UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT

UITGEGEVEN DOOR DE VEREENIGING
TER BEVORDERING VAN CHRISTELIJKE LECTUUR.

DE EERSTE KAFFER-ZENDELING.

GESCHIEDENIS DER ZENDING IN KAFFERLAND.

NAAR HET ENGELSCH

LEIDEN: BOEKDRUKKER!J VAN D. DON NU.

Me vrouwe TIYO SOGA - Burnside,

EN AAN DE KINDEREN

EERSTEN KAFFER-ZENDELING,

DIENS VRIEND EN MEDEBROEDER

Juist heden veertig jaren geleden, vond er in het kerkgebouw
der United Presbyterian Church, in Johnstreet, te Glasgow, een
indrukwekkende plechtigheid plaats. Een jonge Kaffer, die
weinige jaren tevoren uit Afrika in Schotland was gekomen,
deed openlijk belijdenis van zijn geloof in den Heere Jezus Chris-
tus als den Zone Gods en eenigen Middelaar Gods en der men-
schen, en werd daarna gedoopt in den Naam des Vaders én des
Zoons én des Heiligen Geestes. Die jongeling was Trro Soöa, van
den Heere verkoren om de eerste Zendeling uit de Kaffers te
zijn onder zijn eigen volk, in waarheid een uitverkoren vat om
\'s Heeren Naam te dragen onder de heidenen.

De hier volgende bladzijden bevatten een beknopte levensschets
van dezen arbeider in den wijngaard, geschreven niet tot ver-
heerlijking van het schepsel, maar opdat de \'Heere in zijnen
dienstknecht zou verheerlijkt worden. Uit de kraal van zijn hei-
denschen vader werd Tiro Soga geroepen, om op bijzondere wijze
en langs kennelijk van God afgebakende, wegen opgevoed en
voorbereid te worden tot Zijn dienst. Die voorbereiding duurde
lang, doch de tijd van arbeiden in den wijngaard was beperkt, en
op nog betrekkelijk jeugdigen leeftijd ging de arbeider in in de
ruste. Doch zijn loopbaan was toen ten volle geloopen; de ge-
nade Gods was in hem verheerlijkt, en in den persoon van Trro
Soga had de Heere doen zien, dat Hij nog groote gedachten des

vredes heeft ook over de diepgezonken Kaffernatie, en voorts
hoe Zijn kracht in zwakheid volbracht wordt.

Toen mij in 1880, kort vóór mijn terugkeer uit Afrika naar
Holland, het geschrift van den Zendeling Chalmers in handen
kwam, besloot ik terstond er eene vertaling in het Hollandsch
van te bezorgen. Werkelijk begon ik in 1882 met de overzetting,
doch al spoedig bleek het mij, dat van eene bloote vertaling van
het boek geen sprake kon zijn. De stof moest voor Hollandsche
lezers anders geregeld worden; er moest tot verduidelijking heel
wat worden bijgevoegd, en er kon veel worden weggelaten. Het
geheel moest dus worden omgewerkt, en de schets, die de lezer
nu ontvangt, is slechts voor een deel vertaling van Chalmers\'
boek en verder oorspronkelijk. Dat de voltooiing van dit werk
zoo lang vertraagd werd, deed mij leed, doch was niet te ver-
helpen, daar ik aan zulken arbeid, hoe liefelijk ook, slechts mijn
snipperuren kon besteden, die vooral \'in den laatsten tijd few
and far between", weinige en met groote tusschenpozen, zijn.
Vinde dit boekske in ons vaderland en onder de Hollandsche
lezers in Zuid-Afrika een even goed onthaal als het in Engelsche
taal mocht genieten, en drage het iets bij tot verlevendiging der
belangstelling van \'sHeeren volk in het werk der Zending. Zoo
zij het!

Rotterdam, 7 Mei 1888. F. LION CACHET.

AFKOMST EN EERSTE LEVENSJAREN.

Tito Soga werd geboren in hefc jaar 1829 nabij de Chumie-
rivier, in Kafferland, en was het zevende kind van Nosutu,
de groote vrouw" van Soga, in de geschiedenis van Kaf-
fraria wel bekend als een der invloedrijkste raadslieden
van den Kafferkoning Gaika. Behalve Nosutu had de oude
Soga nog zeven wettige vrouwen, en in het geheel was hij
vader van negen en dertig kinderen. Zijn hooge rang onder
de Kaffers bracht mede, dat hij zooveel vrouwen had, en
het zou geheel beneden zijne waardigheid geweest zijn, slechts
ééne vrouw te hebben. Ook was het aantal vrouwen een be-
wijs van zijn rijkdom, want gelijk men onder ons, als de
bezittingen vermeerderen, eene buitenplaats koopt, of rijtuig
gaat houden, zoo koopt een Kaffer, naarmate hij rijker
wordt, meer vrouwen. Een man, die acht vrouwen heeft,
moet vermogend zijn.

Tiyo\'s vader was een groot en sterk gespierd man, met
vurige, doordringende oogen en met een gebiedende houding,
om zijn ambt als raadslid en opperhoofd meer waardigheid
bij te zetten. Schoon behoudend in de politiek, en sterk

gekant tegen de invoering van nieuwe zeden, en van den
nieuwen godsdienst," was hij toch de eerste, die een
ploeg van het Engelsche gouvernement aannam, en zijne
ossen heeft ingespannen, om het land te beploegen, in plaats
van het, op de gewone wijze, door zijne vrouwen met een
houten pik" of spade te laten omspitten. Ook zal hij de
eerste Kaffer geweest zijn, die het voorbeeld der blanken
gevolgd heeft, om een stroom water uit te leiden tot be-
sproeiing zijner landerijen. Hij heeft in de Kaffer-oorlogen
van 18461852 den Engelschen de handen meer dan vol
gegeven, doch wordt toch door hen met zekere eer genoemd,
als een man, flie de meeste zijner mede-raadslieden verre over-
troffen heeft in doorzicht, ontwikkeling en rechtschapenheid.
Tiyo\'s moeder was uit den stam der Amantende, en behoorde
insgelijks tot de aanzienlijken haars volks. Zij was eene vrouw
van ernstigen. zachten aard. Na Tiyo\'s geboorte tot den Hei-
land geleid, en daarna van haar man, die als heiden gestorven
is, gescheiden, en door opvolgende oorlogen van plaats tot
plaats gedreven, heeft zij als een waardige Christinne, onder
vele moeielijkheden, haar weg bewandeld tot het einde. Vooral
moet zij ijverig geweest zijn in het gebed en teedere zorg
voov haar zoon, die, gelijk zij van zijn geboorte af, als bij
ingeving, verstaan heeft, tot groote dingen in het koninkrijk
Gods geroepen was.

De datum van Tiyo\'s geboorte is onbekend, doch is hij,
gelijk zijne moeder hem heeft medegedeeld, geboren in
het jaar, toen Maqomo uit de streek van Kat-rivier verdreven
werd," dan zag hij in 1829 het levenslicht. Zijne moeder
gaf hem den naam Zisani (wat brengt gij?"), doch zijn
vader noemde hem, naar een Galeka-opperhoofd en krijgs-

man, Tiyo. In ieder geval een profetische naam, met betrek-
king tot de roeping, die hij onder zjjn volk zou hebben te
vervullen.

Van Tiyo\'s eerste levensjaren is ons weinig bekend, en
wij kunnen ons slechts voorstellen hoe hij, als elke andere
Kaffer-jongen, nabij zijns vaders kraal of dorp is opgegroeid.
Zulk een kraal bestaat uit een aantal hutten van riet, in
den vorm van een bijenkorf gebouwd, en met stroo of ge-
droogd gras gedekt, die een halven cirkel beslaan rondom
de vee-kraal, waarin de koeien gemolken en \'s nachts opge-
sloten worden. De deuren der hutten zijn slechts lage ope-
ningen, waardoor men op handen en voeten naar binnen of
buiten kruipt, en zijn altijd naar de vee-kraal gekeerd. De
gebruikelijke bouworde onder de Kaffers is cirkelvormig,
omdat bijna alles in de natuur rond is."

Ieder der vrouwen van een Kaffer heeft haar eigen hut of
stroohuis" in zulk een kraal, en haar eigen huishouding,
terwijl de man, op de rij af, bij een zijner vrouwen woont.
Wee hem, als hij zou trachten, de eene vrouw boven de andere
te trekken, of langer bij de eene vrouw te verwijlen dan bij
de andere. Geen vrouw mag, behalve onder zeer bijzondere
omstandigheden, in de vee-kraal komen. Ook eet zij afzon-
derlijk in hare hut en nooit tegelijk met den man. De Kaffer
koopt zijne vrouw, d. i. betaalt een bruidschat voor haar,
doch zij is geen slavin. Eerder staat de man eenigszins onder
zijne vrouwen. Heeft hij een harer wat hard aangesproken,
of een ietwat gevoelige kastijding toegediend, dan kan hij
er bjjna zeker van zijn, dat zij haar slaapmat" oprolt, haar
jongste kind op den rug neemt en naar haar eigen kraal
terugkeert, om in het oor van haren vader, of van haar naas-

ten bloedverwant, zoo de vader gestorven is, hare grieven uit
te storten. Straks komt de man dan zijne vrouw halen, doch
krijgt haar niet terug, zonder den vader of broeder, die zich
in den persoon van dochter of zuster beleedigd achten,
een of meer ossen, bij wijze van schadevergoeding, betaald
te hebben. Het gevolg is dat de man zijne vrouwen zooveel
mogelijk haar gang laat gaan.

De eerste vrouw is gewoonlijk, doch niet altijd, inkosi-
kazi, of groote vrouw," en het wordt vóór het sluiten van
het huwelijk uitdrukkelijk bedongen, welken rang de aanstaande
in de kraal van haar echtgenoot zal innemen. Doch een man
kan zijne vrouw, zoo zij misdoet, in rang verminderen, en haar
een of meer nummers achteruit zetten. De groote vrouw" is
Sara onder de Hagars, en de anderen hebben haar de schul-
dige eer te bewijzen. Haar koopprijs wordt gewoonlijk door
den vader, en soms door de geheele familie van den man be-
taald, en de groote vrouw" van een kapitein of opperhoofd
is inkosikazi van den geheelen stam. De oudste zoon der
, groote vrouw" bezit het eerstgeboorterecht, en telkenmale
als de man zich een nieuwe vrouw koopt worden er eenige
koeien afgezonderd, ten behoeve van het groote huis", der
eerste vrouw. Vooral met het oog op de verdeeling van den
arbeid ziet de Kaffervrouw het niet ongaarne, dat haar man
er nog een of meer vrouwen bijneemt.

De man, het hoofd van de kraal, brengt den dag door
met eten, bierdrinken, dagga (kaffertabak) rooken, in de
zon liggen en slapen. De eentonigheid van dit leven wordt
soms afgewisseld door het bezoek van eenige vrienden, die
met hem eten, bierdrinken, dagga rooken, in de zon liggen
of slapen, of met wie hij het laatste proces, de jongste

raadszitting, of het nieuws van den dag bespreekt. Soms
gaat hij zijn koning of hoofdman begroeten, en wordt hij
door dezen bezocht, of woont hij eene raadsvergadering ot
bruiloft bij, of wel is hij genoodigd op een bierpartij, om
een vetten os te helpen opeten, of wel ter bijwoning van
den hoogst onzedelijken intonjane-dans. Over het algemeen
neemt de man het leven van de gemakkelijkste zijde, en laat
hij den arbeid aan zijne vrouwen over.

Deze doen dan ook al het werk; zij halen water, kloven
hout, of verzamelen drogen mest als brandstof, repareeren
de woningen of bouwen nieuwe hutten, spitten, zaaien en
oogsten, bereiden den maaltijd en zorgen voor de kleintjes.
Gelukkig dat het huis spoedig aankant" is, dat er geen
meubelen zijn om op te wrijven of tapijten te schuieren, en
het keukengereedschap niet geschuurd behoeft te worden. Hoe
zou de Kaffervrouw anders ook door haar werk komen!

De Kaffer-kinderen groeien zonder veel zorg op, als ware
kinderen der natuur. Worden de meisjes wat grooter dan
helpen zij hare moeders in het huishouden of op het veld,
terwijl de jongens de kalveren en bokken moeten oppassen,
en de oudere jongens, met een schapenvel om de schouders,
en vederen van vogels in het wollige haar, het groote vee
verzorgen. De trots en vreugde van het hoofd der familie
is, \'s avonds, als de koeien naar de kraal komen, om gemol-
ken en voor den nacht bezorgd te worden, bij de vee-kraal
te staan en zijn rijkdom gade te slaan. Onder de knapen
heeft hij gewoonlijk zijn Joseph, die hem als boodschaplooper
dient, en daarvoor, als hij-zelf, bij de kraal, zijn maal ge-
bruikt een extra beetje ontvangt boven de andere jongens,
die met hem op eenigen afstand neergehurkt, het voedsel
opvangen, dat hun wordt toegeworpen.

De Kaffers, die over het geheel zeer bijgeloovig zijn, heb-
ben wonderlijke praktijken bij de geboorte van een kind. De
pasgeborene wordt eerst gewasschen in een aftreksel van de
bladeren eener geneeskrachtige plant, en vervolgens over een
vuurtje van takjes en bladeren van een bijzonderen boom ^l) heen
en weder bewogen, tot het kind geheel droog en half in den
rook gestikt is. Daarna wordt de kleine met kleiaarde, of
met een zalf van fijn gewreven slakken en gemalen boomschors
ingesmeerd. Voordat de moeder dan tot haar gewonen arbeid
terugkeert, wordt er een os geslacht en, aan stukken gesne-
den, in de hut gebracht, waar het kind geboren is. De
geesten der voorvaderen onderzoeken nu, naar het heet, den
geslachten os, en zoo zij geen reden van aanmerking vinden,
wordt de offerande door hen aangenomen. Den volgenden
dag komen de buren en vrienden om het vleesch te eten,
met uitzondering van de heup, welke het eigendom wordt
van den priester, die der moeder, vóór de geboorte van het
kind, de gebruikelijke medicijnen heeft toegediend, en nu de
plechtigheden verricht. De vrouwen der kraal nuttigen niets
van den os, wiens schedel gehecht wordt aan de deur der
hut, waar het kind geboren is. Na het feest, worden de been-
deren, groot en klein, mét de ingewanden en het vet, binnen
de beesten-kraal, op een vuur van nieshout verbrand, om de
reukzenuwen der voorouders te streelen. Is nu alles volgens
de voorschriften van den priester verricht, dan verwacht de
moeder dat haar kind gezond en sterk zal zijn, en is hoogst
verwonderd, indien de kleine tenger of ziekelijk is. Het ge-

\') Clausen» inequalis
Myaria inequalis Prese.

(Myaria), in de Flora Capensis bekend als

neesmiddel is dan altijd weer het offeren van een os. Ook
gedoopte Kaffers hechten aan dat inwrijven met vet, en het
berooken van het kind, soms nog een bijgeloovige waarde.

In zulk een kraal en onder zulke omstandigheden werd
Tiyo geboren, en daar zijne moeder toen nog heidin was,
werd ook hij gewasschen, berookt en met vet ingewreven,
om de geesten der voorvaderen tevreden te stellen. Als
andere Kafferkinderen groeide hij op, te midden van heiden-
sche onkunde, bijgeloof, barbaarschheid en grove zinnelijk-
heid, zonder eenige aanwijzing, dat het licht der waarheid ooit
in zijne ziel, met zaligmakende kracht zou opgaan, en dat
hem de hooge eer was weggelegd, de eerste geordende pre-
diker des Woords uit de Kaffers te worden. Dit scheen ook,
naar den mensch, geheel onmogelijk. Doch Hij, die hem ge-
ordineerd had tot de zaligheid en tot zijnen dienst, had ook
de middelen en wegen bepaald, door en langs welke het licht
in die duistere ziel zou opgaan, en de heidensche Kafferjongen
een prediker des Evangelies worden zou.

MET DE ZENDING IN AANRAKING GEBRACHT.

Niet ver van Soga\'s kraal werd, ongeveer negen jaren
vóór de geboorte van Tiyo, eene zending-statie gesticht door
den waardigen John Brownlee, van het Londensche Zending-
genootschap. De eerste zendeling in Kafferland, onze land-
genoot Dr. Van der Kemp, die zich in 1790, met toestem-

ming van Gaika, den Kaffer-koning, onder diens volk vestigde,
had reeds in 1800 zijn arbeidsveld weer moeten verlaten en
was naar de Kaapkolonie teruggekeerd. In 1816 zette Joseph
Williams zich, met vrouw en kind, neder aan de Kat-rivier
als zendeling onder de Kaffers, doch hij overleed reeds in 1821.
Gaika, misschien nog onder den indruk van hetgeen hij van
Van dek Kemp gehoord en gezien had, en verder ajmgetrok^
ken door de goede verdiensten van Williams, wendde zich
in 181819 tot het Engelsche gouvernement aan de Kaap,
om meer zendelingen, die de kinderen zijns volks zouden
onderwijzen en tegelijk de tusschenpersonen zijn, door welke
hij met het gouvernement en de Kolonie zou correspon-
deeren." Dit viel geheel in den geest der regeering, die
overigens geen zendelingen of andere blanken onder de Kaf-
fers begeerde gevestigd te zien. Brownlee was toen in dienst
van het Londensche Zendinggenootschap, doch toen het
gouvernement hem de aanbieding deed, om in Kafferland
te gaan arbeiden, zag hij daarin eene vingerwijzing Gods, dat
Kafferland weer voor het Evangelie zou worden opengesteld,
en nam hij de benoeming aan, waardoor zijne betrekking tot
het Londensche Genootschap werd opgeheven. Hij begaf zich
daarop naar Kafferland en reisde eenigen tijd rond, om een
geschikte plaats te vinden voor zijne statie. Ten laatste ves-
tigde hij zich aan den Mquali-stroom, waar deze zich met
den Chumie vereenigt. Een schooner, beter gelegen streek
voor zijn zendingpost, had Brownlee in gansch Kafferland
bezwaarlijk kunnen vinden.

Over het algemeen munt Britsch-Kafferland niet uit door
natuurschoon, doch de Chumie-streek overtreft alles, wat men
zich van prachtige natuurtooneelen in Zuid-Afrika kan voor-

stellen. Hooge, met dichte bosschen bedekte, gebergten;
kristalheldere waterstroomen, nu eens van rots tot rots in
woeste vaart nederstortende, dan weer als een breed, zil-
veren lint tusschen het dichte geboomte zich kronkelende,
of, bijna ongemerkt, de heerlijkste landouwen doorsnijdende;
groene heuvelen, met wild van elke soort als overdekt, en
vlakke velden, de schoonste weiden opleverende voor groot en
klein vee. Onder het lommer der eeuwen-oude hoornen, in
de bosschen langs de bergen, woont de tijger en ander
roofgedierte, terwijl de vreemdsoortigste vogels, van zonsop-
gang tot in den laten avond, hun zang laten hooren. Won-
derlijk, aandoenlijk schoon vooral wordt deze streek, als, tegen
den avond, de bergen en bosschen, door de zich buigende
stralen der zon beschenen, ieder oogenblik van kleur schij-
nen te verwisselen, en de rotspunten, die hier en daar door het
geboomte uitsteken, de meest fantastische vormen schijnen aan
te nemen. Voorts was het land een veertig jaren geleden nog
als met Kaffer-kraaien overdekt, die, wat schuld en zonde
daar binnen ook gehuisvest moge zijn, de tooverachtige
schoonheid van zulk een landschap slechts verhoogen. Voor
een hartstochtelijk botanist als Bkownlee was, moest zulk eene
streek bijzondere aantrekkelijkheid hebben, en het is niet
onwaarschijnlijk dat, gelijk Van Riebeek\'s liefde voor de
kruidkunde dienstbaar gemaakt werd aan de vestiging der
Kaapkolonie, Bkownlee door een zelfde voorliefde geleid
werd, om zich in de Chumie-streek te vestigen.

De plaats, waar Bbownlee zich wilde nederzetten, behoorde
tot het district, waarover de oude Soga het bestuur voerde,
en gevolgelijk droeg koning Gaika aan hem op, om den
zendeling in alles behulpzaam te zijn, bij het aanleggen der

statie, en om diens werk te bevorderen. Dit bracht, terstond
reeds, het huisgezin van Soga in betrekking met de zending.
Tegen het einde van 1821 kwamen de zendelingen Thomson
en Bennie, van het Glasgowsche Genootschap, zich, met eene
aanstelling van het Engelsche gouvernement, bij Bbownlee
voegen, en wat later nog de zendeling John Ross, die pas
een academischen graad behaald had. In 1823 deed Bbownlee,
om redenen van gezondheid, eene reis naar de Kaapkolonie,
bezocht bij die gelegenheid de bloedverwanten zijner vrouw
eene Hollandsche-Afrikaansche, de Jager geheeten, te Swel-
lendam, en reisde vervolgens naar de Kaapstad. Daar zijnde,
ontmoette hij Dr. Philip, den bekenden superintendent van
het Londensche Genootschap, in Zuid-Afrika, tengevolge
waarvan hij zijne betrekkingen met genoemd Genootschap
hervatte en, naar Kafferland teruggekeerd, een andere
statie stichtte nabij de Buffalo-rivier, het tegenwoordige
King Williams Town.

Het zendingswerk aan den Chumie droeg aanvankelijk
goede vrucht. Williams, die in het begin van 1821 de ruste
was ingegaan, had den Kaffers, onder welke hij arbeidde,
geraden, om na zijn verscheiden naar de Chumie-statie te
trekken. Dit geschiedde ook, en zoo kwamen er velen onder
het gehoor van het Woord, en op de school aldaar, die
reeds min of meer met het Evangelie in aanraking gebracht
waren. In 1827 kwam de zendeling W. Chalmers, insgelijks
door het Glasgowsche Comité uitgezonden, in Kafferland, om
het werk aan den Chumie over te nemen van de andere
zendelingen, die nieuwe statiën in de nabijheid zouden gaan
stichten. En het was onder de bediening van Chalmeks dat
Tiïo voor het eerst ter schole kwam.

Er waren namelijk, in verband met de Chuinie-statie, vier
scholen opgericht, die, naar de leeraren van drie gemeenten
in Schotland, en één koopman te Glasgow, welke ieder £ 10
jaarlijks bijdroegen, voor het onderhoud van één onderwij-
zer dier scholen, de Büknetts-, Swanstons-, Mitchells- en
Struthers-scIiooI genoemd werden. Laatstgenoemde school
werd gehouden in het Kafferdorp van den ouden Soga, en
door diens grooten zoon" en opvolger, Festiri. Deze Festiki
was meer dan eens naar de Chumie-school gegaan, in plaats
van het vee zijns vaders te bewaken, gelijk hem bevolen
was. Dit bezorgde hem dan gewoonlijk een degelijke tuch-
tiging van den ouden Soga; doch toen het bleek dat slagen
noch verwijten hem uit de school konden houden, stemde
Soga er eindelijk in toe, hem geregeld naar de school te
laten gaan, om onderwijs te ontvangen. Toen Festiri einde-
lijk had leeren lezen, bouwde hij, met behulp zijner moeder,
eene hut in de kraal zijns vaders, en onderwees hij, twee jaren
lang, zonder eenige geldelijke belooning, de kinderen dier
kraal en van de naburige kralen. Onder zijne leerlingen be-
vond zich ook zijn jongere broeder Tiyo, die langs dezen
weg het eerste onderricht ontvangen mocht. Wat later werd
Festiri onderwijzer in de school op de statie, en toen Tiyo
en twee zijner jongere broeders eenigszins gevorderd waren
in het lezen, mochten zij die school bezoeken. Dag aan
dag kon men nu de drie jonge Kaffers, met slechts een ka-
ros van schapenvel over de naakte schouders, in regen
en zonneschijn, van de kraal naar de Chumie-school zien
gaan, om het eenvoudig onderwijs te genieten. Reeds toen
was er iets in Tiyo, dat onwillekeurig, maar onweder-
staanbaar, aantrok. Tenger, fijn gebouwd, met een open ge-
laat, overvloeiende van goedhartigheid, volhardend schoon

niet vlug in het leeren, gehoorzaam en dienstvaardig, stal
hij aller hart, en niet het minst dat van den waardigen Chal-
mers en diens echtgenoote. Zulk een knaap moest, indien
eenigszins mogelijk, uit de verderfelijke heidensche omgeving
genomen worden, voordat deze een blijvenden indruk op hem
gemaakt kon hebben, en in een Christelijk huisgezin wor-
den geplaatst," meende Chalmers, die daarop ook aan
Tivo\'s moeder den voorslag deed, om den jongen geheel
in zijn huis te nemen en hem op te voeden. Voor eenige
kleine huisdiensten, die van Tiyo gevergd zouden worden,
zou hij dan de noodigste kleedingstukken ontvangen. Nosutu,
Tiyo\'s moeder, die intusschen, op belijdenis van haar geloof
in den Heiland, gedoopt, en in de Christelijke gemeente was
opgenomen, en nu van haar man gescheiden leefde, schoon
zij in zijn kraal bleef wonen, stemde hierin van harte toe,
en zoo kwam Tiyo in het huis des zendelings, eer zijn ont-
vankelijk gemoed geheel besmet was, door de afschuwelijke
praktijken des heidendoms. Duidelijk is hierin het Godsbe-
stuur te erkennen.

Ongeveer acht mijlen van den Chumie-statie was een andere
statie gesticht, Lovedale geheeten, met eene kweekschool
voor inlanders en anderen, onder de zorg van den zendeling
William Govan. Die kweekschool is later een der voor-
naamste opvoedingsgestichten in Zuid-Afrika geworden, doch
had in den beginne met bijzondere moeielijkheden te kam-
pen. Schoon het zendingwerk te Lovedale van de Vrije
Schotsche kerk uitging, had Govan bepaald, dat ook jonge
Kaffers van statiën tot andere kerken behoorende, op de
kweekschool konden worden opgenomen, tegen betaling van
£ 12 per jaar, alles ingesloten. Weinigen maakten hiervan

echter gebruik, en daar Lovedale zelf geen voldoend getal
scholieren kon opleveren, werd Govan zeer ontmoedigd. In
1844 deed hij, om leerlingen te krijgen, aan zijne mede-
arbeiders het voorstel, om twee scholieren van andere statiën
zonder betaling op te nemen. De Broeders stemden hierin
toe, en nu werden er uitnoodigingen gezonden aan de zen-
delingen der Vereenigde Presbyteriaansche (TL P.) Kerk en
van het Londensche Genootschap, om van hunne beste
kweekelingen op een bepaalden dag naar Lovedale te zen-
den tot een vergelijkend examen. Dit voorstel werd met
blijdschap begroet, vooral door Chalmers, die zeer begeerde
dat Tiïo op de kweekschool geplaatst zou worden. Tiyo was
echter niet de meestge vorder de zijner scholieren, schoon hij
door zijn gedrag boven anderen uitmuntte. Om allen schijn
van partijdigheid te vermijden, besloot Chalmers, om ook zijne
keuze van een vergelijkend examen der scholieren te laten
afhangen. Op dit examen werd o. a. de vraag gedaan:
Welk is het grootste werk van God?" De schepping"
was het algemeene antwoord. De redding van den mensch,
want dat openbaart Gods liefde," zeide Tiïo. Mooi zoo,
mooi zoo, Tiyo", riep de zendeling uit, verheugd dat zijn
liefste kweekeling dus bewijs gaf, dat hij over de waarheid
nadacht. Tiyo werd nu gekozen benevens een anderen jongen
Kaffer, Ngxohboti genaamd, die in kennis verre boven hem
uitmuntte, om naar Lovedale te gaan, en aan het vergelij-
kend examen, daar, deel te nemen.

Dit examen had plaats in Juli 1844, doch het werd al
spoedig duidelijk dat Tiyo niet zou slagen. Behalve Ngxom-
boti, was er een bijzonder knappe jonge Kaffer, door den
zendeling Calderwood gezonden, met wien Tiyo in geen ge-

val kon wedijveren. Daarbij geraakte hij spoedig geheel in
de war met een aftreksom, welke hem allen moed scheen
benomen te hebben. Een der zendelingen, James Laing, met
zijn droef gelaat bewogen, wilde hem terechthelpen, en
fluisterde hem in: Neem de onderste cijfers weg van de
bovenste." Tiyo\'s gelaat helderde op; in een oogenblik had
hij zijn duim aan den mond gebracht, en daarop, met een
enkele veeg, de onderste cijfers voor goed van de lei ver-
wijderd. Zijn aftreksom was nu klaar", doch daarmede ook
zijn lot, voor zoover het van dit examen zou afhangen, be-
slist; de beide anderen werden gekozen en Tiyo moest, vol
schaamte, naar de Chumie-statie terugkeeren.^J)

Niet echter om daar weer school te gaan. Chalhers, ten
volle overtuigd dat er van Tiyo, onder de noodige leiding,
iets te maken was, gaf de zaak niet op, en wist te bewerken
dat zijn kweekeling toch tot de kweekschool werd toegelaten.
En van dat oogenblik af heeft de edele Govan de zorg voor
Tiyo, van den niet minder edelen Chalmers, overgenomen, en
voor den jongeling gezorgd als een vader, voor zijn eenigen zoon.

\'J Het is opmerkelijk, dat de beide jonge Kaffers, die op het examen
de voorkeur hadden boven Tiïo, en tot de kweekschool werden toegelaten,
in hun verdere loopbaan schipbreuk hebben geleden. De een, leugenachtig
en diefachtig van aard, gaf zich, na eenige jaren op de kweekschool te
hebben doorgebracht, aan een leven van schande en misdaad over. De
andere, van Caldebwoods statie, een jongeling met schitterende talenten,
verbond zich met losbandige blanken en zonk in een poel van ellende,
waaruit hij, als een verloren maar wedergevonden zoon. slechts kort voor
zijn dood nog werd opgericht. Tiyo daarentegen, van wien de examina-
toren in het geheel geen verwachting hadden, werd een licht onder zijn
volk.

Tiyo zag zich nu in een gansch andere omgeving geplaatst,
en in een kring, waar hij wel vriendelijk werd opgenomen,
doch een vreemdeling was en langen tijd blijven moest. Hij
miste het vriendelijke, achthoekige kerkje en de welbebouwde
statie, in het schoonste gedeelte van Kafferland; zijne vrien-
den en betrekkingen; de jongens, met welke hij had school
gegaan, en niet het minst een aantal personen, die hem
op de Chumie-statie, zoo langen tijd een open studie-boek
geweest waren. Oude Jamba bijv., de koster, die Zaterdags
op zijn paard Duizendpoot", naar de omliggende kralen
reed, om den Kaffers te herinneren, dat het morgen rust-
dag" was, en hen op te wekken naar de kerk te komen; die,
Zondags, harder, hartelijker en slechter zong dan iemand
anders, en die zoo leerstellig" bidden kon. Of Edwakd Irving,
groot van postuur, zooals zijn grooten naamgenoot, met een
lang, plechtig gelaat, die, gekleed in een oud, zwart lakensch
pak, met een langen stok door de kerk liep, om de slapen-
den wakker te maken en de jongens rustig te houden. Voorts:
Mgata, de slaper, die nauwelijks in de kerk gezeten reeds
sliep, en dan zóó hard snorkte, dat de jongens in lachen uit-
barstten, en hij zelf ten slotte uit de kerk gezet moest wor-
den; oude Umbi, de jager, met een gezicht als een aap en het
hoofd en de schouders vol litteekens van wonden, door een
tijger veroorzaakt, doch een voorbidder in de gemeente, en die
nimmer naliet, een zegen te vragen over de eerwaarde man-
nen in Schotland, die zendelingen gezonden hadden om de
Kaffers met het Evangelie bekend te maken"; Tamo, de honig-
vinder, die, op het gefluit van het honigvogeltje, altijd de
rijkste honignesten wist te vinden; Lege, de melaatsche, die,
schoon zij reeds een paar vingers aan de vreeselij ke ziekte
had verloren, en in haar gelaat de teekens van vroegere me-

laatschheid droeg, door het gebruik van wolvenvet zou ge-
nezen zijn; Dukwana, de drukker, die met een kleine pers de
schoolboeken en een kleine courant, de Morgenster, drukte,
en deswegens als een orakel beschouwd werd; Nolatsho, de
maanzieke, die, als de maan vol werd, uren lang, voor de
deur van haar hut, een luid gesprek met de sterren hield;
oude Fakella, de kreupele, die op handen en voeten naar
de kerk kwam kruipen en haar vaste plaats had op de trap-
pen van den preekstoel, en Sufura, de blinde, doch op wiens
opgeruimd, blijmoedig gelaat geen spoor van droefgeestigheid
was te ontdekken. Eindelijk, Tyali, de hoofdman, die met
zijne Kaffers ter kerk kwam, opgeschikt als voor een heiden-
sche danspartij, en die meer met den zendeling ophad, dan
met het Evangelie, dat deze preekte. "Van al deze bekende
personen en toestanden gescheiden, had Tiyo, in het begin
van zijn verblijf te Lovedale, een harden strijd te strijden om
niet naar de Chumie terug te keeren. Doch zijne begeerte om
onderwezen te worden was te groot, en hij zette zich met
moed aan de moeielijke taak, die hij voor zich gesteld zag.
En dit met het beste gevolg. Aanvankelijk de laagste van
zijn klas, had hij in betrekkelijk korten tijd zijn vorigen
mededinger, Ngxomboti, ingehaald, en was hij spoedig de eerste
in alle klassen, rekenen uitgezonderd. Intusschen rees er
over Kafferland eene wolk als eens mans hand, doch die
zich eerlang als een orkaan zou ontlasten, en ook aan alle
studie te Lovedale voor langen tijd een einde zou maken.

NAAR SCHOTLAND GELEID.

Reeds sedert langen tijd had er tusschen de Kaffers en de
blanke grensbewoners der Kaapkolonie, slechts een schijn van
vrede bestaan. De Kaffers, die slechts door den nood gedwon-
gen de grenslijn, door het Engelsche gouvernement vastgesteld,
hadden erkend, deden herhaalde invallen in de Kaapkolonie, om
vee te rooven en verwoesting aan te richten. De grensboeren
zagen zich hierdoor genoodzaakt, steeds gewapend tegenover de
Kaffers te staan, en gevoelden zich geen oogenblik veilig. Wel
waren er sommige Kafferstammen, die in vrede met de
blanken wilden leven, doch de meeste Kaffers begeerden
oorlog, in de vaste overtuiging dat zij den Engelschman
spoedig in de zee zouden kunnen drijven."

Eindelijk kwam het tot een openlijke vredebreuk. Een
Kaffer, van den Tola-stam, stal eene bijl uit een winkel te Fort-
Beaufort. Dit werd aangegeven, en de schuldige daarop naar
Grrahamstown gezonden, om terecht te staan. Dit geschiedde
krachtens eene overeenkomst tusschen het Engelsche gouver-
nement en de Kaffers, dat overtreders behandeld en gestraft
zouden worden in en volgens de wetten van het land,
waar de misdaad begaan was; doch de Kaffers meenden, dat
zulk een geringe diefstal als van eene bijl, niet voor het ge-
rechtshof te Grahamstown behoefde gebracht te worden, maar
op de plaats zelve kon worden geboet. Moqomo, het groot
opperhoofd der Gaika\'s, deed dan ook alle moeite, om den
schuldigen Kaffer met eene boete of andere lichte straf vrij
te krijgen, doch tevergeefs. In toorn ontstoken besloten de

vrienden van den gevangene toen, hem met geweld te be-
vrijden, als hij naar Grahamstown zou worden overgebracht.
Dit geschiedde; nabij Grahamstown werd het gewapend escorte,
uit vier Hottentotten bestaande, door de Kaffers overvallen;
een anderen gevangene, aan wien de Kaffer geketend was,
werd, daar men zich geen tijd gunde om de boeien los te
maken, kortweg den arm afgesneden, en in het gevecht, dat
ontstond, werd de broeder van den bijldief doodgeschoten. De
Kaffers haastten zich daarop met hun bevrijdden landgenoot
terug over de grenzen, en daar de opperhoofden straks beslist
weigerden dezen of iemand, die aan den overval had
deelgenomen, op eisch van den Luitenant-Gouverneur uit te
leveren, werd hun den oorlog verklaard. Deze oorlog is in
de geschiedenis der Kolonie bekend als: de Oorlog van
den Bul.

In den bloedigen strijd, die nu volgde, werden de zending-
statiën in Kafferland nu eens door Kaffers, en dan weer door
Kolonisten of troepen bezet, waardoor alle zendingsarbeid
tijdelijk gestaakt moest worden. De Chumie-statie werd geheel
verwoest, en het werk aldaar is niet hervat. Ook de kweek-
school te Lovedale moest worden gesloten, en Govan begaf
zich, met Tiyo, naar de Katrivier, waar ook andere zende-
lingen, binnen Fort Armstrong, eene schuilplaats hadden ge-
zocht. Onder de vluchtelingen, die zich tot meerdere veiligheid
naar de Kat-rivier hadden begeven, bevond zich ook Tiyo\'s
moeder, zoodat moeder en zoon nu weer vereenigd waren.

En hier, terwijl de oorlogstoorts over geheel Kafferland was
ontstoken, vond Tiïo nog tijd en lust, om zijne studiën voort
te zetten. Te arm om eene kaars te koopen, verzamelde
Nosutu, overdag, genoeg splinters hout in het bosch, om \'s avonds

in het midden harer hut, een helder vuur te hehben, hij
welks licht haar zoon kon lezen en leeren. Eerlang besloot
Govan naar Schotland terug te keeren, en zeer begeerig dat
Tiyo\'s opvoeding zou worden voortgezet, deed hij aan de
andere zendelingen het voorstel, dat zijn jonge, ijverige
kweekeling hem naar Schotland zou vergezellen. Dezen vonden
dit uitnemend; doch nu moest de toestemming van Nosutu
worden verkregen. Zwaar zou het haar moeten vallen, ge-
scheiden als zij was van haar man, die in den oorlog tegen
de Engelschen streed, en innig verkleefd aan Tiyo als haar
liefsten zoon, om dezen, en dat onder de bestaande omstan-
digheden, van zich te laten gaan: over den grooten, geheim-
zinnigen Oceaan, naar een vergelegen land, misschien, ja
hoogstwaarschijnlijk, om hem op aarde nimmer weer te
ontmoeten. Doch de godvruchtige, diepbeproefde Kaffervrouw,
die met zooveel zorg gewaakt had over haar zoon, en zijne
studiën had gadegeslagen met een biddend hart, dat hij een
werktuig ten goede mocht worden voor zijn land en volk,
was bereid om het offer, dat haar gevraagd werd, te brengen.
Mijn zoon is Gods eigendom", zeide zij, waarheen hij gaat,
God gaat met hem. Hij behoort ook aan Gods dienstknech-
ten, en waarheen zij leiden moet hij volgen. Indien mijn
zoon wil gaan dan zal ik geen bezwaren opwerpen; geen
kwaad kan hem genaken, zelfs over de zee; hij is daar zoo
goed in Gods hoede als dicht bij mij."

Tiïo zelf was zeer gewillig om naar Schotland te gaan, en
zijne uitrusting", die slechts uit de onmisbaarste kleeding-
stukken behoefde te bestaan, was spoedig gereed. Van zijne
moeder en zusters ontving Tiyo nog, als aandenken bij bet
afscheid, een paar gekleurde zakdoeken, en nu haastte hij
zich de wagens in te halen, waarbij Govan zich gevoegd had,

en die reeds onder een sterk gewapend escorte naar Port-
Elizabeth, aan de Algoa-baai, vertrokken waren. Zonder on-
geval werd deze plaats eerlang bereikt, en in Juli 1846
scheep gaande, kwam Govan met zijn reisgezelschap, waartoe
ook de zonen van den zendeling Ross, Richard en Bryce, en
William Thompson, van de Kat-rivier, die in Schotland zouden
studeeren beho orden, in October behouden te Londen aan.
Na een kort oponthoud aldaar, werd de reis naar Schotland
voortgezet.

In zeker opzicht was het zeer gewaagd van Govan, om zijn
jongen Kaffer-kweekeling mede te nemen naar Schotland.
Wie zou Tiyo\'s reiskosten vergoeden; wie voor zijn onder-
houd in Schotland zorgen? En hoe licht kon Tnro, waar-
schij nlijk de eerste Kaffer, die Schotland bezocht, in verkeerde
handen geraken, zoodat het doel zijner overkomst geheel
zou mislukken. Aan den eenen kant was er gevaar, dat de
Kafferjongen zou worden medegesleept door den stroom
van ongerechtigheid, waarmede ook het Schotsche volksleven
bezoedeld is, en dreigt onder te gaan; en aan den anderen
kant stond het te vreezen, dat de belangstelling, die men
hem in godsdienstige kringen betoonen zou, hem opgebla-
zen zou maken en daardoor ongeschikt voor het werk,
waartoe hij bestemd was. Indien hieromtrent eenige vrees
bij Govan bestaan heeft, dan is die gelukkig niet bewaarheid
geworden. Wat het tijdelijke betreft, nam een vriend der
zending, John Henderson, van Park, Tiyo\'s reiskosten naar
Schotland, en voorloopig ook alle kosten voor diens verdere
opvoeding, voor zijne rekening. En de stoutste verwachtin-
gen, die men van Tiyo\'s opleiding in Schotland koesterde,
zijn zeker verre overtroffen.

Govan werd bij zijne aankomst in Schotland, beroepen als
predikant bij de gemeente der Vrije Schotsdie kerk te
Inchinnan, en vestigde zich daar nog voor het einde des jaars.
Hij nam Tiyo met zich, en plaatste hem vooreerst op
de gewone lagere school in die plaats. Met goedvinden van
den heer Hendekson, zond hij hem echter reeds in het vol-
gende jaar naar de normaalschool der Vrije Schotsche kerk
te Glasgow, waar hij bleef tot in October 1848.

Schoon met het Evangelie wel bekend, en gansch niet
zonder goede indrukken, was Tiyo tot nu toe tot geen
recht schuldgevoel gekomen, en had hij dus ook geen Zalig-
maker voor zijn hart gevonden. Wonderlijk werd hij intus-
schen, temidden der verleidingen eener groote stad als
Glasgow, door den Heere bewaard voor openbare, grove
zonden en afwijkingen. De hand des Heeren was over hem
ten goede, en leidde hem ongemerkt langs wegen, die hij
niet gekend had, naar den voet van het Kruis. Mocht bij
een oppervlakkige vergelijking van zijn eigen leven, met
wat hij dagelijks op Glasgows straten te zien kreeg uit het
leven van duizende naamchristenen, die evenmin van Christus
wisten of zich om zijn Evangelie bekommerden als zijn
eigen, heidensche landgenooten in Kafferland, de schaal te zijnen
gunste overslaan, en hij daardoor eenigszins gevaar loopen uit te
roepen: Ik, ongedoopte Kafferjongen, ben beter
dan die gedoopte Christenen," de Geest des fleeren
overtuigde hem van zijn geheele verdoemelijkheid voor God,
en hij leerde zich zelven kennen als een verloren zondaar.
Het zaad des Woords, in Kafferland in zijn hart gezaaid,
werd niet verstikt, maar ontkiemde en droeg eerlang heer-
lijke vrucht. Tiyo vond zijn Heiland, en begeerde nu ook

door den doop in de gemeente des Heeren te worden opge-
nomen.

Schoon Christelijke vrienden uit de Vrije Schotsche kerk zich
zijner in den laatsten tijd hadden aangetrokken, kon Tito toch
niet als eene vrucht der Zending dier kerk worden aangemerkt,
maar behoorde hij, als zendingszegen en zendingsvrucht aan
de U. P.) *) of Vereenigde Presbyteriaansche kerk. Leden dier
kerk staken dan ook in Glasgow de hand naar hem uit, en
niet het minst de leeraar der gemeente in John-street, Dr.
W. Andersox. Door dezen leeraar werd hij eindelijk, na be-
lijdenis des geloofs te hebben afgelegd, den 7^den Mei 1848
gedoopt, en dat met volkomen toestemming zijner vrienden
in de Vrije Schotsche kerk. Belangloozer gedrag dan dat
van Govan, tegenover Tiyo en diens vrienden in de U. P.-kerk,
aan wie hij hem met zooveel gratie heeft afgestaan, laat
zich nauwelijks denken.

Nog in hetzelfde jaar 1848 kreeg Tiyo een kerkelijke
aanstelling als catechiseermeester of hulpzendeling, onder
zijne landgenooten in Kafiferland. Hij zal toen ongeveer 19
jaren oud geweest zijn. Had hij in Schotland willen blijven,
dan zou hem daar ongetwijfeld een begeerlijke loopbaan
zijn geopend. Doch zijn hart trok naar Kafférland, naar
zijne bloedverwanten en landgenooten, die nog zaten in den
donkeren nacht van heidensch on- en bijgeloof. Dankbaar
voor de onschatbare voorrechten en zegeningen, die hem in

*) U. P." staat voor: United Presbyterian Ohurch" (Vereenigde Pres-
byteriaansche Kerk). In Schotland zegt men voor United Presbyterian
Church in den regel ,de U. P."

Schotland ten deel gevallen waren, verlangde hij nu niets
liever, dan naar Kafferland terug te keeren, en dienstbaar te
zijn aan de verkondiging van het Evangelie onder zijn
eigen volk. Hadden de vrienden in Schotland kunnen voor-
zien, welk eene plaats Tiyo Soga later zou innemen op den
zendingsakker in Kafferland, dan zou men hem waarschijnlijk
niet zoo spoedig naar Afrika hebben laten terugkeeren, maar
er op hebben aangedrongen, dat hij eerst de noodige
opleiding zou ontvangen als leeraar. Doch zulke groote din-
gen werden zoo min door hen als door Tiyo beoogd, en men be-
schouwde het reeds als een buitengewone zaak, dat deze jonge
Kaffer-belijder, op de eenvoudigste wijze, als hulpzendeling on-
der zijn volk zou kunnen optreden. De hand des Heeren was
echter ook in al deze dingen, en eerst later zou het blijken,
dat Tiyo\'s eerste optreden, als catechiseermeester in Kaffer-
land, een onmisbare voorbereiding was tot zijn verdere
opleiding, als de eerste geordende zendbode uit de Kaffers,
en onder zijn volk.

Volgens besluit der synodale Zendingcommissie werd
Tiyo aan den zendeling G. Brown, die naar Kafferland ver-
trekken zou, toegevoegd, als tolk en catechiseermeester,
en verder, om onder diens opzicht onder de Kaffers werk-
zaam te zijn. In de officieele acte der synode, hierop be-
trekking hebbende, wordt Tiyo genoemd, een Christen-
inboorling, en wordt hij met den zendeling Gode en
zijne genade aanbevolen, en verder in de achting en liefde
van allen, die den Heere Jezus liefhebben, in elke plaats."
In Tiyo\'s salaris, ten bedrage van £ 25 per jaar, zou door
het Kinder-zendinggenootschap der John-street gemeente
worden voorzien. Na een hartelijk afscheid van zijne vrien-

den en van hunne gebeden vergezeld, verliet Tiyo Glasgow
eindelijk op den 24^sten October 1848, en vier dagen later,
met den zendeling Brown, van Londen vertrekkende per bark-
schip Jane," bereikten hij den 31^sten Januari 1848, behouden
de Algoa-baai. Van Port-\'Elizabeth werd de reis onmiddellijk
naar de Chumie voortgezet, waar Brown en Tiyo tegen het
einde van Februari aankwamen, laatstgenoemde na eene
afwezigheid van ongeveer drie jaren

ALS CATECHEET IN KAFFERLAND WERKZAAM.

Drie jaren___, doch hoeveel was er in dien korten tijd

met hem én op de Chumie-statie geschied. Als ongedoopte
Kafferjongen was hij, met zijn reisbundeltje in de hand,
voor drie jaren vertrokken, en als belijder van \'s Heeren
Naam, als geordend catecheet in dienst der kerk, onder
wier zorg hij zijn eerste opleiding genoten had, keerde hij
weder. Daarenboven rijk aan Christelijke ondervinding en
wereldkennis, boven geheel zijn geslacht en volk. De Chumie-
statie daarentegen, voorheen een lichtpunt in het verduisterde
Kafferland een liefelijke, Christelijke oase in het midden
des heidendoms was verwoest, en de gemeente ver-
strooid. Het fraaie kerkje was verbrand, de woningen der
zendelingen lagen in puin, en Chalmers, de zendeling, die
met zooveel ijver en trouw het Evangelie verkondigd had, was
gestorven. De Chumie-statie was in den jongsten oorlog het
mikpunt geweest, zoowel der Kaffers als van de troepen, en
bestond nog nu slechts in naam. Maar het zaad des Woords,

dat daar gestrooid was, kon, Gode zij dank, ook door dien
vreeselijken oorlog niet verstikt worden en bleef voortleven
in de harten van velen, die onder de prediking van Brown-
lee en Chalmees gezeten hadden, en nu meestal woonden in
de kraaien nabij de Chumie en langs het Amatola-gebergte.

De zendeling John Cuhming had, na den oorlog, met vrucht
getracht, deze lieden op te zoeken en te verzamelen,
opdat het zendingswerk niet geheel zou verwoest worden.
De zendeling Brown moest dit werk voortzetten en steu-
nen, en zou hierin door Tiyo Soga geholpen worden. Ge-
durende zes maanden deed Tiyo nu dienst als catecheet,
evangelist en tolk. Vooral in deze laatste hoedanigheid was
zijn dienst van onschatbare waarde, daar hij, even vertrouwd
met het Engelsch als met zijne moedertaal, de prediking van
den zendeling op juiste en indrukwekkende wijze in de
Kaffertaai kon overbrengen. Als evangelist reisde hij van
kraal tot kraal, nabij de Chumie en soms te Iggibigha,
om het Woord te prediken door woord en daad. Zijn tekst
was steeds: Bekeert u. Met smart aanschouwde hij den
ellendigen toestand, waarin zijn volk verkeerde, geestelijk en
tijdelijk; de verwoesting door den oorlog aangericht; en
vooral dat de Kaffers, ouden en jongen, aan niets anders
schenen te denken dan om andermaal den strijd met de
Engelsche soldaten aan te gaan, en dezen in de zee te drij-
ven. Zijn hart bloedde over zijne betrekkingen en over zijn
volk. En daar hij voor hen, ook tijdelijk, alleen heil zag in
de hulpe Gods, gevoelde hij zich geroepen en gesterkt, hen
op te wekken, zich tot God te wenden, om redding en ver-
lossing uit tijdelijke en eeuwige ellende. Doordrongen van
Engelands macht, in vergelijking van die der Kaffers, en

vreezende dat zijn volk in den kampstrijd met Engeland
zou moeten ondergaan, trachtte hij hen op God te wijzen,
en hen duidelijk te maken, dat van Hem alleen hulpe komen
kon, in den weg van bekeering en geloof in den Heere Jezus
Christus. En dit vooral opdat de Kaffers uit de geestelijke
slavernij mochten worden verlost, en voor Gods koninkrijk
gewonnen. Bekeert u!" was dus zijn prediking aan oude
krijgers en jongelingen, wier hoogste eerzucht het scheen,
om zich weer met den vijand in doodelijken strijd te meten;
aan mannen en vrouwen, gansch verzonken in de gruwelijk-
heden des heidendoms; aan ouden en jongen; waar ook zijne
stem gehoord kon worden. En in zijn eigen persoon was hij
een levende prediking der waarheid, door hem verkondigd.
Vrijmoediglijk beleed hij wat hij geloofde, en hij beleefde
wat hij beleed.

Tiyo had zijne erfelijke rechten, en zijne plaats onder de
Kaffers als zoon van een hoofdman, verloren door zich te laten
doopen, en door in dienst der zending te treden werd hij,
in zekeren zin, als vreemdeling in het midden zijns volks
beschouwd. Dit alles kon hij zich echter, ter wille zijner
belijdenis en van zijn werk, gaarne getroosten. Voorts leidde hij
een onbesproken leven tegenover de ontucht, wraakgierig-
lieid, hebzucht en andere openbare zonden, waarin de Kaffers
om hem henen leefden. Tegenover het verwijt, dat hem ge-
daan werd, dat hij slechts predikte omdat hij er voor be-
taald werd," kon hij zijn £ 25 (300) per jaar stellen, die het
volle bedrag uitmaakten van zijn salaris, en zeker niet vol-
doende waren, om in zijn onderhoud, hoe karig ook, te voorzien.
Als altijd vrijgevig van aard had hij de fraaie uitrusting,
hem door de vrienden bij zijn vertrek uit Schotland ge-

schonken, al spoedig aan anderen uitgedeeld, en eenmaal
werd zijn broeder ploegende op het veld gevonden, met
Tiyo\'s beste zwart lakensche rok aan en niets anders.
Tiyo Soga\'s optreden onder zijn volk was in menig opzicht
gelijk aan dat der zendelingen, in de eerste eeuwen van het
Christendom, in Europa en Afrika.

Toch maakte zijne prediking weinig ot geen indruk op
zijne landgenooten. Hij was in hun oog een droomer, in-
dien niet erger. Terwijl zij broedden over de nederlaag,
die zij pas in den strijd met de blanken hadden geleden; over
het verlies van een deel van hun land, en over de inkrim-
ping der macht hunner opperhoofden; terwijl zij slechts
op middelen peinsden, om zich op het Engelsche gouver-
nement te wreken, en de Engelsche troepen in de zee te
drijven"; terwijl zij elkander tot den krijg opwekten en van
strijd en overwinning wilden hooren, sprak deze Tiyo van
God, dien zij niet konden zien; van bekeering, die zij on-
noodig achtten; van straffen, waarmede zij spotten, en van
een hemel en zaligheid, die hen niet bekoorden. Verlossing
van de Engelschen, niet van de zonde, begeerden de Kaffers;
hun land terug, niet het paradijs Gods, waarvan Tiyo hen
sprak; en gevolgelijk leenden zij aan zijne prediking het
doove oor. Daarenboven was hij, naar de Kafferwet, nog
slechts een kind, en in de oogen der Kaffers een onmondige,
omdat hij zich niet had laten besnijden, den moed niet
gehad had om man te worden." Wie zou naar een kind"
hooren!

Omstreeks dezen tijd werd door den zendeling Robeet Nivbn
een nieuwe statie aangelegd, aan de samenvloeiing der
Keiskama- en Gxulu-rivieren, in het hart van het Amatola-

gebergte. Na zes maanden arbeids aan de Chumie, werd
Tiyo nu geplaatst op deze nieuwe statie, Uniondale, als
schoolmeester en evangelist. Tiyo bewoonde hier zijn eigen
huisje met zijne zuster Tausé, die pas gedoopt was, als
huishoudster. Aanvankelijk scheen de school onder Tiyo\'s
zorg te zullen bloeien, en kreeg hij een 70 scholieren.
Doch al spoedig bleven de kinderen uit de school, omdat
Tiyo zelf nog een kind (onbesneden) was, en de ouders
vreesden, dat hunne kinderen zouden sterven zoo zij hen bij
zulk eenen ter schole lieten gaan." Zelfs wilde men Tiyo om
het leven brengen, omdat hij geen man" geworden was of
worden wilde. Toen hierover met den ouden Soga gesproken
werd, antwoordde deze Kaffer vol ironie: Och, al brengen zij
Tiyo om, dan heeft hij toch altijd het paradijs nog." Misschien
heeft hij ook wel gemeend, dat het niet tot uitersten komen
zou. Dat Tiyo zijn persoonlijke veiligheid zou koopen ten
koste van zijne gewetensovertuiging, verwachtte de oude
heiden niet, maar wel misschien, dat men ten slotte Tiyo
ongemoeid zou laten, zonder zich nochtans aan zijne predi-
king te storen.

Temidden van al deze moeielijkheden en dien tegenstand
ging Tiyo voort met bekeering te prediken aan zijn verduis-
terde landgenooten, en de kinderen te onderwijzen, die hij
in de school verzamelen kon. Ook begon hij om dezen
tijd de Christelijke gezangen te dichten, of over te brengen
in het Kaffersch, die later zijn opgenomen in het Kaffer-
gezangboek, en wel gebruikt zullen worden zoolang de
naam des Verlossers, in de Kaffertaai, zal worden gepre-
zen en aangeroepen. In het huis van den zendeling was
Tiyo altijd een welkome gast, en werd hij als een mede-
dienaar in het Evangelie ontvangen en behandeld. Zijn aange-

boren en door genade geheiligde zedigheid en geringschat-
ting van zichzelven, maakte immer dat men onwillekeurig
tot hem zeide: Vriend ga hooger op," en dat hij voor de
verwaandheid bewaard bleef, waarin zoovelen, in een zelf-
den toestand als hij geplaatst, zoo lichtelijk vervallen. Zijne
studiën zette hij ook te Uniondale ijverig voort. Doch reeds
in 1850 werd zoowel die studie als geheel zijn arbeid in
Kafferland afgebroken, door een nieuwen oorlog, die lang
voorbereid, eindelijk als een stortvloed over Kafferland uit-
barstte. De Kaffers, die zich onder het Kruis niet wilden
buigen, zouden andermaal met het zwaard getuchtigd worden.

Terwijl nu Tiyo\'s prediking tot bekeering als machteloos
in de ooren der Kaffers klonk, was er een ander jongeling
opgestaan, van gelijken ouderdom als Tiyo, Mlanjeni genaamd,
van den Ndlambi-stam, wiens woord geheel het land in beroe-
ring bracht. Tenger van gestalte en onderhevig aan vallende
ziekte, beweerde hij eene macht te bezitten, waarvoor alles
zwichten moest. Hij verkondigde, dat hij een vijand was
van alle tooverij, en dat, zoo iemand in zijne omgeving
kwam, die zich met tooverij had bezig gehouden of tooveren
kon, hij, Mlanjeni, dit terstond aan het licht bracht, en den
toovenaar levenslang met verlamming kon slaan. Daar de
Kaffers elke ziekte of ongeval aan tooverij toeschrijven, en

het dikwijls veel moeite kostte om den toovenaar te ontdek-
ken, moest zulk een prediking wel ingang vinden.

Voor Mlanjeni\'s hut waren twee palen in den grond ge-
stoken, en ieder, die van tooverij verdacht werd, moest nu
tusschen die palen doorgaan. Was hij onschuldig, dan over-
kwam hem niets; doch was hij een toovenaar", dan viel
Mlanjeni in zwijm, en bleef eenigen tijd roerloos liggen. Dit
was dan een teeken voor de angstvolle menigte, om op den
beschuldigde aan te vallen en hem, onder het geschreeuw van
Bolowane", dat is: leugenaar, bedorven schepsel, uit te drij-
ven, of wel terstond te vermoorden.

De naam van Mlanjeni werd hierdoor over de lengte en
breedte van Kafferland bekend en gevreesd. Er werd van hem
verhaald dat hij zieken genas, blinden het gezicht kon geven,
stommen deed spreken en kreupelen kon doen wandelen;
dat hij zijn pijp aanstak, niet met een kooltje vuur, maar
aan de zon", en dat hij in ieder opzicht met bovennatuur-
lijke kracht bedeeld was. Ten laatste stond hij openlijk op
als een 11 o 1 a, d. i. iemand, die strijders onkwetsbaar maken
kan in den krijg, en vooral op het slagveld. Daartoe moest
men tot hem komen en een rund of bok offeren, waarna hij
takjes van een zekere plant uitdeelde, die in den strijd om
den hals gedragen moesten worden. Daarbij kreeg iedere
krijger een stok, om met de assegaaien te worden samen-
gebonden, en die in den oorlog moest worden uitgestrekt
naar den vijand, onder aanroeping van Mlanjeni\'s naam.
Dan zou den vijanden de schrik om het hart slaan en de
zee zou hen verzwelgen.

Op bevel van Mlanjeni werden voorts alle roomkleurige
en donkerbruine runderen geslacht, en hunne beenderen ver-
brand, in de vee-kraaien, als een liefelijk reukoffer aan de

geesten der voorvaderen. Hierdoor zouden dezen ook opge-
wekt worden, om het volk tegen de blanken te helpen en
den Kaffers de overwinning te verzekeren. Bij duizenden
werden nu over geheel Kafferland de runderen geslacht en
geofferd.

Daar om dezen tijd juist eene aardbeving in de Kaapkolonie
werd waargenomen, en een aantal schepen op de kust ver-
gingen, werd dit toegeschreven aan Mlanjexi\'s macht, waar-
door zijn invloed steeds toenam. Ook Sanuilli, het hoofd
der Gaika\'s, bewees hem openlijk eere, en het oog van eiken
Kaffer werd op Mlanjeni gericht als op den verlosser des volks.

Tegenover Tiyo Soga\'s prediking: ^bekeert iï\\ riep Mlanjeni:
^wapent w," en dit laatste was naar het hart der Kaffers.
Sprak Tiyo van den ongezienen Verlosser, die van de schuld
en straf der zonde verlost, Mlanjeni was in het oog dei-
Kaffers de verlosser, want hij zou hen bevrijden uit de
macht der Engelschen, en doen zegevieren over hunne vijan-
den. En dit was al wat zij verlangden. Geen wonder dus,
dat Tiyo\'s prediking met onverschilligheid werd aangehoord,
of met spot ontvangen, waar Mlanjeni\'s naam in iedere
Kafferhut met eerbied en vrees werd genoemd, en ieder
woord van dezen prediker, over de lengte en breedte van
Kafferland, met bijgeloovig ontzag werd ontvangen.

Eindelijk brak de storm los, en na eenige kleine scher-
mutselingen en oproeren stonden de Kaffers openlijk op
tegen het Engelsche, Koloniale gouvernement, dat nog van
vrede droomde. Den 24^8ten December 1850 deden de Kaffers
een aanval op 600 Britsche soldaten, die door de Booma-pas,
in het Amatola-gebergte, trokken, doodden negen man, kwet-

sten anderen en maakten vier paarden, met driehonderd patro-
nen beladen, buit. Den volgenden dag, Kerstdag, werd de
alarmklok geluid langs den geheelen grens der Kolonie,
en vernam men met ontzetting dat er een nieuwen Kaffer-
oorlog was uitgebroken: de oorlog van Mlanjexi.

TWEEDE REIS NAAR EN VERBLIJF IN SCHOTLAND.

Die oorlog werd aanleiding dat Tiyo Soga zijn werk in
Kafferland voorloopig staken moest, en dat hij voor de tweede
maal naar Schotland geleid werd. Het is wel opmerkelijk
dat hij, een man des vredes, in zoo woelige tijden geboren
werd, en zijn opleiding tot Bode des Vredes, in den midde-
lijken weg aan het oorlogsgewoel te danken heeft gehad. Het
was oorlog toen hij het levenslicht zag; als vijfjarig kind moest
hij aan de hand zijner moeder en zuster, in den oorlog van
Hintza, een schuilplaats zoeken in de bosschen van het Ama-
tola-gebergte en zijne opleiding te Lovedale kwam tot een
plotseling einde door den krijg van den Bijl. Doch langs dien
wegkwam hij in Sch otland, waar hij een betere opleiding ont-
ving dan hem ooit in Kafferland zou hebben kunnen gegeven
worden. En nu weer werd zijn evangelie-arbeid onmogelijk
gemaakt, door een nieuwen oorlog, die dreigender scheen
te zullen worden dan een der vroegere Kafferoorlogen, schoon
onder het bestuur Gods, juist die oorlog middel werd om

hem voor de tweede maal naar Schotland te laten gaan, en
daar behoorlijk opgeleid te worden, tot geordend prediker
des Woords en Zendeling onder zijn volk.

Reeds weken te voren, eer de oorlog openlijk uitbarstte,
had men op de zending-statiën, en vooral ook op Uniondale,
waar Tiyo arbeidde, de zekere voorteekenen van den naderen-
den storm waargenomen. De Kaffers op die statiën werden
bij den dag onrustiger, en kwamen eindelijk openlijk in verzet
tegen de zendelingen en hunne helpers. Ook werd er gestolen,
dat anders weinig het geval was; zelfs uit Tiyo\'s woning
werden de dekens gehaald van het bed, waarop zijn zuster Tause
lag te slapen. Toch meende men, ook op Uniondale, dat de
oorlogswolk nog wel zou voorbijdrijven, en dat het tot geen
uitbarsting komen zou.

Uit dezen droom werd men echter onzacht gewekt door
den aanval der Kaffers op de Engelsche troepen, onder het
bevel van kolonel Mc.Kinnon, in het Amatola-gebergte. De
tijding hiervan werd op Uniondale gebracht door den kolonel
zelven, die nog op Kerstavond zijn kamp nabij de statie op-
sloeg. Op aandrang van Mc.Kinnon besloot de zendeling
Niven, onmiddellijk met zijn gezin de statie te verlaten, en
naar de Chumie te vertrekken, waar de zijnen in veiligheid
zouden zijn. En zoo moest de zendeling in den vroegen
morgen van het Kerstfeest, in plaats van te kunnen opgaan
naar het nette bedehuis, en met de kleine gemeente, uit de
heidenen vergaderd, te zingen van vrede op aard", met zijne
vrouw en kinderen overhaast de vlucht nemen. Een reize
van meer den 30 mijlen lag voor hem, door een landstreek
"welke de Kaffers bezet hielden. Niet ver van de statie wer-
den de vluchtelingen door Kaffers overvallen, van hunne

paarden en kleederen beroofd, en slechts ternauwernood werd
hun leven gespaard. Te voet moest nu de gevaarvolle tocht
worden voortgezet, over ongebaande wegen, zonder beschut-
ting tegen de brandende zonnestralen, zonder het noodige
voedsel, en ieder oogenblik in gevaar van een nieuwen over-
val. Door \'s Heeren goedheid mochten Niven en de zijnen
toch eindelijk de militaire post aan den Chumie bereiken,
waar zij, voor het oogenblik althans, in veiligheid waren.

Tiyo Soga en Busak, een Kaffer-ouderling, waren op Union-
dale achtergebleven, doch moesten in den nacht insgelijks
de vlucht nemen. Tegen den avond werd de statie, door een
bende Kaffers onder Anta, aangevallen en geheel in puin
gelegd. Wat gestolen kon worden, werd door de Kaffers
weggevoerd, en het overige vernield. Nivens huisbijbel werd
door eenige jonge Kaffers met assegaaijen aan flarden ge-
reten, omdat hij hen met dat ding altijd zoo lastig
was gevallen." De kerk en andere gebouwen werden in
brand gestoken, en van de zoo veel belovende zending-statie
bleef niets over, dan een rookende ruïne.

Tiyo en Busak *) hadden, toen Anta de statie aanviel,
slechts den tijd om eenige kleedingstukken te redden en
moesten overhaast de vlucht nemen. In den nacht, door de
Amatola-bosschen dwalende, was Tiyo bijna in handen der
Kaffers gevallen. Hij werd achterjaagd doch wist te ontko-
men, en tegen den morgen bereikte ook hij in veiligheid de

*) Btjsak verloor bij dezen overyal 21 stuks hoornvee. Een jaar later
werd h\\j door de Kaffers vermoord, terwijl hij het vee van den zendeling
tegen roofzuchtige Kaffers trachtte te beschermen.

Chumie. De overige lieden der statie hielden zich, gedurende
eenige dagen, schuil. bij hun naburige kraal, en trokken
daarna insgelijks naar de Chumie. Uniondale is niet weer
herbouwd.

In den oorlog, die nu volgde, leed de Zending der Veree-
nigde Presbyteriaansche Kerk in Kafferland, op zeer bijzon-
dere wijze. De zendelingen dier Kerk hadden tot hiertoe, met
veel zegen, gearbeid onder de Gaika-Kaffers; en hadden groo-
ten invloed verkregen over de opperhoofden en over het volk.
Toen nu de oorlog was uitgebroken kwamen die zendelingen
onder verdenking, dat zij de Kaffers steunden in dier vijan-
delijkheden tegenover de Kolonie. Hiervoor was geen grond
en zelfs geen waarschijnlijkheid, daar, om van godsdienst-
plicht niet te spreken, de Zending niets te winnen maar
alles te verliezen had bij den oorlog. De zendelingen zagen
zich nu, onder de omstandigheden, gedrongen om Kaffer-
land tijdelijk te verlaten, en begaven zich vooreerst naar
Philipton, nabij de grenzen der Kolonie. De Kaffer-Christe-
nen aan de Chumie vergaderd begeerden hunne zendelingen
te volgen, doch dit werd hun belet door het Groot Opper-
hoofd Sandilli, die hen bekend liet maken, dat hij hen als
vijanden zou behandelen en later vermoorden, zoo zij de
Chumie verlieten. Zij besloten daarop te blijven, de
mannen verscholen in de spelonken der Chumie-bergen en
de vrouwen en kinderen op de statie zelve, onder leiding
en opzicht van zuster Chalmbus, de weduwe van den zen-
deling. Des zondags kwamen de mannen uit hunne berg-
holen, en vergaderde de kleine gemeente in het kerkgebouw,
om met tranen en veel smeeking God te bidden dat de
vrede hersteld mocht worden. Veel zouden de lieden echter

nog te lijden hebben, eer zij de verhooring hunner ge-
beden zouden mogen aanschouwen.

Op zekeren dag ontvingen zij een bevel van den Engel-
schen kolonel Somerset, dat allen naar de vroegere woon-
plaats van den ouden Soga moesten komen, om hunne wa-
pens af te leggen. Aan dit bevel werd voldaan, doch na
dagen wachtens bij de kraal van Soga bleek het, dat niet
de bekeerde Kaffers maar de anderen bedoeld waren, in
een order van den Gouverneur, dat de Kaffers hunne onder-
werping moesten komen betuigen. De Kaffers van den Chu-
mie konden dus weer vertrekken, doch moesten hunne wa-
penen achterlaten, en toen zij de rivier weer waren overge-
trokken, werden zij door de Fingoes, de bondgenooten van het
Engelsche Gouvernement, van alles beroofd en met den dood
bedreigd. In dezen toestand zonden de weerlooze Christen-
Kaffers twee vrouwen naar het Fort Cox, om hulp te vragen
van den Gaika-Commissaris, Charles Brownlee, die hen raadde,
zich onmiddellijk te stellen onder de zorg van zijn eerwaardigen
vader, de zendeling Brownlee, te King-Williamstown. Met
levensgevaar werd deze raad gevolgd, en bereikte de, tot het
uiterste geplaagde en vervolgde Kaffer-Christenen, King-
Williamstown, waar zij liefderijk opgenomen werden. Hier-
mede was tevens ook het lot der Chumie-statie beslist, welke
sedert slechts in treurige herinnering heeft voortbestaan.
Als zending-statie is de Chumie niet weer bezet geworden.

Tiyo Soga volgde Niven en de andere zendelingen naar
Philipton, aan de Kat-rivier. Zuster Niven had intusschen
zooveel geleden, naar lichaam en geest, vooral op de vlucht
naar de Chumie, en nu weer naar Philipton, dat haar echt-
genoot zich genoodzaakt zag met haar naar Schotland terug

te keeren. Doch, wat moest dan van Tiyo worden? In Kaf-
ferland kon hij niet blijven; in de Kolonie was geen plaats
voor hem. Het best zou zijn, dat hij mede ging naar Schot-
land, om zijne studiën voort te zetten." Tiyo zelf wenschte
dit; zijn vader had er niet op tegen; doch vanwaar zou het
geld komen voor de reize naar en het verblijf in Schotland ?
De Heere zal het voorzien" meende Niven, het geld ligt
in de Bank der Voorzienigheid." Nivens geloof werd dan
ook niet beschaamd gemaakt, en de noodige fondsen voor
den overtocht naar Engeland werden, door vrienden der Zen-
ding, bijeengebracht.

Van Philipton reisde Niven met zijne lijdende echtgenoote
en diepgeschokt gezin naar Grahamstown, waar Tiyo zich
bij hen voegde, en vervolgens naar Port-Elizabeth. Daar
werd Tiyo de betrekking aangeboden van gouvernements-tolk,
waaraan een goed salaris was verbonden. Door zulk een be-
trekking aan te nemen, zou zijn toekomst, wat het tijdelijke
betrof, verzekerd zijn, en ook zou hij altijd nog wel gele-
genheid kunnen vinden, om nu en dan eenig evangeliewerk
te verrichten. Doch de jonge Christen-Kaffer verstond zijne
roeping, en wees het aanlokkelijk aanbod van de hand. Ik
wensch liever mijn brood te bedelen in de straten uwer
stad," zeide hij tot Niven, en van deur tot deur op te ha-
len wat ik noodig heb, om mijn collegegelden te betalen, en
daarna theologie te studeeren, en zoo te beter in staat ge-
steld te worden, Christus, dien ik als mijn Zaligmaker heb
leeren kennen, te prediken aan mijne landgenooten, die
Hem niet kennen, dan in gouvernementsdienst te treden.
Ik wil met u naar Schotland gaan." Bedelen, voor zichzel-
ven, lag anders allerminst in het karakter van Tiyo, doch
om den dienst des evangelies zou hij zulks verre verkiezen,

boven de voordeeligste betrekking, die hem zou kunnen wor-
den aangeboden. Aan deze verzoeking ontkomen, ging Tiyo
Soga, in Junij 1851, met den zendeling en diens gezin scheep,
aan boord der George Lord", naar Londen.

In Londen, waar Tiyo na een reis van 75 dagen behouden
aankwam, was juist het Kristallen Paleis geopend, en de
wonderen van nijverheid, die hij daar aanschouwde, maak-
ten een diepen en blijvenden indruk op zijn ontvankelijk ge-
moed. Welk een onderscheid, tusschen dat wonderpaleis en
het met lijken bezaaide Kafferland. Hier industrie, kunst,
handel, voorspoed; daar verwoesting, barbaarschheid, armoede,
hongersnood. En toch stonden de Kaffers niet ten achteren,
in lichamelijke" en geestesvermogens, bij andere volken....
Konden zijne landgenooten slechts tot het Christendom en
Christelijke beschaving gebracht worden, hoe zouden ook
zij een eervolle plaats kunnen innemen in de rij der volken,
in plaats van, zooals nu, te worden uitgeroeid. Aan die zoo
gewenschte maatschappelijke en geestelijke wedergeboorte
van zijn volk mede te arbeiden, zou zijn hooge roeping zijn;
daaraan wilde hij zijn leven wijden; en daartoe ging hij zich
nu in Schotland verder bekwamen." Met zulke gevoelens in
het harte, keerde Tiyo nu, na een kort verblijf in Londen,
terug naar Grlasgow, na eene afwezigheid van nog geen
drie jaren.

De vrienden daar waren blijde om hem weer te zien, en
van harte bereid, om hem in zijne studiën te ondersteunen.
Op den 21^sten October 1851 moest Niven met Tiyo voor den
kerkeraad der John-street gemeente verschijnen, om verslag
te doen van diens arbeid en gedrag, gedurende de laatste
drie jaren, en zijne redenen mede te deelen, waarom hij Tiyo
had medegenomen naar Schotland. Met een en ander was

de kerkeraad zóó ingenomen, dat met eenparige stemmen
besloten werd, om de kosten van Tiyo\'s studiën aan de Uni-
versiteit, en later aan de Theologische School voor eigen
rekening te nemen, terwijl er eene commissie uit den kerke-
raad benoemd werd, om Tiyo in alles met raad bij te staan,
en een vaderlijk opzicht over hem te houden. De Zondag-
school, in verband met die gemeente, beloofde te zorgen
voor Tiyo\'s onderhoud, gedurende zijn studietijd. En zoo werd
de weg gebaand, dat hij reeds in November, na afgelegd
admissie-examen, als student aan de Glasgowsche Universi-
teit kon worden ingeschreven, en met zijne studiën een aan-
vang kon maken.

Na één jaar te hebben doorgebracht aan de Universiteit,
ontving Tiyo verlof om het admissie-examen af te leggen
voor de Theologische Kweekschool, en daarna volgde hij,
gedurende den winter, de litterarische colleges aan de Univer-
siteit te Glasgow, terwijl hij in den zomer theologie stu-
deerde te Edinburg. Dit was niet gemakkelijk, doch hij zelf
wenschte, om zoo spoedig mogelijk als geordend zendeling
naar Kafferland te kunnen terugkeeren. Geen uur mocht dus
verloren gaan.

Zoowel te Glasgow als te Edinburg betoonde Tiyo zich
ijverig, volhardend en voorspoedig in zijne studiën. Hij
werkte met nauwgezetheid, en het gemis eener geregelde
opleiding van jongs aan, werd door nauwlettende studie ver-
goed. Latijn leerde hij te Glasgow, onder prof. W. Ramsay
en Grieksch onder prof. Lushington, beiden mannen van naam
op het gebied der letteren. In Edinburg genoot hij het on-
derwijs van mannen als dr. John Beown, prof. John Eadie, dr.
M. Michael, dr. Hakper en dr. Lindsey, de bekende exegeet.

Academische onderscheiding heeft hij niet behaald ook
niet gezocht, doch hij nam een eervolle plaats in onder
zijne medestudenten. De werken van Washington Irving,
Prescott, Macauly, Foster, Vinet, Mosheim en Palb, en
vooral het werk van Conybeare en Howson over Paulus, en
Boswell\'s Leven van dr. Johnson behoorden tot zijn lieve-
lingslectuur; en voorts vooral, de Christenreize van Buntan.
Onder de dichters schijnt hij slechts Longfellow gekend te
hebben. Zijn vrije tijd werd gewoonlijk gewijd aan evange-
liesatiewerk in Glasgow. Schoon hij vele uitnoodigingen ont-
ving, om den avond door te brengen in den een of anderen
vriendenkring, of om op soirees" te spreken, maakte hij
daarvan zelden gebruik. Doch waar hij zich in gezel-
schap bevond, daar was hij altijd op zijn gemak, met al de
manieren van een geboren gentleman. Over het algemeen
was er reeds als student, iets waardigs over hem en maakte
hij zich nooit schuldig aan ruwheid of ongemanierdheid.
Daarbij was hij natuurlijk, niet gemaakt, nederig en met
zeer geringe gedachten van zichzelven vervuld, dat hem te
meer deed stijgen in de achting zijner leermeesters, mede-
studenten en tal van vrienden.

Het geeft mij veel genoegen te verklaren," zeide Prof. Eadie, aan

het einde van het eerste studiejaar, door Tiyo te Edinburg

doorgebracht, dat Tiyo Sooa, gedurende de afgeloopen sessie, zeer
getrouw en ijverig de lessen over Bijbelsche letterkunde heeft bijgewoond.
In ieder opzicht heeft hij uitstekend voldaan. In aanmerking nemende,
hoe gebrekkig zijne voorloopige opleiding geweest is voor de studie der
oorspronkelijke talen der Heilige Schrift, ben ik zeer tevreden over de
mate zijner kennis. Daar lnj reeds wat oud en te ontwikkeld scheen om
in de laagste klas te beginnen, zou hij, op do begeerte van eenige vrien-
den, terstond in de hoogere klasse gekomen zijn, doch op zijn eigen, na-
drukkelijke begeerte, is hg begonnen met het begin, en deze begeerte
moet hem hebben aangevuurd, om zoo volhardend en ijverig door te ar-

beiden. Het doet mij genoegen, hem zulk een getuigschrift te kunnen ge-
ven, en ik hoop dat hij zich zal onderscheiden, door bij vernieuwing en
voortdurend zich toeleggen óp zijne belangrijke studiën."

Een zijner vroegere medestudenten, later leeraar te Man-
chester, over Tiyo\'s studietijd sprekende, zegt van hem:

Tiïo Soga had in waarheid een godsdienstig en vroom gemoed. Hg
had een ingeboren afkeer van alles wat slechts zweemde naar eene licht-
vaardige behandeling van heilige dingen. Tegelijkertijd was zijn gods-
vrucht vrij van gemaaktheid, ijdel vertoon, en Btrengheid in het leven.
Van ganscher harte kon hij meedoen in onschuldige uitspanningen. Hij
was vol humor, en het was een genot, om zijn lach te hooren en op zijn
tintelend oog te letten, in het midden van een vroolijken vriendenkring.
Zoo vriendelijk was zijn glimlach, dat men nauwelijks bemerkte hoe don-
ker van kleur zijn gelaat was. Zijne verstandelijke ontwikkeling was on-
gemeen, en in iedere klas onderscheidde hij zich als een ijverig student.
Gedurende de vele jaren dien ik met hem heb omgegaan, herinner ik mij
geen enkele daad van hem, in strijd met zijne Christelijke belijdenis. Zijn
karakter was zoo vriendelijk, zijne manieren zoo aangenaam, zijn oordeel zoo
mild en al zijne daden zoo bedachtzaam, dat zijne vrienden gemakkelijk
vergaten, dat hij een Kaffer, maar nooit dat hij een gentleman was."

Hoe hoog Tiïo in achting stond bij zijne medestudenten,

bleek vooral bij het einde van zijn studietijd aan de Kweek-

school te Edinburg. Hem werd toen een geschenk aange-

boden van kostbare theologische werken, in 38 deelen, be-

nevens een adres, door 186 studenten onderteekend. Dit adres

Aan den Heer TIYO SOGA.

Geliefde Broeder in Christus.

Dit tegenwoordig oogenblik is voor ons van buitengewoon bolang. Zoo-
lang onze Theologische School bestaat is het nog niet geschied, dat een
van Afrika\'s donkerkleurige zonen, daaraan zijn opvoeding verkregen
heeft. En nu gij, na de gewone studiën te hebben doorloopen, gereed
staat, naar uw geboorteland terug te keeren, als een afgevaardigde ge-
zant van Christus, kunnen wij u niet laten gaan, zonder dit geschreven

getuigenis (met een van meer tastbaren aard), van de achting en gene-
genheid, die wij u toedragen. Insgelijks van het diep belang, dat wij stel-
len in uw tijdelijk en geestelijk welzijn, en onzen oprechten wensch, dat
gij voorspoedig zijn moogt in het groote werk, waaraan gij uw leven ge-
wijd hebt. Afgescheiden van uw afkomst en vroegste opleiding, hebben
wij alle reden om u te achten voor hetgeen gij zijt, staande op de-
zelfde maatschappelijke hoogte als wijzelven. Gij hebt uw plaats onder
ons ingenomen, en een eervolle plaats behouden, in de verschillende vak-
ken van studie, waarmede gij u bezig gehouden hebt. Wanneer wij in aan-
merking nemen de betrekkelijk ongunstige omstandigheden, waarin gij uwe
vroegste jaren hebt doorleefd, en de moeielijkheden, die gij hadt te over-
winnen, om een taal te leeren, zoo geheel anders in geest en vorm dan
uwe moedersprake, dan moeten wij te hooger schatten de mate uwer kennis
en de juistheid van uw oordeel en uitdrukking, in uwe (Engelsche) op-
stellen. Zij onzer, die u het meest van nabij hebben leeren kennen, heb-
ben ook de hoogste gedachten van uw kalm oordeel, van de eenvoudig-
heid en openhartigheid van uw inborst, van uw nederig gedrag, uwe
hartelijkheid en van de sterkte uwer Christelijke overtuiging, die u zeker
iu staat zullen stellen, om steeds volhardend en op voorbeeldige wijze deel
te nemen in het belangrijke ambt, dat gij nu gaat bekleeden.

Gij staat gereed te vertrekken naar het land, dat gij, niettegenstaande
de geestelijke duisternis, die er heerscht, toch als uw vaderland bemint;
waaraan de menigvuldige herinneringen uwer vroegste jaron verbonden
zijn, en waarvan de schoone natuurtooneelen onuitwischbaar op uw hart
staan gegraveerd. Wij vertrouwen, dat gij daarhenen gaat vervuld met
liefde tot Hem, die u" geroepen heeft uit de duisternis tot zijn wonder-
baar licht; van ijver brandende voor de uitbreiding van Zijn koninkrijk,
en een vurig onverdoofbaar verlangen koesterende naar het heil uwer
landgenooten. Terugziende op den weg langs welken gij geleid zijt ge-
worden, kunt gij niet laten, met innige dankbaarheid Hem te loven, die
alzoo den rijkdom Zijner genade over u heeft groot gemaakt. Gij zult
ongetwijfeld met moeilijkheden te kampen hebben. Uw eerste werk zal
zyn, de oude verwoeste plaatsen te bebouwen, de vorige verstoringen
weder op te richten. Doch laten uwe moeielykheden en zorgen slechts
het middel zijn, om uw geloof te verlevendigen, en u met te meer ernst
en volharding den Troon der genade te doen zoeken. Het is onmogelijk
dat Schotland ooit uit uw geheugen gewischt worde dat gij zoudt ver-
geten de christelijke voorrechten, die gij hier hebt genoten. Gij kunt
ook niet vergeten, dat gij velen achterlaat met wie gij zoeten omgang hebt

gehad, met wie gij zijt opgegaan ten huize Godos. Laat bet ons weder-
zijds tot troost verstrekken, dat, waar wij deel hebben aan de liefde
Cbristi, wij steeds onafscheidelijk verbonden blijven, en elkander ontmoe-
ten voor den troon der genade.

En nu, geliefde en geëerde Broeder, wjj moeten u met uwen beminden
medewerker, die u op dezen uwen weg vergezelt, een plechtig vaart-
wel" toeroepen. Moge Hij, die u tot hiertoe heeft geleid, steeds met u
zijn-----

Moogt gij, na een eervollen en voorspoedigen levensloop, in goeden
ouderdom ten grave dalen, gelijk een korenschoof in den oogst wordt
ingebracht en moogt gij gerekend worden onder de verkorenen, die ver-
standig geweest zijnde schijnen zullen als de heerlijkheid van het uit-
spansel, en velen tot gerechtigheid geleid hebbende, blinken zullen als
de sterren voor eeuwig."

Behalve de theologische lessen, had Tiyo Soga ook eenige
medische bijgewoond, en in September 1856 was hij zooverre
gevorderd, dat hij aanzoek kon doen, om zijn eind-examen
af te leggen. De Kerkeraad der John-street gemeente ver-
staan hebbende dat de heer Tiyo Soga, na door het Presby-
terium te zijn toegelaten, door de Zending-commissie zou
worden uitgezonden naar Kafferland," besloot hem hartelijk
aan te bevelen bij de gemeente, en voor te stellen dat de
noodige fondsen zouden worden bijeengebracht, om hem be-
hoorlijk uit te rusten voor zijn arbeid op den zendingsakker."
Den 10^den December werd Tiyo eindelijk, na afgelegd exa-
men, tot de evangeliebediening toegelaten en den volgenden
dag trad hij, voor een belangstellend gehoor, voor de eerste
maal op als leeraar in het kerkgebouw der gemeente, die
zich zijn op zoo bijzondere wijze had aangetrokken. Weinige
dagen later, den 23^8ten December 1856, werd hij in diezelfde
kerk, met oplegging der handen, geordend tot den dienst
des Woords en der Sacramenten.

De zoete droom van Tiyo\'s jeugd en jongelingsjaren was nu
werkelijkheid geworden. Uit de kraal van zijn heidenschen vader
was hij overgegaan in de school der Christelijke zendelingen,
en zoo was hij kennelijk van den Heere, stap bij stap, geleid,
tot hij nu, als wettig geordend dienaar des Woords, naar zijn
land mocht terugkeeren, om zijnen landgenooten, in hunne en
zijne moedertaal, het Evangelie te brengen. Wat van mensche-
lijke zijde een waagstuk scheen, was, zoover men tot nu toe
oordeelen kon, van den Heere geweest, en Tiyo had de ver-
wachtingen zijner vrienden verre overtroffen. De John-street
gemeente had voor zijn onderhoud £ 202 uitgegeven, doch nim-
mer was een som gelds voor de Zending beter besteed gewor-
den, dan in de opvoeding van dezen Kafferzoon. Het zou nu
moeten gezien worden of de Kaffers hem, als een geordend
leeraar, zouden ontvangen, en zouden kunnen verstaan, dat hij
geworden was die en wat hij was, door het Evangelie, en
zij insgelijks door aanneming van dat Evangelie tot bescha-
ving en zaligheid zouden komen. Wat hem betreft, hij had,
bij zijne ordening, bij vernieuwing en plechtiglijk beloofd,
voor God en menschen, om verdrukking te verduren, als
een goed krijgsman van Jezus Christus, opdat wanneer de
opperste Herder der schapen zou verschijnen, hij een onver-
welkelijke kroon der heerlijkheid zou mogen ontvangen."

Op voorstel van den Kerkeraad der John-street gemeente
was door het Presbyterium en de Zending-commissie bepaald,
dat Tiyo, terstond na zijne ordening, een aantal gemeenten
der U. P. Kerk zou bezoeken, om de zending in Kafferland
te bepleiten, Van alle kanten kwamen nu aanvragen, dat hij
een spreekbeurt zou vervullen; nu eens in een kerkgebouw
voor de gemeente, dan weer op Zondagsschool of avondbijeen-

komst. Met onvermoeiden ijver wijdde hij zich aan die taak,
en waar hij optrad, werd hij met belangstelling ontvangen.
In zijn eigen persoon was hij het sprekendst bewijs, wat onder
den zegen Gods, van de Zending onder de Kaffers verwacht
mocht worden, en de woorden van opwekking, die hij, in
zuiver Engelsch, tot de verzamelde schare richtte, vloeiden
zoo kennelijk uit het hart, dat zijn gehoor onwillekeurig
met liefde voor die Zending vervuld werd. Die zendingreizen
hebben dan ook heerlijke vruchten voor het werk onder de
Kaffers afgeworpen.

Soms had Tiyo op deze reizen wonderlijke, ook wel ietwat
pijnlijke, ontmoetingen. Niet altijd sproot het verlangen om
hem te hooren voort uit belangstelling in zijn persoon en
werk, maar uit nieuwsgierigheid, om hem een vers te hooren
zingen, of het alphabet te laten opzeggen in het Kaffersch,
en hem de lion te maken van den avond. Dit deed hem
altijd onaangenaam aan, en benam hem zijn vrijmoedigheid.
Zoo moest hij, den Zondag na zijne ordening, optreden in
de kerk van ds. Niven, te Maryhill, voor een vrij talrijk ge-
hoor. De kerk was meer dan gevuld, vooral ook doornieuws-
gierigen, die zich zoo dicht mogelijk bij den preekstoel ge-
steld hadden, om den zwarten prediker" eens goed te kun-
nen opnemen. Dit maakte Tiyo bijzonder zenuwachtig. Terwijl
nu de gemeente den tweeden Psalm zong, werd zijn aandacht
getrokken door een kleinen jougen, nabij den preekstoel,
wiens oog onafgewend gericht was op de zwarte hand des
predikers. De kleine scheen het niet met zichzelven eens te
zijn, waarom die hand zoo zwart was, en zachtkens
zijn vinger uitstrekkende, raakte hij herhaaldelijk Tiyo\'s hand
aan, en zag dan weer naar zijn vinger, of die ook zwart ge-
worden was. Doch neen, de vinger was schoon. Verzekerd

dat de hand des predikers vuil moest zijn, maakte de jon-
gen nu zijn vinger nat, en raakte andermaal Tiyo\'s hand
aan, in de verwachting dat zijn vinger nu vuil zou zijn.
Doch andermaal neen; en nu zag hij Tiyo zóó verhaasd
aan, dat deze alle moeite had om niet in lachen uit te bar-
sten. Voor dien middag was hij tegelijk van zijn zenuwach-
tigheid genezen.

Tiyo Soga trad, den 27^8ten Februari 1857, in het huwelijk
met mejufvrouw Janet Burnside. Lang te voren waren zijne
genegenheden gevestigd geweest op eene jonge kleurlinge,
Stella geheeten, uit Amerika, die met haar oom, den pre-
dikant Garnet, juist in Schotland was, toen Tiyo aan de aca-
demie kwam. Een huwelijk tusschen hem en Stella werd
ook door zijne vrienden wenschelijk geacht, omdat haar vast
karakter in meer dan een opzicht zou aanvullen, wat, den
soms ietwat onbeslisten, Tiyo ontbrak. Doch Stella overleed
op zeer jeugdigen leeftijd, en Tiyo Soga geraakte in kennis
met de Schotsche dame, die later zijn vrouw werd. In Zuid-
Afrika is het hem door velen ten kwade geduid, dat hij het
oog heeft laten vallen op eene blanke, en werd zijn huwe-
lijk uitgelegd als een poging zijnerzijds, om zich tot Engelsch-
man te verheffen." Doch niets was verder van Tiyo\'s gedach-
ten dan dit. Hij huwde Janet Burnside om hare uitstekende
hoedanigheden en innige toegenegenheid, en omdat hij in
haar niet slechts een beminnelijke levensgezellinne, maar ook
een trouwe hulpe in zijn zending-arbeid hoopte te vinden.
En hierin heeft hij zich niet bedrogen. Was het in Schot-
land geen kleine eer, zelfs voor Janet Burnside, om de ver-
loofde, later de echtgenoote, van den algemeen geachten en
gevierden Tiyo Soga te zijn, nog zou zij den voet niet aan

wal gezet hebben in Zuid-Afrika, of de meesten harer eigene
landgenooten zouden haar verwijten als een misdaad, dat zij
met een Kaffer" getrouwd was, en haar den rug toekeeren.
Dit heeft hare liefde voor den man harer keuze echter nooit
geschaad, en tot het einde van diens leven heeft zi), onder
vele en droeve wederwaardigheden, getrouw aan zjjn zijde
gestaan. Het was een gezegend huwelijk.

Den 13^den April 1857 eindelijk, verliet Tiyo Soga Glasgow,
de plaats waar de Heere hem zoozeer gezegend had, om
weer te keeren naar het land zijner geboorte en daar te arbei-
den in het Evangelie. Voor hem was dit een blijde ure, doch
zijne jonge vrouw moest het scheiden bijzonder zwaar val-
len. Den volgenden dag schreef Soga uit Londen: Door
Gods goedheid zijn wij hedenmorgen in welstand aangeko-
men in deze stad van wonderen. Doch o, welk een nacht
hebben wij doorgebracht, vooral mijne arme vrouw. Nooit
te voren heb ik met iemand zooveel medelijden gehad als
met haar, op onze reize voorleden nacht en heden morgen.
Ik heb geen opofferingen gemaakt, maar zij, arme, brengt
al het offer. Ik hoop dat ik daar altijd aan denken zal, en
dat het mij een teeder, liefhebbend echtgenoot voor haar
zal doen zijn." Gemakkelijk kan men zich in beider toestand
verplaatsen.

Tegelijk met Tiyo Soga en zijne echtgenoote werd ds.
Robeet Johnston uitgezonden als zendeling naar Kafferland.
Te zamen deden ze nu de reis, in de Lady of the Lake"
naar Algoa-Baai. Aan het einde dier reis schreef Johnston
omtrent zijn reisgenoot en aanstaanden medearbeider: Wij
hadden een lange zeereis van bijna drie maanden. Gedurende
zulk een reis, aan boord van een schip, komt iemands ka-

rakter duidelijk uit. Tiyo Soga heeft in dien tijd veel gewon-
nen bij allen aan boord, en na drie maanden nauwen omgang
met hem, heb ik geleerd, hem steeds meer te achten en lief
te hebben. Hij was geduldig, beleefd, vriendelijk, opgeruimd
en nederig. Hij was altijd een Christenheer en een Chris-
tenleeraar." Den 2^den Juli 1857, zette Soga voet aan wal te
Port-Elizabeth.

De krijg van den Bijl" was geëindigd, in de onderwer-
ping der Kafferhoofden, die op eene daartoe door Sir Harry
Smith, den Gouverneur der Kaapkolonie, te King Williams
Town belegde samenkomst den staf des vredes" aanraakten,
als teeken hunner onderwerping. Sir Harry wierp daarop,
met zijn gewoon theatraal vertoon, den staf van oorlog"
op den grond, uitroepende: dit is het einde van den
oorlog." Spoedig genoeg echter zou het tegendeel blijken.

De Kaffers hadden in den Krijg van den Bijl" veel ver-
loren en niets gewonnen. Al het land door hen bewoond
tot aan de Kei-rivier, thans de Oostelijke grens der Kaap-
kolonie, kwam onder de Britsche vlag, als Britsch Kaffer-
land." Zij zelven werden Britsche onderdanen en hunne op-
perhoofden Britsche ambtenaren. Het plan der Regeering
was, om de Kaffers te regeeren door hunne kapiteins, maar
in afhankelijkheid van het Britsche bestuur. Door den nood

gedrongen hadden de Kafferhoofden hierin toegestemd, en
op den 7^den Januari 1848, den eed van getrouwheid aan de
Koningin afgelegd. Ieder verder verzet van de zijde der
Kaffers, tegen de Britsche Eegeering, zon nu rebellie zijn,
en als zoodanig gestraft worden, doch men vleide zich met
de hoop, dat de Kaffers zouden inzien, hoe hopeloos het
was, tegen de Engelschen te strijden, en dat zij zich in de
nieuwe regeling zouden schikken. Daarbij hadden de onder-
scheidene stammen ontzettend geleden, in krijgers en in vee,
en werden velen door den honger gedwongen, om werk te
zoeken in de Kolonie, zoodat er weinig of geen vrees scheen
te bestaan, dat de vrede weer verbroken zou worden. De
Kaffers daarentegen hadden zich slechts t ij d e 1 ij k onder-
worpen en waren vast besloten, zoo spoedig mogelijk de
wapenen weer op te vatten, om hunne onafhankelijkheid te
herwinnen.

Hierop volgde de oorlog van Mlanjeni, die op Kerstdag,
1850, uitbrak en meer dan twee jaren duurde. Voor een
oogenblik scheen het nu, dat de Kaffers er in zouden sla-
gen, om het vreemde juk af te schudden, vooral toen het
corps bereden Hottentotten hun vaandel verlieten, en met
de Kaffers gemeene zaak maakten tegen de Britsche regee-
ring. Doch ten slotte moesten, zij den strijd opgeven en de
wapens neerleggen. Hierop werd, Maart 1853, door Sir
George Cathcakt, die Sir Haeey was opgevolgd, een alge-
meene amnestie verleend, doch met de bepaling, dat de
Kafferstammen, die aan den oorlog hadden deelgenomen, het
land door hen van oudsher bewoond verlaten en zich beoos-
ten der Kei-rivier moesten vestigen. Het land dus verlaten,
werd vervolgens verdeeld onder die Kaffers, welke in den

jongsten krijg zich aan de zijde der Britsche Regeering ge-
houden hadden, en voorts tot woning gegeven aan kolonis-
ten, en aan ontslagen soldaten van het vreemden-legioen,
meestal Duitschers, die langs den geheelen oostelijken grens
van Britsch Kafferland, een soort van militaire kolonies
moesten vormen. Zoo zou de Kolonie nu voorgoed van Kaf-
ferinvallen en Kafferoorlogen bevrijd worden, en zouden de
Kaffers zelven tot rust komen.

IJdele verwachting! De Gaika\'s hadden met ontzetting
vernomen, dat zij hunnen schoonen, met bosschen begroei-
den, geboortegrond moesten verlaten, om de kale vlakten,
over de Kei, te bewonen en deden wanhopige pogingen om
het banvonnis vernietigd te krijgen. Doch dit kon niet ge-
schieden; en met neergebogen, schoon nog steeds onverwon-
nen harten, trokken zij eindelijk over de rivier. Op doodstraf
was het dezen Kaffers nu verboden, om, zonder bepaald ver-
lof, de hun gestelde grens te overschrijden. Het Gouverne-
ment verwachtte, dat bet volk, door den nood gedrongen,
zich eindelijk in de nieuwe landstreek zou vestigen, doch
het hart der Kaffers trok naar den geboortegrond, en kon
op die koude, kale vlakten niet wennen. Zelfs hun vee kwam
in opstand tegen het banvonnis. Dag en nacht kon men het
loeien der dieren hooren, die, met opgeheven kop naar het
Amatola-gebergte gericht, nauwelijks op de vlakten te hou-
den waren, en naar de oude weiden terug wilden.

Zoo werden de Kaffers steeds bitterder gestemd tegen het
Engelsche Bestuur, en als menschen, die toch niets meer te
verliezen hadden dnn misschien het leven, zonnen zij eer-
lang slechts op bloedige wraakneming, en om het land te
herwinnen, waaruit zij verdreven waren.

Hierop brak, in 1854, de Fransch-Engelsche oorlog tegen
Rusland uit. De Kaffers, die hiervan vernamen, meenden dat
de Russen zwarten" waren, en dat deze, na de Engelschen
verslagen te hebben, zouden komen, om hunne broederen in
Kafferland bij te staan. Zelfs werden dag en uur bepaald,
waarop de Kaffer-Russen zouden komen, om met de andere
Kaffers gemeene zaak tegen de Engelschen te maken, en
dezen in de zee te drijven. Wel ging die tijd natuurlijk
voorbij, zonder dat een enkele Kozak zijn verschijning in
Kafferland maakte, en werden velen hierdoor teleurgesteld,
maar toch werd de hoop niet opgegeven, dat het volk op
bijzondere wijze hulp zou ontvangen, en zoo in staat ge-
steld worden, om den verloren grond te herwinnen en de
Engelschen in zee te drijven.

In Maart 1856 werd die hoop verlevendigd door het op-
treden van een nieuwen profeet, Mhlakaza genaamd, die door
zijne dochter, Nongquasé, openbaringen uit de geestenwereld
zou hebben ontvangen. Nongquasé zou, aan de monding der
Gxasa-rivier, eenig vreemd volk en vee gezien hebben, en
dit aan haar vader hebben medegedeeld. Deze was toen gaan
zien wie de lieden waren, en had van hen het bevel gekre-
gen, om naar zijn kraal terug te gaan, zich gedurende drie
dagen te reinigen, op den vierden dag een os te offeren en
dan terug te komen. Mhlakaza volgde deze bevelen op en
zag toen, op de aangewezen plaats, een aantal Kaffers, onder
welken hij zijn eigen broeder, jaren geleden gestorven, her-
kend had. Hem werd toen gezegd, dat zij de lieden waren,
die, over de groote wateren, tegen de Engelschen gestreden
hadden; dat zij voortdurend tegen hen strijden zouden, en
dat zij hunne broederen in Kafferland nu ter hulpe zouden

komen. Ook zouden de geesten der gestorven opperhoofden
Ndlambe, Hintsa, Mdushane, Gaika en Eno aan Nongquasé
verschenen zijn, en haar bekend gemaakt hebben, dat zij
rouw droegen over het lot dat de Kaffernatie getroffen had,
en vastelijk besloten hadden, om hun volk te verlossen. Zij
zouden daartoe, op een gegeven oogenblik, uit het doodenrijk
terugkeeren met andere wakkere helden, die ook reeds lang
geleden gestorven waren. De Kaffers, die dan nog leefden, zouden
sterven, doch na korten tijd geheel verjongd weder opstaan,
om niet weer te sterven. Alle tooverij zou uitgeroeid wor-
den, en alle toovermiddelen vernietigd, zoodat er ziekte noch
dood meer onder de Kaffers zou kunnen heerschen. Dan zou
de aarde hare vrucht voortbrengen zonder bearbeiding; het
prachtigste vee zou uit de aarde te voorschijn komen, en
wagens vol spijs, kleeding, en vooral geweren en ammunitie
zouden den Kaffers ten deele worden. De opstanding der ge-
storven opperhoofden zou voorafgegaan worden door een
geweldigen stormwind, die de Engelschen, zoowel als alle
ongeloovige Kaffers, in de zee zou drijven. Nog slechts een
korten tijd en dan zou deze groote verlossing plaats vinden.

De geesten hadden echter éene voorwaarde gesteld: al het
hoornvee, dat de Kaffers bezaten, moest onmiddellijk ge-
slacht, al het graan verkocht of weggeworpen worden, ter-
wijl het land niet meer bebouwd mocht worden, maar braak
moest blijven liggen. Ongehoorzaamheid aan dit bevel zou
de aangekondigde opstanding vertragen, of geheel onmoge-
lijk maken. Zelfs geen enkele spade mocht in den grond
gestoken worden; geen geitenbokje mocht blijven leven; het
oude moest verdwijnen opdat alles nieuw zou worden. Alleen
honden en paarden mochten in het leven blijven.

Aanvankelijk maakte Mhlakaza\'s prediking weinig indruk
op de Kaffers, die hun vee boven hunne liefste betrekkingen
stelden, en er niet aan schenen te denken, om dit op te of-
feren voor een onzekere gouden eeuw. Na eenigen tijd ech-
ter verklaarde Kreli, het groot opperhoofd der Galeka\'s,
dat hij de nieuwe openbaring geloofde, en als bewijs daar-
van, liet hij van zijn schoonste ossen bij honderden dooden.
Herhaaldelijk hadden er nu geheime samenkomsten plaats
tusschen Kreli en Mhlakaza, en eindelijk gaf Kreli bevel,
dat over de lengte en breedte van Kafferland, al het vee
gedood, al het graan vernietigd of verkocht moest worden;
dat het land niet mocht bearbeid worden, en dat de natie
ieder gebod der voorvaderen, door Mhlakaza overgebracht,
letterlijk had op te volgen. Die zulks weigerde was een ver-
rader, een toovenaar, en een kind des doods.

De Kaffers schenen verslagen en besluiteloos, doch de be-
velen van Kreli waren onverbiddelijk. Langzamerhand ging
het bedrogen volk, door zijn opperhoofden voorgegaan, aan
het slachten van hun vee en werden de graankuilen geledigd.
Nu kwamen er wonderbare tijdingen uit Mhlakaza\'s dorp:
Men had de hoornen der ossen, die uit de aarde zouden op-
komen reeds tusschen het waterriet rondom Mhlakaza\'s woning
zien uitsteken; een onderaardsch geloei was gehoord als van
ontelbare kudden, die onrustig het oogenblik verbeidden, dat
zij in vrijheid gesteld zouden worden; een lang gestorven
paard van Mhlakaza was door Kreli zelf levend gezien, en
een kind van den profeet was uit het graf opgestaan; een
milie-aar, van zelf, wonderbaarlijk uit de aarde voortgekomen,
werd getoond, als kleine proef van hetgeen de aarde eerlang
zou opleveren." Anderen gingen verder en verklaarden, dat zn\'

een schaar van gestorven Kafferhelden uit den Indischen Oce-
aan hadden zien opkomen, sommigen te paard en anderen te
voet, die na een korte parade weer in de golven waren weg-
gezonken. Door zulke tijdingen werden de lichtgeloovige ge-
moederen ten sterkste opgewonden, en meer en meer geneigd,
om den profeet" geloof te schenken.

Aldus misleid, hadden de Kaffers in October 1856 reeds
zooveel vee geslacht en graan vernietigd, dat zij gebrek be-
gonnen te lijden. Beownlee, de Gaika Commissaris, deed wat
hij kon, om het verblinde volk tot stilstand te brengen, en
reed dag aan dag door zijn uitgebreid distrikt, om hen te
wijzen op de zekere en vreeselyke gevolgen van hun ver-
nielingswoede. Doch men gaf hem geen gehoor. De blanken
zouden allen veranderd worden op den naderenden opstan-
dingsdag in muizen en kikvorschen, en de geheele Kaapko-
lonie zou bewoond worden door de Kaffers." Napakade" *)
was Brownlee\'s antwoord, doch hij vond geen gehoor. Zelfs
in Britsch Kafferland gingen de Kaffers aan het dooden van
hun vee en ledigen hunner graankuilen. De Kaffernatie
scheen werkelijk betooverd.

Intusschen ging de tijd, door Mhlakaza bepaald voor de
opstanding der gestorven helden voorbij, zonder dat er iets
bijzonders gebeurde. Dat komt," zeide Mhlakaza, omdat de
voorvaderen toornig zijn over de twijfelaars, die hun vee
nog niet, of slechts gedeeltelijk geslacht hebben". Dan weer
verhaalde hij den ongeduldigen Kaffers wat wonderlijke din-
gen er bij zijn kraal waren geschied: Honderden hadden hunne

\') De beer Bbownlee draagt sedert dien tijd onder de Kaffers den
naam van Napakade."

gestorven opperhoofden en voorvaders gezien, rijdende op de
wolken des hemels, of in krijgsorde, als op een slagveld ge-
schaard, of ook wel drijvende op de zee, in omgekeerde pa-
rapluies. Die voorvaderen hadden gesmeekt, dat men toch
niet vertragen zou met het slachten van het vee, want dat
zij niet uit het graf konden opstaan zoolang dit niet ge-
schied was". Hierop gingen de Kaffers weer aan het slach-
ten. Geen beest mocht nu ook meer verkocht worden; alles
moest worden gedood, en daar het volk onmogelijk zooveel
vleesch tegelijk kon verbruiken, werd het den honden en
aasvogels voorgeworpen, of liet men het op het veld verrot-
ten. De stank van duizende dier rottende geraamten ging op
uit het geheele land en verpestte de lucht. Ook het koorn,
dat niet gebruikt kon worden, werd grootendeels vernield.
Nu zal eerlang de groote opstandingsdag komen," predikte
Mhlakaza, gij zult eerst de zon zien opgaan in het Westen;
in het midden des hemels zal zij zich vereenigen met de maan;
dan zal de geheele aarde in sti kdonkeren nacht gehuld wor-
den, en zal het buskruit regenen van den hemel; dan zullen
de woningen van allen, die mijne bevelen ongehoorzaam
waren met vuur verbrand worden, en de ongeloovigen wor-
den verteerd." Onderscheidene Kafferhoofden, waaronder de
oude Soga, trachtten wel het volk tegen Mhlakaza\'s leugenen
te waarschuwen, doch hunne woorden vonden geen ingang,
en het vernielingswerk werd tien maanden lang met klim-
menden waanzin voortgezet.

Eindelijk werd de juiste dag der verlossing en opstanding
door Mhlakaza bepaald. Kkeli had aan het hoofd van 18 raads-
lieden en 5000 krijgers den valschen profeet bezocht, en een
geheim onderhoud met hem gehad, en verzekerde nu aan zgn

volk, dat hij het geloei van het onderaardsch vee duidelijk
had gehoord. Binnen acht dagen tijds moest nu al het vee,
dat nog gevonden werd, met uitzondering van éene koe en
een geiten bokje voor ieder huisgezin, gedood worden en dan,
op den 18^en Februari 1857, zou de groote verlossing aanbre-
ken. De zon zou wat later opgaan dan gewoonlijk; in het
midden des hemels gekomen zou zij plotseling bloedrood
worden; dan terugkeeren naar het Oosten; en onder donder,
bliksemen, en zwaren regen zou een geweldigen wind waaijen,
die de ongeloovigen en de blanken in de zee zou drijven.
Dan zou de opstanding plaats vinden en de verzorging der
nog levende Kaffers. Maar dan moesten nu ook de bevelen
van Mhlakaza letterlijk worden opgevolgd." Dit laatste ge-
schiedde; het nog levend vee werd afgemaakt en het nog
voorhanden graan verstrooid en vernield.

Eindelijk brak de bestemde dag aan, en de Kafïernatie,
Galeka\'s en Gaika\'s, door honger gepijnigd, maar in feestge-
waad, de mannen beschilderd met witte verf als ten strijde
gereed; de vrouwen, vooral de ouden, met ringen aan den arm
en om den hals; en allen vol verwachting der groote dingen,
die gebeuren moesten, verbeidden in bijna hoorbare stilte,
het opgaan der zon. En de zon verrees, op den gewonen tijd,
met haar gewone glans; bereikte het middenpunt des hemels
en ging onder in het Westen, als gewoonlijk. Vertwijfeling
begon nu het hart der Kaffers te vervullen. De bevelen
van Mhlakaza waren toch tot den letter opgevolgd; de
veekraalen en koornputten waren ledig; de zwaarste offers
waren gebracht; de natie leed reeds honger en gebrek;
waarom bleef de aangekondigde verlossing dan uit?" Doch,
misschien had men zich in den dag vergist, en zou de be-
loofde redding op den negenden dag komen in plaats van

op den achtsten, na Kreli\'s terugkeer. Moed gehouden dus tot
den volgenden dag." Doch ook die dag ging voorbij als ge-
woonlijk, en nu, maar te laat, werd het den Kaffers duide-
lijk, dat de verlossing op welke zij gehoopt hadden een her-
senschim was, en dat de vreeselijkste hongerdood hun voor
de deur stond.

Mhlakaza trachtte nog wel het volk wat op te beuren,
door de schuld te werpen op twee opperhoofden, onder den
grond, die met elkander in verschil geraakt waren, wie, naar
zijn rang, het eerst zou opstijgen", als ook op de ongeloo-
vigen, die hun vee niet gedood hadden. Voorts verzekerde hij,
dat de verlossing toch eindelijk zou aanbreken; doch de
Kaffers waren in hun vertrouwen geschokt, en half waan-
zinnig van vertwijfeling. Waarschijnlijk was dit juist wat
Kbeli en andere opperhoofden begeerden, en hadden de pro-
fetiën van Mhlakaza moeten dienen, om de Kaffers in zulk een
toestand van radeloosheid te brengen, dat zij zich door honger
en gebrek gedreven op de blanken zonden werpen, en Kaffer-
land trachten te herwinnen. Honderdduizend Kaffers, door
honger tot het uiterste gebracht, zouden, zij het ook met
groot verlies, de Engelschen kunnen verdrijven, en het hart
der stoutsten in de Kaapkolonie doen beven." In zoover was
het plan volkomen gelukt, dat de Kaffers elk eigen middel
van levensonderhoud hadden vernield; dat het land onbebouwd
was gebleven, en dat de natie van honger moest omkomen
of door roof en moord, langs de grenzen en in de Kolonie,
zich het noodige verschaffen. Doch tegen dit laatste wer-
den in de Kolonie te degelijke maatregelen genomen, en
de Kaffernatie scheen gedoemd, om van honger te moeten
omkomen.

Een vreeselijke tijd was nu voor die Kaffers aangebroken,
en vooral in KRELi-land werd onuitsprekelijk geleden. De
koornputten waren lepg, en in de vee-kraaien werd geen ge-
loei meer gehoord; en hoe de arme bedrogen Kaffers ook,
aan den morgen van eiken nieuwen dag, in die geopende
putten en ledige kraaien een angstigen blik sloegen, of het
beloofde graan en het onderaardsch vee nog niet gekomen
waren", de putten bleven ledig, en geen enkele koe maakte hare
verschijning. En daar men, op het bevel van den profeet,
het land braak had laten liggen, bestond er geen vooruit-
zicht, dat langs den gewonen weg, in de nu zoo nijpende be-
hoefte aan voedsel zou worden voorzien. Men begon vreese-
lijk gebrek te lijden. Wortelen en bollen uit den grond
gegraven; boomschors, waterplanten en vooral ook een zeker
riet, langs de rivieren en aan de poelen groeiende, maakten
eerlang, met de weggeworpen beenderen van het vee, dat
in waanzin gedood was, en die over het land verspreid
lagen, het eenige voedsel. Wat gegeten kon worden werd
als voedsel gebruikt, tot de dood zijn hand legde op de uit-
geteerde geraamten, die zich niet langer konden voortslepen.
Naar matige berekening stierven er meer dan 20,000 Kaffers,
mannen, vrouwen en kinderen den hongerdood. Tal van
lijken dreven af in de rivieren, terwijl de beenderen van an-
deren onbegraven op het veld bleven liggen. Kinderen wer-
den door de ouders geslacht en gegeten, en de schrikke-
lijkste gebeurtenissen vonden plaats om een enkelen mondvol
voedsel. De ellende was onbeschrijfelijk.

Het spreekt wel van zelf, dat het Gouvernement niet
achterbleef, om in dezen grooten nood hulp te bieden. Had
men in de Kolonie wraak willen nemen op de Kaffers, dan

zou men de gansche natie den hongerdood hebben kun-
nen laten sterven. Het Gouvernement liet echter milies
en vleesch uitdeelen, en in onderscheiden plaatsen in Kaf-
ferland, soepkenkens oprichten, waardoor duizenden in het
leven behouden werden. Voor velen kwam deze hulp dik-
wijls te laat, en vond men hen bezweken langs den weg,
soms op zeer kleinen afstand van de gouvernements-maga-
zijnen. Nog weer anderen waren zóó gulzig, om het toege-
reikte voedsel te nuttigen, dat zij met de spijze in den mond
dood nedervielen. Meer dan 30,000 Kaffers gingen naar de
Kolonie, waar zij werk en voedsel konden krijgen, schoon
veler reeds zoo uitgeput waren, dat zij op den weg bezweken.
Vooral de kinderen leden onbeschrijfelijk in dezen tijd van
honger en ellende, en bij 10 en 20 tallen tegelijk werden
de lijken van kinderen, in de kloven der bergen en op an-
dere plaatsen, gevonden. En zelfs te midden van dit vreese-
lijk lijden scheen de natie de hoop toch nog niet te kunnen
opgeven, dat de beloofde verlossing zou aanbreken.

Mhlakaza, wiens leugenprofetie zooveel ellende over het
land had uitgegoten, stierf den hongerdood. Van de 20 per-
sonen, die in zijn kraal woonden, bleven slechts in leven, de leu-
genprofetes, Nongquasé, die later in de gevangenis te King Wil-
liamstown werd opgesloten, en Mhlakaza\'s zoon. Hij zelf en al
de anderen stierven van honger. Mhlakaza moet, toen hij den
dood voelde naderen, Keeli het grootopperhoofd der Ga-
leka\'s gevloekt hebben, dat die hem, tot politieke doelein-
den, gebruikt had, het volk door voorgewende openbaringen
op te winden, en hen er toe te brengen, om hun vee te doo-
den, opdat zij, door den honger gedrongen, zich met den
moed der vertwijfeling op de Engelschen zouden werpen en

hunne onafhankelijkheid herwinnen. De naam van Mhlakaza
blijft, tot op dezen dag, onder de Kaffers gevloekt.

TERUGKEER IN ZUID-AFRIKA EN EERSTE ONTMOETINGEN.

Het was onder zulke omstandigheden, dat Tiyo Soga, den
3^den Juli 1857, wederom in Zuid-Afrika terugkeerde. Zijne
eerste ondervindingen, reeds te Port-Elizabeth, waren verre
van aangenaam. Dat hij, een geboren Kaffer, een beschaafde
opvoeding had ontvangen, zou men nog hebben kunnen
dragen, doch dat hij met een blanke vrouw gehuwd was,
ging te ver." En die zoo spraken waren geen Transvaalsche
Boeren maar, in den regel, Engelschen of Engelsche-Afri-
kaners. Gij had eens moeten zien," schreef Tiyo, weinige
dagen na zijn aankomst te Port-Elizabeth, aan een vriend,
met hoeveel verbazing dat schouwspel werd waargenomen,
van een zwarten man met een blanke vrouw aan den arm,
gaande langs de publieke straat. Wij werden overal nage-
loopen en aangestaard, door blanken en zwarten. Het scheen
wel of zoo iets ongehoords, nooit in iemands gedachten
was opgeklommen. Naar ik verstond was het bericht van

mijn huwelijk over geheel Kafferland verspreid___ Mijne

vrouw wordt veel minder getroffen door de vooroordeèlen
der Kolonisten dan ik. Ik heb mij tot regel gesteld, om
mij nimmer aan de blanke Kolonisten op te dringen en be-
vind mij daar uitstekend bij."

Den derden dag reeds na zijn aankomst, mocht hij, in
zijn eigen taal, aan zijne landgenooten, en nu als geordend
dienaar des Evangelies, het Evangelie verkondigen. In den
morgendienst viel hem het preeken in de Kaffertaai vrij
nioeielijk, niet uit gebrek aan stof, maar omdat hij geen
woorden vinden kon, om uit te drukken wat in hoofd en
hart omging, \'s Middags preekte hij weer in de Kaffertaai,
en nu met gemakkelijkheid. Des avonds en den volgenden
Woensdag trad hij op voor een gehoor van blanken, meestal
tot de meest ontwikkelden, gegoeden van Port-Elizabeth
behoorende.

In Uitenhage, nabij Port-Elizabeth, preekte hij in de Ne-
derlandsch-Gereformeerde kerk en in de Wesleyaansche
kapel, en vervolgens, op de reis naar Kafferland, te Gra-
hamstown, altijd voor een zeer talrijk, aanzienlijk gehoor. En
waar hij optrad, maakte zijne prediking den grootsten indruk.
Hij wist zijne hoorders op buitengewone wijze te boeien,
vooral door zijn ongekunstelde voordracht, diepen ernst en
innige verkondiging der heilswaarheden. Oók zij die geko-
men waren uit nieuwsgierigheid, of misschien wel, om zich
over den Kaffer" wat vroolijk te maken, werden getroffen
door de overtuiging, dat hij sprak omdat hij geloofde, en
een Heiland verkondigde, die zijn Heiland geworden was. Hij
zelf schreef, aan zijne vrienden in Schotland, over zijn op-
treden, als volgt:

De ontvangst, die ik in de Kolonie heb mogen genieten,
heeft mijne stoutste verwachtingen overtroffen. Niettegen-
staande de sterke vooroordeelen, die hier, in zekere krin-
gen, tegen gekleurden gekoesterd worden, heeft het Chris-
telijk publiek te Port-Elizabeth en Grahamstown mij, op
hartelijke wijze, de broederhand gereikt.

In Port-Elizabeth en Grahamstown, waar de Wesleyanen
en de Independenten de invloedrijkste gemeenten hebben, werd
ik terstond uitgenoodigd in hunne kerken op te treden, en
te Uitenhage heb ik ook in de Hollandsche Gereformeerde
kerk gepredikt. Ik moet bekennen, dat ik niet zonder vrees
was, dat, schoon ik niemand in de Kolonie aanstoot had
gegeven, men het den zwarte zoo lastig mogelijk zou
maken. En indien gij verstaan kondet, hoe men in de Ko-
lonie, ook onder anders goedgezinden, tegen de zwarte kleur
is ingenomen zoudt gij mijn vrees ten volle rechtvaardigen.
Doch te meer zoudt gij u dan ook verblijden over de harte-
lijke ontvangst, die mij ten deele is gevallen. En daarvoor
heb ik, naast God, Ulieden te danken, die mij, door mij te
laten opvoeden, een positie hebt gegeven, die ik anders
waarschijnlijk nooit zou hebben bereikt. Geve de Heere mij
genade, om waardiglijk mijner roepiDg als dienaar des Evan-
gelies te wandelen.

Het zal u niet verwonderen, dat het prediken mij, onder
de omstandigheden moeielijker is gevallen, dan in Schotland.
Daar toch was ik zeker van veler toegenegenheid, terwijl
ik hier slechts op de belangstelling van weinigen meende
te mogen rekenen. Mijn gehoor was over het algemeen
echter zeer oplettend. Ik twijfel er niet aan of sommigen
mijner hoorders kwamen slechts met het doel, om wat
onzin van een Kaffer-prediker te hooren" en met de belache-
lijke fouten, die hij zou maken, te spotten. De gedachte
daaraan werd mij echter steeds een aansporing om met
nog meer vrijmoedigheid het Woord te prediken.... Toen
ik te Port-Elizabeth in de Wesleyaansche kapel preekte,
werd ik tot twee malen door iemand gestoord, die hardop
begon te spreken. Ik dacht toen, dat het doel was, om mg

in de war te brengen, doch ik kreeg kracht, om kalm met
mijne prediking voort te gaan. Later bleek het, dat de man
dronken geweest was, en om een plaats gedwongen had in
het stampvolle kerkgebouw, waar geen plaats meer was.
Mij heeft het gebeurde het vertrouwen gegeven, dat storing
onder den dienst mij in het prediken niet veel zal hinderen.
Zoowel te Port-Elizabeth als te Uitenhage en te Grahams-
town heb ik ook voor Kaffers, Fingoe\'s en Hottentotten mo-
gen optreden, om het Evangelie te prediken. En hun belang-
stelling in die prediking was wel zoo groot, als onder de
blanken. O! de verbaasdheid, waarmede zij mij beschouwden!
De meesten schijnen het maar niet te kunnen vatten, dat
iemand anders dan een blanke de plaats kan bekleeden,
die mij is aangewezen. Anderen weer kunnen daarover
hunne vreugde niet bedwingen. Sommigen zijn kennelijk
in twijfel tot welke natie ik behoor, tot ik hen aan-
spreek in hun eigen taal, en dan kent hun verbazing
geen grenzen."

Over de toestand van Kafferland en de Kaffers schreef
Tiyo Soga, aan dezelfde vrienden o. a. als volgt:

Gij zult wel gehoord hebben op hoe jammerlijke wijze
mijne landgenooten, de Kaffers misleid zijn geworden, om
hun vee te slachten, hun koren te vernielen, en hunne lan-
derijen onbebouwd te laten, in de ijdele verwachting, dat er
een opstanding van vee, zoo schoon als er nooit in Kaffer-
land gezien was, zou zijn, en dat het graan uit de aarde
zou spruiten, in zoo groote hoeveelheid, dat er geen plaats
zou zijn om het te bergen.

Mijne arme landgenooten oogsten nu de bittere vruchten
dier misleiding. Zij hebben de roede, waarmede zij getuch-

tigd worden, met eigen hand aangedragen; zij hebben een
nationalen zelfmoord gepleegd.

De ellende, die nu in Kafferland wordt ondervonden
gaat alle beschrijving te boven.

Het land is bijna door hongersnood ontvolkt. Uit vrees,
mij aan den schijn van overdrijving schuldig te maken
noem ik geen cijfers, doch ik kan veilig zeggen, dat duizen-
den en duizenden van honger gestorven zijn. Uit de Kaap-
kolonie heeft men den Kaffers de helpende hand geboden, en
zoo weer bewezen, dat de menschen over het algemeen beter
zijn dan hunne stelsels. Een groot aantal Kaffers hebben
werk en brood gevonden in de Kolonie; anderen zijn naar
den Oranje-Vrijstaat getrokken, en nog weer anderen hebben
zich gevoegd bij de omliggende Kaffer stammen. Zoo zijn de
hoogmoedigste menschen op de wereld (de Galeka en Gaika
Kaffers) gedwongen geworden, zich te vernederen, en om
hulp te zoeken, waarvan zij vroeger zouden hebben gegruwd.

Men zegt, dat in sommige gevallen, ouders, door honger
als waanzinnig geworden, hunne eigen kinderen hebben ge-
slacht en opgegeten.

Op onzen weg, van Port-Elizabeth door Grahamstown naar
Kafferland, ontmoetten wij Kafferfamiliën in grooten getale,
die de Kolonie uittrokken. Die lieden waren toonbeelden
van ellende, en vooral de toestand der kindertjes was ge-
noeg, om een hart van steen tot ontferming te bewegen.

Het waren kleine geraamten, die de handjes gretig uitsta-
ken naar het weinige brood, dat wij hen konden toereiken.
Het ergste is dat de ellende nog het hoogste toppunt niet
bereikt heeft.

De Kaffers komen nu ook bij honderden naar de Zending-
statiën, om hulp. Wij hebben nog geen eigen statie, doch

ik ben er van verzekerd dat, zoodra ik mij ergens gevestigd
heb, de Kaffers, door honger gedreven, in grooten getale tot
mij zullen komen. Zouden de vrienden der St. Johns-gemeente
mij niet een weinig ter hulpe willen komen, en mij in staat
kunnen stellen, de ellende eenigszins te verzachten? Met een
£ 15 of £ 20 kan ik al heel wat doen.

Onder de bestaande omstandigheden is het voortbestaan
der Kaffers, als een natie, geheel problematisch. Het is ze-
ker, dat velen, die thans Kafferland verlaten hebben, niet
weer terug zullen keeren. Doch ook zij, die misschien wèl
terug keeren, zullen, door hun verblijf in de Kolonie en
elders, andere menschen zijn, wat nationale gewoonten be-
treft, dan te voren. Gehechtheid aan hunne opperhoofden
is een der sterkst sprekende karaktertrekken van de Kaffers,
doch ik vermoed, dat de opperhoofden, binnen korten tijd,
weinig meer dan een schijn van het vroegere gezag over
het volk zullen bezitten.

De meening wint veld, dat Mhlakaza en de andere val-
sche profeten, slechts werktuigen geweest zijn in de handen
der groote opperhoofden, die het \\olk, als een man, tegen
de blanken wilden doen opstaan. Bestond zulk een plan wer-
kelijk, dan is het jammerlijk mislukt. De slag, die de blanken
verpletteren moest, is op de Kaffers zelven neergekomen, en
geen vijand zou hen dieper en gevoeliger hebben kunnen
vernederen, dan zij het, in hunne verblindheid, zich zelven
hebben gedaan. Zij hebben hun eigene handen afgehouwen.
De blanken kunnen nu hunne zwaarden tot ploegen, en hunne
spiesen tot sikkels slaan, wat betreft de vijandschap der
Kaffers.

Onze eigene vooruitzichten, voor het Zending-werk, zijn,

trots alle deze dingen, verre van ontmoedigend. God voert
zijn raad soms uit, door vreesselijke gebeurtenissen. In den
ramp, die mijne landgenooten getroffen heeft, ligt m. i. hoop
voor de toekomst. Nu hun vee vernield is, zullen zij zich
meer op den landbouw gaan toeleggen, dat zeer te wenschen
is. En wat het geestelijke betreft, verwacht ik. dat velen, in
de plaatsen waarheen zij gevlucht zijn, onder den invloed
der waarheid zullen komen. Er is dikwijls niets, dat het harde
hart zoo week maakt als verdrukking, en ik vertrouw, dat
de zware tuchtiging, die de Kaffers hebben ondergaan,
vruchtbaar zal worden aan hun geestelijk heil.

Ons plan is nu," zoo schrijft hij verder, zoo spoedig
mogelijk Kafferland te bereiken en een statie aan te leggen.
Waar zendelingen zijn komen thans de Kaffers tot hen, en
dat gaarne. Van de Kaffers, die naar de Kolonie getrokken
zijn zullen ongetwijfeld, over eenigen tijd, velen terug keeren,
en als wij onze statie nu kunnen vestigen in een streek, die
goed bewoond kan worden, dan mogen wij ons verzekerd hou-
den, dat velen, naar Kafferland teruggekeerd, tot ons zullen ko-
men. Over het algemeen schijnt het mij toe, dat de vooruitzichten
der Zending in Kafferland nooit helderder geweest zijn dan nu.



		OPGEDRAGEN AAN Me vrouwe TIYO SOGA - Burnside, DE WEDUWE, EN AAN DE KINDEREN TAN DEN EERSTEN KAFFER-ZENDELING, DOOS DIENS VRIEND EN MEDEBROEDER F. LION CACHET, V. D. M.



		TIYO SOGA.

		I. AFKOMST EN EERSTE LEVENSJAREN. Tito Soga werd geboren in hefc jaar 1829 nabij de Chumie- rivier, in Kafferland, en was het zevende kind van Nosutu, de groote vrouw" van Soga, in de geschiedenis van Kaf- fraria wel bekend als een der invloedrijkste raadslieden van den Kafferkoning Gaika. Behalve Nosutu had de oude Soga nog zeven wettige vrouwen, en in het geheel was hij vader van negen en dertig kinderen. Zijn hooge rang onder de Kaffers bracht mede, dat hij zooveel vrouwen had, en het zou geheel beneden zijne waardigheid geweest zijn, slechts ééne vrouw te hebben. Ook was het aantal vrouwen een be- wijs van zijn rijkdom, want gelijk men onder ons, als de bezittingen vermeerderen, eene buitenplaats koopt, of rijtuig gaat houden, zoo koopt een Kaffer, naarmate hij rijker wordt, meer vrouwen. Een man, die acht vrouwen heeft, moet vermogend zijn. Tiyo\'s vader was een groot en sterk gespierd man, met vurige, doordringende oogen en met een gebiedende houding, om zijn ambt als raadslid en opperhoofd meer waardigheid bij te zetten. Schoon behoudend in de politiek, en sterk 1



		7 neesmiddel is dan altijd weer het offeren van een os. Ook gedoopte Kaffers hechten aan dat inwrijven met vet, en het berooken van het kind, soms nog een bijgeloovige waarde. In zulk een kraal en onder zulke omstandigheden werd Tiyo geboren, en daar zijne moeder toen nog heidin was, werd ook hij gewasschen, berookt en met vet ingewreven, om de geesten der voorvaderen tevreden te stellen. Als andere Kafferkinderen groeide hij op, te midden van heiden- sche onkunde, bijgeloof, barbaarschheid en grove zinnelijk- heid, zonder eenige aanwijzing, dat het licht der waarheid ooit in zijne ziel, met zaligmakende kracht zou opgaan, en dat hem de hooge eer was weggelegd, de eerste geordende pre- diker des Woords uit de Kaffers te worden. Dit scheen ook, naar den mensch, geheel onmogelijk. Doch Hij, die hem ge- ordineerd had tot de zaligheid en tot zijnen dienst, had ook de middelen en wegen bepaald, door en langs welke het licht in die duistere ziel zou opgaan, en de heidensche Kafferjongen een prediker des Evangelies worden zou.

		II. MET DE ZENDING IN AANRAKING GEBRACHT. Niet ver van Soga\'s kraal werd, ongeveer negen jaren vóór de geboorte van Tiyo, eene zending-statie gesticht door den waardigen John Brownlee, van het Londensche Zending- genootschap. De eerste zendeling in Kafferland, onze land- genoot Dr. Van der Kemp, die zich in 1790, met toestem-



		17

		III. NAAR SCHOTLAND GELEID. Reeds sedert langen tijd had er tusschen de Kaffers en de blanke grensbewoners der Kaapkolonie, slechts een schijn van vrede bestaan. De Kaffers, die slechts door den nood gedwon- gen de grenslijn, door het Engelsche gouvernement vastgesteld, hadden erkend, deden herhaalde invallen in de Kaapkolonie, om vee te rooven en verwoesting aan te richten. De grensboeren zagen zich hierdoor genoodzaakt, steeds gewapend tegenover de Kaffers te staan, en gevoelden zich geen oogenblik veilig. Wel waren er sommige Kafferstammen, die in vrede met de blanken wilden leven, doch de meeste Kaffers begeerden oorlog, in de vaste overtuiging dat zij den Engelschman spoedig in de zee zouden kunnen drijven." Eindelijk kwam het tot een openlijke vredebreuk. Een Kaffer, van den Tola-stam, stal eene bijl uit een winkel te Fort- Beaufort. Dit werd aangegeven, en de schuldige daarop naar Grrahamstown gezonden, om terecht te staan. Dit geschiedde krachtens eene overeenkomst tusschen het Engelsche gouver- nement en de Kaffers, dat overtreders behandeld en gestraft zouden worden in en volgens de wetten van het land, waar de misdaad begaan was; doch de Kaffers meenden, dat zulk een geringe diefstal als van eene bijl, niet voor het ge- rechtshof te Grahamstown behoefde gebracht te worden, maar op de plaats zelve kon worden geboet. Moqomo, het groot opperhoofd der Gaika\'s, deed dan ook alle moeite, om den schuldigen Kaffer met eene boete of andere lichte straf vrij te krijgen, doch tevergeefs. In toorn ontstoken besloten de 2



		24

		den en van hunne gebeden vergezeld, verliet Tiyo Glasgow eindelijk op den 24^sten October 1848, en vier dagen later, met den zendeling Brown, van Londen vertrekkende per bark- schip Jane," bereikten hij den 31^sten Januari 1848, behouden de Algoa-baai. Van Port-\'Elizabeth werd de reis onmiddellijk naar de Chumie voortgezet, waar Brown en Tiyo tegen het einde van Februari aankwamen, laatstgenoemde na eene afwezigheid van ongeveer drie jaren

		IV. ALS CATECHEET IN KAFFERLAND WERKZAAM. Drie jaren___, doch hoeveel was er in dien korten tijd met hem én op de Chumie-statie geschied. Als ongedoopte Kafferjongen was hij, met zijn reisbundeltje in de hand, voor drie jaren vertrokken, en als belijder van \'s Heeren Naam, als geordend catecheet in dienst der kerk, onder wier zorg hij zijn eerste opleiding genoten had, keerde hij weder. Daarenboven rijk aan Christelijke ondervinding en wereldkennis, boven geheel zijn geslacht en volk. De Chumie- statie daarentegen, voorheen een lichtpunt in het verduisterde Kafferland een liefelijke, Christelijke oase in het midden des heidendoms was verwoest, en de gemeente ver- strooid. Het fraaie kerkje was verbrand, de woningen der zendelingen lagen in puin, en Chalmers, de zendeling, die met zooveel ijver en trouw het Evangelie verkondigd had, was gestorven. De Chumie-statie was in den jongsten oorlog het mikpunt geweest, zoowel der Kaffers als van de troepen, en bestond nog nu slechts in naam. Maar het zaad des Woords,



		29

		boren en door genade geheiligde zedigheid en geringschat- ting van zichzelven, maakte immer dat men onwillekeurig tot hem zeide: Vriend ga hooger op," en dat hij voor de verwaandheid bewaard bleef, waarin zoovelen, in een zelf- den toestand als hij geplaatst, zoo lichtelijk vervallen. Zijne studiën zette hij ook te Uniondale ijverig voort. Doch reeds in 1850 werd zoowel die studie als geheel zijn arbeid in Kafferland afgebroken, door een nieuwen oorlog, die lang voorbereid, eindelijk als een stortvloed over Kafferland uit- barstte. De Kaffers, die zich onder het Kruis niet wilden buigen, zouden andermaal met het zwaard getuchtigd worden.

		V. MLANJENI. Terwijl nu Tiyo\'s prediking tot bekeering als machteloos in de ooren der Kaffers klonk, was er een ander jongeling opgestaan, van gelijken ouderdom als Tiyo, Mlanjeni genaamd, van den Ndlambi-stam, wiens woord geheel het land in beroe- ring bracht. Tenger van gestalte en onderhevig aan vallende ziekte, beweerde hij eene macht te bezitten, waarvoor alles zwichten moest. Hij verkondigde, dat hij een vijand was van alle tooverij, en dat, zoo iemand in zijne omgeving kwam, die zich met tooverij had bezig gehouden of tooveren kon, hij, Mlanjeni, dit terstond aan het licht bracht, en den toovenaar levenslang met verlamming kon slaan. Daar de Kaffers elke ziekte of ongeval aan tooverij toeschrijven, en



		32

		sten anderen en maakten vier paarden, met driehonderd patro- nen beladen, buit. Den volgenden dag, Kerstdag, werd de alarmklok geluid langs den geheelen grens der Kolonie, en vernam men met ontzetting dat er een nieuwen Kaffer- oorlog was uitgebroken: de oorlog van Mlanjexi.

		VI. TWEEDE REIS NAAR EN VERBLIJF IN SCHOTLAND. Die oorlog werd aanleiding dat Tiyo Soga zijn werk in Kafferland voorloopig staken moest, en dat hij voor de tweede maal naar Schotland geleid werd. Het is wel opmerkelijk dat hij, een man des vredes, in zoo woelige tijden geboren werd, en zijn opleiding tot Bode des Vredes, in den midde- lijken weg aan het oorlogsgewoel te danken heeft gehad. Het was oorlog toen hij het levenslicht zag; als vijfjarig kind moest hij aan de hand zijner moeder en zuster, in den oorlog van Hintza, een schuilplaats zoeken in de bosschen van het Ama- tola-gebergte en zijne opleiding te Lovedale kwam tot een plotseling einde door den krijg van den Bijl. Doch langs dien wegkwam hij in Sch otland, waar hij een betere opleiding ont- ving dan hem ooit in Kafferland zou hebben kunnen gegeven worden. En nu weer werd zijn evangelie-arbeid onmogelijk gemaakt, door een nieuwen oorlog, die dreigender scheen te zullen worden dan een der vroegere Kafferoorlogen, schoon onder het bestuur Gods, juist die oorlog middel werd om



		47 wal gezet hebben in Zuid-Afrika, of de meesten harer eigene landgenooten zouden haar verwijten als een misdaad, dat zij met een Kaffer" getrouwd was, en haar den rug toekeeren. Dit heeft hare liefde voor den man harer keuze echter nooit geschaad, en tot het einde van diens leven heeft zi), onder vele en droeve wederwaardigheden, getrouw aan zjjn zijde gestaan. Het was een gezegend huwelijk. Den 13^den April 1857 eindelijk, verliet Tiyo Soga Glasgow, de plaats waar de Heere hem zoozeer gezegend had, om weer te keeren naar het land zijner geboorte en daar te arbei- den in het Evangelie. Voor hem was dit een blijde ure, doch zijne jonge vrouw moest het scheiden bijzonder zwaar val- len. Den volgenden dag schreef Soga uit Londen: Door Gods goedheid zijn wij hedenmorgen in welstand aangeko- men in deze stad van wonderen. Doch o, welk een nacht hebben wij doorgebracht, vooral mijne arme vrouw. Nooit te voren heb ik met iemand zooveel medelijden gehad als met haar, op onze reize voorleden nacht en heden morgen. Ik heb geen opofferingen gemaakt, maar zij, arme, brengt al het offer. Ik hoop dat ik daar altijd aan denken zal, en dat het mij een teeder, liefhebbend echtgenoot voor haar zal doen zijn." Gemakkelijk kan men zich in beider toestand verplaatsen. Tegelijk met Tiyo Soga en zijne echtgenoote werd ds. Robeet Johnston uitgezonden als zendeling naar Kafferland. Te zamen deden ze nu de reis, in de Lady of the Lake" naar Algoa-Baai. Aan het einde dier reis schreef Johnston omtrent zijn reisgenoot en aanstaanden medearbeider: Wij hadden een lange zeereis van bijna drie maanden. Gedurende zulk een reis, aan boord van een schip, komt iemands ka-



		48

		rakter duidelijk uit. Tiyo Soga heeft in dien tijd veel gewon- nen bij allen aan boord, en na drie maanden nauwen omgang met hem, heb ik geleerd, hem steeds meer te achten en lief te hebben. Hij was geduldig, beleefd, vriendelijk, opgeruimd en nederig. Hij was altijd een Christenheer en een Chris- tenleeraar." Den 2^den Juli 1857, zette Soga voet aan wal te Port-Elizabeth.

		VIL KAFFERLAND IN 1857- De krijg van den Bijl" was geëindigd, in de onderwer- ping der Kafferhoofden, die op eene daartoe door Sir Harry Smith, den Gouverneur der Kaapkolonie, te King Williams Town belegde samenkomst den staf des vredes" aanraakten, als teeken hunner onderwerping. Sir Harry wierp daarop, met zijn gewoon theatraal vertoon, den staf van oorlog" op den grond, uitroepende: dit is het einde van den oorlog." Spoedig genoeg echter zou het tegendeel blijken. De Kaffers hadden in den Krijg van den Bijl" veel ver- loren en niets gewonnen. Al het land door hen bewoond tot aan de Kei-rivier, thans de Oostelijke grens der Kaap- kolonie, kwam onder de Britsche vlag, als Britsch Kaffer- land." Zij zelven werden Britsche onderdanen en hunne op- perhoofden Britsche ambtenaren. Het plan der Regeering was, om de Kaffers te regeeren door hunne kapiteins, maar in afhankelijkheid van het Britsche bestuur. Door den nood



		60

		hunne onafhankelijkheid herwinnen. De naam van Mhlakaza blijft, tot op dezen dag, onder de Kaffers gevloekt.

		VIII. TERUGKEER IN ZUID-AFRIKA EN EERSTE ONTMOETINGEN. Het was onder zulke omstandigheden, dat Tiyo Soga, den 3^den Juli 1857, wederom in Zuid-Afrika terugkeerde. Zijne eerste ondervindingen, reeds te Port-Elizabeth, waren verre van aangenaam. Dat hij, een geboren Kaffer, een beschaafde opvoeding had ontvangen, zou men nog hebben kunnen dragen, doch dat hij met een blanke vrouw gehuwd was, ging te ver." En die zoo spraken waren geen Transvaalsche Boeren maar, in den regel, Engelschen of Engelsche-Afri- kaners. Gij had eens moeten zien," schreef Tiyo, weinige dagen na zijn aankomst te Port-Elizabeth, aan een vriend, met hoeveel verbazing dat schouwspel werd waargenomen, van een zwarten man met een blanke vrouw aan den arm, gaande langs de publieke straat. Wij werden overal nage- loopen en aangestaard, door blanken en zwarten. Het scheen wel of zoo iets ongehoords, nooit in iemands gedachten was opgeklommen. Naar ik verstond was het bericht van mijn huwelijk over geheel Kafferland verspreid___ Mijne vrouw wordt veel minder getroffen door de vooroordeèlen der Kolonisten dan ik. Ik heb mij tot regel gesteld, om mij nimmer aan de blanke Kolonisten op te dringen en be- vind mij daar uitstekend bij."



		y^ (o939-*



		iV¹ > "^v-

	^:;f-



		*<4yo typ. <i*



		6:J

		in de war te brengen, doch ik kreeg kracht, om kalm met mijne prediking voort te gaan. Later bleek het, dat de man dronken geweest was, en om een plaats gedwongen had in het stampvolle kerkgebouw, waar geen plaats meer was. Mij heeft het gebeurde het vertrouwen gegeven, dat storing onder den dienst mij in het prediken niet veel zal hinderen. Zoowel te Port-Elizabeth als te Uitenhage en te Grahams- town heb ik ook voor Kaffers, Fingoe\'s en Hottentotten mo- gen optreden, om het Evangelie te prediken. En hun belang- stelling in die prediking was wel zoo groot, als onder de blanken. O! de verbaasdheid, waarmede zij mij beschouwden! De meesten schijnen het maar niet te kunnen vatten, dat iemand anders dan een blanke de plaats kan bekleeden, die mij is aangewezen. Anderen weer kunnen daarover hunne vreugde niet bedwingen. Sommigen zijn kennelijk in twijfel tot welke natie ik behoor, tot ik hen aan- spreek in hun eigen taal, en dan kent hun verbazing geen grenzen." Over de toestand van Kafferland en de Kaffers schreef Tiyo Soga, aan dezelfde vrienden o. a. als volgt: Gij zult wel gehoord hebben op hoe jammerlijke wijze mijne landgenooten, de Kaffers misleid zijn geworden, om hun vee te slachten, hun koren te vernielen, en hunne lan- derijen onbebouwd te laten, in de ijdele verwachting, dat er een opstanding van vee, zoo schoon als er nooit in Kaffer- land gezien was, zou zijn, en dat het graan uit de aarde zou spruiten, in zoo groote hoeveelheid, dat er geen plaats zou zijn om het te bergen. Mijne arme landgenooten oogsten nu de bittere vruchten dier misleiding. Zij hebben de roede, waarmede zij getuch-



		67

		IX. VESTIGING AAN DEN MGWALI. Door de Zending-Commissie in Schotland was bepaald, dat Tiyo Soga en Johnston zich, indien mogelijk, zouden vestigen aan den Mgwali-rivier, in Britsch-Kafferland, onge- veer 30 mijlen van King Williams Town. De plaats voor de statie was reeds in 1854 door de zendelingen Niven en Cümming aangewezen, doch daarna was de oorlog uitgebro- ken, en daardoor aan allen Zendingarbeid in Kafferland, tij- delijk, een einde gemaakt. De bedoelde plaats scheen echter zoo geschikt voor een Zendingstatie, dat de Commissie, nu de vrede in Kafferland hersteld was, er als van zelve toe geleid werd, haren beiden jongen zendelingen op te dragen, zich daar te vestigen. De Mgwali-streek was nu echter geheel door de Kaffers verlaten; de oorlog en de daarop gevolgde hongersnood, had de bevolking deels uitgeroeid, deels uitgedreven; en zouden de zendelingen, op de aangewezen plaats, Zending- werk kunnen verrichten, dan moesten zij de bewoners der statie meebrengen. Hiertoe werd hen, zeer geleidelijk, den weg gebaand. Te Peelton n.1. een Zendingstatie van het Londensche Ge- nootschap, bevonden zich een aantal Christen-Kaffers, met hunne vrouwen en kinderen, te samen 172 zielen, van de verwoeste Zendingstatiën der U. P. Kerk, aan de Chumie, te Uniondale en van Igibigha. Deze lieden hadden zich tijdelijk te Peelton gevestigd, en steeds in de hoop, dat hun eigen Kerk het Zending werk in Kafferland zou hervatten, zoodat



		(38

		zij zich dan weer rondom hun eigen zendelingen zouden kunnen scharen. Daarom hadden zij steeds den Heere ge- beden, en daarnaar in hope uitgezien. Toen de beide zen- delingen nu, op hun reis naar den Mgwali, te Peelton arri- veerden, werden zij door deze leden der verstrooide Christen- gemeenten met groote hartelijkheid ontvangen, en gaven de hoofden van huisgezinnen al spoedig duidelijk te verstaan, dat zij bereid en begeerig waren, hunnen zendelingen naar den Mgwali te volgen. Om zich daar echter behoorlijk te kunnen vestigen, had- den de zendelingen de toestemming noodig van Sandilli, het groot-opperhoofd der Gaikas, en voorts van de Engelsche- Koloniale Regeering. Sandilli, ingenomen met de opvoeding die Tiyo, den zoon van zijn ouden Raadsman, had ont- vangen, en eenigszins getroffen door de gedachte hoe zijn natie zou bevoordeeld worden, door beschaving en opvoeding, gaf zonder moeite zijn toestemming tot het stichten eener Zendingstatie aan den Mgwali, en gaf zijn be- geerte te kennen, dat zijne vier oudste kinderen terstond de school zouden bezoeken. Minder gemakkelijk ging het met de Engelsche Regeering. Wel had dat Gouvernement toe- stemming gegeven tot het vestigen eener Zendingstatie aan den Mgwali, doch de Luitenant-Gouverneur van Kafferland bepaalde, dat op die statie alleen leden der Kaflergemeente zouden mogen wonen, en dat de zendelingen geen andere Kaffers om zich heen mochten vergaderen. Het Gouverne- ment vreesde, dat de Kaffers zich weer zouden vereenigen, en zag liever het land braak en het volk verstrooid. De Zen- delingen daarentegen begeerden, zoovelen om zich heen te 7ergaderen als wilden komen, onder de prediking des Woords.



		69 Gelukkig kwam om dezen tijd de Gouverneur-Generaal, Sir George Grey, te King Williams Town, zoodat de zendelin- gen, in persoon, bij hem konden pleiten, om de opheffing van het verbod betreffende de wederinbezitneming van het land door de Kaffers, voor zoover de Zendingstatiën betrof. Tiyo Soga en Johnston hadden eerlang een uitvoerig onderhoud met Sik Geoege Grey, den meest populairen Britschen Gouverneur, dien de Kaapkolonie gehad heeft, waarvan de uitslag was, dat zij zich vrijelijk aan den Mgwali mochten vestigen, zoo zij maar zorgden, dat de Kaffers, die zich bij hen zouden nederzetten, niet tegen het Gouvernement samen- spanden. De Mgwali-streek, waar de statie nu zou worden aan- gelegd, munt niet uit door natuurschoon, doch werd door de Kaffers geroemd als een uitmuntend land voor vee, en geschikt voor den landbouw. Het was met geen gewone gevoelens van dankbaarheid en blijdschap," schreef Tiyo, dat wij (11 September 1857), de plaats bereikten waarheen ons oog gericht is geweest, se- dert wij Schotland verlaten hebben. Voor een Kaffer is de Mgwali een land van melk en koorn. En waarlijk, ook voor ons oog, schijnt het beloften te geven van overvloed, wat de behoeften des leven betreft. De plaats voor de statie is in het midden eener wijde vallei, en ofschoon kaal, zonder hout, niet onaangenaam voor het oog. Tengevolge van den oorlog en den hongersnood, is het land geheel ontvolkt, en de doodschheid" der velden is aangrijpend. Doch er bestaat geen twijfel of de Kaffers zullen naar deze streek terugkee- ren, en het land weer bebouwen." Dit gaf hoop voor de toekomst. Het eerste werk dat nu gedaan moest worden bestond in



		70

		het bouwen van woningen voor de zendelingen, en van een kerkgebouw. Natuurlijk sloegen de beide Broeders, schoon weinig van de bouwkunst verstaande, zelf de handen aan het werk, daarin geholpen door hunne Kaffers. Graszoden werden gestoken, en op elkander gestapeld tot muren; het dak werd gemaakt van takken, zoo recht mogelijk, in het bosch gekapt, en dan met gras gedekt; de vloer" met koe- mest in plaats van met planken belegd; een deur en een paar vensters aangebracht... en de pastoriën, ieder uit drie kleine kamers en een keuken bestaande, waren klaar. Minder voor- spoedig ging het met het bouwen eener kerk". Die zou van riet en klei" gemaakt worden, en een timmerman was aange- nomen om het gebouwtje op te richten. Doch deze liet de zendelingen aan hun lot over vóór de kerk geschilderd was, en toen de ramen nog van ruiten voorzien moesten worden. Johnston nam nu op zich om te schilderen, en Tiyo om de ruiten in te zetten. Een diamant, om de glazen te snijden, werd van King Williams Town verkregen, en nu ging Tiyo Soga, voor het eerst van zijn leven aan het ruiten snijden, of liever ruiten breken. Ten slotte kwam het werk toch klaar en kon het kerkgebouw voor de kleine gemeente geopend worden. Tiyo zelfs geeft daarvan in een brief aan vrienden in Schotland, de volgende korte beschrijving: Wij hebben het voorrecht mogen smaken, om ons eenvoudig kerkge- bouw, openlijk met de gemeente, voor \'s Heeren dienst te mogen openen. Wij hadden besloten bij de opening-diensten het Avondmaal te houden, en achtten het daartoe noodig, de gemeente eerst weder te organiseeren. Hiermede zijn wij twee weken bezig geweest. Van onze vorige ouderlingen aan de Chumie, Düewana, Festibi, Tobe en Hïosi, hadden wij reeds een goed getuigenis ontvangen omtrent het leven onzer bekeerden 86 in getal , gedurende den tijd, dat zij te Peelton hebben gewoond. De meesten hebben ook attestatiën van de gemeente aldaar. Vrijdag voor Nachtmaal, hadden wij de voorbereiding, en Zondag was de groote dag



		71

		van het feest. Met zonsopgang hadden wij een heerlijke ure des gebeds. Om 10 nre predikte broeder Johnston, zeer krachtig, naar aanleiding van Ps. XC: 1417. Om twaalf uur vierden wij, met ongeveer 40 personen, het H. Avondmaal, dat door mij bediend werd, waarna Broeder Johnston nog een korte toespraak hield. Wij sloten dezen dienst met hel zingen van het lied van Ntsikana, do vader van Dukwana. Dit lied het eerste dat, zoowel wat de woorden als de wijs betreft, door een bekeerden Kaffer vervaardigd werd, is altijd een gewaardeerd lied geweest bij de Chumie- gemeente, en Broeder Chalmers eindigde daarmede gewoonlijk de Avond- maalsbediening. Waarschijnlijk is het nooit te voren gezongen, of zal het ooit gezongen worden, zooals bij deze gelegenheid het geval was. Som- migen onder de gemeente weenden, of gaven op andere wijze luide aan hun ontroering lucht en allen waren diep bewogen. Geen wonder: er was zooveel gebeurd sedert dit lied de laatste maal in een onzer gemeenten gezongen was. . .. Bid met ons dat dit Zion-kindeke, de Mgwali-gemeente, voorspoedig moge zijn. Schoon de aanvang klein is, de Heere kan het werk zegenen, dat het zich uitbreide." Wat moet er dien dag in het gemoed van Tiyo zijn omgegaan! In Kafterland teruggekeerd, had hij zijne oude moeder nog mogen ontmoeten, wel door de jaren en veel verdriet gebogen, maar onverzwakt in het geloof; ook zijn vader, vriendelijk jegens hem gezind, schoon helaas! nog altijd een heiden. In het land, waar nog zoo kort geleden de oorlog woedde, en de honger het volk verteerde, en dat nu sedert maanden de verzamelplaats was geweest van wolven en allerlei soort van roofvogels, had hij en zijn medearbeider Johnston, de verstrooide leden der gemeenten weer bijeen mogen verza- melen, en aan de gemeente, in haar eigen, pas ingewijd kerkgebouw, nu het Avondmaal mogen toereiken. En aan dien Avondmaalsdisch zaten niet weinigen zijner vroegere mede-leerlingen in de school aan de Chumie; zaten zijne eigene broeders, bijname Festiri, die hem het alphabet geleerd had, van wien hij jaren lang gescheiden geweest was, en die nu ouderling was der kleine Christen-Kaffer-



		72

		gemeente van welke Tiyo zelf een der leeraren was. Geen wonder, dat zijn teedere ziel wegsmolt in dank en aanbidding bij de ondervinding van zoovele weldaden Gods, en niet bet oog op de wonderbare leidingen, waarmede de Heere hem geleid had. Kort na de vestiging der statie begonnen de naburige Kaffers daarheen te trekken, vooral ook om eenig voedsel. De meesten dezer heidenen waren zoo goed als geheel ver- hongerd, en hunne tanden, anders zoo wit als ivoor, waren geel van den d a n d e 1 i o n-wortel, waarmede zij het leven hadden getracht op te houden. Werken konden deze Kaffers doorgaans niet, wegens verregaande lichaamszwakte; kwa- lijk konden zij wat gras aanbrengen voor het dak der te bouwen kerk, in ruil voor voedsel, dat de zendelingen hun niet dan met veel opoffering verschaften. In dien ellendigen toestand kwam echter gaandeweg verandering, en deze Kaf- fers, naar de zendelingen gedreven door den honger naar een stuk tijdelijk brood, kwamen zoo onder de bearbeiding van het Evangelie, en werden in aanraking gebracht met het Geestelijk Brood. Hoe in den eersten tijd, de week in den dienst van het Evangelie op de Zendingstatie doorgebracht werd, heeft Tiyo aldus medegedeeld, in een schrijven aan een vriend: Beginnen wij," zegt hij, met den Rustdag. In den vroe- gen morgen, met zonsopgang, houden wij, ter voorbereiding der andere diensten, een bidstond, die door ons, zendelingen, geopend, doch overigens door de ouderlingen geleid wordt. Ten 9 ure houden wij catechisatie. Om 10 uur begint de eerste predikdienst, die, om de beurt, door Br. Johnston of mjjzelven geleid wordt. Om half twaalf vergaderen de kin-



		73

		deren, om onderwezen te worden op de zondagschool, door onze vier uitmuntende, vrome, verstandige ouderlingen Fes- tiri, Dukwana, Myosi en Tobe. Tegen half een is er weder een korte Godsdienstoefening, en om drie uur onze Engel- sche dienst, in welken wij, Johnston en ik, ook om de beurt voorgaan. Hiermede eindigen de openbare diensten op den Sabbath. Even als op dien dag, hebben wij eiken mor- gen, met zonsopgang, een samenkomst tot het gebed en le- / zen van Gods Woord. Maandag is een vrije dag, met uitzondering van de morgen-godsdienstoefening. Dinsdag bezoeken wij eene buitenstatie, omtrent acht mijlen van hier verwijderd. Wij gaan te paard derwaarts. Op dezen buitenpost hadden de menschen vroeger nooit de gelegenheid gehad, om de blijde tijding des Heils te verne- men. De lieden hooren ons niet slechts gewilliglijk, maar noodigen ons zelfs dringend uit, om hen dikwijls te komen be- zoeken. Het is waarlijk een genot, onder hen werkzaam te zijn. De jongens en meisjes zijn vroolijke vlugge kinderen. Als wij naar deze kraal gaan, nemen wij altijd een bladzijde van het A. B. C. mede, en als onze samenkomst met de volwas- senen afgeloopen is, onderwijzen wij de jongelieden. Zij zijn er zeer mede in hun schik. Een paar van de jon- gens, die bijzonder schrander zijn, zullen, naar ik meen, onze verwachtingen niet te leur stellen. Van den hoofdman der kraal vernamen wij, dat deze jongelieden veel meer van de vreemde dingen, die wg hun verkondigen, kunnen onthouden dan de groote menschen. Dinsdag-namiddag hebben wij een samenkomst met onze ouderlingen, en \'s avonds hebben wij een klas voor de Kaffers, die hier zijn komen wonen na de oprichting der statie. De



		74

		verstandelijke ontwikkeling van deze leerlingen werpt waar- lijk geen glans op den Kaffernaam. Zij vormen, zonder uitzon- dering, de domste klasse, die ik nog ooit heb onderwezen. Toch wanhopen wij er niet aan, om eindelijk door hunne dikke hoofdschedels een opening te zullen maken, waardoor het licht zal mogen stralen, dat de sluimerende vermogens hunner zielen kan doen ontwaken. Deze menschen zijn nooit gewoon geweest aan iets anders te denken dan aan hunne lichamelijke behoeften, en de kleur, het getal en de hoeda- nigheid van hun vee; daarom zal het nog wel eenigen tijd duren eer zij zelfs zullen kunnen onthouden dat een A een A is. Welk een onderscheid tusschen de kinderen en deze volwassenen; het is verwonderlijk te zien hoe spoedig de kinderen het A. B. C. kennen. Mijn huisjongen, van wien gij later meer zult hooren, kende het nauwkeurig in een week tijds. Woensdag-voormiddag bezoeken wij de menschen, die op de statie of in de buurt wonen. In den avond hebben wij een algemeenen bidstond, waarbij broeder Johnston of ik eene korte rede houden. ,,Donderdag is weer een van onzebezoekdagen; Het veld, dat wij dan te bearbeiden hebben is zóó uitgestrekt, dat wij er den geheelen dag aan wijden; \'s avonds hebben wij weer de klasse met volwassenen. Vrijdag is een vrije dag. Zaturdag-voormiddag wijden wij aan eigen gemeenschap- pelijke studie. Den eenen Zaturdag lezen wij een gedeelte Hebreeuwsch en Gibbon, en de volgende week het Grieksche Testament en Neanuek\'s Kerkgeschiedenis. Zoo hebt gij nu een voorstelling van onze bijzondere werk- zaamheden aan deze plaats.



		75

		Gedurende acht dagen moest inijn gedeelte van het werk stilstaan, daar ik een ongeluk heb gehad, dat mij bijna mijn gezicht, en ik mag zeggen mijn leven gekost heeft". Dit laatste zinspeelde op het volgende ongeval: Tiyo had van Schotland een vloeibare lijm mede gebracht, welke hem door een vriend in Glasgow was aanbevolen, als dienstig tot het repareeren van alle soorten van dingen. Op zekeren dag een pan half gevuld hebbende, met heet water, plaatste hjj er het steenen potje met lijm in, om het voor gebruik gereed te maken. In zijne afwezigheid werd het potje uit de pan genomen, en op het heete fornuis geplaatst. Toen hij nu, terug gekomen aan het lijmen zou gaan had er, zoodra hij de kurk verwijderde, eene geweldige ont- ploffing plaats, en spoot de brandende lijm over zijn ge- laat. Hij wierp dadelijk het potje neer, en trachtte met beide handen de brandende lijm op zijn gelaat te blusschen, doch te vergeefs. De wrijving scheen den gloed te vermeerderen, en de pijn te verergeren. Hij zag een tobbe met water, vloog er heen, dompelde zijn hoofd er in, en bluschte alzoo de vlam op zijn gezicht. Zich nu veilig achtende stond hij op, doch bemerkte tot zijn schrik, dat zijn halsdoek en onder- kleederen in volle vlam stonden. Gelukkig, dat de huisjongen er op afkwam en tegenwoordigheid van geest had, om met een kan water de brandende kleederen uit te dooven. Intusschen dreigde een nieuw gevaar. Het rietendak had vuur gevat, en het huisje had gemakkelijk een prooi der vlam- men kunnen zijn eer er hulp kon dagen. Providentieel stond er echter een vat met water in de keuken, wat anders nooit het geval was, en zoo gelukte het Tiyo; met hulp van den jongen, om door dat water de vlam te blusschen. Het huisje bleef behouden, doch Tiyo Soga had zeer ernstige brand-



		76

		wonden bekomen. Slechts als door een wonder waren zijne oogen gespaard gebleven, en dagen lang moest hij gezicht en armen met boomwol bedekt houden. Zulke ontmoetingen maakten, terecht, altijd op Tiyo een diepen indruk.

		Op deze wijze arbeidende op de statie aan de Mgwali en onder de Kaffers, die zich in de nabijheid nederzetten, door prediking en schoolonderwijs, en vooral ook door een Christelijk voorbeeld, gingen de beide eerste jaren voor Trro en Johnston voorbij, eer zij vruchten van hun arbeid konden aantoonen. Toen echter mochten zij het voorrecht smaken, om hunne eerstelingen uit de Kaffers, twee jonge mannen, door den heiligen doop, na belijdenis des geloofs, en een jonge vrouw, die als kind gedoopt was, op belijdenis, open- lijk in de gemeente aan de Mgwali te mogen opnemen. Deze drie personen hadden, sedert de stichting der statie, het catechetisch onderwijs gevolgd, en door hun voorbeeldig ge- drag, evenals door hun kennis der Schrift, groote voldoening gegeven. Zij behoorden tot een catechisatie-klas uit 22 per- sonen bestaande, van welke weinige maanden later nog 5 personen in de gemeente konden worden opgenomen. Van den geestelijken toestand dezer lieden mochten de beste ver- wachtingen gekoesterd worden. Om dezen tijd vonden er ook zeer kennelijke bekeeringen plaats onder hen, die nog geen geregeld onderwijs ontvin- gen. Een jonge man, die zich, schaamteloos, aan allerlei zonden had overgegeven, en van wien de zendelingen, naar den mensch gesproken, geen verwachting hadden, kwam tot hen in groote zielsbenauwdheid, met de vraag wat moet ik doen om behouden te worden?" en werd een getrouw leer-



		77

		ling in de catechumenen-klas. Een jonge vrouw, die, insge- lijks, geleefd had in al de schandelnkheden van het heiden- dom, en wier betrekkingen een ijverig deel genomen hadden in de jongste oorlogen, werd door honger naar de statie ge- dreven, en vond daar, nevens het tijdelijke brood, het gees- telijke. Zij werd in het hart gegrepen en zocht nu naar de kennis der waarheid. Garishe, zoo was haar naam, was zeer ontwikkeld, en daar zij van elke gelegenheid, op de catechi- satie, en bij de openbare godsdienstige samenkomsten, ge- bruik maakte, om met het Woord bekend te worden, gaf zij den zendelingen veel hoop. Haar man, in deze door haar geleid, volgde haar voorbeeld. Een ander geval was zeer bemoedigend. Een jonge Kaffer- vrouw, de dochter van een der oudste leden van de ge- meente, van een schoon uiterlijk, was tot een diepen val gekomen. Het duurde lang eer zij tot de belijdenis vanhaar schuld kwam, en eerder scheen het of zij zich tegen God en menschen verhardde. Doch eindelijk kwam zij tot veroot- moediging, en nu viel zij diep voor den Heere, voor hare ouders en voor de gemeente in de schuld. Het scheen alsot haar hart gebroken was, en met bittere tranen beleed zjj, openlijk in de gemeente, hare schuld en groote overtreding. Aan de oprechtheid van haar berouw scheen geen twijfel te zijn, en zij werd opgenomen onder de doop-candidaten. De Geest des Heeren liet zich blijkbaar niet onbetuigd aan de Mgwali. Bijzonder treffend en troostend was, ook in dezen tijd, het afsterven van eene Kaffervrouw, Notassa geheeten, de vrouw van den ouderling Dükwana. Kort voor haar sterven had zij haar hart nog eens uitgestort voor haar leeraar, Tiyo, en hem medegedeeld, hoe zij er toe geleid was, zich geheel in



		78

		het geloof aan den Heiland over te geven, en dat zij zoo volkomen in zijn wil kon berusten, ook of zij zou herstellen of\' heengaan. Weinige dagen later stierf zij. Ik was ge- tuige", schrijft Tiyo, van haar laatsten strijd met den vijand, en ik dank daar den Heere voor. Van den avond te voren was zij bewusteloos geweest. Ongeveer een half uur voor haar heengaan, kwam zij plotseling weder tot haar zelve en richtte zij eenige woorden tot mij. Ik kon haar in het eerst niet goed verstaan, doch haar stem werd spoedig helderder. Zeg mij, wie is het die daar spreekt?" vroeg zij. De leer- aar", was het antwoord. Tiro?" Ja." Kom, laat ik u dan groeten, mijn leeraar", zeide zij, en dit waren hare laatste woorden, want ik heb op gewacht om te kunnen sterven." Ik drukte hare koude hand in de mijne, en zoo ontsliep zij, kalm en vreedzaam." Het was mij", schrijft Tiyo verder, steeds zulk een voor- recht, getuige te mogen zijn van haar eenvoudig maar on- wrikbaar geloof in den Heere Jezus, en haar blijmoedig ge- duld te midden van veel lijdens. Notasse is lid der kerk ge- worden onder de bediening van Chalmers, door wien zij ook gedoopt werd, te zamen met Festiri. Haar man, Dukwana, werd vóór haar tot den Heere gebracht. Zij behoorde met dezen tot de eerste vruchten der Zending onder de Kaffers, en leverde in haar persoon het zichtbaar bewijs, dat het Evangelie de behoefte des harten vervult, en geloof, liefde, vertroosting, blijdschap en vrede brengt, zoowel den onge- letterden, wilden heiden, als den meest beschaafden, in het Christendom opgevoed.



		79

		Op en nabij de Mgwalie-statie, in 1857 met nog geen 200 zielen aangelegd, woonden in 1859 reeds ongeveer 4000 zie- len. Verscheidene buitenstaties werden in dien tijd aange- legd, bet getal ouderlingen werd vermeerderd en iedere bui- tenstatie werd geregeld bezocht en bediend in het Evangelie. Een dier buitenstaties lag in het district langs de Thomas- rivier. Toen Tiyo en Johnston die plaats voor het eerst na hun vestiging aan de Mgwali bezochten, woonde er nage- noeg niemand. Eenigen tijd daarna \'zette een gedeelte van het volk van Oba, de zoon van Tyali en kleinzoon van Gaika, zich hier neder, volgens de bepalingen van het Gouverne- ment in kleine groepen of locaties. De talrijkste groep telde 41 hutten of ruim 200 zielen. Daar velen van Oba\'s volk ge- weigerd hadden, om, op bevel van Mhlakaza, hun vee te slachten, hadden deze lieden betrekkelijk nog veel vee, schoon toch ook zij gebrek leden, daar de oogst van het vorige iaar mislukt was. Tijdelijke druk was dezen menschen echter ten geestelijken zegen. De hoofdman van de grootste locatie heette Kaka, en daar de heer Chalmers juist, vroeger, onder Tiyali\'s stam had gearbeid, en Kaka dus niet geheel onbekend was met de Zending, had hij gereedelijk z;jn toestemming gegeven tot de vestiging van een Zending-post aan de Thomas-rivier. Kaka had zes vrouwen, die hij met strengheid regeerde. Toen Tiyo en Johnston eenmaal godsdienst hadden gehouden m zijn kraal, en eener zijner vrouwen zich wat verkeerd te- gen hem had uitgelaten, gaf hij in de tegenwoordigheid der zendelingen aan zijn toorn lucht, en dreigde hij de vrouw, »zoo zij niet dadelijk zweeg haar weg te zenden, daar het in dezen zwaren tijd toch al zwaar genoeg was om zes vrou- ^wen te onderhouden." Veel werkte deze bedreiging niet uit,



		80

		daar de vrouwen wel wisten, dat zoo hij een hunner weg- zond, de vader of broeder der dus beleedigde vrouw zooveel schadevergoeding van Kaka zou eischen, dat deze gemakke- lijker de vrouw kon blijven onderhouden dan aan zulke eischen voldoen. Tegen het einde des jaars 1859 ontving de heer Johnston, Tiyo Soga\'s medearbeider, een beroep naar de gemeente der Independenten te Grahams Town, dat door hem, na rijp be- raad, werd aangenomen. Tiyo nam het, gelijk wel te verstaan is, zeer ter harte dat juist om dien tijd, nu het werk onder de Galekas begon vrucht te dragen, Johnston het arbeidsveld zou verlaten, om predikant eener blanke gemeente te worden. De Zending- commissie, in Schotland kon zich met dien stap ook niet vereenigen en de gemeente, die Johnston beroepen had, moest zijn reiskosten van Schotland naar Kafferland aan de Commissie terugbetalen. Tiyo Soga berustte ten slotte in het besluit door zijn mede-arbeider genomen, en nam zelfs deel aan diens beves- tiging, als leeraar der gemeente te Grahams Town. De goede verstandhouding tusschen de beide broeders werd toen, en sedert, voor geen oogenblik gestoord. Johnston is steeds ge- bleven een warme vriend der Zending, en waar hij niet lan- ger persoonlijk onder de Kaffers kon arbeiden, heeft de Zending in Kafferland, voortdurend, in hem een trouwe steun gevonden.

		Uit het huiselijk leven van Tiyo Soga valt uit dit tjjdperk mede te deelen, dat hem, in Januari 1858, een zoon geboren



		81

		werd. Dat was een vreugde, voor net teedere, liefhebbende hart! Mijn zoon" zoo schreef hij, is zulk een nobel exem- plaar van het menschdom als men zou kunnen begeeren te aanschouwen, en het ventje groeit prachtig. Ik heb hem William Andekson genoemd, naar mijn vriend De. Andebson, en diens betreurden zoon. Moge hij de deugd en de bekwaam- heid van beiden beërven." En een paar maanden later, de ge- lukwenschingen van den vriend aan wien hij eerst geschreven had beantwoordende, zegt hij: En zoo is dan mijn zoontje reeds het onderwerp van ulieder overleggingen geweest! Welke kleur hij heeft en hoe hij er verder uitziet?" Wel die nieuwsgierigheid is zeer natuurlijk en zal ik gaarne be- vredigen. Hij heeft de kleur zijner moeder, met een don- ker tintje. Over zijn haar (of het kroezig of glad was) moeten de vrienden uit het ingesloten vlokje maar zelf oordeelen. Hij is zeer levendig. Ik heb ook reeds eenige ondervinding van vadervreugde met vaderzorgen, daar ik hem soms den geheelen nacht op de knie mag houden zon- der één oog te kunnen sluiten." Geen vader kon gelukkiger zijn met zijn eersteling, dan Tiyo met zijn lichtkleurigen zoon.

		X. COLLECTE-REIS VOOR EEN NIEUW KERKGEBOUW AAN DE MQUAL1. Het gebouwtje door Soga en Johnston, terstond na hun vestiging aan de Mquali opgetrokken, om dienst te doen als kerk en school beide, bleek al spoedig te klein, om het getal hoorders te bevatten, die tot de prediking des Woords 6



		82

		kwamen. Daarbij werd het aanstonds zoo bouwvallig, dat het na iedere, eenigszins zware, donderbui, op nieuw moest worden gepleisterd, en het dak moest worden gestopt. Er moest dus noodzakelijk een nieuw gebouw worden opgetrok- ken, en Tiyo, door en door bekend met de gevoelens en be- schouwingen der Kaffers, was van oordeel, dat het in het wezenlijk belang der Zending was, om nu een degelijk en, zooveel mogelijk, sierlijk kerkgebouw op te richten. Doch.... vanwaar zou het geld komen voor zulk een gebouw ? Tiyo Soga wendde zich daartoe vooreerst tot de lieden op zijn statie, en trachtte hen duidelijk te maken, dat het in de eerste plaats hun plicht was, om in de kosten voor den bouw eene nieuwe kerk te helpen voorzien. Hierin was hij, in den beginne, niet voorspoedig. De Kaffers hadden zoo ontzachelijk veel geleden in en na den oorlog, en waren werkelijk zoo arm, dat zij weinig geven konden, en daarenboven waren zij er nog in het geheel niet aan gewend, o m iets bij te dragen voor de Zending. Doch Tiyo was echter besloten, om eerst zooveel mogelijk onder de Kaffers te verzamelen, voor hij een beroep zou doen op de hulpvaardigheid der Christenen in de Kaapkolonie en in Engeland. Met dit doel hield hij, in het voorjaar van 1860, een pu- blieke vergadering aan de Mqwali. Er was een goede opkomst van Christen-Kaffers, doch de heidenen, die op en in de nabijheid der statie woonden, kwamen eerst, toen alles bijna was afgeloopen. De vergadering werd geleid door den heer Charles Bkownlee, de Gaika-Commissaris, die, met Tiyo en den Zendeling Richard Ross, in warme woorden den bouw eener nieuwe kerk bepleitte. De Kaffers werden vooral ge-



		83

		wezen op het groote voorrecht, dat zij genoten onder de bediening des Evangelies, en bepaald bij de verplichtingen hen door die voorrechten opgelegd. Dat werd alles door de Kaffers in roerende bewoordingen beaamd. Doch toen werd hen gevraagd: wat ieder nu voor de nieuwe kerk, die £ 500 (6000) zou kosten, geven wilde?\'¹ Op zulk een practische toepassing hunner eigene betuigingen hadden de Kaffers niet gerekend, en zij lieten het hoofd een weinig hangen. Ten slotte werd er een collecte gehouden, die ongeveer & 13 (156) opbracht, terwijl koning Sandilli, die tegenwoordig was, een bijdrage van 5 shillings (3) per maand beloofde. Tiyo wendde zich vervolgens tot de Christenen in de Kolonie, om hulp voor zijn te bouwen kerk. De heidenen," zeide hij, zijn er bijzonder op gesteld, om een goede zitplaats in de kerk te hebben, en die kunnen wij hun thans niet verschaffen. Ons gebouwtje is te klein en erg bouwvallig, en de ruwe zitbanken, zonder leuning, zijn zóó ongemakkelijk, dat het een ware penitentie is, om daar een half uur op te moeten zitten. Een heidensche Kaffer zeide mij onlangs, kort en goed, dat hij wel niet te klagen had over de wijze waarop wij hem in de week, op de statie ontvingen, doch dat hij zich, als hij Zondags naar de kerk kwam, behelpen moest met een plaatsje aan de deur, bij de kinderen, en dat hij niet meer naar de godsdienstoefening zou komen, voor men hem van een betere plaats voorzien kon." Ik antwoordde hem, dat de beste plaatsen bewaard moesten blijven voor hen, die behoorlijk gekleed naar de kerk kwamen, en dat zij, die zich, op Kaffermanier, met roode aarde in- smeerden wel achter bij de deur moesten blijven, daar zij anders de kleederen van de anderen zouden vuil maken," doch daarmee was hij niet te vreden. Een ruimer gebouw,



		84

		waarin ook behoorlijk plaats is voor de heidenen, is onmisbaar op onze statie." Tiyo\'s beroep op de hulpvaardigheid der Christenen in de Kolonie, vond een goede plaats in veler hart, en hij ontving van onderscheiden zijden de uitnoodiging, om, persoonlijk, in de gemeenten de zaak, die hem zoo aan het harte lag te komen bepleiten. Hieraan gehoor gevende predikte hij op den tweede Zondag in April te Grahamstown, in de kerk van zijn vroegeren medearbeider aan de Mquali, Ds. Johnston, en sprak hij, tusschen de morgen- en avonddiensten een woord tot de kinderen op de Zondagsschool. Den volgenden dag be- zocht hij, van Johnston vergezeld, eenige Christen-vrienden, tot de onderscheidene Evangelische kerken in Grahamstown behoorende, en het resultaat dier bezoeken, gevoegd bij de collecte in Johnston\'s kerk en de bijdragen der kinderen op de Zondagsschool, was de som van £ 118,10 (f 1422.) Dit was bemoedigend. Van Grahamstown reisde Tiyo naar Port-Elizabeth, waar hij op twee Zondagen den dienst waarnam in de Nieuwe Kerk, en gedurende de week, onder geleide van den heer G. Kemp, bij de vrienden der Zending aanklopte, om hulp voor den bouw zijner kerk. Die pogingen werden bekroond met col- lecten en bijdragen tot een bedrag van ruim £ 204 (2456). Hieronder waren een aantal shillings en kleinere munt, aan Tiyo overgehandigd door de kinderen eener Zondagsschool, met de woorden: dat is omsteenen tekoopen voor uwe kerk." Dankbaar aan den Heere en den menschen keerde Tiyo van Port-Elizabeth naar Kafl\'erland terug. Eenige maanden later begaf Tiyo Soga zich echter weder op reis, om voor zijn kerkbouw te collecteeren, en wel dit-



		85

		maal naar de Kaapstad. Toen hij te Port-Elizabeth aan het collecteeren was, werd hem door meer dan een vriend gera- den, naar de Kaapstad te gaan en daar, bij de Christen- vrienden, om hulp aan te kloppen voor den bouw zijner kerk. Het was hem toen echter niet duidelijk, dat dit in zijn weg lag, en hij reisde gevolgelijk naar de Mquali terug. En wel was het dat hij zulks deed, want hem zou straks den weg naar de Kaapstad gebaand worden op een zeer ongedachte wijze. In het voorjaar van 1860 nl. werd de geheeleKaap-Kolonie in een soort van blijde spanning gebracht door het bericht, dat de tweede zoon van Koningin Victoria, Prins Alfeed, (nu de Hertog van Edinburg) toen adelborst aan boord van hetoorlog- schip Euryalus, Zuid-Afrika een bezoek zou brengen, en een reis zou doen door de Kolonie en naar Natal. Werkelijk arri- veerde de Prins in Mei te Kaapstad, waar hij door de geheele bevolking, Hollandsche Afrikaners en Engelschen, door blan- ken en gekleurden, met onbeschrijfelijke enthusiasme werd ont- vangen. De Prins, toen slechts een jongeling van 16 jaren, stal aanstonds ieders hart, door zijn eenvoudigheid, nederigheid, goed vriendelijk humeur, en hartelijkheid \'), en geen moeite of \') Ik kan daarvan o. m. het volgende mededeelen. Ik was, tijdens het bezoek van den Prins, te Kaapstad werkzaam, ook in een ge- meente van kleurlingen. Juist vóór de komst van den Prins was er, in een steengroeve aan den voet van Leeuwenstaart (een tak van Tafelberg), een vreeselijk ongeluk gebeurd; een deel der groeve n. 1. was ingestort, en een arbeider met zijn vrouw en twee kinderen, tot mijne gekleurde ge- meente behoorende, hadden onder het puin den dood gevonden. De vier lijken werden, den volgenden Zondag, onder een ontzaehelijken toeloop van mensehen, waaronder vele Mahomedanen, op het kerkhof der gemeente ter aarde besteld, en zelden heb ik indrukwekkender begrafenis bijgewoond. Ook aan die menigte der Mahomedanen kon dien dag het Evangelie ver- kondigd worden, zonder dat iemand er aan dacht zich daartegen te verzetten.