|
F--
|
|||||||||||||
|
É W
|
|||||||||||||
|
*$/M
|
|||||||||||||
|
.^
|
|||||||||||||
|
***ï
|
|||||||||||||
|
Wh \\o6öo
|
|||
|
F,
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
V/A 3
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
.
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
.
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Il stittioJt voor
Guögïrnwanje Taal. en Lett«rktmd« aan de Rijksuniversiteit
te Utrecht |
|||||||||||||||||||||||||||||
|
BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT
|
|||
|
f
|
|||||||||||||||||||
|
$Du *k
|
|||||||||||||||||||
|
Friesland Inna wiel end ho der ut,
|
|||||||||||||||||||
|
KEN
|
|||||||||||||||||||
|
VAN WAGENINGEN THOE DEKAMA.
|
|||||||||||||||||||
|
->EXo-i K?Xfc>-
|
|||||||||||||||||||
|
Mei Gode for Keninginne end
Faderland. Tsiënoer da revolutie det
Evangelie. |
|||||||||||||||||||
|
48b
|
3>-
|
||||||||||||||||||
|
TO SNITS, BY
F. W. WIELENGA.
1894. |
|||||||||||||||||||
|
BIBLIOTHEEK DER
WKSUWVERSnBT
l>HT»ECHT
|
|||||||||||||||||||
|
» IesF- en Lefferfcï
asn de Rijksuniverjiieit ie Utrecht |
|||||||||||||||||||
|
.Snelpersdruk \\V. A. Eisma Cz. Leeuwarden.
|
|||
|
Min\' ljeava Friunde
JOHAN WINKLER |
||||||||
|
Instituut voor
OucV-naanse Taa!- en Letterkunde
aan de Rijksuniversiteit
te Utrecht
|
||||||||
|
TAWYD.
|
|||||||||
|
Det alleman ünderdienich sy da oer hin wild
habbende, om der is nin biwald as fen Gode, end da machten, dy \'t er bisteane, sent fen Gode insteld. Sa \'t, hwa hin kanteth tsiën det biwald, dy kanteth
hin tsiën d\' instellinge Godes, end hwa der jin opsteane, scille hiar self in oardiel op den hals helja. Ro.M. XIII, 13.
|
||||||||
|
Lids da rikon disser wrald op, det hia net greatsk
ne sent, ner net bitroua op det ünwisse des rikdommes, nammers op den libbena God, der üs mild bijeftigeth mei alle ding om to binietsjen. Det hia goed dwaende, rik wirde in goeda wirkon,
jerne meidiele end gemiensom sende. I. Tl.MOTH. VI, 1719.
|
||||||||
|
Wês derom net in noed, sidsende: Hwet scille
wy ite? Ef hwet scille wy drinke? Ef hwer scille wy üs fen klaeye ? I Iwent om al soks sikje da heidena; end jimme himelske Fad\'er wit ommers, det jimme al dam dingon brek habba. Derom sikje earst da riucht- firdigens end det keninkrik Godes, end al disse dinga scille jimme der op ta jown wirde. S. Mattiieus VI, 3134.
|
||||||||
|
F O A R W I R D.
|
||||||
|
Wier end Trou.
|
||||||
|
In th\' Friske Folksalmanak for 1892 skrieau ik in neilcsinge" oppa
skiednis der State Hoxwier to Mantgum, hokker skiednis ïnna jiergong \'90 fen det jierboekje det liocht sioen hied. In wird, in oprop oan den Friske Adel, oanna Friske jonkers, der oan Noard-Nederlands aldste«hegeskoale witnis end kennisse to forkryen sikje", end ek sa \'n oprop oanna Friske skoalemasters, beide mei th\' doel: oan to fiterjen, om üs Friske sprake de kroane oppa holla to halden, makken det bigjin fen dér neilêsinge ut. Sont dér tide hab ik oanna Friske edelfeinten, stüdinten in Leiden, in
oerprintsel fen dér neilcsinge tastiurd, mei in brieve, hwerin ik min thinsen mear in th\' briede ütspün end iepen laei. In friund rette my oan dit brief as Iepen Brief\', det liocht siean to litten. Ik hab disse ried opfolge, en siuch hier den Friesen min brief Jimme tabrocht. In d\' oarspronkelike tekst hab ik hier end der hwet foroare; hier mei in
sin wei to litten, der, troch in sin in to laskjen. Di lèser scil disse fryichheit wol forjaen wolla; det brief is der net mindor om wirden. In wird fen thank steane hier oan da thige learde Hearon Dr. Med.
L. C. Murray Bakker to Hüsum end Sake Kornei.issoan Feitsma to Liowerd, der jamk sa friundelik wieren hiar skatkeamers fen Friske tealleardens for my to iepenjen. Op th\' stik fen teal end boekstoyinge hab ik ont sikere hichte det spoar
folge fen sill. HARMEN SiTSES SiTSTRA end sill. TlEDE ROELOES DiKSTRA, eare dam lofwirdiga mannon! der in disre sake oppa gründslach stieden fen th\' ald-Frisk, nei \'t my foarkomth, d\' ienige goede gründslach. Ja, jamk bin ik wol fiërdor gien end sent skiëne süvere ef folie ald-Friske formen brükt, hvver ik dit sünder ünforsteanber to wirden dwaen koed end hwer diu swietlüdigens fen in sin derthroch forhee *e waerth. Diu wrald is net in ien dei makke" end earst niumkelitsen scoed üs folk wer oan th\' süver skriuen end praten fen sin sprake wend wirde kinne. |
||||||
|
VIII
|
||||||
|
Da opriuchte Frieson, det sent da Friesen, der hiar sprake like ljeaf habbe
as in bern sin Mem, end der net alinne for hiar skiënens, mar ek for hiar adeldom in iepen each habbe, hiam scil hit in nocht wêsa hia oppa \'t lêsen end skriuen fen disse alde end siivere wirdon end formon üt to lidsen; omdet hia oertüge wêse scille, det üs oer-alde, grise sprake to edel is, to heech stiëth, om ek in der pinne der Friesen fen dei ta dei al mear to forbasterjen, lik as hia, mieri! inna müla fen üs foltsen fen dei ta dei al mear forbastereth; omdet hia oertüge wêse scille, det in thige middel om in disse sake bettorskip to bringen end den alhiela ündergong fen üs sprake foar to kommen, hierin bistiëth, det hia in süverens fen form, sa folie müglik, vver brocht wirth oppa hichte, der hia ienkear innaem ; omdet hia einlings fen mieninge wêsa scilla, det hia mei sok dwaen alhiel in hiar riucht binne, oermits wy, foarst, hier to dwaen habbe net mei in stadich dyen, lik as by oare sprakon; mar mei in stadige forbasteringe throch d\' infloed fen freamde tealon end gouspraken, binammen fen th\' Hollandsk, end, oard, oermits disse forbasteringe binammen det gefolch is fen hiar forfal fen miene landssprake ta th\' idioom fen in inkelde (end legore) stand, in forfal, det by oare libjende sprakon net pleats hawn heth ; hwerom hit den ek nin sin habba scoed, as ma, in th\' Thitsk b. g da sprake end boekstoyinge fen Maerlant wer in brükma bringe wolle scoed. Hit giëth mei üs alde sprake as mei in ald hüs, det b. g. in twa of
thrye hündert jier stien hath. Is d\' eginer fen sa\'n kostelik, skilderaftich hüs in sinnich man, den scil hy thige noed der fen stean, hit goed ünder- halde end, wirth hit brekfallich, den hit mei fordrach in sin alde foegen stelle. Is er likwols inerlik in plat, rüch end rou man, heth er nin each for \'t biloop fen formon end kleuron, den scil er krekt sa lang sin hüs ütslürje litte ont einlings sin hiëten koiirtwei klinkth: ófbrekke d\' alde fal-om! End sa giëth hit nou ek mei üs alde sprake. Hwa-t-in man is fen
ófbrekken, ófskaffen, delheljen fen th\' alde, dy scil hit restich oansiean det üs edele, alde sprake aloan end aloan mear ófbritsen wirth, ja hy scil derta meiwirkje; mar di fromme stand-Fries, der, binammen as er in sinnich man is, in üs degon opskrilleth alinne al by th\' hearen fen da wirdon ófbrekken" end ófskaffen", hy scil oan dit delheljen fen th\' gebou üsere sprake net meidwaen, mar der op üt wêsa om se in d\' alde foegen to stellen. Koartwei, mocht dos det foarbild fen HARMEN Sil\'SE.S en TlKDE R.OE-
LOKS oppe ny mear algemien neifolginge f inde end den fen liudon, der lear- dor sent as ik {ik scoed al lokkich wêsa, as ik da roajinge mar oanwisd habbe mocht), den koed hit wêsa, det mei th\' Frisk skriuen ek det Frisk praten wer süver waerth. Mar ta dit alles is nedich, dat ünder d\' opriuchte Frieson, der ik boppe op th\' each hied, ek riu skoalemasters fünd wirde, mannen, in hwaem di geast end det fiür fen in master Gisbert libje! Diu stipe fen sokke liudon kin in disre sake net mist wirde! Yetteris, d\' opriuchte Friesen, da wiere friunden der Friske teal, kinne
net meidwaen, nou likemin as alear, oan th\' stadich, aloan end aloan, ófbrekken der hiam sa ïn-diüre sprake, kinne net meidwaen oan disse heilleasa wirke der dommens. As fromme stand-Friesen halde hja hoek, ek in disre sake, tsiën d\' omwentelderye, end mei God end mei foriende krèfteii\' iverje end stride end wrakselje hia, ont d\' ende fen hiar libben, om hiar spraek noch ien kear to hir alde glorie tobec (to) bringe(n), end süvere fon freamde ynmingsels, üntdien fon falske formen, oppa neiteam oergean lete (to) kenne(n)." J) |
||||||
|
\') Mimi, 1845, bl. 87.
|
||||||
|
IX
|
||||||||||
|
Mar.... harkje !.... Ik fornim der hommels in stimme!.... ,,Op-
riuchte Friesen,"" sa hear ik roppen mei in lüd, det aloan foarssor wirth, ont hit einlings wol üt thusendon Friesena mülon liketh to kommen, ,,op- riuchte Friesen, stand-Friesen, wiere friunden der Friske sprake!" Man, in hokker ieu libbesthou wol to-bek in Din thinsen ? Sent wy nou net in in tid, der folie lokkigor end bettor is as diu forrune, der Dou fen droagest, do ma mei stimpers fen skoalemasters as GiSBERT JAPICKS oanpiele moast f Libje wi net in der loksillige tid-^f^ de sïccle, der tid fen foarütgong, fen kennisse end biskavinge? Habbe wi nou net üs kostelike neutrale skoalen, end scil net ringen learplicht" earst ris in wiërheit Frede op Ierde" bringe? In disse üs lokkige tid den fen foarütgong habbe wy, frye Friesen, wol hwet bettors te dwaen, eat det wol sa praktisk is, det mear opsmith", as üs beusich to halden mei... üs sprake, üs üt to lidsen op... det biwarjen fen üs eginaerd! O, sillige foarütgong!"................. |
||||||||||
|
Det thonger-lud swei.
Ik riboske: Hit wier Satan, der ik heard hied!
Inskewielende lêser! In mina brieve, lik as in disse foarwirde, hab ik min
thinsen hiar gong gean litten, hab ik delskrieaun hwet my oppa th\' herte laei. Hit is ljeafde alinne ta min\' heitelande end siner\' sprake, der my da pinne op- fetsjen diich end nei lang skoarjen my der ta brocht heth disse skriuwerye üt to jaen. Mei den ek hia sied wêse, det, fen da fiouer windon opnomd end lor-
spraet, hier ef der in goede ierde falth! Det jowe d\' ingoê God!
|
||||||||||
|
HB&53**
|
||||||||||
|
Dek ama State, Hjelsum, dis j" dei in
Blommemoane A. D. 1892. |
||||||
|
II"ilde goede wacht
Uien den siidera oard\' ; hwent Ittter mtlda herna
komth ils alle kwead foart. Eoroaringe op th\' bikende wird fen
I<;o Galama, da potastaet (o,, ieu). Min goede friund JR............. Heil end f rede!
I Iiërby stiür ik Dy in oerprintsel ta fen min bydrage in üs Friske folks-
manak fen dit jier, mei yet sa\'n oerprintsel fen min stikje in th\' almanak fen forliden jier, in opróp oanna Friesen, titele: ,.In Friesland frisk!" Sjuch: Fr. Volksalm. 1891, bl. 130132. Hwerom as ik det doch? My thinkth, det ik Di in th\'opskrift fen disse
brieve mei Din Irwalitcit fen mei-bistiürder len th\' studinte-selskip ,.Frisia" neam, scil Di soks al ringen ütdüdsje, scil Di al ringen det andert op bop- pesteande frege jaen moate, asthou nammentlik thinkste oan min opróp oan da Friske jonkers, oanna jonge Friske edelliude, dy oan Noard-Nederlands aldste hegeskoale witnis end kennisse to forkryen sikje." Ja, ik stiür Di disse oerprintsels ta in jefthe for det archif fen Jimme selskip, end ik kin net litte derby den winsk. den hertgründiga winsk iit to sprekken, det min wirden oanna leden ten Frisia" (1892), oan alle Friesen in th\'algemien (1891), by folie, o, wier it mar by inkeldon fen Jimme, Friesen in Leiden, werklank f inde end frucht drage mochten! Stean my ta hiërby to sidsen hvvet folgeth: Scilla da Friske edelliude
end da Friske wol berne eginierden ef patriciërs, der ik ek ta d\' Adel rek- kenje, in ald Friske sin is grif eltse frye Fries, der ènd fen Friska ethe- lingon ófstamth ènd in ethcl (adellik guodj in aeindom bisith, edelman, Frisius nobilis, scilla hia, sids ik, lik as by aids, wer Frisk pratende 1\' riesen wirde, fromme, ienfaldige, dreege, sliuchte end riuchte stand-Friesen, lik as hiar foarfiers in oer-alde tidon soks wieren, den moate hia, hit is in earste eask, net inna stedden gearhokje, binammen net in det un-Friske Liowerd; nee, den moiite hia wer, lik as by aids hiar iorfiers, in Frisland komme to weinjen, ik mien op \'t Friske land, op hiar Staten". Op det Friske land, hwer diu Friske sprake yet klinkth, mei th\' alde Islandsk d\' aldste en edelste fen alle Germaenske sprakon, op det Friske land, hwer di friske wind, Gods stimme, fry troch da beamen end oer da fielden waeith, end hwer det fügelt siongth. Sont det jier 1848 binne wy, Friske edelingen, fenna revo/ntie-geast, da
geast fen omwentelderye end üntkersteninge, da Franske wind, m. o. w. fen |
||||||
|
II
|
|||||
|
th\' liberalisme mei sin maet, da modernisme der ünlieauige prekers, dy beide
foarütgong" bringe scoeden, mar afteriitgong brocht habba, sent wy fen dam geast binammen (ek diu stomkrêft hath folie op hiar rekken!) fordrieaun fen th\' Friske platteland, fen üs egin alders erf; mar dochs, hit moath frege wirde, ef det knibbeljen, in disre ieu, fen sa \'n bulte Frieson for alles hwet di südera oarda, diiï milda herna", for alles hwet di Franske wind iis oan- bringth, ek in üteringe wèsa kin, ho spoarbiuster den, fen der selfde oer-ilde end edele fryheitsljeafde, dy al inna tidon der Romers det ken- end wiermerk wier der frye Friesen. Da Friske edelingen, net alinne da stêd-, bettor salon- ef .w/W-jonkers,
fen hwaem ma soks forwachtsje kin, mar ek da land-jonkers, sent al mear end mear ün-Frisk wirden, sent derthroch mieri! al mear end mear buta da Friska folke to stean komd, wilst hia forgetten habbe, det under alle Germanon, by da Frieson, fen aids, det ünderskied fen standon hit litste wier. Nei 1813 wieren da folie misbruken fenner alde bidielinge, lik as hia inna
tidon der republik iïntstien wieren, wol ófskaft; mar di geast, der den Adel bisieleth, is dermei yet net wer folksaerdich wirden, end hy blieau, en bliuth yet altid, ütter hichte del siean op folie det süver end oarbildich Frisk is in sprake end sedon, in aerd end brdkmon, miende, end mienth yet altid, sin greatens end infloed almei ophalde to kinnen end to moaten throch ütlandske praet, seden end menearen, sünder reden bang, det er beide mei Fries to wêsan, forspilje scil. Det ün-Frisk dwaen fortrette, end mei riuchte, sawol in 1795 as
in 1848, d\' oara Frieson, da boeron end boargerliudon, dam mannon, by hwaem, krekt inna degon fen \'48, det Friske bloed krèftich opteach, briisde en sead, sadet den ek under hiaat in hopen fünd waerden, der fol fiür wieren for da Friske sprake end bisiele arbeiders in iis Friske iettertiin; end do den ek in 1848 di Franske wind alwer, ründom in Furopa, rüsde enJ bile, fünd di geast, det stribjen throch dien wind forspraet, det ultra-revolutionaire end in sin gefolgen sa heillease stribjen, om oanna oeralde end natiirlike liedinge des Adels in sakon fen steatkinde end in tb\' rejear fen land end diel, in eind to meitsjen, ek under hiarren waerme friunden, end det liberalisme fen \'48 wier berne, det liberalisme, det simt der tid in Friesland hearske hath. Fnd mei hwet gefolch hearske?... Wilde Sari! Al is ek throch da kennisse end den iver fen th\' lands- ef provinciael bistiür folie goeds ta stand brocht, dochs binne da triirige hioeddeiske tastanden in iis alde grietenyen der, om da frege to bianderjen; da tastanden, hia sent net alhiel, mar dochs for in great part, diu frucht fen th\' liberalisme end fen sin maet, da moderne ünlieaue. Alear in pronkbild fen bloi end woltier, wilst rundom, as wiere Fdelsitzen" da skiene staten fund waerden fen in talrtke iniveinjende Adel, sadet üs Friske faderkind in pilgromsoarde wier for skilder end aldheitljeafhabber, ist, mieri, mei iis nou sa akelik ientoanich, keal end neaken boerelandtsje sa fier al komd, det hit wol det Nederlandske Irland neamd wirth. Dèt alles is for \'t greatste part det wirk fenna Franske wind, der oeral hwer-t-er waeith, det liberalisme end det ünlieaue afterlith, end mei sin forthoarjende amme d\' alde ienfaldigens end dreegens mei al th\' folksegine end folksaerdige fordearth, end sa ek üs Friske folk, alear sa dreech end eabel, alhiel oer- dwealsk end spoarbiuster makke heth, det wirk fenna Franske winde, diu frucht fenna boase, ja divelske geast der greate Franske rex<olutie. |
|||||
|
12
|
||||||||||
|
Friske Edelingen! Litte wy üs opmeitsje, om Friesland, üs heiteland,
to redden ! Dét wirk, dét hearlike, det edele wirk komth üs ta, hit is üs riucht, üs plicht. Litte wy hit wèsa, der, sieande op üs Opperste Liedsman, mei in moed fol ljeafde end barmhertigens end fy fen alle krimphertich, selfsiuchtich, ünkristelik Conservatisme, mei middelieuske ridderlikens end keinens, üs foarop jovve, om da demokratiske biweginge üsera degona in kristelike roajinge to lieden end derthroch da revolutionaire democratie, dit wirk des divels, foar to kommen, ünder der leuse Mei Gode for Keninginne end Faderland" end der romroftige fen üs foarfaderon God wol hit". Mar scille wi in disre sake slagje, den sent fiouer saken nedich:
foarst, det wi as lieauige Kerstenen, lik as hit Kersten-Edelingon fogeth,
Godes seine oer dit üs hillich wirk inroppe; oard, det wi det Hollandske wird Herzie U zelf" op üs self in
tapassinge bringe; tred, dat wi üs wer in Friesland, in \'t formids fen üs egindommon
end bisittingon, op üs staten del sette, der üs went, üs hiem, üs home wer habbe; end fierd, det wi wer Frisk pratende Friesen wirde, wy end da bern,
der di Heare üs jaen mocht, en wi sadwaende dam kindon wer in foarbild jowe fen ljeafde for land end sprake end folk. Neat net sünder God. Him, üs ljeave Alfader, moiite wy by alles hwet
wi undernimme end sa ek bi disse wirke, bidde om help, om kreft, om Ljeafde binammen. Ik brukte boppe da wirden as lieauige Kristenen",jonge liude, studinten, kin, mei ik soks sidse? O, di God der ljeafde jowe hit! Hy lüke jimme ta Him! Hwent sikersonk, al det unk end det lyen end det forkearde in üs landtsje, al d\' oerdwealskens, diu greatskens, diu stofforgodinge, diu selfsiucht end d\' üntofredenens, hit komth alles alinne hier üt foart, det in disre ieu da Friesen for \'t greatste part miene hit wol büte God om, büte Jesus om redde to kinnen. Och, end di Heare heth self sein: Siïnder My ne kitisthou neatdwaeri\'*) \\
mar ek hath di Heare sein: Sikje earst da riuchtfirdigens end det keninkrik Godes end al disse dingen scille Jimme der op tajoxvn tv ir de" -). O, litte wy der dochs jimmer oan thinke, det sokke hillige wirden des
Heara, da kostelikste, der ea op ierde in minskelike mule spritsen heth, efek sprekke scil, ek for i/s end ta i/s sein binne. Si/nder God kin di minske Heat, mei Gode alles! Derom wirde diu leuse
fen üs 16" end \\y" ieuske foarfaderon ek wer üs ideacl: God di Heare alles in alles! Den scil ek di 17" ieuske bloi end woltier werom komme in üs land!
Den, mar ek den alinne! Scil dos üs stribjen mei seine bileane wirde, den foar alles üs self hillige,
den, nei afaers aerd, da handen wer gear end d\' eagen omheegens, end wer delknibbele oanna foëten fenna th\' Krüs. Den Kening Jesum net langor miskend, Him Sin eare net langor üntnomd, Him Sin kroane net langor ünthalden. Den in foarbild nomd oanna Krüsridders der middenieuen, hweründer sa riu edele Friesen west habba, der, fen ljeafde for den Heare |
||||||||||
|
\') S. Jan XV, fs. si.
) S. Mattheus VI, fs. 33.
|
||||||||||
|
;
|
||||||||||
|
13
|
||||||
|
drieaun, alles forlieten, om in th\' fiere, fiere Asië, inna strid tsiën d\' ünlieauigen,
meiskien hiar dead to finden. Ja, wêse wy foar alles Krüsridders, wêse \\vy foar alles ridders fen Jesus,
d. i.: jowe wy in foarbild fen Kristensin end Kristendeugd; bisielje üs derby, om ek in byspil iit lettora tide en wol iit disre ieu oan to heljen. det fiur fen in Wii.i.iam BOOTH, disse edele Kristen-held, disse manne Gods, end om in üs Nederlandon to bliuwen, det liochtjowend foarbild fen in GROEN VAN Prinsterer, fen in Ei.out van\' Soeterwoude end fen in Keuchenius, disse 19-ieuske Krüsridders, disse Kristensteatsliudon end Kristenedelliudon \') fen echte en heege biskavinge; alle mannen in hwaem, throchdet hiar libben in gebedslibben is ef wier, sa hearlik det ünthiët der Skrift bifëstige is, det hwa God freseth, ljeave wêse scil beide fen Gode end minskon. End nou ik dit leste edel thryetal neamd hab, nou kin, nou mei ik ek den
namme net forswye fen da fierde in dit fiouer-blêd, fen him, der fèst ien fen da greatste sa net di greatste Nederlandske steatsman neamd wirde moath iit dit loste femdel der 19" ieu, den namme fen ABRAHAM KüYPER, fen da man, der fen sin tsiënstanders like skandelik hiine end miskend, as fen sin friundon end likstimdon eard end heechachte wirth, fen him, da stoere Calvinist, da manne Gods, der, in \'s Heara krêfte, throch sin nea net noch to prisgjen liedinge, da party, dy in disre ieu in Nederland tsiën den geast der rebülje (revolutie) opwraxeleth end den mei rom oerditsen feane fen th\' ün- forbastere neiteam der Geusen heech halth in th\' formids ten der barninge des hioeddeiska, moderna libbens, der da party, sids ik, siner hateren ta spit, hioed di dei mei Godes helpe, ta der krêftichste meitsje kinne scoed in üs Nederlandon, as net krimphertich, ünkerstelik Conservatisme end krimp- hertich Tsjerkismc gearspanden om hin wiuklaem to meitsjen. Koartom, stappe wy inna foëtleasten fen dit edel fiouertal, den scil üs
feane, fen selm den hillige Oranje-feane, den feane fen der kleur fen üs in-ljeave, allerthrochloftichste, litse l:\\ndsfrowa bi der Gratie Godes, fen üs hertelapke, fen .,üs poppe", (God hoedsje Hiar Majesteit!) disse kostelike wirden to lêsen jaen: Mei Gode for Keninginne end 7\'aderland", end: ., Tsienoer da revolutie det Evangelie\'\' Under disse feane rinne al hwet Kristen is, sünder ünderskied fen tsjerke ef tsjerkjes, foaroan di kristelike Adel, in \'t gewear tsiën da machten der thsiusternisse, tsiën ünleaue end anarchie, d. i. tsiën Satan, der mear as ea omgiëth, sikjende hwa-t-er fordilgje kin. Ik spriek niis fen üs landsfrowa by der Gratie Godes". Dit by der
Gratie Godes" sy üs mear as in klanke, mear as in bleate formule, üt ear- dora tide oerblieaun, mar tsiënwirdich siïnder biteikenisse mear, in formule, der wy, omdet hia nou ienkear inna titel fen üs Landsfrowa foarkomth, üt in soarte fen earbied for da Kroana alinne, in wêsen litte. Nee, dit by der Gratie Godes", ef hwet yet swietor klanke jowth, dit fen Godes Genede", hit habbe for üs wol indied in diepe, in skiëne, in kostelike biteikenisse. Der is nin biwald as fen Gode end da Machten, dy \'t er bisteane, sent fen Gode insteld", loarth üs di hillige apostel Paulus; a!sa: nin fader, nin master, nin riuchter, noch diu Keninginne, noch di Keiser, mei ien wird, nin overheit sy üs thinkber as ,.by der Gratie Godes\'. |
||||||
|
\') Nin wier, nin echt" aiistoeraet scil hin stiëte oan det bineamen fen Groen den
Keuchenius os edelüude. |
||||||
|
H
|
||||||
|
Ènd nin leare sy üs den ek mear revolutionair, me.ir forfysom as d\' ün-
wiere, oera-miëte godlease, ja, blikens hiar bïitesporichheden, sataniske leare der saneamde folkssouvereiniteit. Disse grouelike draek moath fen eltse Kristen-edelinge, fen eltse Kristen-riddere bikampe wirde. Diu macht der Kroana, fenna liberaliston binuttige (sadet d\' ütsprake
fenna socialiston, det as bleat sieraed in monarch in üs degon to diür is, riucht fen bistean hatb), diu macht fen üs throchloftige souvercinc wirde wer greator end ta-alik wirde diu macht fen der vertcgenwoordigingc des folkes by der Kroana wer litsor end disse vertegenwoordiginge self mear in wiërheit in vertegenwoordiginge des hiela folkes! Throchsikje Din e gin self. Yen self mei Gods help to forbetterjen, ef
mei oara wirdon, yens egin ik nei to siean, det wol for üs sidse, foarst, óflidse hwet net opriucht end siiver end ald Frisk is; dos alle soarten end miëten fen greatskens end alle imbidige freamdsin. End as d\' edeling dimmen is Jen herte, hwa wit, meiskin lidse den by
th\' eindsliiten üs Friske eindieuske" boeren end boeresoimen hiar greatskens end lompens ek wol ót, disse kostelike (!) fruchten alwer fenna modern-liberale foariitgong, fenna modern-liberale geast, der, lokkich, hioed di dei alteast, net mear di //V-geast neamd wirde kin. Mar hwet üs oangiëth, litte wy dochs opriuchte Friesen bliue, ek in
disre sake! End to üsers heth jimmer wier wêsatl hwet Dr. JOAST Hiddes skriuth in sin ütlids fen GiSBERT JAPIKS\' Friske Tsjeme": Gemeenzaamheid en billijkheid waren de eenige, maar ook onfeilbare titelen van aanspraak op de gehoorzaamheid van bet Friesche volk. De grooten spraken daarom met de geringsten als met hun gelijken. \') MoUte wy, Friske edelingen, heegor end leegor, der dos nei stribje, om
alle greatskens foaral jinoer landsluide ütta herte to forbaljen, üs aerd sy ek riucht end sliucht. Riucht end sliucht moiite wy wer wösa; det is, nin kin- sten, nin ünnatürlikens er op neihalde; mar yen self alhiel jaen lik as ma in wiërheit is. O, riuchtens end sliuchtens, hwet in pear kostelike eginskippen, end ho Frisk dochs boppe alles, beide for manliude en frouliude! Litte wy dochs wer sliucht end riucht wirde, wy end üs susters, lik as üs foarfiers wieren, end och, hwet ik bidde mei, sy den ek üs üterlike biskavinge net to ünbidich! Wier e biskavinge oinmers is alinne herte biskaefdens, lik as ek xviere adel alinne herte adel is! Mar derta foar alles, üs dochters (in spe!) as bern net nei kinderbals,
end lettor net nei kostskoiilon, Ijeafst iitlandske fen selm, buta da Neder- landon (ho fiërdor, ho moayor!), beide sent mar broednesten end lear- skoalen fenner ïinnatür ; nee, diu Friske edelfaem, lik as by aids, wer inna hüs, end inner leare by hiar Mem; end den ek, hiar moed, hiar smaek, hiar sin net bidoarn, net siik makke throch det lêsen fen romans"! Buta, buta, op th\' land, op th\' frye Friske land, der heare Adela efSigürda, Bauck ef Beits, Trüda ef Gerbrich, Gerlant ef Sibrich, Emma end Elbrich, Sits end Wits, end mei hokke skiëne nammon al mear üs frouliude by da H. Doap bineamd wêse meye, der heare se wer nei der stimme der natür, nei dér stimme, dy üs fen Gode to sidsen hath! Op da Friska lande alinne kinne Friske fammen great brocht wirde, kein end dochs blier, kant |
||||||
|
\'} Dr. JOAST II. IIaliiertsma. JMlerk. A.\'iioo±\'st, Dev. 1840, bl. 99.
|
||||||
|
is
|
||||||
|
end dochs mütel, fammen riucht end sliucht, gol end goed, oarbildige Ger*
maenske jonkfrouen, oarbildige Frïske edelfammen; der, nei alde sede, me1 th\' Ald-Frisk eariser (thige smel) end det hier (net öfknippe) ünder in lange kanten mütse biskule, mei dyamanten nidle end spiëldon, mei jak end rok end slingerdoek, as by aids, da pronkjuwielen sent fen th\' Friske land, fen al da Nederlandon, ja fen al-Thiütsk-land! Friske feinten in Holland! Malde Jins herten fry fen alle iitlandske in-
floed, bliue ef wirde opriuchte Friesen, fen binnen end fen buten. Den scille da forfranske Hollanders in hiar greate stedden, in hiar centra der bescha- ving (!) thwongen wirde, om, as hia Jins herten priue ef ek mar Jins foar- kommen, Jins wèsen siogge, fen Jimme to tsiugjen: Da Friske feinten binne yet ris oarbildige Germanen!" Doch mear yet as iis namme as Fries
Jilde its ils 1\'rtske sin,
Det sin for \'t eable riucht end sliucht, Der wy mei berne binn\' !
Det platte land wer ta eare. Ek inna fierst forwidera üthernon
kin d\' edeling, ek di rike edeling, kin in th\' algemien eltse kapitalist, hy sy den edel ef ünedel, lokkich libje, as hit der, troch Gods ljeafde end genede, mar frede is in sin egin herte. For den edelman, hwaens hand jimmer nuttich ef oangenam wirk finth,
der da herten der geamigen throch goedens end gólens vvun heth, end derby lokkich boaske is, for hin kin elke edele state, elke Herrensitz," in hwet afterherne ek fen Friesland, as wenplak, in paradis wêsa. End ho folie bettor, ho folie lokkigor end siïndor for man end wif end bern, sündor beide for geast end lichem, is den net det weinjen op sa \'n toariilderlike state in th\' formids fen da frya Friska lande, fen da frya Friska folke, as det weinjen, nee, det by-in-oar hokjen in d\' iene ef oare stêd, hwer ma yens sociëteit", yens conversatie\', yens ressources" (o fy, my wirth kwealik!) end mear hearli- kens (!) fen det slach habbe kin! Nee hear, nearne net kinne feinten end fammen sa reedride, kinne de jonges sa polsspringe, da feinten sa keatse, as biita op da Friska lande ! Ek inner fierste afterherne, fier fen spoar- end tramwegon, kin ma lokkich
end tofreden libje, as hit dêr binne in yens egin herte mar frede is, end da frede kin dochs alinne mar Hy jaen by Hwaem oera miéte greate skatten sent beide fen Ljeafde en Frede, end Der elk minskebern, dy op Sin klopjen Hin iepen diich end ta Him komth, mei iepen earmon inhelleth, end den ek net wer los lith; dl troue Hear, Der sein heth: Kommc allegeare ta My, der wirch end bisxvierd sent, end ik scil Jimme
rest jaen." x) Mar ünlokkich di minske, der büte Gode om alinne for hin self, alinne
for sin formeits libbeth; hy forfarth fen th\' iene plak nei th\' oare, fen d\' iene stêd nei d\' oare, greatore, nearne net finth er lok end frede, ründom wirth er oppa lange wei det weinjen sêd, end det alles, oermits er sin egin ik oeral meislipje moath, sin egin earm, thoar, selfsiuchtich, ünlokkich herte. Koartwei, ik sids yette ris, al leith üs state ek uren fier fenna neiste spoar- |
||||||
|
\') S. Mattheus XI, fs. 28.
|
||||||
|
i6 -
|
|||||||||||||||
|
halle, ma kin der lokkich wêsa, binammen as ma ridery halde kin, end hwa
dêr den net lokkich is, siuch, der hath soks oan him selm to witen. Hier mo.ït ik hwet inlaskje:
By aids wier jimmer det ethel" fen in Friske etheling" net alinne state
mar ek saté; d. i.: üs foaralden hieden self net alinne gudsen, mar ek hieden hia hiar egin ky, skiep, bargen, m. o. w. hiar egin fie, end bibouden hia hiar egin gründ, koiirtwei, di Friske edeling wier self: boer. For land end folk scoed hit, thinkt my, to winksjen wcse, det ek dis Tilde tastiind wer ny waerth. In th\' foardiel fen th\' weinjen bute komth ek dit, det ma der, maklikor
end mear den inner stêd, forkearje kin mei da folke, mei d\' arbeidersliudon, en der throch ek da minsken as minsken kennen end achtsjen learth, ta bate beide len greaton end litson, beide fen land end liudon. Derom jonkers en jiffers, forsomje net as jimme biite binne, safolle soks
kin, Jins geamigen, binammen da litsen end ienfaldigen nei der wrald, to forsikjen : Jins aerd end sin scille der winste mei dwaen! End hwet der natür oangiëth, in opriuchte Fries, finth hit ründom in
Friesland moai, oppa klaei like goed, al is hit den hier end der ek net in dér miëte, as ïnna w:\\ldon ef in th\' wettirland. D\' opriuchte Fries longereth den ek net op greate ütlandske reisen; wol scil er, as hit him barre mei, freamde en fiere oarden ris bireisgje end da hearlike skepinge Godis ek inner freamthe ris biloitsje wolle; mar al ringen bigjinth er den to mimerjen oan hüs end hiem, end siongth er mei Dr. Joast: |
|||||||||||||||
|
GelderUnd ! hier op dtn bergon
Siean \'k Gods moaye wrald tn th\' rond. O gesichten ! ho fomiklik Is \'t der jinsen oppe grflnd ! Friske hert ! kinsth hier noch grine ?
Hert, min hert, ho stttnesth\' sa ? \'k lïin fen th\' platte land unwennich ; Och ! ik maot nei Friesland ta I |
|||||||||||||||
|
Alle minsken binn\' min broaren,
Knd diu hiele wrald min t\'htts ; Mar det bloed tn Friske ieron Krilpth nei Fries end Friesland ta. |
|||||||||||||||
|
Hearlik Holland mei diu steddon,
Moaye grêfton, jild end ried : |
|||||||||||||||
|
Hwer scoe \'k earne Ijeavor weinje
As der mar nin Friesland wier. Friesland, Friesland I da landsdoue
Der lts mem my widse heth; Der ik boarte mei da famkes, O I det land forjit ik net. \') |
|||||||||||||||
|
Det F risk wer in der müle des Ad els. Boppa end foar alles
moiite da Friske ethelingen wer Frisk prate, mei elkoarm end inna hüs, mei wif end bern end thiënstboadon, ja, sa folie müglik, mei elkum, der Frisk forstiëth, heech ef leech, rik ef earm. End det kin büte op th\' land sa skoan, as wi hit mar earnstich wolle. End det moath ek, hit is in earste eask, lik as ik in th\' bigjin skrieau, as hit üs in wiërheit earnst is mei th\' Friskdom, mei der Friske sake. Diu teal is diu siele der natie, hia is diu natie self" end büta der sprake om goê-Fries wêse to wollen, kin net. |
|||||||||||||||
|
\') Dr. Joast H. Hauiertsma : VrUsUïnd", in da Jiimenend Teltsjes"\', Dimter, l88l, bl< 6a.
|
|||||||||||||||
|
17
|
|||||
|
N\'t wier, di goê-Fries, d\' opriuchte Fries inner frearnthe, ho lokkich fielth
er hin, as er hommels landsluide meth end sin ljeave sprake praten hearth; ho swiet is hit him, nei jiëron fen ófwösan, by sin thiiskomste in det heite- land, da alde, in-diüre klanken for \'t earst wer op to fandeljen! Diu sprake is rundom end sa ek to üsers d\' ófspegelinge fen th\' aerd fen
folke end lande, end lik as fen alla sprakon end by alla folkon, sa kin ek fen der Friska sprake sein wirde, det hia di kaei is ta th\' herte der Friesen, der det herte kennen end ek winnen docht. Fnd o, det Frisk is sa \'n oera miëte skoan sprake; diu tid, bisteege om se oan to learen, wirth sa thige bileane! Hokker sprake is sa klankrik, sa swietlüdich, kltnkth den ek wer sa kreftich, as det Frisk? Friske edelfeinten! Litte wy Friske edelingen, üs den dochs allegeare
ütlidse oppa stüdsje (studie) der sprake, der ek ü s foarfiers sprieken; lit hit üs fèste foarnimmen wêse hit in disre sake net by sidsen bliue to litten; mar throch dwaen, d. i. throch Frisk praten end Frisk skriuen, throch Frisk lèsen end Frisk siongen hiar da kroana oppa holle to halden! End der is yet in reden, hwerom as dit üs stribjen wêse moath; \'t is
oermits oars det forkeard bigrip der domme menigte: Frisk = platboersk, om sa to sidsen, mei nin stok der üt to slaen is. End ta th\' ütrugjen fen dit forkeard bigrip scil üs diu selfde oerdwealskens helpe kinne, boppe al fen my neamd as ien fenna heilleasa folgon des Franska windes. Disse oer- dwealskens, der hia as diu frucht der stofforgodinge (materialisme), lik as ründom, sa ek to üsers, iepenbiéreth in in heislik jeyen ünder üs boere- end boargerliudon nei greatens en fornamens, sadet menheer" end juffrouw", en och, as hit kin, mevrouw" neamd to wirden, for in hopen fen disse minskon almei det top fen loksilligens ütmakketh. Praet end is nou d\' Adel wer Frisk, den scille ek disse forbiustere liude wer mear mei herte end siele hiar Frisk prate, wer mear al hwet folksegin end folksaerdich ald Frisk is in eare halde, koartwei, wer mear mei herte end siele Friesen end Friesinnen wcsa. Den heth platboersk" üt.
Den is platboersk" selfs in thige deftich" foroare!
Ei, den kin Platboersk, diu yeskepiïster ünder Europa\'s sprakon, wer by
der hirddobbe wei komme, end da feastklean, der hiar passé, oantsjean, hia, diu keine, yet altid jonge edelfrou, der sont mear as thrye ieuon fen hiar egin bernon sa grousom to nei komd, ja fortrape"wirth! Great is den ek sont ieuon di skild, der in disre sake binammen oppa
Friska Adel resteth. Throch da sleauens fenna Friska edelingon binammen is üs sprake sa forfallen end forbastere, sent hiar siivere end folie formen sa smadelik undergien. Throch da sleauens fen üs foarfaderon, der, thrye dübelde skande! mar ek: ünbigripeliker wise, net warber west habba, om hiar sprake, dit allerkostelikst pronkjuwiel, süver to biwarjen end in folie eare to halden, der nin noed fen stien, nin soarch for hawn habba. Mar ik gean fiërdor. Der sent ek in üs degon wol Friesen, wan- ef
basterd-Friesen" neamth ma sokke, der profetearje, det diu Friske sprake ta der deade forwesen is. By da swirde fen Kening Radbód 1 Warre wy üs, om sok lef, forfysom, da Fries ünwirdich petear ünwier to meitsjen ! End waerth di moed fen üs heidenske foarfiers foar da strid forheege
fenna sangon fen hiar siongers, da bardon", ek wy wirde in disse üs strid biaiele fenna hearlika lieton fen üs bard, fen Gerben, da learda end dimmena, |
|||||
|
18
|
|||||||||||||||
|
ma scoed hast sidse, to ier forstoarna, Friska siongere, hwaens siele by Gode sy.
Harkje ho-t-er siongth: |
|||||||||||||||
|
End by iis sin for \'t riucht end sliucht,
Sy stees üs teal üs diür;
Hia \'s d\' ingel, der üs hoedsje kin
Tsiën freamdsins skerpen kloer,
Forgeaten wy üs spraek
(God jow, di dei brekk\' nimmer oan!)
Mei Friska sin end aerd wier \'t dien,
Di Friska namme stoarn. \'J
|
|||||||||||||||
|
End den det oera miëte skoane:
Wy, wy litte üs teal net farre,
Lith se mannich herte ek kald; Friska klanken, Friske sprake Habbe in th\' Friska hert hiar hald. Langor al as tweintich ieuen
Heth det Friske folk bistien, Heth hit fen sin leed end wille In dam klankon ütring dien. |
|||||||||||||||
|
Wy, wy scille üs teal biwarje,
Tsiüge end bild fen th\' Friska sin, Ofprint fenna geast der afaers, Fen hiar eable frydomsmin. Nee, wy litte üs teal net farre,
Jimmer halde wy se in ear: Sünder \'t Frisk nin Friske seden, Sünder \'t Frisk nin Friesen mear. 2) |
|||||||||||||||
|
Frye Friesen 1 Dit liet het Jimme da siele optein ? Litte wy hit GERBEN-om
den jamk neisionge! End nou, farre wol!
|
|||||||||||||||
|
\') Grkiien Coi.mjon : Fryske namme, sin en tael", 9 Sang tn // Lietcboek.
*) Gerben Colmjon : Wy, wy litte üs tael net farre", 6* Sang tn It Lietebttk. |
|||||||||||||||
|
19
Min goede friund Jr..............!
Der hab ik Di mar ris gans in hoart oanne praet halden. Ik forwachtsje
likwols fen Dy det min wird Di net forfeeld habbe scil, end derom hab ik min thinsen hiar gong mar gean end min pinne mar skriue litten. Do ik mei disse brieve bigün, wiersthou yette in Leiden, nou habbevvy ünder-
wilens likwols al Peaske hawn end bisthou grif yet in A......; derom stiür
ik min skriuerye der mar hinne. By Din weromreise nei d\' Alma Mater
scitte brief end oerprintsels den wol meinimme end Din mei-ledon fen Frisia" tabringe. By th\' eindsliiten yet in ütstel; dit, det wi, foartoan, as wi elkoar to
reden steane, da Friska sprake brüke in üs praten end by üs skriuen. Wotte? End nou rop ik Di ta: Far wol! End d\' Alfader jowe Di sündens, lok
end frede, Dy end Din folke. Mei in thige handslach end in alde Friske trou Din Stalke
ft) Jan van Wageninoen thoe Dekama.
|
||||||||
|
Siuch der Friesen, min brief oan disst Friska feinten in Hollands academic-
stêd! End Jimme, Friske edelingen, der hit lèsen habba end net ta d\' aca- öVw«V-boargers biheare, ei, wol hit biskógje as ek oan Jimme skrieaun! |
||||||||
|
*&%£*»\'
|
||||||||
|
\\
|
||||||||
|
T A H E A K E.
|
||||||||
|
Aetas parentum, peior avis, tulit nos nequiores, mox
daturus progeniem vitiosiorem. \') HORA.TIUS, Od. Lib. III, VI.
|
||||||||
|
Friesland inna wiel end ho der üt" hab ik as opskrift boppe dit opstel
skrieaun, end ik mien oan Frieslands edelingon det paed wisd to habben, det hia wer op moate, as hia meiwirkje wolle mei, ja da foarsten wêsa wolla fen hiam, dy in üs degon iverje om det heiteland ütta wiel to helpen. Mar, hier hab ik hit al sein: hit is net alinne d\' Adel, der hin skrap
sette moiith tsiën d\' omwentelderye, der hin skrap sette moath as hit der om giëth üs land utta wiel to fleren; end derom koed, mocht disse skriuerye net eindje foar end alear yet in koiirt wird taroppen wier oan alla Friesen in th\' algemien. In koiirt wird", seith hier muglik disse ef jinge; min ljeave man, Y
habba, nei th\' jinge Y in yens iepen brieve sein habba, nou, ta alla Frieson in th\' gemien net mear as in koiirt wird to sidsen, om den wei to wisen, der alle, edel ef uncdel, rik ef earm, folgja moate, om ek to üsers da sociale misstanden ütta wei to meitsjen, da sociale quacstie ta in befredigjend eind to bringen? Y wolle mei \'n koiirt wird ütmeitsje hwer oaren nea net oer ütpraet likje to wêsan? -------- Ja, sa ist; in koiirt wird hab ik al min\' landsliudon mar ta to roppen;
ik hab hiarrcn nammentlik mar int sin to bringen disse thrye wirden üses Heara: Dou scilste Din mei-minske ljeaf habbe as di self" *),
Ik bin det liocht der wrald" 3), end: Sunder My ne kin- sthou neat dwaen" 4). Om disse machtwirden fen da Soane Godes draeith hiel det bieindjen
|
||||||||
|
\'; Det slachte fen «s aldon, dut mindor is as det fen lis foar-aldon, heth Us helle, dy mei
gauens in skaei foa^tbringa scilla, det yet mear bidoarn is. *) S. Markus XII, 31. s) S. Jan VIII, 12. *) S. Jan XV, 5*.
|
||||||||
|
21
|
||||||
|
der sociale quaestie. Hia binne end bliue nou end in aller ieuichheit d\' alfa
end cl\' oméga, det bigjin end d\' eind, for det heil der wrald. Wirde hia wer mear heech halden end in tapassinge brocht, den scil under alla standon det thinsbikl wer hearskje, det \'s minske jild ef guod net sin fol egindom is; mar det God di Heara eginer is end di minske net mear as Sin rintmaster; den scil ünder alla standon det thinsbild wer hearskje, det wy minsken alla kinda sent fen ien Fader, alle bern binne fen ien Heit. Ma praet tsiënwirdich folie fen democratie; mar dit loste thinsbild alinne
kin in simde democratie int libben roppe: da kristelike democratie. End dit, det alle minsken, rik ef earm, Kening ef arbeider to handeljen habba nei th\' hiëten fen ienselfde Heara, disse fielinge halde by aids da riken dimmen end laei twiske alla standen in inlike band, wilst det moderne heidendom" end diu minske- end stofforgodinge fen üs tid haet, nid end oerginst foartbrocht habba. Deroin den ek koinmc disse eask as nümer ien to stean op elk sociael,
op elk steatkindich program: Diu frye skoale for leegor, for middelber end for heegor linderwis! Disse eask wirde in üs Nederlandon op sociael-politiek gebied det wachtwird for da 20" ieu! Ommers, d\' untkersteninge der natie, der for \'t iene part det wirk is
der ünlieauige dwaellearders, is in net mindora miëte diu frucht fen üs leegora, middelbera end heegora overheitsskoiilon, fen dam skoiilon, hwer alles leard wirde mei end moiith, alinne net det ienich nedige", net diu freese for God end Sin gebod. Disse untkersteninge, der oppa langa wei ek hier da Vaillants end da
Ravacliols helje scil, lik as se nou al üs sociael-democraten foartbrocht end in th\' algemien in jong Friesland", in jong Thitskland" helle hath, det in egin eagon to heech stiëth in üntwikkelinge om yet fen Gode end Sin Salfde heiire ef witte to wollen, in jong-Friesland, in jong-Thitskland, in dér miëte al forwildere det det noch God, noch master" by hiam al ta \'n groue- liker wiërheit wirden is, da tsjerken sent den ek leech, mar.. .. dagekke- en tuchthüsen fol (hwa hin seli forheegeth dy scil delthrieaun wirde"! \') diü untkersteninge moiith stuite wirde, end den den scille dernei alle middels wol mear ingong finde end bate, der b.g. üs Friske Maetskippye fen L:\\ndbou end in hopen goede minsken mear in üs landtsje (eare hwaem eare takomth!) oanriede, om ek t\' üsers in eind to meitsjen oanna sociala misstandon. Diu kow moiith by da hoiirnon fette wirde, nin hinders after da wein
mear slein; mar ek: net wachtsje mei den saed to damjen ont det keal fordronken is! Hwent dit is mar in feit: Alle saneamde foarütgong, der nin kerstelike
foarütgong is, is afterütgong end di foarütgong den ek der revolutiemannen heth üs maetskippye, üs land end folts fordoarn. Ommers, heislik sent ïn üs degon da wirken fen Satan, end ma moiith al sieande blind wêsa (nammers üs liberalisten end modernen binne sieande blind, ja, dit is krekt hiar greatste brek!), om net to fetsjen, det da wirden fen Horatius, as opskrift boppe disre taheiike fen my oanhelle, op üs tsiënwirdige tid alhiel fen tapassinge sent. |
||||||
|
\') S. Mattheus XXUI, 120,
|
||||||
|
22
|
||||||
|
End lik as IIokath wirden op sa treffende vvise d\' undergong fenner
biskavinge fen siner\' tide inlet habba, sa vvise ek in iis degon alla teikcnen derop, det diu tsiënwirdige tanimmeiulc forwilderinge, d\' anarchie inna hert on, as God di Heara hit net oars foarsiocht, eindje scil mei d\' undergong ek fen iis biskavinge, ek fen üs maetskippye. End nou scille da Hearan, der sieande blind sent, fen selm wol ünlieauich
laeitsje as se disse tapassinge lèse fen HORATII wirdon op iis maetskippye; mar hwa net sieande blind, net doctrinair is, nee, hwa sin eagon goed den kost jovvth, sin eara goed iepen heth end to lüsterjen leith end ünder alla standon fen üs folke wol forkeareth, dy scil sidse moiite, det disse tapassinge, mieri, mar al to wier is. Lik as diu maetskippye hwerin di dichter der aldheit libbe, sa scil ek
üs maetskippye, üs saneamde biskavinge ündergean èf in in geweldige sociale revolutie, ünder da bommon fen anarchiston end nihilistou, in divels- overwinninge hwerby det hellefeast fen 1793 yette neat net wêsa scil, èf under der swipe fen in twade Atilla, der ek üt th\' eaiten komma scil, om mei sin wilda bendon üs wralddiel to oerstreamjen, üs saneamde biskavinge, der faken neat net is as in grienmank fen selfsiucht, stofforgodinge end wraldsin, op to romjen end dit ünlieauich slachte" mei sin giselslagon tobek to bringen ta sin God. Ja dit is det ienige middel om disse undergong yette foar to kommen:
Tobek oanna foeten fen th\' Krüs; Jesus Christus
Salvator Mundi l) in alla herton! For Hin moiite earst da learden disser wrald delfalle inna mouda mei
disse weet in th\' forbüka herte: Alle wisens der wrald is dwasens by Gode,
end da needgialpe oppa lippon:
Heara, wès my earma sünder genedich!-------------
Kom lèser, lith üs hier, ta üs bimoediginge end fortreastinge den oera
miëte skoana Thitska sang ris ophelje fen üs Isaak DA Costa, fen üs fromme Kristen edeling end sionger, den sang, biken \\ as da Costa \'s Folksliet: Zij zullen het niet hebben,
Ons oude Nederland,
Met bleef bij alle ellenden Gods en der Vaad\'ren pand.
Zij zullen het niet hebben, De goden van den tijd;
Niet om hun erf te wezen Heeft God het ons bevrijd.
|
||||||
|
<) As Kedder der Wrild.
|
||||||
|
23
|
|||||||
|
Of zijn het and\'re tijden,
Die God voor ons bewaart?
Een donk\'rer lotsbedeeling, Waarvoor wij zijn gespaard?
Gij zult ons toch niet hebben, Gij goden van den tijd;
Wij blijven ook bij \'t zinken Der vaad\'ren God gewijd.
Een natie kan ook vallen
Met eer, ter eer van Hem,
En houden, heilgeloovig, Zijn standaard vast met klem.
Daar zijn ook martelaren Op Neêrlands grond geweest,
Geen LODEWYK, geen Willem, Heeft ooit die keus gevreesd.
Met al hun schoone woorden,
Met al hun stout geschreeuw,
Zij zullen ons niet hebben, De goden dezer eeuw;
Tenzij het woord des Zwijgers Moedwillig werd verzaakt:
\'k Heb met den Heer der Heeren Een vast verbond gemaakt.
|
|||||||
|
Koed dos disse taheake koart wêsa, ta bate fen üs\' arbeidersliudon, fen
üsa troua, dreega, riuchta end sliuchta, oarbildich foltsaerdiga arbeidersfolke hab ik yet in kostelik wird, ja for hia in libbenswird oerskrieau Ut th\' wikbled De Bazuin, Stemmen uit de Gereformeerde Kerken in Nederland, fen na 26° Jn Foarmoane 1894, in wird, det by th\' eindsliiten, mei tastimminge des Earw. skriuers, as lJylage" hier tolgeth. ------- |
|||||||
|
24
|
||||||
|
End nou in th\' algemien yet in opmirkinge. In hiel disre skriuwerye
hab ik mill thinsen fry hiar gong gean litten, hab ik, fry üt, delskrieaun hwet my oppa herte laei. Dit is diu sake: Net mei malke end wettir, det al genoch tape wirth, is üs maetskippye holpen, mar mei kleara win\' I |
||||||
|
Eai.a, frya FriesaI
|
||||||
|
|
|||||
|
B IJ L A G E.
|
|||||
|
Wat de Christen-arbeider heeft aan zijn geloof.
Er is een zeer groote tegenstelling tusschen den mensch, die steeds
zulk een overvloed van geld en goed rondom zich heeft, dat hij er geen einde van ziet, en den arbeider, die zich eiken dag het noodige om van te leven venverven moet; wiens kast en lade elke week weer aangevuld, maar ook elke week weer uitgeput worden. De Christen-arbeider, en inzonderheid zij, die los werk verrichten, hebben
ook in betrekking tot de natuurlijke en tijdelijke dingen geheel door het geloof te leven. Dit nu gaat lijnrecht in tegen de begeerte van ons hart, waarbij wij van te voren reeds zien en berekenen willen, hoe al onze wen- schen en zorgen tot op onzen laatsten levensdag toe, bevredigd zullen worden. De Heere leert zijne discipelen te bidden om dagelijksch brood, doch
als zij naar de inspraak huns harten deden, dan baden zij om brood voor geheel hun leven in eens. En zoo wil de Heere het niet. Volle kruiken en flesschen, weivoorziene beurzen zijn er in overvloed
bij de lieden der wereld, maar bij het volk des Heeren treft gij die zeer weinig aan. Want de Heere wil de Zijnen klein, afhankelijk en behoeftig houden.
Hij leert hen te bidden om dagelijksch brood, opdat zij, ook in het tijdelijke, eiken dag tot -Hem zouden komen om Zijne hulp en bijstand in te roepen. En dit nu wordt het meest gekend en beoefend in onzen Christelijken
werkmansstand. Gelijk bij de kinderen Israels, zoo doet de Heere ook bij hen eiken morgen het manna regenen, dat zij geroepen worden te verzamelen ter plaatse, waar Hij het hun geven wil. Vooral hier is het leven een leven |
|||||
|
27
|
|||||
|
van voortdurenden nood en behoefte, en daardoor een leven van voortdu-
rend gebed, maar tegelijk ook van voortdurende hulp en voorziening des Meeren. Er is een diepgaand verschil tusschen den Christen-arbeider en den
ongeloovigen werkman. De levensbeschouwing van den wereldling heeft tot middenpunt het eigenlievend en zelfzuchtig ik. Vandaar is hij licht onte- vreden, murmureerend; zijn geheele leven is met een somber waas overtogen. Want hij kent en zoekt niets anders dan de dingen dezer wereld, hij wil er zooveel mogelijk zich van verwerven, en met al zijn zwoegen en slaven ver- krijgt hij slechts zooveel, dat hij er ternauwernood mee rond komen kan. Dit wekt wrevel en haat in het hart. Waarom moet ik zoo tobben en worstelen, terwijl anderen in weelde en wellust zich baden ? Ben ik niet even goed mensch als zij f" Zoo spreekt hij in zijn hart, en er behoeft weinig bij te komen, of hij schaart zich onder de vanen van het Socialisme, verlan- gend uitziende naar den dag, waarop zijne schoone" idealen, onder veel bloed en tranen, vervuld zullen worden. Zulk een bestaan gelijkt op dat van een brandende fakkel, die zich zelve verteert, en ten laatste in rook en walm uitdooft. De Christen-arbeider daarentegen heeft op de dingen een geheel anderen
blik. Hij beschouwt het leven en de toestanden des levens bij het licht van Gods Woord. Boven al de deinende bewegingen der woelige levenszee, ziet hij de machtige hand Gods, die alle dingen bestuurt en regeert. Dit geloof in God is de grondslag, waarop hij staat. Terwijl de ongeloovige zich den speelbal gevoelt van allerlei invloeden en omstandigheden, weet de geloovige zich een kind des Meeren, wiens het vee is op duizend bergen, en die uit zijnen rijkdom en volheid aan een iegelijk mensch, naar zijn wei- behagen, mededeelt. Voor den Christen is dit leven niet het eenige, zijn de goederen der
aarde niet de hoogste en meest begeerlijke dingen. Dit leven is hem een voorbereiding voor de eeuwigheid. Het Woord van Jezus leeft in zijne ziel: Zoek eerst het Koninkrijk Gods en Zijne gerechtigheid." Geloovende, dat daarna alle dingen, die in dit tijdelijk bestaan noodig zijn, hem van den Heere zullen worden toegeworpen. In dit geloof is het ook niet zijn hoogste begeerte, veel van de aardsche
goederen te ontvangen, maar veel meer om rijk te worden in genade. Wijl hij zich zelven als een zondaar leerde kennen, spreekt hij niet over
de rechten van den mensch, want hij gevoelt diep, hoe alles ganschelijk verbeurd is. In dit licht worden de zegeningen vele en groot. Wie daarin staat, leert
alles als een weldaad, met dankbaarheid, uit de hand des Heeren ontvangen: het werk, de gezondheid en de kracht om den arbeid te kunnen verrichten, |
|||||
|
28
|
|||||
|
het brood, dat in dien weg wordt verkregen; in alle dingen, groot en klein,
ziet hij de goedheid Gods. Op dit standpunt is ook de daglooner rijk in zegeningen, welke de Heere hem dagelijks schenkt. Dan is er in de woning der armen een leven uit de hand des Heeren, en van wat God eiken dag hem geeft. Het gezicht van Gods groote goedheid, bij het besef van eigen onwaardigheid maakt elke gave groot en doet het sober maal tot een vette spijze worden, die de Heere hun tot overvloedigen zegen doet gedijen. Neen, het geluk is niet in den overvloed gelegen. Rijkdom baart menigmaal zorg en angst, doch het genoegzaam deel, met dankbaarheid genoten, geeft vrede en blijdschap. In zulk een woning kan ook voor de onbekende toekomst een goed
toevoorzicht zijn op den Heere.*\' De Christen toch gelooft, dat Hij, die de Zijnen geleerd heeft om het dagelijksch brood te bidden, dit hun ook zal geven. Hij weet, dat de Heere, die in de laatste ure Zijns aardschen levens Zijne moeder aan den geliefden discipel aanbeval, opdat hij voor hare vei- ligheid en voor haar onderhoud zou zorgen, met dezelfde teedere be- langstelling is vervuld omtrent de aardsche behoeften van al Zijne discipelen. Verkeert hij in nood en gebrek, hij weet, dat de Heere duizend middelen en wegen heeft, om die weg te nemen of te verzachten. Ofschoon hij slechts een zeer gering deel bezit, waarvan de wereld zegt: Daar kan ik niet van leven 1" de geloovige weet, dat de Heere machtig is in het kleine een grooten zegen te leggen. Komen er dagen van krankheid en ellende, dan heeft Hij een toevlucht bij zijnen God, en mag pleiten op diens eigen belofte, waarbij hem toegezegd is, dat het hem aan het noodige nooit en in niets zal ontbreken. Ook dan zelfs kan er door het geloof stilheid en vertrouwen zijn, in het besef, dat alle dingen, ook deze smartvolle wegen, moeten me- dewerken ten goede. Wanneer een Christen en een wereldsch mensch In armoe en ellende
zijn, lijden ze beiden, maar toch met zeer groot verschil. De ongeloovige lijdt morrend en klagend. Hij woelt tegen de doornen en prikkels in, en doet zich daardoor te grooter smarten aan. De Christen kan ook dan, door het geloof, met stille gelatenheid zich overgeven aan den Heere, wachtende op Zijne hulp, die te Zijner tijd zeker zal komen. Nooit is een Christen zóó arm, of hij heeft toch altijd in den hemel nog een goedertieren Vader, die met mededoogen op Zijne kinderen neerziet. En daarin ligt alle heil en zegen opgesloten. Hij dit geloof is het de ervaring van zeer velen, dat er goede dagen bij den Heere zijn, i\'ooral in tijden van nood en krankheid. Zeker, er komen bij den Christelijken werkman ook wel andere dagen,
waarin ontevredenheid en geklag zijn ziel beroeren; maar dan vermaant het Woord des Heeren hem vergenoegd te zijn met voedsel en deksel, en ge- hoorzaam en met eerbied zich te onderwerpen aan de machten, die God |
|||||
|
29
|
|||||
|
over hem gesteld heeft. En voelt hij dan nog steeds, tegen de vermaningen
des Woords in, den demon in zijn hart opgekomen, dan zoekt hij sterkte in het gebed: Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van den booze." Ook doet de geloovige zijn arbeid in een geheel andere stemming dan
de wereldsche werkman. De Christen draagt den last en de hitte des daags, biddende tot God om kracht en ondersteuning; hij oefent zijn beroep uit, van den Heere den zegen verwachtende, wien hij ook in zijn arbeid heeft te dienen. Daarvan kent de ongeloovige niets. Hij draaft en slooft van den morgen tot den avond, den zwaren last van zijn taak nu eens in doffe luste- loosheid voortsleepend, dan eens onwillig, ontevreden en murmureerend, en straks met een schorren vloekkreet op de lippen. Hoe arm en diep onge- \'ukkig is die mensch! De Christen arbeider daarentegen wordt in al de moeiten des levens en de zorgen, die zeer vele zijn, door de kracht van zijn geloof vertroost en verkwikt. Ja, de teederheid van het leven des geloofs bloeit zeker het meest in
de woningen van onzen Christelijken werkmansstand. In die huizen ligt de altijd bloeiende amandelstaf, wijl de Heere daar woont met Zijn geest en genade. Daar is vrede, blijdschap en geluk, zooals dit onder de meergegoe- den van Gods volk vaak niet wordt gevonden. Want de arme, Christelijke daglooner ziet overal de hand des Meeren in; ook in de kleinste en meest dagelijksche dingen, die anderen geheel over het hoofd zien. Daar wordt Gods trouwe zorge van dag tot dag biddend ingeroepen en dankend genoten, een zorge die gaat over alles, over kast en lade, over beker en schotel. Hij, de Heere, Hij vult die dagelijks voor hen. En als Hij Zijne zegenende hand houdt over het schamele stuksken brood, en over den half ledigen beker, dan zullen ze ook met het weinige overvloedig worden gezegend. Nog steeds zijn er vele nederige woningen, waarin de Heere, als bij de
weduwe van Zarphat, van dag tot dag wonderen doet, wonderen, die de oliekruik en de meelflesch betreffen. Neen, het is niet in de eerste plaats de vraag: wat wij hebben, maar:
is er een zegen in hetgeen wij bezitten. Aan den zegen des Heeren toch is alles gelegen. Hoeveel gelukkiger is de arbeider, die den troost des Evangelies kent,
en gelooft in den Heere Jezus Christus, dan hij, die voortleeft in vervreem- ding van God en Zijn Woord! En ook waar de geestelijke wortel der zaak nog ontbreekt, zal, zoo men
zich ook maar uitwendig leert voegen onder de tucht van Gods Woord, de zegen daarvan ruimschoots worden genoten. Neen, geld en goed zijn niet in de eerste plaats bij machte de ellende van onzen tijd weg te nemen. Dit moge voor een oogenblik de pijn stillen, straks breekt zij weer door, en is dan des te gevoeliger, wijl er een oogenblik van verademing was. Alleen |
|||||
|
30
|
|||||||
|
het geloof in het Evangelie der genade kan waarlijk hulp bieden aan onze
doodelijk kranke maatschappij. Velen zeggen spottend: Dat praten over geloof en Evangelie helpt mij
niet, ik kan er nog geen pond brood voor koopen; geef mij liever werk en brood!" Doch wie zoo spreekt, spreekt in de blindheid zijns harten.
Dat het geloof een zegenrijke kracht is, blijkt uit geschiedenis en ervaring.
Zoolang men zich in gehoorzaamheid onderwierp aan het Woord des Meeren, was er van Socialisme en Nihilisme geen sprake. En in de kringen, waar de Schrift Gods nog regel en richtsnoer des levens is, treft men, in plaats van verzet en tegenstand, stilheid en kalmte aan, al is het ook dat velen gebogen gaan onder den druk der tijden. Ja, in zijn geloof heeft de Christen-arbeider sterkte en troost. God
zal zorgen!" is het gulden woord, dat door het geloof, als door een onzicht- bare hand, in het hart en aan den wand van zijn woonvertrek wordt ge- schreven. In zijn geloof heeft hij al zijn schat; zoo hij dit verliest, verliest hij alles. Als de rijke naar de wereld tot zijn schatkist gaat, neemt de Christen-arbeider de toevlucht tot zijnen God, die rijk is en algenoegzaam over allen, die Hem aanroepen, en die in Zijn Woord tot hem heeft gezegd: Werp al uwe bekommernissen op Mij, want Ik zorg voor u." Wat dunkt u, is het niet een heerlijk voorrecht, in al zijn nood en behoefte, ten allen tijde zulk een geopende toevlucht te hebben? Het geloof in God den Vader, den Almachtige, Schepper des hemels
en der aarde, en in Jezus Christus, Zijnen eeniggeboren Zoon, onzen Heere, is de sterke gordel, die den Christen-arbeider bewaren zal om op den ge- weldig golvenden levensstroom niet weg te zinken in de diepe kolken van ongeloof en revolutie. |
|||||||
|
-<SSOS3-
|
|||||||
|
v
|
|||||||
|
ERRATA.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||