E ÏT ft ENE (USALIS.

voor zyne KINDEREN en KLEINKINDEREN.

VRIJ NAAR HET FRANSCH

(Over «Ie Domkerk.)

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT

EÏTGENE CASALIS.

voor zijne KINDEREN en KLEINKINDEREN.

VRIJ NAAR HET FRANSCH

(Over de Domkerk.)

Myne ouders en eerste jeugd.

Jan Casalis, mijn grootvader was geboortig uit het dorpje
Aranjuzon in Béarn, waar zijne familie van de opbrengst
hunner vruchtbare landerijen zeer goed kon leven. In
1737 geboren, had hij op den mannelijken leeftijd geko-
men, bijna toegegeven aan de verleiding om zich door
vestiging in Amerika te onttrekken aan den zwaren strijd,
die zijne geloofsgenoten toenmaals te verduren hadden,
doch zijne vrome moeder wist hem van dit plan af te
brengen door een\' brief, waarin zij hem onder \'t oog bracht
dat het zaad van Christus\' ware Kerk, Frankrijk niet ge-
heel moest verlaten, en dat de Heere machtig was om
betere tijden te laten aanbreken." Deze geloofswoorden
vonden hunne vervulling en bij mijne terugkomst uit Afrika
smaakte ik het genot ze te mogen aanhalen in de kerk
van het naburige Navarrenx, (de woonplaats mijner zoo-
evengenoemde overgrootmoeder) welke kerk gedurende mijne
afwezigheid was gesticht.

Gehoor gevende aan den wensch zijner moeder, vestigde
mijn grootvader zich dus niet in Amerika, maar in de stad
Orthez, waar bij zich op den handel toelegde. De inveu-

tarissen, die hij bij het einde van \'t jaar opmaakte, zijn
nog in mijn bezit en eindigen allen met woorden van ver-
ootmoediging en danzegging.

Jan Labourdette, mijn grootvader van moederszijde, was
eveneens een zeer vroom man, en wijdde zich met hart
en ziel aan de zaak der protestanten in Frankrijk. Hij
leefde niet ver van Orthez in het dorp Salles-Montgiscard,
te midden van arme ketellappers, wier tijdelijke en eeuwige
belangen hij ijverig behartigde. Zijn buitenverblijf Ségalas,
gelegen aan den zoom van het bosch, was een der toe-
vluchtsoorden van de hugenootsche predikanten. Door een
laag raam, dat op den naastbijzijnden wijngaard uitzag,
konden zij, bij de eerste sporen van gevaar ontvluchten.
Mijn grootvader had in de rechten gestudeerd en was dan
ook de vraagbaak van alle vervolgden; hierdoor deelde
hij natuurlijk hunne gevaren en meer dan ééns, wan-
neer hij weer den eenen of anderen leeraar had geher-
bergd, ontsnapte hij slechts door de waakzaamheid zijner
vrouw of door de veiligheid der schuilplaatsen aan de
straffen van het gericht.

Mijne grootmoeder Labourdette was eene juffrouw Brunet
uit Orthez. Op zevenjarigen leeftijd werd zij aan hare
ouders op bevel der Regeering ontstolen en in het klooster
der ürsulinen te Pau opgesloten; eerst op haar achttiende
jaar, toen men haar genoegzaam aan den Roomschen
godsdienst gehecht achtte, werd zij aan hare ouders weer-
gegeven. Gedurende eenigen tijd betoonde zij zich streng
Roomsch, tot groot verdriet van hare familie, die haar
smeekte, tot het evangelisch geloof weder te keeren;
niets mocht echter baten, totdat op zekeren dag God zelf
haar hart raakte. Te Orthez naar de mis gaande, werd

zij door een hevig onweder zoodanig verschrikt, dat zij
zich plechtig voornam om, zoo God haar het leven
spaarde, weer eene plaats in te nemen onder de vervolg-
den. Haar wensch werd vervuld en sedert dien dag wijdde
zij zich geheel aan den dienst harer broederen, vooral aan
de bescherming der predikanten, die met gevaar van hun
leven het land doorreisden. Eenmaal de vrouw van Jan
Labourdette, had zij ruimschoots gelegenheid, dien dienst
te Ségalas uitteoefenen.

Martha Benjamine Labourdette, mijne moeder
was het dertiende kind dezer waardige vrouw; zij trouwde
in 1810 met mijn vader Arnaud Cazalis en ik was hun
tweede zoon. Kort vóór mijne geboorte (21 November 1812)
leelden mijne ouders te Bayonne, waar zij zich gevestigd
hadden uit hoofde hunner handelsbetrekkingen met Spanje.
Bayonne was toen geheel en al eene Roomsche stad en
mijn vader wilde niet, dat zijne kinderen in eene dergelijke
omgeving zouden geboren worden, daar zij alsdan van de
protestantsche doopsbediening zouden verstoken zijn. Mijne
moeder vertrok daarom telkens bij vermeerdering van het
gezin naar Orthez; en zoo werd ik dan geboren in de
stad, waar Viret, de hervormer van Bearn onder-
wijs in de godgeleerdheid had gegeven.

Niet lang daarna keerden mijne ouders naar Bayonne
terug, doch het jaar 1814 was voor hen rijk aan onrust.
Tengevolge van den oorlog met de Engelschen, moest
mijne moeder, die zeer vreesachtig van aard was, ver-
scheidene malen vluchten, eerst naar Orthez, toen naar
Toulouse en eindelijk weder terug naar Bayonne. Bij eene
dier overijlde tochten, liet de min mij vallen en bezeerde
ik mijn hoofd; dit was niet de eenige zorg, die ik

aan mijne ouders veroorzaakte, daar ik, over het geheel
zulk een zwak kind was, dat men niet geloofde mij te
zullen behouden; wie had toen ooit gedacht, dat ik later
de vermoeienissen van het zendelingsleven zou kunnen
doorstaan! Van mijn zesde jaar werd ik weder uit het\'
Roomsche Bayonne verwijderd, om bij mijn grootvader
Casalis te worden opgevoed en mijne dierbare tante, die
zijn huishouden deed, nam die zorg op zich. Hier leerde
ik de zeden en de vroomheid van een\' ouderwetschen
Hugenoot waardeeren.

Zomer en winter stond mijn grootvader, niettegenstaande
zijn\' tachtigjarigen leeftijd reeds zeer vroeg op, en vóór
dat de winkel werd geopend, bracht hij dagelijks eenigen
tijd door, met het biddend overdenken van Gods Woord.
Ik zie het kleine kamertje nog vóór mij, waar die plech-
tigheid plaats had en herinner mij levendig, hoe mijne
jeugdige bewondering werd gaande gemaakt, door den
grooten, zwaren Bijbel. Dit kamertje werd mij later toe-
gewezen om er mijne grieksche en latijnsche lessen te leeren.
De duidelijkste herinneringen, die ik echter van mijn groot-
vader heb behouden, zijn die van de Zondagen. Dan werd
het mij vergund, hem te helpen bij het aankleeden en
mocht ik hem achtereenvolgens zijne gepoederde pruik, zijne
steek, schoenen met gespen en langen stok met ivoren knop
aangeven. Daarna nam hij mij bij de hand en gingen wij
samen naar de IJzeren Poort", zoo noemde men destijds
de protestantsche kerk te Orthez. Later, toen mijne
geachte grootouders niet meer in staat waren, de openbare
godsdienstoefening bij te wonen, viel mijn broeder en mij
de eer te beurt, hen te mogen bedienen en zoo waren wij
meer dan eens tegenwoordig bij de godsdienstoefening, die

zij tehuis hielden. Deze was heel ingericht op den voet
der openbare. Niets ontbrak er aan. Een psalmvers
werd gezongen, de tien geboden werden gelezen, en men
begon tegelijk met de kerk. Met verbazing merkte ik op,
dat mijn grootvader den eerbied zelfs zóó ver dreef, dat
hij ook zijne pruik afzette en nooit op een kussen neer-
knielde, maar altoos op den harden, kouden vloer. Des
middags kwamen eenigen zijner tijdgenooten hem meestal
opzoeken; hunne godsdienstige gewoonten dagteekenden,
evenals de zijnen, uit de tijden der Désert" \')

Van mijne goede tante (over wie ik reeds gesproken
heb) ontving ik dagelijks eenige uren onderricht; zij was
zeer vroom en bezat veel verstand op het punt van op-
voeding. Achter in den tuin bevond zich een heerlijk
zitje van jasmijnen en seringen. Daar bracht zij mij dik-
wijls heeD, om mij te laten lezen, of om mij eenige psalm-
verzen, de geestelijke gedichten van Drelingcourt en de
fabels van La Fontaine of Florian te laten leeren; zij
voegde hierbij dan menig verhaal uit de gewijdde of de
algemeene geschiedenis, die alle zoo waren gekozen dat
zij krachtig tot het vormen van hart en verstand mede-
werkten. Welk eene bewondering had ik voor de trouwe
vriendschap van Damon en Pythias! en de herinnering
aan Alexander, die in een oogenblik van drift Clitus ver-
moort, veroorzaakte mij soms nare droomen, want ik was
zeer opvliegend van aard, en menigeen mijner makkers
had dit reeds ondervonden.

1) De zoogenaamde bijeenkomsten der \'Désert" komen ongeveer over-
een met onze Hagepreeken". Vjsbi.

Wat den kinderen in onze dagen bijna ongeloofelijk zal
voorkomen is: dat geheel Bearn in dien tijd geen enkelen
boekwinkel bezat, waar men een Bijbel kon krijgen. Een
Nieuw Testament moest ik echter hebben, want men kon
mij toch den grooten Bijbel in twee deelen van Osterwald
(die men uit Genève had laten komen) niet in handen
geven. Eindelijk na lang zoeken slaagde men er

in het verlangde boek te ontdekken, doch..... in den

winkel van een kruidenier en dat te midden van Roomsche
gebedenboeken, langdradige ouderwetsche almanakken en
andere dergelijke documenten.

Niet lang daarna had er in onzen familiekring eene
gebeurtenis plaats, die een\' levendigen indruk op mij
maakte. Mijn vader had zich voorgenomen, zijne han-
delszaak te Bayonne op te geven, om dichter bij zijne
bejaarde ouders te gaan wonen en het werd hoog tijd
mijn broeder en mij school te leggen. De protestanten
van Orthez hadden juist eene school gesticht volgens
de toen nieuwe methode van onderling onderwijs en men
sprak daar veel over. Mijn grootmoeder Labourdette
die over opvoeding hare eigen denkbeelden had wilde
zich persoonlijk gaan vergewissen, of deze school voor
ons geschikt zou zijn en ging er op een morgen heen
Men verzocht haar plaats te nemen naast den directeur,
Dominé Gabriac die op eene kleine estrade van eenige
treden hoog was gezeten. Bij het heengaan had mijne
grootmoeder het ongeluk die treden te vergeten, waar-
van het treurig gevolg was, dat zij viel en hare heup
ontwrichte. Ik kwam haar op straat tegen, terwijl men
haar in eene armstoel thuis bracht en herinner mij
nog hoe mijne jeugdige ziel ontstelde bij de gedachte,

dat zij misschien ging sterven en dat ik daar eeniger
mate schuldig aan was. Zij stierf echter niet, doch
bleef levenslang zeer hulpbehoevend, en van toen
aan was mijn grootste genot, zoo dikwijls mogelijk haar
rolstoel te helpen voortduwen, of wel stil naast haar te
gaan zitten op mijn kinderstoeltje. Zij was zoo lief en
vertelde zulke mooie geschierlenissen! Het pleizierigste van
;illes was echter, bij haar middagtoilet tegenwoordig te zijn;
dan hield ik haar den spiegel vóór, terwijl zij hare, door
den ouderdom reeds verzilverde haren, zorgvuldig poederde
en netjes de groote kornet opzette, die zoo goed paste
om haar hoog, bijna niet gerimpeld voorhoofd. Daarna
vroeg zij mij gewoonlijk hare snuifdoos te vullen en wan-
neer dan grootmoeder een snuifje had genomen, keek zij
haar kleinzoon met een vriendelijken glimlach aan, zette
zich op haar gemak en gaf het voornemen te kennen,
eene gebeurtenis uit haar leven te vertellen. Van zulke
geschiedenissen had mijne grootmoeder een ganschen
voorraad, want eene verstandige, werkzame vrouw als zij,
(geboren in het jaar 1786,) had geen onbewogen leven
achter den rug!

Meer dan eens had zij te doen gehad met de soldaten,
die uitgezonden waren om de hugenootsche predikanten of
de leden der Synode gevangen te nemen en in dergelijke
omstandigheden had zij zeldzamen moed en groot beleid
aan den dag gelegd. Ziehier een voorbeeld.

Eens dat haar man en een rondreizend leeraar, te
zamen in gesprek waren over de belangen van de protes-
tanten in Bearn, komt een boer geheel buiten adem aan-
loopen om hen te waarschuwen, dat de dragonders (sol-
daten des konings) reeds vlak in de buurt zijn. In een

oogwenk heeft mijne grootmoeder haar man en zijn gast
het gevaar bekend gemaakt, sluit de deur van het huis,
gaat er rustig vóór zitten en begint een streng garen te
winden. Daar komen de soldaten en op hoogen toon
eischt hun aanvoerder, binnen gelaten te worden. Zonder
de minste ontroering te toonen legt mijne grootmoeder
eenvoudig hare hand op den knop van de deur en zegt:
Mijnheer, ik doe u niet open, vóórdat ge mij uw last-
brief toont" De kapitein had dien gelukkigerwijze ver-
geten; hij wordt boos, dreigt, doch, overweldigd door
het zedelijk overwicht eener weerlooze vrouw, die aan ge-
wapende mannen de onschendbaarheid van haar huis durft
herinneren, eindigt hij met verlegen eenige verontschuldi-
gingen te stamelen. Intusschen hadden mijn grootvader
en zijn vriend den tijd, door het lage raam, dat op den
wijngaard uitzag, te ontvluchten en zoo het bosch te be-
reiken. Toen mijne grootmoeder dacht, dat zij ver genoeg
weg waren, opende zij de deur, zeggende: Indien mijn
huis gesloten was voor degenen, die het zonder machtiging
des konings wilden binnendringen, zoo staat het niettemin
open voor hen, die evenals gij, Mijnheeren, behoefte heb-
ben aan ververschingen en rust." Dadelijk stormden de
dragonders naar binnen, doorzochten het huis van boven
tot beneden, doch vonden niemand en toen zij, vermoeid
van hun nutteloozen arbeid, weder in de huiskamer terug-
kwamen, wachtte hen een wel voorzienen disch, als blijk
der hugenootsche gastvrijheid.

Ook later behield mijne grootmoeder geen de minste
wraakzucht tegenover hen, van wie zij zooveel had te lijden
gehad, en hare gehechtheid aan het huis van Bourbon
verloochende zich geen oogenblik.

Die gestrenge, oprechte vroomheid mijner grootouders
maakte een diepen indruk op mijn jeugdig gemoed en
reeds zeer vroeg begonnen zich bij mij godsdienstige be-
hoeften te openbaren. Toen ik zeven of acht jaar oud
was, gevoelde ik reeds dat het heil zijner ziel voor den
mensch het hoogste is; en dit gevoel werd het eerst bij
mij gewerkt door vrees. Ik wilde vroom worden, omdat
ik bang was voor den dood en de hel. Toch had men
mij daarover weinig gesproken, maar ik was zeer driftig
van aard en dikwijls had ik booze buien, evenwel steeds
gevolgd door een levendig berouw. Nu meende ik, dat ik,
om Gods gerechtigheid te ontvlieden, zonder zonde zou
moeten wezen. Mijn grootvader Casalis kwam mij vóór,
een heilige te zijn en ik verbeeldde mij, dat men moest
worden zooals hij, om in den hemel te kunnen komen.
Hij zelf zoude mij hieromtrent spoedig uit den droom
geholpen hebben (indien ik er ooit met hem over had
gesproken), want later vernam ik, dat hij een van de
ijverigste voorstanders was, van de leer der rechtvaardig-
making door het geloof, uit genade. Hij sprak echter
weinig over die dingen, zeker omdat hij wanhoopte ooit
begrepen te worden door eene omgeving die zoo geheel
anders dacht dan hij. Ik herinner mij evenwel nog zeer
goed zijne vreugde, toen hij hoorde, dat er te Parijs een
Protestantsch Bijbelgenootschap was opgericht. Wat de
stichting van het zendingsgenootschap aangaat, deze boe-
zemde hem minder belang in, daar zijn hooge leeftijd hem
niet meei toeliet daarvan ten volle den uitgebreiden om-
vang te beseffen.

Toen ik nog zeer klein was, nam mijn grootvader mij
dikwijls in zijne armen en bad den Heer van mij een

predikant te maken; weinig «lacht hij toen, dat ik dat
amht zelfs eenmaal onder de Heidenen zoude uitoefenen.
Hij stierf in 1823, doch zeker heeft hij het later in den
hemel vernomen.

Mijne godsdienstige gezindheid, waarvan ik zooeven sprak,
had helaas grootendeels hoogmoed ten grondslag. Men had
toenmaals de gewoonte, den catechismus van Osterwald
door de leerlingen der protestantsche school in de kerk te
laten opzeggen, en daar ik het geluk had een vrij sterk
geheugen te bezitten en niet juist zeer verlegen van aard
was, ging mij dit heel vlug van de hand, zoodat ik
mij zelve gaarne hoorde en met stille ingenomenheid den
lof inoogste, die mij zijdelings door familie of kennissen
werd toegezwaaid.

Wanneer men tusschen den morgen- en middaggodsdienst
nog eens te samen kwam om over de dingen van het
Koninkrijk Gods te spreken, stond men mij toe, mee te
praten en ik herinner mij nog zeer goed hoe ik eens een
goedkeurend gemompel opving, nadat ik met groote def-
tigheid als mijne meening had te kennen gegeven, (toen
dat onderwerp ter sprake kwam), dat de wroegingen van
het geweten, de eeuwige pijn in de hel zouden uitmaken.
Wel vreesde ik bij mij zelve, dat dit niet het eenigste zou
zijn, doch ik vond het voornaam, mij boven den schrik,
die de letterlijke opvatting mij inboezemde, te verheffen.
De toegevendheid mijner ouders verblindde hen op dit
punt en liet hen al dat uiterlijk vertoon, voor werkelijkheid
aanzien. Eens hoorde ik hen zeggen (ik was toen onge-
veer 9 jaar): Wij zullen hem nu school leggen, dan kan
hij te Montauban afstudeeren en als hij eens dominé is,
zullen wij onzen ouden dag bij hem gaan doorbrengen."

Evenwel begon zich reeds toen eene groote voorliefde
voor mijne gekleurde niedemenschen bij mij te openbaren;
dit was te vreemder, daar juist de arme negers zoo
weinig in onze kleine steden bekend waren en er een
grooten afkeer verwekten, als een van hen er zich toe-
vallig vertoonde. Wanneer het mij echter gebeurde er een
te zien, had ik mij wel naast hem neer willen zetten, om
hem naar zijne levensgeschiedenis te vragen. Dit zonder-
linge gevoel schrijf ik eenigszins toe aan de beschrijvingen
die ik had gelezen van de verovering van Mexico, waar-
door mijn medegevoel voor het lijden dier arme Amerikaan-
sche Indianen op zoodanige wijze werd gaande gemaakt,
dat ik geheel er van vervuld was. De geschiedenis van
Gum al en Lina, welke de bekeering dier beide Heiden-
sche kinderen verhaalt, had ook een sterken indruk op
mij gemaakt en telkens zag ik weder de plaat voor mij,
waar de arme Gumal nederknielende uitroept: Ik ben
een Christen."

M^jne ouders plaatsen m\\\\ onder het toezicht van

Ds. Henry Pyt te Bayonne, om mij tot

het ambt voor te bereiden.

Zooals ik reeds zeide hadden mijne ouders Bayonne
voor goed verlaten, doch het is juist in deze stad, dat
ik de gave des geloofs zoude ontvangen, en dat zich
mijne roeping kennelijk zoude openbaren.

Er woonde te Bayonne nog eene zuster mijner moeder,
getrouwd met een koopman uit Havre, den heer Maze.
Tengevolge der herroeping van het edict van Nantes, was
de Protestantsche kerk te Bayonne geheel te niet gegaan,
doch mijne tante, die eene levende christin was, opende
haar huis dikwijls des Zondags voor de enkele belang-
stellenden, die nog den Bijbel samen wenschten te lezen
en op deze wijze was zij het middel om dien kern te be-
waren. Toen later vreedzamer tijden aanbraken, ver-
meerderde ook het aantal protestanten, die van elders
zich weder te Bayonne kwamen vestigen en weldra bleek
het huis mijner tante te klein en het voorlezen van eenige
preeken niet meer voldoende te zijn. Zoo kwam het, dat
zij er toe overging in 1821 te schrijven aan eenige der

meest invloedrijke predikanten van het zuiden van Frank.
rijk, als de heeren Chabrand van Toulouse en Bonnard
van Montauban, om hen te verzoeken jeugdige dominees,
die zich beroepbaar wenschten te stellen, aan te moedigen,
Bayonne te bezoeken en aldaar te preeken.

Hoe weinig dacht zij toen, de goede vrouw, dat zij, in
Gods hand, het middel zoude wezen, om niet enkel aan
hare stad, maar aan geheel Bearn den dienst te verzekeren
van een der uitmuntendste opwekkingsmannen dier dagen,
de heer Henry Pijt, zwager van den bij velen welbe-
kenden Bost en boezemvriend van den beroemden Guers
te Genève.

Juist op het oogenblik, dat Mevrouw Maze haar ver-
zoek bij de heeren Chabrand en Bonnard had ingediend,
bevond zich de heer Pyt met zijne vrouw voor eenigen
tijd te Toulouse. De provincie waar hij werkzaam was,
werd bewoond door eene uitsluitend landbouwende bevol-
king en daar de oogsttijd was aangebroken, had hij op
dit oogenblik bijna geene bezigheid.

Toen hij nu, door den heer Chabrand die roepstem uit
Bayonne vernam, besloot hij, zich dadelijk met zijne vrouw
daarheen te begeven; de reis leidde hem langs de
stad onzer inwoning , Orthez, en dit voorval had een
beslissenden invloed op mijn geheelen levensloop. Niet zoo-
dra had mijn vader vernomen, dat de heer Pijt en zijne
vrouw aan het hotel waren afgestapt om daar den nacht
door te brengen, of hij stelde zich aan hen voor als den
zwager van Mevrouw Maze en verzocht hen dringend, hun
intrek bij hem te nemen. Dit voorstel werd dankbaar
aangenomen en zoo maakten wij op de aangenaamste
wijze kennis. De heer Pijt was een indrukwekkende per-

soonlijkheid; hoewel zeer forsch gebouwd, had hij vriende-
lijke blauwe oogen, licht blond baar en eene zachte aan-
gename stem. In \'t begin gevoelde ik mij wel wat ver-
legen tegenover hem, daar zijn deftig voorkomen mij een
zekere vrees inboezemde, doch zijn minzame glimlach en
aangename wijs van spreken hadden dit weldra geheel
verbannen en het duurde niet lang of wij waren zeer
goede vrienden. Het was voor het eerst van mijn leven,
dat ik iemand ontmoette, die zoo geheel van dat kinder-
lijk eenvoudig geloof was doordrongen, dat geen vrees of
hinderpalen kent en er slechts op uit is, zich aan anderen
mede te deelen, om ook hen bekend te maken met die
zaligheid, die het hoogste geluk is voor de ziel. Ik was
zoo geheel onder dezen indruk, dat ik onzen gast bijna
niet verliet en met gretigheid zijne woorden indronk. Zoo-
wel hij als zijne vrouw spraken gedurig over God en
den Heer Jezus en dat zonder de minste gedwongenheid,
maar geheel zooals men zoude spreken over een vriend,
met wien men in dagelijkschen omgang leeft.

Te Bayonne werd de heer Pijt met open armen door
de protestanten ontvangen en preekte gedurende zes weken
ten huize van mijne tante. Weldra echter vereenigden zich
enkele vrienden om een geschikt lokaal te huren, dat als
kapel dienst kon doen; deze werd den 23 December 1821
plechtig ingewijd en van dien dag af, vestigde de heer Pyt
zich als predikant te Bayonne. Hij ontving de toestem-
ming om eveneens in de omliggende steden en dorpen het
Evangelie te verkondigen, waardoor ook Orthez in dien
zegen deelde. Telkens als hij daar kwam, nam hij zijn
intrek bij ons, zoodat wij nog dikwijls het genoegen
smaakten hem onder ons dak te herbergen.

Op zekeren dag, dat ik als naar gewoonte weder aan
zijne voeten zat, zeide hij op eens tot mij" Wel
vriendje, zoudt ge niet gaarne met mij medegaan naar
Bayonne, om onder mijn toezicht te studeeren?"

Vol geestdrift over dit voorstel liep ik naar mijne
moeder, om het haar mee te deelen, doch meenende, dat
het enkel vriendelijke scherts was, had zij er geen ooren
naar. Bij elk bezoek echter werd deze vraag herhaald,
zoodat mijne ouders op \'t laatst meenden dat het hunne
plicht was, onzen gast althans te bedanken voor zijne
welwillendheid jegens mij. Hierop volgde een gesprek,
waarin de heer Pijt duidelijk te kennen gaf, dat het
hem ernst was dat hij zich aan mij had gehecht en zich
werkelijk aan mijne opvoeding ten zijnent wenschte te
wijden. Mijne moeder, die reeds lang heimelijk bevreesd
was, ora mij te Orthez op het gymnasium te laten gaan,
daar men er meer kwaad dan goed leerde, was met het
voorstel nog al ingenomen. De heer Pijt logeerde toen
nog bij mijne tante en deze omstandigheid was bijna vol-
doende, om mijne ouders te doen besluiten mij te laten
gaan. Ik zou immers op deze wijze in de familie blijven
en tevens worden toevertrouwd aan menschen, wier vrien-
delijkheid, ijver en gaven eene groote aantrekkingskracht
bezaten ?

Zooals dat echter meer gaat, werd de heer Pijt reeds
spoedig na zijne aanstelling tot predikant te Bayonne,
een onderwerp van algemeen gesprek, en nu waren mijn
vader eenige geruchten ter oore gekomen van zekere
overdrevene rechtzinnigheid. Een onzer naaste bloed-
verwanten, een geleerd en algemeen geacht man, werd
daarom nog eens in de zaak geraadpleegd, en bijna zou

deze alles in den war gestuurd hebben, door zeer plecht-
statig te verklaren, dat men een partijman" van mij
ging maken! Mijn vader was zeer gehecht aan de be-
middelende maatregelen door Napoleon genomen ten op-
zichte van de godsdiensttwisten, en bij het woord partij-
man" zag hij in mij reeds een tegenstander van die
maatregelen. Het scheelde niet veel of hij zou zijne toe-
stemming tot mijn gaan naar Bayonne hebben ingetrokken,
maar God bedient zich dikwijls juist van de moeders
om aan het leven de eigenlijke richting te geven. Mijne
lieve moeder gevoelde, dat, zoo het voorstel van den heer
Pijt werd afgeslagen, dit een wederstreven zou zijn van
Zijn wil en hare meening zegevierde.

Nog eenige gesprekken met dezen uitnemenden man
Gods deden den tegenstand van mijn vader geheel zwich-
ten en weldra was de dag van mijn vertrek bepaald. Men
weende alsof ik naar Amerika of Australië vertrok. Had-
den wellicht mijne ouders een voorgevoel dat ik voortaan
slechts zelden en clan maar kort onder hun dak zoude
vertoeven ?

Mijn vader bracht mij weg en de reis kwam mij niet
onaangenaam voor. Ik was op zijn paard gezeten en
geheel gewikkeld in zijn mantel. Nooit zal ik vergeten
hoe eenzaam en verlaten ik mij den volgenden dag ge-
voelde , toen mijn vader vertrok! Alles kwam mij even
somber voor! De huizen waren zoo hoog en stijf, de
straten zoo nauw en men kon den hemel bijna niet zien!
Hoe geheel anders was dat te Orthez, waar wij overal het
uitzicht hadden op een vroolijk landschap. Tot overmaat
van ramp, kwam er juist eene begrafenis onder mijn
raam voorbij, wat mij niet vroolijker stemde, en de lust

bekroop mij om weg te loopen, want ik had in die groote
stad het gevoel van een vogel, die voor \'t eerst bemerkt,
dat hij in een kooi gevangen zit!

Zulke indrukken duren echter niet lang gelulckig en
den volgenden dag was alles reeds geheel anders. Mijn-
heer Pijt gaf mij al dadelijk een latijnsch boek en zeide
met een opgeruimd gezicht: Zie zoo, nu gaan we latijn
leeren en als ge de eerste helft van dit schrijfboek gevuld
hebt met verbuigingen en de andere met vertalingen, dan
gaan we samen een dag naar Biaritz om de zee te zien."
Met ijver ging ik aan \'t werk; schrijven kostte mij nog
al moeite (want ik was pas tien jaar), maar ik leerde
latijn; dit vond ik voornaam en ik begreep, dat er flink
gewerkt moest wordeu.

Op den dag van mijne eerste latijnsche les, ontving ik
nog twee andere lessen van geheel anderen aard, doch
die mij niet minder nuttig zijn geweest. Des avonds deden
Mijnheer Pijt en zijne vrouw eene heerlijke wandeliug met
mij en daar mijne tong weer los was geraakt, had ik het
vreeslijk druk over allerlei herinneringen van school,
waarbij de gebreken mijner vroegere makkers een hoofdrol
speelden. Men liet mij evenwel opmerken, dat dit kwaad-
spreken" was en dat kwaadspreken zonde" is. De ern-
stige wijs, waarop dit woord zonde" werd uitgesproken,
heb ik nooit vergeten, en hoewel ik mg van deze verma-
ning door een juist niet zeer passend antwoord trachtte
af te maken, zoo liet die gedachte toch een diepen indruk
bij mij na.

Iets later werd mij onder het oog gebracht, dat ik ver-
keerd deed, door bij elke kleinigheid den naam van God
als uitroep te bezigen, daar het ijdelijk gebruiken" van

dien heiligen naam door God niet onschuldig werd ge-
houden. Dit was iets geheel nieuws voor mij en ik
liet mij dan ook niet zoo gemakkelijk overtuigen, want
had ik niet nog onlangs eene oude tante hooren zeggen,
dat het als een achteruitgang der godsdienstige gevoelens
te betreuren was, dat men tegenwoordig, wanneer iemand
niesde, niet meer zeide God zegene u!" maar eenvoudig
Wel bekome het u!" of iets dergelijks? Mijn goede
leermeester zeide mij echter zulke heerlijke dingen omtrent
de verhevenheid en heiligheid van God en omtrent den
eerbied, met welken wij over Hem moeten spreken, dat
ik weldra beschaamd tot zwijgen werd gebracht.

Van dien dag af begon ik onbewust te gevoelen, dat
ik te doen had met menschen, voor wie de godsdienst iets
geheel anders was, dan hetgeen ik mij tot nu toe had
voorgesteld. Als Mijnheer Pijt over die dingen sprak, was
het mij alsof hij regelrecht van den Heer kwam. Des
morgens bij de huiselijke godsdienstoefening, werd er een
hoofdstuk uit het Oude en een uit het Nieuwe Testament
gelezen; dit scheen mij soms wat lang, doch steeds werd
mijn aandacht levendig gehouden door eenige goed gerichte
vragen en door het opzoeken der gelijkluidende plaatsen,
want altoos werd het Oude en het Nieuwe Verbond met
elkander vergeleken en uitgelegd.

Weldra werd mij ook vergund, den heer en mevrouw
Pyt bij hunne wekelijksche armenbezoeken te vergezellen,
doch van hoeveel ellende moesten wij daarbij soms getuige
zijn! Eens ontdekten wij eene vrouw, die met hare
dochter slechts ééne japon bezat, zoodat, wanneer ze een
van beiden uitgingen, de andere zich moest behelpen met
eene oude, versleten wollen deken.

Daar er te Bayonne een garnizoen lag, waren er ook
dikwijls soldaten in arrest en deze bezocht de heer Pyt
eveneens geregeld, om hen uit den Bijbel voor te lezen ;
meermalen nam hij mij met zich mede en ik hoor nog in
mijne verbeelding het rammelen van de sleutels en het
knarsen van de zware deuren, die zich achter ons sloten,
om ons alleen met de gevangenen te laten. Dit alles,
gevoegd bij het afzichtelijk voorkomen dier arme men-
schen, die allen hun\' baard lieten staan en waarvan
sommigen een kogel aan het been hadden, leverde een
weinig aangenaam geheel op. Mijn dierbare leermeester
evenwel, liet zich door niets afschrikken, gaf allen vriend-
schappelijk de hand en onderhield zich minzaam en mede-
lijdend met ieder in \'t bijzonder, terwijl hij hun menig-
maal nuttige wenken gaf voor de toekomst. Ook zorgde
hij voor gepaste afleiding. Op zekeren dag waren de
goede burgers der stad Bayonne zeer verbaasd eene af-
deeling dier arrestanten (onder behoorlijk geleide) naar de
woning van den dominee te zien marcheeren, met eene
bezending goed gevlochte strooien hoeden. Mijnheer Pyt
had op zich genomen deze voorwerpen door eenige winke-
liers te doen verkoopen

Door mij zoo zachtjes aan en voor zoover mijne
jaren dit meebrachten, in zijne liefdewerken te doen
deelen, werd ik door mijn\' leermeester in den volsten zin
des woords opgevoed. Niemand wist zoo goed als hij»
in het kind den mensch te zien; wel eischte hij veel
arbeid maar die arbeid werd steeds afgewisseld door eene
aangename en nuttige ontspanning, waaraan hij zelf, zoo
dikwerf dit slechts kon, deelnam; hij was tegelijkertijd
mijn leermeester en beste vriend. Derhalve was ook zijn

onderwijs nooit rlroog of vervelend, en zijne methode be-

stond hierin: zijne leerlingen door eigen onderzoek te doen

uitvinden wat ze weten moesten. Niet lang na mijne aan-

komst te Bayonne, vereenigde hij enkele jongens van

mijne jaren en ondernam met ons het lezen en ontleden

den brief aan de Romeinen, waarbij het hem mocht

gelukken, ons te boeien; deze studie werd mij zelfs tot

rijken zegen en bracht mij tot het inzicht van wat het

eigenlijk is zich te bekeeren; ik geloof dat mijn hart

eerst toen werkelijk door den Heer werd geraakt en deze

verandering ontging ook niet aan het geoefende oog van

mijn\' leermeester; hij was het, wat meer is, die er

mij opmerkzaam op maakte, gedurende een verblijf te

Biaritz, waar hij bij voorkeur met mij heenging, om

eenige uren aan het toenmaals zoo stille strand, door te

brengen. Het dorpje Biaritz was zeer arm en de man-

lijke bevolking, door de vele onheilen op zee zoo zeer

gedund, dat zelfs het ambt van omroeper door eene

vrouw werd uitgeoefenen. Het was mij evenwel alsof

al die ellende de grootheid van den Schepper te meer

deed uitkomen, \'t scheen mij toe, alsof die grootsche,

onmetelijke zee uit Zijn heiligdom kwam. Ik gevoelde

levendig, dat het hebben van zulk een God tot Vader de

eenigste eer is, waarnaar de mensch moet streven en mijn

dierbare meester droeg altoos zorg, naast het beeld van

dien Almachtigen Schepper en alles onderhoudenden God,

ook steeds het beeld te plaatsen van den Heer Jezus

Christus, die op aarde was nedergedaald om onze straf

te dragen en ons vrede en vergeving van zonden aan te

brengen. Veel sprak hij met mij over dien dierbaren

Heiland en langzamerhand werd alles, wat ik tot hiertoe

van Hem gelezen of gehoord had, werkelijkheid voor mij,
Ik gevoelde de behoefte, om met mijn geheele wezen zijne
liefde te beantwoorden en de woorden van Paulus, die ik
reeds bij mijne belijdenis zoo schoon had gevonden: Zoo
is er dan geene verdoemenis meer voor degenen, die in
Christus Jezus zijn" werden als met onvergankelijk
schrift in mijn hart geprent.

Eens op een avond, toen wij veel over die dingen had-
den gesproken, knielde de heer Pijt met mij neder, om
als naar gewoonte onze smeekingen tot den Heere op te
zenden. Toen wij waren opgestaan, zeide hij, dat ik nu
zelf moest bidden; dit deed ik en nooit zal ik vergeten
welk een zalig gevoel het mij was, hem daarop te hooren
zeggen: Weet ge dat we thans broeders zijn, zonen
van denzelfden Vader ?"

Die gedachte greep mij zóó sterk aan, dat ik eenigen
tijd noodig had om weder tot mij zelven te komen.

Er bevond zich toen te Bayonne een man, zachtmoedig
en nederig van hart, die zich zeer aan mij had gehecht
en die mijn jeugdig geloof krachtig wist te onder-
steunen. Raymond Léris had onder Napoleon als soldaat
gediend en kon heel wat vertellen van de veldtochten, die
hij had meegemaakt. Meermalen was hij het voorwerp
geweest van wonderbare uitreddingen. Vroeger beschouwde
hij die als een gelukkig toeval, doch thans, voorgelicht
door de prediking van den heer Pijt, had hij aan God
alleen de eer leeren geven. Zijne herinneringen ver-
leenden iets bijzonder aantrekkelijks aan zijne godsvrucht;
hij bleefsoldaat in zijn hart, maar diende nu onder een
ander vaandel. Steeds was hij kalm en opgeruimd en
gevoelde zich onoverwinnelijk door zijn Heiland Jezus

Christus. Ziet ge," zeide bij soms, als ik zoo op het
slagveld in \'t heetste vuur stond, was het toch alsof eene
stem in mijn binnenste tot mij zeide: gij zult ongedeerd
naar huis terugkeeren; en die hoop is niet beschaamd,
maar nog veel zekerder ben ik nu, dat mijne ziel gered
zal worden, want ik strijd den goeden strijd onder het
commando en de bescherming van Jezus Christus."

Mij dunkt hij had zijn Zaligmaker steeds voor oogen
en stond om zoo te zeggen, met geschouderd geweer
voor Hem.

Door Léris aangemoedigd, trachtte ik mijne makkers
deelgenooten van mijne nieuwe gevoelens te maken, doch
zij schenen er niets van te begrijpen. Zij noemden mij
weldra een dweeper en wenschten mij veel genoegen toe
met de oude vrouwen, die de bijeenkomsten van den heer
Pijt volgden. Deze plagerijen dreigden meermalen in
handtastelijkheden te eindigen, door mijn niet zeer ver-
draagzamen inborst. Gelukkig echter wist ik mij te be-
dwingen, trok mij heftig bewogen terug en wanneer ik dan
in de eenzaamheid mijne knieën voor God boog, deed Hij
mij gevoelen, dat al Zijne dienstknechten voor Hem moes-
ten lijden; dit was de vervolging die ik op mijne jaren te
wachten had. Behalve de heer en mevrouw Pijt en mijn
vriend Léris, geloofde niemand aan de duurzaamheid der
godsdienstige gevoelens van een jongen van twaalf jaar.

Eene mijner nichten, twee of drie jaar ouder dan ik,
maakte echter eene uitzon/lering. Even als ik hield zij
veel van mijns meesters preeken, die steeds leerrijk,
stichtelijk en volkomen bevattelijk waren. Wij hadden ons
aangewend daarvan eiken Zondag een uittreksel te maken,
dat wij des Maandags aan den heer Pyt toonden. Door

oefening waren wij eindelijk zoover gekomen, dat wij bijna
de geheele leerrede konden wedergeven. Daarenboven was
het ons een groot genoegen en tot zeer veel nut, de gelijk-
luidende plaatsen in onze Bijbels op de kant der blad-
zijden aan te teekenen. Menigen tekst, die betrekking
had op het een of ander leerstuk, werd ook met zorg
door ons onderschrapt. Op deze wijze bekwamen wij on-
gemerkt eene grondige kennis der Heilige Schrift.

Soms, wanneer wij met die studie eenige uren hadden
doorgebracht, nam mijne nicht ter afwisseling hare guitare
en zongen wij te samen eenige der schoone liederen van
Malan, die toen pas waren uitgekomen.

Deze liederen beantwoordden volkomen aau de behoeften
van den eersten tijd der geestelijke opwekking; zij tintel-
den van vreugde en hoop en er was iets heldhaftigs in ,
dat het hart goed deed.

Na vele jaren onder de Heidenen werkzaam te zijn ge-
weest, mocht ik het het geuoegen smaken den hooggeachten
en mij zoo dierbaren Malan in persoon te ontmoeten en
hem eenige zijner liederen te toonen, in de taal der
Bassoeto\'s overgezet!

Gedurende mijn verblijf te Bayonne werd ik een tijd
lang als \'t ware bezield met eene hartstocht voor den
wapenhandel. De aanleining hiervan was, dat ik gedurig
de Fransche troepen had zien voorbij trekken, die naar
Spanje werden gezonden om Ferdiuand VII te helpen, zijn
troon te herwinnen en nu hadden die schitterende unifor-
men mij het hoofd op hol gebracht. De heer Pyt maakte
van deze gelegenheid gebruik om mij onder het oog te
brengen, dat er een veel hooger geluk ligt in geestelijke
dan in aardsche overwinningen. Mijne liefde voor soldaten

ziende, zette hij mij aan het werk in hun midden.
Het garnizoen bestond grootendeels uit Zwitsers. Hij koos
eenige manschappen uit het regiment van Bontemps en
vertronwde ze aan mijne zorg toe, om hen te leeren lezen
en hen over den Heiland te spreken. Die brave roodrok-
ken namen de zaak zeer ernstig op, betoonden mij weldra
warme liefde en wij verheugden ons wederzijdsch telkens
op het uur van de les. Dat deed mij goed.

De heer Pyt trachtte ook, mij liefde tot de Joden in te
boezemen. Te Bayonne waren er zeer velen en mijn
meester zocht hen op allerlei wijzen voor den Heiland te
winnen. Dikwijls onderhield hij zich persoonlijk met som-
migen hunner en trachtte weder anderen door zijne ge-
schriften (afzonderlijk voor hen opgestelde traktaatjes) te
bereiken. Later vernam ik, dat hij niets liever had ge-
wild, dan mij zendeling onder de Joden te zien worden.
Ongelukkig evenwel had de afzichtelijke onreinheid en de
ongemanierdheid dergenen, die ik kende, mij tegen hen
ingenomen.

Daarbij ondervond ik eene nederlaag bij mijne eerste
pogingen om hen van nut te zijn, die ik nooit zal ver-
geten.

Ik had mij namelijk gehecht aan een uitdrager en hem
zoover gekregen, dat hij de godsdienstoefening op Zondag
bijwoonde. Gedurende eenigen tijd volhardde hij daarin.
Ik verzocht hem naast mij Ie komen zitten en zocht dan
de gezangen of de aangegevene tekst voor hem op. Zon-
der al te groote moeite was ik er in geslaagd den tegenzin
te overwinnen die mij zijne vuile gewoonte van snuiven
veroorzaakte, doch ziet op zekeren dag was mijn
Jood verdwenen! Zoo verliepen eenige weken totdat ik

hem eens op straat ontmoette. Wel vriend, wat is u
overkomen?" vroeg ik. Weet je dan niet:" antwoordde
hij, dat je me met je Zondag een zaak van 5 francs
hebt doen verspelen? Nah, daar ben ik niet meer voor
te vinden!" De hoonende lach, waarmee deze woor-
den vergezeld gingen, doofde al mijn ijver ten eenen male
uit en ik dacht bij mij zelven zeer ten onrechte voor-
zeker dat een Jood een onbekeerlijk wezen is.

Tegen mijn vijftiende\' jaar ving voor mij een tijdperk
van geestelijk verval aan, waaronder ik veel had te lijden.
Mijne studiën vorderden goed en ik had eene groote
voorliefde opgevat voor de klassieke voortbrengselen der
oudheid. Door deze werken wordt de verbeelding maar al
te zeer geprikkeld en dat juist in de jaren, waarin het
verstand nog niet krachtig genoeg is om haar als \'t ware
te beteugelen. De Bijbel ook bevat verhevene helden-
dichten , onvergelijkelijk schoone geschiedenissen, wier helden
het nog winnen in dapperheid van die door Homerus of Vir-
gilius bezongen. In den Bijbel echter wordt alles gesteld
in het licht van een rechtvaardig en heilig God, in wiens
oog de zonde nimmer genade vindt, zelfs niet als zij
zich voordoet onder den aantrekkelijksten en volgens het
mensohelijk hart meest vergeeflijken vorm. De poëzie der
gewijde dichters is louter hemelsch, die der Grieksche en
Romeinsche hoofdzakelijk aardsch en dikwijls onrein. Is
het dan te verwonderen, dat de ziel van den aankomenden
jongeling door haar dikwijls op een zwaren proef wordt
gesteld ?

Enkele der letterkundige voortbrengselen vau de philo-
sophie der 18^de eeuw waren mij ook nadeelig. Zij deden
niet zoozeer den twijfel in mij ontwakeu, als wel de al te

hooge eischen van mijn verstand en mijn\' wil. Ik had
de liefde van mijn Heiland te levendig ondervonden, dan
dat de bewijsgronden van het ongeloof werkelijk vat op
mij konden hebben. Al bleef evenwel mijne geloofs-
overtuiging in haar wezen gespaard, de vrijzinnige
houding van het ongeloof stond mij aan. Ik wilde van
den eenen kant mijne ervaringen behouden, maar van den
anderen kant mij losmaken van al wat mij kon verhin-
cleren, over mij zelf te beschikken. Een zekeren aanleg
voor de studie had mij met opgeblazenheid en eerzucht
vervuld. Dit een en ander maakte mijn hart dor en ik
gevoelde mij ongelukkig, omdat ik het bewustzijn van de
gemeenschap met God verloor.

Eene andere oorzaak zou weldra de bitterheid van
dit keerpunt in mijne gevoelens vermeerderen. Sedert ik
had gehoord van de te Parijs opgerichtte Evangelische
Zendingsvereeniging was er in mijn hart het voorgevoel
ontstaan, dat voortaan mijne aardsche toekomst was be-
slist. De oproeping van den directeur aan de protestant-
sche jongelingschap, scheen mij toe geheel tot mij te
zijn gericht. Zij verlevendigde opnieuw en verhoogde
het belang dat ik van mijne kindschheid af gesteld
had in de verdrukte volksstammen. Ik zag steeds dien
ellendigen zwijnenhoeder Pizzarro voor mij, die de onge-
lukkige Peruanen liet bombardeeren, omdat hun Inca,
Antahualpa een gebedenboek in zijne onnoozelheid aan
zijn oor had gebracht, meenende dat het spreken zou, en
toen bet dit niet deed, weder aan den eigenaar met een
spottenden glimkch had teruggegeven. Ik sidderde bij het
verhaal van de ijselijkheden van den slavenhandel, door
Wilberforce en den baron de Staël met rechtmatige

verontwaardiging aan het licht gebracht. God bediende
zich van dit alles om in mijn hart eene roeping te wer-
ken; wel was die eerst nog onbestemd, maar zij nam steeds
toe naar mate Zijn woord mij duidelijker den plicht deed
zien, het Evangelie aan de Heidenen te brengen. Ik
sprak er evenwel met niemand over en meestal deed ik
mijn best, die voorgevoelens te verbannen, welke mij van
het hoofd tot de voeten deden huiveren. Tegen gevaren
en vermoeienissen zag ik niet op, maar zouden mijne
ouders, aan wie ik zoo innig was verbonden, afstand
doen van de plannen die ze voor mij zoowel als voor hen
zelve hadden gevormd? Zouden zij niet van verdriet
sterven, als ik hen levenslang ging verlaten? De zending
was toenmaals weinig bekend; het was een nog te onder-
nemen proefstuk. Men vergrootte zich zeer de gevaren en
moeielijkheden daaraan verbonden! Men stelde zich die
onbekende landen voor als het gebied van kwade koortsen,
verscheurende leeuwen en bloeddorstige lcanibalen. Ik was
daarbij, wat mij zetf betreft, bijna onlosmakelijk aan mijn
vaderland, vooral aan mijn dierbaar Béarn gehecht.
Hierbij voegden zich de tegenwerpingen van mijn ijdelheid
en de vrees van te worden uitgelachen, want, dank zij de
pogingen der Jezuïten, die Frankrijk met crucifixen en
kruisheuvels bedekten, was het woord zendeling gehaat
door allen, die zich lieten voorstaan op philosophie of
liberalisme.

Zoo stonden de zaken, toen een onvoorziene gebeurtenis
mij den eersten stap deed zetten op den loopbaan, die
zulke tegenstrijdige gevoelens in mijn binnenste opwekte.

De heer Pijt nam eenige dagen vacantie en stond er op,
dat ik daarvan met hem zou genieten. Wij zouden die

dagen gaan doorbrengen bij een\' rijken boer in de omstre»
ken van Sauveterre.

De weg van Salies tot de plaats onzer bestemming
legden wij te voet af. Het was een schoone winterdag.
De zon vergulde met zijne heldere stralen de sneeuw, die
onder onzen voet kraakte. Toen we den top van een
heuvel bereikt hadden, hield mijn meester plotseling stil,
en zich tot mij wendende, zeide hij: Eugène, ge zijt nu
vijftien jaar, is \'t niet? Het wordt tijd dat we eens weten
waaraan ge u wilt wijden. Wat wilt ge worden?" Ik
zal niet zeggen wat ik worden wil, maar wat ik zijn zal!"
gaf ik ten antwoord. Welnu, wat dan? Zende-

ling!" Gij zendeling?..... Maar dat meent ge niet,

Weet ge wel wat het is?" Ik weet het slechts al te
goed, maar dat zal ik zijn."

De heer Pyt hernam de wandeling en wij kwamen op
onze bestemming, zonder verder een woord over boven-
genoemd onderwerp te hebben gewisseld.

Den volgenden morgen ontmoette ik mijn leermeester,
terwijl ik van eene ochtendwandeling thuis kwam. Ietwat
verstrooid sprak hij mij aan, zeggende: Ge hebt hier
veel vrijen tijd; licht zoudt ge u vervelen; houdt u dus
onledig met eens op papier te zetten, welke redenen gij
hebt om zendeling te willen worden!"

Dit voorstel gaf mij verlichting, want ik gevoelde mij
bezwaard sedert mijne bekentenis.

Binnen twee uur had ik zes a acht pagina\'s volge-
schreven, die ik aan den heer Pyt overhandigde. Het
was een volledig opstel, behoorlijk overgeschreven en
met mijne voorletters onderteekend. En wat deed nu
mijn waarde vriend? Na het te hebben gelezen, zond

hij het eenvoudig aan het comité van de Pariische Zen-
dingsvereeniging.

Drie jaren verliepen, zonder dat wij op het onderwerp
in kwestie terugkwamen, maar die ontboezeming had mij
verlicht. Intusschen kwam de zaak tot rijpheid. Door
veel strijd moest ik heen en ik dacht dat niemand daar-
van iets merkte. De heer Pyt evenwel zag alles, maar
niemand wist beter dan hij de vrijheid der aan zijn zorg
toevertrouwde zielen te eerbiedigen. Hij bezat de onschat-
bare gave om de geesten te onderkennen. Dikwijls, wan-
neer ik dacht over hetgeen mij zoozeer vervulde, ontsnapten
mij eenige woorden, waarvan het niet moeielijk was den zin
te doorgronden , maar zelfs dat behoefde hij niet om te
weten hoe het met mij stond. Hij volgde, om zoo te zeg-
gen van uur tot uur den strijd, die in mijn arm hart
plaats had. Door zijn fijn gevoel geleid, had hij mijne
ouders in kennis gesteld met het gesprek «lat er tusschen
hem en mij had plaats gehad op den weg naar Sauve-
tetre. Door een derden vernam ik, dat mijne moeder had
geantwoord: Ik zal mij tegen Gods wil niet verzetten,
maar ik hoop, dat Hij mij zal wegnemen vóór dat mijn
zoon vertrekt, indien dit ooit moet gebeuren." Hierdoor
steeg mijn strijd ten toppunt, zoodat mijn vaderlijke vriend
begreep, dat eene afleiding noodzakelijk was en dat tevens
de twijfel moest worden verbannen, die mijn geloof be-
dreigde. Daar mijne voorbereidende studiën bijna geëindigd
waren. zette hij mij aan de eerste beginselen der theologie
als daar zijn: exegetische uitlegging van het Nieuwe Tes-
tament in het grieksch; beschouwing van de Heidenwereld
uit een staatkundig, maatschappelijk en godsdienstig oog-
punt, ten tijde van de komst onzes Heeren; denkbeelden

en instellingen van het joodsche voik, van de weder-
komst uit de Babylonische ballingschap tot op de verschij-
ning van Johannes den Dooper; het leven van Jezus
Christus en de stichting der verschillende gemeenten door
Zijne apostelen of hunne opvolgers. Hierbij voegde de
heer Pyt onschatbare lessen van dogmatiek en verded;gings-
kunde, die hij meest uit den schat zijner eigene kennis
putte, of waarvan ik de stof onder zijn toezicht moest
zoeken in verschillende schrijvers. Voor dit laatste deel
mijner nieuwe werkzaamheden, had ik dikwijls te worstelen
met zeer zwaar latijn, dat zeer dicht in elkander was ge-
drukt, op door ouderdom geel geworden papier. Deze moeite
werd echter ruimschoots beloond, want elk nieuw bewijs
voor de historische zekerheid der in de Schrift vermelde
feiten, elke lichtstraal; over hetgeen de Christen geroepen
is te gelooven en te beleven, deed mijne ziel allengs tot
kalmte wederkeeren. Bij wijze van afwisseliug liet de heer
Pyt mij van tijd tot tijd een opstel in \'t Fransch maken;
dat trokj mij zeer aan. Hij toonde mij dan plaatsen in
den Bijbel, die stof konden opleveren tot vergelijkingen
met dergelijke plaatsen in de letterkundige voortbrengselen
der oudheid. Dit alles moest ik onderling vergelijken, de
wederkeerige schoonheden er van opteekenen, het verschil
ervan aangeven en de oorzaken van dat verschil zoeken
in den godsdienst en de zeden, zoowel van de ongewijde
als van de gewijde schrijvers. Het opstellen dezer stukken
deed mij menig aangenaam uurtje doorbrengen.

Ongeveer tegen dienzeltden tijd droegen ook de lessen
van Guizot, Villemain en Cousin er veel toe bij om mijne
gedachten een hoogeren vlucht te doen nemen en mijn
gezichtseinder uit te breiden. Op het platte land volgden

wij deze lessen (die ons in geschrevene afleveringen ge-
werden) even belangstellend en gretig, als men dit te Parijs
zelf deed. De onbaatzuchtige, milde geest, die destijds
Frankrijks jongelingschap vervulde, kwam ook over ons,
jeugdige zonen van Béarn. Ik deelde in den algemeenen
zucht naar een tijd van vooruitgang en vrijmaking voor de
menschheid, en de vrucht van dezen drang des harten
ging niet verloren voor de roeping, die God aanvankelijk
in mij had gewerkt.

Zoo bereikten wij 1830. Ruim een jaar geleden had
mijn weldoener van woonplaats verwisseld en was nu niet
meer te Bayonne maar te Orthez. Ik hevond mij dus
weder onder het ouderlijk dak.

De reden, waarom de heer Pyt tot deze verandering
van woonplaats overging, was een dringend aanzoek van
onzen kerkeraad. De vruchten zijner prediking waren
telkens zóó verrassend, dat men hem smeekte, zich meer
geregeld ook in de hoofdplaats van het kerspel te laten
hooren en hierdoor ontstond een onberekenbaar nut.

De geestelijke opwekking werd algemeen.....doch daar

verspreidt zich op eens de mare, dat dit zoo gezegend
werktuig Béarn zou verlaten! Hij was namelijk steeds
verbonden gebleven aan de Société Continentale" (de
redenen hiervan te omschrijven zouden mij te ver voeren)
en nu werd hij plotseling door dit genootschap naar een
ander arbeidsveld overgeplaatst. Zonder in verdere bijzon-
derheden te treden, veroorloof ik mij enkel op te merken,
dat door deze verandering mijns inziens eene\' fout werd
hegaan. Na dien tijd ging het werk van den heer Pyt
nimmermeer zoo voorspoedig en reeds vijf jaren later
legde hij ongelukkigerwijs zijne ambtsbediening neder.

De aankondiging van zijn vertrek schokte mij diep. De
ure der beslissing, waartegen ik zoozeer had opgezien,
was thans geslagen. Mijne klassieke studiën waren voltooid
en nu mijn leermeester wegging, kon ik niet meer onder
zijn opzicht blijven doorwerken. Het moest worden uit-
gemaakt of ik naar de Universiteit te Montauban dan wel
naar het Zendingshuis te Parijs zoude gaan.

De heer Pyt was de eerste, die mij dit vraagstuk vóór-
lag en hij deed het op zijne eigenaardige, ernstige doch
zachte wijze. Miine dierbare ouders ook richtten dezelfde
vraag tot mij, maar met zulk eene teedere, weemoedige
uitdrukking, dat daarin duidelijk te lezen stond: Ge zijt
vrij, maar ge weet hoeveel het ons kosten zoude, u zen-
deling te zien worden."

Toen ving de strijd opnieuw voor mij aan, een\'
strijd zoo hevig, dat de voorafgaande daarbij niets was.
Ik kon niet meer werken en ontvluchtte zelfs het gezel-
schap mijner meest geliefde makkers. Niemand van hen
begreep mij; zij noemden mij een\' dwaas en scheerden
den gek met mijne zoogenaamde roeping. In de buurt
mijner geboortestad bevindt zich een heuvel, van welks
top men het uitzicht heeft op de gansche omliggende
schoone landstreek. Daarheen vluchtte ik dan vaak om
mijn overkropt gemoed in tranen lucht te geven.

Eens werd ik daar door mijne makkers ontdekt.

Wat is er toch in dit schoone landschap, dat u zoo
bedroefd maakt?" vraagden zij.

Niets," antwoordde ik, alleen de gedachte dat ik dit
punt weldra nooit meer zal kunnen bezoeken, terwijl gij
er uw leven lang van kunt genieten."

Daar hebt ge weer die droomerijen! Heeft God dan

tot u gesproken? Wil Hij gediend worden met tegenzin?
Hebt ge uw naam gelezen in die gedeelten der Schrift,
waar de Heer beveelt het Evangelie aan de Heidenen te
brengen ?"

Neen, dat niet.....maar ik heb gelezen: Hoe zul-

len zij hooren, zonder die hen predikt? indien
ik weiger het te doen, zal dan niet iedereen dat zelfde
recht hebben? En wat moet er op die wijze worden van
de zielen dier arme Heidenen ?"

Een eindbesluit moest thans genomen worden. Men be-
legde een familieraad; ik had echter de kracht niet om
mij uit te spreken. Gevoelt gij de vrijheid, u van het lot
te bedienen?" zeide de heer Pyt eindelijk. De Moravische
broeders veroorloven het zich soms in een plechtig,
moeielijk geval,"

Neen," antwoordde ik plotseling, daarmede
zoude ik God verzoeken! Ik weet, dat ik zendeling moet
wezen, en ik zal het zijn!"

Welnu, dan is de zaak beslist?"
Neen, neeu, nog niet! ik bid u spaar mij!"
Twee of drie dagen later kwam mijn dierbare vriend,
die bijna evenveel leed als ik, mijne ouders opzoeken.
Uw zoon, zeide hij, is nog zeer jong. Laten wij hem
een weinig tijd geven. Hij kent Engelsch; ik moet van
Boulogne uit, waar ik eerst eenigen tijd zal verblijven, een
reisje naar Engeland doen. Het zal mij dus niet moeielijk
wezen, hem aldaar bij de eene of andere familie te plaat-
sen, waar hij les zal kunnen geven en zijne reeds opgedane
kennis uitbreiden. Op deze wijze kan hij zijn tijd nuttig
besteden, totdat God hem de kracht geeft tot eene be-

Dit voorstel was zoowel voor mijne familie als voor
mij een ware uitkomst.

Eenige weken later vertrok ik met mijn beminden leids-
man. Het afscheid was dragelijk, dank zij het uitstel dat
men mij had vergund.

Nauwelijks hadden wij de Pyreneeën uit het gezicht ver-
loren, of ik hernam weder mijn evenwicht. In de gulden
jeugd meent men alles te kunnen verwachten van den tijd.

Mjjjne intrede en voorbereiding in het
Zendingshuis te Partys.

Te Parijs aangekomen stapten wij af in eene der hotels
van de rue du Mail. Het was juist de tijd der algemeene
vergaderingen van onze godsdienstige genootschappen in de
eerste helft der maand April 1830.

Die genootschappen waren toen nog in hunne lentejaren
maar men gevoelde reeds als een voorbode , den warmen
adem hunner zomerhoogte. Op verschillende bijeenkomsten
had ik het genoegen mannen te hooren als Benjamin
Constant en Guizot, terwijl de graaf Ver-Huell, admiraal
van Frankrijk, mij op eene bidstond voor de Zending ge-
heel meesleepte door zijne bezielde, gloeiende toespraak.
Niet zonder aandoening zag ik dicht bij de estrade drie
jongelieden, die van hunne levendige belangstelling de
duidelijkste blijken gaven. Het waren leerlingen van het
Zendingshuis.

Eenige dagen later liet de heer Pyt mij dat huis zien.
De heer en mevrouw Grand Pierre ontvingen mij op de
hartelijkste wijze. Men kon merken, dat ik geeu vreemde-
ling voor hen was, waaruit ik opmaakte, dat mijn goede

leermeester hen op de hoogte had gehouden van mijne
wenschen en van mijn strijd.

Gedurende dat bezoek gevoelde ik mij plotseling als
door een tooverslag ontheven van de aarzelingen, waar-
onder ik zoolang had geleden. Er heerschte in het huis
zulk eene blijmoedige vroomheid; men sprak er op zulk
oene aangename wijze over het zendelingsleven, dat ik
begreep welk eene kracht en welk een geluk er ligt in
het gewillig aannemen van Gods wil. Dien dag hield alle
twijfel en alle strijd op, en tot eer van mijn Hemelschen
Vader kan ik getuigen, dat zij nooit terugkeerden. In
\'t eerst behield ik deze gevoelens voor mijzelve.

Eene week later evenwel, toen de heer Pyt mij zeide,
dat wij verder zouden reizen, antwoordde ik: Voor mij
zal de reis niet lang meer zijn, met een rijtuig kan ik die
volbrengen, want ik ga naar het Zendingshuis."

Met innige teederheid drukte mijn geestelijke vader mij
aan zijn hart en wij bogen te samen onze knieën voor God
Dienzelfden dag nam de kleine zendelingsfamilie van de
Boulevard Mout Parnasse met warme liefde een nieuw lid
iu haar midden op. Slechts twee en een half jaar zoude ik
daar blijven; de studies, die ik onder het opzicht van den
heer Pyt had gemaakt, veroorloofden mij, al mijne krach-
ten van den eersten dag af, aan de theologie te wijden.
Hoe kort mijn verblijf echter geweest zij, ik beschouw het
nog steeds als een belangrijk tijdperk in mijn leven, want
het beteekende heel wat, de jaren 1830, 1831 en 1832
in Parijs door te brengen!

De leefregel in het Zendingshuis was gestreng, doch
dat was mij liefelijk. Men werkte er van \'s morgens tot
\'s avonds, maar daarover beklaagde zich niemand. Het

methodisch, duidelijk onderwijs van den heer Grand Pierre
stond mij ook reeds dadelijk aan. Hij wist zijne lessen
in de godgeleerdheid zoo smakelijk te maken; de Bijbel
was zijn eenigste grondslag en men gevoelde dan ook, dat
hij daardoor zulke gezonde kost gaf. In onze vrije uren
genoten wij veel van het gezelschap zijner vrouw, die aan
eene groote minzaamheid en een uiterst fijn gevoel, dege-
lijke, frissche vroomheid paarde. Men moet Mevrouw
Eugenie Grand Pierre eigenlijk gekend hebben, om zich te
kunnen voorstellen, wat zij voor ons was. Zij scheelde
maar weinig met ons in jaren, maar wij vereerden haar
als eene moeder en kenden voor haar geene geheimen.
Wanneer er somtijds eene kleine moeielijkheid ontstond
tusschen den directeur en zijne leerlingen, dan wist zij
die met een glimlach of een enkel woord op zijn pas ge-
sproken, meesterlijk te vereffenen.

Het Zendingshuis was toen de vereenigingsplaats van
verscheidene menschen van aanzien, die begeerig waren
den weg ter zaligheid te leeren kennen.

Daar wij in het gebouw zelve eene zaal hadden, begon
onze geachte directeur weldra geregeld Bijbellezingen te
houden. Zijn woord was levend en krachtig; hij sprak
rechtstreeks tot het hart en het geweten en werd voor
velen tot grooten zegen.

De uitstekende leerredenen, die de heer Frédérique
Monod hield in de Zondagschool van 1\'Oratoire" en de
aan het onderzoek des Bijbels gewijde bijeenkomsten ten
huize van den heer Henry Lutteroth, werkten ook krachtig
mede om de geestelijke opwekking uit te breiden. Deze
had voornamelijk plaats onder menschen, uitblinkende
zoowel door hun stand in de maatschappij als door hunne

gaven. Er heerschte onder dat groepje van ijverige na-
vorschers, bij wie telkens het eureka" (ik heb ge
vonden) des geloofs weerklonk, eeue groote -eenvou-
digheid en eene blijmoedige, kinderlijke opgewektheid.

De leerlingen van het Zendingshuis hadden mede hun
deel in deze beweging. Daar men arbeiders te kort
kwam, werd op iedereen beslag gelegd. Eigenlijk ont-
vingen wij veel meer dan we geven konden, want we
waren nog nieuwelingen in het leveu en weinig geoefend
in het spreken. De eerwaardige mannen, op wie ik zin-
speel, versmaadden evenwel niet, ons deelgenoot te maken
van hunne navorschingen en de uitkomst daarvan. In
zulk eene omgeving kwam men spoedig tot rijpheid!

Door deze omstandigheden werd ik ook in de gelegen-
heid gesteld kennis te maken met jongelieden van mijne
jaren, zoowel Franschen als Zwitsers, en hunne vriendschap
werd mij in later leven tot grooten steun en troost. Zij
studeerden in verschillende vakken aan de Hoogeschool te
Parijs, doch gevoelden allen behoefte zich te verzetten
tegen den noodlottigen invloed van eene ongeloovige om-
geving. Eens in de week vereenigden wij ons bij een hun-
ner met wien ik het meest bevriend was, Charles Bovet,
van Boudry *). Met den Berner student aan de politechnische
school, Louis Grüner, was ik eveneens zeer bevriend. Wij
vereenigden ons dan om den Bijbel te lezen en daarover
te spreken, maar bovenal baden wij te samen. Dit alles
geschiedde in groote eenvoudigheid, en ging toch soms met
veel strijd gepaard voor de vreesachtigen in ons midden,
daar voor hen het improviseeren een waar schrikbeeld was.

1) Een stadje in Zwitserland.

Ik meen te mogen* zeggen, dat wij over het algemeen
bescheiden waren, maar de schroomvalligen maakten eene
uitzondering. In 1830 werd veel, zeer veel gesproken en
dat op alle gebied. Godsdient, staatkunde, wijsbegeerte,
over alles werd geredetwist. Wij leefden in eene atmosfeer
van geestdrift.

Onze vaders, verhit door de groote gedachten en vrees-
lijke beproevingen van de revolutie en daarna verblind door
de zegepralen van het keizerrijk, hadden in ons een geest
van vurigen ijver voor het goede verwekt. Wij vleiden
ons evenwel gaarne met de gedachte, dat het tijdperk van
maatschappelijke omwentelingen ten einde was en snak-
ten naar eene vreedzame vernieuwing der toestanden.
Ean ieder onzer wilde in zijne mate daartoe bijdragen en
zoo werden wij elk op zich zelf, ijverige predikers van de
verschillende inzichten, die wij op dat punt waren toe-
gedaan.

Dit verhinderde ons echter niet, de barricades der maand
Juli met blijdschap te begroeten en wij werkten er zelfs
ijverig aan mede. Wij meenden, dat nu de ure der vol-
komene godsdienstvrijheid geslagen had. Het was te veel
verwacht, maar toch kwam eene werkelijke vooruitgang
tot stand, waarvan wij ons haastten gebruik te maken.
De groote zaal der Galerie de fer (later Taitbout) werd
ons geopend en eene talrijke menigte van allen rang en
stand vloeide samen, om de evangelieprediking der heeren
Grand Pierre en Audebez te hooren.

De leerlingen van het Zendingshuis kregen ook hunne
kapel, in eene der slechtste wijken van Parijs. Daar, te
midden van orgeldraaiers en kunstenmakers, konden wij
ons voorbereiden om het Evangelie aan de Heidenen te

brengen. De leerschool was voortreffelijk, want zelden
heb ik later onder de wilden meer rumoer gehoord dan
daar. De opkomst in onze kapel was vrij talrijk en wij
slaagden er zelfs in, eene Zondagschool op te richten.
Wat de zielzorg betreft, hiervan leerden wij het moest
door onze bezoeken in de hospitalen.

Weldra werd ons eene vreeslijke beproeving gezonden;
de aziatische cholera brak voor het eerst uit. Met angst
zag men de plaag naderen en geene maatregelen verhin-
derden zijn voortgang. Eens, op een Zaterdag avond, liep
het gerucht, dat te Parijs zelf reeds iemand aan die ziekte
gestorven was. Den volgenden morgen zoude ik in de kapel
van het Zendingshuis optreden. In het voorgebed smeekte
ik den Heer, ons te sparen indien het Zijn wil was, maar
bovenal ons op den dood voor te bereiden. Nog had ik
het laatste woord niet uitgesproken, of daar zie ik een
man in \'t midden der vergadering wankelen. In allerijl
verlaat ik de preekstoel en kom nog juist bij tijds om hem
in mijne armen op te vangen. Zoo spoedig mogelijk ver-
wijderden wij den ongelukkige. De dokter werd nog ge-
haald, maar twee uur later was de arme Postry (zijn
naam is mij altoos bijgebleven) reeds een lijk. Den vol-
genden morgen werd hij met een twintigtal andere slacht-
offers der vreeslijke ziekte, ter aarde besteld.

Gedurende verscheidene weken zagen wij (luizende men-
schen aan onze rechter- en linkerhand vallen, maar het
verderf naakte niet tot het Zendingshuis. Eiken avond,
wanneer wij ons te bed begaven, namen wij afscheid van
elkander, alsof het voor het laatst ware geweest.

Van een anderen kant leerden wij veel, doordien
predikanten als de heeren Bisseux, Colani en Lemue

die overkropt waren met werk, ons tot hunnen arbeid
lieten ingaan.

Eerstgenoemde had een zeer uitgestrekten werkkring
over bijna het geheele departement van Aisne. Hij kon,
wat ontberingen en kommer betreft, op ééne lijn staan
met Felix Neff, den zendeling der Alpen". Mij viel het
voorrecht ten deel hem, gedurende eenige maanden vacantie
met mijne medeleerling Arbousset, ter zijde te staan. Die
korte tijd was voldoende om ons verbazend mager te doen
worden. Éénmaal daags vast, predikten wij, gingen vóór
in bidstonden of zangvereenigingen, en dat na vermoeiende
tochten door onbeschrijflijke binnenwegen, waar de modder
soms zóó diep was, dat de karrepaarden er tot aan de
borst inzonken. Op een goeden Zaterdag avond had ik
het ongeluk in zulk een modderpoel te zakken, zoodat ik
er letterlijk ontoonbaar uitzag en mijn rok, broek en vest
als vuil linnen gewasschen moesten worden, toen wij bij
den diaken aankwamen, die ons verwachtte.

Hadden wij nu maar van tijd tot tijd versterkend voed-
sel kunnen bekomen, om onze jeugdige magen hun recht
te doen wedervaren, maar zelfs dat ontbrak. De be-
woners van dat gedeelte van Picardie kenden niets als
weven en deden dit niet eens altijd.

Een slecht voorzien kippenhok en geen enkelen ham in
de schoorsteen was de gewone toestand. Wat aardappelen,
een mager soepje en veel onrijpe, gekookte pruimen was
al wat zij ons hadden voor te zetten, doch zij gaven
het weinigje, dat ze bezaten, met een gul hart.

Maar zoo wij het al slecht hadden naar den uitwendigen
meusch, in onze gesprekken met die dorpsbewoners onder-
vonden wij menige liefelijke vergoeding. Er heerschte onder

hen eene groote vroomheid, de Bijbel was hun dierbaar en
als ik hen zoo onder elkander hoorde praten, vroeg ik mij
wel eens af, of Calvijn ook iets van zijn genie in de god-
geleerdheid had achtergelaten in de lucht van de provincie
zijner geboorte.

Met levendige belangstelling bezochten wij te Lemé en
Esquéhéries de familiën der beide eerste zendelingen, die
vertrokken waren van uit het huis, waar wij ons thans
voorbereidden. Zij waren slechts een jaar weg en leefden
nog in de harten van allen. Eenige jongelieden, die hunne
speelmakkers geweest waren, verhaalden ons welk een
zwaren strijd zij te verduren hadden gehad, toen zij tot
het inzieht waren gekomen, dat ze de dorpsdanspartijen
moesten opgeven als volgelingen van den Heer Jezus.

De betrekking van hulpprediker, hoe kort ook van duur,
leerde ons voornamelijk om te prediken, zooals Paulus
zegt, tijdig en ontijdig, om in de gezinnen door te dringen
en om zonder aarzeling een goed gesprek aan te knoopen
met de menschen, die wij tegenkwamen. Van een vroom
colporteur, oud-soldaat van het keizerrijk, heb ik in deze
veel geleerd. Altoos wist hij de eene of andere belangrijke
geschiedenis uit zijn leven te pas te brengen om in gesprek
te komen eu ik glimlach nog als ik er aan denk, hoe handig
hij zelfs van zijne pijp partij wist te trekken om zijn doel
te bereiken. Deze was juist altijd op het goede oogenblik
uit, om bij den een of ander een vlammetje te kunnen
vragen en dan weer klampte hij iemand aan met het ver-
zoek of hij ze eens vullen mocht, waardoor hij dan in de
gelegenheid was een gesprek aan te knoopen.

Eens hadden mijn metgezel Arbousset en ik het genoegen
den goeden uitslag van eene onzer zedepreeken te zien.

Wij wandelden ditmaal niet in den modder, maar waren
hoog en droog op eene omnibus gezeten, aan weerskanten
van den koetsier. Deze had de ongelukkige gewoonte bij
alles te vloeken. Wij vroegen hem, of hij dit toch niet
wilde laten, maar kregen ten antwoord: Onmogelijk,
ik weet dat het verkeerd is, maar ziet u zoo\'n ding is
er uit voor dat ik het zelf recht weet." Wilt gij ons
dan veroorlooven u aan te stooten eiken keer als gij vloekt ?\'\'

O ja wel, dat is best, maar \'t zal niet veel helpen."

Welnu, we kunnen het probeeren." Gedurende het
eerste half uur waren onze ellebogen onophoudelijk in de
weer, maar de man beklaagde er zich niet over. Zoetjes
aan werd onze taak lichter, en om kort te gaan de
vloeken hielden geheel op, zonder dat de koetsier het be-
merkte. Hij was zelf verbaasd, toen wij hem op \'t horloge
af konden mededeelen, hoelang wij gereden hadden, zonder
dat er een onbetamelijk woord over zijne lippen was gekomen.

In 1830 was Algiers door Frankrijk bemachtigd en wei-
dra gevoelde nu onze Zendingsvereeniging de roeping, om
op dat nieuwe veld haar arbeid te beginnen. Arbousset en
ik werden daarom aan het leeren der Arabische taal gezet
en tevens in de bijzonderheden der Mohammedaansche
godsdienst ingewijd. Deze studiën hadden voor ons veel
aantrekkelijks en lieten ons tijd genoeg over om ook op
andere wijze onzen geest te verrijken. Dikwijls waren wij
in de gelegenheid, belangrijke voordrachten over Egyptische
oudheden, over wijsbegeerte, natuurkunde en wat dies meer
zij, bij te wonen, welke voordrachten door de knapste
mannen van dien tijd, als Champollion, Lamorguiere en
Cuvier gehouden werden. Het waren heerlijke dagen,
waaraan ik nog steeds met genoegen terugdenk!

De tijd vloog ook om en vóór wij er aan dachten, ver-
namen wij dat er sprake van was, ons naar de Kaap de
Goede Hoop te zenden. Van Algiers was geene kwestie
meer en dat speet ons eerst zeer. Wij hadden ons de ge-
dachte reeds eigen gemaakt, dat we niet zoo heel ver weg
zonden gaan en vooral onze ouders vonden dat arbeids-
veld daarom wijs gekozen. Maar men had uit de Kaap
zeer gunstige tijdingen ontvangen. De heeren Lemue,
Rolland en Pellissier waren er in geslaagd tot in de binnen-
landen van Zuid-Afrika door te dringen, verder nog dan
de door Moffat in Kuruman gestichtte zendingspost. Ge-
heele volksstammen hadden hen vriendschappelijk ontvan-
gen en nu was er in dien wijngaard werk genoeg voor
vele arbeiders, zoodat ze dringend om hulp verzochten-
De Vereeniging stelde ons voor, aan die roepstem gehoor
te geven en wij deden het, meenende hierdoor aan eene
kennelijke plicht te voldoen. Wat ons persoonlijk betreft,
moet ik zeggen dat wij er spoedig ook nog al mede inge-
nomen waren. De studie der zeden en talen van die oor-
spronkelijke volken had voor ons eene zekere aantrekkelijk-
heid. Niet zonder eenigen spijt namen wij afscheid,\' van
het Arabisch. Men zette ons nu aan het Hollandsen, dat
door de Kaapsche kolonisten gesproken wordt. Wij leerden
de beginselen der genees- en heelkunde en verslonden gretig
alle boeken, die we maar konden vinden, over Hottentotten
en Kaffers. Le Vaillant onder anderen bracht ons in ver-
voering door zijne jachtverhalen, maar meer nog door zijn
gunstig oordeel over de inboorlingen.

Doch thans kwam de reeds zoo lang gevreesde ure,
waarin we van onze betrekkingen afscheid moesten nemen.

Het werd mij vergund nog een paar maanden bij mijne

ouders door te brengen en wij kwamen met elkander over-
een, dat we zooveel mogelijk van dien tijd zouden genieten,
zonder te veel aan de toekomst te denken. Wij wilden aan
den Heere overlaten ons kracht te geven voor de ure des
afscheids.

Sedert eenigen tijd leed mijn vader aan eene chronische
maagontsteking, die hem zeer had verzwakt. Het geluk
echter, mij te bezitten, de vele wandelingen, die we samen
deden en een kort verblijf in eene rustige, kleine bad-
plaats, herstelden hem op wonderbare wijze. Gedurende
dien tijd predikte ik meermalen en herinner mij nog met
aandoening den teederen, aanmoedigen blik van mijn
dierbaren vader.

Bij mijne aankomst was ik zeer getroffen door de opge-
ruimdheid mijner moeder en door de zelfbeheersching die
zij bezat, ook in die oogenblikken, waarin ze mij hare
teederheid het meest toonde.

Vroeger beefde ze reeds, wanneer mijn toekomstig be-
staan ter sprake kwam en nu was juist zij degene, die
het minst terugdeinsde om dit onderwerp aan te roeren.
Wat voor de anderen slechts een pijnlijk vooruitzicht was
geweest, was voor haar moederlijk gevoel reeds lang eene
hartverscheurende werkelijkheid geworden. Zij had gestre-
den, gebeden, en terwijl wij ons eorst tot den strijd gereed
maakten, had zij met Gods hulp de overwinning reeds be-
haald. Hare eenigste gedachte was nu slechts alles in ge-
reedheid te brengen, wat haar zoon een leven van ont-
beringen zoude kunnen verlichten.

Iemand, die naar de Kaap ging, werd in dien tijd ge-
rekend als onherroepelijk ten doode opgeschreven. Mijne
vrienden kwamen den dag vóór mijn vertrek allen afscheid

van mij nemen, maar als een hunner het Tot weerziens\'\'
waagde uit te spreken, voegde hij daar als in een\' adem
bij: in den hemel!"

Aangezien de diligence van Orthez naar Parijs over
Bayonne ging, nam ik liever den weg te paard door de
Landes, want ik gevoelde mij niet in staat om ook te
Bayonne weder al de aandoeningen van een afscheid te
doorstaan. Een mijner stadgenooten zoude mij vergezellen,
om mijne plaats in het Zendingshuis in te nemen, daar hij
eveneens zendeling wilde worden.



		A 4.i

		UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT

			A06000034536429B

		3453 6429



		I.

		Myne ouders en eerste jeugd. Jan Casalis, mijn grootvader was geboortig uit het dorpje Aranjuzon in Béarn, waar zijne familie van de opbrengst hunner vruchtbare landerijen zeer goed kon leven. In 1737 geboren, had hij op den mannelijken leeftijd geko- men, bijna toegegeven aan de verleiding om zich door vestiging in Amerika te onttrekken aan den zwaren strijd, die zijne geloofsgenoten toenmaals te verduren hadden, doch zijne vrome moeder wist hem van dit plan af te brengen door een\' brief, waarin zij hem onder \'t oog bracht dat het zaad van Christus\' ware Kerk, Frankrijk niet ge- heel moest verlaten, en dat de Heere machtig was om betere tijden te laten aanbreken." Deze geloofswoorden vonden hunne vervulling en bij mijne terugkomst uit Afrika smaakte ik het genot ze te mogen aanhalen in de kerk van het naburige Navarrenx, (de woonplaats mijner zoo- evengenoemde overgrootmoeder) welke kerk gedurende mijne afwezigheid was gesticht. Gehoor gevende aan den wensch zijner moeder, vestigde mijn grootvader zich dus niet in Amerika, maar in de stad Orthez, waar bij zich op den handel toelegde. De inveu- 1"



		II.

		*M^jne ouders plaatsen m\\\\* onder het toezicht van Ds. Henry Pyt te Bayonne, om mij tot het ambt voor te bereiden.** Zooals ik reeds zeide hadden mijne ouders Bayonne voor goed verlaten, doch het is juist in deze stad, dat ik de gave des geloofs zoude ontvangen, en dat zich mijne roeping kennelijk zoude openbaren. Er woonde te Bayonne nog eene zuster mijner moeder, getrouwd met een koopman uit Havre, den heer Maze. Tengevolge der herroeping van het edict van Nantes, was de Protestantsche kerk te Bayonne geheel te niet gegaan, doch mijne tante, die eene levende christin was, opende haar huis dikwijls des Zondags voor de enkele belang- stellenden, die nog den Bijbel samen wenschten te lezen en op deze wijze was zij het middel om dien kern te be- waren. Toen later vreedzamer tijden aanbraken, ver- meerderde ook het aantal protestanten, die van elders zich weder te Bayonne kwamen vestigen en weldra bleek het huis mijner tante te klein en het voorlezen van eenige preeken niet meer voldoende te zijn. Zoo kwam het, dat zij er toe overging in 1821 te schrijven aan eenige der



		2tf

		ziende, zette hij mij aan het werk in hun midden. Het garnizoen bestond grootendeels uit Zwitsers. Hij koos eenige manschappen uit het regiment van Bontemps en vertronwde ze aan mijne zorg toe, om hen te leeren lezen en hen over den Heiland te spreken. Die brave roodrok- ken namen de zaak zeer ernstig op, betoonden mij weldra warme liefde en wij verheugden ons wederzijdsch telkens op het uur van de les. Dat deed mij goed. De heer Pyt trachtte ook, mij liefde tot de Joden in te boezemen. Te Bayonne waren er zeer velen en mijn meester zocht hen op allerlei wijzen voor den Heiland te winnen. Dikwijls onderhield hij zich persoonlijk met som- migen hunner en trachtte weder anderen door zijne ge- schriften (afzonderlijk voor hen opgestelde traktaatjes) te bereiken. Later vernam ik, dat hij niets liever had ge- wild, dan mij zendeling onder de Joden te zien worden. Ongelukkig evenwel had de afzichtelijke onreinheid en de ongemanierdheid dergenen, die ik kende, mij tegen hen ingenomen. Daarbij ondervond ik eene nederlaag bij mijne eerste pogingen om hen van nut te zijn, die ik nooit zal ver- geten. Ik had mij namelijk gehecht aan een uitdrager en hem zoover gekregen, dat hij de godsdienstoefening op Zondag bijwoonde. Gedurende eenigen tijd volhardde hij daarin. Ik verzocht hem naast mij Ie komen zitten en zocht dan de gezangen of de aangegevene tekst voor hem op. Zon- der al te groote moeite was ik er in geslaagd den tegenzin te overwinnen die mij zijne vuile gewoonte van snuiven veroorzaakte, doch ziet op zekeren dag was mijn Jood verdwenen! Zoo verliepen eenige weken totdat ik



		III.

		Mjjjne intrede en voorbereiding in het Zendingshuis te Partys. Te Parijs aangekomen stapten wij af in eene der hotels van de rue du Mail. Het was juist de tijd der algemeene vergaderingen van onze godsdienstige genootschappen in de eerste helft der maand April 1830. Die genootschappen waren toen nog in hunne lentejaren maar men gevoelde reeds als een voorbode , den warmen adem hunner zomerhoogte. Op verschillende bijeenkomsten had ik het genoegen mannen te hooren als Benjamin Constant en Guizot, terwijl de graaf Ver-Huell, admiraal van Frankrijk, mij op eene bidstond voor de Zending ge- heel meesleepte door zijne bezielde, gloeiende toespraak. Niet zonder aandoening zag ik dicht bij de estrade drie jongelieden, die van hunne levendige belangstelling de duidelijkste blijken gaven. Het waren leerlingen van het Zendingshuis. Eenige dagen later liet de heer Pyt mij dat huis zien. De heer en mevrouw Grand Pierre ontvingen mij op de hartelijkste wijze. Men kon merken, dat ik geeu vreemde- ling voor hen was, waaruit ik opmaakte, dat mijn goede



		49

		toen eerst was mijn snikken wat tot bedaren gekomen- Van den geheelen weg, dien wij aflegden, had ik niets gezien. Later vertelde mijn metgezel mij, dat hij meer- malen de nienschen had moeten verwijderen, die naar ons toe kwamen om te vragen welk een ramp de oorzaak van zulk een hevig verdriet kon wezen. Eerst vier cl agen later, toen wij te Parijs aankwamen, hernam ik geheel mijn evenwicht. Den 18^den October 1832 werden mijn vriend Arbousset en ik als zendeling bevestigd. Onder de predikanten, die ons door handoplegging zouden inzegenen, bevond zich tot mijne onuitsprekelijke vreugde mijn vader in het geloof, de heer Pyt. Toen wij eenige dagen later vertrokken, om ons te Londen in te schepen, was hij de laatste vriend dien ik zag. Op het oogenblik, dat de diligence wegreed , wenkte hij mij een laatst vaarwel toe, mij tegelijk naar den hemel wijzende. De heer en mevrouw Grand Pierre hadden den moed niet gehad, ons uitgeleide te doen.

		*



		IV.

		Vertrek voor Zuid-Afrika. Aankomst aan de Kaap, Met ons drieën verlieten wij Parijs, doch op het schip zouden wij nog een metgezel krijgen. Een metselaar uit de omstreken van Amiens wilde zich als zendeling-werkman bij ons voegen. Hij was een zoon van Roomsche ouders , doch was door het lezen van een Nieuw Testament, dat hij bij zijn vader op zolder had gevonden, protestant ge- worden. Voor ons was deze broeder een onschatbare aanwinst. Gosselin zoo heette hij was een man van weinig beschaving, maar van buitengemeen verstand. Zijne geschiktheid voor Bijbelcolporteur had hem in Parijs als zoodanig doen beroepen. Zijn opgeruimd humeur en de eigenaardige, flinke wijze, waarop hij zijne overtuiging wist uit te drukken, baanden hem den weg tot aller har- ten. Zelfs geleerden schepten er behagen in, hem aan te hoor en en schenen den liefelijken klank van zijne oprechte, degelijke vroomheid op prijs te stellen. De lichaamskracht van den colporteur, zijne forsche gestalte, welluidende sfem en levendige, aardige wijze van spreken, droegen er ook veel toe bij, om zijne toehoorders aan te trekken en te boeien. Men voelde terstond, dat men te doen had met eene krachtige, rechtschapene natuur, vreemd aan



		51

		alle dweepzucht, en die zich slechts voor de kracht der waarheid had gewonnen gegeven. Meermalen had Gosselin het zendingshnis bezocht: om ons te verzoeken het Woord Gods uit te leggen aan degenen die hij bij zich aan huis of elders vereenigde, Ik herinner mij, dat ik hem eens toevallig op zijne wijze hoorde prediken. Terwijl hij even op mij wachtte, zeide hij met luider stem onder aan de trap die teksten op, welke het meest geschikt zijn om de gewetens wakker te schudden. Na de bijeenkomst, die in een zeer bevolkt huis had plaats gehad, vroeg ik hem of hij niet vreesde de vele bewoners van het huis te hinderen door zoo luide te spreken. Laten wij maar wachten, totdat ze zich beklagen," antwoordde hij, zoolang ze dat niet doen, is het omdat ze luisteren." De roeping tot Zendeling werd in dezen braven man gewekt door een brief van den heer Bonnard, een warm begunstiger onzer vereeniging. Die brief, gericht aan den heer Grand Pierre, werd in eene bijeenkomst voorgelezen en bevatte den goeden wensch, dat aan de vertrekkende zendelingen een geschikten zendeling-werkman zou worden toegevoegd. Deze kon ons in den handenarbeid (waarvan wij geen het minste begrip hadden) van groot nut zijn. Staande de vergadering, riep Gosselin: Dat is een kolf je naar mijn hand; ik ben uw\' man." Binnen drie dagen was de zaak tot algemeen genoegen beklonken. Behalve het voordeel van zijne krachtige armen en opge- ruimd humeur, bood deze metgezel ons nog een anderen niet minder aanzienlijken steun, namelijk die van zijn\' leeftijd. Hij had reeds een paar jaar de dertig achter den rug en kwam ons, baardelooze jongelingen, zoo rijp voor. 4*



		52

		Bij deze aanwinst voegde zich nog een ander niet min- der belangrijk element voor onzen toekomstigen beschavings- arbeid. Ik bedoel de aanstaande vrouw van een onzer voorgangers, de heer Lemue. Mejuffrouw Colani zoo heette zij zou onder onze bescherming medereizen tot de Algoabaai, waar zij haar aanstaanden echtgenoot zou ontmoeten. Den 1 l^deQ November 1832 scheepten wij ons in te Gravesend en namen afscheid van Europa. Vele vrienden begeleidden ons aan boord en onder hen de beroemde zendeling van Polynésie, Ellis. Drie en een halve maand zouden wij op de kleine brik doorbrengen, maar gelukkig wisten we niet van te voren, dat we zoolang zouden zijn blootgesteld aan hetgeen iemand eens heeft genoemd: de geriefelijkheden van eene gevangenis, gepaard aan het ge- vaar van verdrinken." Op de hoogte van Dover zeilden wij midden door de Fransche vloot. Hoe statig lag zij daar geankerd, wach- tende op het commando om te gaan deelnemen aan de bevrijding van België! De Test onze brik naderde een dier zeegevaarten van zoo dichte bij, dat wij duidelijk de dierbare driekleur van de mast zagen wapperen en het geluid van den franschen roffel vernamen. Bleek van aandoening namen wij onze hoeden af en riepen met ge- smoorde stem het vaderland een laatst vaarwel toe. Op dat oogenblik stapte de kapitein ons voorbij; hij haalde de schouders op, glimlachte spotachtig en begon een deuntje te fluiten, als om zijne tevredenheid te toonen over den gunstigen wind, die de zeilen deed zwellen. Kapitein Richard Brown was nog zoo kwaad niet, maar hij was de verpersoonlijking van den prozaïschen handel.



		53

		Zijn strak gezicht, zijne wipneus, die hij steeds in den wind hield, zijne oogen, die voortdurend op de wolken gericht waren, zijne handen, waarmede hij van den morgen tot den avond in zijne zakken wroette, dat alles duidde aan, dat deze man slechts twee hartstochten kende: die van den goeden wind" en die van het geld" Weldra sloeg een matroos achtmaal op de scheepsklok. Wij vernamen dat dit het signaal was voor het eten en begaven ons naar beneden. Het eetvertrek was niet van de grootste; strikt genomen had men vijf passen in de lengte en in de breedte kunnen doen. De hofmeester wachtte ons in hemdsmouwen, bracht de hand aan zijne lange vlaslokken, bij wijze van militairen groet en toonde ons onze plaatsen aan. Het eten was eenvoudig maar goed en dit bleef zoo gedurende de ge- heele reis. Eene zware erwtensoep (snert), een flink stuk zout vleesch met aardappelen eene podding, die in den reuzel dreef en wat beschuit was hetgeen men ons voor- zette. Voor den dorst stond er eene karaf water uit de Theems op tafel en een confiturenpot met bier. Na den eten werden er nette glazen binnen gebracht en eene flesch, die een zeer onschuldig vocht bevatte; men ver- zekerde ons dat het Bordeaux was en de goede Richard Brown had dit ten onzen behoeve., aangeschaft. De zee was kalm en onze eetlust opperliest, zoodat wij den maal- tijd van onzen gastheer eer aandeden. Des avonds tegen tien uur zeilde ons rakelings eene op verkenning\' zijnde kornet voorbij, als een zeevogel in volle vlucht. Een helderen lichtstraal wierp ze op ons dek, en stuurde toen eene andere koers. Tot hiertoe ging alles best. Den volgenden morgen



		54

		evenwel stak de wind wat op, het Kanaal werd onstuimig, en o wee! daar lag ik voor minstens acht dagen als zieltogende onder de hevige aanvallen der zeeziekte. Mijne medereizigers waren gelukkiger dan ik. Vroolijk en ge- zond als ze zich voelden, meenden ze niet beter te kunnen doen, dan aan mijn bed te komen zitten, waar ze met smaak hun beschuit nuttigden. Proefondervindelijk bewe- zen zij mij, hoe onhandig medelijden kan zijn, wanneer het niet door ondervinding wijs is geworden. Het maakte mij reeds ziek hen te zien eten en ik verzocht hen dan ook dringend maar liever weg te gaan. Ik begon langzamerhand te herstellen, toen op zekeren dag een storm losbrak, die ons in de hevigste ontroering bracht. Gedurende twee dagen en twee nachten was onze brik een speelbal der golven. De verschanzing, de sloepen, de tonnen zoet water, die aan den mast waren gemeerd, alles werd overboord geslagen. Tusschen het geloei van den storm en het gekraak van het schip, hoorden wij de bemanning boven onze hoofden heen en weder loopen en kreten uiten, die iets onheilspellends hadden. Het water drong tot in onze hutten door; alles dreef. De vuren waren uitgedoofd en gedurende den storm at niemand iets anders als beschuit. Daar ons schip een weinig te zwaar geladen was, verkeerden wij in groot gevaar, doch de Heere be- hoedde ons. Gedurende den tweeden nacht, toen onze vrees ten toppunt was gestegen, viel ik van uitputting in slaap. Ik had toen den volgenden, hoogstmerkwaardigen droom, die op mij den indruk maakte van een visioen. Naast mijn bed zag ik een man staan, dien ik aanstonds herkende voor den profeet Daniël. Toen ik hem als zoo-



		éM
		tf/T) lofóZ.*



		55

		danig begroette, glimlachte hij, nam mij in zijne armen en voerde mij pijlsnel naar de hemelsche gewesten. Wij stegen te midden der fonkelende sterren al hooger en hooger, totdat wij voor een onmetelijk groot paleis kwa- men, dat door zijn glans vele zonnen overtrof. Een onbeschrijfelijk welluidend en krachtig geluid klonk ons daaruit tegen en in vervoering riep ik uit: Dit is de woning van mijn Heiland! Laat ons daar binnen gaan, opdat ik ook voor eeuwig Zijn lof moge zingen en Hem moge aanbidden!" Nog niet!" antwoordde de profeet. Hij bracht mij van poort tot poort en spoorde mij aan om den blik dieper te slaan in de hemelsche heerlijkheid; maar mijn ongeduld, om binnen te treden, werd steeds bedwongen door zijn: Nog niet!" Plotseling gevoelde ik, dat wij met eene duizeling- wekkende vaart terugkeerden naar het verblijf van arbeid en moeite. Weldra zag ik eene woeste streek vóór mij. In die streek was een vreedzaam hutje, waarin ik mijne eigene gestalte zag zitten; een kerkgebouw, waar een menigte heilbegeerige zwarten samenvloeide en een groot aantal scholen, waarin de kinderen zich oefenden in het zingen van lofliederen tot eer van God. Dit eerst", zeide de profeet tot mij, daarna zal ik u komen halen, want er is een plaats voor u in de wo- ning van uw\' Zaligmaker, mits gij getrouw blijft!" Hier werd ik wakker, en ziet het was slechts een droom!..... Maar het was geen droom, dat gedurende mijn slaap de storm was gaan liggen en het gevaar geweken.... Met een dankbaar hart hieven wij het God heb ik



		56

		lief\' (uit Psalm 116) aan en Gosselin hield eene kleine toespraak tot ons. Mijne vrienden, zoo sprak hij toen ik Parijs verliet, zeide ik aan de broeders: of ik in den haven van de Kaap, dan wel in die der Eeuwigheid zal aanbinden, weet ik niet, maar die gedachte boezemt mij geen schrik in. Ook nu weten wij niet waar wij zullen aanlanden (hoewel we thans wonderbaar zijn gespaard), maar wat er ook gebeure God is Onze Vader! Wij begonnen langzamerhand aan het zeemansleven te wennen. De reis ging echter niet vlug en weldra gevoelden wij behoefte aan vaste, degelijke bezigheid. Arbousset en ik spraken daarom af, dat wij eiken dag eenige uren zouden wijden aan de studie der genees- en heelkunde. Weldra hadden wij ons dan ook de hoofdbeginselen dier weten- schappen eigen gemaakt, door middel van eene uitgebreide Handleiding" in 4 deelen, van 600 bladzijden elk. Gosselin zocht op zijne wijze bezigheid en hielp de bemanning in hun arbeid, hetgeen hem, met zijn vol- bloedig gestel, beter aanstond dan gezette studie. Wat Mejuffrouw Colani betreft, zij bracht den tijd zeer aangenaam door met naaien of lezen, in gezelschap van eene bejaarde dame, Mevrouw Freeman. Deze was eene soort van beschermvrouw voor de jonge meisjes, die zich naar ver afgelegen landen begaven, Eerst kwam ons haar ambt wat vreemd voor, maar wij erkenden weldra, dat goed en nuttig was. Op zekeren dag waren Meiuffrouw Colani en hare ge- zellin in de gelegenheid blijken te geven van haren moed en hare zelfbeheersching. Het weder was prachtig en de zons- ondergang overschoon; niemand dacht aan eenig gevaar.



		57

		Plotseling zagen wij evenwel een schoener met volle zeilen op ons aankomen. Toen hij dicht genoeg genaderd was, om ons goed te kunnen gadeslaan, verminderde hij zijne vaart. Richard Brown heesch de vlag, maar de schoener beantwoorde die beleefdheid niet. Met behulp zijner verre- kijker, meende nu onze kapitein vuurmonden aan boord te ontdekken en dit bracht hem op het vermoeden, dat hij met zeeroovers te doen had, iets wat in die dagen en in de streek waar wij ons bevonden, niet geheel vreemd was. In een oogenblik waren op onze brik alle handen aan het werk. Het oude kanon werd in staat van dienst ge- steld, wapens op dek gebracht en alles tot een onverhoopten strijd gereed gemaakt. Mejuffrouw Colani vaardigt Mevrouw Freeman naar Gosselin af, met de boodschap, dat zij niet beangst is, maar op hem rekent tot bescherming van hare vrijheid en eer. Gosselin antwoordt, dat men op hem kan rekenen en neemt de houding aan van Simson, die gereed staat den leeuw te verscheuren. Intusschen was de zon ondergegaan en in afwachtende houding gingen wij den nacht tegemoet. De schoener bleef ons aanhoudend op denzelfden afstand volgen, maar tot een aanval kwam het niet. Eindelijk gingen Arbousset en ik gekleed en al naar bed, de verdere zorg van het schip aan de bemanning overlatende en toen wij met het krieken van den dag opstonden, was er van den schoener, tot onze onuitsprekelijke blijdschap geen spoor meer te ont- dekken. Hier en daar zagen wij aan de oppervlakte der door den zon vergulde wateren slechts de rugvinnen van den eenen of anderen visch. Het is nog niet zulk eene gewone zaak, als men wel



		58

		eens denkt, om in volle zee visschen te ontmoeten. Later heb ik meermalen honderde mijlen afgelegd, zonder er een te zien, doch dezen keer hadden wij ruimschoots ge- legenheid ons te vermeien in hun aanblik en dit droeg er veel toe bij, om de eentoonigheid van ons leven te ver- minderen. Eens zeilden wij: gedurende eenige dagen door eene dichte school springvisschen. De zee was er letterlijk mede bezaaid en wij deden er een goeden voorraad van op. In de nabijheid van den evennachtslijn namen wij eene andere soort van zeer merkwaardige visschen waar. Hun rug was gestreept, als het vel van een zebra; dagen achtereen volgden zij ons schip op den voet, zoodat wij ons wel eens afvroegen of die dieren dan nooit rustten! Ook ontmoetten wij iets verder een zwaardvisch en op zekeren dag zelfs een haai. Onze bemanning kon aan de verleiding geen weerstand bieden, om op dit zeemonster jacht te maken. Door middel van een groot stuk spek aan een haak bevestigd, gelukte het hun het dier machtig te worden en met inspanning van alle krachten werd het aan boord gebeschen, om aldaar verder te worden afge- maakt. Het vel verdeelden de matrozen onder zich, om het later in Europa te verkoopen. Dit artikel schijnt zeer gezocht te zijn door de schrijnwerkers, die het gebruiken tot het polijsten van hout. Eindelijk, op den 23^steQ Fe- bruari, (na sedert 11 November geen ander land te hebben bespeurd dan het kleine rotsachtige eiland Trinidad) ont- waarden wij aan den horizont eene blauwachtige streep. Dit was de Kaap! Langzamerhand werd voor ons scherpziend oog den omtrek van den Tafelberg zichtbaar. Tegen den avond hoopten wij onze bestemming te bereiken en hoe meer wij



		59

		naderden, des te grooter werd ons ongeduld. Wij moesten ons echter nog bedwingen tot den volgenden morgen, hoewel wij de dorpen reeds als kleine witte vlekken op den somberen berg konden onderscheiden. Om 4 uur, den volgenden ochtend, was ik al weder op het dek. De stuurman alleen stond op zijn post; alles lag nog in diepen rust; ook de zee sluimerde in de plech- tige kalmte van dien Zondagmorgen. Met innige dank- baarheid verhief ik mijn hart tot God, die ons zoo liefde- rijk tot hiertoe had geleid, en dacht met welgevallen aan het genot dut ons wachtte, weldra weder aan land te zijn! Één gevaar wachtte ons evenwel nog, maar ook dit werd genadig afgewend. Wij waren den wal reeds zóó dicht genaderd, dat ik duidelijk de eerste morgengeluiden van de ontwakende stad vernam Ik maakte den stuurman hierop opmerkzaam, doch door den nevel, die over de zee hing, konden wij nog niets zien. Plotseling trok de nevel een weinig op en dat juist bij tijds om mij het groote ge- vaar te doen bemerken, waarin wij verkeerden. Op wei- nigen afstand van onzen voorsteven stak een klip boven het water uit! Onmiddelijk waarschuwde ik den stuur- man; hij gaf het alarmsignaal en in een oogwenk was de geheele bemanning op het dek. De zeilen werden in- genomen en twee sloepen in zee gezet, om het schip achteruit te slepen of althans in zijn loop te stuiten, wat door den weinigen wind mogelijk was. Middelerwijl trok de mist geheel op en nu werden wij door den liefelijken aanblik van het land verrast. De geheele omstreek van Greenpoint lag daar vóór ons met zijn vuurtoren, zijne schoone buitenverblijven, maar ook met zijne gevaarlijke klippen! Op onze noodsignalen



		60

		kwam de bevelhebber der have ons weldra krachtig ter hulp en zoo gelukte het ons, na eenige uren van aan- houdende inspanning, het gevaar te ontwijken en behouden het anker te laten vallen in de Tafelbaai. Onbeschrijflijk grootsch is de aanblik van den zich aldaar verheffenden Tafelberg. Zijn naam heeft hij te danken aan de platte oppervlakte van zijn kruin en als een reuzen- gevaarte van 1500 meter hoog, staat hij te midden der twee zich ontmoetende oceanen, als om het geweld der golven te tarten. Een oogenblik gevoelden wij ons bekneld bij de ge- dachte aan hetgeen ons wellicht achter dezen ondoor dringbaren muur wachtte. Die berg kwam ons voor als een vijandelijk bolwerk, dat daar lag opgeworpen, om alle beschaving te weren. Onder dezen indruk opende Arbousset zijn Bijbel, om daaruit weder moed te scheppen en, als door hooger hand geleid, viel on; oog op deze woorden: Wie zijt gij, o groote berg?..... Voor het aangezicht van Zeru- babel zult gij worden tot een vlak veld!" (Zach. 4 ; 7). Zonder nu juist Zerubabels te zijn, hadden wij toch ook een tempel op te richten in een woest land en ik kan niet zeggen hoe wij ons gesterkt gevoelden door het on- verwacht ontmoeten van dat vers! Weldra kwam een sloep van wal aanvaren en wij ver namen, dat de heer Dr. Philip, opzichter van de Londen- sche zending, ons bij zich verwachtte. Hij had de heeren Rutherfotd en Dixis gezonden om ons te halen. Het was eene vreemde gewaarwording weder op vasten grond te staan! Onze voet was zóó aan den onvasten bodem gewend, dat wij nog geruimen tijd den scheepsgang



		01

		behielden. Met vaderlijke teederheid werden wij door Dr. Philip ontvangen. Hij herbergde reeds verscheidene zende- lingen onder zijn dak, sommigen uit de binnenlanden van Afrika, anderen uit Indië of Magaskar, doch ook voor ons was er eene plaats. Van den eersten oogenblik aan viel het mij op, dat in dezen kring zulk een opgeruimden geest heerschte. Zelden had ik menschen zoo hartelijk zien lachen als daar. In het begin had dit voor ons jeugdige rekruten iets stootends. Wij traden de legerplaats binnen met eene misschien ietwat, te groote plechtigheid. Elk van die zen- delingen had uit de landen, waar hij was werkzaam ge- weest, eene geheele verzameling aardige en zelfs grappige verhalen meegebracht, die hij in den huislijken kring ten beste gaf. Maar weldra bemerkten wij, dat die verhalen steeds vergezeld gingen van nuttige en ernstige overden- kingen. Wij hadden daar mannen voor ons, die reeds veel hadden gearbeid en veel hadden geleden. Wij begre- pen dan ook weldra, dat het een groot geluk was, hen met dat al nog zoo opgeruimd en veerkrachtig te zien. Een hunner had zijne gezondheid geheel verloren, door het prediken in de straten en bazaars van Calcutta. Een ander was van Madagaskar zijn arbeidsveld verdre- ven. Een derde had maanden lang met een nomaden stam een zwervend leven geleid, zonder eenige tijding uit een beschaafd land te ontvangen. Te midden van hen allen evenwel onderscheidde zich de schoone en nobele gestalte van Dr. Philip, Reeds bij zijne eerste woorden en door zijn eersten blik was ons hart voor hem gewonnen- Hij was degene, die het Parijsche Zendingsgenootschap had aangespoord, onze voorgangers naar de binnenlanden



		62

		van Zuid-Afrika uit te vaardigen. Wij waren hem zeer bijzonder aanbevolen en hadden in last, zijn raad in hooge waarde te houden. Dr. Philip was een man van even vijftig jaar. Zijne lange, gezette gestalte en welluidende stem, zijn hoog voorhoofd, dat de sporen droeg van diep nadenken, zijne verstandige oogen, door zware wenkbrauwen overschaduwd, dat alles vormde eengeheel, in volmaakte overeenstemming met zijn titel van Dokter en Oppertoeziener. Eene uitdruk king evenwel van onuitsprekelijke goedheid en christelijken eenvoud, won hem ieders liefde en vertrouwen. Zijn ruime, milde geest vatte elke vraag bij hare groote zijde. In Zuid-Afrika was hij den beschermer geworden van alle inlandsche volksstammen en hij beijverde zich om hen zendelingen te bezorgen. Door een zeer merkwaardig voorval had deze man zijne levensroeping leeren inzien Op zekeren dag, terwijl hij predikant was te Aberdeen, geraakte hij in gesprek met een jeugdig ongeloovige, dien hij trachtte te bekeeren. Op eens vraagt hem zijn tegenstander op plechtigen toon: Mijnheer, gelooft gij werkelijk wat gij verkondigt? Ge- looft gij aan een eeuwig leven, aan een hemel, aan een hel?" Wel zeker!" klonk het antwoord. \'t Is vreemd!" hernam de ander. Als ik aan die dingen ge- loofde, dan zou ik alles verlaten, om die volken te gaan onderwijzen, die er nog geene kennis van hebben. Ik zou wat het zwaarste is het zwaarste laten wegen, en niet millioenen Heidenen in onwetendheid laten, aangaande het eenige middel tot hun behoud!" De pijl had doel getroffen. Dr. Philip\'s vaste woonplaats was de Kaapstad.



		63

		Van daar uit bestuurde hij de werkzaamheden der zen- delingen, maar wijdde tevens zijn tijd aan de Engelsche vrije Kerk. De kapel van dit genootschap grensde aan zijne woning en wij hadden het geluk hem reeds eenige uren na onze aankomst te hooren prediken. Na afloop van den dienst, liet hij ons even alleen bij zich komen. Hij berichtte ons toen, dat de zendingspost, waarvoor men ons bestemde en die aanvankelijk goede vruchten scheen te zullen afwerpen, gedurende onze reis te gronde was gegaan. Een machtig en vijandig opper- hoofd, Mossélékatsé, had den volksstam, waaronder de heeren Lemue, Holland en Pelissier werkzaam waren, ge- heel verstrooid! De avond van dien eersten dag was hierdoor voor ons niet van de vroolijkste. Ook de stad met bare lange, rechte, ongeplaveide straten, hare huizen zonder daken en haar eentoonig karakter, droeg er toe bij om ons in eene sombere stemming te brengen. Misschien wel wat lichtvaardig gaven wij geen acht op de bezwaren onzer nieuwe vrienden, tegen eene wandeling op Zondag en gingen vóór zonsondergang nog een bezoek brengen aan de rotsen, waartegen ons schip in den mor- gen bijna gestrand was. Oh! mijn dierbaar vaderland boe ver scheent gij mij toen verwijderd! Wat gevoelden wij ons eenzaam en verlaten in het gezicht van die drieduizend mijlen water, die ons van onze geliefden scheidden en in \'t gezicht van die kale, zwarte rotsen, die regelrecht uit de hel schenen te zijn opgeworpen! Waar waren mijne lachende heuvelen van Béarn? Ach! het was voor mij misschien meer nog dan voor mijne metgezellen eene ure van bangen strijd. Er zijn in het leven oogenblikken.



		64

		waarin de diepte van het geestelijk lijden, het evenwicht der vermogens verbreekt. Men hervindt zichzelve niet en gevoelt zich tot in den innigsten grond van het leven aan- getast. De in smart gedompelde ziel schijnt zich zoo in die smart te nestelen en zich daarin zoodanig te verschan- sen, dat het bijna ondoenlijk voorkomt er haar uit te verlossen. Alles krijgt een ander aanzien en neemt als \'t ware veel grootere verhoudingen aan. Nu was onze toestand inderdaad zeer treurig, dit moet erkend worden. Men had onze plannen voor Algerie ge- stoord, onze aantrekkelijkste studiën verbroken, en thans wisten de vrienden, die ons hadden doen over- komen, zelve niet wat te beginnen. Waarheen zouden wij onze schreden richten? Waarvoor waren wij zoover van huis gegaan?. . . . , Dr. Philip was, niettegenstaande zijne uitgebreide kennis des lands en zijne groote ondervinding, met de zaak even verlegen als wij. Hoe ver waren wij er toen van, te vermoeden, dat juist deze moeielijkheid het middel zoude wezen om ons Zendings- genootschap een arbeidsveld aan te toonen, dat de Heere zelf haar wilde geven en waar rijke zegeningen en overwin- ningen haar deel zouden zijn. Een gezamentlijk gebed in onze dierbare moedertaal gaf ons eenige verlichting. Onze jeugdige verbeelding had daarbij behoefte om door den slaap tot bedaren te worden gebracht. Wij keerden dan ook langzamerhand naar huis terug en ondervonden weldra dat het eene groote reden tot dankbaarheid is, wanneer men, vermoeid van eene gevaarvolle zeereis, zich kan uitstrekken in een goed bed met frissche gordijnen en frissche lakens.



		V.

		Kaapstad. Verkwikt door een weldadigen slaap van acht a tien uur, ontwaakten wij den volgenden morgen in een heel wat opgeruimder stemming. Wij waren weder verzoend met het leven, en hadden den meest mogelijken lust om eens op verkenning uit te gaan. Niet lang duurde het dan ook, of wij waren op straat. Hoe geheel anders dan den vorigen avond zag de stad er thans uit! Diezelfde straten en huizen, die ons zoo doodsch en eentonig waren voor- gekomen, schitterden nu van leven en vroolijkheid. De zon scheen in al haar glans, doch hare hitte werd nog getemperd door eene geurige morgenkoelte. De straten waren met zorg begoten, en overal wemelde het van koop- lieden, die hunne bloemen, vruchten of andere smakelijke waren te koop aanboden. De prachtigste ananassen, mandarijnen en bananen, die wij in de Parijsche winkels wel eens als dure zeldzaam- heden hadden gezien, werden daar beschouwd als bij ons boerenkool of knollen. Ook waren er aardappelen, bijna zoo groot als ons hoofd, en een overvloed van vijgen, perziken en druiven. Deze laatste, meenden wij, zouden wel denzelfden smaak hebben als in Languedoc of Provence, 5



		66

		maar bij nadere kennismaking moesten wij elke ver- gelijking van dien aard opgeven! Al voortgaande bemerkten wij, dat de menschen om ons henen de meest bonte mengeling van volken vertegenwoor- digden. Hier waren het Maleiers met hun olijfkleurig gelaat, schitterende amandelvormige oogen, gitzwart haar en puntigen baard. Zij droegen piramidale hoeden van palmblaren en op den schouder een buigzamen bamboes- stengel, aan welks uiteinden manden, emmers of groote visschen bengelden. Hunne voorouders waren van de Sunda-eilanden hierheen gekomen onder de Hollandsche heerschappij, en deze Maleiers vormen in een der minst schoone wijken van de stad een dweepzuchtig, geheel afzonderlijk, Mohammedaansch ge- nootschap. Als eene eigenaardigheid van hunne kleeding liet men ons een soort van lang vest opmerken, dat tot over de heupen afhangt. Dit is nog een overblijfsel van de bij de deftige Mohammedanen zoo geliefde lange kleederen. Om te kunnen wedijveren met de koortsachtige bedrijvigheid der Europeanen, werden ze wel genoodzaakt, die lange gewaden af te schaffen, en hadden nu dit als middelweg gekozen. Ze zijn over het algemeen geldgierig, en hebben het monopolie van bijna alle bedrijven. Ginds waren het Hottentotten met hunne dikke lippen en platte neuzen. Ze zagen er inderdaad potsierlijk uit, gewikkeld in hunne schapenvachten, waarvan ze de wol naar binnen keeren, en met hunne vuile lederen broeken, die door weer en wind zoo hard waren geworden, dat zij op de knieën eene bocht maken. Deze arme sukkels hebben geen vast beroep. De



		67

		ijverigsten zijn straatvegers, doen boodschappen of helpen de Maleiers in hunne bezigheden, maar de meesten zijn bedelaars. En dit zijn de afstammelingen in rechte lijn van de oorspronkelijke bezitters des lands! Hun lot is erger dan dat der slaven, die in de hebzucht der Blanken soms nog een zekeren levenswaarborg vinden. Déze arme schep- sels zijn echter van alles beroofd: men heeft hun alle burgerrecht ontzegd, en hen toen geheel aan hun lot overgelaten. Het is vroeger meermalen gebeurd, dat sommigen hunner van honger en gebrek omkwamen, zon- der dat iemand naar hen omzag. Maar ook den nood van deze ongelukkigen had Dr. Philip zich aangetrokken. Twee jaar geleden had hij van de Engelsche regeering gedaan weten te krijgen, dat hun het burgerrecht der kolonie werd verleend. In het begin ondervond hij hieromtrent veel tegenstand van de overige kolonisten. Men deed hem een proces aan, en gaf hem scheldnamen; hij liet zich echter door niets afschrikken, en won zijn pleit. De Hottentotten zelven beseften eerst later, toen zij door de opvoeding, hun door de zendelingen gegeven, daartoe in staat waren, ten volle de weldaad, die hij hun had bewezen. Te midden dier bonte menigte in de straten der Kaap- stad ontmoetten wij ook enkele Negers. Zij waren beter gekleed, en zagen er beter gevoed uit dan de Hotten- totten, maar ons hart kromp inéén bij de gedachte, dat deze ongelukkigen slaven waren. Voor het eerst van ons leven aanschouwden wij hier onzen medemensen in dien beklagenswaardigen staat. Zij worden algemeen aan- gesproken als ,jongen", eene verzachte uitdrukking, die de Hollanders hebben bedacht voor hen, die in het ge- 5»



		G8

		bruik gelijk worden gesteld met lastdieren. Geen dezer ongelukkige wezens was afkomstig uit Zuid-Afrika; want het moet tot eere dier volksstammen gezegd worden, dat ze er nooit in hebben toegestemd, huns gelijken te verkoopen. Zij waren door slavenhandelaars uit de noordelijke deelen van Mozambique of van de kust van Guinea hierheen ge- voerd. Slechts enkele groote ondernemers gebruiken hen voor zwaarderen arbeid, doch over het algemeen bezigt men ze hier alleen voor het huiswerk. Vele kolonisten hebben zich ook ten hunnen koste verrijkt, door hun verschillende ambachten te laten leeren, en zich alzoo, doormiddel van hun arbeid een inkomen te verschaffen. Hoe dit ook zij, over het algemeen zagen zij er niet ongelukkig uit, en hoe- wel nog niet opgeheven, deed zich hier de vreeslijke instel- ling, waarvan deze arme menschen de slachtoffers zijn, onder den minst harden vorm voor. Wij waren zeer verlangend om ook eens kennis te maken met de echte Kaapsche Boeren", waarvan we zooveel hadden gehoord. De beste gelegenheid hiertoe werd ons aangeboden op het zoogenaamde Boer enplein", waar de kolonisten der omstreken hunne groenten ter markt brengen. Het uiterlijk van den Kaapschen boer verraadt ten duidelijkste zijn Bataafschen afkomst. Tijd noch klimaat hebben het ras gewijzigd; steeds zijn het de forsch gebouwde man- nen met blond haar en blauwe oogen, die de Hollandsche schilders zoo juist wisten weer te geven. De meeste boeren worden, wanneer zij de vijftig bereikt hebben, ongehoord zwaar. Men schrijft dit verschijnsel toe aan de groote hoeveelheden vleesch en melk, die ze dagelijks gebruiken, en aan hun weerzin tegen elke lichaamsbeweging, die niet bepaald noodzakelijk is.



		69

		Hunne gelaatstrekken zijn meestal strak, en hun blik zelfs hard, wat grootendeels voortkomt uit de gewoonte om met de karwats in de hand aan menschen en dieren hunne bevelen te geven. Ze zijn groote liefhebbers van rookeu, en ont- dooien eerst, wanneer ze de pijp in den mond hebben. Hunne kleederdracht is zeer eenvoudig en voor allen het- zelfde. Een vilten hoed met breeden rand, een kort buis, lederen of trijpen broek, ongepoetste schoenen zonder hakken, die ze zelf vervaardigen ziedaar de kleediug, waarin de echte boer ongaarne eene verandering zoude aanbrengen. Eenigen hunner dragen het haar geheel kort geknipt, uit beginsel, en sommigen rlrijven de rechtzinnig- heid zelfs zóo ver, dat ze geen bretels willen dragen, omdat die een kruis op den rug vormen. De vrouwen zijn nog eenvoudiger gekleed. In plaats van een hoed, dragen zij de uauwsluitende gladde kornet en een effen japon, met zeer enge mouwen. De taal der Boeren is verbasterd Hollandsch, dat in onze Fransche ooren evenwel vrij wat zachter klonk dan de oorspronkelijke moedertaal. De Engelschen, die in de Kaapstad verblijf houden, zijn daar geheel dezelfde als in Londen. Hunne levenswijze en gewoonten verschillen in niets van die hunner Europee- sche landgenooten. Alle voordeelen en verbeteringen der hedendaagsche beschaving, maar helaas ook al hare mis- bruiken, en zelfs alle buitensporigheden der Fransche mode, zijn naar de Kolonie overgebracht. Wij waren op een zeer belangrijk oogenblik in de Kaap- stad aangekomen, want ook daar, evenals in Frankrijk, had juist eene geestelijke opwekking plaats. Toen in 1687 en 1688 Holland (na de herroeping van



		70

		het edict van Nantes) in hare nog jeugdige kolonie eene schuilplaats aan de Fransche uitgewekenen aanbood, maakten velen van deze uitnoodiging gebruik. De naam van Fransche Hoek" herinnert nog aan den oorsprong der toenmaals in den omtrek der Tafelbaai gestichte gemeenten. De oprichters dezer dorpen waren ijverige vrome men- schen, die op hunne geheele omgeving een gunstigen in- vloed uitoefenden. Twee hunner leeraars, de heeren Simond en Daillé, worden nog met eerbied in die streek genoemd, en men weet zelfs de rots aan te toonen, die den heer Simond in het begin tot preekstoel had gediend. Zoowel Hollanders als Franschen behoorden tot de Hervormde Kerk, en deze Kerk stond onder behoorlijk toezicht eener Synode. Uitwendig bleef alles op denzelfden voet voort- gaan, doch in het begin dezer eeuw begon het geestelijke leven allengs te kwijnen, en er bleef weldra niets over dan eene betreurenswaardige vormelijkheid. Bij het Fransche deel der bevolking was deze achteruitgang voornamelijk toe te schrijven aan eene zeer willekeurige handeling der Hollandsche Compagnie, die zoowel in ker- kelijke als in burgerlijke zaken het hoogste gezag wilde voeren. Langzamerhand werd de Hollandsche taal verplichtend ge- steld in kerk en school. Bij de Fransche kolonisten verdween daardoor de verkwikkende invloed, die de moedertaal op den mensch uitoefent, en een geheel geslacht werd versto- ken van de zegeningen, die de openbare godsdienst- oefening met zich brengt. In 1701 zag de waardige Pierre Simond, die geen Hollandse:h kende, zich genoodzaakt naar Europa terug te



		71

		keeren, en in 1780 vond Le Vaillant slechts éen grijsaard meer, die Fransch verstond. Het nieuwe geslacht, dat nu enkel Hollandsen kende, vervreemde langzamerhand van de goede boeken, waar- door de vroomheid hunner vaderen was gevoed geworden. De gemeenschap met Europa was zeer moeielijk, zoodat de Kaap ongeveer gelijk stond met eene ballingsplaats. Bovendien zond Holland weinig ontwikkelde predikanten waarvan nog de meesten slechts door aardsche bedoelingen gedreven werden en zoo werkte alles mede om het gees- telijke leven zoo niet te dooden, dan toch te doen kwijnen. Een der voornaamste kenmerken van dit verval was, de bovengemelde gruwelijke wreedheid, waaraan men zich tegenover de Hottentotten schuldig maakte. Onder den schijn van vroomheid werden de arme inwoners des lands vogelviïj verklaard. Door een betreurenswaardig misbruik van de leer der uitverkiezing wierpen de kolonisten (zoowel Fran- schen als Hollanders) zich op, als het uitverkoren volk Gods, dat een nieuw Kanaan van de Heidensche volken moest zuiveren! In hunne verblindheid stelden zij zich boven de Hotten- totten, alleen omdat zij boven hen bevoorrecht wai\'en. Zijn wij geen Christenen?" zoo was hunne leus. Wij zijn immers blank, hebben den Doop ontvangen, en zingen psalmen." Ja, zoover ging zelfs de dweepzucht, dat de psalmen als krijgsliederen in dien onheiligen oorlog werden misbruikt! Zóo stonden de zaken, toen in 1736 de Herrnhutter- zendeling Schmidt in de Kaap aankwam, met het voor- nemen om onder de Heidenen aldaar te arbeiden. De gedachte, dat iemand aan die verachte wezens het Evangelie zou



		72

		brengen, kwam den kolonisten zoo belachelijk voor, dat zij Schmidt ongehinderd zijns weegs lieten gaan. Sterk in zijn God alleen, vestigde de moedige inan zich in het dal, dat bekend staat onder den naam van Baviaanskloof. Weldra overwon de invloed zijner christelijke liefde de achterdocht der inboorlingen. Met belangstelling vereenig- den zij zich rondom hem, en juist begonnen zij zijne lessen in het leven toe te passen, toen de Boeren, die inmid- dels hadden bemerkt, dat het met de zaak ernst was ge- worden, Schmidt bij het Gouvernement aanklaagden. Hij ontving weldra het bevel om naar Herrnhut terug te kee- ren, en vertrok met een gebroken hart, maar met een on- gekrenkt geloofsvertrouwen. Ongeveer vijftig jaar later hervatten andere Moravische broeders, onder een gunstiger bestuur, het door Schmidt aangevangen werk. Bij hunne aankomst vonden zij nog slechts, als sporen van hun voor- ganger, een door hem geplanten pereboom en eene oude vrouw, die zich herinnerde, dat zij door Schmidt was gedoopt. Door Gods genade mocht het hem evenwel ge- lukken, de vroegere Baviaanskloof te herscheppen in den thans bloeienden zendingspost van Gnadenthal ^l). Juist op het oogenblik, dat de geestelijke en maat- schappelijke verdooving der kolonisten ten toppunt was gestegen, kwam er redding. In zijne goddelijke Voor- zienigheid liet de Heere toe, dat iets van den omwentelings- geest van Frankrijk tot in dien uithoek van Afrika door- drong. Was in het moederland alles in rep en roer ook in de Kaapstad begon men te spreken over de rechten

		1) Dal Tan genade. Zie Hoofdstak XIII.



		73

		van den mensch en over de algemeene vryverklaring der volkeren. De pijnlijke onzekerheid, die daarenboven rustte op het beslissend lot der kolonie, droeg ook het hare bij om de gewetens wakker te schudden. De ware vromen begonnen elkanders gezelschap op te zoeken tot gemeenschappelijk gebed. Met vreugde ontvingen zij in hun midden de verlichte Christenen, die de bewegingen der Engelsche vloot voor korten tijd uit Europa tot hen voerde. De levende leden der Nederlandsche Hervormde Kerk gaven in 1797 een schoon en navolgenswaardig voor- beeld aan hunne overzeesche broeders, doer het stichten van het Rotterdamsche Zendelinggenootschap; en toen, bij het sluiten van den Europeeschen vrede, Engeland voor goed bezit nam van de Kaapkolonie, werd het allen open- baar, dat het tijdperk van geestelijken stilstand thans een einde ging nemen. Den Apostolischen Van der Kemp van wien ik later nog het en ander hoop te vertellen vestigde zich thans in de kolonie, en, hoewel het meerendeel der Boeren zijne pogingen tot uitbreiding van het Christendom onder de Heidenen met leede oogen aanzagen, zoo was er toch geen sprake meer van, hem op zoo willekeurige wijze te be- handelen als vroeger den vromen Schmidt. Ongeveer in dezen tijd bracht eene aardbeving alge- meene ontsteltenis in de gemoederen teweeg. Op eenigen afstand van Kaapstad was eene schrikbarende kloof ont- staan, en een vroom Hollander deed de gelofte, dat, als de stad gespaard werd, hij eene kapel zou oprichten, waar Blanken en Zwarten zonder onderscheid, toegang zouden hebben. De stad bleef gespaard, en vermeld lokaal werd allengs



		74

		het vereenigingspunt voor hen, die behoefte gevoelden aan onderlinge geloofsversterking. Men ontving er de naar Madagaskar of Indië vertrekkende zendelingen en hen, die op aandringen van Van der Kemp onder de Hottentotten kwamen arbeiden. Verscheidene Engelschen vestigden zich thans ook in de kolonie, en onder hen vrome en verlichte mannen. Dit was een nieuw levenselement. De Heere wilde zich over zijne gemeente ontfermen, en zond haar eenige uitstekende herders en leeraars. Abraham Faure, een afstammeling der Fransche uitgewekenen, was naar Europa gegaan voor zijne studiën, en keerde vol geloof en vertrouwen vandaar terug. Hij maakte van den invloed, dien zijne officieele aanstelling hem gaf, en van zijne groote gaven gebruik, om krachtig tot de algemeene opwekking mede te werken, terwijl van hun kant Dr. Philip en anderen daartoe niet weinig bijdroegen. Ziehier een kort overzicht van den godsdienstigen toestand in Zuid-Afrika, en wel mag ik zeggen, dat wij op een hoogst belangrijk oogenblik daar aankwamen. De Heere had thans eene geopende deur gegeven aan hen, die het Evangelie onder de Heidenen wilden verkondigen, en men maakte er ruimschoots gebruik van. Mannen van allerlei hervormde kerkgenootschappen, vereenigden hunne krach- ten tot hetzelfde doel. Zelfs de Engelsche Staatskerk, die later het overwicht zocht te verkrijgen, verbroederde zich op dat oogenblik met hare afgescheiden zusters. Men hield Zendingsbijeenkomsten, en bracht Bijbel- en Traktaat- genootschappen tot stand. Een lokaal-comité zond evan- gelisten uit onder de Negers en Maleiers. Jonge men- schen, waarvan zich sommigen tot het zendingswerk

		i