-ocr page 1-
DES
BALTOSUVISCHEN UND GERMANISMEN
VON
D*. C. C. UHLENBBCK.
Lei
DEN,
Leitzig,
BLANKEN
BERG & Co.
K. F. KOEHLER
18
90.
1890.
-ocr page 2-
>v> ro \\o??i
z
-ocr page 3-
ATW-Utrecht
DBBA
UHLENB I
INSTITUUT A. W. DE GROOT VOOR
ALGEMENE TAALWETENSCHAP
VAN DE RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT
-ocr page 4-
-ocr page 5-
vt&
o
/A//YO
DIE LEXICALISCHE URVERWANDTSCÏÏAFT
BALTOSLAVISCHEN ÜND GERMANISCHEN.
-ocr page 6-
-ocr page 7-
•urt
*q
DES
BALTOSLAVISCHEN UND GERMANISMEN
BIBLIOTHEEK DER
RIJKSUNIVERSITEIT
UTRECHT
vos
D*. C. C. UHLENBECK.
A06000010720294B
1072 0294
S^Jf
Leiden,
BLANKENBERG & Co.
1890.
Leifzig,                      a
K. F. KOEHLER v&^ *rr
1890.
INSTITUUT A. W. DSSi^ROOT VOOR
ALGEMENE TAALWETENSCHAP
VAN DE RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT
-ocr page 8-
LEIDEN, BOEKDRUKKERIJ VAN E. J. BRILL.
instituut voor
algemene taalwetenschap
Van de rijksuniversiteit te utrecht
-ocr page 9-
MEINEM HOCHGEEHRTEN LEHRER
HERRN PROFESSOR H. KERN
GEWIDMET.
-ocr page 10-
-ocr page 11-
1NHALTSVERZËICHMS.
Seite.
VoRWORT....................      IX.
Cap. I. Die natur und iiire producte.
§ 1. Der himmel..................     
§ 2. Die zeitbestimmung...............     4.
§ 3. Land und meer.................     4.
§ 4. Minerale...................      6.
§ 5. Tiere.....................     6.
§ 6. Pflanzen...................    10.
Cap. II. Der Körper.
§ 1. Körperteile...................    12.
§ 2. Physische abweichungen..............    15.
§ 3. Einige adjectiva......... .......    15.
§ 4. Einige verba..................    16.
§ 5........................    17.
Cap. III. Die Gesellsciiaft.
§ 1. Volk, wohnstütten................    17.
§ 2. Die familie..................    19.
§ 3. Hausgerat...................    20.
§ 4. Kleidung...................    22.
§ 5. Nahrungsmittel.................    22.
§ 6. Ackerbau...................    22.
§ 7. Viehzucht...................    23.
§ 8. Krieg und jacht.................    23.
§ 9. Abstracte begriffe................    24.
§10........................    25.
Cap. IV. Adjectiva.
§ 1. Farben....................    26.
§ 2. Heil und dunkel................    27.
§ 3. Jung und alt.................    27.
-ocr page 12-
VIII                                              INHALTSVERZEICHNIS.
Seitc.
§ 4. Viel und wenig.................    28.
§ 5. Gescbmack..................    28.
§ 6. Voll.....................    28.
§ 7. Ort und richtung................    28.
§ 8. Physische eigenschaften..............    29.
§ 9. Psychische eigenschaften, stimmungen.........    30.
Cap. "V. Pronomina, zaiilwórter,, pautikeln.
§ 1. Pronomina...................    81.
§ 2. Hauptzahlen..................    32.
§ 3. Ordnungszahlen.................    33.
§ 4. Partikeln...................    33.
Cap. VI. Vebjja.
§ 1. A—D....................    34.
§ 2. D—G....................    36.
§ 3. G—I.....................    37.
§ 4. I—L.....................    40.
§ 5. L—M....................    41.
§ 6. M—P....................    43.
§ 7. P—S....................    44.
§ 8. S......................    45.
§ 9. T—W....................    49.
§ 10. W, u. s. w...................    50.
\'
-ocr page 13-
VORWORT.
In 1888 habe ich versucht in meiner promotionsschrift
„De verwantschapsbetrekkingen tusschen de germaansche
en baltoslavische talen" eine übersicht zu geben derjeni-
gen wörter, welche den baltoslavischen und germanischen
sprachen von altersher gemein sind, doch jene schrift ist
zu unvollstandig und enthalt einige fehler und ungenauig-
keiten, welche zu berichtigen ich in dieser arbeit mich
bestrebt habe. In den folgenden seiten habe ich die balto
slavischen und germanischen wörter gesammelt, deren über-
einkunft auf urverwandtschaft beruht; ich beschrankte mich
jedoch bei dem anführen der wortformen für das baltoslav.
auf das altkirchenslavische und litauische, für das germ.
auf das gotische und eine oder zwei der andern mundar-
ten (althochdeutsch, altnordisch, angelsachsisch, altsach-
sisch oder niederliindisch), für die übrigen indg. sprachen
auf das lateiDische, das griechische und altindische. Wo es
erwünschlich schiet:, sind jedoch auch formen anderer spra-
chen aufgenommen.
Hauptsachlich habe ich diese quellen benutzt:
F. Miklosich, Etymologisches wörterbuch der slavischen
sprachen. Wien 1886.
F. Kurschat, Wörterbuch der littauischen sprache. Halle
1883.
-ocr page 14-
X
V0RW0RT.
G. H. F. Nesselmann, Thesaurus linguae prussicae. Ber-
lin 1873.
L. Diefenbach, Vergleichendes wörterbuch der gothischen
sprache. Frankfurt a./M. 1851. .
A. Fick, VergleicheDdes wörterbuch der indogermani-
schen sprachen. Göttingen 1876.
K. Brugmann, Grundriss der vergleichenden grammatik
der indogermanischen sprachen, I, II. Strassburg 1886, 1889.
R. Hassencamp, Ueber den zusammenhang des letto-
slavischen und germanischen sprachstammes. Leipzig 1876.
Durch mehrere von den bekannten gesetzen abweichen-
den lauterscheinungen ist es bei manchen wörtern nicht
leicht zu entscheiden, ob urverwandtschaft oder entleh-
nung vorliegt: in andern lallen wird das verhiiltnis zwi-
schen den baltoslav. und germ. wortformen durch den zu-
sammenfall der mediae und mediae aspiratae im baltoslav.
verdunkelt. Es ist vielleicht nicht überflüssig auf einige
der wichtigsten erscheinungen, welche mit den gewöhnli-
chen gesetzen in widerspruch sind, kürzlich hinzuweisen.
1.   Ausser den gewöhnlichen ablautsverhaltnissen findet
man in einigen wörtern einen unterschied in vocalisierung,
welcher bisher nicht erklart ist, wie in slav. kragü, ahd.
hring; hd. kalb, gr. SfA<J>u?.
2.   Grosse schwierigkeiten bieten uns die tenues aspira-
tae, deren vertretung in mehreren indg. sprachen noch
nicht unter festen regeln gebracht ist. Auch Kozlovskij\'s
scharfsinnige bemerkungen (Archiv für slav. phil., XI, S.
387 — 392) sind nicht das letzte wort, das zu diesem ver-
wickelten gegenstande zu sagen ist, und eher haben die-
jenigen recht, welche in noga und golü das g für den
regelmassigen slavischen vertreter des kh halten.
3.   Oft findet im indg. ein wechsel von velaren und pa-
latalen statt, der teilweise durch die nahe eines r, 1 oder
-ocr page 15-
V0EW0ET.                                                  XI
m hervorgerufen ist, wie in slav. krava neben srüna,
slav. kloniti neben sloniti, altpr. klausit neben slav.
sluti, slav. svekrü neben skr. Qvaqura, lit. akmü
neben skr. acman. In altpr. pecku scheint der übergang
des pal. in einen velar durch das folgende u verursacht zu
sein, wie im lat. und gr. durch w in equus, \'lm:os.
Unerklart ist das g in slav. gas! neben lit. zasis: viel-
leicht ist der velar durch den einfluss des n entstanden,
denn auch in lit. gel tas folgte das 1 nicht unmittelbar
auf dem consonanten, dessen übergang von pal. in vel. es
hervorrief.
4.  Ebenso ist im indg. der wechsel von tenues und me-
diae sehr haufig und auch dieser wird oft durch ein roder
1 verursacht, z. b. in skr. mar ka neben alts. mirki;
rass. kolöa, koltynogij neben koldychat\', got. halts;
lit. darküs neben dargana, ags. deorc; slav. plükü
neben ahd. folc. In slav. gospodï ist das d aus t ge-
schwitcht.
5.   In einigen wörtern scheint slav. z eine schwachung
von s zu sein, z. b. in drüzü (got. gadaursan) und
mrüzëti (got. marzjan).
6.  Unklar ist das verhaltnis von slav. im? zu skr. na-
man, von slav. jemlja zu skr. nam.
7.   Oft trifft man im baltoslav. parasitisches j an, z. b.
in slav. ljubü, ljudü, bljuda, lit. kiauszê.
Und weiter giebt es noch verschiedene lautübergange,
welche bisher nicht erkl&rt sind, wie der des n in 1 im
litauischen 1 i z d a s (hier kann nicht wie in 1 e n d r ê aus
nendré dissimilation gewirkt haben), der des n in d im
lit. debesis. Ebenso dunkel ist das erhalten bleiben desn
in altpr. newints neben lit. dewyni slav. devgtl.
Sei es mir auch nicht gelungen viele schwierigkeiten zu
-ocr page 16-
VORWORT.
XII
überwinden, so hoffe ich jedoch, dass diese arbeit ein
hilfsmittel sein wird zur nahern bestimmung der verwandt-
schaftsverhaltnisse im indogermanischen sprachenkreise und
zur bestatigung beitragen wird des satzes, das baltosla-
visch und germanisch enger zu einander stehen als zu den
übrigen indg. sprachen Europa\'s. Die lösung des fragepunk-
tes würde erreicht sein, wenn man beweisen könnte, dass
die beiden sprachgruppen einige neubildungen gemein ha-
ben, welche nicht in den andern zweigen des indogerma-
nischen stammes gefunden werden. Solche neubildungen
sind wol die wörter elf (lit. wënülika) und zwol f (lit.
dwylika), so auch tausend (slav. tysasta), die dual-
formen got. wit (lit. wedu) und ags. git (lit. judu). Be-
achtenswert ist auch die übereinstimmung in bedeutung
zwischen den germanischen verben auf -nan und den sla-
vischen auf nati und nicht weniger die pronominale de-
clination der adjectiva des genn. und baltoslav. Man ver-
gleiche Scherer, Zur geschichte der deutschen sprache, p.
401 u. s. w. Es ware nicht anzunehmen, dass formen wie
ahd. blinter, guotêr von den litauischen wie pirmasis,
se na sis unabhangig entstanden sein würden und auch
bei got. blindamma, godamma gegenüber lit. geramui
ist nicht an zufall zu glauben\').
C. C. Uhlenbeck.
1) Von grosser wichtigkeit ist auch der gebrauch von priipositionen im germ.
und slav. zur bildung perfectiver verben S. Streitbergs treliliohe abhandlung in Paul
& Braune\'s Beitr. 1889.
-ocr page 17-
CAPITEL I.
Die natur und ilire producte.
§ 1. Der himmel.
altpr. saule", lit. saulè, lett. éaule, got. sauil, lat.
sol; skr. süar, svar, altbactr. hvarë; auch gr. ?A«««,
aus *<7xtsXw<;; sonne. Diese wörter gehören zu skr. sv;i-
rati, tonen, rauschen, besingen, svara, stimrne, accent,
sürya, sonne. Das Slavische slünice ist ein diminutiv
von \'slüno, das ein skr. neutrum *surna geben wiirde:
im altbactr. existiert dieses wort, doch mit suffix -nos
(nas), namlich hvarënah, nom. hvarëno. Das suffix
-no in *slüno nat active bedeutung, wie in altbactr.
raochsna, glanzend; nicht passive, wie in skr. pur na,
anna. Das gotische sunna wird ursprünglich wol kein
n-stamm gewesen sein und sich gerade so zu skr. svan
verhalten, wie slav. *slüno zu skr. svar; nur ist das
got. wort ein masc. (neben sunnö, fem.), das Slavische
ein neutrum.
Die baltische form, saulè, geht auf *saul-ja zurück,
got. sauil dagegen ist ein neutraler a-stamm, gr. foto:
ein miinnlicher -jo-stamm. Skr. svar und svan sind wei-
terbildungen von s u und stimmen in bedeutungen überein :
skr. svara, laut, ton, stimme, accent, sürya, sonne;
skr. svana, laut, schall, gesang, altbactr. hvanvaiti,
glanzen, niederl. zwaan, das weisse, glanzende tier.
lit. mènü, gen. mênesio, ménesës, auch nom.
i
-ocr page 18-
2
ménesis. Die form mènü ist von einem n-stamm, wie
rudü, herbst. lett. mënes, altpr. *menius, wie man
für das im vocabular vorkommende menig lesen will,
got. mëna, mond, mënoths, monat, lat. mensis, gr.
(i>iv, skr. mas, masa. Die Slavische form mës^cï ist
nicht sehr deutlich: im lit. würde sie etwa "mësinkis
heissen, vielleicht aher "mésikis, denn aksl. zajgcl,
hase, ist im lit. zuïkis (aus zü-ikis).
aksl. luöa, radius, 1 u5ï, lux, altpr. lauxnos, gestirne,
luckis, holzscheit, got. liuhath, niederl. licht, lat.
lux, lumen, luna, lucere, gr. heuxis, skr. roka, licht,
r u k m a, geldschmuck, ruksa, glanzend, strahlend, röcatë,
leuchten.
aksl. blïsnati, glanzen, blëskii, glanz, lit. blyszkéti,
funkeln, b 1 i z g ê t i, flimmern, b 1 y k s z t i, erbleichen, b 1 y-
kiüti, bleichen, ags. blican, blac, niederl. bliksem1).
aksl. mlünija, blitz, altpr. mealde, altnord. myln,
feuer, mjölnir, thorshammer.
altpr. panno, feuer, got. fön, gen. funins. Das altpr.
wort scheint von derselben declinationsclasse als lit. rudü.
aksl. mrüknati, mrücati, dunkel werden, mrakii,
dunkelheit, altnord. myrkr, mörkvi, alts. mirki, ags.
mie ree; skr. mar ka, verfinsterung, wozu mitetwasan-
derer bedeutung lit. mérkti, die augen schliessen, und
üzmarka, „wer mit halbgeschlossenen augen etwas an-
sieht" gehören. Man beachte das k im germ.
aksl. tïma, ünsternis, grosse zahl, (tïmïnö, dunkel),
tïmïnica, kerker, lit. témti, dunkel werden, tamsa,
finsternis, tamsüs, flnster, hd. dammern, mittelniederl.
deemster, lat. tenebrae, skr. tamas, tamisra,
t a m r a.
1) Das k im lit. ist unerklart.
-ocr page 19-
3
aksl.nebo, himmel(gen. nebese), lit. debesïs, wolke
(mit d statt n, wie dewyni, neun), altnord. nifl, nie-
derl. nevel, lat. nebuia, gr. vetpot; skr. nabhas, ge-
wölk, luftraum, himmel.
aksl. vedrü, heiter, and. wetar, ags. weder. Das
lit. gaidrüs gehort nicht hierher.
aksl. vëjati, vëtrü, wozu auch vëja, zweig, vëtvï,
ast, lit. wéjas, got. waian, niederl. waaien, gr. «;?/«/,
skr. vati, vayati, vata, vayü.
aksl. slana, reif, lit. szalna, szarma, reif, paszo-
lys, frost in der erde, szalti, frieren, szaltas, kalt,
altnord. hela, reif, niederl. hal, skr. Qi\'qira, kalt, qa-
rad, herbst, altbactr. cjarëta, kalt1).
aksl. snëgü, lit. snëgas, altpr. snaygis, got. snai ws,
niederl. sneeuw, lat. nix (gen. nivis), gr. velQet; skr.
snih, snëha, in anderer bedeutung. Die grundbedeutung
von schnee ist das glanzende, altbactr. qnaezaeti.
lm lit. auch sninga, es schneit, mit nasalinflx.
aksl. zlëdica, klruss. ozeleda, regen mit schnee, got.
kalds, lat. gelidus; skr. jala, wasser.
aksl. taca, regen, serb. tuöa, hagel, russ. tuöa, regen-
wolke, got. theihwö, donner (aus \'thinhwo).
lit. dar kus, hasslich, dargana, regnichtes wetter,
ags. deorc, engl. dark.
Für germ. wolke giebt es keine sichere anknüpfung im
baltoslav. Man vergleicht lit. wilgyti, befeuchtend glat-
ten, aksl. vlaga, nasse, wol mit unrecht. Eher möchte
ich wolke mit aksl. vlëka, vlësti, ziehen, oblakü,
wolke, lit. welkü, wilkti, schleppen, üzwalkas,
überzug, w a 1 k ü n a s, landstreicher, verbinden: man beachte
jedoch die tenuis, sowol im baltoslav., wie im germ. So
1) altnord. hela, skr. c f ei ra, durch redupl. gebildet.
-ocr page 20-
4
ware ziehend, schweifend die grundbedeutung von
wolke \')• Auch rnit ags. wealcan, volvere, volutare,
engl. walk (vgl. für die bedeutung lit. walkGnas) möchte
verwandtschaft bestehen.
§ 2. Die zeitbestimmung.
poln. jar, frühjahr, serb. jarica, sommerweizen, jare,
junges stück ziegenvieh, russ. jar, jarovoj chlëb, got.
jër, and. jar, altbactr. yarë. Auch gr. upa und vielleicht
lit. óras, wetter, luffc (in asz etsiu J óra, ich werde
in die tuft genen).
aksl. j e s e n ï, herbst, russ. o s e n\', altpr. a s s a n i s,
herbst, got. asans, ernte.
altpr. dagis, sommer, lit. dagas, daga, ernte, dègti,
brennen, got. dags, skr. nidagha, sommer, hitze, da-
hati, brennen, da ha, hitze. Die starkste vocalstufe, wie
in nidagha, daha, liegt auch in got. fidurdögs vor.
lit. ankstï, frühe, ankstüs, früh, isz aflksto, von
frühe an, altpr. angstainai, morgens, got. uhtws (aus
*uhhtwö), gr. «*t/\'«, lichtstrahl, skr. aktü, morgen,
dunkel: Die grundbedeutung scheint dammerung zu sein.
aksl. za ustra, ro irpui, utro, jutro, diluculum, lit.
auszta, der tag bricht an, auszra, tagesanbruch, ags.
east, eastertid, ahd. östan, lat. uro, aurora, gr.
tjüs, skr. ösati, verbrennen, ustis, usar, morgenröte,
usra, morgendlich, heil, usra, morgenröte.
aksl. nostï, lit. naktïs, got. nahts, lat. nox, gr.
vu?, skr. nakt, nom. nak.
§ 3. Land und meer.
Es ist unsicher, womit aksl. l^dina, terra inculta, zu
1) Eine grundbedeutung bezug, überzug anzunehmcn, geht nicht, weil
das wort nicht, \'wie aksl. oblakii (aus *o b-volk 11), mit eincr prüposition
iet zusammengesctzt.
i
-ocr page 21-
5
verbinden ist. Miklosich führt schwed. linda, brachfeld,
an. Vgl. jedoch auch hd. land. Das bask. landa, acker,
ist wol germanisch.
Ebenso zweifelhaft ist die verwandtschaft von aksl. polje
mit hd. feld. Auch russ. polyj, offen, wird verglichen.
lit. kaukara, hügel, got. hauhs. Das gotische wort
hiesse ira lit. *kaukas. Wirklich giebt es ein wort kau-
kas, in der bedeutung von kobold, auch von beul e,
geschwür. Ich glaube dass kaftkas, beule, zu kau-
kara und got. hauhs zu ziehen ist. Doch bei kaökas,
kobold, kann man auch an kaükti, heulen, denken.
aksl. brëgü, ufer, got. bairgahei, niederl. berg;
skr. brhant, altbactr. barëza mit pal. g h.
aksl. dolü, loch, grube, got. dal; gr. êó^og, grube;
vielleicht skr. d har una, stütze, grund, erdboden.
lit. kalnas, berg, got. hallus, lat. collis, gr. koXu-
vè$.
Wenn serb. klanac, engpass, auf *kolnicï zurück-
geht, ist es hierher zu ziehen: leider fehlen die russ. und
poln. formen.
aksl. pati, weg, altpr. pintis, ags. paeth, niederl.
pad. Das germ. ist dunkel. lat. pons, wozu niederl. von-
d e 1. gr. 5r x t o $, skr. p a n t h a, n, p a t h.
aksl. morje, meer, lit. marés, haff, got. marei,hd.
meer, lat. mare, skr. mira.
aksl. voda, got. wat o, niederl. water, lat. udus,
gr. üiup, skr. ud&n, uda. lit. wandü, lat. unda, mit
nasalinflx.
aksl. vlüna, lit. wilnis, ahd. wella. Vgl. skr. ürmi.
aksl. pëna, altpr. spoayno1)) lit. pënas, ahd. feim,
1) altpr. spoayno (Elb Voc ) ist sp oinö zu sprcchcn, eine verdorbene
aussprachc von s p a i n ö. Das o im auslaut ist im Elb. Voc. die regelmüssigc
cndung des nom. der fem. a-stütnme: im Elb. Voc. tritt lit. O, altpr. catech. S
als o, d. i. ö, auf. Im Enchiridion linden wir nur ausnahmsweise das auslautendc
a der fem. a-stamme mit einem liingezeichen verschen: niaina, aina,
-ocr page 22-
6
ags. ftim, engl. foam, skr. phëna. Das lit. pen as be-
deutet nicht schaum, wie die übrigen wörter, sondern
milch.
aksl. struja, flumen, ostrovü, insel, struga, fluc-
tus, navigiura, lit. srawéti, gelinde fliessen, srawa,
ahd. stroum, lat. fluo, gr. piu, feüfta, skr. sravati,
srava, sruti.
§ 4. Minerale.
Das schwierige aksl. sirebro, got. silubr u. s. w.
lassen wir zur seite. Sicher ist die urverwandtschaft der
wörter für gold: aksl. zlato, got. gulth, skr. ha-
taka, harita, gr. %pu<jiq scheint wol Semitisch: hebr.
altpr. s t a b i s, stein, got. s t a b s, grundstoff, ags. s t a e f.
aksl. stëna, wand, got. stains, ahd. stein.
Mit slav. skala, fels, mag got. skalja, ziegel, ver-
wandt sein: das slav. hat andere vocalstufe. Doch zusam-
menhang zwischen altpr. 1 a y d i s , lehm, und altnord.
ledja, ahd. letto ist sehr zweifelhaft. Das Slavische
s^dra und hd. sinter sind sicherlich verwandt, entleh-
nung jedoch mag vorliegen.
aksl. solï, altpr. sal, got. salt, lat. sal, gr. «a«,
skr. sa ra.
§5. Tiere.
aksl. alünï, jelenï, hirsch, alnija, lanija, hirsch-
kuh, russ. lan\', olen\'; altpr. alne, tier, lit. élnis,
hirsch, ahd. elo, ags. eolh, hd. elentier, gr. exx<po<;
(gebildet wie skr. rsabha, gardabha).
crixtisna, spigsna. Tch glaube jedoch, dass wir auf griind dieser falie
die lange dieses a annehmen diirfen. Es hiess also enteiknsna, pogirsna,
grikausna usw.
-ocr page 23-
7
aksl. sriina, lit. stirna (aus \'strna, *srna; vlg.
lit. strowê, neben srowè), altpr. sirwis1), reh, got.
haurn, ags. horn, heort, lat. cornu, cervus, gr.
pxc, skr. qr nga J).
altpr. s a s n i s, ableitung von einem worte, das mit ags.
ha ra, niederl. haas, skr. qaqa (für *Qasa) identisch war.
aksl. vepri, ags. eofur, ahd. ebur, lat. aper.
aksl. bebriï, bobru, serb. da bar, bobar, lit. bé-
brus, dabras, ahd. bibar, niederl. bever, lat. fiber;
skr. babhrü, braun, ichneumon.
lit. lüszis, altpr. luysis, ahd. luhs, gr. Auy?.
aksl. vlükii, lit. wilkas, got. wulfs, ags. wulf,
wearh, lat. lupus, gr. Awxoc, skr. vrka.
aksl. mysi, ahd. müs, lat. mus, gr. i*üt, skr. müs,
müsika.
aksl. jezï, lit. ezys, ahd. igil, gr. i%7vot;.
Auch verschiedene namen von haustieren:
altpr. klente, clynth, ahd. h r i n d.
aksl. turü, altpr. tauris, altnord. thjórr, lat. tau-
rus, gr. rxïipoc. Vgl. hebr. "flES chald. "yjn> u. s. w.
Neben den genannten formen ohne anl. s finden wir got.
stiur, niederl. stier, mit anl. s.
aksl. g o v § d o, ochs, lett. g ü w s, altnord. k y r, ags.
c ü , lat. bos, gr. @ oï> s, skr. g a u.
aksl. zrëbe, zrëbicï, junges tier, got. ka 1 bo, gr.
S e \\<p v t, «3 s a <p 6 f (aus s n-g e 1 b h o s), skr. g a r b h a.
aksl. ovïca, schaf, ovini, widder, lit. awis, awi-
nas, ahd. awi, niederl. ooi, lat. ovis, gr. oli, skr. avi.
lit. aszwa; altpr. aswinan, pferdemilch, wol adj.,
1)    Das Elb Voc. hat sirwis umi es giebt keinen grund dieses ia si mis
zu andern. lat. cervus, altbactr. 9 r v a ra
2)  Mit velarera k, doph offenbar mit dicser gruppe verwandt: aksl. krava,
lit. karw fe, knh, altpr. curwis, ochse.
-ocr page 24-
8
wobei dadan zu erganzen ist, gebildet wie lit. a s z w i-
ni s, pferd; got. aih wa-, ags. e oh, alts. ehu, lat.
equus, gr. " ir ir o«, skr. fr q v a.
aksl. o s11ü, altpr. a s i 1 i s, got. a s i 1 u s, lat. asinus.
Auch ags. as sa, engl. ass und altnord. asni. skr.
asa, staub, asita, von dunkler farbe; got. azgö, ahd.
a s c a.
altpr. sunis; songos, bei Grunau, wol verdorben;
lit. szü, gen. szuns (der nom. steht für szvö), got.
hun ds, lat. canis, gr. kvuv, gen. xwós, skr.
q v a n, q u n.
aksl. pras?, lit. p a r s z a s; altpr. pras\'tian, von
dunkeler bildung, ags. fearh; daneben niederl. var k e n,
ahd. f ar ah; lat. poreus.
aksl. svinija, (stado) svino, altpr. swintian
(ygl. für das suffix prastian); seweynis, saustall;
got. s w e i n , lat. sus, gr. ü « , skr. sükara: bei s ü ,
erzeuger, sutë, sauti, suvati, zeugen, gebaren.
Die verwandtschaft von aksl. braviï, animal, russ.
borov, geschnittener eber, slov. b r a v , schafvieh, schöps,
mit ahd. baruh, altnord. börgr ist zweifelhaft.
Einige vogel:
aksl. o r ï 1 ü , lit. arelis, erelis, got. ara; gr.
lp v i $.
aksl. gasï (mit vel. g), lit. ï asis, zasinas (mit
pal. g), ahd. gans, ags. g ó s, lat. anser, gr. v,
skr. ham sa, ham si. Das altpr. sansy ist wol *fansis.
aksl. 1 e b e d I; kas. 1 a b a d z, serb. 1 a b u d. Diese wörter
sind zu abweichend von ags. ielfetu, ahd. elbiz um
entlehnung anzunehmen. Ihre geschichte ist jedoch nicht
deutlich. lat. a 1 b u s.
aksl. t e t r ë v ï, fasau, lit. t y t a r a s, truthahn, altpr.
tatarwis, birkhuhn, altnord. thidurr, gr. rérp*^;
-ocr page 25-
9
skr. t i 11 f r a, t i 11 i r f, rebhuhn. Wie lebedï, elbiz
u. s. w. eine dunkele wortgruppe. Vor ihrer trennung mag
das wort schon in der sprache der Baltoslaven und Ger-
manen vorhanden gewesen sein.
aksl. zeravlï, russ. zuravl\'; lit. gérwé; and.
cranuh; lat. gr u s; gr. y ê p »v o e: in den verschie-
denen sprachen auch verschiedene bildungen von derselben
wurzel.
aksl. a t y, altpr. a n t i s, and. a n u t, ags. e n e d ,
lat. a n a s (bask. a h a t o aus a n a t e, wie o h o r e aus
honore), gr. vij<r<rx, skr. atï.
aksl. d r o z g ü , russ. d r o z d, lit. strazdas kann
urverwandt sein mit ahd. d r o s c a. lat. t u r d u s.
Andere tiere:
russ. poln. losos\', lit. laszis, laszisza, ags. leax,
hd. 1 a c h s.
poln. w a z, schlange; serb. u g o r, poln. w § g o r z; lit.
angïs, natter, altpr. angis; lit. ungurys, altpr.
a n g u r g i s, aal (wie poln. w § g o r z); ahd. u n c, ags.
y c e, lat. anguis, anguilla, gr. iy %e xv c.
aksl. ö r ü v I, wurm, firümlnü, rot, altpr. g i r m i s,
lit. k i r m i s , got. w a u r m s , lat. vermis, skr. k r m i.
aksl. m o 11, got. m a 1 o, altnord. m ö 1 r.
lit. wabalas, kafer, ahd. wibil, ags. wifel.
aksl. m r a v i j a , russ. m u r a v e j, altnord. raaurr,
niederl. mier, gr. f* 6 p ft jj f, altbactr. m a o i r i. Auch
lat. formica, skr. vamri, ameise, valmika, amei-
senhaufe.
aksl. o sa, altpr. wobse, lit. wapsa, ahd. wefsa,
hd. w e s p e , gr. a <p y ?.
aksl. srisenl, lit. s z i r s z ü, ahd. h o r n a z, niederl.
horzel, lat. crabro. Das altpr. sirsi 1 is steht dem
niederl. horzel sehr nahe.
-ocr page 26-
10
Hinzuzufügen sind noch die wörter:
aksl. voskü, lit. waszkas, ahd. wahs, skr.
maksa. Vgl. für m neben v: aksl. mr avij a, altbactr.
maoiri neben skr. vamn. Das indische maks,
maksa bedeutet f 1 i e g e ; daneben maksika, biene.
aksl. v 1 ü n a, lit. w i 1 n a, got. w u 11 a , lat. 1 a n a,
skr. ü r n a.
aksl. m§so, altpr. mensa, got. mimz, skr. mamsa.
aksl. m 1 ü z a, m 1 ë s t i, melken, czech. m 1 e z i v o ,
biestmilch, lit. mélzu, milszti, melken, pamalzüs,
viel milch gebend, got. m i 1 u k s , niederl. melk, mei-
ken, hd. m o 1 k e, lat. mulgeo, gr. * f* é \\y « ; skr.
marsti, marjati, mrjati, abwischen. Das verhaltnis.
zu aksl. m 1 ë k o, russ. m o 1 o k o ist unklar. Für velar
neben palatal vgl. aksl. s 1 o n i t i neben k 1 o n i t i, altpr.
k 1 a u s 11 neben aksl. s 1 u t i, s 1 o v o.
aksl. jaje, altnord. egg, krimgot. ada (d. i. got.
* a d d j a , pi. von * a d d i), lat. o v u m, gr. $ & v.
§ 6. Pflanzen.
aksl. b r ë z a, altpr. b e r 1 e, lit. bérzas, ahd. p i-
r i h h a, altnord. b j ö r k , skr. b h ü r j a.
aksl. i v a , salix, altpr. inwis, eibe, lit. jëwa, faul-
baum, ahd. iwa, ags. e oh.
kleinruss. o s y k a, poln. o s a, o s i n a, altpr. a b s e,
lit. a p u s z i s, ahd. a s p a.
russ. jas en\', altpr. woasis (wösiszu sprechen),
lit. ü s i s , ags. a e s c, ahd. a s c. Hierher gehort das süd-
Slavische j a s i k a, populus tremula, welches also von
e s p e zu trennen ist.
aksl. jelïcha, lit. alksnis, eiksnis, ahd. elira,
niederl. els, lat. a 1 n u s.
Das aksl. k 1 e n ü hat keine sichere anknüpfung im germ.
-ocr page 27-
11
Auch die verwandtschaft von lit. p u s z i s mit hd. f i c h t e
ist zweifelhaffc. lat. pix, pinus, gr. v eu n*i. Hier schei-
nen zwei wurzelvarietalen p i k und puk (beide mit pal.
k) vorzuliegen. Auch das verhaltnis von aksl. s 1 i v a zu
ahd. s 1 e a , mittelniederl. slee ist dunkel.
slov. d r ë n , serb. d r j e n , cornus mascula, ahd. t i r n-
p a u m a.
aksl. ablanï, jablani, apfelbaum; a b 1 ü k o, j a-
b 1 ü k o , apfel; altpr. wobalne, woble; lit. ó b ü 1 a s,
apfel, o b e 1 i s, apfelbaum, ahd. a p f u 1; lat. m a 1 u m ,
gr. ;t* ij a ov; skr. a m r a , mango.
aksl. bor, buig. bor, pinus, russ. bor, nadelwald,
ags. bearu, wald , waldchen.
aksl. drëvo, baum, dr uva, holz, lit. d erwa,kien-
holz, got. t r i u, ags. treo, teoru, gr. S /> ü ?, 3 6 pu ,
skr. d r u, d a r u.
aksl. k 1 a d a, block, balken, ags. holt, hd. holz.
lit. dirwa, acker, niederl. ter we, tarwe; skr.
d ü r v a , eine art gras.
aksl. rüzi, lit. rugys, altnord. rugr, niederl. rogge.
aksl. zrüno, granum, altpr. fyrne, kom, samen-
korn, lit. z i r n i s , erbse, got. k a u r n , lat. granum.
aksl. b ü r ü , miliï genus, got. * b a r i s, ags. b e r e ,
lat. far.
aksl. g r u d a, erdscholle, lit. g r ü d a s, kom, g r ü d-
ziu, grüsti, stampfen, lett. g r a u d s, ahd. g r u z i,
ags. g r y 11, altn. g r a u t s.
aksl. cemerï, gift, öemerica, helleborus, ahd. heme-
ra, nieswurz.
aksl. m a k ü, altpr. m o k e, ahd. m a g o , gr. p j k w v.
aksl. m ü c h ü, moos, ahd. mos.
aksl. slama, stipula, altpr. sa 1 me, hd. halm; lat.
calamus, gr. x & a * f* o ?.
-ocr page 28-
12
]it. straja, ein ausgebrückter und mit streustroh aus-
gestreuler pferdestall, ahd. strou, hd. stroh.
aksl. t r ü n ü , got. thaurnus; skr. trna, gras,
kraut, halm, stroh.
lit. lapas, got. laufs? Für den vocal vgl. lit. akïs,
got. augö; lat. cap u t, got. h a u bi t h.
aksl. stïblï, russ. stebel\', lit. stembrys, stengel,
stainbas, kohlstrunk, s t o b r y s , baumstumpf, ahd.
s t u p f i 1 a , lat. s t i p u 1 a. Das gegenseitige verhaltnis
dieser wörter ist dunkel. skr. stamba.
serb. p a p r a t, russ. p a p o r o t\' ist durch reduplica-
tion gebildet und verwandt mit ahd. f a r n.
CAPIÏEL II.
Der körper.
§ 1. Körperteile.
aksl. 1 i c e , facies, 1 i ö ï n ü , schön, z ü 1 o 1 i k ü , ma-
lignus, buig. ed n o 1 i k, gleich, slov. na i z 1 i k , zum
schein, lit. lygus, gleich, eben, lygti, gleich werden,
altpr. 1 a y g n a n (neutr. ? Elb. Voc.), wange, got. 1 e i k,
niederl. 1 ij k, -1 ij k , g e 1 ij k , g e 1 ij k e n. NB. slav.
tenuis. skr. 1 i n g a , kennzeichen.
lit. kiauszé, hirnschiidel, kiauszis, ei, altpr.
k i o s i, becher , altnord. hauss, schadel, skr. k ö s a,
behiilter, fass, kufe.
aksl. nosü, lit. nósis, altpr. nozy, d. i. *nosis;
ponasse, oberlippe, ahd. n a s a , mittelniederl. n e s e,
lat. nasus, nares, skr. nas, n a s a.
aksl. o k o, lit. a k i s, got. augö, lat. o c u 1 u s , gr.
i
-ocr page 29-
13
0 [* p x , i(pB«^(ió(, perf. o v u ir » , skr. a k s i. Für
got. au in a u g o vgL lat. caput, got. h a u b i t h.
aksl. u c h o, lit. ausis, got. a u s 0 , ahd. 0 r a , lat.
auris, gr. o l * ?.
lit. a fi t i s , busen, altnord. e n n i, ahd. a n d i, stirn,
lat. a n t i a e.
aksl. brüvi, lit. bruwis, ags. brü, ahd. brawa,
gr. icppós, skr. bhrü. Vgl. bask. be-puru (aus begi-
puru), braue; b u r u , haupt.
lit. snSpas, niederl. snavel, sneb.
aksl. j e z y k ü: dieses ware irn lit. *inzuwikas.
"Wir flnden jedoch ohne suffix -k a : altpr. inl\'uwis. Das
lit. lëzüwis nat sich an 1 ë z i ü angelehnt, wie z. b.
1 i k t é r n a (aus hd. 1 a t e r n e) an 1 i k 11 s (aus hd.
licht), got. t u g g o , lat. dingua, lingua (vgl.
oleo neben odor; malus aus *madus, *mazdos,
hd. mast), skr. jihva, altbactr. hizva. Das verhalt-
nis der anfangsconsonanten ist unklar.
aksl. brada, altpr. bordus, ahd. bar t, lat. bar ba.
aksl. z a b Ci, zahn, ahd. chamb, gr. y i p <p 0 $; skr.
jambha, zahn, rachen, plur. gebiss, zu jambh,
schnappen, packen , jambhayati, zermalmen, ver-
nichten \').
lit. gomurys, ahd. g u o m o , altnord. gómr, gr.
lit. d a n t i s , got. tunthus, ahd. z a n , niederl.
tand, ags. t ó t h, lat. d e n s, gr. o 3 o v $, skr. d a n t.
aksl. n o g a, fuss, n o g ü t ï, nagel, lit. nagas, nagel,
klaue, naga, huf, altpr. nagutis; mit tenuis buig.
1) aksl. zeba, dilacerare, frigere, zebati, germinarp, lit. Stfmbéti, zu
keimen beginnen.
-ocr page 30-
14
noküt, serb. nokat; ahd. na gal, lat. unguis,
gr. o v o £, skr. n a k h a.
aksl. ram?, schulter, altpr. irmo, arm, got. arms,
ahd. a r a m, lat. a r m u s, skr. i r m a.
russ. k o r t y s k i, schultern, ahd. h a r t i, schulterblatt.
aksl. 1 a k ü t ï, serb. 1 a k a t, altpr. alkunis, w o 1-
t i s (auch w o a 11 i s, d. i. w 511 i s , geschrieben. Für
das w vgl. wo as is, woble), lit. alkünê, ülektis,
got. a 1 e i n a, lat. ulna, gr. u x kvv\\, skr. a r a t n i.
russ. lapa, pfole, got. lofa, flache hand.
aksl. pesti, ahd. fust, got. figgrs. N. B. niederl.
pink.
aksl. p ë S ï c i, fussganger, p ë s I; p o d ü , boden, auch
praep., lit. p ê d a, fussstapfe, p a d a s , fusssohle, got.
fötus, altnord. f\'ótr, ags. fót; neben faet, pfadjlat.
pes, gr. kous, skr. pad, fuss, pa da, fussstapfe, boden.
aksl. plesna, got. fairzna, ahd. fersana, lat.
p e r n a. gr. irrépv», skr. parsni.
aksl. 1 § d v ï, ahd. 1 e n t i, lat. 1 u m b u s.
aksl. rebro, ahd. r i p p i.
lit. spar nas, flügel, ahd. spor, skr. par na.
altpr. n a b i s, lett. n a b b a, ahd. naba, nabalo,
lat. umbo, umbilicus, gr. 3 i*.<p » *ó ?, skr. n a b h i,
n a b h 11 a; skr. n a b h a t e, bersten, reissen.
lit. spénys, altpr. spe nis; ahd. spene-varch;
b i s p e n i a n , ablactare, niederl. speen, spenen.
poln. wymie, russ. vymja; lit. udrüti, eutern,
trachtig sein, ahd. ütar, niederl. uier, lat. uber, gr.
o v5 xp, skr. üdhan, üdhar.
lit. szlaunis, hüfte, altnord. h 1 au n, lat. c 1 un i s,
skr. q r o n i.
aksl. isto, testiculus, istesa, lit. inkstas, niere,
altnord. e i s t a, testiculus.
-ocr page 31-
16
aksl. 6 r ë s 1 o, lumbus, got. hairthra, ahd. her-
dar, eingeweide.
aksl. mozgü, gehirn, ahd. mare, skr. majjan,
altbactr. ra a z g a.
aksl. srüdïce, herz, srëda, mitte, lit. szirdis,
got. h a i r t ö, lat. c o r, gr. xxpVtx, skr. q r a d d h a , ver-
trauen, hrd, hrdaya, herz. Die skr. form dunkel.
lit. k i a ü t a s, hülse, altpr. k e u t o , haut, ahd. h ü t,
ags. h y d, lat. c u t i s.
aksl. p 1 ë n a, windel, russ. p e 1 e n a, poln. p i e 1 u c h a,
got. f i 11, lat. p e 11 i s.
aksl. k r ft v I, lit. k r a u j a s , blut, altnord. hnir, ahd.
r ö, lat. cruor, cruentus, gr. k p é x <;, skr. kravis,
kravya.
§ 2. Physische abweichungen.
lit. k u p r a, ahd. h o v a r, buckel.
lit. m e 1 m ü, steinkrankheit, got. ra a 1 m a, sand ,
altnord. mal mr, erz.
lit. p ü 1 i a i, eiter, got. f ü 1 s , lat. putidus, putri-
d u s, gr. n \\i u, skr. p ü t i, p ü y a.
aksl. j a d ü, gift, poln. j a d, gift der tiere, ags. a t o r,
ahd. e i z.
§ 3. Einige adjectiva.
aksl. g o 1 ü , niederl. kaal, lat. c a 1 v u s, skr. k h a 1-
v a ta.
aksl. n a g ft, lit. nógas, nügas, got. naqaths,
lat. n u d u s, skr. n a g n a.
aksl. b o s ft , lit. basas, ahd. bar.
russ. koldychat\'; kolöa, koltynogij, got.
ha 11s, lat. claudus.
aksl. blëdft, ags. blat.
-ocr page 32-
16
aksl. c ë 1 ii, altpr. kailostiskan, got. h a i Is, skr.
k ë v a 1 a.
aksl. boll, krank, got. balwawësei, bosheit, balw-
j a n, quiilen , altnord. b ö 1.
aksl. losi, vilis, macilentus, got. lasiws, schwach.
aksl. s 1 a b ft, niederl. slap.
aksl. chromu, lahm, niederl. stram, skr. s r a m a.
§ 4. Einige verba.
aksl. v i d ë t i, v i d ft , lit. wysti, wéidas, got.
•weitan, wait, lat. video, gr. t II o v, o J\'S * , skr.
v i d , veda.
aksl. sluti; slovo, wort, slava, ruhm, got. hliuma,
h 1 i u t h, and. h 1 i u m u n t, gr. k a v u , skr. q r n ö t i,
q r u t a. Hierber : aksl. slysati, sluchft, altpr. k 1 a u-
sit, hd. lauschen, skr. qrösati.
aksl. alkati, lakati, alüöi, alöa, lit. isz-
a 1 k i s, ahd. i 1 g i. Unsicher.
aksl. j a m ï, j a s t i, lit. ê s t i, altpr. i s t, got. i t a n,
lat. edere, esse, gr. Ho/ttn, skr. atti.
lit. walgyti, essen (èsti ist fressen), ahd. swelgan.
aksl. zivati, ahd. chiuwan, hd. kauen.
aksl. srftbati, lit. surbti, saugen, srëbti, sriöbti,
schlürfen, niederl. slobberen, slorpen, lat. sorbeo,
gr. p\' o cp ê u.
aksl. 1 i z a t i, lit. lëziü, lëszti, got. 1 a i g ö n, lat.
1 i n go, gr. A11% u, skr. 1 ë d h i. Vgl. auch aksl. lokati,
lit. lakti, niederl. lekken.
aksl. d o i t i, saugen, d ë t ? , kind , russ. d i t j a , d ë t i,
got. daddjan, saugen, lat. femina, gr. Ö^Au?, skr.
dha, dharu.
aksl. zinati, zijati, zëvati, lit. zióti, ahd. gien,
niederl. geeuwen, lat. hio, gr. ga/n», skr. ha, ji\'hitë.
-ocr page 33-
17
aksl. kaslï, lit. kosulys, kósèti, ags. hwósta,
niederl. hoest, skr. kas, kasa.
aksl. plïvati, pljuti,\' lit. s p i a u t i, got. s p e i-
w a n, lat. spuo, gr. ttiIü, skr. sthivati.
serb. m i & a t i, lit. mëziu, mëszti, ags. m f g a n ,
lat. m i n g o, gr. S p t %è w , skr. m ê h a t i.
russ. p e r d ë t\', lit. pérdziu, pérsti, hd. farzen,
furzen, gr. iri pi o ft «*, skr. par date.
russ. b z d ë t\', lit. bezdü, bezdèti, hd. fisten,
niederl. veesten, lat. p e d o, gr. (3$éu.
lett. swidu, swist, ahd. s w i z z a n , ags. s w a t,
lat. s u d o r, gr. ï S p ü c, skr. svidyati, svëda.
§ 5. Noch hinzuzufügen sind:
aksl. t r a d ü, art krankheit, vodotradovitü, ü3* -
piiv, slov. tród, „nëka boleöina v örëvih", poln. trad,
aussatz, niederl. stront. Vgl. auch lit. t r ë d z i u ,
t r ë s t i, durchfall haben.
lit. s z ü d a s, niederl. s c h ij t e n. Zwei varietaten,
s k u d und s k i d : vgl. altnord. s t r j u k a, niederl. s t r ij-
ken ; lit. baugsztüs und baigsztüs; gr. (peóyu,
aksl. b ë g a t i; ahd. b o s i, lit. b a i s ü s.
lit. aszara, plur. asza r o s ; got. t agr, lat. 1 a-
c r u m a (aus d a c r u m a , vgl. o 1 e o , neben o d o r,
1 i n g u a , aus d i n g u a), gr. 3 i x p u ; skr. a q r u , das
mit dera lit. worte den wegfall des d gemein hat.
CAPITEL III.
Die gesellschaft.
§ 1. Namen für volk, wohnstatten.
aksl. 1 j u d ü , volk, l j u d i j e , leute, altpr. 1 u d y s z ,
2
-ocr page 34-
18
mensch, lett. 1\' a u d i s, ahd. 1 i u t, 1 i u t i, ags. 1 e o d,
1 e o d e.
aksl. plükü, ahd. ags. folc. Vielleicht istplükü
ein lehnwort.
altpr. t a u t o, land, enPrusiskan tautan, lit.
tauta, land, volk, lett. tauta, ausland, got. thiuda,
lat. t o t u s , umbr. osk. tauta, stadt.
lit. zardis, einzaunung, got. gards. Auch aksl.
g r a d ü , lit. g a r d a s : vielleicht entlehnt.
altpr. caymis, cayme, lit. k ë m a s, got. h a i m s.
Wie hd. heim kommt pr. keim in vielen ortsnamen vor.
aksl. v I s ï, dorf, lit. wëszpatis; altpr. w a i s p a t-
tin (fem.); got. weihsa, lat. vicus, skr. viQ, vêqa.
lit. bütas, altnord. büdh, engl. booth.
aksl. ö r ë m ü , zelt, ahd. s k i r m, skr. c a r m a n,
haut, feil, leder, schild.
aksl. k 1 ë 11, got. hleithra, gr. cAir/s.
aksl. d v ï r ï, türe, d v o r ü , hof, altpr. d a u r i s,
hoftor, lit. dürys, got. dauro, lat. fores, forum,
gr. 6 6 p x , skr. d v a r.
lit. dar Sas, garten, ahd. zarga, umzaunung.
lit. stógas, dach, stóga, stêgti, ein dach decken,
ags. theccan, niederl. dekken, dak, lat. tego,
gr. <tt iy o q , t èy o i 1 skr. s t h a g a y a t i.
aksl. t ï 1 o, altpr. t a 1 u s , ags. t h i 1, ahd. d i 1 o, lat.
tellus, skr. tala. Die germ. wörter bedeuten diele,
die übrigen grund, boden.
altpr. k o r t o, eingehegtes jagdrevier, got. h a u r d s,
ahd. h u r t, lat. crates, gr. x«pr«Ao?, skr. k a t a,
gefiecht, matte, c r t, zusammenheften. Vgl. auch magy.
k e r t, garten. Eine dunkele wortgruppe.
aksl. g r § d a, balken, lit. g r i n d i s, dielenbrett, auch
granda, altnord. grind, gitter, ahd. grintil, crintil.
-ocr page 35-
19
§ 2. Die familie.
aksl. s ë m i j a , mancipium , lit. s z e i m f n a, ags.
hiwraeden, ahd. hiwi, mittelaiederl. h i e, lat.
civis, gr. *e7ftxi, skr. c, ë t ë, q i.
lit. wyras, got. wair, lat. vir, skr. vira.
aksl. m a z i ist vielleicht verwandt mit got. manna,
skr. manu.
lit. z m o g ü s, plur. z m ó n è s, got. g u m a , lat.
homo. Verwandt sind aksl. z e m 1 j a, lat. h u m u s, gr.
X» p» l, %$év, skr. ksam; gmas, gen.
aksl. g o s p o d ï (für *g o s p o t ï), lit. p a t i s, p a t i,
got. hundafaths, gr. ir ó<r i s , skr. pati.
aksl. z e n a , altpr. g e n n a , got. q i n o , altnord. k o n a,
gr. y v v vi, skr. g n a.
aksl. vïdova, altpr. widdewü, got. widuwo,
ahd. witawa, lat. v i d u a , skr. v i d h a v a.
aksl. m a t i, altpr. m ü t i, ags. m ó d o r, lat. mater,
gr. ja t t vi p , skr. m a t a r.
aksl. s y n ü , lit. s u n ü s, got. s u n u s, ahd. ags.
s u n u , skr. s n n ü.
lit. bérnas, knecht, geliebter, got. b a r n.
aksl. d ü 51 i, altpr. d u c k t i, got. dauhtar, gr.
öwyaTvip , skr. d u h i t a r.
aksl. uj, altpr. awis, oheim, got. awö, grossmutter,
hel. oheim, lat. avus, avia, avunculus.
aksl. vttnukö, "vünakü, poln. wngk, serb. unuk,
ahd. e n i n c h i 1.
aksl. b r a t ü , altpr. b r a t i, got. b r ö t h a r, lat. f r a-
ter, gr. <p p ir vi p, skr. b h r a t a r. Magy. b a r a t, freund,
ist slav.
aksl. s e s t r a, lit. s e s ü , got. s w i s t a r, lat. s o r o r,
skr. s va sar.
altpr. ane, grossmutter, ahd. ano, ana, lat. anus.
-ocr page 36-
20
aksl. neti j, ahd. nevo, lat. nepos, neptis, gr.
Jiviifnot, skr. naptar, napat.
aksl. svekrü, svekry, lit. szeszüras, got.
swaihra, swaihrö, lat. socer, socrus, gr. ixw-
pó q , èxu p a, skr. (jvaQura, q v a q r ü.
aksl.\'d ever ï, lit. dëweris, ahd. z ei hhur, ags.
t a c o r, gr. 3 x>> p , skr. d ë v a r. In lat. 1 e v i r ist d in
1 übergegangen, wie in oleo, lingua, lacruma.
aksl. snucha, ahd. s n u r a , lat. nurus, gr. v u ó q,
skr. s n u s a.
aksl. gostï, got. gasts, lat. hostis.
aksl. drugü, lit. d r a ö g a s , got. gadrauhts, ahd.
t r o h t i n , alts. d r o h t i n.
§ 3. Hausgerat u. s. w.
aksl. b r a d y , beil, ahd. b a r t a ; skr. vardh, ab-
schneiden, vardh aki, zimmermann, mit v aus b, ur-
sprünglich bh.
aksl. t e s 1 a , beil, ahd. d e h s a 1 a ; skr. taksan,
zimmermann, taksati, hauen.
lit. w a g i s , hölzerner , krammer nagel, altnord.
wekki.
aksl. vrüvi, strick, lit. wirwé, altnord. wirr,
ahd. wiara. Unsicher.
aksl. silo, laqueus, s ë t i, tendicula, lit. s ë t a s, sieb,
p a s a i t i s, riemen, ahd. s e i 1, s e i t o ; lat. s a e t a ,
bürste, skr. s ë t u, fessel, s ë t d r.
aksl. akotï, uncinus, lit. dn ka, schlinge, got. hal s-
a g g a ; ahd. a n g u 1, niederl. angel, altnord. ö n g u 11,
fischangel, gr. &y xv ko q , krumm , * y k & v , ellenbogen ,
biegung , 2? xoq , haken , skr. a n k a.
lit. mazgas, knoten , altnord. möskvi, ahd. ma ska?
aksl. m ë c h ü , sack , altnord. m e i s s, mand, skr.
•«
-ocr page 37-
21
m ë s a , schaf bock, widder, vliess. Vielleicht auch lit.
m a i s z a s , heunetz, mit sz statt s. Vgl. altpr. m o a s i s,
blasebalg, das wol für m ö i s i s steht. Für oa, vgl. ein
anderes wort mayfe, getreide (gerste), bei Grunau er-
wahnt, im Elb. Voc. jedoch moaiis geschrieben: lit.
mëzys, gerstenkorn.
aksl. s t o 1 u , thronus , russ. stol, tisch , prestol;
lit. s t a 1 a s, tisch, s t a 1 d a s , stall, niederl. opstal,
stalletje, stal, ahd. s t u o 1, got. s t ö 1 s ; skr.
s t h a 1 a , festland , hochebene , stelle , s t h a 1 a, schale,
topf.
aksl. s k o 1 f k a, ostreum , s k a 1 a , schale , s k a 1 y ,
wage, ahd. scala, niederl. schaal, oesterschaal,
weegschaal.
aksl. v o z tt , krimgot. w a g h e n, altnord. v a g n , gr.
o xo ? , skr. vahana.
lit. r a t a s , rad , ahd. rad, lat. rota, skr. r a t h a \')•
aksl. ïrüny, mola, lit. g i r n o s, handmühle, got.
qairnus, ahd. q u i r n , ags. cweorn.
aksl. ölünü, kahn, vielleicht verwandt mit ahd. se alm.
So auch russ. por om mit ahd. farm.
lit. i r i ü , aor. y r i a u , rudern , ags. a r, engl. o a r.
Vgl. gr. cpêrTu, skr. aritra, ruder.
aksl. s e d 1 o , ahd. s a t a 1, niederl. zadel. Ich glaube,
dass wir mit dem suff. zu tun haben, das im griechi-
schen S a o v heisst: dasselbe suffix scheint in ags. b o 11,
b o 1 d vorzuliegen: entlehnung des germanischen wortes
aus dem slav. ist wegen des vocales unmöglich. Das slav.
s e d 1 o steht für *s e d d 1 o , denn sonst ware kein
1) Auch zwischen slav. k o 1 o, gen. k o 1 e 3 e , rad, umi ags. hweol existiert
vcrwandtschat\'t; das germ. wort aber ist darch redaplication gebildet, wie gr.
xt/xAe;, skr. c a k r a: skr. c a r, sich bewegen, geheq, u. s. w.
-ocr page 38-
22
d im südslavischen und russischen erhalten geblieben.
§ 4. Kleidung.
aksl. v 1 ü n a, got. w u 11 a, schon oben erwahnt.
aksl. plüstï, ags. feit, ahd. filz. Vgl. lat. pilus.
§ 5. Nahrungsmittel.
Die slavischen wörter jaje, mlëko, m g s o, solï
sind schon oben genannt.
lit. m i 11 a i, altpr. m a 11 a n , passive participialbildung
von derselben wurzel als ahd. melo, altnord. mj ö 1.
lit. klep as, lett. klaips, got. hlaifs, altnord.
hleifr?
aksl. p 1 ü t ï; lit. p a 11 i s, speckseite ist vielleicht ver-
wandt mit ahd. f lei se, altnord. fleisk, skr. pala.
Dunkel.
aksl. s y r ü , kase, lit. s ü r a s, salzig, altnord. s ü r r,
sauer, syra, das sauer gewordene milchwasser.
aksl. m e d ü, honig, wein, altpr. meddo, honig, lit.
midüs, met, me dus, honig, ags. meodu, ahd.
m e t o , gr. /* è &u , skr. madhu.
aksl. o 1 ü , sicera, altpr. a 1 u , met, lit. a 1 ü s , lett.
a 11 u s , das selbstgebraute hausbier, ags. e a 1 u. Wenn
skr. a 1 i, biene, a 1 u k a , bienenschwarm, mit diesen
wörtern verwandt sind, so wird alu ursprünglich honig,
honiggetriink bedeutet haben.
aksl. drozdije, drostija, altpr. d r a g i o s , ahd.
truosana, niederl. droesem, engl. dregs.
§ 6. Ackerbau.
aksl. orati, orja, lit. arti, got. ar jan, lat. aro,
gr. xpóu. Das baskische ar hatu , eggen, ist aus einer
-ocr page 39-
23
indg. sprache (gotisch ?) entlehnt. aksl. raio, o r a 1 o ,
poln. radio, lit. a r k 1 a s, mhd. a r 1, pflug. Auch wol
lit. a r k 1 y s , pferd (das edlere, in den liedern gebrauch-
liche wort ist z i r g a s, ein nomen agens von z e r g t i,
die beine spreizen).
aksl. i g o , lit. j ü n g a s, got. juk, lat. jugum, gr.
X,»yiv, skr. y u g a , eine ableitung von lit. j ü n g i u ,
j ü n g t i, in das joch spannen, lat. j u n g o, gr. ? e ó y-
v u iai ,
skr. yuj. Die lit. form hat sich an das verbum
angelehnt.
lit. ekèti, akèti ist vielleicht verwandt mit hd.
egge, niederl. eg, lat. occa.
aksl. sëja, sëti, sera?, lit. sèti, sémens\', got.
s a i a n , ahd. samo, sajan, lat. sero, semen,
gr. "*i fit, skr. s a s y a.
§ 7. Viehzucht.
aksl. örëda, vices, grex, altpr. kërdan, zeit, lit.
k e r d z i u s , hirte, got. h a i r d a, herde, h a i r d e i s ,
hirte, ahd. h e r t a, wechsel.
altpr. pecku, lit. pekus, got. faihu, lat. pecu,
(gr. irüu), skr. paqu, pagü.
aksl. stad o, herde, altnord. stódh, ahd. stuot.
§ 8. Krieg und jacht.
aksl. kara, streit, lit. karias, krieg, armee, got.
h a r j i s, hd. heer, altpers. kara, heer.
aksl. borja, brati, streiten, lit. barü, barti,
schelten, altnord. b e r j a, schlagen, b e r j a s k, streiten,
bardagi, schlacht, skr. bhara, kampf, skr. bharata.
lit. s z a 1 m a s, mit anderer vocalstufe , doch verwandt
mit ahd. helm, got. h i 1 m s.
lit. timpa, sehne, tempti, tampyti, dehnen,
-ocr page 40-
24
altnord. thömb, Auch aksl. t§tiva, chorda, serb.
t e t i v a kann hierher gehören (* t e m p t i v a).
aksl. traba, altnord. trumba, and. trumpa; it.
trom ba, span. trompa u. s. w. sind germanisch (die
romanischen wörter von lat. tuba herzuleiten, wie Diez,
gent nicht an: denn wie waren die formen mit p zu er-
klaren ?).
§ 9. Abstracte begriffe, u. s. w.
lit. d ë w a s , altpr. d e i w s , altnord. tiwar, T y r,
ahd. Z i u, lat. deus, Jupiter, Jovis, dies, gr.
Z e v «, skr. d ê v a, d i v.
aksl. s v t\' t ü , lit. s z w e fi t a s , heilig, s z w e fi t è,
feiertag, got. hunsl, opfer, altbactr. q p ë n t a, heilig.
aksl. v ë r a , glauben, ags. w a e r, ahd. w a r a, lat.
verus; altbactr. v a r ë n a, glauben.
altpr. dr u wis, glauben, got. triggwa, gatrauan;
skr. dhruva, feststehend, bestimmt, bestandig.
aksl. lügati, 1 ü 2 ï, got. 1 i u g a n.
altpr. p o p a i k a , er betrügt, lit. p a ï k a s, dumm,
paikiüti, dumme scherze treiben, paikstü, païkti,
verdummen, ags. fa een, ficol. Doch ags. bepaecan
ist wol lehnwort aus einer unverschobenen indg. sprache.
aksl. va da, calumnia, vaditi, accusare, ahd. f ar-
w a z a n, niederl. verwaten, vadin, klager, v a d a,
ausspruch, wortstreit.
aksl. dlügü, schuld, got. dulgs. Das magy. dolog,
sache, ist slavisch.
aksl. mizda, got. mizdö, ahd. miata, ags. meord,
m é d , gr. p iv dit, altbactr. mizda, skr. mipvas.
lit. n a u d a , nutzen, habe, n a u d ü t i s , sich etwas
zueignen, altnord. naut, ags. neat, auch niederl. nut.
altpr. p r a t i n , rat, lit. p r ö t a s, verstand , p r a n t ü,
-ocr page 41-
25
p r a s t i, gewohnt werden , suprasti, verstenen, got.
froths, frathjan, lat. interpres.
aksl. r a d i t i, curare , n e r o d ü , contemptus , r a d i,
gratia, czech. r a d a, rat, sind wol lehnwörter aus dem
germ.: got. garëdan, rairoth, sorge tragen, ahd.
r a t a n , conjicere , consulere , suadere, rat, consilium.
aksl. k r a s a , schönheit, altnord. h r ó s , lob, ruhm.
aksl. sramü, pudor , russ. sor o m , ahd. haram.
aksl. i m § , altpr. e m m e n s , got. n a m o , lat. n o-
men, cognomen, gr. foo/t* , skr. n a m a n.
§ 10. Einige wörter, welche schwerlich zu categorisieren
sind.
aksl. k 1 a b o , knauel, poln. k 1 a b, klumpen , niederl.
klomp.
aksl. rabü, pannus, czech. roubiti, baume f allen,
russ. r u b ; r u b i t\', hauen , r u b a c h a , hemd , lit. r u m-
b a s, saum , r u m b a s , rumpf, niederl. romp.
aksl. osï, lit. aszis, got. ah sa, lat. axis, skr.
aksa.
aksl. k r a g ü, kreis, ahd. h r i n g , niederl. ring,
kring.
aksl. v e § 11, sache , got. w a i h t s , ahd. w i h t. •
aksl. k r o m a, rand, got. hramjan, kreuzigen , nie-
derl. raam.
aksl. kupfl, haufe, lit. kafipas, niederl. hoop,
ahd. h o u f. Unsicher.
aksl. s a z d a , lit. s ó d i s, altnord. s ó t.
aksl. ö r ë p ii, scherbe , russ. 5 e r e p, dachziegel, hirn-
schale, öerepacha, schildkröte, altpr. kerpetis, schadel,
ahd. skirbi, niederl. scherf, skr. kar para, schale,
kharpara.
aksl. g n ë z d o, nest (N. B. das g und das ë), lit. 1 i z-
d a s (f\'ür 1 neben n vgl. 1 é n d r ê neben n é n d r é), ahd.
-ocr page 42-
26
nest, lat. n i d u s (aus *n i z d o s), skr. nidi Slav.
g n ë z d o ist dunkel.
CAPITEL IV.
Adjectiva.
§ 1. Schon oben sind golü, nagü, bos&, kolt-,
blëdü, cëlü, bolï, 1 o s I und s 1 abü besprochen. In
dieser § sind die namen dor farben gesammelt.
aksl. s v ë t ti, licht, svïtëti, svïnati, leuchten,
lit. szwintü, szwisti, heil werden, vom anbrechen-
den tage , szweicziü, szweïsti, putzen , s z w ë-
cziü, szwësti, leuchten. Eine nebenform von baltisch
szwit bietet lit. szwidus, blank, glanzend (auch
swidüs; swidêti, glanzen: wol lehnwörter aus einem
lettischen oder preussischen dialecte), wozu got. hweits,
altnord. h v i t r. lm indischen findet man sowol c, v i t als
q vind.
aksl. p 1 a v ü , weiss , poln. plowy; lit. p a 1 w a s ,
blassgelb , ahd. falo, gr. ir o xii ?, skr. p a 1 i t a.
aksl. p ï s t r ö, bunt, pisa, pisati, schreiben, russ.
z i v o p i s e c , maler , got. f i 1 u f a i h s, altnord. fa , lat.
p i n g o (vgl. d i g i t u s neben d i c o), gr. ir o t x / A o « ;
skr. p ê q a 1 a, verziert.
aksl. rüdëti s§, sich roten , r ü z d a, rost, r ü d r ü,
rutilus, r u d a, metall, lit. r ü d a s, braunrot, r u d y t i,
rosten, niederl. roest, got. r a u d s, ahd. rot; got.
gariud.s, ehrbar, lat. ruber, gr. èpvSpóg, skr.
rudhira,róhita.
aksl. zelije, olera, zelenü, grün, altpr. foalis,
kraut (d. i. fölis), falin, lett. f ah Ie; lit. zélti,
grünend wachsen, z a 1 i a s, grün, ahd. g e 1 o, lat. h e 1-
-ocr page 43-
27
vus, skr. hari, harita. Hierher auch slav. zlato,
u. s. w. Man beachte : aksl. z 1 ü t ü , gelb , lit. g e 11 a s.
§ 2. Heil und dunkel.
lit. s k a i d r ü s, heil, klar, von der luft, vom wetter;
vgl. gaidrüs, gëdras, heiter . klar , g ë d r a, helles,
andauernd trockenes wetter, mit media statt tenuis; alt-
nord. h e i d h r , ahd. h e i t a r. Von derselben wurzel:
aksl. ö i s t ü , rein , öistiti, cëstiti, lit. s k a i s t ü s,
hellglanzend.
serb. natuStitise, sich verfinstern, russ. tusk,
tusklyj, tusknut\', ags. theostre, niederl. duister.
Vgl. Cap. I, § 1.
§ 3. Jung und alt.
aksl. j u n u , junakö, junosa, lit. jaunas, got.
j u g g s ; lat. juvenis, juvencus, skr. y ü v a n ,
yuvaga.
aksl. m 1 a d ü , altpr. m a 1 d a i, got. milds; gr.
ft x a 9 « v , weichling; /3 p x 3 ii % , langsam, skr. mrd ü.
Man hat ira indogermanischen neben m a 1 d eine form
m a 1 d h. Ausser der indg. sprachgruppe: bask. m a r d o ,
sanf\'t\'); arabisch marada, weichen, mald, sanft, weich,
malad, zartheit, jugend.
1) Auch bask. malgu, souple , raou , ofTéminé, malso, leut, doux, docile.
Von derselben wurzel marruskatu, frotter entre les mains, m u 1 z o , amas,
monceau. Dicse wiirter sind mit skr. mrnati, mrnati, zermalmen, m a r-
dati, reiben u. s. w. zu vergleichen. Die lexicalische übereinstimmung des indg.
und baskiscben ist oft erstaunend : man beachte z. b. bask. gar, tlainmc, gori,
ardent, gorri, rouge, neben skr. gharmii, glut, hitze, altpr. garre-
w i n g i, brünstig, slav. g o r ê t i, brennen. Bei solchen wortgruppen ist über-
nahme undenkbar. Es ware zu wünschen , dass einer die indg.-baskische urver-
wandtschaft ausführlich besprache. wie Friedrich Delitsch die indg.-semitische
besprochen hat in seiner beachtenswerten dissertation «Studiën über lndogerma-
nisch Semitische wurzelverwandtschaft." Zu untersuchen ist eher kritisch zu nen-
nen , als — wie es oft gescliieht — mit vcriichtlichcm hauptschütteln abzulehnen.
-ocr page 44-
28
aksl. s t a r ii, alt, lit. s t ó r a s , dick , umfangreich,
altnord. s t ó r r , niederl. star, skr. s t h i r a, fest, un-
beweglich, hart, stark, dauerhaft.
lit. s é n a s , alt, got. s i n e i g s , lat. senex, gr. ?c >»,
skr. sana, sanaka.
lit. p é r n a i, im vorigen jahr, got. f a i r n e i s , ags.
fyrn, gr. ripu<ri, skr. parüt.
Den gegensatz zu got. fairneis bildet aksl. novü,
lit. na ü jas, nawas, got. n i u j i s, lat. n o v u s , gr.
v é o c, skr. nava, ntivya.
aksl. p r ë s ï n ü , frisch, lit. p r ë s k a s , ungesauert,
ahd. frisc
§ 4. Viel und wenig.
aksl. m ü n o g ü , got. m a n a g s.
aksl. minij, kleiner (comp.), got. mins, lat. minor,
gr. p i v ó ? ; skr. m a n a k, wenig, manistaka, der
kleine finger.
§ 5. Geschmack.
lit. sur as, salzig, ahd. sür. Schon bei slav. syrü,
kase, erwahnt.
lit. k a r t ü s , bitter, got. h a r d u s, hd. h a r t; gr.
KpxTvs, stark, kraftig, skr. katü, scharf.
§ 6. Voll.
aksl. plünü, lit. pilnas, got. fulls, lat. plenus,
gr. sr A 4 p n «, skr. p ü r n a.
lit. s o t ü s, sattigend, s ó t i s, sattigung, got. s ö t h,
s a t h s, lat. s a t, s a t i s, skr. s a t f, erwerb, besitz,
s a t u, empfanger, behaiter. Schwierigkeit bietet aksl. s y t ü.
§ 7. Bestimmung von ort und richtung.
aksl. desïnü, ahd. zes o, lat. d ex ter, gr. Stl-téf,
skr. d a k s i n a.
-ocr page 45-
29
aksl. opako, opaky, retrorsum, russ. o p a k i j,
slov. na opak, verkehrt, ahd. abah, abuh, ab-
gewandt, verkehrt, böse, niederl. averechts, skr.
apaöc.
aksl. m e i d a, mitte, grenze, got. m i d j i s, lat. m e-
dius, gr. (as <r o e , skr. m a d h y a.
§ 8. Physische eigenschaften.
lit. 1 a i n a s, schlank, niederl. lenig. Diese wörter
bilden wol eine familie mit aksl. lënü, lënivü, faul,
altnord. 1 i n r, weich, nachgiebig (die bedeutung schliesst
sich zu der von russ. lén\' an, das oft dasselbe wie nëga
bedeutet), got. aflinnaD, weichen, fortgehen, altnord.
1 i n n a, aufhören.
lit. 1 a i b a s , schlank (nicht wie 1 a i n a s vom mensch-
lichen körper; oft in den liedern von baumen gesagt), wol
identisch mit niederl. leep, in übertragener bedeutung.
So gehort hd. ranke zu niederl. rank; vgl. weiter für
die bedeutung russ. tonkij; niederl. glad, niederl. slim.
aksl. ligükü, lit. lengwüs, got. leihts, ags.
lungre, lat. levis, gr. ixx%ói;, skr. raghü, laghü.
aksl. tïnükü, ahd. dunni,. lat. tenuis, gr. rxviif,
skr. tanü.
lit. s t i p r ü s, stark, kraftig, bes. im widerstehen,
s t i p t i, erstarren, niederl. s t ij f.
aksl. gladükü, lit. glodüs, ahd. glat. Vgl. aksl.
g 1 i s t a, taenia, lett. g 1 i d ë t, schleimig werden, ags.
g 1 f d a n.
aksl. oblü (aus *ob-vlü), rund, lit. apwala, kugel,
a p w a 1 a s, rund, altnord. v a 1 r, skr. v a 1 a t i, sich
wenden, v a 1 a y a, kreis.
aksl. v a z ü, band, n a a z ü, amuletum, a z 1 ü , kno-
ten, a z ü k ü , eng, v e z a t i, binden, lit. a il k s z t a s ,
INSTITUUT A. W. DE GROOT VOOR
ALGEMENE TAALWETENSCHAP
VAN DE RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT
-ocr page 46-
30
enge, got. aggwus, lat. angustus, gr. *yxu>,
skr. a rh h u , enge, not.
aksl. du pin a, cavitas, dupinü, cavus, lit. dübti,
hohl werden, got. diups. Auch aksl. dïbrï? (aus
* d ü b r ï ? Vgl. lit. dumburys, dauburys).
lett. ass, scharf, ahd. eggju, engl. edge, lat.
acesco, gr. « x 4, skr. aqri.
aksl. ploskü, breit, flach, lit. plókszczias, nie-
derl. vlak. Unsicher.
§ 9. Psychische eigenschaften, stimmungen.
aksl. m a d r ü , weise, lit. m a n d r ü s , übermütig,
stolz, mundras, munter, ahd. m u n t a r.
aksl. 1 u d ü , stultus, 1 u d i t i, decipere, got. 1 i u t s,
heuchlerisch, ags. leotan, lytegian. Vgl. für die
bedeutung altpr. lit. p a i k- u. s. w.
slov. oduritise, sich entfremden, russ. d u r a k , tor,
dummkopf, durnyj, schlecht, mittelniederl. door, skr.
dhürta, schlau, verschmitzt, betrügerisch. Vgl. für die
bedeutung aksl. 1 u d ü , u. s. w. altpr. lit. p a i k-, u. s. w.
aksl. ljubü, got. liubs, lat. libet, lubet, skr.
1 ü b h y a t i, heftig begehren, 1 o b h a, begierde.
lett. kars, lüstern, begehrlich, got. hors, lat. carus,
skr. caru, gefallig, lieb.
aksl. radü, ags. rót.
aksl. v e s e 1 ü , hilaris, got. gavizneigs.
aksl. d z ë 1 ü, vehemens, lit. g a i 1 ü s, jahzornig, scharf,
bitter, man gaïlu, es ist mir leid, got. gails, ags. gal.
aksl. d o b r ü , gut, d o b 1 i, tapfer, d o b a , opportuni-
tas, bezdobï, zur unzeit, podobinü, similis, udobï,
facile, lit. dabnüs, zierlich, d a b i n t i, schmücken,
got. gadaban, gadöbs, niederl. deftig.
aksl. vragü, feind, vraziti, zaubern, serb. vrag,
-ocr page 47-
31
teufel, v r a 2 b i n a, hexerei, altpr. w a r g s , schlecht,
böse, lit. wargas, not, got. launawargs, undank-
bar, gawargjan, verdammen. Vgl. auch hd. arg,
niederl. erg (wie skr. vr sab ha, neben rsabha, vas
neben a s).
Die ver wand tschaft von aksl. krëpü, krëpükü,
fest, mit ags. craeft, skill, art, knowledge, strength,
courage, hd. k r a f t ist sehr zweifelhaft.
CAPITEL V.
Pronomina, zahlwörter, partikeln.
§ 1. Pronomina.
aksl. azü, altpr. as (oder af?), lit. asz, got. ik,
lat. ego, gr. è? a , skr. aham, altbactr. a z ë m.
aksl. m §, got. mik (mi-k), lat. me, gr. p f, skr.
mam, ma1).
aksl. ty, got. thu, lat. tu, gr. ui, skr. tuam,
t v a m , altbactr. t ü m s).
lit. jus, got. jus, gr. u ia e 7 ? , skr. y n y a m.
aksl. s§, got. sik (si-k), lat. se, gr. I, skr. sva.
aksl. tü, lit. tas, got. tha-, lat. turn, -te, in
i s t e, skr. t a.
aksl. k ü, altpr. kas, got. h w a s ; lat. q u i s ; gr. t o-;
rit; skr. k a.
1)   hebr. i;x ; bask. n i. Man beachte skr. nas, lat. n o s. Vgl. auch magy.
én; in den andern finn.-ugrischen sprachen formen mit m, wie auch in magy.
plur. m i.
2)   Vgl. magy. te, plur. ti. hebr. |"inX. *us *anta, kopt. n t o.
-ocr page 48-
aksl. kotorü, lit. katras, weieher, got. hwathar,
lat. uter, gr. « ér t po « , skr. k a t a r a \')•
aksl. o n ü, lit. a fl s , a n a s , altnord. e n n. Unsicher.
aksl. s a ra ü , got. s a m a, gr. 5 né « , skr. s a m a ,
altbactr. hama, hama.
aksl. i, lit. j i s, got. part. ei, gr. f«, skr. y a.
lit. kurs, kuris, got. h w a r j i s.
§ 2. Hauptzahlen.
aksl. inü (vü ina, inot^dü), lit. w ë n a s, altpr.
a i n s , got. a i n s, lat. u n u s.
aksl. düva, dva, lit. d ü , altpr. dwai, got. t w a i,
lat. duo, gr. 3 ti u , skr. d v a u , d v a.
aksl. oba, lit. abü, got. bai, lat. ambo, gr.&pQu,
skr. u b h a y a.
aksl. t r ; j e , lit. t r y s , got. t h r e i s, lat. tres, gr.
t p e 7 q , skr. trayas, tri.
aksl. öetyre, lit. keturi, got. fidwör, lat. qua-
tuor, gr. B- / <t v p e (, TtTT«p{?, skr. catvar, catur.
lit. p e n k i, got. f i m f, lat. quinque, gr. ir i vt e,
skr. pafica.
lit. szeszï, got. saihs, lat. sex, gr. 2§, skr. sas\').
lit. sep ty ni, got. sib u n , lat. septem, gr. iirr A,
skr. s a p t a \').
lit. a s z t ü n ï, got. a h t a u , lat. octo, gr. I kt d ,
skr. astaii, asta.
lit. dewyni, got. n i u n , lat. n o v em, gr. iwix,
skr. na va.
1)  hebr. 13. Vgl. auch magy. k i.
2)   Die altbactrische forra chsvas macht es warseheinlich, das9 im indg. ne-
ben der mit sw anlautendeo forra auch cine mit kaw anlautende ist vorhanden
gewesen. Auch skr. sus muss für ksas stehen, denn sonst wiinlc es mit s an-
lautea. Man beachte auch f & 1 i cha (c h aus k.g).
3)   Vgl. bask. z a z p i.
-ocr page 49-
33
lit. w ë n ü 1 i k a, got. a i n 1 i f.
. lit. d w y 1 i k a , got. t w a 1 i f.
\' aksl. süto, lit. szimtas, got. hund, lat. centum,
gr. i x * t i v, skr. Q a t a.
aksl. tysasta, tysgsta, altpr. tusimtons, lit.
tükstantis, got. thüsundi.
§ 3. Ordnungszahlen.
aksl. prüvü, lit. pirmas, got. fruma, lat. pri-
m u s, skr. p ü r v a.
aksl. vütorü, lit. afïtras, got. anthar, skr. antara.
aksl. t r e t i j, altpr. t i r t s, lit. t r c c z i a s , got.
thridja, lat. tertius, gr. r p l t o c , skr. trtiya.
aksl. öetvrütü, lit. ketwirtas, ahd. f e o r d o,
lat. quartus, gr. Tèraproc, skr. caturthl
aksl. petü, lit. peaktas, got. fimfta, lat. quin-
tus, gr. irinirTos, skr. pancama.
aksl. s e s t ü , altpr. u s c h t s , lit. szesztas, got.
s a i h s t a , lat. sextus, gr. \'é kt o ?, skr. s a s t h a.
aksl. s e d m ü , altpr. s e p t m a s, lit. septifitas,
sekmas, ahd. s i b u n t o , lat. septiraus, gr. \'s 0 3 o-
(i o <;, skr. saptama.
aksl. osmü, altpr. asmus, lit. asztuntas, aszmas,
got. ahtuda, lat. octavus, gr. oySoo?, skr. astama.
aksl. d e v ? t ü , altpr. newints, lit. dewiütas,
got. niunda, lat. nonus, gr. Iv»to?, skr. navama.
aksl. d e s § t ü, lit. deszimtas, got. taihunda,
lat. decimus, gr. i i x « x o«, skr. d a q a m a.
§ 4. Partikeln.
aksl. do, lit. da-, ahd. zi, zuo, lat. dum (ace), gr. Si\')-
1) Auch im ba9k. giebt es einen pronommal9tamm, der mit d anlautet: 1° als
verbal-praefix 3 pers. (da tor, venit, d a k a r , fert, mit eingeschlossenem ob-
jectsacc), 2° als copula der dritten person, da, wol ursprünglich ein pronomen.
3
-ocr page 50-
34
aksl. o b ü, o, ahd. umbi, lat. a m b -, gr. x ftQ l,
skr. abhï.
lit. i, got. i n, lat. in, gr. i v.
aksl. a, vü, altpr. an, got. ana, gr. xvi.
lit. ant, got. and-, lat. anti, gr. xvri, skr. anti.
aksl. o t ü , lit. a t -, ags. ó t h , niederl. o n t -.
aksl. pre, got. fair, lat. per, gr. vtpi, skr. pari.
aksl. p r a, pro, lit. p r a •, got. f r a •, lat. pro, gr.
sr p 6, skr. p r a.
aksl. i z ü , lit. i s z •, ahd. i r, skr. i s. Für z in slav.
i z » vgl. mrüzükö, drizati. Statt lit. isz erwartet
man is: ursprünglich mag es so geheissen haben, aber in
comp. mit verba als kratyti, klausyti wurde es isz.
Diese form drang sich überall ein. Das slav. i z ü hat ge-
steigerten vocal und scheint mit einer enclitica zusammen-
gesetzt.
aksl. mitë, alterne, got. mith, missö, skr. mithas.
aksl. v u n ü , hinaus, v ü n ë , draussen, got. i n u ,
gr. xv e v.
aksl. n y n ë , lit. n ü , got. n u , lat. n u n c , gr. v 5 v ,
skr. n ü.
aksl. j u , lit. j a ü , got. j u.
aksl. n e , altpr. n i, got. n i, lat. n e -, skr. n a.
aksl. ze, lit. -gi, got. -k (in mik, thuk, sik), gr. yi.
CAPITEL VI.
Verba
§ 1. A-D.
altpr. augint, erziehen, lit. a u g t i, wachsen, got.
aukan, gr. » ü f x v u; skr. ö j a s , kraft.
aksl. bera, bïrati, legere, russ. brat\', nehmen,
got. bairan, lat. f er o, gr. <p é p u , skr. bibharti,
-ocr page 51-
35
b h a r a t i; h a r a t i; altbactr. bar, tragen , bringen ,
nehmen \')•
aksl. obidëti, verletzen, bëda, not, bëditi, zwin-
gen , lit. b a i d f t i, scheuchen, got. b a i d j a n\', zwingen.
altpr. b i 1111, sprechen , lit. b y 1 a, rede , altnord.
b e 1 j a , mugire , b j a 11 a, glocke , schelle , ags. b e 11 a n.
aksl. bl^da, blgsti, irren, blgdï, betrug, bladü,
lenocinium, lit. p r y b 1 i n d é , abenddammerung , b 1 a n-
d y t i, die augen niederschlagen , mit den augen blinken,
got. blinds, blandan.
aksl. blëja, blëjati, blöken , mhd. b 1 a e j e n ; un-
sicher.
aksl. b o r j a, b r a t i, altnord. b e r j a. Schon oben er-
wahnt.
aksl. brëga, brësti, pflegen , lit. birginti, got.
b a i r g a n.
aksl. b O & d a, b ü d ë t i, wachen, b ü d r ü , wachsam,
b u cl i t i, wecken, altpr. b u d ê, sie wachen, b a u d i n t,
wecken, lit. bundü, büsti, budêti, wachen, budrüs,
wachsam, baudziü, bausti, strafen, auch mit wor-
ten, got. biudan, gr. sr u»S xv o ft x t, skr. bödhati,
b ö d h a y a t i.
lit. b ü g t i, erschrecken , b a u g i n t i, üngstigen, b a u-
güs, baugsztüs, mrchtsam (vgl. baigsztüs, got.
1) De Charencey (La langue basque et les idiomes de 1\'Oiiral, lc fase.,
p. 54) identificiert bask. har, nehmen, mit skr. har. Doch skr. har steht
fiir bh ar «nd bask. hartu, nehmen, ist eine nebenform von ekarri, tra-
gen. Das h in hartu, gegeniiber k in ekarri, beruht auf dem Iautgesetze,
dass urspr. bask. k im anlaut in allen mundarten zu h geworden ist (im gui-
puzc. und vizc. ist dieses h spiiter weggefallen), im inlaut abcr blieb. üahcr
h a b i, doch chorikabi; haitz, doch arkaitz; hu me, doch zarkume;
hartu, doch ekarri, lokartu. Nach analogie von hide entstand a u r-
hide, nach analogie von adiskide entstand k i d e. Van Eys (l)ict. Bas<(iie-
Francais, p. IX, u. a. a. s.) vertritt die unhaltbarc meinung, dass k in diesen
fallen aus h hervorgegangen sei. Der übergaug von k in h wird in verschiedenen
sprachen gefunden, z. b. im germ., im magy.
-ocr page 52-
36
biugan, lat. fugio, gr. (petiyu, skr. bhujati, biegen.
aksl. b y t i, lit. b u t i, got. bauan, ags. b ü a n , lat.
fui, gr. (pvu, skr. bhavati.
russ. bzdët\', hd. fis ten. Schon oben erwahnt.
aksl. cëditi, seihen , lit. skëdziu, skësti, ver-
dunnen , got. s k a i d a n, lat. scindo, gr. o- # / £ «, skr.
chinatti.
aksl. c h u 1 a , blasphemia, c h u 1 i t i, got. b i s a u 1-
j a n , ags. s y 11 a n.
aksl. ö u t i, noscere , serb. 8 u t i, horen , fühlen , lit.
kawóti, verwahren, pflegen, warten, got. usskaws,
ahd. s k a w o n , lat. caveo, gr. k o é a , -<r k o o s, skr.
aküta, kavi.
§ 2. D-G.
aksl. d a v i t i, wurgen, got. dauthus, ahd. tonan;
skr. dhünöti, schütteln, hinundherbewegen, anfachen.
aksl. d a g ü , starke, in nedagü, krankheit, russ.
duzij, dj uzi j, neduga, czech. d u h , gedeihen, got.
d u g a n. lm aksl. steht a für u , wie in n a z d a. Das
poln. hat formen mit a und u, welche letztere nicht aus
dem russ. entlehnt sind. lit. d a ü g, viel.
aksl. d ë 1 ü , got. d a i 1 s.
aksl. d o 1 a , teil, poln. d o 1 a , schicksal, altpr. d e 1-
11 k s, teil, stück, lit. d a 1 i s, teil, d a 1 y t i, teilen ,
ahd. z a 1 a, ags. getael, tellan; skr. d a 1 a, teil,
d a 1 a t i, platzen , bersten.
aksl. dera, dirati, scindere , lit. d i r t i, schinden,
got. tairan, gr. Upa, skr. dar.
aksl. d ë t i, lit. d é t i, ags. d ó n, lat. -d o in credo,
gr. t / & vi ft i, skr. d a d h a t i.
aksl. dlübati, dliiba; dlato, meissel, altpr. dalp-
tan; ags. delfan, niederl. delven.
-ocr page 53-
37
aksl. doiti, got. daddjan. Schon oben erwiihnt.
russ. d e r g a t\', zerren, sudoroga, krampf, niederl.
tergen. Vgl. aksl. d r a 2 i t i, russ. draznit\', raz-
d r a z i t\' (slav. d r a g). Auch aksl. drïzati. drüzava.
Ob altpr. derge, sie hassen, zu dergat\' gehort, ist
zweifelhaft: jedenfalls ist es von lit. dar kus u. s. w.
(ags. d e o r c) zu trennen.
aksl. drüzü, kühn, drüznati, wagen, altpr. dirst-
1 a n, stattlich , krüftig, got. gadaursan, gr. êxppiu,
skr. dharsati, dreist sein, wagen. Für slav. z vgl.
izü, mrüzükü.
aksl. düma, dati, dymati, blasen , lit. d u m i ü ,
dümti, wenen1), hd. daum, lat. fumus, gr. ivfté?,
skr. dhüma. Verwandt sind aksl. dunati, blasen, got.
daun s, hd. dunst.
aksl. d r o b I n ü, minutus , d r o b i t i, conterere, d r a-
b 1 j a t i, got. gadraban, aushauen.
§ 3. G-I.
aksl. g o b i n a , fruges , lit. g a b é n t i, befordern, got.
giban, gabei.
aksl. gadati, gatati, conjicere, altpr. sengidaut,
empfangen , lit. g o d y t i, erraten , altnord. g e t a , mut-
massen, altnord. gata, niederl. gissen, got. bigitan,
lat. prehendo, gr. xxv\'bkvu.
slov. gagati; serb. gagalica, gagula, russ. gagara,
vogelnamen; aksl. g o g o t a t i (z. b. k u r ï s k y), russ. g o-
gol\', eine art ente, lit. gagêti, schnattern, gagönas,
ganserich, niederl. kakelen, hd. gackern.
1) Aus d ü m t i entstand d ü m p t i (wie niederl. bloempje, aus b 1 o e m t j e),
wonach das praes. dümpiu eine analogiebildung ist. In d u m p 1 è s, blasebalg,
ist das p eingeschaltet, als das wort noch *d u m 11 ë s (weibl. ja-stamm, wie
i ï r k 1 6 s) war : nach der einschaltung des p fiel t aus, also vor dem übergange
von tl in kl (lett. lit.; altpr. tl).
-*
-ocr page 54-
88
lit. gaudziü, gaiisti, weinen, heulen, auch gauju
(nur von wölfen), gauja, rudel von hunden, wölfen,
altnord. geyja, bellen, skr. ghu. Auf ghug, redupli-
ciert aus ghu, beruht altnord. g a u k r, hd. gauch.
lit. gé la. schmerz, gélti, wehe tun, altpr. gallin-
t w e i, toten, ags. cwelan, cwellan.
lit. g 1 a u d a s, kurzweil; dieses wort ist vielleicht ver-
wandt mit ags. g 1 e o, altnord. g 1 y, g 1 a u m r.
aksl. glydëti, glgdati, schauen , ahd. g 11 z a n ,
got. gli t mun j an.
aksl. g 1 ë n ü , succus, pituita, g 1 i n a , argilla, auch
g n i 1 a (durch metathesis), süsadü gnilënü, weiss-
russ. hlej, d. i. il na dnë vody, russ. glev, gleva,
schleim der rische, lit. g r e i m a s , schleimiger nieder-
schlag im wasser; mit anl. k aksl. klëj, leim, buig.
klej, harz (nebenform von weissruss. hlej); ags. cli-
fian, clib b o r; hd. kl ai. Vgl. lit. gl ia ü m as, glau-
m a s, schleimiger abgang vom schleifstein , g 1 a u d z i ü ,
g 1 a ü s t i, anschmiegen , eng anlegen , doch jedenf\'alls
lat. g 1 u s.
buig. g 1 o b, höhle, serb. z g 1 o b , gelenk , ehepaar, lit.
g 1 é b t i, umfassen , g 1 é b y s, armvoll, g 1 ó b t i, umar-
men , ahd. k 1 a f t a r a. Vgl. ags. c 1 y p p a n.
aksl. zena, gnati, goniti, treiben, zïnja, z ^ t i,
ernten, lit. ge n ü, gin t i, treiben, jagen, ginczas,
streit, geniü, genèti, einem baum die iiste abhauen,
ahd. gu n d e a , altnord. g u n n r, ags. g ü t h, gr. öeivu,
(póvos,
skr. hanti, schlagen, treffen, toten, pad dhati,
spur \')•
aksl. g n ë t i t i, anzünden, anfachen, altpr. k n a i s t i s,
angebranntes scheit, ahd. gneista, funke. Unsicher.
1) baak. g u d u , streit, lehnwort aus dem germ.
-ocr page 55-
39
aksl. gneta, gnesti, drücken, altpr. g n o d e (d
statt t), backtrog, ags. c n e d a n.
lit. gnybti, gnai\'byti, knaibyti; niederl. knij-
pen; ags. hm\'pan. Vgl. lit. knabüs, diebisch, ge-
schickt, knèbti, leise kneifen, schwach wehetun im
leibe, k n e b é n t i, klauben , altnord. hneppa. Auch die
sippe von buig. g 1 o b, höhle. Es scheint, dass wir mit
einigen varietaten derselben wurzel zu tun haben. Mit lit.
knabüs möchte ich ags. c n a p a, niederl. knaap ver-
binden. Der bedeutungsübergang ware: der gut zu greifen
versteht, der gewandt und jung ist. Wir batten eine form
g n a b- neben k n a b- anzunehmen.
aksl. goditi, godë byti, genehm sein , g o d ü, g o-
d i n a, zeit, serb. goditi, beschliessen, k o j i god, wer
immer, russ. go dit\', zielen, zögern, gozdat\' sja,pas-
sen, g o d n y j, tauglich, v y g o d a, vorteil, god, jahr ,
ags. gegada, geselle, niederl. gading, gade; auch
got. göd s, hd. gut.
aksl. g o r ë t i, altpr. gorme, garrewingi, got.
warms, lat. formua, gr. ó e p pé ?, skr. gharmd1).
aksl. g r a j a t i, krachzen, vranograj, lit. g r o j u ,
g r o t i, krachzen, schelten, schmühen, ags. crawan,
ahd. chraan. Diese wörter beruhen auf g r a, nebenform
von gar, wozu aksl. glagolü, glasü, lit. garsas,
altnord. kalla, ags. ceallian, rufen 2). Andere bedeu-
tung hat gar in aksl. z ï r a, z r ë t i, vorare, g r ü 1 o,
kehle, grütanï, kehle, lit. gérti, trinken, gerklè,
kehle, gurklys, kropf (und mit pal. g auch z i r k 1 è s,
scheere), lat. vorare, gr. (3 x p x§ p ov, skr. girati,
gilati; gdrgara, strudel.
1)   Vgl. die bask. wurzel gar, brennen, gliihen.
2)   lat. garrio, garrulus, gr. yif pv w. Jedenfalls das indischc g r n a t i.
-ocr page 56-
40
aksl. greba, gresti, schaben, grebicï, ruderer,
grobü, grube, grèbti, harken, got. g ra ban, nie-
derl. graven, graf.
aksl. g r § d a , gresti, got. g r i d s , lat. g r a d i o r.
lit. grëbiü, grëbti, greifen, got. greipan. Vgl.
lit. g r a b ü s , wer geschickte finger hat, aksl. g r a b i t i,
rapere, skr. g r b h.
aksl. grümlja, grümëti, donnern, g r o m ü, don-
ner, altpr. grumins, ferner donner, lit. gruménti,
leise donnern, got. gramjan, ags. gram, g r i m m a n,
and. gagrira, niederl. gram, grommen, gr. x P f-
1*1
s « , röcholn, % p 6 p x 3 o«, ein schnarrender laut, alt-
bactr. gramaiti, grollen, granta, erzürnt.
Es ist schwierig zu entscheiden, obaltpr. grênsings,
bissig, mit hd. g r i n s e n verwandt ist. Es ware möglich,
dass es grenfings hiesse und zu lit. g r ê z i u, knir-
schen, gehorte. Man vergleicht auch slav. gryza, beis-
sen; das verhiiltnis der genannten wörter ist dunkel.
§ 4. I-L.
aksl. iti, altpr. eit, got. iddja, ags. e ode, lat. e o,
gr. e 1 je* /, skr. é t i.
aksl. i s k a t i, lit. j ë s z k ó t i, ahd. e i s c a n, skr.
i c c h a t i.
aksl. j a s t i, got. i t a n. Schon oben erwahnt.
aksl. jestï, altpr. ast, got. ist, lat. est, gr. «o-t/,
skr. a s t ia).
lit. k a ï t i n t i, erhitzen, k a i t r ü s, heizend, got.
heitö, ahd. hizza, heiz.
lit. k a m p a s, ecke, k a m p a, hölzernes polster am
schutten, lett. kampu, umfassen, greifen, got. hafjan,•
1) Vgl. die bask. wurzel iz, sein.
-ocr page 57-
41
auch h a m f s, verstümmelt, lat. capio, gr. x & p n t u ,
skr. c a p a, bogen (hd. h u f); mit palatalem k skr. q a-
pha, huf, klaue, kralle\')•
lett. kaunët, beschamen, got. haunjan, erniedrigen.
lit. kerpü, kirpti, mit der scheere schneiden, ags.
haerfest, lat. carpo, gr. xxpiréc, skr. krpana,
schwert, k r p a n i, scheere, messer.
altpr. auklipts, verborgen, got. hlifan, lat. clepo,
gr. «AfJTTS.
aksl. kuja, kova, kovati, schmieden, lit. kauju,
kauti, kampten, kowa, kampf, ahd. hou wan.
aksl. k r u k ü, corvus, lit. k r a u k t i, kriichzen, got.
hrüks, hrukjan, gr. jcpau/sj, skr. kraufica,
brachvogel; mit pal. k: k r ö q a t i, schreien.
aksl. k r i k ü, clamor, k r i ö a t i, clamare, k 1 i k ü,
ruf, lit. k 1 y k t i, kreischen, altnord. k r i k t a.
aksl. kriicha, mica, krüsiti, frangere, lit. krüszti,
zerschmettern, ags. h r e o s a n, fallen, h r ü s e, erde.
aksl. kuriti, fumare, lit. kürti, heizen, got. hauri,
kohle, altnord. hyrr, feuer, skr. kuküla, kohlenfeuer.
lit. k w ft p a s, atem, duft, k w é p t i, hauchen, k w e-
péti, duften, got. afhwapjan, afhwapnan, er-
sticken, mhd. verwepfen, kahnig werden (vom wein),
eig. den duft verlieren. N. B. p im lit. und germ. Sichere
beziehungen in andern indg. sprachen fehlen; es ist also
nicht auszumachen, ob indg. p oder b vorliegt.
§ 5. L-M.
lit. lëkü, likti, übriglassen, übrigbleiben, altpr. lai-
kut, halten, polaikt, bleiben, polinka, got. bi 1 ei-
1) Die grundbedeutung der wurzel ist b i e g e n.
-ocr page 58-
42
ban, ags. laf, lat. linquo, gr. Xtlvu, skr. ric; rik-
t h a, erbe, besitz.
aksl. lajati, bellen, schimpfen, lit. lóju, lóti, bel-
len, got. 1 a i a n, lat. latrare, gr. A i v x u; skr. r a-
yati, bellen. Unsicher. Vgl. mhd. luejen.
russ. lasyj, begierig; aksl. laskosrüdü, laskrüdü,
gulosus, edax, aksl. la ska, adulatio; lit. apylasus,
wahlerisch, a p y 1 a s a, auswahl, got. lustus; altnord.
el ska, lieben; auch aksl. rosa, tau, lit. ra sa; lat.
lascivus; skr. r a s a t i, schmecken, empfinden, r a s a,
feuchtigkeit, r a s a n a, zunge. Treffend ist die überein-
stimmung mit kopt. las, zunge, arab. lisan, hebr. Y\\$b-
aksl. 1 y g a, lesti, lëgati, loziti, altpr. 1 a f i n n a,
got. ligan, lagjan, lat. lectus, gr. *,i%oftxi.
aksl. 1 i k ü, chorus, 1 i k o v a t i, saltare, 1 ë k ü, ludi
genus, got. laikan, altnord. leikr, skr. rëka,frosch,
r e j a t i.
lit. lendü, lfsti, kriechen, ahd. lint, altnord.
lin n i.
lit. 1 e s ü, 1 è s t i, aufpicken, got. lisan.
aksl. lïstï, got. lists; lais, ich weiss, lubjalei-
sei, giftkunde, zauberei, laisjan, lehren.
aksl. 1 i z a t i, got. 1 a i g o n. Schon oben erwahnt.
aksl. 1 o mi t i, brechen, lomii, locus paludosus, 1 e-
mesi, pflug, altpr. 1 i m t w e i, brechen, ahd. lam,
mittelniederl. lemen, niederl. belemmeren.
aksl. lovü, fang, got. laun, ahd. Ion, lat. lucrum,
gr. a vi i $, beute, \'«. ir o a a, v u.
lit. 1 u pü, 1 ü pti, schalen, schinden, rnpas, rauh,
raupaï, masern, pocken, aussatz, altnord. rjüfa, ags.
reofan, zerreissen, brechen, lat. rum po, skr. rüpyati,
reissen im leibe haben, r ö p i; 1 u m p a t i, zerbrechen,
beschadigen.
-ocr page 59-
\'
43
aksl. 1 ü g a t i, got. 1 i u g a n. Schon oben erwahnt.
§6. M-P.
aksl. melja, mlëti, moliti, lit. malti, malu-
nas, got. malan, niederl. meel.
aksl. mëna, wechsel, finderung, maïnas, tausch,
ags. man, niederl. meineed.
aksl. min ja, mïnëti, lit. menu, mifiti, got. ga-
rn u n a n , ahd. m i n n i a, lat. m e m i n i, gr. [t é v o c,
skr. man.
aksl. mira, m r ë t i, lit. m i r t i, got. maurthr,
lat. morior, gr. (3 p ot 6 t, skr. mar.
serb. m i z a t i, ags. raigan. Schon oben erwahnt.
aksl. moga, mosti, got. magan, ma hts, lat.
magnus, skr. mahant. Vgl. gr. péyxc. Auch
lit. móku, mokêti, können, altpr. wisse mükin,
allmiichtig. Mit palatal (k oder g?), altpr. massi, w i s-
semusingis.
aksl. moliti, czech. modliti, beten, lit. meldziü,
mélsti, beten, bitten, mal da, bitte, gebet, ags. meidan.
aksl. mrflznati, m r ü z ë t i, abominari, omraza,
hass, m r a z i t i, got. marzjan. N. B. slav. z.
lit. mürmiu, murmêti, ahd. murmuron, lat.
murmurare, gr. ito p pó p u, skr. m a r m a r a.
altpr. nautin, got. nauths. Vgl. aksl. n u d i t i,
zwingen, nuzda, notwendigkeit: daneben naditi,nazda,
wie aksl. nedagu neben poln. duzy, lit. daug, got.
dugan.
aksl. jemlja, imati, ima, j^ti, imëti, altpr.
imt; lett. n\'emu, n\'emt, got. niman, gr. véftw, skr.
n a m. Für den anlaut im baltoslav. vgl. aksl. i m ?.
lett. nidet, hassen, naids, hass, feindschaft, got. nai-
teins, liisternng, gr. cvatoc, skr. nindana, ninda.
-ocr page 60-
44
aksl. o r a t i, got. a r j a n. Schon oben erwahnt.
§ 7. P-S.
altpr. p o p a i k a, ags. facen, ficol. Schon oben
erwahnt \')•
russ. perdët\', hd. farzen. Schon oben erwahnt.
aksl. pïchaja, p ï § a, pïchati, stossen, p ï s e n o,
meh], czech. pëchovati, stampfen, sorb. p j e s t a,
stampfe, lit. p a i s y t i, den gerstenkörnern die grannen
abschlagen, niederl. v ij z e 1, lat. p i n s o, gr. ir x la, skr.
p i n a s t i, zermahlen, zerstampfen, p i s t a, raehl, alt-
bactr. p i s t r a.
aksl. pi na, pgti, spannen, raspona, crux, pat o,
fessel, lit. p i n ü, p i n t i, flechten, p a n t i s, fessel,
niederl. spannen, spinnen.
aksl. plakati, fiere, plorare, lit. plakü, plakti,
schlagen, got. flökan, lat. plan go, gr. TAiiyv^i,
N. B. k im baltoslav.
lit. pi ü n k s n a, feder, ags. f 1 e o g a n.
aksl. pleta, plesti, got. flahta, ahd. flehtan,
lat. p 1 e c t o, gr. ir K é k co.
aksl. p 11 v a t i, got. s p e i w a n. Schon oben erwahnt.
aksl. plova, pluja, pluti, lit. plauti, ahd. fla-
w ë n, lat. p 1 u i t, gr. ir \\ é u, ir A v v a, skr. p 1 u.
aksl. p o r j a, p r a t i, dissecare, got. faran, gr. ir ei pa,
ir ó pos,
skr. pi\'parti, hinübersetzen. Vgl. buig. serb.
pram: auffallend ist poln. prum, pram; neben prom.
ahd. farm.
aksl. pr ë j a , pr i j aj a, prijati, got. frijön, skr.
priya, priyayatë.
1) Bei p o p a i k I ist p a i k 11 als int\', anzusetzen , bei a u p a i c k ë m a i da-
gegen paikct. Nar r.a paikeromai passt der gewöhnlich aufgegebene inf.
p a i k t.
-ocr page 61-
45
aksl. prositi, prasati; lit. perszü, pirszti,
wem jmdn zufreien , p i r s z I y s, freiwerber, prasz^ti,
fordern, bitten, got. f r a i h n a n, niederl. vragen,
vergen, lat. precor, procus, skr. prcchati,
p r a q n a, altbactr. p ë r ë q.
aksl. isprügnati, herausspringen, lit. s p r ó g t i,
platzen, ausschlagen, sproga, spalte, ausweg, niederl.
springen. Unsicher.
lit. pülu, pülti, lett. palt, ags. feallan.
aksl. rabu, rabota, got. arbaiths; skr. rbhü,
kunstfertig, geschickt. Vgl. lit. dar bas, arbeit.
lit. r a g i n t i, nötigen, ermahnen , altnord. r e k a.
aksl. raknati, raöiti, wollen, raöij, gratior,
ahd. ruohhan, ags. récan.
aksl. rinati, rëja, rij ati, stossen, roj,bienen-
schwarm, got. r i n n a n, skr. r i.
aksl. re ka, resti, aor. r ë c h ü , got. r a h n j a n;
ags. reccan, niederl. rekenen, reeks, ahd. rahha,
sache; skr. racayati, machen, ra ca na, das ordnen.
lit. rimti, im gemute ruhig werden, ra mus, ruhig,
romüs, gelassen, got. rimis, rune, skr. ramatë,
ruhen, zufrieden sein mit, sich erfreuen an. Hierher auch
gr. t pet ia xi, i f » t i « (a aus m sonans).
aksl. rydati, weinen, wehklagen, lit. rauda, klage,
r a u d o t i, ags. r e o t a n, ahd. riuzan, lat. r u d o ,
skr. r ö d i t i.
aksl. rygati, ructare, lit. rügti, rülpsen, altpr.
raugus, geronnene milch, ructan dadan, saure
milch, ahd. itarucchian, ags. eodorcan, wieder-
kauen, lat. rugo, ructo, gr. ipevyoftxi.
§ 8. S.
lit. s a k y t i, ags. s e c g a n.
-ocr page 62-
46
aksl. s^da, sësti, saditi, lit. s o <1 i n t i, got. s i t-
tan, satjan, lat. sedeo, gr. IS-, skr. sad, sidati.
aksl. s ë j a, s ë t i , got. s a i a n. Schon oben erwlihnt.
aksl. s ë k a, sësti, ahd. sahs, saga, lat. s e c o.
aksl. s^knati, fluere, i s e k n a t i, effluere, i se c a t i,
deficere, lit. senkü, sèkti, seicht werden, s e k 1 ü s,
seicht, ahd. s i h a n, skr. s i il c a t i, ausgiessen, s f k a t a, sand.
lit. sekü, sèkti, folgen, got. saihwan, lat. se-
q u o r, gr. ? sr o & et i, skr. s a c.
aksl. s ë t i t i s y, gedenken, lit. saicziu, saisti,
deuten, prophezeien, altnord. sidha, seidhr.
aksl. p o s ë t ü , adventus, p o s ë t i t i, got. s i n t h s.
aksl. s i j a , s i t i, nahen, lit. siüwü, siüti, got.
siujan, ags. sfwian, lat. suo, gr. upyv, skr. sivyati.
lit. s k é 11 i, spalten, altnord. s k i 1 j a, gr. n«as.
lit. s k i r i ü, s k ï r t i, scheiden, trennen , ags. s c e r a n,
gr. xs ip u, altbactr. kar. Hierher aksl. k o r a, rinde.
aksl. s k o b 11, radula, got. s k a b a n , lat. s c a b o,
gr. o x i it t u.
aksl. skokii, sprung, skoöiti, skakati, ahd.
sk ehan, rahd. schehen, zurückfahren, huschen, nie-
derl. schichtig.
aksl. oskreba, radere, niederl. schrapen, schrap-
p e n. Auch lit. s k r e b é t i, rascheln, gehort hierher.
lit. skrëjü, skrëti, im kreise fliegen, s k r i s t i,
schnell laufen , s k r i n d ü s , fliegend, geflügelt. Verwandt-
schaft mit alts. skridan ist möglich 1).
aksl. skuba, vellere, s k u b r ü s, eilig, s k ü b t i,
eilig sein, got. s k i u b a n , skr. ksöbhyati, zittern,
schwanken.
altpr. sku 111, ermahnen, skallisnan, schuldig-
1) Fick sagt: die wurzel ist skar, HKutfw, trxipTéun.
-ocr page 63-
47
keit, lit. skola, schuld, skeléti, schuldig sein, got.
s k u 1 a n , lat. scelus; skr. s k h a 1 a t i, wanken, tau-
meln, s k h a 1 a, straucheln.
aksl. Ie ka, l§§ti, biegen, lakfi, bogen, slakö,
inflexus, lit. lenkti, biegen, slinkti, schleichen, ags.
slincan, niederl. slinken, slinks, slank, lat.
o b 1 i q u u s.
aksl. slëdti, spur, altpr. slidenikis, leithund, ags.
s 1 i d a n.
aksl. slova, sluti, got. hliuma. Schon oben er-
wiihnt.
lit. smagiü, smögti, schleudern, niederl. smakken.
lit. s m a r s a s, smarstwas, fett, got. s m a i r t h r,
altnord. smjör, niederl. smeren.
aksl. smëja s§, smijati se, engl. to smile, gr.
ft f / S & o t*. x /, skr. s m i.
aksl. smycati, schleppen, ziehen, smykati se,
kriechen, s m u 6 a t i, kriechen, s m y c I k ii, geiger, lit.
smunkü, smükti, hinabgleiten, smaükti, anzie-
hen, überziehen, altnord. smjüga, mhd. s mi ege n;
skr. m u c, losmachen, a m u il c a t i, (schmuck oder klei-
dung) anlegen, pratimuncati, induere.
aksl. spe ja, spëti, spëjati, jacere, proficere, d o-
spëti, prispëti, venire, lit. s p é t i, musse haben,
ags. spówan, spéd, niederl. spoed, voorspoed;
skr. sphayatë, fett werden, zunehmen, s p h a t f,
mastung, zucht.
aksl. s r ii b a t i, niederl. slobberen.
aksl. stana, stati, stenen bleiben, stajati, sto-
j a t i, lit. stóju, stóti, stomü, stowéti, got.
standan, niederl. staan, lat. sto, gr. "tmt/tt, skr.
stha, tisthati, wozu auch altpr. stal lit, stehen,
niederl. stellen.
-ocr page 64-
48
lit. s t é g t i, decken, s t ó g a s , dach, ags. t h e c c a n,
lat. tego, gr. <r r t-y o s , skr. sthagayati.
aksl. stenja, stenati, stöhnen, lit. stenü, ste-
n è 11, niederl. stenen, gr. <r t è v «, skr. s t a n. Vgl.
altnord. s t y n j a, ags. stunian.
aksl. s t i g n a t i, kommen, s t i z a t i, lit. s t a i g ü s,
sclmell, got. steigan, ahd. stigan, gr. <rrei%a, skr.
stighnóti.
aksl. stïra, strëti, ausbreiten, lit. s t r a j a, streu,
got. straujan, ahd. strou, lat. sterno, torus, gr.
0- t 6 p v v f* i, skr. star.
aksl. strëga, strësti, servare, s r a g ii, torvus,
austerus, altpr. butsargs, haushalter, s u r g a u t,
sorgen, got. saurga, saurgan, skr. sürks.
lit. stregiu, stregti, erstarren, got. gastaurk-
n a n, niederl. sterk, strekken.
aksl. striga, stristi, tondere, got. s t r i k s, nie-
derl. strijken, lat. slringo. Vgl. aksl. strttgati,
tondere, strugati, radere, altnord. strjüka.
aksl. s ii p 1 j a, s ü p a t i, u s ii n a t i, s ii n ü, lit. s a p-
n a s, ags. swebban, swefn, lat. s o m n u s, gr.
ü ie v o (, skr. svap, svapna.
aksl. sunati, sovati, stossen, lit. szauti, schies-
sen, ags. s c e o t a n. Unsicher.
aksl. süsa, süsati, saugen, lett. sukt, ahd. s ü-
gan, lat. sugo.
aksl. s ii c h n a t i, trocken werden, s u c h ü, lit. s a C-
sas, trocken, ags. sear, ahd. sorën, skr. qus, güska,
q ö s a, altbactr. h u s. lm indischen q statt s.
aksl. prisv^nati, prisv^dati, marcescere, tor-
refieri, poln. swad, smad, vielleicht verwandt mit hd.
schwinden.
-ocr page 65-
49
lit. swerti, wagen, swaras, pfund, wage, ahd. swar.
lett. swidu, swist, ags. swat. Schon oben erwahnt.
lit. s w i 11 i, ags. swelan, niederl. zwoel, zoel.
lit. s z 1 ë t i, anlehnen, got. h 1 a i n s, ahd. h 1 i n ë n ,
lat. clino, gr. ul»«, skr. qri. Vgl. auch aksl. k 1 o-
n i t i und s 1 o n i t i.
§ 9. T-W.
aksl. t a j a t i, ags. thawan, gr. rfxerSrai.
lit. t a r p t i, gedeihen, enterpo, es nützt, got.
thrafstjan, ahd. derb, gr. ripva, skr. tarp.
lit. tinkü, tikti, taugen, passen, altpr. teikut,
machen, auch tickint, tickars, recht, got. theihan.
lit. t § s t i, got. t h i n s a n. Zu got. ufthanj an,
ags. thenian, hd. dehnen, lat. t e n d o, gr. t t i v u,
skr. tan.
aksl. te pa, teti, schlagen, teplü, warm, topiti,
warmen, ags. thefian, skr. tap.
aksl. t r ë b ü , necessarius, trëbovati, opus habere,
got. thaurban.
aksl. trësnati, trëètiti, ferire, t r ë s k ü , schall,
lit. t r ë k s z t i, quetschen, pressen, traszkêti, pras-
seln, got. t h r i s k a n , ags. therscan.
lit. t r i m t i, zittern, ags. t h r i m m a n, springen,
got. thramstei, heuschrecke, lat. tremo, gr. Tpêftu.
aksl. trudü, mühe, truditi, got. thriutan, be-
schweren, altnord. t h r a u t, mühsal.
aksl. utriinati, utrüpëti, erstarren, utrapü ,
ecstasis, lit. tirpti, erstarren, ags. steorfan, lat.
t o r p e r e.
aksl. t v o r i t i, facere , lit. t w é r t i, lassen, zaunen,
ags. thweran, compingere, confercire.
-ocr page 66-
•
50
§ 10. W u. s. w.
altpr. wackitwei, rufen, ahd. giwahan, niederl.
gewagen, lat. vox, voco, gr. oi>, elvov, skr. vac
lit. vadüti, auslösen, got. wadja, niederl. wedden,
lat. vas, vadimonium.
aksl. v a 1 ti, welle, v a 1 i t i, vol vere , lit. w é 11 i,
walken, got. walwjan. lat. v o 1 v o , gr. i x t) u , skr.
valati, sich wenden, valay ati. Hierher niederl. woelen.
lit. w ë k a , kraft, w e i k ü s, schnell, flink, w e ï k t i,
machen, apweïkti, bezwingen, waïkas, knabe,got.
weihan, streiten, lat. v i n c o.
aksl. v e 1 ë t i, befehlen , v o 1 i t i; lit. w e 1 y t i, wün-
schen, gönnen , walè, wille, wal nas, frei, got. w i 1-
jan, wal jan, lat. v o 1 o, skr. var.
aksl. veza, vesti, vehere, vozfi, currus, v o z i t i,
lit. wezü, wèszti, got. gawigan, gawagjan,
lat. veho , skr. vah, altbactr. v az.
aksl. v i d ë t i, got. w a i t. Schon oben erwahnt.
altpr. wirds, wort, lit. wardas, name, got. waurd,
lat. verbum, gr. pt.
aksl. vlada, vlasti, lit. wa 1 dyti, got. wa 1 dan,
niederl. geweld; lat. v a 1 e o.
aksl. vrüga, vrësti, got. wairpan, skr. varj.
aksl. vrütëti, vratiti, altpr. wierst, wartint,
got. w a i r t h a n, lat. v e r t o , skr. v a r t.
aksl. vrüza, vrësti, binden, vrazü, strick,
lit. werziü, werszti, wirzys, altnord. v i r g i 11,
ahd. niederl. wurgen.
lit. w a p è t i, schwatzen, plappern, got. w ö p j a n. N.
B. lit. p.
aksl. v y k n a t i, sich gewonnen, u k ü, wissenschaft,
u ö i t i, lehren, lit. jünkstu, jünkti, jaukinti,
j a u k ü s , got. b i ü h t s, skr. u c i t a.
-ocr page 67-
51
aksl. zasiti, schrecken, got. usgeisnan, usgais-
j a n. Vgl. lit. gastü, gasti, skr. h i rh s.
aksl. znati, z n a m e, znakü, lit. z i n ó t i, got.
k a n n , ahd. chnaan, cnuosl, altsachs. kennian,
lat. gigno, -gnosco, gr. ylyvo(ixityiyv69Ku,
skr. jan, j n a. Vgl. lit. g e m ü, g i m t i, geboren wer-
den, mit vel. g und m: man bringt es bei got. q i m a n,
lat. v e n i o u. s. w., wozu es formell stimmt.
lit. èengiü, zengti, got. gaggan, skr. jangha,
j 1 h 11 ë, gr. k i x xv u.
aksl. zida, zidati, zidati, erwarten, lit. gei-
dziü, geïsti, verlangen, got. gaidw, ags. gad, gi\'tsian.
aksl. z i n a t i, ahd. g i e n. Schon oben erwahnt.
aksl. z ï v a t i, ahd. c h i u w a n. Schon oben erwahnt.
aksl. z 1 ü d ë t i, begehren, zlüdï; gladü, hunger,
got. grëdus, skr. gi\'dh.