christendom der middeleeuwen vrije, wereldsche wetenschap. Daarentegen ontstond te Parijs een universiteit, die aanvankelijk slechts een met vrijer geest bezielde kloosterschool was. Zij ontstond doordat eenige geleerden hun scholen samenvoegden tot een enkele. Zij werd voor het eerst als vereeniging erkend door Filips Augustus, die een diploma verleende, waardoor de leden der Parijsche univer- siteit aan het wereldlijk gerecht onttrokken werden. De leervakken waren de zeven vrije kunsten, maar de theologie was hoofdzaak, zoodat men haar als een hoogeschool voor godgeleerdheid kan be- schouwen. De meeste leeraars waren dan ook geestelijken, en de toehoorders bestonden voor het grootste deel uit klerken of toekom- stige dienaren der kerk. Aanvankelijk was de universiteit te Parijs zoo arm, dat zij niet eens een eigen huis had en de voorlezingen gewoonlijk gehouden werden in de kloosters van bevriende orden. Door beroemde leeraren kwam zij echter spoedig zeer in aanzien. Haar afgevaardigden zaten onder de rijksstanden en oefenden door hun talrijke raadgevingen zeer grooten invloed uit. Door den paus werden haar voortdurend allerlei moeilijke vragen uit de godgeleerd- heid en de zedekunde ter beantwoording voorgelegd, en zelfs op de staatkunde van den paus had zij grooten invloed. Dit gezag is lang gehandhaafd, en tot in de achttiende eeuw hadden haar uit- spraken kracht van wet. Het was te Parijs dat de middeleeuwsche wijsbegeerte haar grootste aanzien verwierf. Gewoonlijk noemt men de wijsbegeerte, die ge- durende de middeleeuwen werd verkondigd, scholastieke wijs- begeer te. Dit is geen afzonderlijke leer of op zich zelf staand stelsel, maar spitsvondige wijsbegeerte in den dienst der kerk. Naar Parijs kwamen de studenten van alle kanten toestroomen, en men vond er een aantal Nederlanders. Voor een geleerde werd het een eer gerekend, dat hij daar had gestudeerd. Sommigen bleven er drie jaar, anderen tien tot 15. Over het geheel waren de zeden van de studenten ruw, en dit bleef zoo, ondanks allerlei maatregelen. De meeste universiteiten, die later opgericht werden, hadden Parijs tot voorbeeld. In Spanje verrezen universiteiten te Salamanca, 1222, en in een tiental andere steden. Ter zelfder tijd werden even- veel universiteiten gesticht in Italië. In Frankrijk werd in 1233 nog een universiteit opgericht te Tou- louse; en de veertiende eeuw zag daar nog 11 andere verrijzen. In Portugal verrees ten jare 1308 de derde universiteit, in Ierland ver- rees er l, in Schotland 4 en in Engeland 2. In Duitschland werden eerst sedert het midden der 14de eeuw universiteiten opgericht.



		53

		In 1426 verrees de uiversiteit van Leuven. De Nederlanders moesten dus tot dat jaar een vreemde inrichting bezoeken. Nadat Leuven een universiteit had gekregen en de meeste gewesten van Noord- en Zuid-Nederland onder 1 scepter waren gekozen, was het vooral die stad, die de Nederlandsche studenten tot zich trok. De Joden gedurende de middeleeuwen. Gedurende het grootste deel van de middeleeuwen waren de gees- telijken nagenoeg de eenigen , die konden lezen en schrijven. Onder den adel brachten het veel meisjes tot de kennis van Latijn en zelfs ook wel van Grieksch. Maar door de adelijke heeren werd het als priesterachtig of verwijfd beschouwd, zich met lezen en schrijven bezig te houden. Hun zoons leerden dit dan gewoonlijk ook slechts, wanneer ze het vooruitzicht hadden op een aanzienlijke en winstge- vende kerkelijke betrekking. Later lieten ze in zulk een geval dik- wijls de betrekking voor een kleine vergoeding waarnemen , om zelf de meeste voordeden te trekken. Voor de boeren was er geen sprake van om kennis op te doen. Vrije burgers waren er weinig, en van een welvarenden burgerstand was in het eerste deel der mid- deleeuwen geen sprake. Een sterke tegenstelling met de Christenen vormen tot aan de kruistochten de Joden. De wereldhandel was in hun handen. Daar- door hadden zij een ruimer blik en een grooter beschaving dan de meeste Christenen. Nagenoeg al hun zonen leerden lezen en schrij- ven, en ook aan het voortgezette onderwijs, dat gewoonlijk den Talmud betrof, werd door velen deelgenomen. Maar het meisje leerde gewoonlijk niets van dat alles, juist andersom dus als bij den adel. Met de kruistochten werd die gunstige toestand »eheel veranderd door de vervolgingen, waaraan de Joden onophoudelijk blootstonden. Velen werden van alles beroofd of ter dood gebracht. De wereld- handel werd hun ontnomen door de Christenen en zij waren bijna gedwongen de toevlucht te nemen tot kleinhandel en woeker. Nadat zij elkaar onderling hadden verketterd, werden in 1242 op bevel der inquisitie de Talmud en de Toelichtingen hierop verbrand. Hier- door kregen de Joden bij hun onderwijs gebrek aan boeken. Opkomst van de burgerij. De kruistochten bezorgden niet alleen vrijheid aan veel lijfeigenen, maar gaven ook aanleiding tot het ontstaan van een bloeienden han- del en van nijverheid in West-Europa. De steden namen van dien tijd af voortdurend toe in bloei, dorpen groeiden aan tot steden, en de behoefte aan onderwijs werd steeds grooter. Maar men wilde vooral scholen, die aan de praktijk beantwoordden. Zoo ontstonden



		54

		stedelijke scholen, en reeds in de eerste helft der twaalfde eeuw werd in eenige steden van Italië groote zorg besteed aan het onder- wijs. Het onderwijs werd echter als een voorrecht der geestelijkheid beschouwd en meermalen vroegen de burgers aan den bisschop en zoo deze weigerde aan den paus vrijheid, om naast de kerkelijke scholen andere op te richten. Een dergelijk verzoek werd dikwijls van de hand gewezen. De meeste verzoekschriften van dien aard, tot den paus gericht, beriepen zich op overbevolking van de kerke- lijke scholen en op het gevaar, waaraan kinderen over een grooten afstand bloodstonden door zwakke bruggen , wagens enz. Gemak- kelijker was het in die plaatsen, waar geen kerkelijke school be- stond. Ook in steden, waar een kerkelijke school was, konden de geestelijken bij den toenemenden bloei der burgerij hun voorrecht niet altijd handhaven tegenover de stedelijke regeeringen. Trachtte men andere scholen op te richten, dan zag de geestelijkheid zich in haar geldelijk belang aangetast. Liefst dus wilde zij de oprichting van scholen naast de hare beletten, en als dat niet aanging, trachtte zij het toezicht over de nieuwe scholen te verkrijgen. In vele ge- vallen gelukte dit, zoodat dan ook tot in de 14de eeuw de meeste stadsscholen onder het toezicht stonden van den scholasticus der domkerk of van het stift, die soms zelfs een deel van het school- gekl kreeg. Het vergelijk, waartoe men kwam, bestond dikwijls hierin , dat de burgerij een bepaald aantal zoogenaamde s c h r ij f- scholen of b ij scholen mocht oprichten, onder de nadrukkelijke voorwaarde, dat in die scholen alleen het lezen der volkstaal en schrijven zouden geleerd worden. In zulke scholen werd ook\' het schrijven van brieven onderwezen , en van handelssteden mag men aannemen , dat zij vooral het oog op den handel hadden. Er zal dan ook al licht met het schrijfonderwijs eenige aardrijkskunde zijn verbonden, en het rekenen zal ook niet geheel verzuimd zijn; terwijl de leerstof bij het lezen hoofdzakelijk van godsdienstigen inhoud was. Op veel van die lagere stadsscholen werden ook de beginselen van het Latijn geleerd. Naast de schrijfscholen vond men meestal ook een Latijnsche of Groote school, waar de leerlingen kon- den toegelaten worden, als zij de schrijfschool hadden afgeloopen en ook zonder eenige voorbereiding. De onderwijzers aan de stads- scholen werden meestal tegen een gering loon voor 1 , 2 of 3 jaar gehuurd, waarna men bij wederzijdsch goedvinden de verbintenis kon vernieuwen. In veel gevallen waren die onderwijzers Franciskanen en Dominikanen , maar ook wel eens uitgedreven monniken, verloo- pen studenten, afgezette geestelijken en gelukzoekers van allerlei soort. Daar de aangegane verbintenis dikwijls niet werd vernieuwd, reisden vele onderwijzers van de eene plaats naar de andere. Het is ook vooral in de dertiende en veertiende eeuw, dat men troepen reizende leerlingen vond. De oudere leerlingen van zulk een troep, bachanten genoemd, oefenden over de jongeren een onbeperkt