STELSELMATIG BESCHRIJVENDE

ONTLEEDKUNDE YAN DEN MENSCH.

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT

overgeplaatst uit

7 ? universiteit \\\\

STELSELMATIG BESCHRIJVENDE

ONTLEEDKUNDE VAN DEN MENSCH,

ALS DERDE UITGAVE VAN HET HANpKOF.TC

BIBUOTHEEK DER
RIJKSUNIVERSITEIT

Dr. J. A. FLES, I UTRECHT

Oud-leeraar in de Ontleedkunde aan \'s Rijks Kweekschool voor Mil, Geneesk. te Utrecht

G-EHEEL OPNIEUW BEWERKT

Dr. J. P. VAN BRAAM HÜUCKGEEST,

Hoogleeraar in de Ontleedkunde aan de Ryks-Universiteit te Groningen.

Eerste Deel: Inleiding. - Beenderen. - Gewrichten. - Spieren.

LEIDEN. A. W. SIJTHOFF.

Nu eindelijk het laatste stuk van de 3^de Uitgave van Dr. J. a. fles
Handboek der Stelselmatig beschrijvende Ontleedkunde, later dan mij
lief was, het licht zal zien heb ik daaraan niet veel woorden vooraf
te laten gaan.

De vertraging vond haar grond in den omvang, dien het werk, bij
alle pogingen om het niet te uitgebreid te maken, verkreeg.

Zullen de Sludenten in de Geneeskunde aan de Nederlandsche
Universiteiten in het boek zooveel goeds vinden, dat zij het als Leid-
draad bij hun studiën zullen gaan gebruiken?

Ik hoop het hartelijk, èn voor den Uitgever, èn voor den naam
van den bewerker der beide eerste uitgaven, mijn ouden leermeester,
die, naar ik hoop, iets van de oude liefde van zijn leerling zal terug-
vinden in de toewijding, waarmede deze zijn niet gemakkelijke taak
thans heeft ten einde gebracht.

Die toewijding zal, zoo hoop ik hartelijk, de kritiek zacht doen
zijn, waar zij de oogen vestigt op vele zwakheden in mijn werk, die
ik, nu het voltooid is, geenszins over het hoofd zie.

Dr. VAN BRAAM HOUCKüEEST.

Groningen, September 1886.

§ § Bladz.

17. Begrip en verdeeling der Ontleedkunde........... 1

79. Morphologische bestanddeelen van het menscheljjk lichaam... 8

10. De epithelia...................... 13

11. Lymphe en bloed.................... 18

12. Weefsels behoorende tot de bindweefselgroep......... 22

13. Bindweefsel...................... 23

14. De verschillende vormen van kraakbeen........... 31

15. Beenweefsel......\'................ 34

16. Spierweefsel...................... 36

17. Dwarsgestreept spierweefsel................ 37

18. Glad spierweefsel.................... 41

19. Het zenuwweefsel.................... 43

20. De zenuwvezel..................... 44

21. De zenuw-, of gangliencel................. 51

22. Grondlijnen der progressieve ontwikkeling van de kiem..... 54

23. Het ei........................ 56

24. Het rijpen van het ei.................. 58

25. Het zaad (Sperma).................... 59

26. De bevruchting (Impregnatió)............... 60

27. De dojersplijting.................... 62

28. De overgang van de Morulavorm in de blastocyste....... 65

29. Vorming van het middelste kiemblad............ 67

30. Vormveranderingen in de uit 3 kiembladen bestaande kiem. ... 69
31 en 32. Vorm- en plaatsveranderingen in de blastoderma tijdens de in

§ 30 beschreven differentiëering in de kiembladen....... 73

33. Veranderingen en differentiëeringen in het middelste kiemblad tijdens

de in § § 31 en 32 beschreven vormveranderingen van den embryo . 78

34. Inhoud van de Stelselmatig beschrijvende Ontleedkunde..... 82

35. Algemeene beschrijving van het menscheljjk lichaam...... 83

VIII REQISThK.

EERSTE HOOFDSTUK.
Leer der Beenderen. Osteologia.

36. Bepaling, algemeene eigenschappen en verdeeling.......85

I. Beenderen van den tronk.

A. Beenderen van het hoofd.

37. Verdeeling......................96

Beenderen van den hersenschedel.

38. Algemeene eigenschappen................96

39. Voorhoofdsbeen. Os frontis................99

40. Wandbeenderen. Ossa parietalia s. bregmatis......... 104

41. Grondbeen. Os basilare s. spheiio-occipitale.......... 106

42. Achterhoofdsbeen. Os occipitis............... 107

43. Wiggebeen. Os sphenoideum................ 113

44. Slaapbeenderen. Ossa temporiim . . . ........... 123

45. Zeefbeen. Os ethmoideum................. 136

46. Algemeene beschouwing van den hersenschedel........ 141

Beenderen van den aangezichtsschede].

47. Algemeene opmerkingen................. 154

48. Bovenkaaksbeenderen. Maxillae superiores.......... 154

49. Gehemeltebeenderen. Ossa palatina............. 161

50. Jukbeenderen. Ossa zi/gomatica s. malaria . . . . \'..... 165

51. Traanbeenderen. Ossa lacrymalia.............. 167

52. Neusbeenderen. Ossa nasalia............... 168

53. Onderste neusschelpen. Conchae inferiores........... 169

54. Ploegbeen. Os romeris.................. 171

55. Onderkaak. Maxilla inferior................ 172

56. Tongbeen. Os hyoideum................. 175

Holten gevormd door de beenderen van den aangezichts-
en van den hersen«chedel.

57. Oogholten. Orbitae................... 177

Neusholte....................... 180

Mondholte...................... 182

üe wiggebeen-bovenkaaksgroeve.............. 183

58. Ontwikkeling van den schedel............... 184

B. Beenderen van de wervelkolom.

69. Verdeeling van de wervelkolom en algemeene eigenschappen der

wervels......................... 189

60. Halswervels. Vertebrae cervicales.............. 193

61. De eerste halswervel. Atlas................ 191

62. De tweede halswervel. Epistropheus............. 197

63. Borst- of ruggewervels. Vertebrae dorsales.......... 198

64. Lendenwervels. Vertebrae lumbales............. 200

65. Heiligbeen. Os sacrum.................. 201

66. Stuitbeen. Os coccygis.................. 204

67. Algemeene beschouwing van de wervelkolom......... 205

C. Beenderen van de borstkas.

68. Borstbeen. Sternum................... 208

69. Ribben. Costae..................... 210

70. Algemeene beschouwing van de borstkas........... 214

71. Ontwikkeling van het skelet van den tronk......... 215

D. Beenderen van de bovenste ledematen.

72. Verdeeling...................... 219

73. Sleutelbeen. Clavicula.................. 220

Schouderblad. Scapula.................. 221

74. Opperarmbeen. Os humeri................. 225

75. Beenderen van den voorarm. Ellepijp, Ulna en Spaakbeen, Radius. 228

76. Beenderen van den hand wortel. Ossa carpi.......... 232

77. Beenderen van de middelhand. Ossa metacarpi........ 235

78. Vingerkootjes. Phalanges................ 237

Beenderen van de onderste ledematen.

79. Verdeeling...................... 239

80. Heupbeen. Os coxae................... 239

81. Algemeene beschouwing van het bekken........... 246

82. Dijbeen. Femur.................... 251

83. Skelet van het onderbeen. Crus.............. 255

Skelet van den voet.

84. Beenderen van den voetwortel. Ossa tarsi.......... 261

Beenderen van den middenvoet. Ossa metatarsi........ 270

§ § Bladz.

Teenkootjes. Phalanges.................272

Skelet van den voet in zijn geheel.............273

85. Ontwikkeling van het skelet der extremiteiten........274

Leer van de verbindingen der Skeletstukken.

Syndesmologia et Arthrologia.

86. Algemeene beschouwingen................ 281

87. Indeeling van de gewrichten............... 288

88. Verbindingen van de beenderen van den tronk........ 297

89. De verbindingen van de ware wervels met uitzondering van de

2 bovenste halswervels................. 297

90. De verbindingen van de twee bovenste halswervels met den schedel

en onderling..................... 304

91. De verbindingen van de beenderen, die de borstkas samenstellen. 312

92. De verbindingen van de valsche wervels.......... 320

93. Het onderkaaksgewricht en de eigen banden van den schedel . . 321

Banden van de extremiteiten.

94. Banden van den gordel der bovenste extremiteiten...... 326

95. Het schoudergewricht. Articulatie» humeri.......... 331

96. Het elleboogsgewricht. Articulatio cubiti........... 335

97. Het onderste spaakbeen-ellepijpsgewricht.......... 345

98. Het handgewricht.................. 345

99. Middelhandsbeen-vingergewrichten............. 355

100. Gewrichten van de vingerkootjes............. 358

101. Banden van den bekkengordel.............. 359

102. Heup- of dijgewricht.................. 366

103. Kniegewricht..................... 373

104. Verbinding tusschen scheen- en kuitbeen.......... 382

105. Verbinding tusschen voet- en onderbeen en tusschen de skelet-
stukken van den voet.................. 383

106. De overige gewrichten tusschen de beenderen van den voetwortel

en middenvoet onderling................ 392

107. De teen-middelvoetsgewrichten............... 393

108. De teengewrichten................... 395

DERDE HOOFDSTUK.
Leer der Spieren. Myologia.

109. Algemeene beschouwingen................ 396

110. Physiologische en physische eigenschappen van de spier .... 401

111. Rangschikking en vorm van de spieren........... 403

112. Over de spierscheeden. Fasciae.............. 408

113. Overzicht van de spiergroepen.............. 410

114. Rugspieren...................... 413

115. De spierscheeden van den rug en van den nek........ 426

116. De buikspieren.................... 428

117. Spierscheeden van de buik en lieskanaal.......... 434

118. Het middenrif. Diaphragma............... 437

119. De borstspieren.................... 440

120. De halsspieren.................... 447

121. De spieren van het hoofd................ 460

122. De schouderspieren................... 474

123. Spieren van den bovenarm................ 477

124. Spieren van den voorarm................ 481

125. Spieren van de vóór-binnenzijde van den voorarm....... 481

126. Radiale randspieren van den voorarm........... 486

127. Spieren van de achter- of strekzijde van den voorarm..... 488

128 Spieren van de hand.................. 491

129. Spierscheede van de bovenste extremiteit.......... 496

130. Spieren van den gordel der onderste extremiteit....... 499

131. Spieren van de onderste extremiteit............ 506

132. Voorste dijspieren................... 506

133. De binnenste dijspieren................. 509

134. De achterste dijspieren................. 512

135. Spieren van het onderbeen................ 515

136. Voorste groep van de spieren van het onderbeen....... 516

137. Buitenste groep van de spieren van het onderbeen...... 518

138. Achterste groep spieren van het onderbeen......... 520

139. Spieren van den voet.................. 526

140. Spieren van de voetzool................. 526

141. Binnenste randspieren van de voetzool........... 529

142. Buitenste randspieren van de voetzool........... 531

143. Spieren van den voetrug................. 533

144. Spierscheede van de onderste extremiteit.......... 534

XII BEGISTER.

VIERDE HOOFDSTUK.
Leer van de ingewanden. Splanchnologia.

§ § Bladz.

145. Indeeling....................... 1

146. Algemeene beschouwingen................ 1

147. Indeeling van het gezichtszintuig............. 2

148. Algemeene vorm van den oogbol.............. 8

149. De gezichtszenuw en haar scheeden............ 9

150. De harde oogrok en het hoornvlies............. 11

151. De overgang van de sclerotica in de cornea......- ... 17

152. Het vaatvlies of middelste oogrok............. 19

153. Het zenuw- of netvlies. Retina............... 28



		.»

		vezel als een lange uitlooper van de zenuwcel kan worden opgevat verdient het aanbeveling, in een algemeen overzicht over de grondvor- men der weefsels, deze beide elementen achtereenvolgens te beschrijven.

		De zenuwvezel. § 20. Deze worden in hoofdzaak onderscheiden in: merghoudende en merglooze. a. De merghoudende zenuwvezelen bestaan uit vier elementen: 1°. Een structiiurlooze, omhullende membraan, veelal vergeleken met het sarcnlemma der dwarsgestreepte spierprimitiefbundels, en daarom wel eens aangeduid met den naam neurilemma, meestal echter naar den ontdekker met den naam van SCHWANN\'sche scheede \'). Men heeft zich deze scheede te denken als een lange, cylindrische buis, waarvan de verhouding naar het ééne (centrale-) zoowel als naar het andere (peripherische-) einde, pas later bij de behandeling der gangliencellen, en van de peripherische eindorganen der zenuwen zal worden aangegeven. 2°. Het centrale gedeelte van den inhoud: de zoogenaamde ascylin- der (asband). 3°. De koker van merg, de ruimte tusschen ascylinder en SCHWANN\'sche scheede zóó aanvullende, dat er nog plaats blijft voor: 4°. Tamelijk groote ovale kernen met 1 of 2 kernlichaampjes, om- geven van een matig groote hoeveelheid korrelig protoplasma. Levend onderzocht, bijv. in de blootgelegde opgeblazen long van gecurariseerde kikvorschen (ranvier), of in een reagens, dat zoo na mogelijk staat aan het normale medium (lymphe) bijv. humor at/eus van hetzelfde dier, zijn de SCHWANN\'sche scheede en ook de ascylinder

		\') De naam SCHWANN\'sche scheede verdient de voorkeur, omdat reeds voor haar ont- deMdng de naam neurilemma gekozen was voor een dunne bindwcefselscheede, die in do grootere zenuwstammen, zoowel iedere zenmvvezcl, als groepen van deze, en eindelijk ook den geheelen stam omgeeft. Het is niet goed denzelfden naam te gebruiken voor een elc- ment, dat essentieel tot het zenuwweefsel, en voor een ander, dat tot een geheel andere categorie van weefsels behoort.



		59

		kende op de reeds veel vroeger bekende richtingsblaasjes (mschoff), of globules polaires (robin). tusschen dojer en zona pellucida gezien wor- den \'). Weldra verschijnt een ander gedeelte van de kern opnieuw in het eiprotoplasma: eerst excentrisch gelegen nadert het weldra meer tot het midden van den dojer. Deze kern, een derivaat van de oude kern, waarschijnlijk gemengd met bestanddeelen van den eidojer, draagt den naam van vrouwelijke vóórkern, pronucleus femininus. De fragmen- ten, die de oude kern verliest, ontstaan bij lagere organismen door een regelmatige kernver deeling, die zich tweemaal herhaalt. De vorming van den pronucleus femininus gaat gepaard met een in- krimping van den dojer, uitpersing van vocht uit deze, dat den naam kreeg van liquor perivitellinus en misschien met de vorming van een dun omhullend vlies: het dojervlies, dat de richtingsblaasjes en het liquor perivitellinus van den eidojer scheidt. In deze phase van haar ontwikkeling kan de eicel bevrucht worden op elke plaats, waar zij het levende sperma ontmoet.

		Het zaad (sperma). § 25. Het zaad is het product van de mannelijke voortplantingsklier: den bal of testikel. Het bestaat uit uiterst kleine vormelementen: de zaaddraden of zaaddiertjes, spermatozoa, en het vocht waarin deze verdeeld zijn; het sperma, zooals het ontlast wordt, is vermengd met het vloeibare pro- duct van bijkomende klieren. Onmiddellijk na de ontlasting zijn de zaaddraden in levendige be- weging; deze beweging draagt geheel het karakter van de beweging der trilharen van lagere-, en van die der trilepitheliumcellen van hoo- gere organismen. Al deze bewegingen worden onderhouden en geac- tiveerd, óf wel tijdelijk of blijvend tot stilstand gebracht door dezelfde

		\') Dit richtingsblaasje bestaat uit tweeërlei bestanddeelen: één dat gretig, en één dat niet of nagenoeg niet kleurstoffen aanneemt; deze verhouden zich dus als het kerimetwerk of de nucleo/i, en als de heldere kernstof.



		65

		hensen ^J) in een ei, dat uit een sterk promineerende follikel kunst- matig verwijderd werd, een richtingsblaasje vond; hier kpn van voor- afgaande impregnatie geen sprake zijn. Het latere lot der richtings- blaasjes is onbekend.

		De overgang van de morulavorm in de folastocyste. § 28. In het morula-stadium van het konijnenei, op het einde van het derde etmaal, is er slechts een kenmerk, waardoor het van de metaga$trida- eomonderscheiden wordt, en wel daardoor, dat de kleine ruimten tus- schen de buitenste cellenlaag en de binnenvlakte der zona, bij de laatste met liquor perivitellinus gevuld, verdwenen zijn. De ruimte, door de zona omsloten, is dus geheel gevuld door een

		\') Zie: Zeitschr. f. Anat. und Eutw. Gesch. 1»" Bd. Taf. VIII, Kg. 1. De vraag of de vorming der richtingsblaasjes misschien niet moet beschouwd worden als geheel overeenkomende met de dojersplijting van een onbevrucht ei, die soms zelfs gevolgd wordt door een verdere regelmatige, parthenogeuetische, segmentatie blijft hier onbeslist; dat zij, onder de vertebraten, voor het kippenei tot on zekere hoogte mogelijk is werd door oellachek op goede gronden beweerd, en voor het konijnenei door hensen. Voor het laatste deed ik in het voorjaar van 1880 de volgeude waarneming: een konijn werd door mij vijf dagen na den geobserveerdeu coilus opgeofferd; de ovaria schenen voorzien van, niet lang geleden, gebarsten follikels, maar terwijl in de uterus- hoornen geen blastocijsten gevonden werden, verkreeg ik uit de eileiders drie eitjes, waar- van de zona omgeven was door de gewone, concentrisch gestreepte, zoogen. eiwitlaag, die, naar men weet, in het bevruchte konijnenei weldra de plaats gaat innemen van de gra- nulosacellen. In deze, blijkbaar niet bevruchte, eieren was de geheele ei-inhoud ilauw kor- relig, hij werd door behandeling met ^lj,°j₀ oplossing van overosmiumzuur in het geheel niet getingeerd; een opvolgende maceratie in ranvier\'s alcohol au tiers, en daarua uren lange behandeling met FBEï\'s karmijnoplossing, was onvermogend kleurslof door den dojer te doen opnemen en van een kiemblaas of kiemvlekjes was geen spoor te zien, evenmin een aanduiding van dojersplijting. Tenzij men wil aannemen, dat deze eitjes abnormaal gevormd uit de follikels te voorschijn kwamen, is deze waarneming niet gunstig voor de meening, dat het onbevruchte konijucuci een, tot op zekere hoogte, normale segmentatie ondergaat.



		100

		Dicht bij den bovenrand, gemiddeld op 20 mm. afstand van den angulus occipitalis vindt men dikwijls een emissarium. foram. pariel. (Hz. Fig. 12), tot doorlating van een vena emissar., die de aderen bui- ten de schedelholte verbindt met de bovenste overlangsche aderboezem. b. De binnenvlakte, superficies interna. Deze is hol, voorzien van dui- delijke impressiones digit. et juga cerebr. Van af den voor-onderhoek (angulus sphen.) vertakt zicli op haar een diepe vaatsleuf, en een wei- nig meer naar achteren (van het midden van den marg. squam.) een tweede; beitien zijn indrukselen van takken der vasa mening, media. Langs de bovenrand loopt de helft eener sleuf, die door een der- gelijke van het wandbeen der andere zijde gemaakt wordt tot de overlangsche sleuf, sulcus longitudinalis s. saailt. (Hl. S s), die, op het voorhoofdsbeen beginnende, op het achterhoofdsbeen eindigt; in haar mondt het /oranten parietale uit. Langs den rand van deze sleuf bevinden zich verscheidene groefjes, indrukselen van Pacchioni\'sche lichaampjes. Tegenover den achter-onderhoek (ang. mast.) vertoont de binnenvlakte een dwarse sleuf, het indruksel van een gedeelte van den sinus trans- versus (Hl. ), die langs haar van het achterhoofdsbeen overgaat op de pars mastoidea* van het slaapbeen.

		Ontwikkeling. Het wandbeen ontwikkelt zich in een vezelachtigen aanleg, de verbeening begint tijdens het vruchtleven van uit het mid- den van den toekomstigen wandbeensknobbel. Bij de geboorte van den voldragen vrucht is van de vezelachtige grondlaag aan alle 4 hoeken nog een gedeelte onverbeend gebleven, dat aan de vorming der zoo- genaamde fontanellen deelneemt.

		Grondbeen. Os basilare s. spheno-occipitale. § M. Het grondbeen is een groot, ongepaard been, dat bij den volwassen mensch den achterwand, en voor een goed deel ook den onderwand (basis) van den hersenschedel vormt. Gemiddeld tot aan het 20^ste levens-



		189

		vezelachtige lig. stylo-hyoid., dat dus indirect het verband herstelt tus- schen 3^den kieuwboog en schedel ). Van de kieuwspleten blijft alleen de eerste bestaan in den vorm van: oorschelp, uitwend. gehoorgang, trommelholte, beenige en kraak- beenige tuba Euttach;* het trommelvlies, dat de gemeenschap tusschen voordarm en uitwend. oppervl. van het lichaam afbreekt, is een secundair vormsel.

		B. Beenderen van de wervelkolom. Verdeeling van de wervelkolom en algemeene eigen- schappen der wervels. §39. De wervelkolom, columna vertebralis s. spinaüs, wordt bij den volwassen mensch uit 26 boven elkander gelegen beenderen samengesteld, zich uitstrekkende van het groot achterhoofdsgat tot aan het ondereinde van den tronk. De 24 bovenste hangen normaal op een bewegelijke wijze onderling naar boven met den hersenschedel, en naar beneden met het heilig- been samen; de ontwikkelingsgeschiedenis leert, dat de beide onderste: het heiligbeen en het stuitbeen opgebouwd zijn, het eerste uit 5, het tweede uit 4 stukken, die min of meer duidelijk naar den type der wervels gebouwd zijn, maar wier bewegelijke samenhang door verbeening ver- dwijnt; men noemt daarom deze twee stukken, die meestal niet met elkander vergroeien, in tegenoverstelling van de 24 bovenste of ware wervels: vertebrae verae, meestal valsche wervels: vertebrae spuriae; zij zullen afzonderlijk beschreven worden: hier zij voorloopig alleen vermeld, dat zij, met uitzondering van de drie onderste, deelnemen aan de vorming van het wervelkunaal {yuggemergs), canalis vertebralis s. medullaris. De 24 ware wervels hebben zekere algemeene kenmerken, waarvan de beschrijving vooraf dient te gaan aan die van de bijzondere, waar- door zij onderling verschillen.

		\') Of ook de stijgbeugel, de mnsc. staped. en de eminentia stapedii (zie gehoororgaan) hun ontstaan danken aan den 2^ien kieuwboog is nog niet met zekerheid uitgemaakt.



		HANDBOEK VAN DE STELSELMATIG BESCHRIJVENDE ONTLEEDKUNDE YAN DEN MENSCH.



		UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT

		A06000032852752B

		3285 2752



		VOORBERICHT.

		Nu eindelijk het laatste stuk van de 3^de Uitgave van Dr. J. a. fles Handboek der Stelselmatig beschrijvende Ontleedkunde, later dan mij lief was, het licht zal zien heb ik daaraan niet veel woorden vooraf te laten gaan. De vertraging vond haar grond in den omvang, dien het werk, bij alle pogingen om het niet te uitgebreid te maken, verkreeg. Zullen de Sludenten in de Geneeskunde aan de Nederlandsche Universiteiten in het boek zooveel goeds vinden, dat zij het als Leid- draad bij hun studiën zullen gaan gebruiken? Ik hoop het hartelijk, èn voor den Uitgever, èn voor den naam van den bewerker der beide eerste uitgaven, mijn ouden leermeester, die, naar ik hoop, iets van de oude liefde van zijn leerling zal terug- vinden in de toewijding, waarmede deze zijn niet gemakkelijke taak thans heeft ten einde gebracht. Die toewijding zal, zoo hoop ik hartelijk, de kritiek zacht doen zijn, waar zij de oogen vestigt op vele zwakheden in mijn werk, die ik, nu het voltooid is, geenszins over het hoofd zie. Dr. VAN BRAAM HOUCKüEEST. Groningen, September 1886.



		I KEGISTER

		EERSTE DEEL. INLEIDING. § § Bladz. 17. Begrip en verdeeling der Ontleedkunde........... 1 79. Morphologische bestanddeelen van het menscheljjk lichaam... 8 10. De epithelia...................... 13 11. Lymphe en bloed.................... 18 12. Weefsels behoorende tot de bindweefselgroep......... 22 13. Bindweefsel...................... 23 14. De verschillende vormen van kraakbeen........... 31 15. Beenweefsel......\'................ 34 16. Spierweefsel...................... 36 17. Dwarsgestreept spierweefsel................ 37 18. Glad spierweefsel.................... 41 19. Het zenuwweefsel.................... 43 20. De zenuwvezel..................... 44 21. De zenuw-, of gangliencel................. 51 22. Grondlijnen der progressieve ontwikkeling van de kiem..... 54 23. Het ei........................ 56 24. Het rijpen van het ei.................. 58 25. Het zaad (Sperma).................... 59 26. De bevruchting (Impregnatió)............... 60 27. De dojersplijting.................... 62 28. De overgang van de Morulavorm in de blastocyste....... 65 29. Vorming van het middelste kiemblad............ 67 30. Vormveranderingen in de uit 3 kiembladen bestaande kiem. ... 69 31 en 32. Vorm- en plaatsveranderingen in de blastoderma tijdens de in § 30 beschreven differentiëering in de kiembladen....... 73 33. Veranderingen en differentiëeringen in het middelste kiemblad tijdens de in § § 31 en 32 beschreven vormveranderingen van den embryo . 78 34. Inhoud van de Stelselmatig beschrijvende Ontleedkunde..... 82 35. Algemeene beschrijving van het menscheljjk lichaam...... 83



		VIII REQISThK. EERSTE HOOFDSTUK. Leer der Beenderen. Osteologia. S § Bladz. 36. Bepaling, algemeene eigenschappen en verdeeling.......85 I. Beenderen van den tronk. A. Beenderen van het hoofd. 37. Verdeeling......................96 Beenderen van den hersenschedel. 38. Algemeene eigenschappen................96 39. Voorhoofdsbeen. Os frontis................99 40. Wandbeenderen. Ossa parietalia s. bregmatis......... 104 41. Grondbeen. Os basilare s. spheiio-occipitale.......... 106 42. Achterhoofdsbeen. Os occipitis............... 107 43. Wiggebeen. Os sphenoideum................ 113 44. Slaapbeenderen. Ossa temporiim . . . ........... 123 45. Zeefbeen. Os ethmoideum................. 136 46. Algemeene beschouwing van den hersenschedel........ 141 Beenderen van den aangezichtsschede]. 47. Algemeene opmerkingen................. 154 48. Bovenkaaksbeenderen. Maxillae superiores.......... 154 49. Gehemeltebeenderen. Ossa palatina............. 161 50. Jukbeenderen. Ossa zi/gomatica s. malaria . . . . \'..... 165 51. Traanbeenderen. Ossa lacrymalia.............. 167 52. Neusbeenderen. Ossa nasalia............... 168 53. Onderste neusschelpen. Conchae inferiores........... 169 54. Ploegbeen. Os romeris.................. 171 55. Onderkaak. Maxilla inferior................ 172 56. Tongbeen. Os hyoideum................. 175 Holten gevormd door de beenderen van den aangezichts- en van den hersen«chedel. 57. Oogholten. Orbitae................... 177 Neusholte....................... 180 Mondholte...................... 182 üe wiggebeen-bovenkaaksgroeve.............. 183 58. Ontwikkeling van den schedel............... 184



		REGISTER. IX B. Beenderen van de wervelkolom. § § Bladz. 69. Verdeeling van de wervelkolom en algemeene eigenschappen der wervels......................... 189 60. Halswervels. Vertebrae cervicales.............. 193 61. De eerste halswervel. Atlas................ 191 62. De tweede halswervel. Epistropheus............. 197 63. Borst- of ruggewervels. Vertebrae dorsales.......... 198 64. Lendenwervels. Vertebrae lumbales............. 200 65. Heiligbeen. Os sacrum.................. 201 66. Stuitbeen. Os coccygis.................. 204 67. Algemeene beschouwing van de wervelkolom......... 205 C. Beenderen van de borstkas. 68. Borstbeen. Sternum................... 208 69. Ribben. Costae..................... 210 70. Algemeene beschouwing van de borstkas........... 214 71. Ontwikkeling van het skelet van den tronk......... 215 D. Beenderen van de bovenste ledematen. 72. Verdeeling...................... 219 Schoudergordel. 73. Sleutelbeen. Clavicula.................. 220 Schouderblad. Scapula.................. 221 74. Opperarmbeen. Os humeri................. 225 75. Beenderen van den voorarm. Ellepijp, Ulna en Spaakbeen, Radius. 228 76. Beenderen van den hand wortel. Ossa carpi.......... 232 77. Beenderen van de middelhand. Ossa metacarpi........ 235 78. Vingerkootjes. Phalanges................ 237 Beenderen van de onderste ledematen. 79. Verdeeling...................... 239 80. Heupbeen. Os coxae................... 239 81. Algemeene beschouwing van het bekken........... 246 82. Dijbeen. Femur.................... 251 83. Skelet van het onderbeen. Crus.............. 255 Skelet van den voet. 84. Beenderen van den voetwortel. Ossa tarsi.......... 261 Beenderen van den middenvoet. Ossa metatarsi........ 270



		X REGISTER. § § Bladz. Teenkootjes. Phalanges.................272 Skelet van den voet in zijn geheel.............273 85. Ontwikkeling van het skelet der extremiteiten........274

		TWEEDE HOOFDSTUK. Leer van de verbindingen der Skeletstukken. Syndesmologia et Arthrologia. 86. Algemeene beschouwingen................ 281 87. Indeeling van de gewrichten............... 288 88. Verbindingen van de beenderen van den tronk........ 297 89. De verbindingen van de ware wervels met uitzondering van de 2 bovenste halswervels................. 297 90. De verbindingen van de twee bovenste halswervels met den schedel en onderling..................... 304 91. De verbindingen van de beenderen, die de borstkas samenstellen. 312 92. De verbindingen van de valsche wervels.......... 320 93. Het onderkaaksgewricht en de eigen banden van den schedel . . 321 Banden van de extremiteiten. 94. Banden van den gordel der bovenste extremiteiten...... 326 95. Het schoudergewricht. Articulatie» humeri.......... 331 96. Het elleboogsgewricht. Articulatio cubiti........... 335 97. Het onderste spaakbeen-ellepijpsgewricht.......... 345 98. Het handgewricht.................. 345 99. Middelhandsbeen-vingergewrichten............. 355 100. Gewrichten van de vingerkootjes............. 358 101. Banden van den bekkengordel.............. 359 102. Heup- of dijgewricht.................. 366 103. Kniegewricht..................... 373 104. Verbinding tusschen scheen- en kuitbeen.......... 382 105. Verbinding tusschen voet- en onderbeen en tusschen de skelet- stukken van den voet.................. 383 106. De overige gewrichten tusschen de beenderen van den voetwortel en middenvoet onderling................ 392 107. De teen-middelvoetsgewrichten............... 393 108. De teengewrichten................... 395



		HKQISTKll. XI DERDE HOOFDSTUK. Leer der Spieren. Myologia. § § Bladz. 109. Algemeene beschouwingen................ 396 110. Physiologische en physische eigenschappen van de spier .... 401 111. Rangschikking en vorm van de spieren........... 403 112. Over de spierscheeden. Fasciae.............. 408 113. Overzicht van de spiergroepen.............. 410 114. Rugspieren...................... 413 115. De spierscheeden van den rug en van den nek........ 426 116. De buikspieren.................... 428 117. Spierscheeden van de buik en lieskanaal.......... 434 118. Het middenrif. Diaphragma............... 437 119. De borstspieren.................... 440 120. De halsspieren.................... 447 121. De spieren van het hoofd................ 460 122. De schouderspieren................... 474 123. Spieren van den bovenarm................ 477 124. Spieren van den voorarm................ 481 125. Spieren van de vóór-binnenzijde van den voorarm....... 481 126. Radiale randspieren van den voorarm........... 486 127. Spieren van de achter- of strekzijde van den voorarm..... 488 128 Spieren van de hand.................. 491 129. Spierscheede van de bovenste extremiteit.......... 496 130. Spieren van den gordel der onderste extremiteit....... 499 131. Spieren van de onderste extremiteit............ 506 132. Voorste dijspieren................... 506 133. De binnenste dijspieren................. 509 134. De achterste dijspieren................. 512 135. Spieren van het onderbeen................ 515 136. Voorste groep van de spieren van het onderbeen....... 516 137. Buitenste groep van de spieren van het onderbeen...... 518 138. Achterste groep spieren van het onderbeen......... 520 139. Spieren van den voet.................. 526 140. Spieren van de voetzool................. 526 141. Binnenste randspieren van de voetzool........... 529 142. Buitenste randspieren van de voetzool........... 531 143. Spieren van den voetrug................. 533 144. Spierscheede van de onderste extremiteit.......... 534



		XII BEGISTER. TWEEDE DEEL. VIERDE HOOFDSTUK. Leer van de ingewanden. Splanchnologia. § § Bladz. 145. Indeeling....................... 1 A. Zinwerktuigen. 146. Algemeene beschouwingen................ 1 147. Indeeling van het gezichtszintuig............. 2 148. Algemeene vorm van den oogbol.............. 8 149. De gezichtszenuw en haar scheeden............ 9 150. De harde oogrok en het hoornvlies............. 11 151. De overgang van de sclerotica in de cornea......- ... 17 152. Het vaatvlies of middelste oogrok............. 19 153. Het zenuw- of netvlies. Retina............... 28 154. De doorzichtige kern van het oog............. 38 155. Hulptoestellen van het gezichtszintuig, die buiten den oogbol ge- legen zijn....................... 46 156. De oogleden...................... 46 157. De traanwerktuigen................... 52 158. De spieren van de oogholte................ 57 159. De spierscheeden van de orbita.............. 61 160. De bewegingen van den oogbol.............. 65 161. De rol van de afzonderlijke oogspieren........... 71 162. Ontwikkeling van het gezichtszintuig met zijn hulptoestellen. . . 73 163. Algemeene indeeling van het gehoorzintuig.......... 80 A. Uitwendige sfeer van het gehoorzintuig. 164. De oorschelp en de kraakbeenige uitwendige gehoorgang .... 82 165. De uitwendige gehoorgang................ 85 166. Het trommelvlies.................... 86 B. Middelste sfeer van het gehoorzintuig. 167. Trommelholte..................... 89 168. Gehoorbeentjes..................... 92 169. Verbindingen der gehoorbeentjes.............. 94 170. De oortrompet. Tuba Eustachii.............. 99



		REGISTER. XIII C. Inwendige sfeer van het gehoorzintuig. §§ \' Biadz. 171. Algemeene beschouwing................. 103 172. Het beenige labyrinth................. 103 173. Het vliezige labyrinth................. 107 174. Zenuwverbreiding in het vliezige labyrinth......... 111 175. Microscopische Anatomie van het vliezige labyrinth. ..... 113 176. Ontwikkeling van het gehoorzintuig............ 117 177. Algemeen overzicht van het reukzintuig.......... 119 178. De neusholte en de uitwendige neus............ 121 179. Ontwikkeling van het reukzintuig............. 128 180. Het smaakzintuig................... 130 181. Het gevoelszintuig. De algemeene lichaamsbekleeding...... 130 182. De huid....................... 132 183. De gevormde producten van de opperhuid......... 140 184. De haren...................... 141 185. De nagels...................... 147 186. Ontwikkeling van de huid met haar aanhangsels en klieren. . . 149 B. Organen voor het vegetatieve leven. 187. Algemeene indeeling.................. 154 Spjjsverterings-werktuigen. 188. Indeeling...................... 154 189. Mondholte en slokdarmhoofd............... 157 190. Het slijmvlies van mondholte en slokdarmhoofd........ 176 191. Klieren, uitmondende in mond- en keelholte......... 180 192. Tanden....................... 190 193. Slokdarm...................... 202 194. De maag....................... 205 195. De dunne of nauwe darm................ 212 196. De wijde of dikke darm................. 221 197. De lever....................... 225 198. De alvleeschklier................... 237 Aanhangsel. 199. De milt....................... 242 200. De bijnieren...................... 246 201. De stuitbeensklier................... 248 202. De strotslagaderklier.................. 249



		W4M-JS&\'





		O^tf
		*VY\\yv\\ f*


		\'



		XIV KËG18TER. Ademhalings- werk tui gen. § § Bladz. 203. Algemeene beschouwing................. 249 204. Het strottehoofd.................... 250 205. De kraakbeenderen van het strottehoofd.......... 251 206. Verbindingen van de skeletstukken van den larynx onderling en met de omliggende deelen................ 256 207. Spieren van het strottehoofd............... 261 208. Slijmvlies van het strottehoofd.............. 266 209. De luchtpijp en haar takken............... 269 210. De longen...................... 272 211. De schildklier..................... 281 212. De thymklier..................... 284 213. Ontwikkeling van het darmkanaal met zijn aanhangsels .... 286 214. Ontwikkeling van de primaire voordarm.......... 286 215. Ontwikkeling van de middendarm............. 291 216. De primaire achterdarm................. 296 Pis- en geslachtswerktuigen. 217. Algemeen overzicht der piswerktuigen........... 297 218. De nieren...................... 297 219. De pisleider..................... 308 220. De pisblaas...................... 309 221. De pisbuis...................... 315 Geslachtsorganen. 222. Inleiding......................321 223. De voortplantingsorganen van den man........... 321 224. De bal- en bijbal................... 322 225. De zaadstreng en de balbekleedselen............ 329 226. De zaadleiders, zaadblaasjes en uitwerpbuizen........ 334 227. De voorstanderklier en de cowpEB\'sche klieren........ 336 228. Het mannelijk lid................... 339 229. De voortplantingsorganen van de vrouw.......... 344 230. Uitwendige schaamdeelen en scheede-voorhof......... 346 231. De scheede....................... 350 232. De baarmoeder.................... 353 233. De eileiders..................... 362 234. De eierstokken.................... 365 235. Spieren en peesscheeden van den bekkenuitgang....... 374 236. Mannelijke bilnaadstreek................ 377 237. Vrouwelijke bilnaadstreek................ 382



		REGISTER. XV § § BUdz. 238. De bekkenscheede. Faseia pelvis............. 384 239. Ontwikkeling van den uro-genitalen toestel......... 385 240. De zogklieren..................... 395 Aanhangsel. 241. De topographie der borstingewanden............ 401 242. De topographie der buiks-, en bekkeningewanden. Weivlies van de buik (peritonaeum).................. 410

		DERDE DEEL. VIJFDE HOOFDSTUK. Leer der vaten. Angiologia. 243. Algemeene beschouwing................. 1 244. Indeeling van het vaatstelsel............... 7 A. Leer van de Bloedvaten. 245. Het hart....................... 7 246. Microscopische Anatomie van het hart........... 16 247. Ontwikkeling van het hart en de groote bloedvaten...... 19 248. Algemeene beschouwing van de bloedvaten......... 28 249. Microscopische Anatomie van de bloedvaten......... 33 250. Algemeene indeeling van de slagaderen en aderen...... 37 a. Slagaderen van den kleinen bloedsomloop. 251. De longslagader.................... 37 b. Slagaderen van den grooten bloedsomloop. 252. De groote lichaamsslagader. Art. aorta........... 38 253. Opstijgende aorta................... 39 254. Boog van de aorta................... 40 255. De gemeenschappelijke strotslagader............ 41 256. De uitwendige strotslagader............... 43 257. De inwendige strotslagader............... 52 258. De ondersleutelbeensslagader............... 56 259. De okselslagader.................... 65 260. De armslagader.................... 67 261. De spaakbeensslagader................. 69



		XVI REGISTER. §§ Bladz. 262. De ellepijpsslagader.................. 70 263. Het slagadernet van den elleboog............. 72 264. Het dorsale slagadernet van den handwortel......... 73 265. Slagaderen van de handpalm............... 73 266. Het (neêrdalende-) borstgedeelte van de groote slagader. Aorta thoracica descendent.................. 74 267. Het buikgedeelte der groote lichaamsslagader........ 76 268. Eindtakken van de aorta abdominalis............ 82 269. De bekkenslagader..........\'......... 83 270. De slagader van het onderste lid............. 87 271. De dijslagader..................... 89 272. De kniekuilsslagader.................. 92 273. De voorste scheenbeensslagader.............. 93 274. De achterste scheenbeensslagader............. 95 275. Het slagadernet van het kniegewricht........... 98 276. De middelste heiligbeensslagader............. 98

		De aderen. Venae. I. Aderen van den kleinen bloedsomloop. 277. De longaderen.................... 99 II. Aderen van den grooten bloedsomloop. 278. Aderen van de hartwanden............... 99 Stelsel van de bovenste holle ader. 279. De bovenste of neerdalende holle ader........... 101 280. De ongenaamde aderen................. 105 281. De gemeenschappelijke strotader............. 107 282. Wortels van de inwendige strotader............ 108 283. De aderen van het bovenste lid.............. 116 Stelsel van de onderste holle ader. 284. Onderste- of opstijgende holle ader............ 120 285. De bekkenader.................... 121 286. De ader van het onderste lid............... 123 287. De parietale takken van de onderste holle ader....... 127 288. De viscerale takken van de onderste holle ader....... 127 289. De poortadcr.................... 129



		KKGISTKK XVII B. Leer van de lymphe-, of weivaten. § § Bi«dz. 290. Algemeene beschouwing................. 132 291. De wortels der lymphewegen............... 134 292. Bouw der lymphevaat-stammen en lympheklieren....... 137 293. Rangschikking der lymphevaat-stammen en lympheklieren . . . 139 294. De oppervlakkige lymphevaten en klieren.......... 140 295. Lymphevaten der huid van hoofd en hals.......... 141 296. Lymphevaten der huid van den tronk boven den navel en van het bovenste lid.................... 142 297. Lymphevaten der huid van den tronk beneden den navel, en van het onderste lid.................... 144 298. Diepgelegen lymphevaten en lympheklieren van hoofd en hals . 147 299. Diepgelegen lymphevaten en lympheklieren van de borst (inge- wanden en wand)................... 14S 300. Diepgelegen lymphevaten en lympheklieren van buik en bekken (ingewanden en wand)................. 149 301. De groote verzamelingsstammen der lymphe......... 150

		ZESDE HOOFDSTUK. Leer van het Zenuwstelsel. Neurologia. 302. Algemeene beschouwingen................ 153 303. Over den bouw van hersenen en ruggemerg in het algemeen . .. 157 304. Over den bouw van de periphere zenuwen in het algemeen . . . 158 305. Oorzaken, die de studie van het zenuwstelsel bemoeielijken . . . 159 306. Methoden voor het neurologisch onderzoek......... 161 A. De middenpunten van het zenuwstelsel. 307. Algemeene opmerkingen................. 163 308. Het ruggemerg.................... 164 De hersenen. 309. Algemeene beschouwing en indeeling........... 178 310. De genetische indeeling van de hersenen.......... 181 811. Overzicht van de deelen behoorende tot den hersenstam en van die, welke zich uit de blazen der groote hersenen differentieren . 183 A. Na-, en achterste hersenblaas. 312. Het verlengde merg en de brug.............. 186 313. De kleine hersenen................... 192



		XVIII REGISTER. B. Middelste hersenblaas. § § Biadz. 314. Armen of stelen van de groote hersenen en vierheuvelig lichaam. 199 C. Tusschenhersenblaas. 315. De zoog. 3^de hersenholte en haar omgeving......... 203 D. De groothersenblaas. 316. De groote halfronden of halfronden der groote hersenen .... 212 317. De holten der groote halfronden of zijkamers........ 216 318. Mantel der groote halfronden en zoog. hersenganglia..... 222 319. De oppervlakte van de groote halfronden.......... 225 320. Topographie van de hersenen, in betrekking tot de schedelnaden. 244 321. Afmetingen, gewicht enz. van de hersenen......... 245 322. Fijnere bouw van de hersenen.............. 247 323. Overgangsgebied van het ruggemerg en het verlengde merg. . . 248 324. Hersenstam...................... 249 325. De pedunculus-h&zji van den hersenstam.......... 250 326. De regio tegmenti van den hersenstam........... 252 327. De kleine hersenen................... 260 328. De vierheuvelplaat................... 263 329. Thalamus opticus............\'....... 265 330. Fijnere bouw van de groote hersenen............ 267 331. Hersen- ruggemergsvliezen................. 275 332. Bouw van de periphere zenuwen..... ........ 289 B. Het periphere zenuwstelsel. 333. Algemeen overzicht.................. 290 334. Algemeen overzicht der hersenzenuwen........... 291 335. Het l^s"\' paar hersenzenuwen. N. olfactorius......... 292 336. Het 2^dc hersenzenuwpaar. N. opticus............ 293 337. Het 3^d,! hersenzenuwpaar. .AT. oculomotorius.......... 296 338. Het 4^de hersenzenuwpaar. N. trochlearis........... 300 339. Het 5^de hersenzenuwpaar. N. trigeminus........... 301 340. Het 6^de hersenzenuwpaar. N. abducens........... 313 341. Het 7^dc hersenzenuwpaar. N. facialis............ 314 342. Het 8"^c hersenzenuwpaar. N. acusticus........... 319 33. Het 9^de hersenzenuwpaar. N. glossopharyngeus........ 322 344. Het 10^dc hersenzenuwpaar. N. vagus............ 325 345. Het ll^de hersenzenuwpaar. N. accessorius Wittisii....... 332 346. Het 12^de hersenzenuwpaar. N. hypoglossus*.......... 334



		KEQ18TEK. XIX Ruggemergszenuwen. § § Bladz. 347. Algemeen overzicht.................. 337 348. De achterste ruggemergszenuwtakken........... 342 349. De voorste takken der 4 bovenste halszenuwen. Halsvlecht (voorste). 345 350. Armvlecht...................... 350 351. Voorste takken van de 12 borst-, of rugzenuwen....... 361 352. De lendenvlecht.................... 363 353. De heiligbeensvlecht.................. 368 354. De stuitbeensvlecht................... 378 Het sympathische zenuwstelsel. 355. Algemeene indeeling.................. 379 356. De grensstreng van den n. sympath............. 379 357. Verbindingen tusschen den n. gymp. en cerebro-spinale zenuwen . 381 358. Periphere vertakkingen van den n. symp........... 383 359. Kop-halsgedeelte van den n. symp. (periph.)......... 384 360. Borst-, en buikgedeelte van den n. symph. (periph.)...... 387 361. Bekkengedeelte van den n. symph. (periph.)......... 391 362. Slotbeschouwing van het sympathische zenuwstelsel...... 393 363. Slotbeschouwing van het periphere zenuwstelsel....... 394



		VOOKBERICHT.

		Bij het verschijnen der l^8te Aflevering van de 3^de Uitgave van Dr. j. A fles\' bekend Handboek der Stelselmatig beschrijvende Ontleed- hinde van den Mensch, word ik gedrongen alvast een enkel woord tot inleiding te doen voorafgaan. Ik heb namelijk gemeend, zonder groot nadeel voor hen, die naar ik hoop dit Handboek in zijn nieuwen vorm bruikbaar zullen vinden: de Studenten in de Geneeskunde aan de Nederlandsche Universiteiten, de gebrekkige figuren van de twee eerste Uitgaven te kunnen doen wegvallen. Daardoor werd het echter noodig den tekst van het boek zóó om te werken, dat daarbij een van de bestaande deugdelijke Plaatwerken over Ontleedkunde van den mensch kon gebruikt wor- den; deze toch zijn uitmuntende hulpmiddelen om de verbleekte herinnering aan de vroeger geziene Ontleedkundige praeparaten op- nieuw te kleuren.



		Zeer bepaald met het oog op twee bekende plaatwerken: 1°. Grundriss der Anatomie des Menschen von Dr. J. henle. 2 Theile Atlas. Braunschweig, friedricii vieweg ünd sohn, 1880. 2°. Die descriptvoe und topographische Anatomie den Menschen, in 600 Ab- bildungen von Dr. c. heitzmann. Wien, 1875, wilhelm braumüller ; werd de tekst door mij ingericht. Naar deze wordt dus telkens verwezen door de teekens: (Hl.) en (Hz.): Dr. VAN BRAAM HOUCKGEEST. Groningen, 26 November 1881.



		INLEIDING.

		Begrip en verdeeling der ontleedkunde. De ontleedkunde (anatomia) van den niensch vormt een onderdeel van de morphologia, de leer der vormen, in meer beperkten zin, voor zoover de hier bedoelde morphologia zich alleen bezig houdt met de vormen in welke het leven zich openbaart. Haar jongere zuster, de physiologia, bestudeert die levensopenbaringen zelf, en de wetten, waaraan ze gehoorzamen; in het vertrouwen, dat het mogelijk zal zijn inzicht in die wetten te krijgen, en dus het leven te verklaren. Zij gaat daarbij uit van de goed gevestigde veronderstelling, dat in het wezen der zaak geen verschil bestaat tusschen de atoombewegingen in de levende-, georganiseerde", en die in de niet georganiseerde stof; en zij schrijft de eigenaardige wijze, waarop, in de levende stof, die atoombewegingen zich aan ons openbaren alleen toe, deels aan den meer zamengestelden bouw der atoomgroepen, deels aan de omgeving, waarin deze geplaatst zijn. Zij heeft dus voor goed gebroken met de specifieke kracht naar de voorstelling der ouderen alleen aan het levende eigen de levens- kracht, die als een deus exmacltina geroepen werd ter verklaring van alle levensverschijnselen. De schijnverklaring, door de levenskracht haar aangeboden, verwer- pende, ging zij haar eigen weg zich banen en bewandelen, en werd zoo tot een natuur- en scheikunde der organismen. 1



		->

		Beiden, de physioloog en de morpholoog, komen door hun naspo- ringen tot het resultaat, dat het wezen van het leven (hiermede is natuurlijk het leven zelf niet verklaard) bestaat in verandering, in bewe- ging. Maar terwijl de physioloog hoofdzakelijk de aandacht wijdt aan de verandering in scheikundige menging en in aggregatietoestand, houdt de morpholoog zich alleen bezig met de lichamelijke vormen van het levende, en de veranderingen daarin tijdens en door het leven gebracht. Bij meer zamengestelden bouw van die levende vormen, wordt het noodig ze kunstmatig uit een te leggen in de stukken, waaruit ze zijn opgebouwd, ze te ontleden; zoo kwam men er toe, den naam ontleedkunde, anatomia, het hulpmiddel ter verkrijging van wetenschap, te gaan toepassen op die wetenschap zelf. De behoefte aan verdeeling van den arbeid op een zeer uitgebreid arbeidsveld, scheidde de ontleedkundigen - de anatomen in phy- totomen en zoótomen, terwijl onder de laatstgenoemde sommigen zich meer in het bijzonder bezighouden met de anatomie van den menscli. De arbeid van al die morphologen is echter een gerneenschappe- lijke; vooreerst omdat het object der morphologie is: het leeren kennen, zooveel mogelijk van alle levende vormen; in de tweede plaats, omdat de nieuwere wetenschap van de veronderstelling uitgaat, dat al, wat leeft, door een gemeenschappelijke afstamming verbonden is. Zij, die deze wetenschappelijke hypothese niet als uitgangspunt van. hun beschouwingen wenschen te nemen, stellen tegenover haar geen andere. Zij meenen, dat er scherpe soortelijke verschillen bestaan tus- schen de levende vormen, en dat iedere soort haar ontstaan dankt aan een vrije scheppingsdaad; het eerste gedeelte dezer meening wordt schier dagelijks door de feiten weerlegd, en de moeielijkheid een goede bepaling te geven van dat, wat onder soort verstaan moet worden, bewijst ten overvloede de onjuistheid; het tweede gedeelte is noch voor bewijs, noch voor wederlegging vatbaar, en de wetenschappelijke morpholoog kan dus dit uitgangspunt niet kiezen, bij het doen zijner nasporingen. Wie het toch kiest kan alleen komen tot de kennis van een aantal levende vormen, een aantal geëvenredigd aan zijn ouderdom en vlijt, maar die kennis is dood, als de prikkel ontbreekt naar de wor- ding dier vormen te vorschen. Het zoeken naar de verklaring dier wording maakt de morphologie tot een wetenschap van gelijken rang als haar zusterwetenschap de physiologie. De eenige tot nog toe ge- stelde hypothese, die dit zoeken wettigt en mogelijk maakt, is die,



		:J

		welke alle levende vormen verbonden denkt door gemeenschappelijke afstamming; aan haar kan en moet ieder morpholoog de door hem gevonden feiten toetsen. Wijst de wetenschappelijke morpholoog de scheppingshypothese terug als onwetenschappelijk, hij kan zijn oor niet sluiten voor de vraag: van waar al wat leeft! Op die vraag zijn twee antwoorden: óf het levende is uit hetniet-levende ontstaan; óf het levende is van eeuwigheid tot eeuwigheid geweest. Het eerste antwoordt vordert het geloof aan een zoogenaamde yeueralio aequivoca. Het lokte pogingen uit deze nu ook experimenteel aan te toonen: pogingen tot nog toe voortdurend mislukt. Maar wat nu niet meer in een proef kunstmatig tot verwezenlijking kan gebracht worden, de voorwaarden daarvoor zouden gedurende vroegere ontwik- kelingsperioden van onze planeet aanwezig kunnen geweest zijn. In dezen zin opgevat telt de generatio aequivoca tal van aanhangers onder de morphologen. Voor de met-aanhangers blijft alleen over het geloof, dat het levende van alle eeuwigheid geweest is, en niets doet als veranderen in de vormen, waarin het zich aan ons openbaart; blijkt het bij nader onderzoek meer en meer waarschijnlijk, dat er perioden zijn geweest in de ontwikkeling van onze planeet, gedurende welke het leven on- denkbaar was, dan blijft niets over als de hypothese, dat de een- voudigste levende vormen (of kiemen van deze) onze planeet bereikten van andere hemellichamen bijv. door middel van meteoren ^]). §2. Juist omdat het wezen van het leven is: verandering in physischen en chemischen zin, en deze weder hand aan hand gaat met veran- deringen in den vorm, behoort de wetenschappelijke beoefenaar van de ontleedkunde van den mensch, gelijke aandacht te wijden aan den vorm van het lichaam in zijn verschillende ontwikkelingsperioden. De beschrijving zou dus moeten aanvangen bij de eenvoudige kiem, uit \') Feciinek (Ideen zur Schüpfungs- und Entwickelungsgeschichte der Organismeu, Leipzig 1873) cu pkeuer (Naturwissenschaftliche Thatsachen und Probleme. PopuKire Vortriige, Berlin 1880), verdedigen een derde mogelijkheid. IJe gloeiende massa, welke eens onze planeet samenstelde, was levende materie; levend op andere wijze als we ons thans knnnen denken. Afkoelende scheidde zich uit deze levende stof uit al, wat we thans anorganische stof noemen; het overblijvende was levend protoplatma.



		4

		welke een menschelijk organisme zich ontwikkelt; zij zou deze moeten volgen in haar groei en eindelijk in haar teruggang. Aan dezen eisch wordt gewoonlijk niet en zal ook hier niet voldaan worden. Aan de beschrijving zal het lichaam van den vol- wassen mensch ten gronde gelegd worden, dat zijn geheele progres- sieve ontwikkeling heeft doorloopen: van die ontwikkeling zelf zal niet meer medegedeeld worden, dan tot goedbegrip van den geworden, volwassen vorm noodzakelijk is; de regressieve ontwikkeling zal slechts hier en daar met een enkel woord ter sprake worden gebracht. De willekeurige scheiding, op die wijze ook hier gemaakt tusschen de ontwikkelingsgeschiedenis en de beschrijvende ontleedkunde van den mensch, wordt verklaard uit de neiging om een Handleiding als deze zich niet te doen uitzetten buiten zekere grenzen, en zij wordt min of meer gewettigd door de gewoonte. Aan de bezwaren, noodzakelijk verbonden aan zulk een eenzijdige beschrijving, wordt althans voor hem, die zijn studiën pas aanvangt, op voldoende wijze te gemoet te gekomen, door in een korte inleiding de grondlijnen der progressieve ontwikkeling van de kiem te doen voorafgaan. § 3- Deze handleiding zal dus allereerst zijn eene voor de beschrijvende Ontleedkunde van den mensch. Zij zal dus allereerst moeten voldoen aan den eisch: dat de beschrijvingen nauwkeurig zijn. Maar boven- dien brengt het feit, dat verreweg de meeste beoefenaren van de Ontleedkunde van den mensch, aanstaande geneeskundigen zijn, een tweede eisch mede, en wel deze, dat in de beschrijving de onderlinge verhouding en ligging der deelen niet uit het oog wordt verloren, dat de beschrijving zooveel mogelijk een plaatsbeschrijvende zij. Zal zij aan die eischen beantwoorden, dan zal deze handleiding in kort bestek moeten bevatten het voornaamste van dat, wat, behalve in de gewone handleidingen der beschrijvende Ontleedkunde van den mensch, vervat is in die van de plaatsbeschrijvende. §4. Gebruik makende van het middel de ontleding, dat ook zijn naam aan de geheele wetenschap gaf, blijkt het allereerst, dat het geheele



		5

		gebouw, niet allerwege uit gelijk materiaal bestaat. De grovere ver- schillen in de bouwstoffen zijn gemakkelijk waarneembaar, en vorde- ren niet bijzondere hulpmiddelen tot verscherping van onze zintuigen. Zij lokken uit tot nauwkeuriger onderzoek ook met gewapend zintuig, dat uiteenleggen in- en bestudeeren van de kleinste fragmenten der bouwstoften veroorlooft. Het zintuig dat, verscherpt, ons deze ontleding tot in de kleinste bijzonderheden mogelijk maakt, gaf den naam aan de microscopische Ontleedkunde, wel eens ten onrechte als een bijzondere tak der beschrij- vende Ontleedkunde beschouwd. Het is een willekeurige scheiding die beschrijving wel uit te strek- ken over dat, wat met het bloote oog wordt gezien en het, alleen met verscherpt zintuig, zichtbare uit te sluiten: die scheiding zal dan ook in deze handleiding niet worden doorgevoerd. §5. Het microscopisch onderzoek der materialen, waaruit het mensche- lijk lichaam is opgebouwd, leert ons schier overal kennen kleinste vorm- elementen, door de ontleedkundigen meestal cellen, door de physiologen veelal elementaire organismen genoemd. De laatste naam wijst er op, dat zij beschouwd worden als eenheden, en wel de kleinste eenheden in welke het leven zich door stofwisseling, groei, voortplanting, ont- vankelijkheid voor prikkels, beweging, eindelijk ook door teruggang openbaart. Deze cellen bieden groote verschillen in vorm aan, eveneens in scheikundige samenstelling. De laatstgenoemde zijn voor den morpho- loog alleen in zooverre van belang, als zij zich openbaren in physische en morphologische verschillen tusschen de producten van de levens- werkdadigheid der cellen. Die producten toch, wel verre van steeds onmiddellijk verwijderd te worden, blijven veelal in nauw verband met de cellen. Deels naar de verschillen in vorm van de cellen, deels naar den aard der tusschenstof, die gelijkaardige cellen samenbindt, worden de weefsels onderscheiden. De morphologische beschrijving der weefsels vormt den inhoud der zooeven genoemde microscopische ontleedkunde. De weefselleer histologia daarentegen behandelt naast den vorm en de ontwikkelingsgeschiedenis der weefsels, hoofdzakelijk de levens-



		6

		verrichtingen der elementaire organismen, en wordt daarom veelal met den naam: algemeene physiologia aangeduid, in tegenoverstelling van de bijzondere physiologia, die de levensverrichtingen behandelt van de werktuigen: organen, die het lichaam samenstellen van iederen meer samengestelden vorm: organisme. De morphologie ontleedkunde houdt zich natuurlijk weder alleen bezig met den vorm van deze organen, en het microscopisch onderzoek van deze leert, dat meerdere weefsels aan de samenstelling van een orgaan deel nemen, met dien verstande, dat één weefselvorm dikwijls zoozeer de overhand heeft in de vorming van een orgaan, dat het zijn naam daaraan geeft. Leert nu het onderzoek, dat een en dezelfde verrichting is opgedragen aan een groot aantal, in hoofdzaak gelijk gebouwde organen, dan geeft men aan de vereeniging van deze alle den naam van stelsel: Systema. Zoo ontstond de naam: systema- tiscJt beschrijvende Ontleedkunde, die ook den hoofdinhoud van deze Hand- leiding zal uitmaken, waarin achtereenvolgen» alle organen, behoorende tot een stelsel, beschreven worden. In den regel zijn de verrichtingen, waardoor het leven zich aan ons openbaart, ieder voor zich opgedragen aan organen, behoorende tot zeer verschillende stelsels; zoo kwam men tot het onderscheiden van toestellen: apparaten. De kennis, ook van deze onderscheiding, is onmisbaar, al ware het alleen omdat de geheele verdeeling van een der stelsels: systemata, namelijk dat der ingewanden, zonder haar niet zou kunnen gemaakt worden. In dit hoofdstuk toch vinden hun plaats organen èn in bouw èn in physiologische beteekenis zoo heterogeen mogelijk. Hier worden zij dan ook niet samengevat naar den bouw, maar naar de wijze waarop zij samenwerken tot een gemeenschappelijk doel. §0. Blijkt het dus uit het bovengezegde, dat de ontleedkundige in de beoefening zijner wetenschap telkens gedachtig moet zijn aan de phy- siologische beteekenis van de door hem onderzochte organen, zoo schijnt het niet ondienstig met een enkel woord in het licht te stel- len, dat voor hem de vraag naar de verrichting van een orgaan nooit de eerste mag zijn. Voor hem, die de leer der descendentie tot uitgangspunt neemt, staat



		7

		het vast, dat in ieder organisme de aanwezigheid van organen moge- lijk is, die geen rol te vervullen hebben in het tot stand brengen der levensverrichtingen, of een rol zóó ondergeschikt, dat het streven om deze aan te wijzen ijdel blijkt. Deze steenen des aanstoots voor den teleoloog, zijn meestal uiterst belangrijk voor den morpholoog, die geleid door de feiten zooals zij door ontwikkelingsgeschiedenis en vergelijkende ontleedkunde geleerd worden tracht aan te toonen, dat zij overblijfselen zijn van orga- nen, die gedurende vroegere ontwikkelingsperioden van de soort, in andere vormen zich voordeden. Terwijl zoo het streven der ontleedkundigen gericht is op een mor- phologische verklaring dezer deelen in bovenbedoelden zin, vorscht de physioloog naar de wijzigingen in de functie dezer deelen en de om- standigheden, waardoor ze bepaald werden. Zoo opgevat is de ontwikkelingsgeschiedenis van organen en orga- nismen een even gewichtige en zelfstandige tak van de wetenschap, die het levende tot object van onderzoek heeft, van de biologia, als die physiologia, die zich bezig houdt met de ontwikkelingsgeschiedenis der functiën. Het zoeken naar den laatsten grond, waarom, onder den invloed van uitwendige omstandigheden onder welke de levende vormen ge- plaatst zijn, organen en functiën zich wijzigen, en waarom op de na- komelingen hetzij regelmatig, hetzij ongeregeld, organen of rudimenten van deze worden overgedragen zonder nut of met een hoogst twijfel- achtige beteekenis, ligt veeleer op den weg der physiologen, dan van de morphologen. Wanneer we rekening houden met het feit, dat nauwelijks een halve menschenleeftijd ons scheidt van den tijd, waarin het tot alge- meen bewustzijn kwam van de biologen, dat de leer der descendentie het eenige wetenschappelijk uitgangspunt kan zijn, dan verbaast het ons niet, dat het thans levende geslacht van biologen meer geneigd is de noodige bouwstoffen tot steun van de nieuwe hypothese alsnog te verzamelen, dan uit het reeds voorhanden materiaal het nieuwe ge- bouw op te trekken. Niet snelle voltooiing maar deugdelijke grondslag is de eisch. Dat het evenmin, vooralsnog, geraden is, alleen aan de leer der descendentie stem te geven op maatschappelijk, zedelijk en religieus gebied, behoeft geen betoog.



		8

		Morphologische bestanddeelen van het meiischelijk lichaam. §7. De stof, waarin wij de zoogenaamde levensverschijnselen waarnemen, heeft den algemeenen naam van protoplasma gekregen. Het is noodig, dat men zich klaar voorstelle, dat met dien naam niet wordt aangeduid een stof van bepaalde scheikundige samenstel- ling. Voor het aantoonen van die stof bestaat dus ook niet één alge- meen, stoffelijke reagens, maar het zijn de levensverschijnselen, waar- door het levend protoplasma zich aan ons openbaart. Die levensverschijnselen zijn: stofwisseling. Uit de omgeving, waarin het protoplasma leeft, wordt stof opgenomen: deze wordt verwerkt, en geassimileerd. Dit zoogenaamde verterings- en assimilatieproces gaat ge- paard, althans gedurende zekere perioden van het leven, met groei. Bovendien neemt men aan het levende protoplasma beweging waar, die men in het algemeen beschouwt als terugwerking van het proto- plasma op de inwerking ondergaan van de zijde der omgeving. Juist die mechanische beweging, het levensverschijnsel, dat allereerst in het oog valt, veronderstelt beweging der kleinste deeltjes: atoombeweging, waaruit zij ontstaat. Zij is altijd vergezeld van warmteproductie. Deze laatste, eveneens een atoombeweging, dankt, evenals de mechanische be- weging, haar ontstaan aan scheikundige omzettingen. Het is dus scheikun- dig arbeidsvermogen (spankracht), dat door het levend protoplasma wordt omgezet vooral in warmte en mechanische beweging; zal het daarbij niet te niet gaan, dan moet steeds voor het voorhanden zijn van nieuw scheikundig arbeidsvermogen gezorgd zijn. De buitenwereld levert het in den vorm van voedsel. Zoolang de groei, van welk levend organisme dan ook, duurt, moet natuurlijk meer spankracht opgeno- men worden dan in den vorm van arbeid geleverd wordt. Zoo blijkt dus uit de waargenomen verschijnselen aan het levend protoplasma dat stofwisseling een niet terug te wijzen eisch is voor het levende, al valt zij minder gemakkelijk in het oog dan warmteontwikkeling en beweging. In het algemeen blijft daarbij naar onze voorstelling de scheikundige samenstelling van het protoplasma onveranderd: juist deze voorstelling



		9

		is belichaamd in de uitdrukking, dat het voedsel wordt geassimileerd. Daaruit mag echter nog niet de gevolgtrekking gemaakt worden, dat het geheele protoplasma telkens verbruikt wordt, en uit het voedsel telkens direkt nieuw protoplasma wordt opgebouwd. Veel waarschijn- 1\'yker is, dat meer gemakkelijk om te zetten atoomgroepen in het zeer samengestelde geheel telkens verbruikt en door nieuwe uit de voed- sels vervangen worden, en dat alleen zoolang de groei duurt, een deel van het voedsel meer direct ons dienst doet bij de vorming van nieuw levend protoplasma. De groei toch komt niet op rekening daarvan, dat de stoffen, in het protoplasma geboren, uit het verlies van scheikundig arbeidsvermogen, daarin opgehoopt blijven. Meestal schadelijk voor het leven, worden zij uit het organisme verwijderd, en zoo wordt het aantoonen der pro- ducten van stofwisseling mede een teeken, waaraan het levende ge- kend wordt. Die groei is tevens het bewijs, dat levend protoplasma zich kan voortplanten. Zoo blijkt dan uit ons kort overzicht, dat het allereerste kenmerk van levend protoplasma is beweging en dat deze veronderstelt prik- kelbaarheid; een tweede kenmerk, de warmteontwikkeling, vordert evenzeer als de eerste een andere natuurkracht waaruit zij geboren wordt. Zoo wordt ons de weg gewezen naar stofopname, assimilatie, dus scheikundige omzetting, als bron der twee genoemde verschijnse- len. Zij gaan gepaard met uitscheiding van producten van stofwisse- ling, een derde kenmerk van het leven, en gedurende een korteren of langeren tijd met groei, d. w. z. met voortplanting van het levende. Zoolang deze groei duurt, sluit dus in quantitatieven zin de balans niet. De ervaring leert, dat, voor \'al wat leeft, deze periode een voorbij- gaande is. Zij leert tevens, dat zeer waarschijnlijk ook in qualitatie- ven zin de rekening van inkomsten en uitgaven niet volkomen sluit: dat dus de scheikundige samenstelling van het levende protoplasma langzamerhand verandert. Althans daaraan meent men het te moeten toeschrijven, dat de levende materie langzamerhand ongeschikt wordt, de levensuitingen te openbaren. Die regressieve verandering, trouwens niet altijd even merkbaar, is dus ook een van de verschijnselen waardoor in sommige gevallen het leven zich aan ons openbaart. Uit het bovenstaande volgt, dat men niet kan geven een korte



		10

		bepaling van het leven, en van het levende, maar dat beide alleen gekend worden uit een reeks van verschijnselen, die aan de levende materie, in tegenoverstelling van de doode, worden waargenomen. §8. Handelden wij in de vorige § alleen over de stof, in welke wij de levensverschijnselen waarnemen, dan rijst nu de vraag in welke vor- men die stof zich hult, Reeds vroeger wezen wij er op, dat aan de meest eenvoudige van deze vormen de naam is gegeven van cellen, elementaire organismen. Aan de morphologen voegt het best, den eersten naam, die meer betrekking heeft tot den vorm, te gebruiken. Het begrip cel onderging in den loop der tijden tamelijk groote ver- anderingen: de voorstelling, die er toe bracht, juist den naam cel te kiezen, was deze: dat in een cel een zekere hoeveelheid levend pro- toplasma omgeven werd door een omhullend vlies, dat de grens uit- maakt. In de nieuwere beschouwingen over de cel wordt het omhullend vlies, de celmembraan, dat feitelijk dikwijls ontbreekt, daar, waar het wel aanwezig is, opgevat als een product van de levenswerkdadigheid van het celprotoplasma, en wordt aan ieder klompje levend protoplasma, dat min of meer scherp omgrensd ligt in het medium, waarin het zijn levensverschijnselen openbaart, de naam van cel toegekend. Er bestaan inderdaad tal van organismen, organismen omdat zij alle levensverrichtingen volbrengen, waarin met onze tegenwoordige hulp- middelen niets kan gevonden worden als een klompje, schijnbaar homo- geen protoplasma en die daarom met vol recht: eencellige organismen kun- nen genoemd worden, bijv. splijtzwammen. De eerste differentiëring, die, met onze hulpmiddelen, in levend pro- toplasma ontdekt wordt, is het ontstaan van een zoogenaamde celkern. Deze doet zich voor in den vorm van een scherp gecontoureerd blaasje, dat inderdaad door een eigen omhulling, de kernmembraan, van het omringende celprotoplasma wordt gescheiden. De inhoud van dat kernblaasje schijnt meestal een netweuk van fijne vezelen en balken te zijn, dat waarschijnlijk van de kernmem- braan uitgaat, en welks mazen door een heldere, minder sterk het licht brekende, stof gevuld wordt; het maaswerk is, in chemischen



		11

		zin, verschillend van zijn inhoud: dit wordt bewezen door het feit, dat, bij behandeling met kleurmiddelen, het eerste kleurstof aanneemt, de laatste niet of in mindere mate; dat, wat als kernlichaampjes, nucleoli, beschreven wordt in de kern, nncleus, zijn waarschijnlijk verdikkingen van het fijne balkwerk; de nucleoli staan in scheikundige samenstel- ling althans nader bij de balken dan bij den helderen inhoud van het maaswerk, zooals uit de intensieve kleuring door kleurstoften blijkt. Hand aan hand met de differentiëring van de kern gaat die van het celprotoplasma zelf; ook daarin vormt zich een netwerk van uiterst fijne draden, waarvan de mazen door heldere stof gevuld worden; enkele waarnemers (klein) meenen dat het celnetwerk langs openingen in de kernmembraan met het netwerk van de kern samenhangt: dit wordt door de meeste anderen ontkend. Zeker is, dat veelal door be- handeling met kleurstoften intensieve kleuringen wórden verkregen van het kernnetwerk, zonder dat het netwerk van het celprotoplasma een spoor kleurstof aanneemt: dat feit pleit vóór een verschil in schei- kundige samenstelling van de beide netwerken, en tegen een direkten samenhang. In de meeste eencellige organismen en in alle cellen, die in de samen- stelling van de meercellige organismen optreden, incl. de mensch, is in het celprotoplasma een dergelijke kern gedifferentieerd, en blijft zij voorhanden zoolang de cellen deel blijven nemen aan de levens- verrichtingen; daar blijkt het dan, dat de celkern behoort tot de essen- tiëele bestanddeelen van de levende cel, als men wil een noodzakelijk orgaan is van het celorganisme, even noodzakelijk voor zijn leven als het protoplasma zelf; bestaat daaromtrent geen twijfel, wel is er ver- schil van meening over de rol, door de kern gespeeld bij het tot stand brengen der levensverrichtingen van de cel. Nu eens beschouwd als een centrum in de cel, dat alle vegetatieve verrichtingen van deze beheerscht (leydig), dan eens als een orgaan dat, nog meer bepaald, den aanstoot geeft tot de celdeeling, dus tot de voortplanting van de cel, is in de laatste jaren het resultaat van een menigte onderzoekingen omtrent celvorming en celdeeling over het algemeen niet gunstig voor een van deze meeningen. Veeleer komen de meeste phyto- en zoblmtologen tot de overeenstem- mende gevolgtrekking, dat de eerste aanstoot tot de kerndeeling uit- gaat van het levende celprotoplasma, en dat ook bij de, casu r/uo, op een kerndeeling volgende celdeeling dit laatste de meer actieve rol



		12

		speelt. Zooveel schijnt zeker, dat aan de kerndeeling voorafgaat het verlies van de kernmembraan en vermenging van den kerninhoud met het celprotoplasma: daarbij kan het schijnen alsof de kern geheel ver- dwijnt en de twee kernen, die verschijnen vóór de celdeeling, autoch- toon ontstaan. Bij een dergelijke, zoogenaamde vrije kernvorming, levert echter hoogst waarschijnlijk de materie van de oude kern bouwstoffen, die optreden in de samenstelling van de dochterkernen, en in zoover heeft deze vrije kernvorming een andere beteekenis als die, welke schleiden en SCHWANN, de grondleggers van de nieuwe cellenleer bedoelden; naar hun voorstelling konden, ook in meercellige organismen, in een kern- vrij blasteem {protoplasma) spontaan kernen zich differentieren, ieder van deze door vrije vorming ontstane kernen kon als attractie-centrum werken op een deel van het protoplasma: zóó zou een deel van de celeenheden vrij, een ander deel uit moedercellen, door kern- en op- volgende celdeeling ontstaan. De vraag of deze voorstelling althans voor de cellen van meer- cellige organismen juist is, kan op dit oogenblik nog niet met vol- komen zekerheid beantwoord worden; maar voor het meerendeel van de goed bestudeerde celdeelingen der cellen van meercellige organis- men geldt zeer zeker, dat daaraan voorafgaat deeling van een voor- handen kern zoodat naast virchow\'s uitspraak: Omnis cettula e cellula, strassburger\'s : Omnis nucleus e nucleo mag gelden. Dat echter groei en verdeeling van levend protoplasma zonder kernen mogelijk is, daarvoor leveren de splijtzwammen het onwederlegbare bewijs; ook uit dit feit mag men afleiden, dat, al is de kern in een cel gedifferentieerd en al speelt zij een voorname rol in de voortplan- ting van cellen, het levende celprotoplasma daarbij een nog gewich- tiger beteekenis heeft. De meer samengestelde organismen ontstaan uit een cel, en worden geheel uit cellen en derivaten van cellen opgebouwd. Groei en verdee- ling van de primaire cel zijn de eerste bedrijven van deze ontwikke- ling. Het blijkt weldra, dat de cellen, uit deze verdeeling ontstaan, hoezeer ze haar oorsprong danken aan eene, in scheikundigen zin, schijnbaar niet zeer heterogene massa, onderling verschillend zijn. Men leidt dit af, èn uit de zeer uiteenloopende vormen, die zij gedurende haar verdere ontwikkeling gaan aannemen, èn uit de zeer heterogene bestanddeelen, die, als producten harer stofwisseling ontstaan, weldra als extra- of intercellulaire zelfstandigheid mede deel gaan nemen aan



		13

		den opbouw der weefsels. Men heeft dus ook recht de primaire cel van ieder meer samengesteld organisme voor een zeer samengestelde materie te houden. §9- Naar den vorm der cellen en den aard der intercellulaire zelfstan- digheid onderscheidt men bij den mensch de volgende weefsels: 1°. Die, welke in hoofdzaak alleen uit cellen zijn opgebouwd: De intercellulaire zelfstandigheid, tot een minimum gereduceerd, komt öf alleen voor daar, waar de cellen aan elkander grenzen en vervult er de rol van verbindingsmiddel voor de cellen, öf de stof, waarin de cellen liggen ingebed, is vloeibaar. Tot deze groep behooren de verschillende vormen van epithelium, met inbegrip van het zoogenaamde klierepithelitim, het endothelium, lymplie en bloei. 2°. Het bindweefsel in al zijn zeer uiteenloopende vormen, en wel als zoogenaamd slijmweefsel, areolair-, adenoid- en gevormd bindweefsel, de verschillende vormen van kraakbeen, been- en tandbeen. 3°. Het spierweefsel in zijn twee vormen, dat der zoogenaamde gladde- of organische, en van de dwarsgestreepte spieren. 4°. Het zenuwweefsel.

		De epithelia. §10. a. Daartoe behooren allereerst de cellenlagen, die de uitwendige oppervlakte van het lichaam bekleeden: de opperhuid of epidermis (van int en dég/j.a\'). De vorm der cellen verschilt in de verschillende lagen; onmiddellijk in aanraking met de lederhuid (SfQfta) en haar tepelvormige verheven- heden is een laag niet zeer hooge min of meer cylindrische cellen, die vast met de lederhuid samenhangen; de grond voor deze vasten samenhang zou gelegen zijn in verlengsels der cellen, die van de aan- gehechte zijde in het dermaiceefsel dringen. Ook onderling hangen zij



		14

		stevig samen, door tandvormige verlengsels, die de randen der aan elkander "lenzende cellen niet ongelijk maken aan een zaag: die tan- den zouden of in elkander grijpen en de ongelijke randen zouden met elkander in samenhang gebracht worden door een verbindende massa, die het licht anders breekt dan het protoplasma der cel en dus chemisch daarvan verschilt, (max SCHULTZE), of wel de uitloopei\'s van de eene cel verbinden zich met die van de naastbijgelegene, en de bindende stof vult alleen de lacune\'? aan, die tusschen de samenhangende uitloopei\'s overblijven (ranvier, ijizzozero, voor Salamanderlaven ook fle.mmixg) ; de bovengelegen cellenlagen bestaan uit analoge cellen, op gelijke wijze vast met elkander in samenhang. In al die cellen, behoorende tot het zoogenaamde rete mucosum MALPIGHH (de slijmlaag) is een heldere cel- kern gemakkelijk zichtbaar te maken. Meer naar de oppervlakte bestaat de opperhuid uit zoogenaamde verhoornde cellen in meerdere lagen boven elkander gevleid, die ge- zamenlijk den naam van hoornlaag dragen. Het is deze hoornlaag, die door de aanwending van blaartrekkende middelen op de huid in haar geheel opgeligt wordt; zij hangt dus niet zoo vast met de slijmlaag samen, als hare vormelementen onderling. In de cellen van de hoorn- laag kunnen de verschrompelde celkernen alleen onder den invloed van bepaalde reagentia (bijv. sterke kali-oplossing) min of meer zicht- baar gemaakt worden; dit reagens maakt ook den samenhang tus- schen de cellen losser, waarschijnlijk dooi\' verweeking of oplossing van de verbindende stof. Tot de epidermis behooren verder de kliercellen, in de verschillende klieren van de huid, zoowel die van de smeer-, als die van de zweet- klieren. Deze klieren vinden haar beschrijving niet hier, maar bij de huid. Product van de epidermis-cellen zijn verder de haren en de nagels. Ook deze zullen met de huid worden behandeld; hier zij daaromtrent alleen opgemerkt, dat zij eveneens in de verhoornde vormelementen moeielijk de overblijfselen van de celkernen doen herkennen en dan ook wel met de oppervlakkige lagen der opperhuid onder den naam van hoornweefsel worden samengevat. b. De bekleedende cellenlaag of lagen van die lichaamsholten, die vrij uitmonden aan de uitwendige oppervlakte van het lichaam. Zooals de diepst gelegen cellen van het rete mucosum HALPIGHI1 overal in aanraking zijn met de oppervlakte van de lederhuid, bekleeden

		i