DE GESCHIEDENIS DER WERELD.

VOOR GESCHIEDENIS DER
RIJKSUNIVERSITEIT

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

^overgeplaatst uft ^l ^^

MSWuutscollectie ^D ^E

GESCHIEDENIS DER WERELD,

AAN HET VOLK VERHAALD

NAAR HET HOOGDUITSCH BEWERKT

B. TER HAAR, Bz./^\'°_N7;---

TWEEDE HERZIENE DRUK.

MIDDELEEUWEN. � EEESTE DEEL.

W. E. J. TJEENK WILLINK.
188 6.

INHOUD VAN HET EEESTE DEEL.

I. Van de vernietiging van het Westersch-Romeinsche keizerrijk tot den
dood van Karel den Grooten.

HOOFDSTUK I. Hut Byzantjjnsche keizerrijk lot de regeering van

Justinianus 1............. 4

» 2. Odoacer. Do Oost-Gothen. Theodorik do Groote . (i

» 3. Do Franken. Koning Chlodvig....... 12

» 4. Zeden dor Franken. De opvolgers van Chlodvig

lol Chlotarius II........... 19

» o. Hel rijk der West-Gothen in Spanje...... 28

�> � (i. Do Angelsaksische koninkrijken in Engeland . . . 33

» 7. Justinianus I. De Nica. Hot corpus Juris ... 37

» 8. Vervolg. Justinianus\'oorlog met de Perzen en in Itali� 45

» 9. Vervolg. Totilas. Belisarius en Narses..... 52

» 10. De neven van Justinianus. Het rijk der Longo-

harden. Gregorius de Groote....... 59

» 11. Hol Byzantijnsche rijk lot Heraclius...... f>7

» 12. Geschiedenis van don islaam tot den dood van

Mohammed............. 75

» 13. De opvolgers van Mohammed tot den dood van Ali. 8(5

14. Heerschappij, veroveringen en val der Ommayaden. 93
» 15. Het Byzantijnsche keizerrijk lot den dood van kei-

zorin Irene............. 10\'

» 16. Hol Frankische rijk. De Huismeiers. Karel Marlell. 110

» 17. Pepijn de Korte............ 116

» 18. Karel de Groote............ 122

19. Karel do Groote. Vervolg......... 129

» 20. Karel de Groote. Vervolg......... lil

II. Van den dood van Karel den Grooten tot de Kruistochten.

HOOFDSTUK 21. Lodewijk do Vrome........... 153

» 22. De zonen van Lodewijk den Vromen. Het verdrag

van Verdun. Do Noormannen....... 164

» 23. Het Frankische rijk tot de afzetting van Karel den

Dikken............... 174

1 N II (I I\' I).

Duitschland tot hot uitsterven der Karolingers . . 179

De Karolingers in Frankrijk........ 186

Wetenschap en kunst, staalkundige en godsdien-

stige ontwikkeling van Europa ten tijde der Ka-

rohngers........ ..... 190

Duitschland. Koenraad de Sali�r. Hendrik de Vo-

gelaar............... 199

Ollo de Groote............. 212

Itali� tot de regeering van Berengarius van Ivrea . 225

Olto de Groote. Vervolg......... 232

Ollo 11 en Ollo III........... 243

Hendrik II. Omwikkeling van Duilsehland onder

de Saksische keizers.......... 254

Koenraad II de Sali�r.......... 263

Hendrik III de Zwarte. De Noormannen in Itali�. 270

Hendrik IV.............. 284

De Pausen. Gregorins VII en Hendrik IV . . . 293

Hendrik IV. Vervolg.......... 304

Hendrik V.............. 313

Ontwikkeling van Duitschland onder de keizers uit

het Frankische huis.......... 318

Frankrijk onder de eerste Capetingische koningen . 323

Engeland lot den dood van Alfrod den Groolen . . 329

Engeland tot de verovering door Kanud .... 338

Engeland tot den dood van Eduard III..... 340

Engeland door de Noormannen veroverd. Willem

de Veroveraar............ 353

Scandinavi� lol den dood van koning Swen Eslrilhson. 365

De Noordsche rijken. IJsland. Rusland .... 377

De Muzelmannen in Spanje. De Cid..... 385

De Muzelmannen in Afrika......... 396

De Muzelmannen in Azi�......... 403

De Turken, Po�zie, weienschap en kunst hij de

Muzelmannen............. 413

Het Dyzantijnsche keizerrijk van den dood van Irene

lot de regeerino van Alexius Comnenus. . . . 421

HOOFDSTUK 24.
25.
26.

28.
29.
30.
31.
32.

33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.

45.
46.
47.
48.
49.
50.

III. Van de Kruistochten tot de ontdekking van Amerika.

HOOFDSTUK 52. De aanleiding, opwekking en loebereidselen tot den

eersten Kruistocht. Peter van Amiens .... 435

» 53. De eerste Kruistocht. Nicaea en Antiochi� ingenomen. 444

» 54. Inneming van Jeruzalem.......... 452

» 55. Stichting van hel koninkrijk Jeruzalem. Godi\'ried

van Bouillon. Boudewijn 1........ 458

» 56. Hel koninkrijk Jeruzalem op zijn hoogsten trap van

bloei............... 465

» 57. Keizer Lotharius van Supplinhurg...... 475

» 58. Koning Koenraad III. Tweede Kruistocht. Bernard

van Clairvaux............ 480

» 59. Frederik Barharossa, keizer van Duitschland. . . 494

» 60. Frederik Barharossa. Vervolg........ 501

61. Frederik Barharossa. Vervolg........ 510

» 62. Frederik Barharossa. Vervolg. Het koninkrijk Je-

ruzalem.............. 521

HOOFDSTUK 63. Fredei�k Barbarossa. Zijn kruistocht en dood. Verdere

lotgevallen der kruisvaarders.......532

64. Keizer Hendrik VI............544

65. Duitschland na den dood van Hendrik VI. Ollo IV,

riiilips van Zwaben en Frcderik van Holienstaufen. 551

66. Frcderik II. keizer van Duitschland......560

» 67. Het Griekscbe keizerrijk van Alexius Comnenus, tot

hel einde van de dynastie der Cocnnenen . . . 568
» 68. He! Grieksche keizerrijk van IsaSc II Angelus tot

de inneming van Conslanlinopel door de Latijnen. 573
» 69. Hel Lalijnsche keizerrijk Ie Conslanlinopel . . . 581

» 70. Het koninkrijk Jeruzalem. Kruistocht van koning

Andreas van Hongarije. Sultan Kamel. Kruis*

torhl van keizer Frederik II.......588

» 71. Regeering van keizer Frcderik II na zijne lerug-

komsl in Europa...........597

» 72. Frederik II. Vervolg. De Mongolen in Europa . 605

» 73. Voortdurende twisten lusschen den paus en den keizer.

De tegenkoningen Hendrik Rapse van Thuringen

en Willem van Holland. Frederiks dood . . . 614
» 74. Manlied. Konradin. de laalsle der Holienstaufen in

Itali�. De lusschen regeering in Duitschland . . 621
» 75. Geschiedenis van Engeland van Willem den Rooden

tot Hendrik Plantagenel.........631

» 76. Geschiedenis van Frankrijk onder Lodewijk VI en

Lodewijk VII.............642

» 77. Engeland onder de regeering van Hendrik II Plan-

lagenel...............647

» 78. Frankrijk onder Philippus II Auguslus en Engeland

onder Richard Leeuwenhart........654

» 79. Engeland onder Jan zonder Land en Hendrik III.

Frankrijk tot aan den dood van Philippus Augustus.

De Alhigenzen............661

» 80. Frankrijk onder Lodewijk VIII en Lodewijk IX den

Heiligen. Eersle kruistocht van Lodewijk IX. . 671
» 81. Lodewijk IX. Zijn tweede kruistocht. Zijn dood.

Toesland van Frankrijk.........682

» 82. De Manielukken in Egypte. Ondergang van het

koninkrijk Jeruzalem..........688

83. Engeland tot den dood van Hendrik III ... . 691
» 84. De Nederlanden. Holland onder de graven uit het

Hollandsche huis tol de regeering van Dirk V . 699
» 85. Holland onder het Hollandsche gravenhuis tot den

dood van Willem II..........705

» 86. Holland lol het einde van het Hollandsche huis. . 710

De middeleeuwen en hare geschiedenis. Ontstaan der Romaansch-Germaansehe staten. De
koninklijke waardigheid meer en meer bij de Germaansche volken ingevoerd. Het Christen-
dom. Het Bjzantijnsche rijk. Constantinopel. Leo II. Keizer Zeno. Opstand van Ba-
siliscns. De monophysiten. Het Henoticon. Anastasius I. Justinus I.

De middeleen wen. . . . Zou er wel ��n tijdperk in de geschiedenis zijn,
hetwelk door den ��n zoo hemelhoog geroemd, door den ander met zooveel
minachting als een tijd van barbaarschheid en geweld gebrandmerkt wordt,
��n tijdperk, waaraan eene partijdige opvatting en voorstelling van de gcschie-
denis zich erger beeft bezondigd? In dwepende ingenomenheid met de klas-
sieke oudheid hebben vele geschiedschrijvers geene woorden kunnen vinden,
om de eigenaardige ontwikkeling van hel menschelijk geslacht gedurende de
middeleeuwen te beschimpen en dit tijdperk, als dagen van geestelijke bar-
baarschheid, met de zwartste kleuren te schetsen. Aan den anderen kant
wordt over den bloeitijd van bet ridderwezen en van het vrome kerkgeloof,
over de gouden eeuw der edelen en geestelijken door de voorstanders der
romantiek zulk een hoog dichterlijk waas verspreid, dat zij ons bijna in de
meening zouden brengen, dat ons geslacht in den lateren tijd geene enkele
schrede voorwaarts gedaan heeft, maar naar lichaam en geest steeds achteruit
is gegaan.

Anders oordeelt echter de geschiedschrijver, die noch de staatkundige
beginselen der eene, noch die der andere partij, maar de onpartijdige waar-
beid alleen tot richtsnoer bij zijn onderzoek heeft gekozen. Hij ziel in de
middeleeuwen als het ware eene nieuwe wereld ontstaan, die zich op zeer
eigenaardige wijze uit de vroegere toestanden en gebeurtenissen der oudheid
ontwikkelt, allengs een hoogen trap van bloei bereikt en daarna op hare beurt
verdwijnt, opdat op hare puinhoopen de nieuwe tijd haar reusachtigen bouw
kunne optrekken. Hij wacht zich wel, zaken en personen met den onjuislen
maatstaf van onze begrippen en voorstellingen te meten; hij plaatst zich inlegen-
deel bij hel beoordeelen van karakters en gebeurtenissen zooveel mogelijk op
hel standpunt van den tijd, waartoe zij bebooren; daardoor is hel hem eenigs-
zins mogelijk hun gerechtigheid te laten wedervaren.

Het Westromeinsche keizerrijk was door Odoacer, den Germaanschen
koning, vernietigd. Uit den strijd, die gedurende eene halve eeuw tusschen
de Romeinen en Germanen gevoerd was, waren de laatsten als overwinnaars
Ie voorschijn getreden. Zij hadden de Romeinsche provinci�n in het westen
de eene voor, de andere na veroverd en bedreigden zelfs het. oostelijk deel
des rijks. Het oude, reusachtige, schijnbaar op zulke hechte grondslagen
opgetrokken staatsgebouw lag in puin; de ontaarde Romeinen hadden de we-
reldheerschappij aan de barbaren moeten afstaan. De provinci�n boden een
treurig schouwspel van onbebouwde akkers, verwoeste steden en verbrande
dorpen aan. Niemand was er om den vruchtbaren grond te bebouwen, daar
de inwoners door de wreede overwinnaars �f als slaven weggevoerd �f zelfs
op onmenschelijke wijze vermoord waren.

Streckil\'ss. III. 1

2 Ontstaan der Romaansch-Germaansche staten.

Ook Ilali�\'s klassieke grond had niel minder onder de vernielingswoede
der barbaren-horden geleden dan de meer verwijderde gewesten, doch uit de
puinhoopen zeil ontkiemde weldra nieuw leven.

De Germanen konden niet eeuwig rondzwerven. Zij zochten vaste \\voon-
plaatsen en stichtten nieuwe steden. Waar zij zich nederzetten, vereenigden
zij zich langzamerhand met hel overschot der vroegere, Romeinsche, bevolking
en zoo ontstonden in den loop der eeuwen uit die samensmelting van Gcr-
manen en Romeinen nieuwe Romaansch-Germaansche volken, die de zeden
en begrippen der heide volken, waaraan zij hun oorsprong ontleenden, in zich
vereenigden. In het eigenlijke vaderland der Duilschers daarentegen bleef het
eigenaardig Gerniaansche volkskarakter nog langen lijd zuiver bewaard.

De volken van gemengd ras namen de Romeinsche beschaving over en
plantten die, gewijzigd overeenkomstig hun bijzonder karakter, in den loop
der eeuwen tol in hel harl van Duitschland voort. Uit deze vermenging van
Romeinsche en Duilsche zeden en beschaving weid zoowel op staatkundig als
godsdienstig gebied een zeer eigenaardige toestand dier volken geboren, dien
wij bij hel behandelen van hunne geschiedenis scherp in het oog moeten hou-
den, indien wij daarvan iets willen begrijpen.

De oude Germanen hadden in hunne liefde tot de vrijheid een afkeer
gehad van de regeering van erfelijke vorsten. Alleen op hunne krijgslochlen
onderwierpen zij zich aan hel oppergezag van een enkel man, wien zij de lei-
ding der kiijgszaken toevertrouwden, zonder hem echter in vredestijd eene
hoogere plaats iu Ie ruimen. Door de Romeinen werden de aanvoerders der
Germanen wel koningen genoemd, doch zij droegen dezen naam slechts zoo-
lang de Duilschers zich lot enkele rooftochten bepaalden, van welke zij weer
naar hun vaderland terugkeerden. In die verhouding tusschen deze leger-
hoofden en hunne volken kwam echter eene groote verandering, zoodra de
Germanen zich als een veroverend volk over de Romeinsche provinci�n ver-
spreidden, om vaste woonplaatsen Ie zoeken. Thans bleven de veroveraars
voortdurend op voel van oorlog verkeeren; zij moesten hun kortelings in bezit
genomen land legen de Romeinen verdedigen en konden maar niel lot rust
komen. De behoefte aan een ��nhoofdig bestuur, uil dien toestand geboren,
riep bij hen hel koningschap in het leven, hetwelk wel op Romeinsche leest
geschoeid werd, doch daarbij eigenaardige, met hel Germaansche volkskarakter
overeenstemmende vormen aannam.

Met het Christendom waren de Germanen door tusschenkomst der Romei-
nen bekend geworden; zij ontwikkelden het in den aanvang niet zelfstandig,
maar namen van de overwonnen volken de geheele inrichting der kerk over,
waaraan zij zich geloovig aansloten. Rome bleef hel middelpunt dezer kerk,
de patriarch van Rome de hoogste geestelijke, die zich, zij het ook eerst na
een strijd van vele eeuwen, van de heerschappij over de geheele katholieke
keik meester maakte. Reeds tegen het eind van dat tijdperk, hetwelk wij
gewoon zijn de oude geschiedenis te noemen, had de geestelijkheid gepoogd
zich nevens de geestelijke ook eene wereldlijke macht te ver.werven. Door
hare bewonderenswaardige organisatie, door de vaste onderlinge aaneensluiting
liarcr leden gelukte dit haar in den loop der volgende eeuwen in zulk eene
mate, dal hieruit eindelijk een strijd op leven en dood tusschen de wereldlijke
vorsten en de geestelijkheid moest ontstaan. Deze strijd is de eigenlijke spil,
waarom de geschiedenis der middeleeuwen draait; daaruit ontwikkelde zich
die eigenaardige romantische richting in het zedelijk-godsdienslig leven, waar-
door de middeleeuwen zich zoozeer van alle andere tijdperken onderscheiden,
doch daardoor werd evenzeer het verval der katholieke kerk veroorzaakt, door
hetwelk eindelijk de hervorming en met haar de nieuwere tijd in het leven
geroepen werd.

Het Byzantijnsche rijk. Keizer Zeno. Basiliscus. \'6

liet Westromeinsche rijk was na ecne langdurige en bloedige worsteling
mei de Germanen eindelijk onder hunne slagen bezweken; bel bad zich opge-
lost in zijne afzonderlijke gewesten, waar nieuwe stalen of reeds ontstaan
waren of na korten lijd ontslaan zouden. Ook het Ooslromeinsche rijk schenen
dergelijke gevaren boven bel hoofd Ie hangen. Door zwakke keizers geregeerd,
voortdurend aan de aanvallen der Oost-Golhen\'en andere naburige volken
blootgesteld, ondermijnd door binnenlandsche twisten en godsdienstige ver-
deeldheid, scheen het Oostromeinsche, Grieksche of Byzanlijnsche rijk � het
wordt bij afwisseling met deze drie namen bestempeld � met de hoofdstad
Constanlinopel, op het tijdstip, waarop Odoacer den Westromeinschen keizers-
troon omverwierp, insgelijks zijn ondergang nabij. Reeds toen scheen dal
vermolmde staalsgebouw in elkander te zullen storten en toch trotseerde het
nog met eene bewonderenswaardige kracht de stormen van vele eeuwen.

Na liet verval van Rome werd Constanlinopel gedurende een geruimen
lijd het middelpunt der beschaafde wereld. In de oostelijke hoofdstad waren
alle weelde en alle pracht van bet uitgestrekte rijk met alle schallen van alle
landen vereenigd. De handel voerde alles wat Azi�, Afrika of Europa kosl-
baars en merkwaardigs bezat naar Constanlinopel, om de zinnen der weelde-
rige, overbeschaafde Byzanlijnsche groolen te streelen. Ook de kunstschatten
der oudheid vond men hier bijeen.

Geheel hel staalkundig leven van hel Byzanlijnsche rijk was hier als in
��n brandpunt samengetrokken; de overige steden in de provinci�n speel-
den slechts eene ondergeschikte rol. Slechts enkele sleden van meerderen
omvang, zooals Antiochi� en Alexandri�, bleven nog eenig gewicht in de
schaal werpen.

De geschiedenis van i\\m Byzanlijnschen slaat gedurende de eerste halve
eeuw na de vernietiging van hel Westromeinsche keizerrijk boezemt den ge-
schiedvorscher slechts geringe belangstelling in. De binnenlandsche onlusten,
waaromtrent slechts zeer onzekere berichten tot ons gekomen zijn, werden
groolendeels veroorzaakt door de onafgebroken heerscbende godsdienstige ver-
deeldheid en door de heerschzuchl van verschillende overweldigers. De bui-
tenlandscho oorlogen legen de Perzen en barbaren waren ook van weinig
betcekenis; daarom kunnen wij met een vluchtig overzicht der gebeurtenissen
van bel eerstvolgend tijdperk volslaan.

Toen keizer Leo I in het jaar 474 slierf, werd hij opgevolgd door een
vierjarig kind, door zijn kleinzoon Leo II.

Leo I had zijne dochter Ariadne uitgehuwelijkt aan een hoofdman van
hel zachtaardig bergvolk der Isauri�rs, met name Zeno, in de hoop dat deze
met zijne Isauri�rs hem een krachligcn steun legen de machtige en oorlog-
zuchlige Golhen zou opleveren, die zich in zijn rijk badden neergezet.

Zeno nam ten behoeve van zijn zoon Leo II de teugels des bewinds in
handen en toen het kind na weinige maanden slierf, trad bij als alleenheer-
scher op (474�491).

De weduwe van Leo I was met het regentschap van haar schoonzoon
weinig ingenomen; zij wilde haar broeder Basiliscus ten troon verheffen,
ofschoon deze zich door zijn ongelukkigen veldtocht legen Genserik een sleeh-
ten naam gemaakt had. Het gelukte haar, zulk een groot aantal aanhangers
voor Basiliscus te winnen, dat Zeno het niet waagde, den strijd met hem te
aanvaarden, maar naar zijn vaderland Isauri� vluchtte.

Basiliscus besloot, ten einde zijn troon Ie beveiligen, eene tot dusver
vervolgde godsdienstige partij, die der monophysielen voor zich te winnen.
Op eene kerkvergadering, in hel jaar 471 onder leiding van den overleden
keizer Marcianus te Chalcedon gehouden, was de onvruchtbare strijd over de
goddelijke en mcnschelijke natuur in Christus in dien zin beslist, dat de beide
naturen in Christus onvermengd aanwezig gedacht moesten worden.

De besluiten van het concilie waren echter nooit algemeen ge�erbiedigd,

De monophysieten. Het Henoticon.

want de monophysieten, de voorstanders van ��ne natuur in Christus, gaven
hun gevoelen niet op, hoewel zij als ketters vervolgd werden, en de strijd der
partijen werd dus na het concilie van Chalcedon met dezelfde lievigheid en
verbittering voortgezet.

Bij de talrijke monophysieten nu zocht Basiliscus hulp. Hij hief door
een keizerlijk bevelschrift de besluiten van het concilie van Chalcedon op.
Deze daad van geweld en aanmatiging bracht onder de katholieke bevolking
van Constanlinopel eene diepe verontwaardiging te weeg. De patriarch Aca-
cius verhief luide zijne stem legen den kottersenen keizer en ging zoover, dat
hij zelfs in de kerk openlijk legen dezen predikte, en hij vond een bondge-
noot, wiens stem een nog veel krachtiger invloed op het volk uitoefende dan
de zijne. Dani�l, de zuilheilige, die in de nabijheid van Constanlinopel sinds
jaren op den top eener zuil stond en die door het bijgeloovige volk als een
heilige vereerd werd, daalde eensklaps van zijn verheven standpunt naar be-
neden, om zich in persoon naar de hoofdstad te begeven en het volk tegen
den kellerschen Basiliscus op te ruien.

Intusschen had Zeno bij do Isauri�rs eene gastvrije ontvangst en krach*
lige medewerking gevonden. Aan hun hoofd keerde hij naar het Byzantijnsche
rijk terug. Door list en omkooping wist hij de legers, welke Basiliscus tegen
hem afzond, lot zijne zijde over te halen. Beeds in het jaar 477 trok hij als
overwinnaar de poort van Constanlinopel binnen.

Basiliscus werd onttroond en stierf, naar men verhaalt, niet lang daarna
met zijne gcheelc familie den hongerdood.

Al had Zeno door de hulp der streng katholieke partij zijne verloren
macht herwonnen, toch waren de monopbysielen in zijn oog z�� gevaarlijk.
dat hij pogingen aanwendde om hen met hunne tegenstanders te verzoenen.
In overleg met Acacius vaardigde hij in het jaar 482 een formulier van eenig-
heid, het zoogenaamde Henoticon. uit, waarin alle leerslukken waren opge-
nomen, waaromtrent beide partijen het eens waren, zonder de twistpunten
aan te roeren. Doch zijne hoop, dat hij hierdoor een eind zou maken aan
de godsdiensttwisten, bleek ten eenenmale ijdel: noch de dweepzieke aanhan-
gers der orthodox-kalholieke partij, noch de monophysieten waren met dit
formulier tevreden; beide partijen verlangden, dat hunne tegenstanders als
ketters veroordeeld zouden worden en toen ook de paus van Bome zich legen
hel Henoticon verklaarde, ontbrandde de oude strijd met vernieuwde hevigheid.

Zeno handhaafde zich op den troon tot aan zijn dood in het jaar 491.
Meesterlijk verstond hij de kunst om alle legen hem gerichte aanvallen ter
rechter lijd af te wenden, zijne vijanden legen elkander in hel harnas Ie jagen,
den storm, die hem van de zijde der Oost-Cothen bedreigde, naar het westen
af te leiden en zelfs die Golhen meer dan eens voor zich Ie winnen, om mei
hunne hulp, zooals wij later nog zullen verhalen, zijn rijk tegen andere vijan-
den te beveiligen.

Zeno weid bij zijn dood in hel jaar 401 door Anaslasius I (491�-"i 18)
opgevolgd. Deze vorst, die vroeger een onbeduidend ambt in het keizerlij\'"
paleis bekleed had, verwierf zich de keizerlijke waardigheid door zijn huwelijk
met Ariadne. de weduwe van keizer Zeno. Onder zijne regeering werd hel
rijk zoowel door binnenlandsche onlusten en godsdiensttwisten, als door bui-
lenlandsche oorlogen verontrust. De Isauri�rs moesten ten onder gebracht
worden, een oorlog legen de Perzen brak uit, de grenzen werden onveilig
gemaakt door enkele stammen der Hunnen, die zich aan de Zee van Azof
hadden neergezet.

Sinds de dagen van Leo I was het gebruik in zwang gekomen, dat de
keizers zich door de patriarchen lieten kronen. Anaslasius had den patriarch
Euphemius slechts weten over te halen om hem te kronen, door eene schrifte-
lijkc verklaring, waarbij hij zich verbond om de besluiten van het concilie
van Chalcedon stipt te handhaven. In weerwil hiervan waagde hij, toen hij

Anastasius I. Justinne I.

zijn troon stevig genoeg bevestigd achtte, eene poging om een vergelijk tus-
sclien de monophysielen en de strenge katholieken lot stand te brengen. De
bevolking van Constanlinopel verdacht hom echter ter oorzaak van deze poging
van monophysielische denkbeelden; zij greep naar de wapenen en eerst na
een hefligen strijd, die vele dagen duurde, behield de keizer de overhand. De
ernstige les, welke in dezen opstand gelegen was, ging echter voor hem ver-
loren; opnieuw waagde hij het. eenige bisschoppen, die het heftigst voor de
handhaving der besluiten van Chalcedon ijverden, af te zetten. Onmiddellijk
wierp zekere Vitalianus, de aanvoerder der in het Byzanlijnsche rijk wonende
Gothen, zich als beschermer der aangevallen katholieken op. Hij verzamelde
een leger van 00,000 man, Irok hiermede naar Constanlinopel op en dwong
den keizer tot het sluiten van een verdrag, waarbij deze beloven moest, de be-
sluiten der kerkvergadering van Chalcedon in al hare gestrengheid te handhaven.

Anastasius stierf in het jaar 518 en werd opgevolgd door den opperbe-
velhebber der lijfwacht Jnstinus (518�1)27), die zich door schandelijke trouw-
loosheid den weg tol den troon baande. De eunuch Amantius, die in het
paleis eene schier onbeperkte macht bezat, had besloten een zijner vrienden
tot keizer te verheffen en aan Jnstinus aanzienlijke sommen toevertrouwd, om
daarmede de lijfwacht lot zijne zijde over te halen. Juslinus beloofde, den
wensch van Amantius te vervullen. Dij nam de gelden in ontvangst, doch
besteedde die in zijn eigen belang met zulk een goed gevolg, dat de lijfwacht
hem, den onbeschaalden man van barbaarsche afkomst, vol geestdrift tot
keizer uilriep.

De bedrogen en bestolen eunuch kon een gevaarlijk vijand worden;
daarom besloot Jnstinus hem, nadat hij hem van zijn geld beroofd had, ook
hel leven te ontnemen. Amantius werd beschuldigd van hoogverraad, op
slaanden voet veroordeeld en met drie zijner vrienden, die aanzienlijke betrek-
kingen bekleedden, Ier dood gebracht.

Hel ernstigst gevaar bedreigde den nieuwen keizer van de zijde van Vita-
lianus, den machligen veldheer der Golhen, die nog altijd aan het hoofd zijner
troepen in de nabijheid van Constanlinopel gelegerd was. Juslinus gedroeg
zich jegens den gevreesden man uiterst vriendelijk, hij wist hem zelfs door
een plechtigen eed te bewegen om naar Constantinopel te komen, waar hij
hem als een trouw dienaar van de kerk en van den staat ontving, hem het
opperbevel over de gehecle krijgsmacht des rijks opdroeg en hem tot consul
benoemde. Zeven maanden achtereen genoot Vitalianus aan het keizerlijke
hof de hoogste onderscheiding, loldat hij op zekeren dag aan den keizerlijken
disch met dolksteken vermoord werd. Juslinus droeg het opperbevel over de
troepen van het oosten aan zijn talenlvollen neef Justinianus op.

Juslinus, die op zijn 08^e jaar den troon beklommen had, was een onbe-
schaafd man zonder eenige wetenschappelijke opleiding; hij kon niet eens zijn
naam schrijven. Doch in ��ne kunst was hij een meester, namelijk in het
vinden van bekwame beambten; vandaar dat het rijk onder zijne regeering
zelfs beter dan vroeger werd bestuurd. Hij schonk een schier onbepaald ver-
trouwen aan zijn neef Justinianus, dien hij met de hoogste eerambten be-
kleedde en vier maanden v��r zijn dood tot zijn mederegent en opvolger
benoemde. Den i^en Augustus 572 stierf Juslinus. Hij werd opgevolgd door
Justinianus (527�5C5), aan wien hel Byzantijnsche rijk althans een kort tijd-
perk van nieuwen bloei en luister dankte.

Odoacer, koning van Itali�. Zijne regcering. De Oost-Oothen. Jeugd van Theodorik.
Theodorik, koning der Oost-Gothen. Zijne oorlogen met het Byzantijnsche rijk. Zeno\'s
listige staatkunde. Eene nieuwe volksverhuizing. Tocht der Gotheu naar Itali�. Dood
van Odoacer. Theodorik de Groote. Zijne roemrijke regeering. Zijne wetgeving. Bouw-
werken. Verbintenissen met andere volken. Haat der Romeinen tegen Theodorik.
Wreedheid des konings in den laatsten tijd zijner regeering. Dood van Theodorik.
Zijn grafteeken.

Odoacer, de veroveraar van hel Westromeinsche rijk, regeerde na de ont-
trooning van den zwakken Romulus Augustulus in Ilali�\' met zachtmoedigheid
en rechtvaardigheid. Het door langdurige oorlogen zwaar geteisterde, ja uit-
geputte land zag zicli hierdoor een tijdperk van rust en verademing geschon-
ken. Wel nam hij voor zijne krijgslieden hel derde deel van Itali�\'s lande-
rijen in hezit, doch de last, welken hij hierdoor den Romeinen oplegde, werd
nauwelijks gevoeld, daar het land, len gevolge van gebrek aan handen, bijna
geheel woesl lag. Den kleinen landbouwers werd niets ontnomen en de
groote landeigenaars konden lichtelijk een gedeelle bunnor landerijen afslaan,
waarvan zij toch geen voordeel trokken. Hel was voor hen zelfs voordeelig,
dat koning Odoacer het land onder zijne soldalen verdeelde; deze werden nu
in vredestijd niet langer uil de staatskas bezoldigd, maar moesten zelf in bun
onderhoud voorzien en ontvingen alleen in oorlogstijd soklij.

De barbaren maakten de eenige krijgsmacht in den slaat uit; de verwijfde
Romeinen behoefden niet langer de wapens Ie dragen. Zij konden zich onge-
stoord aan hunne weelderige leefwijze overgeven, zonder door drukkende be-
lastingen een staand leger Ie onderhouden.

In de staatsregeling voerde Odoacer geene belangrijke verandering in; hij
liet de vroegere titels en ambten in wezen en herstelde zelfs hel consulaat.
De door de voormalige keizers uitgevaardigde wetten bleven van kracht en
de Romeinen, die door hunne eigene overheden bestuurd werden, genoten
onder den barbarenkoning meer vrijheid dan zij sinds langen lijd gekend hadden.

Odoacer was Ariaan, doch hij was ver verheven boven den bitteren ge-
loofshaat, die de godsdiensttwisten dier dagen zoo noodlottig maakte. Daar de
groote meerderheid der Italianen lot de streng katholieke parlij behoorde, stond
hij hun volle gewetensvrijheid toe; hij duldde volstrekt geene vervolging om
den godsdienst. Ook tegenover buitenlandscho vijanden betoonde Odoacer zich
een even doortastend als talentvol regent; hij ondernam meer dan ��n zege-
vierenden veldtocht legen de Rugi�rs, een roofzieken volksstam, die zich aan
den Donuu gevestigd had.

De Rugi�rs waren herhaaldelijk plunderend en roovend in Itali� door-
gedrongen. Het gelukle Odoacer, bun zulk eenc gevoelige nederlaag toe te
brengen, dat hunne macht gefnuikt en Itali� voortaan tegen hunne invallen
beveiligd was.

Hoe krachlig, hoe gematigd, hoe rechtvaardig Odoacer ook regeerde,
toch was hij niet bij machte om de verschillende doelen van zijn rijk tot ��n

Odoacer, Koning van Itali�. Theodorik, koning der Oost-Gothen. 7

welingericliton staat te vereenigen; dienvolgens was het liem ook onmogelijk,
zijn koninkrijk tot een nieuwen trap van bloei en macht te verheffen. In het
oog der Romeinen was en bleef hij de veroveraar, wien zij wel als den ster-
kere moeslen gehoorzamen, doch dien zij daarom niet minder haatten als een
vreemden, met geweld hun opgedrongen vorst. Alleen door geweld van wa-
penen kon Odoacer zich dan ook in hel bewind handhaven en het gevolg
hiervan was, dat hij, na eone veertienjarige regeering. op zijne beurt voor de
wapenen van een machtiger vorst dan hij bezweek. Hij werd door duw koning
der Oosl-Golhen. Theodorik, ten val gebracht.

De Oost-Gothen hadden na Atlila\'s dood liet juk der Hunnen afgeworpen
en een nieuw rijk gesticht in Pannoni�, liet westelijk gedeelte van bet tegen-
woordige Hongarije, waar hun door keizer Marcianus woonplaatsen waren
aangewezen. Zij leefden onder hel bewind van drie gebroeders uil het buis
der Amalen: Walamir, Widimir en Theodomir en waren steeds onrustige en
gevaarlijke naburen voor het Byzantijnsche keizerrijk, dal zij van lijd lot tijd
door hunne strooptochten teisterden. Keizer Leo, die zich niet sterk genoeg
voelde om de Oost-Gothen Ie overwinnen, slond hun een jaargeld van I50�
pond goud toe, ten einde hen van verdere rooftochten op zijn grondgebied
terug te houden. Het verdrag weid gesloten en een der gebroeders, �lieo-
domir, zond zijn zevenjarigen zoon Theodorik als gijzelaar naar des keizers
hof, waar de veel belovende knaap eene zorgvuldige opvoeding ontving,

Theodorik werd niet alleen naar het lichaam, door gymnastische oefenin-
gen, maar ook naar den geest, door omgang met aanzienlijke en beschaafde
Byzantijnen, ontwikkeld. Ilij bezocht, de beste scholen, doch maakte in weer-
wil hiervan geene groole vorderingen, wanl hij had een diepen afkeer van de
verwijfdheid, die, naar zijne meening, het onvermijdelijk gevolg der studie
was; hij kon niet eens lezen en schrijven. Zoo dikwijls hij later als koning
het een of ander geschrift onderteekenen moest, gebruikte hij eene gouden
plaat, waarop de vier aanvanglelleis van zijn naam gegraveerd waren, die hij
in het papier afdrukte om dan zelf de tusschenruimte der letters met de pen
in te vullen.

Toen Theodorik zijn 18^e jaar bereikt had. werd hij op den wensch der
Oost-Gothen, die de keizer door toegevendheid en vertrouwen voor zich wilde
winnen, naar zijn vaderland teruggezonden. Op dat tijdstip had Theodomir
juist de regeering over het geheele rijk der Oost-Gothen aanvaard, daar een
zijner broeders gegtorven en de ander op een strooptocht uit was. Kort na
Theodoriks terugkomst stierf zijn vader, en de jongeling werd door deGothen
met geestdrift als hun koning begroet.

Zeno had te Constanlinopel de talenten van Theodorik leeren kennen;
hij vreesde den jongen vorst en zocht hem door allerlei gunstbewijzen voor
zich te winnen. Dit gelukte den keizer zoo goed, dal Theodorik hein in een
oorlog tegen een oproerigen in Thraci� Bevestigden Gothischen stam. groole
diensten bewees. Hij vond in dezen oorlog echter zoo weinig ondersteuning
bij Zeno, die niets liever zag dan dat de Gothen elkander onderling bevoch-
ten, dat hij van een vriend des keizers diens meest geduchte en verbitterde
vijand werd. Ilij deed meer dan ��n inval in bet Byzantijnsche gebied. het-
welk hij op eene vreeselijke wijze verwoestte. Vele bloeiende steden werden
in de asch gelegd en met barbaarsche wreedheid vernietigden de Gothen den
landbouw in Thraci�, door den boeren de rechterhand af te houwen, opdat
zij niet langer in staat zouden zijn den ploeg te hanteeren.

De slimme Zeno slaagde echter in zijne poging oin de aanvallen van
dezen gevaarlijken vijand van hel Byzanlijnsche rijk af te wenden, door den
eerzuebtigen, op buit belusten koning een ander tooneel voor zijne heldendaden
aan te wijzen. Hij spiegelde Theodorik de verovering van Itali� voor en deze
behoefde hiertoe geene tweede aansporing. Volgens andere berichten heeft de
Oostgothische koning zelf het plan om Itali� te veroveren opgevat en van

8 Theodorik verovert Itali� en doodt Odoacer.

keizer Zeno verlof gevraagd om Odoacer van den troon te stooten, welk verlof
hem zonder aarzelen gegeven werd.

Hoe dit ook zij, Zeno was niet weinig verheugd dal de aandacht der
Oost-Gothen van het Byzantijnsche rijk afgeleid was. Hij kende zijne zwak-
lieid Ie goed, om niet te welen, dat hem in een ernstigen strijd met die
vijanden het lot der Westromeinsche keizers te wachten zou stam. Het was
hem vrij onverschillig of de barbaar Odoacer dan wel de barbaar Theodorik
over Itali� regeerde; in den oorlog, die tusschen hen stond uit te breken,
zouden beiden elkander wederkeerig verzwakken en dit reeds was voor de
Byzantijnen een niet te versmaden voordeel. Daarom verleende hij aan Theo-
dorik zonder aarzelen verlof lot den tocht naar Balie, waarbij hij den Goth
alleen lot eene genadige behandeling van den senaat en het volk van Bome
aanspoorde, en zond als teeken zijner vriendschap zelfs een zijner bloedver-
wanlen lol den koning, om hem op zijn krijgstucht Ie vergezellen.

Het was in liet jaar 488, dat de Oost-Golhen uit hunne woonplaatsen in
Pannoni� en Moesi� opbraken. Niet een Ooslgolhisch leger, maar liet geheele
volk, niet vrouwen en kinderen, met have\' en vee aanvaardde dien tocht.
Het was eene nieuwe volksverhuizing, want het zielental der Golhen wordt
op 200.000 geschat. Hoe ontzaglijk groot hun pakkage moet geweest zijn.
blijkt uit het bericht, dal zij in een enkel gevecht 2000 wagens verloren.
Om legen gebrek aan levensmiddelen beveiligd te zijn, moesten zij een aan-
zienlijken voorraad graan mede voeren, dat door de vrouwen in draagbare
molens gemalen werd. De melk der kudden, hel vleesch der runderen en
de toevallige opbrengst der jacht dienden insgelijks tot onderhoud des legers,
doch voornamelijk moesten zij zich voeden met de levensbehoeften, die zij
onderweg van bevriende nati�n kochten en van vijandelijke slammen roofden.

De Oost-Golhen hadden op hun tocht met veelvuldige en groote bezwaren
te worstelen; eerst na hevige gevechten met de Gepiden en andere volken,
waarin zij de overwinning behaalden, overschreden zij in den zomer van 489
de grenzen van Balie. Doch de zwaarste strijd stond hen nog Ie wachten
met de legers van Odoacer, die waarlijk een niet te verachten tegenstander was.

Ofschoon Odoacer al zijne troepen bijeen getrokken bad, was zijne macht
loch niet voldoende om den aanrukkenden vijand het hoofd Ie bieden. Nadat
hij in meer dan ��n gevecht verslagen was, trok bij zich in het sterke
Ravenna terug, terwijl Theodorik zijn zegetocht voortzette en geheel Itali� ver-
overde. Ook hel eiland Sicili� werd hem door de Vandalen overgegeven.

Drie jaren lang verdedigde Odoacer zich in Ravenna, totdat eindelijk de
binnen de vesting heerschende nood en de ontevredenheid zijner soldaten hem
dwongen om onderhandelingen met den vijand aan te knoopen. De bisschop
van Ravenna trad als bemiddelaar tusschen de beide vorsten op.

Theodorik beloofde in vrede en vriendschap met Odoacer te zullen leven,
ja hem zelfs een deel der heerschappij over de Baliaansche gewesten af te
zullen staan. Ten gevolge van deze overeenkomst werden den 3^den Februari
493 de poorten van Bavenna geopend. Theodorik ontving zijn voormaligen
tegenstander schijnbaar zeer vriendschappelijk, doch reeds na korten lijd kwam
zijne ware gezindheid aan het licht. Op een plechtig feestmaal werd Odoacer
op verraderlijke wijze, hetzij door Theodorik zelf of althans op diens bevel,
vermoord; een deel zijner trouwe huurlingen werd op belzelfde tijdstip neer-
gebouwen. Om de trouweloosheid van Theodorik Ie verontschuldigen ver-
haalde men, dat Odoacer een samenzwering tegen den overwinnaar had
willen smeden.

De trouwe aanhangers van den vermoorde werden mei wreede gestreng-
heid behandeld. Zij zagen zich van al hunne burgerlijke rechten beroofd.
Slechts enkelen, zoo als Liherius, een bekwaam staatsman, vonden genade in
Theodoriks oogen en werden, nadat zij zich vrijwillig aan den overwinnaar
onderworpen hadden, met voordeelige en eervolle ambten begiftigd.

Theodoriks roemrijke regeering. 9



		Wreedheid van Theodorik. Zijn dood.
		12


		hoogverraad schuldig, doch werden zij door Theodorik voor schuldig gehouden. Hoe dit zij, ook Bo�thius werd in de gevangenis geworpen. Terwijl hij in den toren van Pa via zijn doodvonnis verbeidde, vervaardigde hij een voor- Irel�elijk werk over de vertroosting der wijsbegeerte, hetwelk des te hooger door ons geschat moet worden, wanneer wij bedenken, dat het in dien bar- baarschen tijd, waarin de letterkunde in diep verval verkeerde, geschreven is door een man, die elk oogenhlik de voltrekking van zijn doodvonnis ver- wachten moest. Hel werd op eene afschuwelijk wreede wijze voltrokken. De beulen wierpen den wijsgeer een strik over het hoofd, dien zij met zoo- veel kracht dichttrokken, dat zijne oogen uit hunne holten puilden, daarop sloegen zij hem eerst met knotsen dood. Symmachus Bo�thius\' schoonvader, werd insgelijks ter dood gebracht, dewijl hij over den dood van zijn voor- tref�eljjken schoonzoon zich luide beklaagd had. Nog meerdere terechtstel- lingen en eene algemeene vervolging van de katholieken, van welke Theodorik thans het ergste vreezen moest, zouden waarschijnlijk de regeering van den groolen koning geschandvlekt hebben, indien deze niet aan het eind zijner loopbaan gestaan had. Procopius verhaalt ons omtrent zijn dood hel volgende: op zekeren avond riep Theodorik bij het zien van den kop van een groolen visch. die voor hem op de tafel stond, eensklaps uit: »Dat is hel toornig gelaat van Symmachus, uil wiens oogen mij wraak en woede tegenstralen. wiens met lange, scherpe landen gewapende mond mij dreigt te verslinden." Hevig ontsteld trok de koning zich in zijn slaapvertrek terug, hij verborg zich onder dikke dekens, maar in weerwil hiervan deed de koortskoude hem huiveren. Toen zijn lijfarts bij hem kwam, gaf hij dezen mei gebroken stem zijn innig berouw over den dood van Bo�thius en Symmachus te kennen. De ziekte nam hand over hand loe; drie dagen later stierf Theodorik in zijn paleis te Ravenna, nadal hij 33 jaren over Itali� geregeerd had, den 2(Jslen AllgUSlUS !)2(). Het lijk van den Golhischen koning werd in een groolsch grafgesteente bijgezet, liet stond op eene hoogte, die de stad Ravenna, de haven en na- burige kusten beheerschte. Eene kleine kapel van 30 voet doorsnede werd door een uit een enkel granielblok gehouwen koepel gekroond. Uit het midden van den toren verhieven zich vier zuilen, welke in eene porseleinen vaas de overblijfselen des konings droegen en die door de metalen standbeelden der 12 apostelen omringd waren. De biltere haat der in den laatslen lijd zwaar door hem bcleedigde dweep- zieke katholieken liet den koning zelfs na diens dood geen rust. Kort na zijn overlijden werd de asch van den »vloekwaardigen ketter", dezen scheld- naam gaven zij aan Theodorik, uit den reuzensteen te Ravenna geworpen en naar alle vier de windstreken verstrooid.

		DERDE HOOFDSTUK.

		De Germaansche volken in Galli�. De Franken. Koning Chlodvig, de Constantijn der Franken. Overwinning op Syagrius behaald. Koningin Chlotilde. Verhalen van bisschop Gregorius van Tours. Chlodvig laat zich doopen. Oorlogen en overwinningen van Chlodvig. Wonderbare verschijning. Chlodvig Romeinsch patrici�r en consul. De Merovingische koningin door Chlodvig vermoord. Zijn dood. Na den val van het Westromeinsche keizerrijk was Galli� door verschil- lende stammen der Germanen in bezit genomen. In het noorden, tusschen de Schelde en de Maas, woonden de Salische Franken; de Ripuarische Franken



		Zeden der Franken. Het koningschap. 19

		Op even (rouwlooze wijze ging Chlodvig tegen zijne overige bloedverwanten te werk. Hel gehikte hem, den een na den ander uit den weg te ruimen. Nog eenmaal willen wij het getuigenis van Gregorius van Tours aanhalen. »Ook vele andere koningen, en zelfs zijne naaste bloedverwanten liet hij dooden. uil vrees dal zij hem zijn rijk zouden ontnemen. Zoo breidde hij zijn rijk over geheel Galli� uil. Toen hij op zekeren dag zijne lieden rondom zich verzameld had, sprak hij hen, naar men verzekerl, op de volgende wijze toe: »Ach, dat ik nu als een vreemde onder vreemden sla, en dat geen der mijnen, wanneer het ongeluk mij overvalt, mij hulp kan verleenen. Maar hij zeide dat niet, omdat hij bedroefd was om bun dood, maar uit list. om Ie zien of hij wellicht nog iemand vond, dien bij dooden kon." Den 27^on November bil stierf Chlodvig te Parijs in de volle kracht van den mannelijken leeftijd; hij was eerst 45 jaren oud. Zijn dood werd door de katholieke geestelijkheid diep betreurd en ook hel Frankische volk was verslagen, wanl onder zijne wreedheid en Irouweloosheid hadden niet zoozeer zijne onderdanen geleden als wel zijne bloedverwanten, de Frankische koningen die zijne heerschzucht in den weg konden staan.

		VIERDE HOOFDSTUK.

		Zeden iler Franken. liet koningschap. Het leenstelsel. De ministerialen. De hofbeambten. De volksvergaderingen. De salisehe wetten. Het Frantche recht. Bederf van den gees- telijken stand. De zonen van Chlodvig. Diepe zedelijke ontaarding van de Merovingische koningen en van de aanzienlijke Franken. Broederoorlogen. Chlotnrius. Zijne zonen. Brunehilde en Fredegonde. Talrijke doodvonnissen. Chlotnrius II. De Franken, door Chlodvig tot den hcerschenden stam in Galli� ver- heven, bleven dil ook na den dood van hun dapperen koning. Hel Frankische rijk werd het middelpunt, waarom alle Germaansche stammen van het westen zich vereenigden. Het is dus voor ons van het hoogste gewicht, ons eene juiste voorstelling te vormen van de wijze, waarop zoowel de oudgermaansebe staatsregeling als het volksleven zich ontwikkelde, Ie welen, welken invloed de vermenging van de Romeinsche Galli�rs niet de Franken op de laatslen uitoefende. Op het zedelijk leven der Franken oefende deze vermenging een hoogst Ireurigen invloed uit. Zij bleven even onbeschaafd als hunne barbaarsene voorvaderen; hunne dapperheid werd wel niet verminderd door hunne kennis- making met Romeinsche weelde en zingenot, omdat zij in onophoudelijke oorlogen telkens opnieuw geoefend werd, doch naast die dapperheid bleef hun ook de wreedheid eigen, waardoor hunne voorvaderen zich reeds onder- scheiden hadden. Al de gebreken der oude Duilschers vinden wij in de Franken terug en bovendien de gebreken der ontaarde Romeinen, welke zij met eene ongeloofelijke snelheid overnamen. Ook het omhelzen van het Christendom oefende geen besebavenden in- vloed op hunne zeden uit, want zij was eene bloot uiterlijke, buiten het ge- moedsleven omgaande handeling, gelijk hel voorbeeld van Chlodvig ons on- dubbelzinnig bewijst. Hel koningschap had ten gevolge van de aanhoudende oorlogen bij de Franken ook in vredestijd het burgerrecht verkregen. De koningen werden niet meer door het volk verkozen, hunne waardigheid was erlelijk geworden. Daar zij zich in de veroverde landen van de staatsdomeinen meester maakten, beschouwden zij zich als de natuurlijke erfgenamen der verdreven of gedoode 2*



		28 Het rijk der West-Grothen in Spanje. Amalarik. �heudes.

		waren langzamerhand onafhankelijk, geworden, zij gehoorzaamden met weerzin aan een vorst, die hen in eene goede luim had moeten houden, omdat hij hunne ondersteuning in de burgeroorlogen niet kon missen. Ook de vroe- ger overwonnen naburige volken hadden alle ontzag voor den Frankischen � naam verloren.

		VIJFDE HOOFDSTUK.

		Het rijk dor West-Gothen in Spanje. Amalarik. �heudes. Koningen, door het volk ver- kozen. Agila. Athanagild en de Grieken. Liuva en Leovigild. Opstand en dood van Hermangild. Koning Receared. Kecceswinth en de Gothische wetgeving. Witiza. lloderik. Het rijk der West-Gothen, in Galli� tot eene kleine streek gronds beperkt, bereikte in Spanje een hoogen trap van bloei. De geschiedenis van dat rijk boezemt ons eene levendige belangstelling in. Met ingenomenheid slaan wij de ontwikkeling gade van een Germaansch volk, dat wel den zin voor weten- schap, kunst en nijverheid van de overwonnen Romeinen overnam, doch zonder daarbij, gelijk de Franken, zijn degelijk karakter Ie verliezen. Indien ruwen, onbeschaafden tijd onderscheidden de West-Gothen in Spanje zich door hunne liefde voor hoogere geestesbeschaving gunstig van alle overige volken. Al is ook menige bladzijde hunner geschiedenis � en hoe zou dat in dien tijd ook anders kunnen? � met bloed bevlekt, al lezen wij ook daar van godsdiensttwisten, bovenal van wreede vervolgingen, waaraan de Joden waren bloolgeslold, toch is het ons goed, zooveel welgeslaagde pogingen te aan- schouwen om de wetgeving te verbeteren en bij zoovele vorsten het ernstig streven op te merken om met wijsheid, rechtvaardigheid en zachtmoedigheid te regeeren. Daden van gruwelijke wreedheid en dierlijke ruwheid, gelijk wij in de Frankische geschiedenis zoo menigmaal aantreffen, zullen wij bij de West-Gothen slechts bij wijze van uitzondering ontmoeten. Na den dood van Alarik II had �heodorik de Groote den Oost-Goth Theudes tot voogd over zijn kleinzoon Amalarik aangesteld, terwijl hij Spanje en een deel der Gallische bezittingen met zijn eigen rijk vereenigd had. Na �heodoriks dood erfde Amalarik het Weslgothische rijk in Spanje en ver- eenigde alzoo de beide rijken aan deze en aan gene zijde der Pyrene�n weder tot ��n geheel. Doch niet lang bleef hij in het bezit er van. In het. jaar 537 sneuvelde hij in een gevecht legen de Franken, die de Gothische bezittingen aan deze zijde der Pyrcne�n op een klein gedeelte na veroverden. �heudes aanvaardde na Amalariks dood het bewind over de West-Gothen. De kleine omvang van hel Gothische grondgebied in Galli� was oorzaak, dat het zwaartepunt des rijks naar Spanje werd verplaatst. Theudes koos Barce- lona tot zijne residentie. Laler, onder Athanagild, werd Toledo tot de ver- bljjfplaats der vorsten verheven. Theudes poogde zijne macht uit te breiden, door de wereldlijke en geestelijke groolen des rijks voor zich te winnen. Hij drong er op aan, dat zij hem de koninklijke waardigheid zouden opdragen. Dit aanzoek streelde den vrijheidszin der Gothen, die veel liever een door hen zelf verkozen koning dan een erfelijk vorst gehoorzaamden. Ten gevolge van dit alles kwamen de koningen in het vervolg bij de West-Gothen in eene geheel andere verhouding tot het volk te staan dan bij de Romeinen en Fran- ken. De Weslgothische vorsten hadden veel overeenkomst met die der oude Germanen. Evenals dezen waren zij slechts de eersten en voornaamsten onder



		Witiza en de geestelijkheid. De Angelsaksers. 33

		Ook tegenover de Palalijnen ging Wiliza op dezelfde doortastende wijze te werk, en hierdoor haalde hij zicli ook hun haat, evenals die der geeste- lijken, op den hals. Op deze wijze vervreemdde hij alle partijen van zich. Een kleinzoon van Recceswinth, Roderik, wiens vader op Wiliza\'s bevel van het gezicht beroofd was, gelukte het eindelijk een opstand te verwekken en in het jaar 7!0 den koning van den troon te slooten. Roderik aanvaardde thans de koninklijke waardigheid, om baar binnen korten lijd tegenover een sterkeren, in waarheid geduchlen vijand weer te verliezen.

		ZESDE HOOFDSTUK.

		liet rijk der Angelsaksers. Brittonni� door de Saksers vernoest. Ondergang der Romeinsche beschaving. Strijd der Britten tegen de Saksers. Ambrosius Aurelianus. Koning Arthur en de ridders van de ronde tafel. De zangen van Ossian. De Heptnrchic. Staatsregeling en wetgeving der Saksers. De heilige Patrik Strenge kloosterregelen. Gregorins de Groote. Ethelbert en Bertha. De Saksische school te Rome. De Petruspenning. Van alle Germaansche volken, die de provinci�n van het Weslromeinsche rijk veroverd en zich daarin neergezet hadden, bewaarden de naar Rrillanni� verhuisde Saksers hunne nationaliteit trouwer dan eenig ander volk. Terwijl de Wesl-Golhen in Spanje bijna geheel Romeinen werden, terwijl de Franken in Galli� zich met de Romeinen vermengden en grootendeels de Romeinsche zeden aannamen, bleven de Saksers in Rrillanni� echte Germanen. De aan hel woeste zeeschuimersleveii gewende Germaansche krijgers ver- woestlen op hun veroveringstochten het Brilsche land op vreeselijke wijze, zij hieuwen de inwoners zonder onderscheid van ouderdom of kunne neer; de geduchte krijgers kenden geen mededoogen; ook bij de veeten, die na het ves- tigen van hunne heerschappij lusschen hen en de oorspronkelijke inwoners ble- ven bestaan, gedroegen zij zich even wreed en onmenschelijk. De kerken der Drillen werden onder den voet gehaald en door heidensche altaren vervangen. Terwijl de Franken in Galli�, de West-Golhen in Spanje en de Oost-Gothen in Rali� de Romeinsche wetten grootendeels in stand biel- den, wischten de Saksers elke herinnering aan het Romeinsche rijk uit. Zij maakten de overwonnelingen tot hunne slaven, die door geene enkele wet be- schermd werden en geen enkel recht konden doen gelden. De afstammelingen der edelste geslachten werden niet beier behandeld dan de onbeschaafde boeren en zij die reeds vroeger slaven geweest waren. Het kon niet anders of ten gevolge van dit alles moest ook het laatste spoor van Romeinsche beschaving in Rrillanni� voor al lijd verdwijnen. De Saksers bleven hunne eigen taal spreken en namen slechts enkele Lalijnsche en Keltische woorden van de Romeinen en de Brillen over. De laatsten hadden zich, voor den inval der Saksers, door eene hooge mate van geestbeschaving onderscheiden. Zij hadden de zeden der Romeinen z�� gretig overgenomen, dat zij in kunst en weienschap met hen schier op ��ne lijn slon- den, maar ook even ontzenuwd waren als zij. Het Christendom was reeds vroeglijdig algemeen onder hen verbreid, doch mei het Christendom waren ook de godsdiensttwisten tol hen doorgedrongen en dat zaad was bij hen in een al te vruchtbaren bodem gevallen. Hunne tweespalt had hunne kracht onder- mijnd en daarom waren zij ook niet in staat den koenen Saksers het hoofd te bieden. Zij moesten dezen, zij het ook eerst na een hardnekkigen strijd, het grootste deel van Briltanni� afstaan. Stiuxkfuss. III. 3



		Bedevaarten. Ina van Essex. Saksische school te Rome. 37

		aangelegenheden der kerk naar eigen goedvinden mochlen regelen, maar ook een sterken invloed op den gang der staatszaken uitoefenden. Zij bleven in eene nauwe belrekking lot Rome slaan en beschouwden zich als de onderdanen van den roomschen bisschop. In de zevende eeuw kwam er hij de Angelsaksische koningen eene eigen- aardige gewoonle in zwang, die voor de beschaving des volks van hel hoogste gewicht was. Meer dan ��n vorst (rok na eene langdurige regeering hol ge- waad van een boeteling aan en deed eene bedevaart naar Rome, om daar boete te doen. Ook andere aanzienlijke Saksers volgden dil voorbeeld. Zoo bleef er een levendig verkeer lusschen Rome en Brillanni� beslaan, hetwelk in de achtste eeuw tot zulk eene hoogte klom, dat vele jonge Saksers naar Rome gezonden werden, om in hunne school, die in eene der voorsteden op- gerichl was, onderwijs Ie ontvangen. Alle uitstekende Engelsche geestelijken hebhen les Rome hunne opleiding ontvangen. Om de daardoor veroorzaakte uitgaven Ie bestrijden, hief men in Engeland eene eigenaardige belasting, den Petruspenning, over welker opbrengst de paus alleen Ie beschikken had. De groolsl mogelijke verdiensten len aan- zien van de regeling der Angelsaksische kerk verwierf zich bisschop Theodorus van Tharsus in Cilici�, die zich als een hoog bejaard man naar Engeland begaf en in bet jaar (>68 aartsbisschop van Canlerbury werd. Hij legde zich boven alles op de wetenschappelijke vorming der geestelijken toe. Dat de Angelsaksers len gevolge van de omhelzing van het Christendom op een hoogeren trap van geestelijke ontwikkeling stonden dan vroeger, bleek ook uil de invoering van eene schriftelijke wetgeving, welke door Etbelbert begonnen en door de volgende koningen voltooid werd. Vooral koning Ina van Kssex (>)SS�72f>) maakte zich als wetgever beroemd. In de eerste plaats wilde hij de onderworpen Brillen met de Saksers doen samensmelten door huwelijksverbinlenissen lusschen beide volken toe Ie staan. De staatkundige geschiedenis der zeven Angelsaksische rijken gaan wij met stilzwijgen voorbij; de aanhoudende oorlogen, door deze kleine stalen zoowel onderling als met de naburige stammen gevoerd, omtrent welker bijzonderheden slechts zeer onvolledige, mei sagen vermengde berichten tot ons zijn gekomen, zijn voor de geschiedenis der wereld van geen groot gewicht. Eerst met de vereeniging van de zeven rijken onder koning Egbert van Wessex in den aanvang der 9^e eeuw wordt de Engelsche geschiedenis ook voor de overige volken van Europa belangrijk.

		ZEVENDE HOOFDSTUK.

		Het Griekschc keizerrijk Justinianus I. Liefde, door het volk hem toegedragen. Binnen- landsch bestuur van Justinianus. Ontaarding der bevolking van Constantinopcl. De spelen in den circus. De partijen in den circus. De Blauwen en de Groenen. Machta- misbruik. De bloedige Nika. De moedige keizerin Theodora Eene boeleerster op den keizerlijken troon. Justinianus\' liefde voor zijne gemalin. Hebzucht en wreedheid der keizerin. Voorbijgaande luister van het Byzantijnsche rijk onder Justinianus. Invoering van de zijdeteelt. Prachtige houwwerken. Zware belastingen. Godsdiensttwisten. Justi- nianus\' grootste verdienste. Corpus Juris. �ribonianus. Nadat keizer Justinus I den l^en Augustus \'��7 gestorven was, werd zijn neef en mederegent Justinianus I (527�bCa) door hel volk met geestdrift als



		DE GESCHIEDENIS DER WERELD.

		WtifG�f VOOR GESCHIEDENIS DER RIJKSUNIVERSITEIT

		J� UTREOi



		MIDDELEEUWEN.

		INHOUD VAN HET EEESTE DEEL.

		I. Van de vernietiging van het Westersch-Romeinsche keizerrijk tot den dood van Karel den Grooten. Blad?.. HOOFDSTUK I. Hut Byzantjjnsche keizerrijk lot de regeering van Justinianus 1............. 4 » 2. Odoacer. Do Oost-Gothen. Theodorik do Groote . (i » 3. Do Franken. Koning Chlodvig....... 12 » 4. Zeden dor Franken. De opvolgers van Chlodvig lol Chlotarius II........... 19 » o. Hel rijk der West-Gothen in Spanje...... 28 �> � (i. Do Angelsaksische koninkrijken in Engeland . . . 33 » 7. Justinianus I. De Nica. Hot corpus Juris ... 37 » 8. Vervolg. Justinianus\'oorlog met de Perzen en in Itali� 45 » 9. Vervolg. Totilas. Belisarius en Narses..... 52 » 10. De neven van Justinianus. Het rijk der Longo- harden. Gregorius de Groote....... 59 » 11. Hol Byzantijnsche rijk lot Heraclius...... f>7 » 12. Geschiedenis van don islaam tot den dood van Mohammed............. 75 » 13. De opvolgers van Mohammed tot den dood van Ali. 8(5 14. Heerschappij, veroveringen en val der Ommayaden. 93 » 15. Het Byzantijnsche keizerrijk lot den dood van kei- zorin Irene............. 10\' » 16. Hol Frankische rijk. De Huismeiers. Karel Marlell. 110 » 17. Pepijn de Korte............ 116 » 18. Karel de Groote............ 122 19. Karel do Groote. Vervolg......... 129 » 20. Karel de Groote. Vervolg......... lil II. Van den dood van Karel den Grooten tot de Kruistochten. HOOFDSTUK 21. Lodewijk do Vrome........... 153 » 22. De zonen van Lodewijk den Vromen. Het verdrag van Verdun. Do Noormannen....... 164 » 23. Het Frankische rijk tot de afzetting van Karel den Dikken............... 174



		i N il o r n.
		VII

		Blad». HOOFDSTUK 63. Fredei�k Barbarossa. Zijn kruistocht en dood. Verdere lotgevallen der kruisvaarders.......532 64. Keizer Hendrik VI............544 65. Duitschland na den dood van Hendrik VI. Ollo IV, riiilips van Zwaben en Frcderik van Holienstaufen. 551 66. Frcderik II. keizer van Duitschland......560 » 67. Het Griekscbe keizerrijk van Alexius Comnenus, tot hel einde van de dynastie der Cocnnenen . . . 568 » 68. He! Grieksche keizerrijk van IsaSc II Angelus tot de inneming van Conslanlinopel door de Latijnen. 573 » 69. Hel Lalijnsche keizerrijk Ie Conslanlinopel . . . 581 » 70. Het koninkrijk Jeruzalem. Kruistocht van koning Andreas van Hongarije. Sultan Kamel. Kruis* torhl van keizer Frederik II.......588 » 71. Regeering van keizer Frcderik II na zijne lerug- komsl in Europa...........597 » 72. Frederik II. Vervolg. De Mongolen in Europa . 605 » 73. Voortdurende twisten lusschen den paus en den keizer. De tegenkoningen Hendrik Rapse van Thuringen en Willem van Holland. Frederiks dood . . . 614 » 74. Manlied. Konradin. de laalsle der Holienstaufen in Itali�. De lusschen regeering in Duitschland . . 621 » 75. Geschiedenis van Engeland van Willem den Rooden tot Hendrik Plantagenel.........631 » 76. Geschiedenis van Frankrijk onder Lodewijk VI en Lodewijk VII.............642 » 77. Engeland onder de regeering van Hendrik II Plan- lagenel...............647 » 78. Frankrijk onder Philippus II Auguslus en Engeland onder Richard Leeuwenhart........654 » 79. Engeland onder Jan zonder Land en Hendrik III. Frankrijk tot aan den dood van Philippus Augustus. De Alhigenzen............661 » 80. Frankrijk onder Lodewijk VIII en Lodewijk IX den Heiligen. Eersle kruistocht van Lodewijk IX. . 671 » 81. Lodewijk IX. Zijn tweede kruistocht. Zijn dood. Toesland van Frankrijk.........682 » 82. De Manielukken in Egypte. Ondergang van het koninkrijk Jeruzalem..........688 83. Engeland tot den dood van Hendrik III ... . 691 » 84. De Nederlanden. Holland onder de graven uit het Hollandsche huis tol de regeering van Dirk V . 699 » 85. Holland onder het Hollandsche gravenhuis tot den dood van Willem II..........705 » 86. Holland lol het einde van het Hollandsche huis. . 710



		EERSTE HOOFDSTUK.

		De middeleeuwen en hare geschiedenis. Ontstaan der Romaansch-Germaansehe staten. De koninklijke waardigheid meer en meer bij de Germaansche volken ingevoerd. Het Christen- dom. Het Bjzantijnsche rijk. Constantinopel. Leo II. Keizer Zeno. Opstand van Ba- siliscns. De monophysiten. Het Henoticon. Anastasius I. Justinus I. De middeleen wen. . . . Zou er wel ��n tijdperk in de geschiedenis zijn, hetwelk door den ��n zoo hemelhoog geroemd, door den ander met zooveel minachting als een tijd van barbaarschheid en geweld gebrandmerkt wordt, ��n tijdperk, waaraan eene partijdige opvatting en voorstelling van de gcschie- denis zich erger beeft bezondigd? In dwepende ingenomenheid met de klas- sieke oudheid hebben vele geschiedschrijvers geene woorden kunnen vinden, om de eigenaardige ontwikkeling van hel menschelijk geslacht gedurende de middeleeuwen te beschimpen en dit tijdperk, als dagen van geestelijke bar- baarschheid, met de zwartste kleuren te schetsen. Aan den anderen kant wordt over den bloeitijd van bet ridderwezen en van het vrome kerkgeloof, over de gouden eeuw der edelen en geestelijken door de voorstanders der romantiek zulk een hoog dichterlijk waas verspreid, dat zij ons bijna in de meening zouden brengen, dat ons geslacht in den lateren tijd geene enkele schrede voorwaarts gedaan heeft, maar naar lichaam en geest steeds achteruit is gegaan. Anders oordeelt echter de geschiedschrijver, die noch de staatkundige beginselen der eene, noch die der andere partij, maar de onpartijdige waar- beid alleen tot richtsnoer bij zijn onderzoek heeft gekozen. Hij ziel in de middeleeuwen als het ware eene nieuwe wereld ontstaan, die zich op zeer eigenaardige wijze uit de vroegere toestanden en gebeurtenissen der oudheid ontwikkelt, allengs een hoogen trap van bloei bereikt en daarna op hare beurt verdwijnt, opdat op hare puinhoopen de nieuwe tijd haar reusachtigen bouw kunne optrekken. Hij wacht zich wel, zaken en personen met den onjuislen maatstaf van onze begrippen en voorstellingen te meten; hij plaatst zich inlegen- deel bij hel beoordeelen van karakters en gebeurtenissen zooveel mogelijk op hel standpunt van den tijd, waartoe zij bebooren; daardoor is hel hem eenigs- zins mogelijk hun gerechtigheid te laten wedervaren. Het Westromeinsche keizerrijk was door Odoacer, den Germaanschen koning, vernietigd. Uit den strijd, die gedurende eene halve eeuw tusschen de Romeinen en Germanen gevoerd was, waren de laatsten als overwinnaars Ie voorschijn getreden. Zij hadden de Romeinsche provinci�n in het westen de eene voor, de andere na veroverd en bedreigden zelfs het. oostelijk deel des rijks. Het oude, reusachtige, schijnbaar op zulke hechte grondslagen opgetrokken staatsgebouw lag in puin; de ontaarde Romeinen hadden de we- reldheerschappij aan de barbaren moeten afstaan. De provinci�n boden een treurig schouwspel van onbebouwde akkers, verwoeste steden en verbrande dorpen aan. Niemand was er om den vruchtbaren grond te bebouwen, daar de inwoners door de wreede overwinnaars �f als slaven weggevoerd �f zelfs op onmenschelijke wijze vermoord waren. Streckil\'ss. III. 1



		TWEEDE HOOFDSTUK.

		Odoacer, koning van Itali�. Zijne regcering. De Oost-Oothen. Jeugd van Theodorik. Theodorik, koning der Oost-Gothen. Zijne oorlogen met het Byzantijnsche rijk. Zeno\'s listige staatkunde. Eene nieuwe volksverhuizing. Tocht der Gotheu naar Itali�. Dood van Odoacer. Theodorik de Groote. Zijne roemrijke regeering. Zijne wetgeving. Bouw- werken. Verbintenissen met andere volken. Haat der Romeinen tegen Theodorik. Wreedheid des konings in den laatsten tijd zijner regeering. Dood van Theodorik. Zijn grafteeken. Odoacer, de veroveraar van hel Westromeinsche rijk, regeerde na de ont- trooning van den zwakken Romulus Augustulus in Ilali�\' met zachtmoedigheid en rechtvaardigheid. Het door langdurige oorlogen zwaar geteisterde, ja uit- geputte land zag zicli hierdoor een tijdperk van rust en verademing geschon- ken. Wel nam hij voor zijne krijgslieden hel derde deel van Itali�\'s lande- rijen in hezit, doch de last, welken hij hierdoor den Romeinen oplegde, werd nauwelijks gevoeld, daar het land, len gevolge van gebrek aan handen, bijna geheel woesl lag. Den kleinen landbouwers werd niets ontnomen en de groote landeigenaars konden lichtelijk een gedeelle bunnor landerijen afslaan, waarvan zij toch geen voordeel trokken. Hel was voor hen zelfs voordeelig, dat koning Odoacer het land onder zijne soldalen verdeelde; deze werden nu in vredestijd niet langer uil de staatskas bezoldigd, maar moesten zelf in bun onderhoud voorzien en ontvingen alleen in oorlogstijd soklij. De barbaren maakten de eenige krijgsmacht in den slaat uit; de verwijfde Romeinen behoefden niet langer de wapens Ie dragen. Zij konden zich onge- stoord aan hunne weelderige leefwijze overgeven, zonder door drukkende be- lastingen een staand leger Ie onderhouden. In de staatsregeling voerde Odoacer geene belangrijke verandering in; hij liet de vroegere titels en ambten in wezen en herstelde zelfs hel consulaat. De door de voormalige keizers uitgevaardigde wetten bleven van kracht en de Romeinen, die door hunne eigene overheden bestuurd werden, genoten onder den barbarenkoning meer vrijheid dan zij sinds langen lijd gekend hadden. Odoacer was Ariaan, doch hij was ver verheven boven den bitteren ge- loofshaat, die de godsdiensttwisten dier dagen zoo noodlottig maakte. Daar de groote meerderheid der Italianen lot de streng katholieke parlij behoorde, stond hij hun volle gewetensvrijheid toe; hij duldde volstrekt geene vervolging om den godsdienst. Ook tegenover buitenlandscho vijanden betoonde Odoacer zich een even doortastend als talentvol regent; hij ondernam meer dan ��n zege- vierenden veldtocht legen de Rugi�rs, een roofzieken volksstam, die zich aan den Donuu gevestigd had. De Rugi�rs waren herhaaldelijk plunderend en roovend in Itali� door- gedrongen. Het gelukle Odoacer, bun zulk eenc gevoelige nederlaag toe te brengen, dat hunne macht gefnuikt en Itali� voortaan tegen hunne invallen beveiligd was. Hoe krachlig, hoe gematigd, hoe rechtvaardig Odoacer ook regeerde, toch was hij niet bij machte om de verschillende doelen van zijn rijk tot ��n



		Theodoriks roemrijke regeering. 9

		Had Theodorik aan zijne dapperheid en zijn veldlieerslalent de verovering van Itali� Ie danken, zijne bekwaamheid als regent stelde hem in staal om zijne heerschappij op hechte grondslagen te vestigen; de bijnaam de Groote, hem door de geschiedschrijvers gegeven, komt hem met meer recht toe dan aan vele andere vorsten. Evenals Odoacer legde hij ten behoeve zijner krijgs- lieden beslag op het derde gedeelte van de Italiaansche landerijen; do soldaten moesten op den hun toegewezen grond in hun eigen onderhoud voorzien, en zelfs wanneer zij onder de wapenen stonden door het betalen van be- lastingcn de uitgaven van den staat helpen bestrijden. De Oost-Golhen alleen waren gerechtigd en verplicht om de wapenen tot verdediging des lands te voeren. Zij vormden cene afzonderlijke kaste van krijgslieden, die door bijzondere wellen geregeerd werd. Gelijk zij in den oorlog door hunne eigene veldheeren, hertogen en graven aangevoerd werden, zoo waren deze ook in vredestrijd met de rechtspraak over de sol- daten belast. De Romeinen mochten zich onverdeeld op den landbouw, den handel en de nijverheid loeleggen. Theodorik verleende hun bij deze vreed- zame bezigheden eenc z�� krachtige bescherming, dat Itali� onder zijne re- geering ongoloofelijk snel weer een hoogen trap van bloei bereikte. Onder de legeering van den barbarcnvorst heerschte er zulk eene veiligheid in het geheele land, dal het niet meer noodig was de poorten der sleden te sluiten, maar dat men die nacht en dag liet open slaan, liet sprekendst wordt de toestand van Itali� in die dagen geschetst, door de spreekwijze, »dat men gerust eene beurs met goud op het open veld kon laten liggen." Ofschoon Theodorik zich met den meesten ijver op het staatsbestuur toe- legde, gedroeg hij zich toch volstrekt niet als een onstuimig hervormer, die alles het onderst boven keerde. IIij liet de Romeinsche staatsregeling bijna geheel in wezen, zooals zij onder Odoacer en lang voor dezen bestaan had; de senaat behield zijne rechten, alle posten, door Constanlijn in hel leven ge- roepen, zooals die der stadhouders in de provinci�n, hield Theodorik in stand, en tot de meeste staatsambten benoemde hij Romeinen. Een Golhisch koning regeerde in plaats van een Romeinsch keizer, dat was eigenlijk de eenige ver- andering, die er voor de Romeinen had plaats gehad. Zij werden gevonnist volgens hunne aloude wetten en hoewel de Golhen onder Golhische rechters stonden, werd toch, ingeval van verschil lusschen Romeinen en Golhen, steeds een Romeinsch rechtsgeleerde aan de Golhische graven toegevoegd, ten einde aan beide partijen recht te doen wedervaren. In hel jaar SOG vaardigde Theo- dorik met dit doel een bepaald edict uil, welks bepalingen groolendeels aan het Romeinsche recht ontleend waren. De belangrijkste staatsambten werden bij voorkeur aan geleerde Romeinen toevertrouwd. Zoo stonden Liberius, de oude vriend van Odoacer, Cassiodorus *), de beroemde geschiedschrijver, en de senator Ro�thius, een aanzienlijk en wegens zijne geleerdheid beroemd Romein, wiens werken aan de Romeinsche letterkunde de laatste schemering van luister hebben bijgezet, als hooggewaardeerde raadslieden en staatsdienaars den Gothi- schen koning ter zijde. Ofschoon Theodorik, gelijk wij weten, vreemd was gebleven aan alle wetenschappelijke ontwikkeling, bevorderde hij evenwel de beoefening van kunst en wetenschap met den meeslen ijver. Zoowel zijne

		*) Cassiodorus was de schrijver van een aantal werken, van welke echter tot ons leedwezen een groot deel, ook een belangrijk geschrift, getiteld: »de Geschiedenis der Gothen, in eene bloemlezing hunner gelukkige daden", in twaalf boeken, verloren is gegaan Een later Gothisch geschiedschrijver, Jornandes, heeft dat werk als hoofdbron voor zijne geschiedenis der Gothen gebruikt; als vriend van Theodorik roemde Cassiodorus diens regcering hemelhoog. De staat- kundc des konings heeft hij geschetst in de volgende woorden, den vorst in den mond gelegd: �mogen andere koningen , waar zij slag leveren, het op de plundering en den ondergang der steden toeleggen, mijn doel is, met Gods hulp zoo te overwinnen, dat mijne onderdanen zich beklagen, wijl zij eerst zoo laat onder mijne heerschappij gekomen zijn."



		Theodoriks verdraagzaamheid.
		10


		residenli�n Ravenna en Verona � naar de laatste stad trok hij zich hij dreigend oorlogsgevaar terug � als de steden Pa via, Napels e. a. versierde hij met prachtige kerken, badhuizen, waterleidingen on paleizen. Zijn paleis te Verona, waarvan ons eenc afbeelding op eene munt bewaard is, biedt ons het oudste gedenk teeken van Golhische bouwkunst aan. Bij elke gelegenheid gat\' Tbeodorik blijken van zijn ernstig streven, om de Romeinen door eerbied voor hunne zeden en gewoonten voor zich te winnen. Ofschoon hij tegenover den Romeinschen keizer zijne onafhankelijkheid krachtig handhaafde en haar, indien het noodig was, zelfs door kracht van wapenen wist Ie doen eerbiedigen, nam hij toch zelf den keizerlijken titel niet aan, maar noemde hij zich koning der Gothen en Italianen. Hij bewees den zwakken Byzanlijnschen vorsten de meeste achting en de munten, welke hij liet slaan, droegen steeds op de voorzijde den naam des keizers, op de keerzijde dien van Tbeodorik. De koning was Ariaan, doch geen dweepziek ijveraar voor zijne kerkelijke rich- tiug. Jegens de Romeinen, die met enkele uitzonderingen orthodoxe katholieken waren, beloonde hij eene bewonderenswaardige verdraagzaamheid, nooit krenkte hij de rechten der andersdenkenden, nooit mengde hij zich ongeroepen in hunne kerkelijk»! aangelegenheden, altijd bewees hij den katholieken geestelijken de hoogste achting. Gelijk de Golhische koning zijn rijk met vaste en krachtige, maar toch aan den anderen kant met zachte hand regeerde, zoo zette hij aan zijne regeering ook naar builen zulk een luister bij. dat zijn naam door alle Ger- maansche stammen met een onhepaalden eerbied genoemd werd. Hij greep dan alleen naar hel zwaard, wanneer hij niet door vreedzame onderhandelingen zijn doel kon hereiken; werd hij echter genoodzaakt om de wapenen op te vatten, dan voerde hij die steeds met hel beste gevolg. Zoo breidde hij zijn rijk uil over geheel Itali� met de daarbij belioorende eilanden, over een deel van Galli� en zelfs van Spanje; zijn schepter reikte van de Alpen tot den Donau, want ook een groot deel van Pannoni� en Dalmali� behoorden lot zijn gebied. Met de koningen der Bourgondi�rs, Franken, Vandalen en Thuringers sloot hij verbintenissen, die hij bevestigde door zich met hen te verzwageren. Zoo hoog stond zijn naam bij alle Duilsche volken in eere, dat uit de verst ver- wijderde landen gezanten naar zijn hof Ie Ravenna gezonden werden, om den grooten koning van de hoogachting der Germaansche vorsten te verzekeren. De Eslhen en Lijllanders, die het strand der Oostzee bewoonden, zonden hem door hunne gezanten den kostbaren barnsteen toe; door onbekende landen hadden de overbrengers van dil geschenk eene gevaarlijke reis van vele hon- denlen mijlen moeien alleggen. Zelfs met de Zweden in het hooge noorden stond Tbeodorik in vriendschappelijke betrekking: de grooten van zijn hof kleedden zich in Zweedsch sabelbont. liet kon niel anders of de Gothen moesten er trolsch op zijn, dat de gezanten uit dal land lot hen kwamen, uit hetwelk hun volk, volgens de overlevering, afkomstig was. De Duilsche zangers verheer- lijklen Theodoriks daden; als Dietrich von Rern wordt hij in het Duitsche heldenlied gevierd. De 33iarige regeering van Tbeodorik in Itali� is zoo luisterrijk, zoowel wat zijn binnonlandseh bestuur, als wat zijne buitenlandsche staatkunde betreft, dat hel heldere licht ons bijna de donkere schaduwen zou doen voorbijzien, die bier echter evenmin als ergens elders onlbreken. In weerwil van al zijne gematigdheid en rechtvaardigheid was Theodorik toch een echt zoon van zijn tijd en van zijn volk. Hoe trouwloos, hoe wreed hij zelfs te werk kon gaan, bad bij bij den op Odoacer gepleegden moord bewezen. Achting, ja ontzag had bij den Romeinen ingeboezemd, maar hunne liefde en gehechtheid kon de barbaar en Ariaan niet verwerven. Juist zijne rechtvaardigheid en verdraagzaamheid vervreemdden de dweepzieke katholieken van hem. De orthodoxe katholieken haatten de joden, die zich onder zijne



		Haat der Eomeinen tegen Theodorik. 11

		vreedzame regeering groote rijkdommen verworven hadden, bijna nog meer dan de ketters. Te Ravenna en te Rome kwam deze haat tot eene geweldige uitbarsting. De huizen der zonen Isra�ls werden bestormd on geplunderd, hunne synagogen verbrand, zij zelf op de vreeselijkste wijze mishandeld. Theodorik gelastte een streng onderzoek; dewijl het niet. mogelijk was de rad- draaieis te ontdekken, worden de gemeenten tot schadeloosstelling veroordeeld, en toen eenige overspannen dwepers weigerden hiertoe bij te dragen, liet de koning hen op de openbare straat door beulshanden geeselen. De katholieke geestelijken waren woedend over zulk eene mishandeling, hunnen vroomen gemeenteleden aangedaan; van den kansel klaagtien zij over de vervolging, waaraan de kerk blootstond. In de kapel van den heiligen Stephanus te Verona deden zij dit met zooveel heftigheid, dat Theodorik bevel gaf om de kapel met den grond gelijk te maken. De koning had altijd gemeend, dat hij door zijne zachtmoedigheid en verdraagzaamheid, door zijne rechtvaardigheid en toegevendheid omtrent de Romeinsche zeden en gebruiken de liefde van het Ilaliaansehc volk winnen zou. Thans echter zag hij eensklaps in, dat hij nog ver van dit doel was verwijderd, ja dat hij voor een opstand der Romeinen beducht moest zijn, dien hij door het strenge bevel eener algemeene ontwapening voorkwam. De Ro- meinen moesten al hunne wapenen uitleveren en mochten alleen kleine mes- sen voor huiselijk gebruik behouden. Aan hel eind zijner roemrijke regeering moest Theodorik de treurige er- varing opdoen, dat de Italianen hem zijne afkomst en zijn godsdienst niet konden vergeven, dat zij zelfs aan de heerschappij van den zwakken Ryzantijnschen keizer boven de zijne de voorkeur gaven. Hij ontdekte � dit is, boe vaak ook ont- kend, toch boven allen twijfel verheven � dat de aanzienlijke Romeinen mei den keizer te Constantinopel in heimelijke verstandhouding stonden, eene ver- standhouding, die voor hem, wanneer hij haar niet bijtijds en krachtig onder- drukte, hoogst gevaarlijk worden kon. Keizer Justinus I had in het jaar 523 een edict uitgevaardigd, waarbij den Arianen onder bedreiging van strenge straf bevolen werd, tot den schoot der orthodoxe, alleen zaligmakende kerk terug te keeren. Theodorik, die voor de Arianen dezelfde vrijheid begeerde, welke hij den katholieken in Ita- lie toestond, was verontwaardigd over dit keizerlijk besluit en zond den bis- schop Jobannes en vier verlichte senatoren als gezanten naar Constantinopel, om Justinus I lot intrekking van het gehate edict Ie bewegen. De gezanten werden aan het keizerlijk bof met groote onderscheiding ontvangen; bovenal aan den bisschop van Rome bewees de keizer de hoogste eer, doch in weerwil hiervan werd bel doel der zending niet bereikt. Justinus weigerde bet besluit in te trekken. Toen de bisschop de tijding, dat hij niets had kunnen uitwerken, den koning overbracht, rees in diens ziel het wellicht juiste, wellicht ook geheel onrechtvaardige vermoeden op, dat Jobannes valsch spel met hem gespeeld had. Hij liet den hoogen geestelijke met een Romeinsch senator Albinus in de ge- vangenis werpen. De laatste lag onder de verdenking, dat hij heimelijk brief- wisseling met Constantinopel hield. Zelfs beweerde een aanbrenger, dat hij zwanger ging van het plan om Itali� onder de heerschappij van den keizer terug te brengen. De beroemde Bo�lhius trad als Albinus\' verdediger op. Hij verklaarde ten aanhoore van Theodorik, dat, wanneer Albinus een misdadiger was, alle overige senatoren en ook hij, Bo�thius zelf, even schuldig waren, doch dat Albinus, ingeval hij onschuldig was, recht had op de bescherming der wellen. Naar men verhaalt, voegde Bo�thius bij deze verdediging nog de uitspraak, dat de bloole wensch naar vrijheid geene misdaad was. Wij weten te weinig van den gang van het rechtsgeding, om een op goede gronden steunend oor- deel over de rechtvaardigheid of onrechtvaardigheid van bet daarop gevolgd vonnis uil te spreken. Waarschijnlijk was Albinus evenmin als Bo�lhius aan



		De Franken. Chlodvig.
		13


		waren aan den Beneden-Rijn in de nabijheid van de Alemannen gevestigd, wier grondgebied aan den Rijn zich van boven de Lahn lol aan de Vogesen en het Schwarzwald uitslrekle. Het zuidwestelijk deel van Galli� behoorde aan de West-Gothen, het zuidoostelijk deel was in de macht der Bourgondi�rs; Armorica, het land lusschen hel kanaal en den Atlantischen Oceaan, was bezet door de Brillen, naar wie het nog heden ten dage Bretagne heet. Te midden van al deze Germaanscho volkeren was het rijk van Aegidius als een gering overblijfsel van het Romeinsche wereldrijk blijven beslaan, liet was een klein onafhankelijk koninkrijk geworden. Ten oosten van de Alemannen in hel eigenlijke Duitschland, tot in het tegenwoordige Beieren, had zich een Germaansch volk, de Beieren, Bojari�rs, neergezet, dat uit een aantal ver- schillende kleine volken bestond. Ten noorden van de Beieren in MiddeU Duitschland lag het groote rijk der Thuringers. Van de Harz tol aan de Elbe en den Oder woonden de Saksers, terwijl het uilersle noordwestelijk gedeelte, waartoe ook het tegenwoordige Nederland behoorde, door de Friezen bewoond werd. Van al deze Germaansche volken trekken de Salische Franken hel eerst onze opmerkzaamheid tot zich. Een jong, eergierig en heerschzuchtig, maar hoogst talentvol vorst zette aan dit kleine volk een hooge belangrijkheid bij. Chlodvig was in het jaar 481 ternauwernood de kinderschoenen ontwassen, loen hij zijn vader Childerik in de regeering over een deel der Salische Franken opvolgde. Bij was afkomslig uit het koninklijk geslacht der Merovingers, die zich van de overige Franken door hunne lange, op tle schouders neer- vallende lokken onderscheidden. Chlodvig regeerde aanvankelijk slechts over een klein grondgebied, want de overige Franken gehoorzaamden aan andere koningen uit het geslacht der Merovingers; hel aantal der soldaten, waarover de jonge vorst te beschikken had, bedroeg waarschijnlijk weinig meer dan 5000 man, maar een dapper veldheer voerde hen aan, die wel niet rijk was, maar hun door zijne zegepralen een aanzienlijken buil verschafte. Chlodvig is meermalen door de geschiedschrijvers de Frankische Constanlijn genaamd en inderdaad vertoont hij met Constanten den Groolen in meer dan ��n opzicht treilende overeenkomst. Evenals deze was hij Irouwloos en wreed, evenals deze ollerde hij zonder verschooning bloedverwanten en vrienden aan zijne eerzucht op, evenals deze slichtte hij een machtig rijk, evenals deze was hij eindelijk de grondvester van een Chrislelijkeii slaat en maakte hij zich na zijne toetreding tot de streng kalholieke kerk zeer verdienstelijk jegens de geestelijkheid. De eerwaardige bisschop Gregorius van Tours, die ons hel leven en de daden van Chlodvig met de meest mogelijke na�veteit beschreven heeft, en die ook nooit schroomt, de schanddaden, waartoe de heerschzuchl zijn held ver- leidde, eenvoudig en onomwonden mede Ie deelen, heeft dan ook geen enkel woord van afkeuring voor de moord en Irouwbreuk over waaraan de vorst zich schuldig maakte, maar wel woorden genoeg der bewondering voor den vromen koning wien God en zijne heiligen door wonderen hebben bijgestaan, om hem lot loon zijner deugden grool en machtig te maken. De eerste belangrijke overwinning behaalde Chlodvig op Syagrius, den zoon van den Romeinschen stadhouder Aegidius, die zijn vader als onal\'han- kelijk vorst van hel kleine Romcinsch-Gallische rijk opgevolgd was en te Soissons zijne residentie hield. In hel jaar 486 begon Chlodvig den oorlog tegen de Romeinen; in een beslissenden slag bij Soissons overwon hij Syagrius, die vluchten moest en zich onder bescherming stelde van Alarik II, den koning der West-Gothen. Het laatste grondgebied der Romeinen in Galli� met de aanzienlijke sleden Parijs, Soissons en Orleans kwam alzoo in de macht der Franken. Chlodvig, die zoolang Syagrius leefde onophoudelijk voor hernieuwing van den strijd beducht moest zijn, eischte van Alarik II de uitlevering van



		Verhaal van Gregorius van Tours.
		14


		den overwonnene. De Golliische koning durfde dien eisen niet wedcrslreven. Syagrius werd aan Chlodvig uitgeleverd en door dezen Ier dood gebracht. Jegens de overwonnen Romeinen gedroeg de koning zich zeer zachtmoedig; wel nam hij do staatseigendommen in heslag, maar de inwoners des lands mochten in hel bezil van hel hunne blijven. Ook de geestelijkheid beschermde hij tegen de aanvallen zijner toen nog heidonsehe soldalen en hierdoor verwierf hij zich hunne achting, Gregorius van Tours deelt ons omtrent den oorlog tusseben Syagrius en Chlodvig eene belangwekkende bijzonderheid mede, die wij met zijne eigen woorden teruggeven. »In dien lijd weiden vele kerken door Cblodvigs soldalen geplunderd, want hij was nog door hel heidensche bijgeloof bevangen. Zoo hadden ook de Franken uil eene kerk met andere kostbare voor- werpen eene kruik van bijzondere grootte en schoonheid weggenomen. De bisschop van die kerk zond daarop bodeu lot den koning met het verzoek om, zoo hij al niel de overige voorwerpen lerug kon erlangen, ten minste in het bezil van die kostbare kruik Ie worden hersteld. De koning boorde dit en sprak lol den bode: »Yolg mij naar Soissons, want daar moet alles ver- deeld worden wat buit gemaakt is en wanneer die kruik mij mocht ten deel vallen, dan zal ik doen wal de heilige vader verlangt." Daarop ging bij naar Soissons, waar al de buitgemaakte voorwerpen bijeengebracht waren. «Ik bid u, dappere krijgers," sprak de koning, «bewijst mij de gunst, mij builen mijn deel ook die kruik Ie geven!" Hij meende namelijk de bovenvermelde kruik. Nadat de koning dit gezegd bad. antwoordden de verslandigslcn: «Roemrijke koning! alles wal wij zien is het uwe, ook wij zelf slaan onder uw bevel. �Joe ook thans wal u behaagt, want niemand kan uwe macht wederstaan." Toen zij dit zeiden, riep een lichtzinnig, afgunstig en onbedachtzaam mensch inel luider slem: «Niels zult gij hebben clan hetgeen u volgens recht door het lot wordt toegedeeld." daarop hief hij zijn strijdbijl op en sloeg op de kruik. Allen stonden verstomd, doch de koning verdroeg deze beleediging mei zachtmoedigheid en geduld; hij nam de kruik en gaf die den bode van den bisschop, doch in zijn binnenste bewaarde hij de herinnering van den smaad hem aangedaan. En loen er een jaar verstreken was, liet hij hel ge- heele leger in volle wapenrusting op hel Maartveld bijeenkomen. Toen hij hier nu allen monsterde, kwam hij ook bij den man, die op de kruik had geslagen en sprak: «niemand draagt zulke slechte wapens als gij, want uw- lans, uw zwaard en uw strijdbijl deugen niets. Hij greep daarop de strijdbijl van. den man en wierp hem op den grond. Deze bukte zijdelings Ier aarde, om de bijl op te rapen en nu hief\'de koning zijn eigen strijdbijl op en bracht hem een houw op het hoofd loe. «Zoo." sprak hij, «hebt gij Ie Soissons eens mei de kruik godaan." De man was dood. Den overigen gebood de koning naar huis Ie gaan. Allen boezemde hij door die daad eene geduchte vrees in. Vele oorlogen voerde hij daarna en hij behaalde vele overwinningen." In die verovering van de laatste Romeinsche bezitting in Galli� had Chlodvig den eersten stap tot vergrooling van zijn beperkl grondgebied gedaan. Zijne plannen reikten verder. Van veel belang voor de toekomst zijns levens was het, dat hij zich eene gemalin koos. die aan zijn leven in het vervolg eene bepaalde richting zou geven, namelijk Chlotilde of Chlotichildis, de nicht van den Rourgondischen koning Gundobald, eene Christin, die lol de kalho- lieke kerk behoorde, terwijl hare bloedverwanten en de meeste lot het Chris- lendom bekeerde Germanen der Ariaansche richting waren toegedaan. Chlotilde koesterde in het binnensle harer ziel een doodelijken haal jegens haar oom, den moordenaar van haar vader en hare zusier. Dezen haat te koelen, bloedwraak Ie oefenen en tegelijk Chlodvig lol het Christendom te bekeeren was het eenig doel van hel streven der jonge koningin. Hare Christelijke vermaningen beantwoordde de vorst steeds met de uitvlucht, dat zijne Franken geene verandering van godsdienst zouden dulden. Alleen ver-



		�l

		m mr



		VAYK \\�^SC\\



		3

		RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

		A06000014153021B

		1415 3021



		Chlodvigs bekeering tot het Christendom. Zijn doop 15

		oorloofde hij zijner gemalin, wanneer zij een zoon ter wereld brengen mocht, dal kind te laten doopen. Toen hel knaapje echter kort na hel ontvangen van den doop stierf, zagen de Franken hierin eene straf vanwege de beleedigde goden en sleehls met groote moeite gelukte hel Chlolilde later, vergunning te verkrijgen oin ook een tweeden zoon te doen doopen. Korl daarna werd ook dit kind ziek; weder meenden de Franken, dal hel sterven zou, omdat hel aan den God der Christenen gewijd was, doch Chlotilde\'s krachtig gebed redde, volgens het beweren der geeslelijken, lust leven van den knaap. Chlodvig, die reeds half en half geneigd was om het Christelijke geloof Ie omhelzen, werd door een nog grooler wonder, naar luid der overlevering, bewogen om den wensch zijner gemalin gehoor Ie geven. Koning Siegbert van Keulen, Chlodvigs bloedverwant en vorst der Ripuarische Franken, had een ong.lukkigen oorlog legen de Alemannen gevoerd. Chlodvig trok van die omstandigheid parlij om nu van zijn kant dat dappere Germaansche volk aan te lasten en hun land te veroveren. Niet ver van den Rijn, naar men zegt bij Tolbiacum (Z�lpich) � nauwkeurig weet men de plaats niet meer aan te wijzen � kwam het tot een gevecht tusschen hel leger der Alemannen en de verbonden Franken, want de Ripuarische en Salische Franken hadden hunne krijgsmacht tot bestrijding van de Alemannen verecnigd. Gregorius van Tours verhaalt: «Toen de legers elkander ontmoellen kwam hot lot een bloedigen slag, waarin Chlodvig op hot punt was geheel verslagen Ie worden. Toen bij dit zag, hief hij zijne oogen ten hemel, zijn hart werd geroerd, zijne oogeu vulden zich met tranen en hij sprak: »Jezus Christus, Chlolilde zegt, dal gij de Zoon van den levenden God zijl, en dal gij den benarden hulp en de over- winning schenkt aan hen, die op u hopen. Ik roep ooimoedig uw machtigen bijstand in. Verleent gij mij thans de zegepraal over deze mijne vijanden, en ontvang ik daarin een blijk van die machl, welke hel volk, dal zich aan uw naam gewijd heeft, zoo menigmaal roemt ondervonden te hebben, dan wil ik in u gelooven en mij in uw naam laten doopen; want ik heb mijne goden aangeroepen, maar, naar ik bemerk, hebben zij mij hunne hulp onl- Irokken. Daarom houd ik hen voor machteloos, dewijl zij hen niet belpen, die hen dienen. U roep ik thans aan en ik verlang in u Ie gelooven. Doch ontruk mij eersl aan de hand mijner vijanden!" En ziet, terwijl hij zoo sprak, wendden de Alemannen zich om en sloegen op de vlucht. Hel gevolg van deze overwinning was, dat Chlodvig liet noordelijk en noordwestelijk grondgebied der Alemannen in bezit nam en daarmede zijn rijk vergrootte. Uil dankbaarheid voor de in den slag ontvangen hulp ging de vorst nu lol hel Christendom over; met twee zijner zusiers en 3000 Frankische krijgslieden liel hij zich op Kerstdag van hel jaar 496 door den bisschop van Rheims doopen. Bij den doop. die met groole plechtigheid plaats had, sprak de heilige godsman met welsprekondon mond: «Buig ooimoedig het hoofd, Sicamber, vereer wal gij vervolgd, vervolg wal gij vereerd hebt!" Zoo verhaall ons Gregorius van Tours. Eene latere overlevering, die echter dezen bisschop nog geheel onbekend is, deelt mede, dat bij die plechtig" beid hel volgend wonder heeft plaats gehad. Toen Chlodvig gedoopt worden zou, ontbrak de heilige olie, waarmee de koning gezalfd moest worden. De geestelijke, die deze olie moest aanbrengen, was niet in slaat door de onl- zaglijke menigte, die de kerk vulde, door te dringen. Bemigius, do heilige bisschop, smeekte den Heer onder tranen om hulp en zie, de hulp gewerd hem. Eene duif, wit als versch gevallen sneeuw, bracht in haar bek een flcschje met gewijde olie gevuld, waaruit een wonderzoele geur zich door de geheelo kerk verspreidde. Dit fleschje werd vele eeuwen lang in de kerk te Rheims als eene reliek bewaard; bij de zalving van eiken Frankischen koning gebruikte men daaruit een enkelen droppel.



		Chlodvigs oorlog met de Bourgondi�rs.
		1(1


		Door dozen doop was Chlodvig Christen geworden en wel een goed katholiek Christen, wien de paus Anastasius den eernaam »allerchristelnkste" koning schonk. Hoe het echter met de godsdienstige denkbeelden en begin- selen vim den allerchristelijksten koning stond, blijkt ons uit meer dan ��ne uitdrukking, door liem bij verschillende gelegenheden gebezigd. Toen Chlodvig voor liet eerst de prachtige kerk te Rheims binnentrad, vroeg hij met verwondering aan zijne Christelijke geleiders, of dit nu het rijk van Christus was. dat men hem beloofd had en niet minder stond hij ver- baasd. toen Reinigius hem antwoordde, dat dit slechts de weg was, die naar dat Chrislusi\'ijk voerde. Over de lijdensgeschiedenis van Jezus was Chlodvig, gelijk Fredigarius verhaalt, diep verontwaardigd, en toen hij van bet lijden des verlossers hoorde, riep hij vertoornd uit: »Was ik met mijne dappere Franken er maar bij geweest, dan zou ik hem wel gewroken hebben." Ook op het leven en de daden van Chlodvig oefende zijne bekeering tot het Christendom slechts in zoover invloed uit. als de koning thans de onder- steuning van de katholieke geestelijkheid zich geschonken zag. Van Christe- lijke zachtmoedigheid was echter, behalve zijne welwillende gezindheid jegens de geestelijken, niet veel bij hem te bespeuren. l)e eerste volgende belangrijke oorlog door hem gevoerd, gold de Bour- gondi�rs. Chlotilde\'s wensen werd echter niet vervuld. Het gelukte haar echtgenoot niet, Gundohald in zijne macht te krijgen. Wel behaalde hij meer dan �en belangrijk voordeel, doch het Bourgondische rijk kon hij niet vero- veren, daar Theodorik de Groote zich in den strijd mengde en Chlodvig nood- zaakle om met Gundohald vrede te sluiten. Misschien reeds voor dezen oorlog met Bourgondi� had Chlodvig een ander gedeelte van Galli�, Bretagne, aan zijne heerschappij onderworpen. liet machtigste volk van Galli� na de Franken waren de Wesl-Golhen, wier koning Alarik II door banden van bloedverwantschap aan Theodorik den Grooteu verbonden was. Toch waagde Chlodvig het, tegen hem de wapenen op te vatten en bij deze gelegenheid kwam het aan het licht, hoezeer de macht van den Frankischen koning door zijn overgang tol de katholieke kerk was aangegroeid. Hij begon den strijd ouder het voorwendsel dal hij den gehalen Ariauen hun gebied ontrukken wilde en zette daaraan dus het karakter van een godsdienstoorlog bij. De katholieke bevolking van Galli� juichte dit plan met geestdrift toe, de geestelijkheid weuschte hem geluk en zegepraal; zelfs in hel vijandelijk land vond hij boudgenoolen in de aanhangers der katholieke kerk. Chlodvig trok van die gunstige omstandigheden parlij. Om de katho- lieken in het Gothische rijk gunstig te stemmen, verbood hij zijnen soldaten streng alle plundering van \'s vijands land. Gregorius van Tours verhaalt ons: «Terwijl nu een deel van hel leger over het grondgebied van Tours trok, vaardigde de koning uil eerbied voor de nagedachtenis van den heiligen Martinus een bevel uit, dat niemand uit deze landstreek zich iets anders toe�igencn mocht dan gras en water. Een zijner soldaten vond echter bij een armen man hooi en zeide: «heeft, niet de koning bevolen, dal wij gras, maar niets anders zouden nemen? Doch dit is gras en dus zullen wij des konings gebod niet overtreden, wanneer wij het nemen." Dewijl hij echler den armen man mishandelde en hem met geweld het hooi ontnam, werd de zaak voor den koning gebracht. Deze hieuw hem met het zwaard nog schielijker neder dan liet woord de lippen ontsnapt en zeide: »Hoe zouden wij overwinnen, indien wij den heiligen Martinus vertoornden?" Dit was voor het leger waarschuwing genoeg om uit deze streek voortaan niets meer te rooven. De koning echter zond boden naar de kerk van den heilige en sprak: »Gaal, wellicht ontvangt gij een voorteeken der zegepraal in dien heiligen tempel." Dij gaf hun daarop geschenken mede, die zij op de heilige plaats moesten aanbieden, en zeide: «Wanneer gij, o Heer, mij ter zijde staal en besloten hebt, het ongeloovige volk, dat u steeds vijandig is,



		Chlodvig verslaat de West-Gothen in Galli�. Dood van Alarik II. 17

		in mijne handen Ie leveren, buig u dan genadig tol mij neder en loon hel mij bij het binnentreden der kerk van den heiligen Marlinus, opdat ik bemerke, dal gij mei uw dienaar wilt zijn!" De dienaars spoedden zich naar de aange- wezen plaats en toen zij de kerk binnentraden, weerklonk van de zijde van het voorhangsel het lied: »Gij kunt mij toerusten met sterkte tol den strijd, gij kunt hen aan mijne voelen onderwerpen, die zich tegen mij verzeilen. Gij geelt mijne vluchtende vijanden in mijne hand, opdat ik mijne haters ver- delge!" Toen de dienaars dit hoorden, dankten zij den lieer, beloofden wij- geschenken aan den heiligen martelaar en deelden het vol blijdschap den koning mede. Toen deze daarop met zijn leger aan de rivier de Vienne kwam, wisl bij volstrekt geen raad. Het scheen onmogelijk de overzijde van den stroom te bereiken, daar deze door den regen sterk gezwollen was. En des nachts bad Chlodvig lot den Heer, dat hij hem eene doorwaadbare plaats mocht aanwijzen. In den vroegen morgen kwam eene ree van zeldzame grootte en ging voor konings oogen op Gods bevel door bet water en hij zag, dal op de plaats, waar zij de rivier was doorgewaad, hel geheele leger den stroom kon overtrekken. Toen de koning daarna op Poiliers aanrukte en nog op eenigen afstand van de slad in de legerplaats vertoefde, zag men een schitte- renden lichlglans, die van de kerk van den heiligen Hilarius uilging en lang- zaam tot den koning nederdaalde." Daar God zelf, gelijk Gregorius van Tours verhaalt, met wonderen voor den allerchristelijkslen koning streed, kon dezen de overwinning dan ook niet ontgaan. In de nabijheid van Poiliers, bij Vougl�, wachtte koning Alarik de Franken af. Hier kwam het in hel jaar 507 tot een slag, dien Alarik on voorzichtig genoeg aannam, zonder te wachten op de hulptroepen, welke Theodorik de Groole hem wilde zenden. In een bloedig treilen werd de Weslgothische vorsl overwonnen en door Chlodvig mei eigen hand gedood. De overwinnaar zou, zonder den minsten tegenstand Ie ontmoeten, het geheele rijk der Westgothcn veroverd hebben, indien niet Theodorik de Groole een leger had afgezonden, dat den Franken eene zware nederlaag toebracht: Dij den vrede, dien Chlodvig eindelijk met Theodorik slool. ontving bij het land van de Loire tot aan de Pyren�en. Het land ten zuiden van de Ga- ronne bleef in het bezit der West-Gothen en werd onder de opperheerschappij van Theodorik voor zijn kleinzoon, Alariks zoon Amalarik, bestuurd; een deel van hel Weslgothische grondgebied trok Theodorik aan zijn eigen rijk. Chlodvig had voor het begin van den strijd den Heer geloften gedaan, in geval hij de overwinning behaalde; om deze geloften Ie vervullen ging hij thans naar Tours. Onder anderen bad hij den heiligen Marlinus zijn slrijdros toegezegd, doch dit deed hem leed, want het paard was hem dierbaar. Hij beproefde daarom met den heilige onderhandelingen aan te knoopen en bood hem 100 goudstukken voor zijn paard. Doch deze prijs was te laag, want al de krachtsinspanning zijner dienaars was niet in staat het paard van zijne plaats te krijgen; eerst toen Chlodvig de som verdubbelde, gehoorzaamde het dier. De koning was hierover, gelijk Fredegarius verhaalt, zeer verblijd en riep uit: «Waarlijk, do heilige Marlinus is een goed vriend in nood, maar vreeselijk duur in den handel!\' Des konings verblijf te Tours werd door eene schilferende plechtigheid opgeluisterd. De Dyzanlijnsche keizer Anastasius zag in hem een man, die als mededinger tegen Theodorik den Grooten was opgewassen; hij wilde zich den Frankischen vorst tot vriend en bondgenoot maken en benoemde hem daarom tot Romeinsch patrici�r en consul en zond den barbaar de purperen tunica en den diadeem toe. Chlodvig, die zijne Franken genoeg kende om te weten, dal zij door schitterende plechtigheden en pralende titels licht verblind werden, nam de hem aangeboden waardigheden aan. Hij ontving de gezanten van het Oostromein- sche rijk te Tours, waar hij, met het schitterende purpergewaad omhangen Streckfuss. III. 2



		18 Chlodvig wordt koning der Eipuarische Franken.

		en met den diadeem op hel hoofd, op een prachtig paard langs de met toe- schouwers bezette stralen naar de domkerk reed. Naast hem gingen twee rijk gekleede dienaars, die zakken met goud- en zilvergeld droegen en Chlodvig strooide met milde hand het geld onder de dicht opeengepakte volksmenigte. Al had Chlodvig op de naburige volken schitterende overwinningen be- liaald, alle Flanken waren nog niet aan zijn schepter onderworpen. Hij kon hen dan alleen onder het juk brengen, wanneer hij zijne bloedverwanten, de koningen uit het Merovingische geslacht, uit den weg ruimde. Hooren wij weder Gregorius van Tours: »�oen Chlodvig nu Ie Parijs verblijf hield, zond hij in het geheim ge- zanten tot den zoon van Siegberl *) met de boodschap: »Zie, uw vader is al oud. hij is zwak op de beenen en hinkt. Stierf hij. dan zou u zijn rijk en onze vriendschap naar recht ten deel vallen". Zoo werd deze belust gemaakt op de heerschappij en hij zon op middelen om zijn vader te doodcn. Toen Siegberl eens Keulen verliet en over den Rijn ging, om in hel Buchanische woud rond te zwerven en op den middag in zijne tent sliep, deed zijn zoon hem door gehuurde moordenaars overvallen, om zich zelf van de heerschappij mees- ter te maken. De toeleg gelukte; maar God is rechtvaardig en de zoon viel zelf in den kuil, dien hij zoo\'schandelijk voor zijn vader gegraven had. Hij zond namelijk terstond boden tot koning Chlodvig, die hem den dood van Siegberl meedeelden en in den naam van den zoon spraken: «Mijn vader is dood en zijn rijk en zijne schatten zijn mijn. Zend eenige van uwe lieden lol mij en bereidwillig zal ik hun voor u alles meegeven wat gij van de schallen mijns vaders begeert." De ander antwoordde: «Dank voor uw goeden wil! Wanneer echter mijne lieden tol u komen, toon hun dan alles, gij moogt hel dan zelf behouden!" Toen Chlodvigs gezanten kwamen, vertoonde Siegberts zoon hun de schallen zijns vaders. Nadat zij nu dil, dan dal in oogenschouw genomen hadden, zeide hij: »in deze kist plachl mijn vader zijne goudstukken te hergen." � «Steek uwe hand er eens in tot op den bodem," zeiden de gezanten, «opdat gij ons alles moogl laten zien." Hij deed dil en boog zich diep. Nu hief een hunner den arm op en gaf hem mei de strijdbijl een houw in den schedel. Zoo trof hem hetzelfde lol, dat hij, de goddelooze, zijn vader bereid had. Zoodra Chlodvig hoorde, dat ook Siegberts zoon, evenals zijn vader, gedood was, spoedde bij zich op staanden voet naar Keulen en riep hier bet gebeele volk bijeen. «Hoort," sprak hij, «wat er gebeurd is. Terwijl ik de Schelde langs voer, stond Chloderik, de zoon van mijn bloedverwant, naar de beerschappij zijns vaders en bracht dezen in de meening. dat ik hem wilde doodcn. Toen deze daarom in hel Buchanische woud vluchtte, zond hij hem moordenaars achterna en liet hem dooden; daarop werd hij insgelijks, terwijl hij zijns vaders schatten opende, door een mij onbekenden man gedood. Aan dil alles ben ik volkomen onschuldig, want. het bloed van mijn slam- verwant mag ik niet vergieten en schandelijk zou bet zijn, indien ik het deed. Daar het echter nu eenmaal zoo is geef ik u dezen raad: Wanneer het u goeddunkt, wendt u dan lot mij, opdat gij verder onder mijne hoede moogt leven." Toen het volk dit hoorde, hiel hel luide vreugdekreten aan; zij sloe- gen op hunne schilden e;: riepen hem lol hun koning uit, door hem op een schild omhoog Ie hellen. Zoo ontving bij Siegberts rijk en diens schatten en de onderdanen van den overleden vorst kwamen onder zijn bewind. God nu wierp dag op dag zijne vijanden voor zijn aangezicht ter aarde en vermeerderde zijn rijk, daarom dat hij met een oprecht hart voor hem wandelde en deed wal in zijne oogen welgevallig was."

		*) Sicgbert, de koning der Ripuarisohe Franken, die te Keulen resideerde, was Chlodvigs trouwe vriend en bondgenoot, en had hem in den oorlog tegen de West-Gothen met hulp- troepen ondersteund. Maar noch die blijken van vriendschap, noch de bloedverwantschap, die tusscheu hen bestond, behoedde hem voor de lagen van den allerchristelijksten koning.



		20 Oorsprong van het leenstelsel. De ministerialen.

		vorsten en verkregen zij sleecis gioolcr rijkdom en macht. Zij deelden rijke geschenken aan hunne getrouwen uit en daarom boeiden de aanzienlijkste Germanen om hunne gunst. Een ieder wenschle door den koning met rijk- dommen begiftigd Ie worden; met dit doel vleide en diende men bem. De koning verdeelde de veroverde landerijen, voor zoover hij ze niet voor zich zelf behield, onder zijne voornaamste krijgslieden. In Galli�\' bepaalde bij zich meestal lot slaalslanderijen, daar deze voor het betrekkelijk klein aan- tal Franken voldoende waren, en bel dus hier niet noodig was de bijzondere eigendommen der Romeinsche Galli�rs aan te spreken. De legerhoofden en zulke krijgslieden, die zich bijzonder onderscheiden hadden, ontvingen deze gronden echter grootendeels niet in vrijen, erfelijken eigendom, maar voor hun persoonlijk gebruik; zij namen daarvoor de verplichting op zich om den koning in den oorlog mei hunne manschappen bij te slaan, en ontvingen op die voorwaarde de veroverde gronden in leen. Bij de latere ontwikkeling van bet leenstelsel werden de leenen lang- zamerhand erfelijk; loch bleven zij nog altijd van de vroegere Germaansene grondbeziltingen , de allodi�n, onderscheiden, door den op de eigenaars ruslenden plicht, om den leenheer in den oorlog hij ie staan. In vroegeren tijd waren de bezitters van allodi�n alleen verplicht om de wapenen te voeren lot ver- dediging van het vaderland: het ondernemen van eiken anderen krijgslochl bleet\' aan hunne vrije keuze overgelaten. De leenman daarentegen moest de roepstem van den koning onbepaald volgen. Dit wegschenken van grond- eigendom door de vorsten, geschiedde met milde hand; het viel natuurlijk in de eerste plaats bun ten deel, die zich in de onmiddellijke nabijheid van den vorst bevonden en hem gewichtige diensten bewezen hadden. Vandaar dal de Franken zeer bereid waren om zich aan den persoonlijken dienst des konings te verbinden. Zij ontvingen den naam Leutes (Leute, luiden, lieden), die weldra door de aanzienlijke Franken als een hooge eeretitel werd beschouwd. Weldra trol\' men ouder hen zeer vele oogendienaars en pluimstrijkers van de vorslen aan. De ministerialen, d. i. de persoonlijke dienaars van den vorst, werden liet langer veracht, maar stonden integendeel in hooge eere. Ook vele Ro- ineinen dongen naar de eer, in de onmiddellijke nabijheid van den koning te verkeeren. Reeds onder de regeering van Chlodvig gelukte hel meer dan een Galli�r, zich lol voordeelige en eervolle ambten te verheffen. Onder zijne opvolgers werden nog meer Galli�rs voor bewezen diensten mei landgoederen beleend. Die leenmannen of vazallen vormden in zekeren zin een staat in den staat. Zij verkregen spoedig eene geducble macht en vormden een afzonder- lijken stand, waaruil de adel van den nieuwen tijd is voortgekomen. In vroegere dagen hadden de Germaanscbe legerhoofden al de vrije mannen van hun slam in oorlogslijd onder de wapenen geroepen. Het leenstelsel maakte dit overbodig; de koningen riepen slechts hunne vazallen op en deze volgden met al hunne onderhoorigen die roepslem. De macht der koningen werd alleen in den eersten lijd ten gevolge van deze instelling verhoogd; latei- werd zij er zelfs door beperkt. De vazallen vergalen maar al te spoedig de dankbaarheid, die zij ver- schuldigd waren aan de vorslen, van wie zij hunne bezitting ontvangen hadden, ja, kwamen niet zelden legen hunne leenheeren in verzet. Vooral deed dit verschijnsel zich voor in de burgeroorlogen, die na Chlodvigs dood hel rijk der Franken onophoudelijk teisterden. Niet alleen op de boven beschreven wijze, maar ook in andere opzichten onderging de betrekking der Frankische koningen tot hunne onderdanen eene gewichtige verandering, welke echter op hel zedelijk leven der Franken een hoogst nadeeligen invloed uitoefende. Evenals de Romeinsche keizers wilden de Frankische vorsten zich met pracht en luister omringen. Zij wilden de



		De hofambten. De volksvergadering. De salisclie wetten. 21

		vormen eener oostersche hofhouding, die geheel in strijd waren met het Germaansche karakter, ook aan hun hof invoeren. Maar zij brachten het niet veel verder dan tot het scheppen van ecnige aanzienlijke hofambten. De seneschalk, major domus of huismeier, die aan het hoofd der geheele hofhouding stond, bekleedde aan bet hof de invloedrijkste plaats. Oorspron- kelijk bepaalde de werkzaamheid van dien beambte zich uitsluitend tot liet hof; doch weldra verkreeg hij eene gewichtige staatkundige beleekenis. De major domus was de plaatsvervanger des konings, en naarmate de macht der Merovingers gaandeweg afnam, werd hij eindelijk de eigenlijke regent des rijks. Op den seneschalk volgden de maarschalk, mar�chal, de opzichter van de koninklijke stallen, de schenker en de kamerdienaar. Toch voerden de Frankische koningen nooit zulk eene onbeperkte en willekeurige alleenbeer- schappij in als de Roineinsche keizers gedaan hadden, gelijk bun evenmin zulk eene slaafsche en afgodische vercering Ie beurt viel, als aan deze door hunne onderdanen geschonken werd. Hunne macht bleef altijd beperkt. Nog altijd, ook in latere lijden, berustte de beslissing over gewichtige aangelegenheden bij de volksvergadering, die geregeld in de maand Maart, later in Mei, bijeengeroepen werd. Wij zagen reeds, boe Chlodvig hel niet waagde, uil den buit eene eenvoudige kruik op eigen gezag zich toe te eigenen. Ook uit latere tijden worden ons dergelijke voorvallen verhaald. Koning en volk stonden beiden onder de wet, welke de eerste niet \\Ville- keurig mocht verkrachten. Even v��r Chlodvig of in zijn tijd begon men waarschijnlijk de wetten, die onder den naam van de salisclie bekend zijn, op te teekenen. Naar luid der oude overlevering, werden zij onder dezen koning door vier mannen op drie verschillende gerichtsdagen herzien. De bepalingen van dit wetboek, dat voor ons bewaard is gebleven, leveren ons het bewijs, dat bij de Franken, in weerwil van hunne vermenging met de Romeinen, nog dezelfde rechls- begrippen heerschten, die vroeger bij de oude Duitschers werden gehuldigd. De vrije man mocht geene lichamelijke tuchtiging ondergaan. Voor elke misdaad moest hij eene boete, wecrgeld genaamd, belalen, welke berekend werd naar den rang van den man, dien hij gedood of wien hij schade berok- kend had. Terwijl het leven van een gewonen vrije op 200 goudstukkon geschat werd, was een graaf 000, een Romein slechts 100 en een lijfeigene niet meer dan 35 goudstukken waard. Voor elk lichaamsdeel, waaraan men eene wonde had toegebracht, voor elk scheldwoord, dat men iemand naar het hoofd had geworpen, moest men een bepaald weergeld betalen. Opmerke- lijk is liet, dat de salisclie wetten strenge straffen tegen onzedelijkheid voor- schreven, terwijl de geschiedenis ons toch leert, dat de Franken in de grofste zedeloosheid met de ontaarde Romeinen wedijverden. Zoo werd hij, die de vrouw van een vrijen man onteerde, bedreigd met dezelfde straf als een moordenaar. Wie de borst, of zelfs den arm of de hand eener vrije vrouw of\' maagd aanraakte, moest eene zware boete belalen. De moord, op eene vrouw of op een kind gepleegd, werd driemaal zoo streng gestraft als het vermoorden van een man. Voor bet betalen van het weergeld was niet alleen de misdadiger zelf, maar zijne geheele familie aansprakelijk. Ook in andere opzichten werpen de salisclie wetten een helder licht op liet standpunt der beschaving, dat de Franken bereikt hadden. Wij zien daaruit dat zij niet langer, gelijk de oude Germanen, van de jacht leefden, maar zich algemeen op den landbouw hadden toegelegd. Vele wetsartikelen houden bepalingen in omtrent de bescherming van vruchtboomen, velden en wijnbergen. De landbouwers en handwerkslieden waren groolendeels slaven; zij deelden niet in de rechten hunner heeren, maar de behandeling, door hen ondergaan, was geheel in overeenstemming met de onbescbaafdheid van het volk. Eerst later verloor, onder den invloed der kerk, de slavernij het karakter, dat haar tot dusver eigen was geweest. De slaven werden hoorigen,



		22 Het Frankische recht. Bederf der geestelijkheid.

		die wel aan den grond gebonden waren, van de opbrengst van den bodem hunnen beeren tienden moesten betalen en geene staals-burgerlijke rechten bezaten, doch die aan den anderen kant niet langer als eene zaak, zonder persoonlijke menseben waarde, beschouwd en behandeld werden. Het rechtswezen der Franken bleef nog in vele opzichten op de leest der oude Germanen geschoeid. Onder den vrijen hemel, op eene omheinde plaats van hel slagveld, werd het gewone gericht, ting genoemd, met inacht- neming van bepaalde plechtigheden in het openbaar gehouden. Onder liet voorzitterschap van den graaf kwamen hier de bewoners der gouwen bijeen. De rechters, rachimburgen, die steeds vrije mannen moesten zijn, spraken voor de opgerichte schilden recht. Zij waren verplicht om een vonnis uit te spreken. Konden zij tol geen besluit komen of vonnisden zij tegen de wet, dan werden zij gestraft. Naast hen treilen wij ook de sacebaronen aan, ervaren mannen, die de rechters in twijfelachtige gevallen met hun raad Ier zijde moesten slaan. De bewijsvoering geschiedde, gelijk vroeger, door middel van eedhelpers; aanklagers en beklaagden werden onder eede gehoord; hunne vrienden en bloedverwanten, die als eedhelpers optraden, moesten zweren, dal zij de waar- beid der getuigenis van hunne parlij geloofden. Waren er geene voldoende bewijzen voorhanden, dan besliste het godsoordeel. Volgens de salische wellen moest de aangeklaagde met de bloote hand een ring uit een ketel kokend water halen; was de hand gebrand, dan was de aangeklaagde schuldig. Ook het tweegevecht werd hiertoe gebruikt. De uilvoering van de gevelde vonnissen was misschien insgelijks den rachimburgen opgedragen. Zeker is het allhans, dat er in de oudste tijden geene eigenlijke staalsbeambleu waren en dat de staalsposten eerst onder Chlodvigs opvolgers in hel leven geroepen werden. De koning zelf was de hoogste rechter; daar zijne vertegenwoordigers, de graven, in de verschillende districten met de rechtspraak belast waren, kon de veroordeelde zich natuur- lijk op hem beroepen. De Frankische rechtbanken mochten alleen over Franken recht spreken; stond een Romein te recht, dan moest een Romeinsch rechter den graaf Ier zijde gesteld worden. De wellen van liet tijdperk, dat ons thans bezig houdt, waren in over- eenslemming met den geest dier tijden. Jammer maar, dat zij grootendeels slechts voor hel volk waren uitgevaardigd, want de aanzienlijken en machtigen bekommerden zich om wet noch recht en bedreven met de grootste onbe- schaamdheid de schandelijkste misdaden. Op elke bladzijde van het geschied- verbaal, ons door Gregorius van Tours nagelaten, vinden wij ze in menigte vermeld. Noch het goddelijke, noch het. menschelijke recht boezemde den Franken ontzag in; het goddelijk recht misschien nog het minst en hel zeden- bederf der geestelijkheid droeg hiertoe niet weinig bij. De bisschoppen zagen elke misdaad der aanzienlijken door de vingers, ja gingen deze met hun voorbeeld in een zedeloozen levenswandel voor. On- tucht en dronkenschap waren toen reeds onder de geestelijkheid aan de orde van den dag. Gregorius van Tours levert ons onder anderen van de leefwijze van bisschop Cautinus de volgende beschrijving. «Cautinus gedroeg zich echter, nadat hij het bisdom ontvangen had, zoo slecht, dat een ieder hem verwenschle. Aan den wijn was hij uitermate ver- slaafd; hij dronk meestal zoo veel, dat vier mannen hem ternauwernood van tafel konden dragen. Ten gevolge hiervan kreeg hij later de vallende ziekte, die hem menigmaal zelfs voor de oogen der vergaderde gemeente overviel. Hij was verder zoo vreeselijk hebzuchtig, dat. hij, wanneer iemands akker aan zijne bezittingen grensde, meende, dat het hem den dood zou doen, wanneer hij van zijns nabuurs grond zich niet een gedeelte toe�igende. De aanzienlijken beroofde hij van hun eigendom door een twist met hen te beginnen; den ge- ringen ontstal hij hunne bezitting met geweld.------------In Cautinus was volstrekt geen spoor van eene heilige gezindheid, ja niets goeds meer op te



		Ontaarding der Merovingische vorsten. 23

		merken. Van boeken, Iielzij van geestelijken, hetzij van wereldlijken inhoud, had hij geen verstand. De Joden mochten hem gaarne lijden en hij liet zich van zijn kant dikwijls met hen in, niet om den wil van hun zieleheil, gelijk dil de plicht van een goed herder zou geweest zijn, maar omdat hij van hen kostbaarheden kocht, waarvoor hij, wanneer zij hein maar vleiden, nog meer dan de waarde betaalde." Geestelijken, gelijk die waardige bisschop Caulinus, waren in die dagen niet zeldzaam. Geen moord, geen trouwhrenk, geen geweld kon door een vorst gepleegd worden, of dit alles werd verdedigd door de geestelijkheid, indien de misdadiger slechts een getrouw zoon der kerk was, indien hij de priesters slechts eerde en beschermde. Ja de godsdienst zelf werd gebruikt als middel om de misdaden te vergoelijken; zoo werd, om ��n voorbeeld te noemen, zelfs eedscheunis door de priesters gerechtvaardigd, wanneer zij slechts slim genoeg bedreven was. Zoo werd een valsche eed, door iemand op een reliekkaslje afgelegd, niet als meineed beschouwd, wanneer hij, die den eed had gezworen, vooraf hel heilig overblijfsel met opzet uit hel kastje verwijderd had.

		Chlodvig, de stichter van het groolo rijk der Franken, was dood. Hij liet vier zonen na, die zijne nalatenschap deelden. De oudste hunner, Theodorik, ontving Austrasi�, d. i. het oostelijk land. alle bezittingen gelegen op den rechteroever van den Rijn met het gedeelte, dat zich tusschen den linkeroever dier rivier en de Maas uitstrekte. Het westelijk deel des rijks, dat met den naam Nenstri� werd aangeduid, verdeelden de drie overige broeders. Aan Childebert viel het grootste stuk, liet voormalige Romeinseri grondgebied van Syagrius met een deel der zeekust en de hoofdstad Parijs ten deel. Chlodomir ontving de landen, op de Wesl-Golhen veroverd, Chlotarius Soissons en een deel van bet voormalig gebied der Sali�rs. De geschiedenis van de zonen van Chlodvig en hunne opvolgers te beschrijven is een even ondankbaar als nutteloos werk; zij is niets dan eene aaneenscha- keling van gruwelen en misdaden. De opvolgers van Chlodvig overtroffen den stichter hunner dynastie in alle mogelijke ondeugden. Hadden wij bij bet schetsen van Chlodvigs leven nog meer dan ��n trek te verhalen, die ons eenigermate met hem verzoende, zulke trekken ontbreken bijna geheel en al in de geschie- denis zijner nakomelingen. Van geslacht tot geslacht nam de ontaarding van het Merovingische vorstenhuis toe. Hebben wij met afschuw, ja met ontzetting de geschiedenis der Romeinsche keizers gelezen, bet beeld der Merovingische koningen doet ons huiveren en walgen te gelijk. Geenc misdaad schier beslaat er, welke door hen niet bedreven is; moorden op ouders en kinderen, op echlgenoolen en broeders gepleegd, verkrachting, trouweloosheid, meineed, de diepste zedeloosheid, kortom elke denkbare misdaad was aan het Merovingische koningsgeslacbt eigen. Gelijk overal, zoo volgden ook hier de aanzienlijke Franken hunne vorsten maar al te getrouw na, zij stelden de zedeloosheid der Romeinen verre in de schaduw. In ��n opzicht slechts muntten zij langen lijd nog boven dezen uit; zij bewaarden hunne woeste, met alle gevaar spottende, dapperheid. Een vluchtig overzicht der voornaamste gebeurtenissen zij voldoende om hel. boven gezegde Ie bewijzen en het karakter van dien tijd en die menschen in het licht te stellen. Nadat de zonen van Chlodvig het rijk huns vaders verdeeld hadden, bleef in den beginne eene goede verstandhouding tusschen hen beslaan, zoolang het er op aan kwam buitenlandsche vijanden te bestrijden, nieuwe veroveringen te maken en de heerschappij der Franken over de naburige volken uit Ie breiden. Hierdoor waren zij in slaat, om met goed gevolg de Bourgondi�rs,



		24 Broederoorlogen. Chlotarius 1. Zijne zonen.

		Thur�ngers, West-Gothen enz. te beoorlogen ) en hun grondgebied (en koste dezer volken te vergroolen. Doch nauwelijks waren die buitenlandsche vijanden overwonnen, of bet was met de eendracht tusschen de broeders gedaan. Zij bevochten elkaar van nu af met de grootste woede; elk hunner poogde den ander van zijn land te berooven en zich van do heerschappij over al de Fran- ken meester te maken. Na langdurige bhinenlandsche oorlogen, na hel plegen van moorden en misdaden van allerlei aard, na den deels geweldigen, deels natuurlijken dood zijner broeders en neven, vereenigde de jongste van Chlodvigs zonen, Chlotarius I, in bet jaar iio8 bet gebeele, door veroveringen uitgebreide rijk der Franken onder zijn schepler. Het rijk bad toen reeds een aanzien- lijken omvang, want bet grootste deel van het Weslgothiscbe rijk aan de Pyrene�n en in bet zuiden van Galli�, Bourgondi�\', bet land der Tburingers, der Beieren en der Alemannen was den Franken onderworpen. Frankische legers drongen door de gewesten der Alpen, die zij tot aan de Etscb bezet hadden, zelfs tol in Itali� door, ook de Saksers waren voor een deel den Franken leeds schatplichtig. Chlotarius I stierf in \'i(»l en liet zijn rijk aan zijne vier zonen na. Nau-* welijks bad bij echter de oogen gesloten, ot de jongste. Chilperik, poogde zich zoowel van de schallen van den overledene als van de regeering meester te maken. Maar zijn opzet mislukte, zijne broeders sloegen de banden ineen en dwongen hem om van den rooi\' afstand te doen, en met ben bet land te deelen. Siegbert, de dapperste der vier gebroeders, onlving Auslrasi�, Guntram de Bourgondische gewesten, Chilperik Neustri� met de hoofdstad Parijs, Chariberl de overige landen. Reeds in hel jaar \'if>7 stierf Cbaribert. Van zijn dood dagteekenen die oorlogen tusschen de gebroeders, die zoo rijk zijn aan gruwelen, dat geen enkel tijdperk der geschiedenis daarmede te vergelijken is. Ieder hunner was er op uit om de anderen van kroon en leven Ie berooven. Wij zouden over deze gebeurtenissen even vluchtig kunnen heenstappen als over de broederoorlogen van Chlodvigs zonen, ware \'t niet, dal de inhoud van hel belangrijkste voortbrengsel der oude Duilscbe dichtkunst juist aan dien lijd ontleend was. Siegbert, de dapperste van Chlotarius\' zonen, is de held van het eerste deel van het Nibelungenlied, de scboone Brunehild is de Cbrimchild der sage. In korle trekken willen wij onze lezers eenige lafereelen uil dit Ireurig lijdvak schetsen, om hen zoo van de diepe onlaarding van het Merovingiscbe vorsten* geslacht te overtuigen. Sinds lang hadden die koningen met de zeden hunner voorvaderen gebroken; in plaats van zich met edele jonkvrouwen in den echt te verbinden, namen zij bijzitten, veile boeleersters, dikwijls zelfs slavinnen,

		*) Van de moorddadige en onmenschelijke wijze, waarop de oorlog in dien tijd gevoerd werd, deelt Grcgorius van Tours ons een staaltje mee «Toen koning Theodorik zijne troepen tegen de Thur�ngers wilde aanvoeren, riep hij hun de gruwelen in het geheugen, welke de vijand vroeger jegens de Franken gepleegd had. Hij zeide: «Denkt, bid ik u, aan den smaad, mij aangedaan en aan den moord, op uwe voorvadereu gepleegd. Herinnert u, hoe de Thu- ringera eens met geweld onze voorvaderen overvallen en hun veel leed berokkend hebben, terwijl deze hun gijzelaars uitleverden en vrede met hen maken wilden. Maar zij brachten die gijzelaars op allerlei wijzen ter dood, overvielen onze voorvaderen opnieuw, ontroofden hun al hunne have, hingen de knapen aan de hoornen op en lieten meer dan 200 meisjes een vreesclijken dood sterven, want zij bonden hare armen op den nek van twee paarden vast en zweepten deze met geweld, zoodat zij naar tegenovergestelde zijden uit elkander stoven en de meisjes in stukken scheurden. Andere legden zij in het wagenspoor der groote wegen, be- vestigden haar met palen aan den grond en lieten zware vrachtwagens daarover gaan, die haar beenderen verbrijzelden. Vervolgens wierpen zij hare lichamen den honden en vogelen als aas voor. En nu houdt Hermenefred de belofte niet, welke hij mij gedaan heeft, maar hij wil die op geenerlei wijze vervullen. Ziet, wij hebben eene rechtvaardige zaak voor. Laat ons met Gods bijstand tegen hem optrekken."



		Siegbert en Brunehilde. Chilperik en Fredegonde. 25

		met welke zij leefden; soms hadden zij een groot aantal vrouwen te gelijk. Daarom verwekte het bericht, dat Siegbert, in plaats van het voorbeeld zijner broeders Ie volgen, eene gemalin uit een edel koninklijk geslacht gekozen had, groote blijdschap onder de Frankische edelen. Hij dong namelijk naar de hand van Brunehilde, de dochter van den Weslgothischen koning Alhanagild, die in Spanje regeerde. Gregorius van Tours verhaalt: «Koning Siegbert echler zond, toen hij zag, dat zijne broeders zich vrou- wen kozen, die hunner niet waardig waren, ja dat zij zich zoo diep verlaagden om zelfs slavinnen Ier vrouw te nemen, een gezantschap naar Spanje, dat rijke geschenken overbrengen moest, en vrijde naar Brunehilde, de dochter van koning Alhanagild. Want deze was eene jonkvrouw van bevallige gestalte, schoon van aangezicht, zedig en welvoegelijk van gedrag, schrander van geest en aangenaam in den omgang. De vader nu weigerde haar hem niet en zond haar met vele geschenken naar den koning. Nu riep hij de grooten des rijks bijeen, liet een feestmaal aanrichten en nam baar onder een oorverdoovend gejuich en met groote plechtigheid lol zijne gemalin." Een dichter van dien lijd, Venantius Forlunatus hangt ons van Brune- bilde bel volgende liefelijke beeld op: «Schoon, bevallig en wijs, bescheiden, minzaam en goedig, «Machtig door schoonheid en geest en door haar edel geslacht." Hel kan zijn, dal Brunehilde op het tijdstip, waarop zij in Austrasi�\'aan- kwam , op dit beeld geleken beeft; maar spoedig toonde zij, dat zij. als eene echte dochter van Spanje, hartstochtelijk en wraakgierig was, ja dat zachtmoedigheid en goedhartigheid haar volkomen vreemd waren. Nadat Siegbert met Brunehilde gehuwd was, drongen ook de grooten van Neuslri�\' er bij zijn broeder Chilperik op aan, dat deze eene gemalin van edele geboorte zou kiezen. Van al de Frankische koningen had Chilperik het meest de Bomeinsehe zeden overgenomen; bij was niet onbedreven in meer dan ��ne wetenschap, een niet onbegaafd dichter, ja op zijne wijze een geleerde. Zelfs had bij een bijzonder soort van schriflteekens uilgevonden. Doch met de Bomeinsehe geleerdheid waren ook alle ondeugden der Romeinen in zijne ziel binnengeslopen. Hij was de meest zedelooze van al de broeders. Voortdurend was bij omringd door een zwerm lichtekooien, van welke ��ne. Fredegonde, de schoonste van alle, hem geheel beheerschle. Met het doel om zelf koningin Ie worden, ruimde zij Chilperiks gemalin, An- doveva, door list uit den weg. Toen een kind der koningin eens in doodsgevaar verkeerde, baalde Fredegonde haar over om het zelf len doop te houden; hierdoor was Andoveva de peelmoeder van haar eigen kind en. volgens de kerkelijke wet, de geestelijke verwant niet alleen van het kind, maar ook van haar eigen echtgenoot geworden. Fredegonde vond zonder veel moeile omkoopbare priesters, die op dezen grond op eene echtscheiding aandrongen en Chilperik verstiet zijne gemalin. Doch Fredegonde. die meende, (lat zij het toppunt harer wenschen bereikt had, zag zich bitter bedrogen. De grooten des rijks eischlen, dat Chilperik, evenals Siegbert, een huwelijk overeenkomslig zijn stand zou aangaan. De koning moest voor dien aandrang zwichten en dong naar de hand van Gais- winlha, de zuster van Brunehilde. Eerst nadat hij beloofd had, alle betrekking met zijne bijzitten te zullen afbreken, ontving hij de toestemming van Alhanagild. Doch nauwelijks was hel huwelijk gesloten, of hij vergat al zijne beloften: Fredegonde bleef zijne geliefde evenals te voren. Korten tijd na het huwelijk werd Gaiswinlha vermoord in haar bed gevonden en weinige dagen daarna vierde Chilperik onder luisterrijke feesten zijne echlverbintenis melde boeleerster. Brunehilde had besloten, bare zuster te wreken. Zij spoorde Siegbert tot een oorlog tegen zijn broeder aan, een oorlog waartoe hevige twisten over de nalatenschap van den overleden Charibert buitendien genoeg aanleiding gaven. Ook Guntram van Bourgondi� nam deel aan dezen oorlog, die met al de wreed- heid gevoerd werd, welke aan dien tijd eigen was. Siegbert bleef overwinnaar.



		26 Moorden, door Fredegonde en Brunehilde gepleegd.

		De Neuslrische groolen, ilie de wreede heerschappij van Fredegonde moede waren, kwamen in opstand. Zij besloten Chilperik af te zeilen en noodigden Siegberl uil om zijns broeders troon in bezit te nemen. Hij kwam, de grooten verineven hem op bun schild en riepen hem lol koning uil. Doch terwijl zij bij een vroolijk feestmaal al juichend hem omringden, drongen plotseling twee mannen tot hein door, sluipmoordenaars, die hem op lasl van Fredegonde met vergif- tigde messen doorboorden. Siegbert stierf oogenblikkelijk (576). Brunehilde was met haar vijfjarigen zoon Cliildebert beur gemaal naar Parijs gevolgd. Het gelukte haar, den knaap, die door een harer getrouwen, hertog Gundobald, naar Metz lol de Auslrasi�rs gebracht was, te redden; doch zij zelf werd door Chilperik, die terstond naar Parijs gesneld was, in hechtenis genomen en te Rouaan gevangen gezel. Hier leerde zij Merovcg, een zoon van Chilperik uit diens eerste huwelijk, kennen en de jongt! man ontbrandde in eene gloeiende liefde voor de bevallige koningin. Hij trad in stilte met haar in den echt en schonk haar de vrijheid lenig. Doch hierdoor haalde hij zicli de wraak van Fredegonde op den hals. die hem door zijne eigen dienaars vermoorden liet. Fredegonde, die gehoopt had, hare eigen kinderen als erfgenamen der regeering in Merovegs plaats Ie doen optreden, zag zich in deze verwachting bitier bedrogen. Daar moederharl werd diep gewond door den dood van al hare kinderen. Brunehilde werd beschuldigd, dat zij de kinderen vermoord had, om den dood van beur beide ecblgenooten en van hare zuster te wreken. Mei eiken dag groeide hel aanlal der moorden aan, door Fredegonde en Brunehilde op de leden van hel koninklijk geslacht der Merovingers gepleegd, Fredegronde ruimde de nog overgebleven kinderen van Chilperik uil den weg, om aan haar loekomslig kroost de heerschappij te verzekeren. Zij had den koning zoo geheel in hare macht, dat hij alleen haar wil gehoorzaamde. Einde- lijk trof ook hem de wraak van het lol; ook zijn dood wordt door Fredega- rius aan Fredegonde toegeschreven. Hij zegt: «Aan lust hof van koning Chilperik leefde een knap man, Landerik ge- naamd; de koningin was zeer op hem verzot en bedreef overspel met hem. Toen nu Chilperik op zekeren dag zeer vroeg uit zijn hof in den omtrek van Parijs Ier jacht wilde uitrijden, keerde hij uit den stal nog eens naar het slaapvertrek van hel paleis terug, want hij hield heel veel van de koningin. Zij nu was juist bezig met haar hoofd te wasschen. De koning trad van achteren op haar loe en gaf haar met een stok een klap op haar rug. Zij meende, dat het Landerik was en zeide: «Landerik, waarom doet gij dat?" Doch toen zij omkeek en den koning zag, schrikte zij geweldig. De koning was over dit voorval zeer bekommerd en reed Ier jacht. Daarop riep Fredegonde Lan- derik tot zich, verhaalde hem alles wat de koning gedaan had en sprak: »Overleg nu, wat u Ie doen slaat, want morgen zal het ons op de pijnbank kwalijk vergaan". Landerik werd wanhopig en sprak onder het storten van tranen: «Waarlijk, te kwader ure hebhen mijne oogen u gezien. Waar zal ik hecn- vluchten voor den koning, mijn heer. Ik weel niet wat te doen, want overal omringen mij schrik en verderf". Doch zij sprak: «Vrees niet, maar luister naar mijn raad, indien wij dien volgen, zullen wij niet sterven. Wanneer de koning van avond laat in het donker van de jacht terugkeert, zullen wij iemand op hem afzenden, om hem Ie vermoorden en onze dienaars moeten dan roepen, dat het een aanslag van Cliildebert is geweest. Is Chilperik maar eerst dood, dan regeeren wij beiden met mijn zoon Chlolarius". Toen nu Chilperik bij het vallen van den nacht van de jacht terugkeerde, zond zij eenige haar trouw verknochte dienaars af, die zij door wijn opgewonden had en toen de koning van het paard steeg, terwijl de overigen zich reeds ver- wijderd hadden, slielen zij hem hunne wapens in het lijf. Hij gaf een luiden gil en stierf. Terstond riepen de handlangers van Fredegonde uit: «Dat was een aanslag van den Auslrasischen koning Cliildebert tegen onzen heiligen



		Chlotarius II. Dood van Fredegonde en Brunehilde. 27

		koning!" Gewapende mannen trokken naar alle zijden uit, doch, daar zij niemand vonden, keerden zij terug." Onbetwistbaar zeker is het, dat hel verhaal van Fredegarius naar het rijk der verdichting behoort verwezen te worden, want Gregorius van Tours, de tijdgenoot van Fredegonde, die zoovele andere misdaden dezer koningin ver- haalt, zou deze zeker vermeld hebben, indien zij haar begaan had; doch hij weet niets van de schuld van Fredegonde aan den dood van Chilperik. Korten lijd voor dat Chilperik vermoord werd, was Fredegonde moeder geworden van een zoon. Met hem vluchtte zij van Soissons naar Parijs en, om zich voor de lagen van Brunehilde Ie beveiligen, riep zij de hulp in van den laalsten nog levenden zoon van Chlotarius I, koning Guntram van Bour- gondi�, en smeekte zij hem, zich haar zoon aan te trekken. Guntram gaf aan hare bede gehoor; hij liet den jeugdigen Chlotarius II door de groolen des rijk erkennen en beschermde hem met moed en kracht tegen Childebert van Austrasi�, die met een leger naar Parijs gelrokken was. Fredegonde regeerde voortaan ten behoeve van haar zoon; met waarlijk ijzing- wekkende wreedheid ging zij te werk tegen al hare vijanden, die de een na den ander �f door den dolk van sluipmoordenaars �f door vergif uit den weg geruimd werden. Zij stierf in het jaar 597. De verdere binnenlandsche oorlogen, die hel Frankische rijk leislerden, te vermelden, zou nutteloos werk zijn; zij bieden ons niets dan eene herha- ling van dezelfde walgelijke misdaden aan, waardoor de leden van hel Mero- vingische koningsgeslacht zich ten allen tijde gekenmerkt hebben. Doch al de Merovingische koningen werden in onmenschelijke wreedheid overtroffen door Brunehilde, die hare kinderen en kleinkinderen overleefde. In haar 80° levensjaar onderging de grijze zondares eindelijk de rechtvaardige straf voor hare misdaden. Zij wilde, na haar achterkleinzoon vermoord Ie hebben, in diens plaals het bewind over Austrasi� voeren, maar de Austrasische groolen waren hare dwingelandij moede. Zij zonden afgevaardigden lot Chlolarius II, den zoon van Fredegonde, en noodigden hem uit om over Austrasi� den schep ter te voeren. Wel bracht Brunehilde een leger op de been, maar tol een gevecht kwam het niet, daar de Auslrasi�rs niet tegen Chlotarius wilden strijden; zij grepen de koningin en leverden haar, toen zij trachtte te ontvluchten, aan beur vijand uit. Chlolarius gedroeg zich als een echte Merovinger: twee van hare achter- kleinzonen liet hij voor hare oogen vermoorden, een derden spaarde hij, wijl hij dat kind zelf len doop had gehouden, een vierde redde zich door de vlucht, doch van zijne verdere lotgevallen heeft men nooit iets vernomen. Over Brunehilde werd door de gezamenlijke Franken de vierschaar ge- spannen. Chlolarius beschuldigde haar, dal zij niel minder dan tien koningen der Franken had laten ombrengen. Al is deze aanklacht ook overdreven, toch had Brunehilde door hare onmenschelijke wreedheid zich zulk een doode- lijken haal van de zijde der Franken op den hals gehaald, dat deze haar met eenparige stemmen ter dood veroordeelden. Volgens het verhaal van Frede- garius werd die doodstraf op eene vreeselijke wijze aan haar voltrokken. De grijze koningin werd drie dagen achtereen op allerlei wijze gefolterd; op een kameel gezeten werd zij langs de gelederen gevoerd, opdat de Franken haar zouden vervloeken. Eindelijk liet Chlotarius haar met hare lange haren met ��ne hand en ��n voet aan den staart van een wild paard binden, dat ver- volgens losgelaten en met zweepslagen voortgejaagd werd; in pijlsnelle vaart rende het over de velden, totdat het ��ne lid der ongelukkige koningin na het andere van het lichaam gescheiden was. Na den dood van Brunehilde in het jaar G13 regeerde Chlotarius II weer over het geheele Frankische rijk, doch hij bezat niet langer dezelfde macht, waarmede zijne voorgangers eens bekleed waren geweest. De langdurige bur- geroorlogen hadden het koninklijk gezag ondermijnd. De groolen des rijks



		Atlianagild. Liuva. Leovigild. 29

		de �egerhoofden. Het kon niel anders, of dit moest op de vrije ontwikkeling des volks een weldadigen invloed uitoefenen. Wel kan liet niet ontkend \\vor- den, dal zulk eene staatsregeling ook hare bedenkelijke zijde heeft, dat zij aan de eerzucht van stoutmoedige mannen een ruim veld opende, maar zoo groot als de voorstanders van het koningschap door Gods genade beweren, zijn de gebreken, die daaraan eigen zijn, niel. Theudes werd in het jaar 848 vermoord. Zijn opvolger onderging reeds in het jaar ii�� hetzelfde lot. Bij het verkiezen van een nieuwen koning kon- den de groolen des rijks het niet eens worden. De meerderheid verkoos Agila, de minderheid Atlianagild tol koning. Deze, die zich te zwak gevoelde om zich mei de hulp van zijn klein getal aanhangers van den troon meester te maken, wendde zich tot Juslinianus, den keizer van het Byzantijnsche rijk, met verzoek om ondersteuning. Justinianus\' zegevierende legers hadden in dien tijd � gelijk wij aanstonds zullen verhalen � de provincie Afrika en de eilanden der Middellandsche Zee aan de Byzantijnsche heerschappij onderworpen. Met beide handen greep de keizer deze gunstige gelegenheid aan om ook op de kusten van Spanje vasten voet te krijgen. Eene Grieksche vloot zelte koers naar het schiereiland en door de hulp der Byzantijnen zegevierde Atlianagild in hel jaar 5S7 over zijn tegenstander, wiens aanhangers zich van de gunst des overwinnaars trachtten te verzekeren, door den man hunner vroegere keuze te vermoorden. Thans zou Atlianagild gaarne de Grieken, die den troon voor hem ver- overd hadden, weder uit Spanje hebben weggezonden; doch dit gelukte hem niet. De geheele zuidkust, tot aan den Atlanlischen Oceaan, bleef in hunne machl en in weerwil van alle krachtsinspanning ook der latere Westgolhische koningen hielden zij zich toch 80 jaren lang aan de Spaansche kust staande. Na Alhanagilds dood ontstonden er nieuwe twisten over de troonsojpvol- ging. Langen tijd konden de rijksgrooten hel niet eens worden; in Galli� werd Liuva, in Spanje Leovigild, de broeder van Liuva, lot koning verkozen. Deze beide mannen sloegen de handen ineen en toen in het jaar 572 Liuva stierf, werd Leovigild door alle deelen des lands als koning erkend. Leovigild was een uiterst bekwaam en doorzettend vorst, die hel Wesl- gothische rijk tol een hoogen trap van bloei opvoerde, ofschoon hij niel alleen bij zijne troonsbestijging, maar ook gedurende zijne geheele regeering met moeielijkheden van allerlei aard te worstelen had. De Grieken poogden van de kusten in het hart des lands door te dringen; in de gebergten van het tegenwoordige Arragon waren de oorspronkelijke inwoners in opstand geko- men; ook de Vasconen (Basken) in de provinci�n Biscaya en Navarra, die nog nooit aan de West-Gothen onderworpen waren geweest, grepen naar de wapens om strooptochten in het rijk te doen. Nog gevaarlijker echter dan deze buitenlandschc vijanden waren de onte- vredenen in den boezem van het rijk, de katholieken, die zeer gaarne het juk van een Ariaanschen koning afgeschud zouden hebben. Met moed en kracht aanvaardde Leovigild den strijd tegen zijne talrijke vijanden. De Grieken en Basken dreef hij zegevierend terug. Door het nemen van krachtige maatregelen en door eene stipte handhaving van de wellen her- sleldc hij zoowel de orde in het geteisterd rijk als hel aanzien van de konink- lijke waardigheid. Leovigild wenschte die waardigheid in zijn geslacht erfelijk te maken. Daarom benoemde hij zijne beide zonen, Hermangild en Beccared, lol zijne mederegenten en liet hij hen als zoodanig door de rijksgrooten huldigen. Hij hoopte, dat zij dan na zijn dood hem zonder eenigen tegenstand in de regee- ring zouden opvolgen. Het was een noodlottige slap, die hevige twisten en bloedige gevechten na zich zou sleepen. Hermangild en Beccared hadden zich door hunne moeder Theodosia,



		30 Opstand en dood van Hermangild.

		eene dochter van den Byzantijnschen stadhouder in Spanje, in hel geheim tol de oi\'lhodoxe geloofsbelijdenis lalen overhalen. Hermangild. die met eene Frankische vrouw, Jugundis, de dochter van den Auslrasischen koning Sieg- bert en van Brunehilde gehuwd was, werd door haar versterkt in den wensch om openlijk belijdenis van zijn geloof af te leggen. Jugundis, eene echte dochter van Brunehilde, die evenals hare moeder trotsch en overmoedig was, werd spoedig de geslagen vijandin van Goswinlha, de tweede vrouw van Leo- vigild. Goswinlha was met dweepzieken ijver aan de Ariaansche leer gehecht; Jugundis was eene even vurig katholieke. Het kwam tot heftige twisten, ja men verhaalt zelfs, dat de koningin Goswinlha hare schoondochter eens bij de haren gegrepen en ten bloede loe mishandeld heeft, omdat deze de Ari- aansche geloofsbelijdenis niet wilde aannemen. Om aan de oueenigheden in zijne familie een einde te maken, verbande Leovigild zijn zoon naar Andalusi�. Nauwlijks had Hermangild zich hier metterwoon gevestigd, of hij ging openlijk tol de katholieke kerk over. Reeds deze stap stond met opstand legen zijn vader gelijk. Doch dat Hermangild besloten had, verder Ie gaan en werkelijk de wapenen tegen zijn vader op te vallen, dil loonde hij door met de bitterste vijanden zijns vaders eene nauwe verbintenis Ie sluiten. Hij wendde zich tot de Grieken in het zuiden des lands en tot den koning der Sneven, die in Galici� en in Portugal regeerde. De Sneven waren vroeger ook Arianen geweest, doch reeds sinds lang tol de katholieke kerk overgegaan. Hun koning Theodemir, gewoonlijk alleen koning Mir genoemd, meende van den twist tusschen vader en zoon tot uitbreiding van zijne macht parlij te moeten trekken en sloot mei Hermangild een ver- bond tegen diens vader. Leovigild zag zijne macht ernstig bedreigd; zijn toesland was hoogst ge- vaarlijk. De geheele Roineinsche bevolking van Spanje behoorde met een grool deel der Gothen lot de katholieke kerk en verklaarde zich om die reden voor Hermangild. In het noorden stonden de Vasconen opnieuw op, ook de Frankische koningen Guntram en Childebert rustten zich tot een inval in het Weslgothische rijk toe. Theodemir riep zijne Sueven onder de wapens, om Hermangild ter hulp te komen, en ook de Grieken stonden gereed om den strijd Ie hernieuwen en hunne veroveringen tot in het hart van Spanje uit te breiden. Met onwrikbare volharding en onbezweken moed bood Leovigild zijnen talrijken vijanden het hoofd. In de eersle plaats overwon hij de Vas- conen, die voor hun opstand zoo vreeselijk gestraft werden, dat zij, door een panischen schrik bevangen, grootendeels uit Spanje vluchtten en zich aan de overzijde der Pyrene�n in Galli� nederzetten, waar het landschap Gascogne nog heden ten dage naar hen genoemd wordt. Vervolgens wendde Leovigild zicli tegen zijn zoon, dien bij in Sevilla belegerde. Koning Mir, die met een Suevisch leger tot ontzet kwam aanrukken, werd geslagen en gedwongen om voorlaan den West-Golhen Irouw en gehoor- zaamheid te bewijzen. Toch werd Sevilla dapper verdedigd; eerst na twee jaren, nadat een hongersnood geruimen lijd binnen de muren gewoed had, gaf de stad zich over. Hermangild had zich vooraf door de vlucht gered. Bij de Grieken hoopte hij hulp te vinden, maar de veile Grieksche sladhouder leverde hem voor 30,000 soldi aan zijn vader uit. Ook thans gedroeg Leovigild zich gematigd in het straffen; hij verbande zijn oproerigen zoon naar Valencia. Toen deze echter in het jaar 584 van daar vluchtte, heizij om zich in Galli� bij de Frankische koningen in veilig- heid Ie stellen, hetzij om opnieuw de vaan des opstands op te steken, en te Taragona gegrepen werd, ontving hij het streng bevel om thans, als teeken van onderwerping, het avondmaal uit de handen van een Ariaanschen bis- schop aan te nemen. Hermangild weigerde dit, hij wilde zijne vrijheid niet verwerven ten kosle van zijne godsdienstige overtuiging. Hij boette zijne stand- vastigheid met den dood. In het jaar 585 gaf Leovigild bevel om hem ter



		Eeccared. Chindaswinth. 31

		dood te brengen. Nadat de koning in de jaren 585 en 580 met goeden uit- slag legen de Franken gestreden had, slieif hij en liet het rijk na aan zijn zoon Reccared, die hem tot dusver als inederegenl trouw ter zijde had geslaan. Reccared (58(5�601) was, evenals zijn broeder, in zijn hart een ijverig katholiek, doch hij was niet openlijk voor zijne gevoelens uitgekomen, maar uit liefde tol zijn vader voor het oog Ariaan genieven. Ook gedurende de eerste jaren zijner regeering aarzelde hij, uit vrees voor de Ariaansehe groolen onder de Wesl-Golhen, van godsdienst te veranderen, doch eindelijk ging hij in liet openbaar tot het katholicisme over. In den beginne verwekte deze daad onder de aanzienlijken des lands groole ontevredenheid, er ontstonden eenige oproerige bewegingen, enkele edelen wilden zelfs naar de wapens grij- pen, doch Reccared wist zijne macht Ie handhaven. Meesterlijk verslond hij de kunst ter rechter lijd beurtelings zachtheid en gestrengheid te gebruiken. Daar het grootste deel des volks, de oude Spanjaarden en de Sneven, even- als vele Wesl-Golhen lot de orthodoxe richting behoorden, waren de onte- vredenen niet in staal iets uit te richten. Reccareds regeering was voor het Golhische rijk een tijdperk van bloei en voorspoed. Terwijl in Galli� de Merovingische koningen elkander als wilde dieren bevochten en hel volk door bloedige burgeroorlogen geteisterd werd, terwijl overal elders in de wereld liet monster van den krijg onlboeid was, genolen de Wesl-Gothen in Spanje een ongestoorden vrede. Het hoogste doel van des konings streven was door bel uitvaardigen van goede wellen, die ook slipt gehandhaafd werden, zijn volk gelukkig te maken. Was tot dusver het sluiten van huwelijken tusschen Romeinen en Golhen verboden geweest, Reccared hiel dat verbod op; de Wesl-Golhen moeslen niet langer als veroveraars in eene vijandige verhouding tegenover de Romeinen staan; overwinnaars en overwonnelingen moesten voorlaan slechts ��ne natie vormen. Daarom bepaalde hij ook. dal over beide volken recht zou gesproken worden volgens dezelfde weiten, die groolendeels aan hel Romeinscbe welhoek ontleend waren. Ten gevolge van deze pogingen van Reccared smolten de Wesl-Gothen en Romeinen spoedig lot ��n volk samen; eene gebeurtenis, die een nood- lolligen invloed op de Germaansche zeden en op de taal van het eerstgenoemde volk heeft uitgeoefend. De Duitsche klanken der volkstaal werden spoedig geheel door de Lalijnsehe verdrongen; hel betrekkelijk kleine volk der over- winnaars ging in de veel talrijker overwonnelingen onder. Reccared werd opgevolgd door verschillende vorsten, wier regeering voor de geschiedenis der wereld niet de minste bcleekenis bezit en wier namen wij dan ook stilzwijgend voorbijgaan. Wij vermelden alleen eene bloedige vervol- ging van de Joden, onder den overigens zachlmoedigen koning Siseherl, dewijl zij ons" een nieuw bewijs oplevert van den dweepzieken geloofsijver, waardoor de katholieke kerk zich in die dagen onderscheidde. Van meer bcleekenis, dan al deze koningen, die gedeeltelijk ten gevolge eener omwenteling ten troon verheven werden, is Chindaswinth, die in het jaar C4i aan de regeering kwam en zijn zoon Recceswinlh lot mederegent benoemde. Chindaswinth was een man van veel talent en groole geestkracht, maar levens van barbaarsche wreedheid. Terwijl anders bij twisten over de troonsopvolging, de overwinnaar de overwonnenen placht Ie sparen, volgde hij het voorbeeld der Romeinscbe en Frankische vorsten, daar hij allen, die het waagden tegen hem op Ie staan, of die slechts verdacht werden, dat zij een begeerig oog naar den troon hadden durven opbellen, zonder genade lei- dood brengen liet. Zelfs de bloedverwanten van zijne mededingers werden uit den weg geruimd. Bij eene strenge wet werd het verlaten van het land verboden; dit was noodig, omdat een groot aantal edelen, die met oproermakers verwant waren, de wraak des konings duchtte en daarom naar Galli� vlood.



		32 Recceswinth. De Gothische wetgeving. Witiza.

		In weerwil van zijne strengheid legde de koning zich er toch op toe, door goede wetten de orde in liet rijk te handhaven. Doch het verdienste* lijksl van alle vorsten maakte zich in dit opzicht Recceswinth (649�672), die als de voorlrellelijkste en rechtvaardigste van alle Weslgothische koningen geroemd wordt. Hij voltooide de wetgeving der Golhen; onder zijne regeering werden alle zoowel door Lcovigild, Reccared, Chindaswinth en andere koningen als door hem zelf uitgevaardigde wetten in een wetboek verzameld, dat den naam forum judicum ontving. Het West-Gothische recht onderscheidde zicli van dal der overige Germaansche volken door zijne volledigheid en zijne voor- trellelijke bepalingen. Hoe belangrijk deze wetgeving was, blijkl wel ten dui- delijksle uil de omstandigheid, dat zij nog heden ten dage in Spanje vooreen grool deel den grondslag van hel recht uitmaakt. In zijn diepen eerbied voor de wet verklaarde Recceswinth de verkies- baarheid der koningen voor den eersten grondslag der Weslgothische slaals- regeling. Gelijk reeds zijne voorgangers gedaan hadden, riep hij meer dan eens vergaderingen van geestelijke en wereldlijke waardigheidsbekleders des rijks bijeen, die eenige overeenkomst vertoonen met de latere Dnilsche rijksdagen, en waarop zoowel kerkelijke twistvragen als de belangrijkste aangelegenheden van den staal besproken werden. Alleen in kerkelijke zaken hadden de geeste- lijken eene slem; in weerwil hiervan oefenden zij bij het behandelen van staatszaken een nog sterkeren invloed uit dan de Palatijncn, de wereldlijke groolen des rijks, want de geestelijke stand was op de concili�n sleeds het sterkst vertegenwoordigd. De voortreffelijke Recceswinth en de overige bekwame Weslgothische koningen, die aan de concili�n zulk eene gewichtige beteekenis verleenden, vermoedden niet, dat de macht, welke zij aan de geestelijkheid schonken, later zoo noodlottig voor hun land worden zou. De bisschoppen misbruikten onder de volgende koningen hunnen invloed. Zij trokken daarvan parlij om het volk dom en bijgeloovig Ie maken en bloedige vervolgingen legen keilers en Joden in het leven te roepen. De koningen, die hunne verkiezing grootendeels aan de hooge geestelijken dankien, zagen hun maar al te veel naar de oogen. Zoo gaf koning Erwig, om een voorbeeld te noemen, de Joden andermaal aan de heflige vervolging der geestelijkheid prijs. Ook aan de wereldlijke groolen, de Palalijnen, moesten de vorsten zoovele voorrechten toeslaan, dat de koninklijke machl daardoor zeer beperkt werd. zoodat een conslilulioneel vorst van dezen tijd veel meer beteekent dan zij. De koning was eigenlijk niels meer dan de uitvoerder der besluiten, die in de vergaderingen der geestelijken en Palalijnen genomen waren. Zulk eene ondermijning van hel koninklijk gezag was ondragelijk voor een sloutinoedig en doortastend man, Witiza, die in het jaar 701 den troon besteeg. Hij nam de toevlucht tot meer dan een gewelddadig middel om de vroegere koninklijke macht te herstellen. Men verhaalt, dal hij zich aan gruwelijke wreedheid en onrechtvaardigheid heeft schuldig gemaakt. Wij moeten echter hoogst omzichtig zijn in het aannemen van do berichten, die hieromtrent tot ons zijn gekomen, daar zij van \'s konings meest verbitterde vijanden, de in hunne vermeende rechten gekrenkte geestelijken, afkomstig zijn. Reeds dat Witiza een eind maakte aan de vervolgingen van de Joden en aan alle verbannen Isra�lieten vergunde naar Spanje terug te keeren, maakte den toorn der bisschoppen gaande. INog heftiger werden zij echter verloornd over eene wet van Witiza, welke hun verbood, zich op den paus van Rome, als op den eenig bevoegden uitlegger der kerkelijke wetten, te beroepen en die hen ook in geestelijke zaken aan de koninklijke machl ondergeschikt maakte. Eindelijk moesten de geestelijken een deel hunner bezittingen, welke hen zoo overmoedig maakten, ter beschikking van den koning stellen.



		34 Sage van Koning Artliur en de ridders van de ronde tafel.

		Een groot deel der overwonnenen vluchtte naar Galli� en vestigde zich in Armorica (Bretagne); anderen, en wel de edelsten en dappersten onder hen, trokken zich in de westelijke gebergten van Wales en Cornwallis Icing, om zich hier legen de Germaanschc indringers te verdedigen. liet meerendeel ech- ler onderwierp zich aan de veroveraars en leefde in drukkende slavernij. In den aanhoudenden slrijd incl de Saksers herwonnen de Britten, die naar Wales en Cornwallis waren uitgeweken en door hunne slamgenooten in Galli� menigmaal ondersteund werden, allengs de kracht, welke zij onder de heerschappij der Romeinen verloren hadden. In dien strijd, waarvan de ons meegedeelde bijzonderheden ongetwijfeld tol het gebied der verdichting behooren, en die ons als een waren heldenkamp wordt voorgesteld, hebben twee mannen door hunne dapperheid en hunne gelukkige krijgsbedrijven zich een zeer be- roemden naam verworven. De eene was Ambrosius Aurelianus, de afstam* meling van een aanzienlijk Ronieinsch geslacht, dal zich in Britlanni� had neergezet, de ander koning Arthur, ook Arlus genoemd. Arlhur. de meest beroemde van beiden, versloeg de Angelsaksers in twaalf gevechten en drong ben voor een korten lijd tot ver over de grenzen der door hen veroverde landen terug. Geloofwaardige berichten omtrent de daden van dezen door de sage zoo hooggevierden held ontbreken ons helaas! len eenenmale. Hel middeleeuw- sche heldendicht heelt, als Ier vergoeding daarvan, mei de grootste ingenomenheid den Bi�lsehen vorsl tol voorwerp zijner zangen gekozen. Zijne krijgsbedrijven werden door de zangers van lateien lijd met denzelfden hoogdichteilijken tint overgoten, welke over den geheelen riddertijd verspreid ligt. Arlhur en zijn kring, die uil de uitgelezensle, dapperste en edelsle ridders bestond, de groote tournooien, die aan zijn bof werden gehouden, en waarbij de wakkert! koningen de schitterendste heldendaden verrichtten, maken den inhoud uit van eene reeks van legenden, die niet uil den overouden lijd, waarin Arlhur leefde (ongeveer iiOO), maar uit den eigenlijken riddertijd afkomstig zijn en die ons dus niet eens mei de zeden van dien lijd bekend maken *). Na den dood van Arlhur verbleekte de glans, door dezen vorst aan de Britsche wapenen bijgezel. Het kleine rijk in Wales en Cornwallis werd in eene menigte rijkjes versnipperd, die nog wel eeuwen lang hunne onafhankelijkheid wisten Ie bewaren, doch eindelijk voor de overmacht der Saksers bezweken. Deze stichtten, gelijk wij reeds vroeger meedeelden, in bel veroverde land zeven verschillende kleine koninkrijken, die te zamen door den naam Heptarchie � werden aangeduid. Hel waren de rijken Kent, Sussex, Wessex, Essex, Norlhum- berlaud, Oostangelen en Mercia. Norlhumberland bestond gedurende langen lijd uil twee slalen, Deira en Beruicia. Niet altijd stonden de zeven rijken geheel op zich zelf, dikwijls wist een der vorsten zich eene soort van opper- macht over de anderen te verwerven. Eerst waren de koningen van Kent. later die van Wessex de machtigsten. De staatsregeling en wetgeving der Saksische koninkrijken in Britlanni�

		*) Ook omtrent de geschiedenis der Scoten bezitten wij overleveringen, wier echtheid helaas, niet hoven twijfel verheven is, in de heroemde zangen van Ossian. Men heeft beweerd, dat deze zangen, die eerst in de vorige eeuw openbaar gemaakt zijn, een werk van jonger dagteekening zouden wezen; zooveel is zeker, dat zij in lateren tijd, indien dan al niet ver- vaardigd, toch omgewerkt zijn. Toen de Schot Macpherson de Schotsche of Gaelische liederen van �ssian voor het eerst in eene Engelsche vertaling bekend maakte, wekten zij niet alleen in Engeland, maar in geheel de beschaafde wereld groote be wondei ing. Ossian werd de Schotsche Homerus genoemd Doch spoedig ontstond er twijfel omtrent de echtheid dezer zangen, en de Duitsche en Engelsche geleerden beschuldigden Macphcrson, dat hij zijn eigen werk voor een voortbrengsel der oude dichtkunst uitgegeven had. Ook de uitgave der liederen in de oorspronkelijke Gaelische taal heeft deze verdenking niet geheel kunnen ontzenuwen. Dit staat ten minste vast, dat de liederen van Ossian niet alzoo in dien ouden Wjd gedicht, maar later omgewerkt zijn. Ook zij bezitteu daarom, hoe hoog men hunne dichterlijke ver- diensten ook schatte, geene geschiedkundige waarde.



		Monnikwezen in Brittanni�. Gregorius de Groote. 35

		bleven echt Germaansch. Elke vrije grondbezitter vormde mei zijn huisgezin en de hem onderhoorige lijfeigenen eene familie; de in eikaars nabijheid wonende famili�n maakten de gemeente ol mark uit, terwijl de marken weer tot gouwen, shires genaamd, vereenigd werden. Gelijk de Germanen overal deden, zoo hadden ook de Saksers het ver- overde land onder hunne edelen verdeeld. De koning, die uit de aanzienlijkste geslachten gekozen werd, bezat daarin het grootste aandeel. Alleen den vrijen mannen was hel geoorloofd wapenen te dragen, slechts zij mochten in de volksvergaderingen over de wetten beraadslagen en aan de stemming deelnemen. Als uiterlijk onderscheidingsleeken droegen zij lang, op de schouders afhangend haar, een recht dat bij de Franken slechts aan de afstammelingen van hel oude Merovingische vorslengeslacht toekwam. De onvrije mannen moesten het haar afscheren. Oorspronkelijk namen alle vrije mannen aan de vo!ks- vergadcringen deel; later werden alleen de uitverkoren wijzen des volks er toegelaten, zij maakten een raad des konings uil, die groote voorrechten bc- zat, daar bij zelfs den koning, wanneer bij eene misdaad begaan of de wetten geschonden had, ter verantwoording roepen kon. Dij de volksvergadering berustte hel recht van oorlog en vrede; alleen met hare toestemming mocht de koning belastingen invorderen. De Saksers waren, toen zij naar Brittanni� overstaken, nog heidenen. De minachting, waarmee zij de overwonnen Drillen beschouwden, droegen zij ook op den godsdienst van dal volk over. Dit komt ons niel onverklaar- baar voor, want de houding der Christelijke geestelijken onder de Drillen was weinig geschikt om aan de krijgshaftige, op hunne vrijheid zoo fiere Germanen liefde voor het Christendom in te boezemen. Sinds de heilige Palrik in het jaar 432 het monnikwezen in Ierland had ingevoerd, waren het voornamelijk Iersche monniken geweest, die zoowel in het zuiden van Schotland als onder de Brillen in Engeland zich nedergezet hadden, om hun de orthodoxe kerkleer naar hare strengste opvatting te prediken en bun liefde voor bet kloosterleven in te boezemen. Van dezen lijd af werd de Brilscbe geestelijkheid met een geest van sombere dweepzucht bezield, die ben in groolen getale naar de kloosters beendreef. De beide kloosters Danger in Ierland en Wales onderscheidden zich door de afschrikkende gestrengheid hunner regelen. De monniken moesten zich de grootste ontberingen gelroosten: zij waren verplicht tot den vermoeiendslen arbeid, zij stonden onder eene lucht, waarbij de geringste vergrijpen met lichamelijke kastijdingen gestraft werden. Wie bij bet eten vergat een kruis Ie slaan, ontving zes geeselslagen; wie verzuimde zijn olieflescbje om te hangen, vijf en twintig. Het zou onbillijk zijn te ontkennen, dat de strenge leest, waarop dit kloosterleven geschoeid was, zijne goede zijde had. De aan onafgebroken arbeid gewende monniken brachten hun lijd zeker niet met het plegen van misdaden door; zij moesten onvruchtbare of verwaarloosde gronden ontginnen. Anderen weer, die aanleg voor de beoefening van de wetenschap bezaten, moesten zich hierop toeleggen; velen hunner muntlen als onderwijzers uit, maar hun onder- wijs was de vrucht van zulk eene bekrompen opvatting van den godsdienst, van zulk eene dweepachlige beschouwing van de wereld en het leven, dat den aan eene onbeperkle vrijheid gewenden Saksers niets meer tegen de borst stuitte dan eene bekeering lot zulk een Christendom. Eerst aan paus Gregorius den Grooten gelukte het, het Christendom onder de Saksers te verbreiden. Beda, de Eerwaardige, die ons eene kerkgescbie- denis der Angelsaksers beeft nagelaten, verhaalt, dat Gregorius eens, voordat hij paus geworden was, de schoonheid van eenige jongelingen bewonderde, welke op de slavenmarkt te Rome ten verkoop werden aangeboden. Hunne rijzige gestalle, hunne golvende blonde haren, de edele, reine trekken van hun gelaat trokken hem met onwedcrslaanbare macht aan. 3*



		36 Koning Ethelbert van Kent bekeerd. De abt Augustinus.

		Op zijne vraag, wie deze slaven waren, werd liem geantwoord: «dat zijn Angelen." »Goed!" riep hij uil. «dan zullen zij ook angeli (engelen) in hel hemelscli koninkrijk worden, want zij hebben een engelachtig gezicht." Toen hij verder onderzoek deed naar den naam van het land, waaruit zij afkomstig waren, noemde men hem De�ra. »De ira eruti, aan den (oorn ontrukt, en geroepen lol de barmhartigheid van Christus!" riep Gregorius uit en van dezen lijd af was het zijn ijverigst streven den Brillen de eeuwige zaligheid door de invoering van het Christendom Ie schenken. In persoon wilde hij als verkondiger des heils naar het verre noorden gaan, maar paus Pelagius, wien hij om reisgezellen verzocht, stond hem niet loe, zich zoo ver van Home Ie verwijderen, Toen Gregorius zelf paus geworden was, herinnerde hij zich zijn vroeger voornemen en hij besloot in hel jaar !)%, hel ten uilvoer Ie brengen. Hij zond den Romeinschen abt Augustinus met 40 monniken naar Brillaiuii� en gaf hun brieven van aanbeveling aan de Frankische koningen, aan koningin Brunehilde en aan de Gallische bisschoppen mi\'de. Bij de Franken werden de pauselijke zendelingen met geestdrift ont- vangen; een groot aantal Frankische priesters sloot zich bij hen aan, die door hunne kennis van de taal zeer geschikt waren om als onderhandelaars tusschen hen en de Saksers te dienen. In dien lijd had koning Ethelbert van Kent (560�616) alle Angelsaksische rijken, met uitzondering van Northumberland, aan zijne macht onderworpen. Hij was gehuwd mei eene dochler van den Frankischen koning Charibert, de vrome Bertha. Berlha had in haar gevolg eenige Christelijke geestelijken naar Engeland overgebracht, doch zoowel hunne pogingen als die van Bertha zelf, om den Saksischen koning tot het Christendom te bekeeren, waren tot dusver vruchteloos gebleven. Toen de door paus Gregorius uilgezonden monniken in Engeland aan- kwamen, hield Ethelbert hen in den beginne voor machtige toovenaars. Hij onderhield zich daarom met hen alleen onder den bloolen hemel, dewijl hij vreesde, dat zij in een besloten vertrek hem door hunne looverkunslen verderf konden aanbrengen. Eerst toen hij de zendelingen nader leerde kennen, toen het woord der vrome Berlha eenigen invloed op hem verkreeg, toen hij zag. met welk een ijver de vreemde priesters er op uit waren hun godsdienst Ie prediken, en hoe ingetogen zij leefden, eersl toen gal hij hun verlof om openlijk in zijn rijk met hunne prediking op te treden. De pogingen der Frankische en Ilaliaansche geestelijken werden binnen korten lijd met den gunstigslen uilslag bekroond. Koning Ethelbert zelf liet zich in het jaar 597 doopen en 10.000 Saksers volgden op kerstmis van het- zelfde jaar het voorbeeld van hun vorst. Dien gelukkigen uilslag dankien de roomsche zendelingen grootendeels aan de verstandige voorschriften, welke Gregorius de Groole hun gegeven had. Zij mochlen niet. gelijk dal vroeger wel eens geschied was, de Saksers mei geweld tot bekeering dwingen; zij moeslen de zeden en gewoonten des volks ontzien; in plaats van de heiligdommen en altaren dei^- afgoden te verwoesten of te verbranden, moeslen zij trachten die in Christelijke tempels te herscheppen; juist daardoor gelukte hel hun in betrekkelijk korten lijd het geheele Saksische volk lot omhelzing van hel nieuwe geloof ie bewegen. Wel werd meer dan ��n heidensch gebruik met de Christelijke plechtigheden vereenigd, maar het doel, de bekeering des volks, was bereikt. Augustinus werd aartsbisschop van Canterbury en richtte niet alleen vele andere bisdommen, maar ook in het noorden des lands hel aartsbisdom York op. De invoering van hel Christendom oefende op den loesland der Saksers zoowel op zedelijk als op staalkundig gebied den gewichtigslen invloed uit. De tot het Christendom toegetreden koningen verleenden aan do geestelijken groole voorrechten en bijzondere vrijheden, zoodat zij niet alleen de inwendige



		Justiniaims I en zijn binnenlandsch bestuur.
		38


		diens opvolger begroet. Justinianus had zich bij de Byzantijnen bemind weten te maken. De geestelijkheid had hij door zijn ijver voor het orthodoxe geloof, den adel door zijn eerbied voor den senaat, de lagere volksklasse door zijn mildheid voor zich gewonnen. Gedurende den tijd van zijn consulaat had hij niel minder dan 288,000 goudslukken verkwist, om de wulte menigte op zijne hand te krijgen. Justinianus was in de volle kracht van den manlijken leeftijd, 45 jaar oud, toen hij de regeering aanvaardde. Tlij verwezenlijkte ten volle de ver- wachlingen, die men omtrent hem koesterde; met eene onvermoeide werk- zaamheid legde hij zich op de leiding der staatszaken toe. Spoorde aan den eenen kant zijn dorst naar roem hem aan om de grenzen van zijn rijk door veroveringstochten uil Ie breiden, zooilul hij opnieuw een groot deel van het oude Romeinsche rijk aan zijn schepler onderwierp, ook door zijn binnenlandsch bestuur wilde hij zijn naam onsterfelijk maken. Daar- toe bemoeide hij zich in persoon met een rusleloozen ijver met alle mogelijke regeeringszaken; overal poogde hij de orde te herstellen en hervormingen in Ie voeren. Handel en nijverheid moesten tot een hoogeren trap van bloei opgevoerd, kunst en wetenschap bevorderd, de rechlsbedeeling door eene verzameling en herziening van de bestaande wetten verbeterd worden. Door grootsche en prachtige bouwwerken poogde Justinianus zich een onslerfelijken naam te ver- werven. Ook jegens de kerk wilde hij zich verdienstelijk maken door de gods- diensllwisten bij te leggen. Hij bracht in zijne acht en dertigjarige regeering veel lot stand, maar alles wat hij verrichtte was slechts van voorhijgaiinden aard. De door hem veroverde landen, werden binnen korten lijd opnieuw van het rijk losgescheurd, terwijl zijne pogingen om de eenheid in den boezem der kerk Ie herstellen geheel mislukten. Zijne bouwwerken en andere reusachtige ondernemingen verslonden zulke onnoemlijke sommen, dat de druk der belastingen ondrage- lijk werd en het land schier geheel en al uilpulte, ja, dat, in weerwil van meer dan een weldoordachlen maatregel lol bevordering van handel en nijver- lieid, toch de groote volksmenigte meer en meer verarmde. Slechts in het regelen van de wetgeving bereikte Justinianus het doel, dat hij zicli had voor- gesteld. Zijn Corpus Juris maakt nog heden den grondslag van alle rechts- studie uit. Het was volstrekt niet alleen Justinianus\' schuld, dat zijne pogingen niel met een gelukkiger en duurzamer gevolg bekroond zijn. Het trage, aan een weelderig leven verslaafde Byzanlijnsche volk, dat slechts in godsdiensttwisten en in de nietige spelen van den circus belang stelde, zou zells door den voor- treflelnksten aller vorsten niel licht mei een nieuw, hooger geestelijk leven bezield zijn. Justinianus was hiertoe hij al zijne goede eigenschappen niet in slaat; het ontbrak hem zoowel aan de noodige genialiteit, als aan zedelijken ernst van karakter. Hoe diep het volk gezonken was, waarover Justinianus moest regeeren, blijkt ons uit een vreeselijken opstand, die len gevolge van de nietigste oor- zaken in het jaar 532 Ie Conslantiuopel uitbrak. De spelen in den circus waren uil Rome naar alle aanzienlijke steden van het Romeinsche rijk en dus ook naar Constanlinopel overgegaan. Wat te Rome de circus was, dat was te Constanlinopel de hippodromus. Bij de eerste invoering van de wed- rennen bestonden die in een eenvoudigen strijd lusschen Iwee wagens, welker menners door roode en wille kleederen onderscheiden waren; later kwamen hier nog twee kleuren, lichtgroen en hemelsblauw, hij. Naar deze vier kleuren vormden zich weldra in het keizerlijke Rome vier verschillende partijen, terwijl het met die openbare spelen hartstochtelijk ingenomen volk, dat steeds voor liet eene of andere gedeelte der mededingers parlij koos, zich insgelijks met die kleuren versierde. De partijen in den circus haallen en vervolgden