1 GESCHIEDENIS Dl 111,

YAN HET PINKSTERFEEST
TOT OP DEN TIJD DER HERYORMING.

Zendeling\'Leeraar te Jèuitenzorg.

Uitsluitend ten voordeele der Evangelisatie door
Landontginning op West-Java.

NIJMEGEN,
P. J. MILBORN.

I GESCHIEDENIS 1 lil,

YAN HET PINKSTERFEEST TOT OP DEN TIJD

fOERL. ZL?<DiMGSH03£SCH0üi

Zendcling-beeraar Ie JBuitenzerg.

Uitsluitend ten voordeele der Evangelisatie door

Landontginning op West-Java.

MIJMEGEN,
P. J. MILBOKN.

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT

"Onbekend maakt onbemind" zegt hel spreekwoord, en de weinige
waardeering, waarop de Zending kan bogen, heeft zij ook vopr een
groot deel te wijten aan hare onbekendheid. Zij gaat als eene onbc-
kende en daarom als eene onbeminde de wereld door.

Het loont echter wel de moeite en verschaft menig nuttig en leer-
zaam oogcnblik haar op hare gangen te volgen. Het xal mij ten minste
nimmer rouwen dit gedaan te hebben.

Vooral de wijze waarop de Zending zich in den apostolischcn
en na-apostolischen tijd, alsmede indien der middeleeuwen openbaarde,
trok mijne bijzondere aandacht, zoodat ik haar vooral toen van stap
tot stap volgde.

Ik zag hoe zij tiare tocht begon te Jeruzalem en verder geheel
Klein-Azië doorwandelde, zich een gebied om de Middellandsche Zee
veroverde, Qermanie\' zich ten buit maakte, en zelfs hare armen uit-
strekte naar het veire Groenland, als wilde ze de nieuwe ivereld met
het aloude Evangelie redden.

Ik zag haar worstelen tegen het fanatieke Jodendom en klassieke
heidendom, tegen het pas opkomende Mohammedanisme en het eeuwen-
oude Boedhisme en Bramanisme.

Ik volgde haar naar de onherbergzaamste woestijnen en voer met
haar mede over de verste zeeën. Ik vergezelde haar in de hutten der
armen, en in de paleizen der vorsten ontmoette ik liaar ook.

En rvat ik op al die tochten van liaar hoorde en zag, heb ik
in dit boekje beschreven, om ook U daarmede in kennis te stellen.

De uitgave zal geheel en al plaats liebben ten voordeele van de
landontginning te Tjikembar, die zooals bekend is door br. Van Een-
denbukg met zooveel takt is begonnen en alleszins onzen steun verdient.

Over die landontginning hier nog iets te schrijven, acht ik over-
bodig, daar de »Organen" der Nederlandsche Zendingsvereeniging daar-
ovcr voldoend licht verspreiden.

En hiermede leg ik de pen neder, en zal dezen mijnen arbeid
rijkelijk beloond achten, als hierdoor de geschiedenis der Zending meer-
dcre bekendheid krijgt en de landontginning te Tjikembar er mede loei
bij vaart.

Zendeling-Leeraar.

BülTENZORG, 25 Juni 1888.

INLEIDING EN VERDEELING.

1. Omschrijving van het onderwerp.............. 1

2. De Goddelijke voorbereiding............... 2

3. Hulpmiddelen en hinderpalen............... 3

4. Verdoeling..................... 6

OUDE GESCHIEDENIS.

1. Azië....................... 8

2. Afrika...................... 11

3. Europa...................... 13

OUDE GESCHIEDENIS.

1. Constantijn de Groote................. 17

2. Azië....................... 19

a. PerziB 19. 6. Iberië, Armenië, Kolchië en Kaukasië 22.
c. Arabië en Indië 24.

3. Afrika. Abessinië................. 26

4. Europa......................28

a. De Gothen 28. b. Ierland 30. e. Gallis of Frankrijk 38.
ei. Oostenrijk en Beieren 35. e. Minorka en andere eilanden der
Middellandsche Zee 36.

MIDDELGESCHIEDENIS.

1. Het karakter van dit tijdperk . . ,...........38

2. Spanje.....................40

3. Brittanië.....................41

\'4. Het Frankische rijk.................46

5. Ons vaderland................... 50

(!. Do Saksen en Avaren................. 60

7. De Denen en Noormannen....... ....... 62

8. IJsland..................... 68

9. Do Slavische volksstammen............... 71

n. De Bulgaren 72. b. De Moraviërs en Bohemers 74. c. De
Hongaren 77. d. De Wenden 79. e. Do Russen 81. . De
Polen en Pommeren 82. g. De Lijflanders, Finnen en anderen 89.
10. De Pruisen en Litthauers............... 90

MIDDELGESCHIEDEMS.

1. De Monnikenorden.................. 92

2. Azië...................... 94

3. Afrika......................101

a. De Noordkust 101. b. De Westkust 105.

4. Amorika.....................107

INLEIDING EN VERDEELING.

1. Omschryving van het onderwerp.

Zendingsgeschiedenis is een geregeld verhaal van de zichtbare komst
van hot Godsrijk onder do iiiet-Christelijko volken. Wij leggen hier
nadruk op het woord zichtbare. Evenals er eene zichtbare en onzichtbare
kerk is, moet er ook eene uitbreiding zijn, zoowel van do eene als van
de andere. De Heere Jezus zelf leert ons dat in de gelijkenissen van
het mosterdzaad en van den zuurdeesem. Soms gaat de zichtbare uitbrei-
ding met veel rasscher schreden, dan do onzichtbare. Wladimir I van
Rusland bijvoorbeeld, vaardigde, nadat hij in 988 gedoopt was, een\'gebod
uit door het geheele land, dat allen, oud en jong, rijk en arm, hoeren
knecht, aan den oever van den Dnieper moest komen, om zich door den
Aartsbisschop Michaél te laten doopon. Allen daalden nu af in den vloed,
en kwamen er als gedoopt weer uit te voorschijn. Al de Russen hadden
dus zichtbaar het Christendom aangenomen, doch van de onzichtbare
werking van het Evangelie, wordt tot nog toe weinig bespeurd. Daaren-
tegen zouden vele zendelingen van onzen tijd, een groot aantal gemeenten
kunnen noemen, dio in betrekkelijk korten tijd niet alleen tot een aanzien-
lijk ledental zijn gekomen, m aar waarin tevens het Evangelie als een
zuurdeesem alles en allen doortrekt en vernieuwt. Do zendingsgeschiedenis
omvat de uitbreiding der zichtbare kerk; de jaarlijksche opgaven melden
dan ook haar lodental, en niet dat dor onzichtbare, welker getal alleen
bij God bekend is.

Do nieuwe bedeeling begint met do uitstorting van den Heiligen Geest.
Vóór dio bedeeling heette het: »Het Koninkrijk der Hemelen is uttbij
gekomen," maar nn it het er. De scheidsmuren tnsschen Israël en de

Heidenen zijn weggevalion en het bevel des Hoeren luidt: Onderwijst alle
volken."

Dat de Israëlieten zich ook met zending bezighielden, blijkt duidelijk
hieruit, dat zij tijdens het leven van den Heore Jezus, zee en land
omreisden, om eenen Jodengenoot te maken (Math. 23 vs. 15), en ook
uit het zending-idee, dat men in het Oude Testa ment 1) aantreft.

2. De goddelijke voorbereiding.

Doch de eigenlijke zending, begon pas met de uitstorting van den Heili-
gen Geest. Zou de Heidenwereld naar een verlosser uitzien, dan moest
zij eerst loeren, dat zij zichzelf niet kon verlossen. De zedeloosheid en de
afgoderij bereidden de Heiden wereld negatief voor het Christendom voor,
wetenschap en kunst deden hetzelfde positief. Ood verkoor Israël, om
den Christus voort te brengen; terwijl Hij de Heidenen liet wandelen
naar liet goeddunken van hun hart, opdat bij hen behoefte aan verlos-
sing zou ontstaan. Er moest een volk zijn, ontvankelijk voor het Evangelie,
en een Evangelie geschikt voor het volk.

Het algemeen gevoel van behoefte aan verlossing, en liet verschijnen
van den Verlosser vallen saam in de volheid des tijds. In den ouden
Simeon zien we het wachtend Israël; in de wijzen uit het oosten het
zoekend heidendom. Maar het was niet alleen algemeenheid van het ge-
voel van behoefte aan verlossing wat dezen tijd kenmerkt; het waren nog
meer de gunstige omstandigheden, waaronder die Verlosser verscheen.

Of was het niet gunstig voor de uitbreiding van het Christendom,
dat geheel de toen bekende wereld één groot keizerrijk uitmaakte?
Daardoor moest van Zonsop- tot Zonsondergang bekend worden, wat er in
hot kleine Palestina gebeurde. Ook de Staatsinrichting droeg het hare
daartoe bij. De onderscheidene provinciën toch hadden in hare hooldsteden
hare middelpunten van handel, nijverheid, kunst en wetenschap; terwijl
steden, als Alexandriö, Antiochië, Efeze en Corinthe zulks weer voor de
grootere deelen van het rijk waren, en het geheel op Konie uitliep.

Belangrijk voor de uitbreiding van het Christendom was vooral dit, dat
het volk, waaruit de Christus is voortgekomen, over dat geheele rijk ver-
strooid was, en vrijheid van godsdienst had. Bij de Romeinen toch werd

1) Zie Macedoniër Doel I, bladz. 19G on vervolgens.

geen nieuwe godsdienst geduld. Het Christendom zou dus reeds in zijn
aanvang zijn uitgeroeid, zoo het buiten het Jodendom was ontstaan. Toen
de Komeinen merkten, dat het een nieuwe godsdienst was, had het zich
reeds te ver uitgebreid en te diepe wortelen geschoten, dan dat ze het
hadden kunnen uitroeien. Daar Israël verstrooid was en het Christendom
in het Jodendom ontstond, werd ook overal van den Christus gesproken,
en alzoo aan zonding gedaan. De Joden, hoewel elders wonende, bleven
toch in nauwe betrekking staan tot Jeruzalem; zoodat het heil van de
Jeruzalemsche gemeente zich naar alle oorden moest verbreiden.

Do algemeenheid der Grioksche taal deed ook het hare voor de uitbrei-
ding van het Godsrijk. Door de Grieksche bijbelvertaling, Septuaginta
genaamd, hadden de Oud-Testamentische geschriften een zekere mate van
bekendheid gekregen, en zich in ruimeren kring verspreid, waarmede
eene voortplanting van de beloften aangaande den Christus gepaard ging.
Dat deze taal in alle groote steden werd verstaan, is mede eeno reden,
waarom de Apostelen daar en niet op het platte land werkten. Van uit
de steden kwam het Evangelie in kleinere plaatsen.

3. Hulpmiddelen en hinderpalen.

Wij moeten in den Apostolischen en na-Apostolischen tijd niet in de
eerste plaats vragen naar personen, die de komst van het Godsrijk hebben
bevorderd; maar veelmeer naar wegen zoeken, waardoor het Christendom
zich heeft uitgebreid.

Tot op de verwoesting van Jeruzalem namen de feestgangers, terug-
komende van hunne hoofdfeesten, het zaad des Evangelies mede naar
hunne woonplaatsen. Op het eerste Christen-pinksterfeest waren niet min-
der dan vijftien verschillende volksstammen tegenwoordig. Deze allen
hebben de prediking van Petrus gehoord, wat niet ongezegend kon blij-
ven; zij behooren dan ook volgens de geschiedenis tot de eerste volks-
stammen, die het Christendom omhelsden. En al heeft het Pinksterif onder
zich niet herhaald, bij dit eerste Christen-pinkster/ces< zal het niet zijn
gebleven. Paulus toch verliet de Efeziërs met de woorden, dat hij het
«toekomende feest te Jeruzalem moest houden" (Hand. 18 : 21).

En dat ook dat feest door vele vreemdelingen werd bijgewoond, is vrij
wel zeker, omdat wij lezen, dat zich daar ook »Joden uit Azië" bevonden;
hoeveel te meer zullen dan de Joden, die woonachtig waren in land-

stroken, die dichter bij Jeruzalem lagen, tot de foetvierendo scharen
hebben behoord. Staat het alzoo vast, dat het Pinksterfeest, evenals de
andere hoofdfeesten, telken jare terugkeerden, en eene groote menigte
volksstammen uit de onderscheidene oorden binnen Jeruzalem brachten,
bijna veertig jaren lang, dan moet ook toegestemd, dat die feesten gunstig
moeten gewerkt hebben voor de uitbreiding van het Godsrijk.

De vervolgingen, die het Christendom moesten uitroeien, werden juist
door de menigte vluchtelingen eene oorzaak van snelle verbreiding des
Christondoms. De eerste prediking in Samaria geschiedde dan ook door
de verstrooiden uit Jeruzalem (Hand. 8).

Door don Bomeinschen krijgsdienst zullen mannen, als de hoofdman te
Kapomaum (Matth. 8 : 513) en Cornelius (Hand. 10) of gelijkgezinde
krijgsknechten van minderen rang gesproken hebben van den »vrede door
het bloed dos kruises", terwijl krijgsgevangene barbaren, als Christenen
uit hunne gevangenis teruggekeerd, als zendelingen werkzaam kunnen
geweest zijn. Do heidonsche volken, die met het Bomeihsche rijk in oorlog
waren, voorden vaak Christenen als gevangenen mede, die niet zwijgen
konden van het heil in Cristus aan de wereld geschonken, en zoodoende
de zegen des Evangelies onder hunne vijanden brachten.

Handelsverkeer bracht do waarheid in menige kuststad van de Mid-
dellandsche on Arabische Zee. Do koopman, die verre of nabij handel
dreef, verkondigde onder het afdoen zijnor zaken hot Evangelie. Menigmaal
zag hij daarvan weinig of geen vrucht. Maar als jaren later een ander
handelaar of reiziger dezelfde plaats bezocht, waar hij het eerste zaad in
stilte gestrooid had, dan was dat zaad opgeschoten, en men kon van
eene gemeente verhalen, zondor te kunnen zeggen, wie daar hot eerst
do kiem van het nieuwe loven te midden van het heidendom had neergelegd.

De slavenhandel kan ook menigeen vrijgemaakt hebben van de sla-
vernij dos heidendoms. De Christelijke slaven en slavinnen toch, wanneer
zij, aan andere meesters of meesteressen overgedaan, weigerden aan god-
dolooze en onbetamelijke dingen deol te nemen, dan moesten zij van dezo
weigering aan hunne heeren of meesteressen verantwoording doen, waarbij
zij bok gesproken zullen hebben van het heil, dat hun in Christus was
geschonken. Hoorden deze naar do blijde boodschap, die hunne onderge-
schikten hun brachten, dan werd door hen oen grooten invloed ten goede
uitgeoefend en ontstonden er huisgemeenten. die niet langer binnen do
muren der woningen van doze meesters beperkt konden blijven. Een

zoodanige slavin was Nunia, wier geschiedenis wij later liopen mede te
deelen.

Het monnikemvezen voerde het zaad des Evangelies diep in de
Syrische en Lybische woestijnen. Tot welk eenen rijken zegen menig monnik
geweest is voor de woestijnbewoners en voor de rondtrekkende volksstam-
men, is alleen bij God bekend. Straks, wanneer wij de geschiedenis van
Simon de Stiliet behandelen, zullen wij iets .\\an dien zegen zeggen.

De vrijheid aan iedere volksstam gegeven om op de graven hunner dooden
godsdienstoefeningen te houden, bracht tijdens de vervolgingen grooto
scharen bijeen, die ongestoord het Evangelie hoorden verkondigen.

Door de volksverhuizing is menig Christenvolk op heidensch erf ge-
dreven, waarmede een voortplanting van het Evangelie naar die streken
gepaard moest gaan, wat ons de geschiedenis van de WestGothen in Spanje
dan ook werkelijk zal laten zien.

Door de kruistochten kwamen vele ernstige Christene met heidenscho
volken in aanraking, wat voor de komst van het Godsrijk bevorderlijk
moest zijn.

Waren er alzoo vele middelen en oorzaken die tot verbreiding dor
waarheid medewerkten, men vergete niet dat er daartegenover ook zeer
ernstige hinderpalen waren. Onder do voornaamste hinderpalen voor do
uitbreiding van het Christendom noemen wij in de eerste plaats de oor-
logen. Daardoor toch werd het volkerenverkeer verbroken en dikwijls eene
haat tegen hot Christendom verwekt. De gedurige oorlogen tusschen do
Romeinen en Perzen, in do derde en vierde eeuw na Christus, leveren
ons daarvan een treurig bewijs. En waarom vonden de Eranscho zcndc-
lingen onder onzo voorvaderen minder gunstige ontvangst dan do Engel-
scho? Is het niet, omdat zij hun hunne vrijheid wilden benemen!

Verder valt als hinderpaal te noemen isolatie of afsluiting van het
volkerenverkeer. Door isolatie kan een of ander volk langen tijd ontoegan-
kclijk blijven voor het Evangelie, zooals de geschiedenis van China ons
duidelijk leert.

Ook do ongezondheid van het klimaat heeft menig veelbelovend graan-
vcld in een doodenakkor veranderd. Denk slechts aan de westkust van
Afrika.

Eindelijk valt als hinderpaal het nomadenleven te noemen. Dit heeft
gercgoldo ovangcliseoring dikwijls onmogelijk gemaakt. De rondtrekkende
Arabische volksstammen staan ons hierbij voor don geest.

Van do godsdiensten, waartegen \'de zending te strijden had, of nog
heeft, noemen wij in de eerste plaats het Jodendom, welks kracht met
de verwoesting van Jeruzalem gebroken was, zoodat het toen reeds in be-
ginsel door het Christendom was overwonnen; hoewel de feitelijke ovor-
winning wacht totdat de volheid der heidenen zal zijn ingegaan. Nadat de
kracht van het Jodendom gefnuikt was, begon de strijd tegeii het Grieksch-
Romeinsch heidendom, die duurde tot het midden der 60 eeuw. Mot de
opheffing van de laatste heidensche school te Athene kan men dien strijd
als geëindigd beschouwen. De zending heeft in onzen tijd nog den strijd
te voeren tegen het Mohammedanisme, Boeddhisme, Brahmanisme, en
welke andere niet-Christelijke godsdiensten er verder mogen zijn; doch ze
telt onder allen reeds hare bekeerlingen.

Men kan de zendingsgeschiedenis het best in drie groote tijdvakken
vcrdeelen, en ieder weder in twee ondorafdeelingen. Het eerste tijdvak
gaat dan van de uitstorting des Heiligen Geestes tot de opheffing van do
laatste heidensche school te Athene in 529. Daarmede was niet alleen
de overwinning van het Christendom behaald, maar, aangezien dat hei-
dendom zijn zetel had in Klein-Azië en om de Middellandsche Zee, kan
men de [zending aldaar ok voorge ëindigd beschouwen. In 1555 zijn de
eerste ]>rotestant- sche zendelingen uitgezonden. Wij vinden daar dus
een keerpunt op het gebied der zending, en laten daarom de nieuwe
zending het liefst beginnen met de zending uit Genève in 1555.

De Middeleeuwsche zending gaat dus van 529 tot 1555. Het derde
tijdvak loopt dan van 1555 tot op onzen tijd.

Naar het gebied der zending noemen wij het eerste tijdvak: De zending
in Klein-Azië en om de Middellandsche zee; het tweede: de zending in
Europa; het derde: de zonding buiten Europa. Men neme hierbij echter
wel in acht, dat het hooge Noorden van Europa eerst in het derde tijdvak
is gekerstend geworden, terwijl Groenland al in het tweede met het
Christendom is bekend geworden.

Naar het karakter zending noemen we het eerste tijdvak: de Apos-
tolinche of algemeen Christelijke zending. Apostolisch, omdat zij öf door
de Apostelen zelf en hunne leerlingen verricht, öf nawerking van hun-
nen arbeid was; algemeen Christelijk, omdat ieder Christen in kleiner of

grooter kring een zendeling was. Het tweede tijdvak noemen wij dan naar
zijn karakter de katholieke zending; omdat zij uitging van de katho-
lieke kerk, hetzij de zendelingen door haar werden geordend en uitgezon-
den, of in nauwe Ibetrekking tot haar stonden. Door de hervorming splitste
de katholieke kerk zich in twee groote kerkgenootschappen: het Protes-
tantsche en het Roomsche. Beide houden zich met de zending bezig, en
wel overeenkomstig hun beginsel; zoodat we het derde tijdvak naar zijn
karakter, de Protestantsche en Eoomsche zending moeten heeten.

Het eerste tijdvak kunnen wij tot twee afdeelingen brengen, waarbij we
dan Constantijn den Groote als overgangspersoon nemen. Vóór Constan-
tijn blijkt dan de kracht van het Christendom, uit den strijd tegen het
Grieksch-Eomeinsch heidendom. Na hem verzwakken de Christenen, door-
dat zij deze wereld gelijkvormig worden. Willen wij ook het volgende
tijdvak in tweeën splitsen, dan doen wij dat het gevoeglijkst, door de
eerste afdeeling te laten eindigen in de 13e eeuw, tot welken tijd zij
hoofdzakelijk van de door de kerk geordende personen uitging; terwijl ze
na dien tijd bijna uitsluitend het werk werd van eenige monnikenorden,
waarvan de Franciscanen en Dominicanen eene eerste plaats bekleeden.
In het derde of laatste tijdvak werd de zending meer algemeen door het
ontstaan van de Zendingsgenootschappen; waartoe de oprichting van het
Baptisch ^en Londensch Zendinggenootschap, den eersten stoot gaf. Het
eerstge noemde is opgericht in 1792, het andere in 1795. Wel was er
sedert 1701 eene »Uitbreidingsgenootschap" ter bevordering der zendings-
zaak; maar dit begon pas in dien tijd van beteekenis te worden; zoodat
wij de laatste afdeeling dier zending het best in 1792 doen aanvangen.

Na deze algemeene inleiding en verdeeling zullen wij trachten, van
de beide eerste tijdvakken, dus tot aan de hervorming, een overzicht
te geven.

Vuil de uitstorting dos H. Uccstcs tot Coiistantijii den ilroote.
34 313.

De zonding vangt aan niet de uitstorting van den H. Geest. Do
arbeid van den Hcero Jezus en van de Apostelen vóór het eerste Christen-
pinksterfeest, moet men rekenen onder do voorbereidende werkzaamheden.
Wij moeten dus beginnen met do zendingsgeschiedenis, die vermeld staat
in het N.-Testament. Daar ons bestek beknoptheid eischt en de lezer
zelf den Bijbel in huis heeft, en alzoo hierover meer kan lezen, kunnen
wij met een vluchtig overzicht volstaan.

Door de prediking van Petrus kwam eone groote menigte tot bekce-
ring. De vervolging dreef wel de Jeruzalemsche gemeente uiteen, maar
daardoor kwam de kennis van het Evangelie over geheel Palestina tot
Phoenicië\' en Syrië too. De diaken Philippus predikte met gelukkigen
uitslag in Saamaria, en doopte den Moorschen kamerling. Petrus bracht
op zijne onderzoekingsreis de eerste heidensche familie (Cornelius) tot de
gemeente toe, terwijl men hom later te Babyion aantreft (1 Petrus 5 : 13).
Gelijktijdig en onafhankelijk hiervan, ontstond in het Syrische Antiochië
eeno bloeiede gemeente, waar Barnabas de hulp van Paulus inriep. In
het jaar 45 ondernam Paulus, vergezeld van Barnabas, zijne eerste
zendingsreis naar KIcin-Azië, en stichtte gemeenten te Antiochië in
Pisidië, Iconië, Lystra en Dcrbe. Op zijne tweede zendingsreis naar
Klein-Azië (50 54) riep »ccn Macedonisch man" hem naar Europa, cu

zoo ontstonden er gemeenten to Philippi, Thessalonika, Beren,, Athene
en Corinthe. Op zijne derde reis (5458) werd Efezo het middelpunt van
de Klein-Aziatische gemeenten, die later het arbeidsveld werden van
Johannes, en aan welke hij ook zijne zeven brieven schreef. (Openb.
2 en 3). Nadat Faulus »twee geheele jaren in zijne eigen gehuurde woning"
(Hand. 28 : 30) als zendeling te Rome had gewerkt, bezocht hij opniew
zijne vroeger gestichte gemeenten.

Jakobus de Rechtvaardige, de broeder des Hecren, werd al spoedig het
hoofd der Jeruzalemsche gemeente, en bleef dat, tot hij den marteldood
stierf; doch hij richtte ook zijne woorden tot »de twaalf stammen, die in
de verstrooiing waren" (Jak. 1 : 1).

Van de zending uit dit tijdvak hebben wij bijna geene andere berich-
ton dan die, welke wij in het N. Testament vinden opgeteekend. Dit
moet men hieraan toeschrijven, dat do zending een algemeene zaak was,
waaraan ieder Christen deel nam. De gemeenten ontstonden als vanzelf;
bepaalde stichters zijn dus niet te noemen. Hierbij komt nog, dat de
weinige berichten, die wij buiten het N. T. hebben, niet to vertrouwen
zijn, omdat elke kerk haren oorsprong tot do Apostelen wilde terugbren-
gen. Do gemeenten toch, die door hen waren gesticht, stonden in bij-
zonder hoog aanzien. De leden der eerste Christengemeente waren allen
broeders. Doch spoedig ontstond er eene verheffing van den een boven
den ander, ;on daarin ligt de kiem van het Pausdom. Van de personen
droeg zich dat over op de gemeenten, zoodat de grootere gemeenten niet
meer de verzorgsters der kleinere waren, maar hare gebiedsters werden.
Onderscheidene gemeenten, die niet konden bogen op Apostelen als haro
stichters, begonnen fabelen te verzinnen, waarin zij haar ontstaan aan
Apostelen of Apostolische mannen toeschreven. Dat Petrus 25 jaren
bisschop van Rome zou zijn geweest, dat de gemeente to Edessa ontstaan
zou zijn uit ceno briefwisseling tusschen den Hcero Jezus en den Koning
van Edessa, en dat de gemeenten der Thomas-Christenen door den Apostel
van dien naam zouden zijn gesticht, berust louter op legenden (verdichte
verhalen).

Wij zullen trachten het geloofwaardige mede te deelon.

Wij spraken zooeven van do legende van de gemeente van Edessa. De
beide brieven zijn tot nog too bewaard gebleven. Doch de inhoud bewijst
duidelijk, dat zo verzonnen zijn. De waarheid echter is, dat daar reeds
vroeg het Christendom schijnt gekomen te zijn; want tusschen 160170

vinden wo melding gemaakt van den koning Abgarus Bar Manu, die
de castratie (ontmanning) in don Cybelendienst verboden zou hebben. En
werpt men ons tegen, dat hij daarvoor nog geen Christen behoefde te zijn,
maar het ook uit een\' zedelijk oogpunt heeft kunnen doen, dan komen
wo met dit sterksprekender bewijs voor het bestaan van het Christendom
voor den dag, dat wo op de opgegraven munten uit dien tijd geen heiden-
sche beelden zien, maar het kruis; terwijl in 202 reeds eene kerk in
terapelstijl wordt aangetroffen. Bardesanes, die ons het bovenstaande mede-
deelt, gewaagt ook van de komst van het Godsrijk in Parthië, Medio,
Perzië en Baktrië. Voortdurende oorlogen tusschen de Parthen en Meden
zijn oorzaken van het ontbreken der berichten. Het optreden van Mani,
die in 27G onder Behram II is gekruisigd, bewijst hot bestaan van het
Christendom aldaar. Maar hoe en door wien hot er gekomen is, ligt in
het duister.

In Arabië waren zeer vele Joden, die het Christendom eer trachtten uit
te roeien\', dan dat zij het hielpen uitbreiden. Daaraan moet men het toe-
schrijven, dat Arabië zoolang gesloten bleef voor het Evangelie, en toen
het er kwam, zoo weinig vordering maakte. Wel is Paulus er driejaren
geweest (Gal. 1 : 17); maar wij zijn geneigd te denken, dat dit zijn
verblijf aldaar eer eene afzondering was, dienstig voor zijne vorming,
dan eene poging om er gemeenten te stichten. Volgens eene overlevering
zou de Apostel Bartholomeüs er hebben gewerkt; volgens eene andere
zou diezelfde Apostel in Indië hebben gearbeid. De afstand tusschen Arabië
en Indië is wel wat groot, dan dat beide waar zou kunnen zijn. Maar
men verstond toen onder Indië: Aethiopië, Gelukkig-Arabië, het eiland
Socotora met Voor-Indië. Dus met Indië kan Gelukkig-Arabië zijn bedoeld.
Volgens een ander bericht zou de Alexandrijnsche katecheet Pantaenus
in de 2° helft der 2e eeuw er hebben gearbeid. Eusebius verhaalt van
een gezantschap, dat door een Eomeinschen stadhouder in Arabië gezonden
zou zijn tot den bisschop Demetrius van Alexandrië en tot den toenmaligen
prefect van Egypte met het verzoek om Origenes tot hen te laten komen,
opdat deze den Christelijken godsdienst in hun midden zou verdedigen. Het
ontbieden van Origenes heeft eenige waarschijnlijkheid; omdat daar later
gemeenten worden aangetroffen, die in nauwe betrekking tot hem stonden.

Op de kust van Malabar vindt men tegenwoordig nog Thomas-Chris-
tenen. Volgens eene sage zou de Apostel Thomas daar gemeenten hebben
gesticht, \'t Graf van dien Apostel meent men nog aan te kunnen wijzen.

Men vindt echter \'t eerst melding van hen gemaakt, in de berichten van
Kosmas Indicopleustes in de Ge eeuw. Hadden zij haar ontstaan te danken
aan den Apostel Thomas, zeker zou men al vroeger van hen gehoord
hebben. Ruim vijf eeuwen lang konden die gemeenten onmogelijk verbor-
gen blijven.

Wij schrijven daarom het ontstaan dier gemeenten liever toe aan
handelsverkeer. Volgens Gregorius Naziansus zou Thomas in Indië hebben
gepredikt. Volgens Hiëronymus zou hij in Aethiopië gewerkt hebben;
terwijl Origenes hem Apostel der Parthen noemt. De berichten strijden
dus. Eusebius zegt dat Theophilus, de Indiër, afkomstig van het eiland
Socotora, op zijne reis naar Indië aanhangers van Bartholomeüs heeft
aangetroffen, die in het bezit waren van het Hebreeuwsche Evangelie
van Mattheus. Dit getuigt dus niet voor het verblijf van Thomas aldaar.
Theophilus zegt verder: »Ik vond in mijn vaderland en in het overige
Indië Christenen." Hieruit blijkt dus \'dat hij Arabië, waartoe ook het
eiland Socotora behoorde, voor een deel van Indië hield. De oorsprong der
gemeenten op de kust van Malabar en in Indië, ligt verder in nevelen
gehuld.

Na do zending in Azië afgehandeld te hebben, richten wij onze blikken
naar Afrika. Egypte vraagt het eerst onze aandacht. Alexandrië, de hoofd-
stad van Egypte, was het brandpunt van den toenmaligen handel en
scheepvaart, en de zetel van het Joodsche Hellenismus. De stad, zoo
voor alles en een ieder open, waar Ptolemeus Soter in de derde eeuw
vóór Christus de beroemde Bibliotheek had opgericht, en waar eenige
jaren later do Septuaginta (eene vertaling van het O.-Tcstement) het licht
zag, kon moeilijk gesloten blijven voor het Evangelie. De van het Pink-
sterfeest terugkeerende Egyptische Joden (Hand. 2 : 10), zijn misschien
de eerste Evangeliepredikers in Alexandië geweest. De eerste ons bekende
Alexandrijnsche Christen is Apollos (Hand. 18 : 2419 : 1), die zeker,
nadat hij door Aquila en Priscilk beter onderricht, en met Paulus in
aanraking geweest was, niet alleen in Klein-Azië en Griekenland zal
hebben gepredikt, maar zich ook zal hebben laten hooren in zijne ge-

boorteplaats. In hoever de overlevering gelijk heeft, die den Evangelist Mar-
kus den stichter der Alexandrijnsche kerk noemt, laten wij in het mid-
den; maar dit is zeker, dat daar reeds vroeg eene gemeente was.

Uit Alexandrië kwam het Evangelie in Xcder-Egypte. Het ontstaan
van het Evangelie der Egyptenaren bewijst, welk een invloed het Chris-
tendom reeds had op de Alexandrijnsche theosophie. In Opper-Egypte
ging liet zoo gemakkelijk niet. Daar had men te strijden tegen het
Oud-Egyptisch bijgeloof\', en de Koptische taal; terwijl de priester-heer-
schappij de vrije prediking van het Evangelie in menig opzicht belette.
Toch breidde het Christendom zich daar uit: zoo krachtig zelfs, dat er
eene vervolging ontstond onder Keizer Septimus Severus (193211), en
er in het begin der derde eeuw eene Koptische bijbelvertaling verscheen.

Volgen wij de noordkust van Afrika, dan komen wij te Cyrene, eene
stad tusschen Alexandrië en Karthago. Deze stad is den lezer reeds bekend
door Simon van Cyrene, die het kruis van den Heere Jezus heeft gedra-
gen; en door Lucius, die zich te Antiochië bevond;, toen Paulus zijne
eerste zendingsreis begon (Hand. 13: 1). Van dezen Simon en Lucius
weten wo verder niets. Uit dit en wat we in de ongewijde geschiedenis
meer lezen van Cyrene, zijn wij geneigd te denken, dat de vele Joden
die zich daar bevonden, in nauwe betrekking stonden tot hun moederland,
en alzoo ook met de jeugdige gemeenten in Palestina in aanraking
kwamen, wat niet zonder vrucht kon blijven. Wij vinden dan ook Cyro-
neïscho Joden op het Pinksterfeest (Hand. 2:10); terwijl we hen in
Antiochië zelfs als woordvoerders zien optreden. (Hand. 11: 20).

Volgen we van Cyrene verder de noordkust van Afrika, dan komen
wo te Karthago. De kerkvader ïertullianus brengt ons in het laatst der
2o eeuw in reeds bloeiende gemeenten. Tevergeefs vragen wc onz en
kerkvader door wie en wanneer en hoe de gemeenten hier in Karthago
en in heel het proconsulaire Afrika zijn ontstaan. En aan wien zullen
wij het anders vragen, daar hij de oudste berichtgever is? Maar dat de
gemeenten daar reeds bloeiend waren, on er eene geordende kerkstaat
was; terwijl er eenigon tijd te voren eene vervolging tegen de Christenen
in Mauretanië had plaats gehad, en de heidenen zich bij Tertullianus
beklaagden over do snelle verbreiding van het Christendom onder de aan-
zienlijken; dit alles doet ons vermoeden, dat het Christendom daar min-
stens eene halve eeuw vóór Tertullianus moet zijn geweest. Tijdens
Cyprianus, gestorven in 258, werd reeds een Concilie te Karthago gc-

houden, dat bijgewoond word door 87 bisschoppon, waaronder er ook
waren uit Mauretanië. Do geschiedenis zwijgt verder over de verbreiding
van liet Christendom in Afrika.

Wij steken van Karthago over naar ons werelddeel en brengen het
eerst een bezoek te Rome. Reeds vroeg was daar eene gemeente. De
mare van den Heiland was misschien tijdens zijn leven reeds doorgedron-
gen tot de Joden in Rome, en werd levend gehouden, totdat oog- en
oorgotnigen (Hand. 2 :10) te Rome brachten, wat op het eerste Christen-
pinksterfeest gebeurde. Dat Petrus de gemeente to Rome zou hebben
gesticht, is zeer onwaarschijnlijk; daar Paulus dan toch zoo\'n sterke
begeerte niet gehad zou hebben er het Evangelie te prediken (Rom. 1 : 9
13); want hij ging het liefst niet in tot eens anders werk (Uom. 15 : 20);
en ongetwijfeld had hij dan in zijn brief aan de Romeinen gezinspeeld
op den arbeid van Petrus; enook zou hij dan wel in hoofdstuk zestien
eene groete hebben medegogeven aan zijn mede-Apostel.

Wij moeten hier naar geen stichter zoeken. In Rome. het middelpunt
der toen bekende wereld, moest in de eerste plaats door handel en
scheepvaart als van zelf eene gemeente ontstaan. Van uit Rome breidde
het Christendom zich verder uit over geheel Italië, en kwam het zelfs
spoedig in het zuiden van Frankrijk. De vervolging in 177 to Lugdunum
(Lyon) en Viënna bewijzen hot bestaan van het Christendom in het zuiden
van Gallië. Maar reeds vroeger moet het daar, op welk eene wijze weten
we niet, gepredikt zijn geworden. De Galaten in Klein-Azië, waaraan
Paulus zijn brief heeft geschreven, zijn van Gallischen oorsprong, gelijk
overeenkomst van naam dat al aangeeft. In do derde eeuw vóór Chris-
tns is eene Gallisch-Germaansche volksstam van uit Frankrijk gegaan
naar Klein-Azië, waar zo zich vestigde. De gemeenschap tusschen de Galliërs
in Klein-Azië en in Frankrijk heeft ongetwijfeld stand gehouden. De
Klein-Aziatische Galaten hebben dan waarschijnlijk het eerst het Evangelie
gebracht in het zuiden van Frankrijk. Deze waarschijnlijkheid wordt bijna
zekerheid, wanneer wc weten, dat hot Christendom later in Frankrijk meer
overeenkomst had met do Oostorscho dan met de Wcstersche kerk. \'k Be-
hoef slechts martelaars te noemen, als Sanctus, Pothinus, Blandina

en Ponticus, om den lezer te herinneren, welke krachtige getuigen van
Christus zich daar tijdens de vervolging in 177 na Christus reeds be-
vonden. Volgens Gregorius van Tours zijn er zeven zendelingen uit Eome
gezonden naar Gallië. Alle zeven zouden bisschoppen zijn geworden, waar-
van één, met name Dionysius, die verward is geworden met den in
Hand. 17 : 34 genoemden Dionysius, den Areopagiet, de eerste bis-
schop van Parijs zou zijn geweest. Een ander van het zevental, 8atur-
ninus geheeten, is ons door zijn marteldood bekend. Dit verhaal kunnen
wij moeilijk in al zijne bijzonderheden gelooven. Hot komt ons het waar-
schijnlijkst voor, dat er zendelingen naar Gallië zijn gezonden; maar dat
hun getal zeven bedroeg, en dat ze allen bisschoppon zijn geworden, is
te betwijfelen. Ireneus, bisschop van Lyon, maakt gewag van de verbrei-
ding van het Christendom in Germanië. Men moet daarbij onderscheid
maken tusschen Germania cisrhenana (Germanië aan deze zijde van den
Rijn) on Germania transrhenana (Germanië aan gene zijde van den Rijn).
In dit tijdvak kwam het alleen in Germania cisrhenana en wel doordat
het grensde aan Gallië.

Diezelfde Ireneus gewaagt ook van de verbreiding van het Christendom in
Spanje. Volgons Eusebius zou Paulus daar hebben gewerkt. Clemens Ro-
manus, die Paulus persoonlijk gekend kan hebben, verhaalt, dat »hij
(nl. Paulus) tot aan de grens van Zonsondergang is geweest". Natuurlijk
kan hiermede Eome niet zijn bedoeld, daar deze stad het middelpunt der
wereld was. Deze reis van Paulus naar Spanje moet dan plaats gehad
hebben, na zijne in de Handelingen vermelde gevangenschap. Het schijnt,
dat sommigen uit deze uitdrukking »tot aan de grens van Zonsonder-
gang" in verband met den wensch van Paulus, Spanje willen zien (Rom.
15:24 en 28) afgeleid hebben, dat hij daar werkelijk is geweest. De
geschiedenis geeft verder geen stof, waaruit wij iets zekers aangaande de
zending in Spanje zouden kunnen opmaken. Alleen weten wij, dat er
reeds vroeg gemeenten waren.

Eer wij onze wandeling om de Middellandsche Zee eindigen, moeten
wij nog eene blik werpen op hare eilanden.

Wij beginnen met het eiland Cyprus, dat het dichtst bij Palestina ligt en
het eerst door het Evangelielicht is beschenen. De Leviet Josos of Bar-
nabas is van Cyprus afkomstig (Hand. 4 : 36). In het jaar 45 na Christus
ging hij met Paulus en Johannes Markus naar zijne geboorteplaats, om
daar het Evangelie te prediken. Bij die gelegenheid kwam de stadhouder

Sergius Paulus tot bekeering (Hand. 13 : 412), wat niet zonder invloed
voor zijne onderdanen zal zijn gebleven. Vijf jaren later bezocht hij, ver-
gezeld van Johannes Markus (Hand. 15 : 39) opnieuw de hier gestichte
gemeente. Maar met welk een zegen zij daar werkten, en hoe het Chris-
tendom zich verder op dat eiland heeft uitgebreid, is moeielijk te zeggen.
Evenals Paulus Cyprus heeft bezocht, zoo moet hij ook op Creta zijn
geweest. Hij schrijft toch (Titus 1:5), dat hij Titus hier heeft achter-
gelaten. Daar Paulus op zijne reis naar Rome, Creta niet heeft kunnen
aandoen (Hand. 27:721), moet hij hier na zijne tweejarige gevan-
genschap te Rome (Hand. 28 : 30) zijn geweest, en bij die gelegenheid het
Evangelie op Creta hebben gepredikt. En wanneer Paulus nu aan Titus
opdraagt, om van stad tot stad ouderlingen aan te stellen (ïit. 1 : 15),
dan ligt daarin opgesloten, dat er ook gemeenten in die steden moeten
zijn geweest.

Eeeds vroeger had Paulus de banier des Kruises op Maltha (Melite)
geplant (Hand. 28:110), zijn verblijf van drie maanden (vers 10),
was voor de bewoners van dit eiland van grooten lichamelijken en onge-
twijfeld ook van geestelijken zegen.

Hoe het Christendom zich verder op deze eilanden heeft uitgebreid,
en hoe het op de overige is gekomen valt buiten de geschiedkundig en ge-
zichtseinder. Maar naarmate het Christendom zich meer en meer vestigde
aan de zuidkust van Europa en aan de noordkust Afrika, moesten de
daartusschen gelegen eilanden als van zelf den nieuwen godsdienst leeren
kennen.

De onbestemde uitdrukking »tot aan de grens van Zonsondergang", heeft
sommigen doen denken, dat Paulus in Brittanië zou zijn geweest.
Volgens eene sago (betwijfeld verhaal), zou de Britsche koning Lucius den
bisschop Eleutheros van Rome, iu het laatst der 2e eeuw gevraagd hebben
om een zendeling. Deze sage is uit de 8«te eeuw afkomstig, en daarom te
jong, om geloofd te worden. De vrije kerk aldaar, die meer overeenkwam
mot de oostersche dan met de westersche kerk, schijnt te wijzen op eene
zending uit Galliü of uit Klein-Azië, wat door handelsverkeer best mo-
gelijk kan zijn. Mag men verschillen over het ontstaan dier gemeenten,
dat ze er in de tweede eeuw reeds waren is zeker.

De eerste zaden van het Evangelie, zijn in ons land waarschijnlijk ge-
komen uit den kerker van Paulus. Paulus zegt in de Filipp. 1: 13, dat
«zijne banden in Christus openbaar zijn geworden in het gansche recht-

huis," d.i. in do kazerne dor keizerlijke lijfwacht. Daar do lijfwacht van
don keizer bestond uit Batavieren, konden deze dus niet onbekend blijven
met de prediking van hot Evangelie. Voor dit vermoeden is meer grond,
dan voor hot verhaal van sommige oudo geschiedschrijvers, die melden,
dat Petrus aan twee Friezen, dio to Rome tot bokeering zouden zijn ge-
komen, één van de zeventig discipelen van den Heiland, wiens naam
Aegistus zou zijn geweest, zou mede gegeven hebben, om onze voor-
vaders met het Christendom bekend te maken. Het is immers zeer twijfel-
achtig, of Petrus wel ooit in Rome is geweest.

Hiermede hebben we de zending in dit tijdvak afgehandeld. Bij de
verdere zendingsgeschiedenis kunnen wij zoo uitvoerig niet zijn. Maar
wij meenen, in een tijdperk, waarin zooveel is gedaan, en waarvan ons
zoo weinig bekend is, alles te moeten opnemen, wat eenig licht over
haar kan verspreiden, en bij tegenstrijdige berichten ons eene gissing te
mogen veroorloven, gelijk wij dat dan ook hebben gedaan.

Van (\'oiistiintijn ilen lirooto tot <le opheffing der geleerileiisehool te Athene.

1. CONSTANTIJN DE (ÏROOTE.

Dit tijdvak vangt aan mot do bokeering van Constantijn don Grooto.
Daar dit feit van grooto botoekonis is geweest voor do uitbreiding van
bot Christendom, moeten wij daaraan onze aandacht een oogenblik wijden.
Constantijn heeft den Christelijken godsdienst tot Staatsgodsdienst verheven.
Wel verklaarde Galliënus hem reeds vroeger als geoorloofd; maar het
heidendom beheerschte nog immer den troon, en bleef in het uitsluitend
bezit van vele voorrechten. Dit veranderde tijdens de regeering van Con-
stantijn den Groote.

Over de bekeering van Constantijn wordt zeer verschillend gedacht.
Terwijl sommigen haar als eene hartgrondige verandering uitbazuinen,
verfoeien anderen haar als eene staatkundige kunstgreep. Volgens den
kerkvader Eusebius, heeft zij ongeveer op de volgende wijze plaats gehad.
Terwijl de beide legers slagvaardig tegenover elkander stonden, en Maxen-
tius hulp bij de heidensche goden zocht, besloot Constantijn zich tot den
God der Christenen te wenden, van Wien zijne ouders altijd zoo gunstig
hadden gesproken. Hij begaf zich diensvolgens in het gebed, \'t Was middag.
Toen hij zijne oogen ophief, zag hij een lichtend kruis aan den hemel
met deze woorden er boven: »In dit teeken zult gij overwinnen." In den
daarop volgenden nacht verscheen Christus hem in een droom, dragende
datzelfde kruis, hetwelk hij aan den hemel had gezien, en beval hem er

pon afbeeldsel van te laten maken, om het te gebruiken als beschermings-
middcl tegen do vijandige macht. De keizer liet dit doen, en overwon
Maxentius. Sedert dien tijd koos hij openlijk partij voor de Christenen,
en bevoorrechte hen met onderscheidene privilegiën.

Daar ons bestek beknoptheid eischt, en wij op het gebied der zending
moeten blijven, hebben we slechts de vraag te beantwoorden: In hoever
heeft hij medegewerkt aan de uitbreiding van liet Christendom, en aan
de uitroeiing van het heidendom ? De geschiedenis leert ons dienaangaande
duidelijk, dat hij in menig opzicht onbeslist was. Vandaar, dat hij, hoewel
partij kiezende voor hot Christendom, toch vele heidonscho bijgoloovig-
heden liet bestaan; vandaar misschien ook, dat hij zijn doop tot zijn
sterfdag uitstelde, al kunnen hiervoor ook nog andere redenen bestaan;
vandaar eindelijk de tegenstrijdigheden, die men in zijne wetten, vooral
in die van 319, ontdekt.

Daarin beval hij toch, dat degenen, die hun heidenschon dienst wonschten
aan te houden, denzelven openlijk mochten uitoefenen, terwijl hij in
diezelfde wetten het offeren in private huizen verbood, en don heidenschon
waarzeggers op straffe des doods, den toegang tot de woningen der bur-
gers ontzegde.

Hij dwong de heidensche soldaten niet, zich in Christelijke gebruiken
to voegen, zooals vroeger de heidensche keizers de Christelijke krijgslieden
gedwongen hadden de heidensche ceremoniën te volgen. Alleen liet hij
zijne soldaten het volgende gebed in de Latijnsche taal van buiten leeren,
dat zij dan op militair kommando moesten uitspreken: »U alleen erkennen
»wij als den waren God! U erkennen wij als Heere! U roepen wij aan.
»Van U hebben wij den. zegen ontvangen. Door U hebben wij onze
«vijanden overwonnen. U danken wij voor de tegenwoordige goederen. Van
»U hopen wij ook de toekomstige te ontvangen. Tot U smeeken wij allen.
»Wij bidden U, dat Gij onzen keizer Constantijn en zijne vrome zonen
»lang, gezond een zeeghaftig in het leven spaart." Ook in dit gebed blijkt
zijne onbeslistheid. Er spreekt geen beginsel uit. Eene krachtige uitbrei-
ding van het Christendom, en eene volkomene uitroeiing van het heidendom
moet men bij Constantijn dan ook niet zoeken. Constantijn heeft eene
brug geslagen van het Christendom naar het heidendom, waardoor hij
aan de massa de gelegenheid gaf tot het Christendom over te komen;
maar waardoor hij ook de wereld in de kerk haalde. De puntjes werden
niet meer op de i geplaatst, de lijnen niet meer scherp getrokken, en

daarmede ging tevens de kracht der Christenen, die gebleken was in den
strijd tegen het Grieksch-Eomeinsch heidendom, ten dcelo te loor. Het
onbesliste karakter van Constantijn word ook dat van de kerk in die
dagen. Constantijns beschouwing van het Christendom heeft veel ovcreen-
komst mot die van Clodwich, koning der Franken, en draagt veel onbe-
slister karakter dan die van Karel den Grooto, gelijk dat zal blijken bij
de behandeling van diens geschiedenis.

Wij moeten bij de behandeling van de zendingsgeschiedenis in dit
tijdvak dezelfde werelddeelcn doorloopen, die in de vorige afdoeling onze
aandacht hebbon gevraagd. Wij richten daartoe het eerst onze schreden
naar Azië, waar wij de Perzen willen bezoeken, om vervolgens een oogen-
blik in Armenië te toeven, waarna wij de Iberiërs en Kolchiërs willen
vragen, hoe zij het heil in Christus hebbon leeron kennen. En vóór wij
dit werelddeel verlaten, moeten wij ook de Arabieren op hunne zwerf-
tochten volgen, on kennis nemen van het Christendom in Indië.

Do gedurige oorlogen tusschen de Eomeinen en de Perzen beletten in
menig opzicht de komst van het Godsrijk onder de laatsten. Toch moet
het Christendom daar al spoedig wortel hebben geschoten. Volgens Neander
was er in het laatst der 3de en in het begin er 4de eeuw reeds eene
aanzienlijke Perzische kerk, waarvan de bisschop van Seleucia-Ctesiphon
het hoofd werd. De Christenen hadden hier heftigen tegenstand te ver-
duren van de Magiërs. Onder de regeering van koning Hormidas II
(301308) werd één der voornaamste Magiërs, Mobed geheeten, Christen
en deze schreef nu een boek, waarin hij het Christendom verdedigde
tegenover de leer van Zoroaster. Dit boek is in ruimen kring verspreid,
en schijnt voor velen tot blij venden zegen te zijn geweest. Keizer Con-
stantijn de Groote heeft het zelfs den koning Sapores II en zijnen
onderdanen aanbevolen. Doch de schrijver zelf moest er het leven bij
verliezen. In een godsdienstgesprek tusschen hem en de Magiërs moesten
de laatsten het onderspit delven, waarom ze uit boosheid hem steenigden.

Hoe hot Parsisme mot zijne twoo goden, Ormudz on Ahriman, dacht
over het Christendom, blijkt duidelijk uit con schrijven van don

Porzischen veldheer en stadhouder Mihr-Nersch, hetwelk hij richtte
aan de Christenen in Armenië, en waarin het volgende stond te lezen:
«Alles, wat goed in den hemel is, heeft Ormudz geschapen, en al het
«kwade is door Ahriman te voorschijn geroepen. Alle haat, alle onheil.
«dat plaats grijpt, de ongelukkige oorlogen, dat alles is de werking van
»het kwade beginsel. Maar daarentegen allo gelukkige dingen: do heor-
»schappij, de roem, de gezondheid dos lichaams, de schoonheid van hot
«gelaat, do waarachtigheid in woorden, de lange levensduur, dat alles
»komt van hot goede beginsel. Maar alles, wat aldus niet is, is het
«verderfelijke werk van het kwade beginsel. Alle menschen, die zeggen
»dat God den dood geschapen heeft, en dat het kwade en goede van Hem
«komt, verkeeren in dwaling, en vooral de Christenen, die zeggen, dat
»God, vertoornd, omdat zijn dienaar eeno vijg van een bijzonderen boom
»had gegoten, den dood schiep, en den mensch in deze ellende stortte.
»Zulk. eene woede grijpt nooit conig mensch aan tegen een ander; hoeveel
«minder dus God tegenover den mensch. Wie zoo spreekt, is doof en
»blind, en door den duivelslang bedrogen."

De lozer begrijpt, dat de Perzen met hun tweegodendom in strijd moe-
sten komen met de Christenen, die slechts één oorspronkelijk goddelijk
wezen erkennen. De Perzen vereerden ook het water, hot vuur en de aarde.
En daar de Christenen het water on het vuur verontreinigden, en do
aarde bevlekten door er hunne dooden in te begraven (de Perzen verbran -
den do lijken), verwekte dit vijandschap. Zij konden het niet verdragon,
dat do Christenen alle dieren en dus ook die, welke bij hen aan Ormudz
gewijd waren, doodden. De Perzen genieten de zegeningen van Ormudz,
als rijkdom, echt, nakomelingschap enz., en konden dientengevolge de
christelijke ascese niet dulden. Hoe ernstig de koning van Perziö hot met
zijn godsdienst meende, blijkt uit het volgende schrijven, dat hij op
zekeren dag zond aan do Armenische Christenen.

»Ik heb gezworen bij de Zon, de groote godin, die met hare stra-
»len de geheelo wereld verlicht, met hare warmte alle schepselen hot
«leven schenkt, dat, wanneer morgen bij hare wonderbare verschijning,
«niet allo knie zich voor haar buigt en haar als God erkent, ik alle
«soorten van vervolgingen over u brengen zal." Die vervolging kon moei-
lijk uitblijven, daar het Christendom in Perziö steeds meer aanhangers

kreeg. Het toenemen der prachtige kerkgebouwen wekte de ijverzucht dor

Magiërs op, zoodat dezo verklaarden alles te zullen doen wat ze konden,
om het Christendom uit te roeion. Hierbij kwam nog, dat de Christenen
in Perziö gemeenschap hielden met die uit het Komeinsehe rijk, wat do
koning van Perzië staatkundig gevaarlijk oordeelde, en voor landverraad
beschouwde. In 343 brak de vervolging los. De koning eischte eene grooto
geldsom van ieder, die Christen bleef. Toen de bisschop van Seleucia-
Ctesiphon, die dit geld moest innen en bij den koning storten, weigerde
dezo belasting op te brengen, beval de koning, dat de geestelijken der
drie eerste rangen terstond gedood, de kerken verwoest, en hare gewijde
voorwerpen tot profaan gebruik zouden worden aangewend. Zoo streng
werd dit bevel uitgevoerd, dat zelfs de euneuch (een gesnedene) Usta
uulcs, die den koning had opgevoed, met vele andere aanzienlijken den
marteldood stierf. Het volgende jaar, 344, ontstond er eene nog heftiger
vervolging, waarbij duizenden het leven verloren, ook de euneuch Azades.
Koning Sapores gevoelde eindelijk, dat hij het Christendom niet kon uit
roeien, on liet van nu af aan alle godsdiensten in Perzië toe. Door eene
ontmoeting van den bisschop Maruthas van ïagrit in Mesopotaniö, niet
den Perzischon koning Jezdegerdes I, werd deze gunstig voor het Chris-
tendom gestemd; zoodat hij don Christenen het bouwen van kerken en
het houden van godsdienstoefeningen toestond. Doch door eenen onbezonnen
handeling van den bisschop Abdas van Susa, werd alles weer vernietigd.
Deze bisschop had namelijk in 414 een Perzischen tempel, in welke het
heilige vuur van Ormudz bewaard werd, laten vernielen, en geweigerd
gehoor te geven aan het bevel van den koning, om den tempel weer op
to bouwen. De vervolging, die nu losbrak, bezorgde aan duizenden do
martelaarskroon, ook aan den zooeven genoemden Abdas, en den zeer
geleerden diaken Benjamin. Vele Christenen vluchtten tijdens deze ver-
volging, naar de aangrenzende Romeinsche landen. De Perzische koning
verlangde uitlevering van de vluchtelingen. Dit deed een oorlog tusschen
beide rijken ontstaan, waardoor de toestand der Christenen zorgwekkend werd.
De vrede in 422 maakte aan deze vervolging een einde. Vooral werkte
hiertoe mede een liefdedienst van den bisschop Acacius Amida, in Meso-
potanië. Met goedvinden van zijne geestelijken, verkocht hij alle gouden
on zilveren voorwerpen uit de kerken, en kocht met dat geld zevenduizend
Perzische gevangenen vrij, uit de handen der Romeinen. Bovendien zond
hij hun levensmiddelen en reisgeld toe, zoodat zij weer in hun vaderland

terug\' kondon komen. Dit maakte zoo\'n gunstigen indruk op den koning,
dat hij don bisschop wcnschte te uien, on vriendelijk gezind werd jegens
do Christenen. Sedert dien tijd heelt het Christendom zich in Perzië ge-
regeld uitgebreid on bevestigd.

b. Armenië, Ibcrië, Kolchië en Kaulcasië.

Nu wij Perzië hebben afgehandeld, ligt hot als voor do hand, dat wij
onze schreden naar Armenië richten; niet alleen omdat het aan Perzië
grenst, en daarmede in nauwe betrekking staat, maar ook omdat do
Armeniërs do eerste zaden van het Evangelie aan de Perzen hebben te
danken, eensdeels doordat zij met hen handel dreven, anderdeels doordat
zij aan hunne vervolgde naburen oeno veilige schuilplaats verleenden. De
eerste ons bekende Armeniër, die het Christendom in zijn vaderland ver-
breidde, was Grcgorius, bijgenaamd de Verlichte. Hij doopte in het begin
der 4^Jc eeuw den Armenischen koning Tiridates, en werd in 302 tot
Metropoliet van Armenië gewijd. Tot nog toe had men zich altijd be-
diond van oeno Perzische bijbelvertaling, die de voorlezer bij de openbare
godsdienstoefeningen in de landtaal overzette. Do opvolger van Grcgorius,
Mirsrob gehcotcn, bracht hierin verandering; hij gaf hun eerst een
alphabet en vervolgens ceno bijbelvertaling. Hieruit ontwikkelde zich later
eene Armenische Christelijke literatuur.

De Perzische koningen, die altijd poogden do Armeniërs van zich
afhankelijk te maken, vervolgden, waar hunne wapenen zegevierden, do
Christenen, en trachtten do voorvaderlijke godsdienst te herstellen. Do
Perzische veldheer en stadhouder, Mihr-Nerseh, richtte in het midden
der 5d« eeuw een uitdagend schrijven aan de Armenische Christenen,
waarop hij een schriftelijk antwoord wachtte.

In 450 kwamen daartoe achttien bisschoppen samen in de hoofdstad
Ardaschad, stelden daar één geschrift op, waarin zij rekenschap gaven
van hun geloof, en zonden dit aan den koning van Porzië, niet de ver-
klaring er bij, dat zij voor niets ter wereld afstand wilden doen van hun
geloof. Hierop volgde een godsdienstoorlog, waarvan de Armeniër, Mozes
van Chorene, in de geschiedenis van zijn vaderland, een treurig schilderij
ophangt. Doch trots deze vervolgingen breidde het Christendom zich aldaar
meer en moor uit.

Ton noorden van Armenië wonen do Iberiërs, dio ook in dozen tijd

liet Christendom leerden kennen. Eene zekere vrouw, Nunia geheeten,
werd tijdens de regeering van Constantinus door do Iberiörs gevangen gc-
nonien, en in hun land als slavin verkocht. Toen op zekeren dag een
ziek kind, overeenkomstig de bijgeloovigheden der Iberiërs, van huis tot
huis werd gedragen, opdat ieder, die een redmiddel wist, het zou aan-
wondon, en men ook bij haar kwam, zeido zij, dat zij geloofde in Christus,
die tijdens zijne rondwandeling op deze aarde zieken gerias, en ook nu
nog redding kon geven. Op haar gebed herstelde nu het kind. Eenigo
jaren later werd ook de koningin op haar gebed van cene gevaarlijke
krankheid verlost. Deze wilde haar nu met rijke geschenken beloonen.
Maar zij weigerde die aan te nemen, aangezien zij voor geene wonder-
doenster wilde beschouwd worden. Toen later de koning op de jacht was,
en hom een dikken nevel overviel, zoodat hij geen uitweg kon vindon,
herinnerde hij zich, wat zijne gade vroeger door de almacht van den God
der Christenen ten doel was gevallen. Hij bad om redding, en beloofde
zich dan te zullen bekeeren. De nevel trok op, en de koning kwam bc-
houden bij do zijnon. Do wensch van Nunia, vroeger aan do koningin te
kennen gegeven, dat het volk haar God mocht dienen, kwam nu in ver-
vulling. Do koning zelf onderwees nu do mannen van zijn volk, terwijl
do koningin die taak bij de vrouwen verrichtte. Kort daarna ontboden zij
geestelijken uit het Eomeinsche rijk, die hier de Christelijke kerk verder
stichtten.

Tusschen Iberiö en de Zwarte Zee ligt de landstreek Kokhië, welker
bewoners Laziërs heeten. Hoe en wanneer dit volk voor het eerst met het
Christendom in aanraking is gekomen, valt buiten den geschiedkundigen
gezichtseinder. Het eerste, wat we dienaangaande van hen lezen, is, dat
hun koning Tzathus in 520 keizer Justinus bezocht, zich liet doopen,
en met eene Grieksche vrouw huiswaarts keerde. Ongetwijfeld was hieraan
een Zendingsarbeid voorafgegaan. Over het algemeen toch ziet men eerst
het volk en vervolgens de vorsten tot het Christendom overgaan. En
wanneor het omgekeerde plaats had, wat hoogst zelden gebeurde, dan
ontbrandde er doorgaans een heftige strijd tusschen volk en vorst. En
omdat we van dien strijd niets merken, maar integendeel de Laziërs uit
de geschiedenis als een zelfstandig Christelijk volk leeren kennen, is het
vrij wel zeker, dat het zaad des Evangelies hier al veel vroeger is ge-
strooid en ontkiemd, dan do geschiedbookon ons melden. Later ontstond
or eene breuko tusschen de Laziërs en de Romeinen, doordat een Eo-

meinsch veldheer een hunner koningen vermoorde. Doch zij sloten zich
liever aan bij de hun vijandige Romeinen, dan bij de Perzen, omdat
dezen het Christendom vijandig waren. Hieruit blijkt ook duidelijk, dat
zij met de grootste beslistheid den Christelijken godsdienst hadden omhelsd.
Gaan wc van Kolchië verder noordwaarts, dan komen we op het Kau-
kasus-gobergtc, waar we de Abasgers aantreffen. Deze hebben de eerste
zaden des Evangelies waarschijnlijk te danken aan de naburige Laziërs.
Keizer Justinianus bezorgde hun geestelijken, en liet kerken onder hen
bouwen. Verder won hij het volk door den handel in euncuchen te ver-
bieden. Het een en ander werkte ook hier samen, om het Christendom
ingang te doen vinden.

c. Arabic en Indie.

In Arctbie werkte het nomadenleven nog altijd do uitbreiding van het
Christendom tegen. Onder do rondtrekkende stammen was geregelde Evan-
geliseering niet mogelijk. Het drukke handelsverkeer tusschen de Romeinen
en do Arabieren bracht mede, dat zich in Temen, het zuidwestelijk ge-
dceltc van Arabic, vele Romeinsdie kooplieden ophielden.

Keizer Constantinus wilde gaarne, dat voor dozen eene kerk word go-
bouwd. Daartoo stuurde hij een gezantschap naar den koning der Home-
riten, met den bekenden Theophilus aan het hoofd, en wel met dit
gelukkig gevolg, dat de koning zich door Theophilus liet doopen, en nu
op eigen kosten drie kerken liet bouwen, één in de hoofdstad Tafar, één
te Aden en één te Hormuz. Deze gemeenten werden nu ook voor vele
Arabieren ten zegen, doch haddon in vervolg van tijd heftigen tegenstand
te verduren van de Joden, wier macht steeds aangroeide. De koning
Dsunovas, een vurig aanhanger der Joden, ging eindelijk de in zijn land
wonende Christelijke kooplieden vervolgen. Hij wilde zich daardoor wreken
op de Christenen, die, zooals hij voorgaf, zijne geloofsgenooten in het
Romeinsche rijk onderdrukten. De Abessynischo koning Elesbaan deed
hem nu den oorlog aan. In dezen strijd moest de koning Dsunovas het
onderspit delven en in zijne plaats werd nu een Christen, met name
Abraham, tot koning aangesteld. Maar toen deze kort daarna stierf, ver-
overde Dsunovas opnieuw den troon, en vervolgde de Christenen op eeno
vreeselijke wijze. Andermaal trok de koning Elesbaan met een sterk
leger naar Gelukkig"Arabic, en zag weder zijne poging met zegen be-

kroond. Dsunovas sneuvelde in dezen krijg, en nu maakte de Abessynischo
vorst voor goed een einde aan het oude onafhankelijke rijk der Homerieten.
Sedert dien tijd waren hier Christenen aan het bestuur, totdat Temen
met geheel Arabië door het Mohammedanisme werd overvleugeld.

Behalve in Yemen, waar het Christendom kwam door het handels-
verkeer, treffen wij in dezen tijd ook in de Arabische woestijn Christe-
lijke gemeenten aan, die door monniken waren gesticht. Scharen van
Saracenen kwamen met vrouw en kinderen den monnik Hilarion om zijne
voorbede vragen, van welke gelegenheid deze gebruik maakte, om hen te
brengen tot het heil in Christus. De Saraceensche koningin Mauvia maakte
het, bij het sluiten der vrede met de Romeinen in 372, tot cene der
vredesvoorwaarden, dat een zeker monnik, Mozes gehceten, die jaren lang
in do woestijn als een heilige had getoefd, tot bisschop voor haar volk-
aangesteld moest worden. Theodoretes verhaalt als ooggetuige, dat Simon
do Stiliet van eene 30 voet hoogo zuil het Evangelie predikte aan de
voorbijtrekkende nomaden, waarvan hij er velen doopte. Hij hield jaren
lang zijn verblijf op die zuil, van welks hoogte hij als boetpredikcr het
volk vermaande, en waar hij zijn voedsel ontving door een korf, die hij
van tijd tot tijd neerliet.

In de eerste helft dor 5e eeuw was aan do Saraceensche hoofdman
Aspebethos het bewaken dor grenzen opgedragen. Do vluchtende Chris-
tenen moest hij gevangen nemen. Doch toen hij hen uit medelijden liet
ontkomen, haalde hij zich eene vervolging op den hals. Hij vluchtte nu
naar een andere plaats, waar hij spoedig het hoofd werd van eenen met
Rome bevrienden stam. Hij en zijn zoon lieten zich door den monnik
Euthymius doopen; vele Saracenen sloegen nu hunne tenten bij hen op,
en hieruit ontstond eene gemeente, waarvan Aspebethos bisschop werd.
Na zijn dood werd zijn zoon zijn opvolger.

De weifelende beteekenis van den naam Indic, waaronder men nu eens
Ethiopië, dan weer Arabië, en elders het eigenlijke Oost-Indië verstond,
is oorzaak van onzekere berichten betreffende het Christendom aldaar. Hoe
het zich daar reeds vroegtijdig door handelsverkeer uitbreidde, hebben wij
in het vorige tijdperk gezien. 1)

Van meer belang is de arbeid van den zendeling Tlieophüus, bijgc-
naamd den Indiër. Deze werd tijdens de regeering van den keizer Con-

sfcintinus door zijne landgonootcn als gijzelaar naar Constantinopel gezonden.
Daar werd hij tot geestelijke opgeleid en vervolgens als Evangeliedienaar
naar zijn vaderland teruggezonden. Theophilus begaf zich nu naar Arabië,
en van daar naar zijn vaderland, het eiland Diu Zokotora, waarna hij
do overige landen van Indie bezocht. Op deze zendingreis vond Theophilus
een lal van bloeiende gemeenten, die voor het meerendeel uit Perzië hunne
geestelijken ontvingen. Het schijnt dus dat naast het handelsverkeer de
vervolgingen in Perzië tot de komst van het Godsrijk in Indië medege-
werkt hebben. Deze berichten van Theophilus komen overeen met die van
Cosmas, bijgenaamd de Indiënvaarder, die eene ontdekkingsreis heeft gedaan
door de geheel toen bekende wereld. Deze laatste vond ook Christenen op
het eiland Taprobane, do oude naam van Ceylon. Do geschiedschrijver
Noandor noemt dit eiland het middelpunt van den handel tusschen Perzië
en Aethiopië. Daar Ceylon in eene geheel andere richting is te vinden,
zijn wij geneigd te denkon, dat met Taprobane een ander eiland is bc-
docld. Do Perzische kooplieden hebben op dit eiland eene kerk laten
bouwen, en stelden er een in Perzië geordend priester aan. Cosmas vond
weder Christenen op Mak, waarmede waarschijnlijk Malabar is bedoeld.
Maar hiervan kunnen wij niets zekers melden, evenmin als van Kaliana,
misschien de oorspronkelijke naam van Kalikut, of mogelijk ook die van
eene andere plaats bij Bombay.

Hiermede hebben wij de zendingsgeschiedenis in Azië afgehandeld, en
gaan met onze gedachten naar Afrika, waar de komst van het Godsrijk
in Abessynië onze belangstelling vraagt. Abessynië ligt ten zuiden van
Egypte en werd ook wel Aethiopië genoemd, hoewel men onder dezen
laatsten naam meer geheel Afrika verstond. Van Abessynic hebben wij
uit den eersten tijd geene vertrouwbare berichten. De kamerling van
Candacé was afkomstig uit deze streken, doch de ongewijde geschiedenis
zwijgt van hem en zoo weten wij niets van hem behalve hot weinige
dat in Hand. 8 is vermeld. Do Abessyniërs hebben do eerste zaden des
Evangelies waarschijnlijk te danken aan de Egyptenaren, die, zooals

wij vroeger zagen, reeds zeer vroeg het Christendom luidden omhelsd.
Wij willen ons echter niet langer met gissingen bezighouden, maar
vestigen onze aandacht op hetgeen daar in de 5e eeuw op het gebied der
zending gebeurde.

Een Urieksehc geleerde, Meropius gcheeten, afkomstig uit Tyrus, werd
op zijne ontdekkingsreis nabij de kusten van Abessysinië overvallen en
geplunderd, terwijl men zijne manschappen doodde, behalve Frumontius
en Aedesius, met wier jeugd men medelijden had. Deze beide jongelingen
namen zij mede naar hun land, waar Aedesius wegens zijn beminnelijk voor-
komen schenker en Frumontius, wegens zijn verstand, secretaris werd van
den koning van Abessynië. Na des konings dood werd hun de opvoeding der
prinsen toevertrouwd. Van deze gelegenheid maakten zij gebruik om het
Evangelie aan het hof te prediken. Toen zij later met verlof huiswaarts
keerden, bleef Aedesius in zijn vaderland en word presbyter te Tyrus.
Maar Frumontius voelde in zich eenc hoogere roeping. Hij wilde namelijk
het Evangelie prediken aan het volk, waaronder hij zijne jeugd had door-
gebracht on zooveel goeds had genoten. Hij ging daartoe naar Alexandrië,
waar hij hierover de raad van don bisschop Athanasius inwon. Deze
wijdde hem tot bisschop van Auxuma, hoofdstad van Abessynië. Frumontius
werkte hier nu mot grooten zogen. Deze zegen benijdde hom do Ariaan
Thoophilus, die den lezer reeds bekend is uit do zendingsgeschicdonis van
Indië. Deze zag Abessynië gaarne voor zijn gevoelen gewonnen en daartoe
bezocht hij Frumontius. Zij konden hot echter niet eens worden. Keizer
Constantius, de aartsvijand van Athanasius, mengde zich ook in deze
zaak, en ging Frumentius vervolgen. Hij vorderde van den koning van
Abessynië, dat deze hem naar Alexandrië zou zonden, opdat hij daar
aangaande geloofszaken onderzocht mocht worden. Do zogen en belang-
stelling, die Frumentius ook in dezen tijd ondervond, woog rijkelijk op
tegen de onaangenaamheid van dezen strijd.

Abessynië is het cenige land van Afrika, waar in dit tijdperk het
Evangelie is gekomen, zoodat wij hiermede de zendingsgeschiedenis in
dit werelddeel hebben afgehandeld.

4. EUROPA.
a. De Ooihen.

In dezen tijd zien wij liet Christendom zich vooral uitbreiden in Europa.
Tot do behandeling van de zendingsgeschiedenis in dit werelddeel gaan
wij thans over.

Wij beginnen met de Oothen, omdat zij behooren tot de eersten onder
de Gennaansche volksstammen, die het Christendom aannamen. Hunne
geschiedenis ligt in nevelen gehuld tot den tijd, dat zij met de Romeinen
in aanraking kwamen. In 238 deden zij hunne eerste invallen in het
Romeinsche rijk en verwoestten bij die gelegenheid ïhracië, Moesië en
een gedeelte van de noordkust van Klein-Azië. Op een tweeden tocht
plunderden zij het tegenwoordige Griekenland. Ruim 20 jaren later door-
kruisten zij jaren lang den (iriekschen Archipel met een vloot van ongeveer
duizend schepen. In geheel don omtrek worden zij gevreesd. Door Claudius II
werd hun macht pas gefnuikt; terwijl zo door zijn opvolger Aurelius over
den Donau werden teruggedreven (274). Wel kwamen zij in 321 nog
eens over deze rivier, doch toen worden zij door Constantijn den Grooto
verslagen.

Heeds vroeg moeten zij van het Evangelie gehoord hebben. Wanneer
wij tenminste lezen, dat een zekere Theophilus, bisschop der Gothen,
mede do besluiten van het Concilie te Nicea had onderteekend, dan zijn
wij geneigd te denken, dat ze toen reeds jaren lang het Christendom
kenden. Zij konden op hunne rooftochten, waarvan we boven spraken,
niet onbekend blijven met het Christendom. De vele Christenen, waar-
onder ook geestelijken waren, die zij als krijgsgevangenen medevoerden,
zullen de eorsto Evangeliepredikers zijn geweest. Een zoodanige krijgs-
gevangene was Eutychcs, afkomstig uit Cappadocië, die onder hen mot
grooten zegen moet gearbeid hebben. Het feit, dat de gemeenten, dio
daar langzamerhand ontstonden, zich aansloten bij de Cappadocischo kerk,
pleit sterk voor haren oorsprong uit Cappadocië.

Ulphilas, de Apostel der Gothen, schijnt ook uit zoo\'n Christelijke
familie te zijn voortgekomen. De Cappadocischo geschiedschrijver Philostor-
gius wijst zelfs do plaats aan, waar deze familie oorspronkelijk gewoond

zon hebben. Zijn Duitscho naam (Ulphilas is do Grieksche uitspraak van
milfila, dat wolfje botookont), bewijst dat zijne familie niet meer als
vreemdeling onder de (Jothen leefde.

Ulphilas werd. geboren in het jaar 318. De heldenzangen der oude
Germanen oefenden machtigen invloed uit op zijne taalkundige vorming,
terwijl hij in de ouderlijke woning menigen gooden indruk van het Evangelie
zal hebben ontvangen. Reeds op jeugdigen leeftijd koos hij uit volle over-
tniging, de priesterlijke bediening tot zijne levensambt. Terwijl hij zich
daartoe te Konstantinopel bekwaamde, werd hij tot voorlezer benoemd,
waardoor zijne kennis van de Heilige Schrift, als vanzelf toenemen moest.
Hij werd op zijn 30ste levensjaar door do Synode te Antiochië tot bisschop
der Gotlien gewijd, en werkte nu zeven jaren lang met veel zegen in zijn
vaderland. Ten spijt van den heidenschen koning Athanarik, breidde het
Christendom zich daar wol uit. Eene vervolging tegen de Christenen kon
dan ook niet uitblijven. Ulphilas trok nu in 355, gevolgd door eene
groote schare Gothen, over de Donau, waar hij bescherming bij de Romeinen
zocht on vond. Constantijn do Groote, wees hem eene woonplaats aan in
hot tegenwoordige Bulgarije. Daar vormden de talrijke vluchtelingen nu
eono eigen staat, waarvan Ulphilas het hoofd word. Men noemde hem toen
bij voorkeur een andere Mozes, die de Gothen uit de verdrukking van het
Heidendom geleid, en hen aan de woede van een tweeden Pharao, Atha-
narik, onttrokken had. Ulphilas predikte nu in zijn nieuwen staat met
grooton ijver, en wel al naar hot noodig was in het Gotisch, in het
Grieksch of in hot Latijn. Maar dit was hom niet voldoende. Het volk
moest zolf de Heilige Schrift onderzoeken, en daarom besloot hij tot de
vertaling van den Bijbel over te gaan. De Gothen hadden echter geen
ander alphabet, dan het zoogenaamde runnenschrift, en dat was voor
perkament minder geschikt. Ulphilas maakte dus eerst een Gotisch a. b. c,
dat hij gedeeltelijk aan het runnenschrift, gedeeltelijk aan de Grieksche
letters ontleende, on waaraan hij enkele letters van eigen vinding toevoegde.
Toon hij hiermede klaar was, vertaalde hij den Bijbel in het Gotisch. Men
verhaalt, dat hij het boek der Koningen, waartoe men in dien tijd nog
do boekon van Samuël rekende, onvertaald zou hebben gelaten, om aan
do krijgszucht der Gothen niet nog meer voedsel te geven. Behalve deze
vertaling zou hij verschillende stichtelijke boeken in de drie genoemde
talen hebben geschreven. Ook zorgde hij nu dat het Gothisch de kerktaal
werd. De andere Germaanscho volksstammen misten dit voorrecht; bij hen

was, zooals thans nog in do Koomschc kerk, hot Latijn do kerktaal. Jaren
lang bleef deze vertaling de cenigc, die de leeken verstaan konden.

De Gothen namen hun Bijbel mede overal waar zij heengingen, en
verbreidden zoo de kennis van het Evangelie.

Veertig jaren lang heeft Ulphilas onder de Gothen als bisschop kunnen
werken. Hij stierf in 388 op TOjarigen leeftijd te Konstantinopel, waar-
heen keizer Theodocius hem tot eene kerkvergadering had geroepen , om
daar over strijdige leerpunten onderhouden te worden. Ulphilas liet leor-
lingcn achter, die in zijn geest voort werkten. De geschiedenis zegt verder
weinig van de verbeiding van het Christendom onder do Gothen. Dit echter
weten we, dat zij in nauwe betrekking bloven staan tot de geestelijkheid
te Konstantinopel, waaraan zij vele zegeningen te danken hadden, maar
waarmede ze ook prijsgegeven waren aan het Arianisme. De kerkvader
Chrysostomus heeft zich nog het meest met de zending onder de Gothen
ingelaten. Hij trachtte uit het volk zelf zendelingen te vormen. En om
belangstelling voor de zending onder de Gothen te wekken, liet hij in
398 of 399 eenige bekeerde Gothen in do Sophiakcrk te Konstantinopel
in het Gotisch prediken. Op grond hunner prediking werden zij daarna
tot geestelijken geordend. en naar hun volk terug gezonden. Zulke weton-
schappolijko ontwikkelde mannen kwamen uit hot volk zelf voort, en leveren
het bewijs van de zelfstandige ontwikkeling van het Christendom onder
do Gothen.

Bij de verdere behandeling dor zendingsgeschiedenis moeten wij het
vasteland van Europa een oogonblik verlaten, on onze blikken richten naar
Ierland. Ierland toch was de bakermat van een aantal voortreffelijke
kloosters, waarin zendelingen werden gevormd, dio ten zegen werden voor
bijna geheel Europa. »^an Ierland," zegt Poulin, »aan het tegenwoordig
»zoo arme en onwetende Ierland, heeft het vrije, puriteinsche Schotland,
»het gelukkige Zwitserland, en het geleerde Duitschland het voorrecht te
«danken, dat zij reeds in het begin van de Middeleeuwen verlicht zijn,
»door het zuivere licht des Evangelies."

De eerste bewoners van het tegenwoordige Engeland waren de Britten.
Hunne oudste geschiedenis ligt in nevelen gehuld, totdat Julius Cesar in
55 vóór Christus aldaar landde. Sedert dien tijd hielden de liomoinon dat

godeelto van Engeland, mot hunno troepen bozot. In 85 na Christus werd
Britanniö eenc Komoinscho provincie. Eene groote menigte Angelsaksen
kwamen omstreeks 440450 van Duitschlands noordelijke kusten naar
deze streken over, naar wie het land dan ook zijn nieuwen naam van
Engeland bekwam. De oude Britten werden al meer en meer door hen
verdrongen, totdat zij in het tegenwoordige Wales en Ierland eene onbc-
twiste wijkplaats vonden. De eerste zaden des Evangelies zijn daar reeds
vroeg gestrooid en ontkiemd 1), doch dit valt buiten den geschiedkun-
digen gezichteinder. Eerst met Patricius, den Apostel der Britten, is er
iets zekers aangaande de verbreiding van het Christendom aldaar te melden.

Patricius is in 372 te Bonaven nabij Glasgow geboren, waar nog ter
zijner gedachtenis de »Kirk Patrik" staat. Zijn vader was aldaar diaken,
waaruit wij weten, dat er toen reeds gemeenten in Schotland moeten zijn
geweest. Toen Patricius 10 jaar oud was, voerden eenige Schotschc zee-
roovers, die langs do kusten van Bretagne kruisten, hem mede naar Ierland,
waar zij hem verkochten aan een rijk grondeigenaar, die hom in het
gebergte zijne kudde liet weiden. Blootgesteld aan koude en sneeuw, ge-
kweld door honger en ellende, sleet hij daar zijne dagen. Doch in deze
verlaten toestand, dacht God aan hem.

Patricius zegt daarvan in zijne Confessio het volgende: »Ik was zestien
jaar oud, en ik kende den waren God niet. Maar God opende in het
vreemde land de deur van mijn ongeloovig hart, zoodat ik, hoewel laat,
mijne zonden gedacht en mij van ganscher harte tot den Heere, mijnen
God bekeerde, die op mijne geringheid neerzag, zich over mijne jeugd
on onwetendheid ontfermde, die mij bewaarde, eer ik Hem kende, en eer
ik tusscheu goed en kwaad wist te onderscheiden, die mij beschermde en
troostte, gelijk een vader zijn zoon.troost." Toen hij daar G jaar was
geweest, hoorde hij in een droom tot tweemalen toe de uitnoodiging naar
het strand te komen waar hij een schip zou vinden, gereed, om hem mede
te nemen naar zijn vaderland. Hij gaf gehoor aan deze roepstem, en
kwam weer in de ouderlijke woning terug.

Tien jaren later werd hij opnieuw door Schotsche zeeroovers gevangen
genomen, die hem nu naar Gallië voerden. Daar kwam hij in handen van
Christelijke kooplieden, die hem terstond weer op vrije voeten stolden, en
andermaal keerde hij naar de ouderlijke woning terug. Na al deze uit-

reddingen koos hij eindelijk de Evangelie-bediening tot zijne levenstaak.
Hij wilde nu werken in het land, waar hij zooveel had geleden, maar
waar hij ook den Heero als zijnon Zaligmaker had leeren kennen. Hij
zonderde zich nu vier jaar af in het St.-Martinus-klooster bij Tours, waar
hij zich voor zijne roeping bekwaamde. Na volbrachte studie koerde hij
in 431 naar Ierland terug. Volgens de overlevering zou Patricius, voor
hij zijn werk aanvaarde, naar Rome zijn gegaan, om van den bisschop
volmacht en wijding te ontvangen. Juist was de doodstijding gekomen
van den Aartsdiaken Palladius\', die door den bisschop van Rome als
Zendeling naar Ierland was gezonden; maar die daar wegens de onbe-
kendheid met do taal, niets uit kon richten (432). In zijne plaats zou
bisschop Sixtus III, Patricius aangesteld hebben.

Dit bericht komt ons echter ongelooflijk voor. Ten eerste, omdat de
Ierscho kerk altijd onafhankelijk is geweest van Rome en vervolgens,
omdat Patricius in zijne Confessio volstrekt niet spreekt over eene zoo-
danige reis naar Rome.

Patricius trok het land door, en riep de schare bijeen door het slaan
op den grooten trommel. Overal waar hij kwam, predikte hij met grooten
zegen. Hij had bijzondere takt met menschen om te gaan. Jeugdige per-
sonen wist hij voor zich te winnen, die hij dan tot helpers opleidde.
Eens kwam hij in de woning van een aanzienlijk man, waar hij de go-
heelo familie doopte. De jongste zoon des huizes werd zóó door Patricius
aangetrokken, dat hij hem niet weer wilde verlaten. Hij heeft hem dan
ook op al zijne tochten trouw gevolgd en bijgestaan. Aan zulk een trouwen
volgeling had hij grooten steun, vooral dan, wanneer hij veel te lijden
had van de heidensche priesters. En dat Patricius niet gevoelloos was
voor zijne liefdediensten, blijkt duidelijk hieruit, dat hij hem den bijnaam
van den barmfiartigc gaf. Van groote beteekenis was ook dit, dat de
dichter Dubrach Mac Valubair door Patricius tot bekeering kwam. Deze,
die vroeger aan de hoven der Vorsten de godenleer der Druïden bezong,
verheerlijkte nu het Christendom in zijne liederen.

De grond, die hij van de bekeerde vorsten ten geschenke kreeg, ge-
bruikte hij tot stichting van kloosters. En zoo groot werd hun aantal,
dat Ierland den naam kreeg van »Insula Sanctorum", d.i. het eiland der
Heiligen. In die kloosters bestudeerde men ijverig de Heilige Schrift, las
de oude boeken, en richtte zelfs Zendingsscholen op, vanwaar zendelingen
uitgingen naar het vasteland van Europa. Eene Bijbelvertaling heeft Patri-

eins niet getoverd, hoogstens voorbereid door den Ieren een alphabet te
geven. Tot bijbelvertaler miste hij ook do wetenschappelijke opleiding,
welke Ulphilas ten dool was gevallen. Ook zal hij zich de rust niet gegund
hebbon, die zulk een arbeid vordert. Heeft hij den Bijbel niet voor hen
kunnen vertalen, zijne inhoud heeft hij hun medegedeeld. Wat wij van
hem weten, vooral uit zijne Confessio, bewijst, dat hij eene grondige
bijbelkennis bezat.

Patricius stierf omstreeks 404 op een leeftijd van ruim 00 jaren. Van
welken rijken zegen zijn arbeid voor andere volken is geweest, hopen wij
in het volgende tijdvak na te gaan.

c. Oalli\'ê of Frankrijk.

De Bourgondiërs vestigden zich omstreeks de 5<ie eeuw in Gallië. Hun
land grensde aan dat der West-Gothen, die evenals do Oost-Gothen het
Christendom hadden omhelsd. Een zoodanige nabuurschap kon voor de
Bourgondiërs niet ongezegend zijn. Eeeds kort na hunne vestiging namen
zij dan ook van hen het Ariaansch Christendom aan. Avitu.s, bisschop
van Viönne, wilde hen tot het katholieke geloof overhalen, en noodigde
daartoe hun koning Gundobald uit tot een godsdienstig gesprek, dat in
499 gehouden werd. De overgang tot de Nicaesche belijdenis werd daar-
door voorbereid, maar overigens leidde het gesprek tot geen bepaalde uit-
komst. Avitus zocht nu Gundobalds zoon en opvolger, Sigismund, voor
de rechtzinnige leer te winnen, wat hem ook gelukt is. Toen deze in
517 aan de regeering kwam, was de zegepraal van het katholieke ge-
looi\' op het Arianisme voor goed beslist.

De bekeering der Franken sluit zich aan bij die der Bourgondiërs, en
zoo wijst do geschiedenis ons als van zelf den weg, om thans tot do
behandeling daarvan over te gaan. In hot laatst der vijfde eeuw voer-
den vier elkander bestrijdende broedors het bewind over Bourgondiö.
Koning Gundobald, waarvan wij boven spraken, maakte zich moester van
het geheel, en doodde zijue beide broeders. Maar de dochter van één
hunner, de jeugdige prinses Klothilde, liet hij leven. Klothilde schonk
oenigeu tijd later hare hand aan Glodwich, den heidenschen Koning der
Franken, onder beding, dat deze bloedwraak op haar oom zou uitoefenen.

Gaarne voldeed hij hieraan, daar hij reeds lang naar eene rechtmatige
aanleiding gezocht had, om do macht der Bourgondiërs te fnuiken, en

dio landschappen bij zijn rijk in to lijven. Wij laten deze zaak voor
wat zij is , on vragen alloen naar hare gevolgen, voor de komst van liet
Godsrijk onder de Franken.

Klothilde, ijverig katholiek als zij was, trachtte haar echtgenoot voor
het Christendom te winnen, en het gelukte haar haren eerstgeboren zoon
gedoopt te krijgen. Doch toen dat kind later stierf, wat de koning toe-
schreef\'aan de gevolgen van den dooi), ^reos \'\'ij hein weer do heidensche gods-
dienst in waarde. Toch liet hij ook toe. dat zijn tweede zoon gedoopt
werd. Ook deze werd ziek, doch herstelde op het gebed zijner moeder.
Hoewel de koning door dit laatste gunstiger voor het Christendom ge-
stemd werd, bleef hij in menig opzicht onverschillig. Die onverschillig-
heid week bij gelegenheid van oenen veldslag togen de Allemannen.

Plotseling werd hij door zijnen neef Siegbert tegen hen te hulp ge-
roepen en te Zulpich kwamen in 490 de beide legers slagvaardig tegen-
ovcr elkaar te staan.

In den beginne was de kans aan de zijde der Allemannen. Doch nu
wierp Clodwich zich op de knieën, en bad tot den God der Christenen:
»Holp mij Jezus Christus, dien men God noemt, want mijne goden ver-
laten mij, zoo gij mij bijstaat, zal ik in u gelooven\'\'" Bij het hornieu-
wen van den strijd keerde de kans. De Allemannen werden op de vlucht
geslagen. Van het slagveld teruggekeerd, ontbood do koning Remigius,
bisschop van Rheims, die hem nu nader in don Christelijken godsdienst
onderrichtte en hom nog op het kerstfeest van hetzelfde jaar doopte.

Volgens de geschiedenis waren voor die gelegenheid de straten dei-
stad versierd, en trok de koning, gevolgd door 3000 edelen naar de
St. Martijnskork, waar de plechtigheid plaats zou hebben. Voor het doop-
vont gekomen, zéide de bisschop tot hem: »Buig nu, trotsche Sigamber!
uwen nek; bid aan, wat ge vroeger verbrandt hebt, verbrandt, wat gij
hebt aangebeden." Hierop deed hij belijdenis des geloofs en werd gedoopt.

Het vervolg der geschiedenis bewijst, dat het Clodwich met het Chris-
tendom nooit ernst is geweest. Hoe weinig hij van de beteekenis van
Christus lijden verstond, bleek duidelijk toen licmigius hierover uitweidde,
en hij op het hooren hiervan in gramschap uitriep: »Ware ik met mijne
Franken maar daar geweest, ik zou \'t die Joden wel geleerd hebben!"
Zijn overgang tot het Christendom heeft -groote overeenkomst met die
van Constantijn den Groote, gelijk wij dat reeds vroeger hij do behandc-
ling van diens geschiedenis hebben opgemerkt. Het is hier de plaats



	OUDE GESCHIEDENIS. 2\'ic Apdeeling.

		A10D
Van (\'oiistiintijn ilen lirooto tot <le opheffing der geleerileiisehool te Athene. 313 529.

	1. CONSTANTIJN DE (ÏROOTE. Dit tijdvak vangt aan mot do bokeering van Constantijn don Grooto. Daar dit feit van grooto botoekonis is geweest voor do uitbreiding van bot Christendom, moeten wij daaraan onze aandacht een oogenblik wijden. Constantijn heeft den Christelijken godsdienst tot Staatsgodsdienst verheven. Wel verklaarde Galliënus hem reeds vroeger als geoorloofd; maar het heidendom beheerschte nog immer den troon, en bleef in het uitsluitend bezit van vele voorrechten. Dit veranderde tijdens de regeering van Con- stantijn den Groote. Over de bekeering van Constantijn wordt zeer verschillend gedacht. Terwijl sommigen haar als eene hartgrondige verandering uitbazuinen, verfoeien anderen haar als eene staatkundige kunstgreep. Volgens den kerkvader Eusebius, heeft zij ongeveer op de volgende wijze plaats gehad. Terwijl de beide legers slagvaardig tegenover elkander stonden, en Maxen- tius hulp bij de heidensche goden zocht, besloot Constantijn zich tot den God der Christenen te wenden, van Wien zijne ouders altijd zoo gunstig hadden gesproken. Hij begaf zich diensvolgens in het gebed, \'t Was middag. Toen hij zijne oogen ophief, zag hij een lichtend kruis aan den hemel met deze woorden er boven: »In dit teeken zult gij overwinnen." In den daarop volgenden nacht verscheen Christus hem in een droom, dragende datzelfde kruis, hetwelk hij aan den hemel had gezien, en beval hem er 2



M1DDELÜESCHIEDENIS Isto Afdebling.

Van de op	20	heffing der Hcidensche («elcerdenscliool te Athene tot de

oprichting der bedelorden. 529 1210. 1. HET KARAKTER VAN DIT TIJDPERK. Daar door de opheffing van do laatste heidenscho school te Athene het klassieke heidendom door het Christendom is overwonnen, en dit feit alzoo een keerpunt aangeeft voor de geschiedenis der zending, moeten wij hieraan onze aandacht een oogenblik wijden. De Romeinsche keizers vóór Constanten den Groote vervolgden de Christenen. Met hem kwam hierin cene gunstige verandering. Hij nam het Christendom aan. Wel trachtte een zijner opvolgers, Julianus, het voorvaderlijke heidendom weer te herstellen, doch deze sneuvelde reeds in 363, na eene regeering van twintig maanden, in een veldslag tegen de Perzen, niet deze woorden: »Zoo hebt Gij dan overwonnen, Galieër!" Met zijn dood was ook de stervensure van het Grieksch-Romeinsch heiden- dom aangebroken. Het is niet onbelangrijk de tegenstelling op te merken tiisschcn den apostel Paulus, en den Keizer Julianus; immers in die tegenstelling zien wij do overwinning van hel Christendom en den onder- gang van het heidendom, zeer treffend aan het licht treden. Do apostel te Tanen geboren, to Home gestorvon, viel op het slagveld van eere, met do overtuiging in zijn hart, dat hij den goeden strijd had gestreden.



		11

		eenigd, in deze Christelijke staten kwamen onderscheidene geestelijken werken, en zoo werd do zending opnieuw in Spanje betracht.

		3. BRITTANJE. Wij koeren terug naar do bewoners van de Britsche eilanden, om na te gaan, hoc deze verder tot de kennis van het Christendom kwamen, en hoe ze vervolgens ten zegen werden voor hunne Germaansche broederen. Wij hebben reeds vroeger gezien hoc welig het kloosterleven hier begon te tieren 1). Wij noemen in het voorbijgaan slechts het klooster Bankor dat in het laatst der 6<Je eeuw door den abt Cotngal gesticht, en een, van de oudste kweekscholen voor zendelingen werd. Do Britsche bisschop Ninyas verbreidde reeds vroegtijdig het Christen- dom onder de Pieten on Schoten, die in het Zuiden van Schotland woon- den. De Noordelijke Pieten en Schoten, die door reusachtige bergen van de Zuidelijke gescheiden waren, bleven tot in het midden van de G^deeeuw van het Evangolielicht verstoken. Do abt Columba, ontfermde zich over hen. Hij is omstreeks 520 in Ierland geboren, en begaf zich in 505 naar dezo streken, waar hij nu ruim dertig jaar lang met grootcn zegen werkte. Brudeus, koning der Pieten, kwam tot bekecring en schonk hem nu oen dor Hebridische eilanden, waar hij een klooster stichtte. Het be- doolde eiland heeft waarschijnlijk zijnen nieuwen naam Jona aan hem te danken. Columba en Jona toch waren de Latijnsche en Hebreeuwsche ver- taling van zijnen misschien oorspronkelijk Ierschen naam, die duif be- tcekent. Dit klooster verkreeg tijdens zijn dertigjarig bestuur groote vermaardheid, en lang na zijnen dood bleef het een der beroemdste zetels van bijbelkennis en wetenschap. Columba on zijne leerlingen verbreidden het Christendom onder de Pieten en Schoten, tot aan de uiterste noordelijke grenzen hunner eilanden. .Later werden op de Orkaden en Farócreilanden, ja zelfs op IJsland, Christe- ncn aangetroffen, die vervallen waren tot eene afgodische vereering van Columba. Columba stierf in 597 op een leeftijd van bijna 80 jaar, en werd in zijn klooster begraven. De Schotscho koning Kenncth liet in de

		1) Zie bladz. 32.



		46

		wist hij godaan te krijgen, dat geheel do Engelsche kerk dn opporkerk- voogdij van den paus erkende. Drie jaar later werd door de kerkverga- dejjng te Horford oen besluit genomen, waarin het volgen van de ge- bruiken der Schotscho kerk verboden werd. De pausen brachten het zelfs zoover, dat zij ook de Schotsche kerk aan zich trokken. Do Britten handhaafden nog het langst hun beginsel van vrijheid, doch moesten ook eindelijk voor de macht van Rome bezwijken.

		4. HET FRANKISCHE RIJK. Wij koeren tot het Frankische rijk terug. Wij hebben reeds vroeger gezien, Il dat koning Clodwich zich had laten doopen, wolk voorbeeld velen zijner onderdanen volgden. Doch van bepaalde Evangelieprodiking bloef het volk verstoken, totdat Iersche monniken zich over hen ontform- den. Xog tijdens de regeering van Clodwich kwamen zulke monniken deze streken bewerken. De meest bekende van hen is Fridolin. Met oenen brief van vrijgeleidc, door den koning der Franken hem medegegeven, doortrok hij de landstreken langs den Rijn, totdat hij kwam aan een eilandje boven Bazel, waar hij zich nederzette. De koning schonk hom dit eiland om er een klooster op te bouwen, dat den naam van Seckingen ontving. Bourgondische monniken voegden zich bij hom, en aan de dui- zenden hoorders, die van heinde en ver toestroomden werdt het Evangelie gepredikt. Zij roeiden de bosschen uit en beplanten den grond. Zoo werden velden en harten tot vruchtdragen geschikt. Fridolin zelf trok verder zuidwaarts tot het Linthdal, waar hij aan den voet dor Alpen eeno tweede kerk bouwde. En zoo groot werd het getal Christenen, dat zich daar een vlek vormde, Glarus geheeten, waaraan het gohoele dal later zijn naam ontleende. Een andere Iersche zendeling, die hier kwam werken, is de abt Colum- banus. Hij is in 560 in de Iersche provincie Loister geboren, en werd reeds op nog jeugdigen leeftijd toevertrouwd aan hot klooster Bankor 2), waar hij ecne strenge opvoeding en degelijke opleiding ontving. Toon hij den leeftijd van dertig jaar had bereikt, trok hij met twaalf monniken

		1) Zie bladz. 84. 2) Zie bladz. 41.



		50

		later kwam do bisschop Emeran uit Aquitanië hier werken. Op weg naar Hongarije, om aan de aldaar wonende Avaren het Evangelie te prediken, ontmoette hij don hertog ïlieodo I. Deze oordeelde, dat zijne prediking aldaar, tijdens de verwoestende oorlogen, geen gewenscht gevolg zou hebben, en dat het derhalve beter was, als hij in %ijn gebied do banier des kruises plantte. Emeran volgde deze raadgeving on ging met don hertog naar Beieren, waar hij drie jaar voor de verbreiding van het Evangelie werk- zaam was. Op eene reis naar Rome word hij op eene verraderlijke wijze om het leven gebracht. Tegen het einde van diezelfde eeuw kwam Eudbert of Ruprccht, bisschop van Worms op uitnoodiging van Thcodo II naar Beieren. Op de puinhoopon van de oude stad Junavia verroes cono kerk en een klooster, waaruit later het bisdom Salzburg is ontstaan. Hij zag zijne pogingen zoo rijk bekroond, dat hij weldra twaalf medehelpers uit zijn vaderland moest laten komen. In het aangrenzende Thuringen werkte in de laatste helft der zevende eeuw de Iorsche monnik Kilian. Hij vestigde zich te Wurzburg, waar hij don hertog Gozbort doopte, en met hem velen zijner onderdanen. Gozbert was, in strijd met de kerkelijke bepalingen, gehuwd met Geilame, do weduwe van zijnen broeder. Kilian bracht hem hiervan het ongeoorloofde onder de oogen, met dit gevolg, dat de hertog besloot tot ontbinding van het huwelijk. Geilama was hierover zoo verwoed, dat zij, tijdens haar echtgenoot in den krijg was, den zendeling Kilian liet vermoorden.

		5. ONS VADERLAND. Eer wij de zendingsgeschiedenis van de andere Duitsche en Frankische volksstammen behandelen, moeten wij een kijkje nemen in ons vaderland, dat toon bijna geheel den naam van Friesland droeg. Na de Romeinen 1) zijn hier de eerste zaden des Evangelies gestrooid door de Franken. Omstreeks het jaar 630 veroverde de Frankische koning Dagobert I de stad Utrecht, waar hij de St. Tomaskapel liet bouwen. Deze kapel was ongetwijfeld in de eerste plaats gesticht ten behoeve van de Frankische krijgsknechten, die hier in bezetting bleven. Maar de geestelijken, die

		1) Zio liliulz. 16.



		oAan den Lezer!
		\\


		"Onbekend maakt onbemind" zegt hel spreekwoord, en de weinige waardeering, waarop de Zending kan bogen, heeft zij ook vopr een groot deel te wijten aan hare onbekendheid. Zij gaat als eene onbc- kende en daarom als eene onbeminde de wereld door. Het loont echter wel de moeite en verschaft menig nuttig en leer- zaam oogcnblik haar op hare gangen te volgen. Het xal mij ten minste nimmer rouwen dit gedaan te hebben. Vooral de wijze waarop de Zending zich in den apostolischcn en na-apostolischen tijd, alsmede indien der middeleeuwen openbaarde, trok mijne bijzondere aandacht, zoodat ik haar vooral toen van stap tot stap volgde. Ik zag hoe zij tiare tocht begon te Jeruzalem en verder geheel Klein-Azië doorwandelde, zich een gebied om de Middellandsche Zee veroverde, Qermanie\' zich ten buit maakte, en zelfs hare armen uit- strekte naar het veire Groenland, als wilde ze de nieuwe ivereld met het aloude Evangelie redden. Ik zag haar worstelen tegen het fanatieke Jodendom en klassieke heidendom, tegen het pas opkomende Mohammedanisme en het eeuwen- oude Boedhisme en Bramanisme. Ik volgde haar naar de onherbergzaamste woestijnen en voer met haar mede over de verste zeeën. Ik vergezelde haar in de hutten der armen, en in de paleizen der vorsten ontmoette ik liaar ook.



		INHOUD.

		INLEIDING EN VERDEELING. Bladz. 1. Omschrijving van het onderwerp.............. 1 2. De Goddelijke voorbereiding............... 2 3. Hulpmiddelen en hinderpalen............... 3 4. Verdoeling..................... 6 OUDE GESCHIEDENIS. Eerste Afdeeling. 1. Azië....................... 8 2. Afrika...................... 11 3. Europa...................... 13 OUDE GESCHIEDENIS. Tweede Afdeeling. 1. Constantijn de Groote................. 17 2. Azië....................... 19 a. PerziB 19. 6. Iberië, Armenië, Kolchië en Kaukasië 22. c. Arabië en Indië 24. 3. Afrika. Abessinië................. 26 4. Europa......................28 a. De Gothen 28. b. Ierland 30. e. Gallis of Frankrijk 38. ei. Oostenrijk en Beieren 35. e. Minorka en andere eilanden der Middellandsche Zee 36.



		VI INHOUD. MIDDELGESCHIEDENIS. Eerste Afdeeling. Bladz. 1. Het karakter van dit tijdperk . . ,...........38 2. Spanje.....................40 3. Brittanië.....................41 \'4. Het Frankische rijk.................46 5. Ons vaderland................... 50 (!. Do Saksen en Avaren................. 60 7. De Denen en Noormannen....... ....... 62 8. IJsland..................... 68 9. Do Slavische volksstammen............... 71 n. De Bulgaren 72. b. De Moraviërs en Bohemers 74. c. De Hongaren 77. d. De Wenden 79. e. Do Russen 81. . De Polen en Pommeren 82. g. De Lijflanders, Finnen en anderen 89. 10. De Pruisen en Litthauers............... 90 MIDDELGESCHIEDEMS. 4ft Tweede Apdeelino. 1. De Monnikenorden.................. 92 2. Azië...................... 94 3. Afrika......................101 a. De Noordkust 101. b. De Westkust 105. 4. Amorika.....................107



		INLEIDING EN VERDEELING.

		1. Omschryving van het onderwerp. Zendingsgeschiedenis is een geregeld verhaal van de zichtbare komst van hot Godsrijk onder do iiiet-Christelijko volken. Wij leggen hier nadruk op het woord zichtbare. Evenals er eene zichtbare en onzichtbare kerk is, moet er ook eene uitbreiding zijn, zoowel van do eene als van de andere. De Heere Jezus zelf leert ons dat in de gelijkenissen van het mosterdzaad en van den zuurdeesem. Soms gaat de zichtbare uitbrei- ding met veel rasscher schreden, dan do onzichtbare. Wladimir I van Rusland bijvoorbeeld, vaardigde, nadat hij in 988 gedoopt was, een\'gebod uit door het geheele land, dat allen, oud en jong, rijk en arm, hoeren knecht, aan den oever van den Dnieper moest komen, om zich door den Aartsbisschop Michaél te laten doopon. Allen daalden nu af in den vloed, en kwamen er als gedoopt weer uit te voorschijn. Al de Russen hadden dus zichtbaar het Christendom aangenomen, doch van de onzichtbare werking van het Evangelie, wordt tot nog toe weinig bespeurd. Daaren- tegen zouden vele zendelingen van onzen tijd, een groot aantal gemeenten kunnen noemen, dio in betrekkelijk korten tijd niet alleen tot een aanzien- lijk ledental zijn gekomen, m aar waarin tevens het Evangelie als een zuurdeesem alles en allen doortrekt en vernieuwt. Do zendingsgeschiedenis omvat de uitbreiding der zichtbare kerk; de jaarlijksche opgaven melden dan ook haar lodental, en niet dat dor onzichtbare, welker getal alleen bij God bekend is. Do nieuwe bedeeling begint met do uitstorting van den Heiligen Geest. Vóór dio bedeeling heette het: »Het Koninkrijk der Hemelen is uttbij gekomen," maar nn it het er. De scheidsmuren tnsschen Israël en de



		OUDE GESCHIEDENIS. 1ste APDEELING. Vuil de uitstorting dos H. Uccstcs tot Coiistantijii den ilroote. 34 313.

		1. AZIË. De zonding vangt aan niet de uitstorting van den H. Geest. Do arbeid van den Hcero Jezus en van de Apostelen vóór het eerste Christen- pinksterfeest, moet men rekenen onder do voorbereidende werkzaamheden. Wij moeten dus beginnen met do zendingsgeschiedenis, die vermeld staat in het N.-Testament. Daar ons bestek beknoptheid eischt en de lezer zelf den Bijbel in huis heeft, en alzoo hierover meer kan lezen, kunnen wij met een vluchtig overzicht volstaan. Door de prediking van Petrus kwam eone groote menigte tot bekce- ring. De vervolging dreef wel de Jeruzalemsche gemeente uiteen, maar daardoor kwam de kennis van het Evangelie over geheel Palestina tot Phoenicië\' en Syrië too. De diaken Philippus predikte met gelukkigen uitslag in Saamaria, en doopte den Moorschen kamerling. Petrus bracht op zijne onderzoekingsreis de eerste heidensche familie (Cornelius) tot de gemeente toe, terwijl men hom later te Babyion aantreft (1 Petrus 5 : 13). Gelijktijdig en onafhankelijk hiervan, ontstond in het Syrische Antiochië eeno bloeiede gemeente, waar Barnabas de hulp van Paulus inriep. In het jaar 45 ondernam Paulus, vergezeld van Barnabas, zijne eerste zendingsreis naar KIcin-Azië, en stichtte gemeenten te Antiochië in Pisidië, Iconië, Lystra en Dcrbe. Op zijne tweede zendingsreis naar Klein-Azië (50 54) riep »ccn Macedonisch man" hem naar Europa, cu



		11

		Men vindt echter \'t eerst melding van hen gemaakt, in de berichten van Kosmas Indicopleustes in de Ge eeuw. Hadden zij haar ontstaan te danken aan den Apostel Thomas, zeker zou men al vroeger van hen gehoord hebben. Ruim vijf eeuwen lang konden die gemeenten onmogelijk verbor- gen blijven. Wij schrijven daarom het ontstaan dier gemeenten liever toe aan handelsverkeer. Volgens Gregorius Naziansus zou Thomas in Indië hebben gepredikt. Volgens Hiëronymus zou hij in Aethiopië gewerkt hebben; terwijl Origenes hem Apostel der Parthen noemt. De berichten strijden dus. Eusebius zegt dat Theophilus, de Indiër, afkomstig van het eiland Socotora, op zijne reis naar Indië aanhangers van Bartholomeüs heeft aangetroffen, die in het bezit waren van het Hebreeuwsche Evangelie van Mattheus. Dit getuigt dus niet voor het verblijf van Thomas aldaar. Theophilus zegt verder: »Ik vond in mijn vaderland en in het overige Indië Christenen." Hieruit blijkt dus \'dat hij Arabië, waartoe ook het eiland Socotora behoorde, voor een deel van Indië hield. De oorsprong der gemeenten op de kust van Malabar en in Indië, ligt verder in nevelen gehuld.

		2. AFRIKA. Na do zending in Azië afgehandeld te hebben, richten wij onze blikken naar Afrika. Egypte vraagt het eerst onze aandacht. Alexandrië, de hoofd- stad van Egypte, was het brandpunt van den toenmaligen handel en scheepvaart, en de zetel van het Joodsche Hellenismus. De stad, zoo voor alles en een ieder open, waar Ptolemeus Soter in de derde eeuw vóór Christus de beroemde Bibliotheek had opgericht, en waar eenige jaren later do Septuaginta (eene vertaling van het O.-Tcstement) het licht zag, kon moeilijk gesloten blijven voor het Evangelie. De van het Pink- sterfeest terugkeerende Egyptische Joden (Hand. 2 : 10), zijn misschien de eerste Evangeliepredikers in Alexandië geweest. De eerste ons bekende Alexandrijnsche Christen is Apollos (Hand. 18 : 2419 : 1), die zeker, nadat hij door Aquila en Priscilk beter onderricht, en met Paulus in aanraking geweest was, niet alleen in Klein-Azië en Griekenland zal hebben gepredikt, maar zich ook zal hebben laten hooren in zijne ge-



		13

		houden, dat bijgewoond word door 87 bisschoppon, waaronder er ook waren uit Mauretanië. Do geschiedenis zwijgt verder over de verbreiding van liet Christendom in Afrika.

		3. EUROPA. Wij steken van Karthago over naar ons werelddeel en brengen het eerst een bezoek te Rome. Reeds vroeg was daar eene gemeente. De mare van den Heiland was misschien tijdens zijn leven reeds doorgedron- gen tot de Joden in Rome, en werd levend gehouden, totdat oog- en oorgotnigen (Hand. 2 :10) te Rome brachten, wat op het eerste Christen- pinksterfeest gebeurde. Dat Petrus de gemeente to Rome zou hebben gesticht, is zeer onwaarschijnlijk; daar Paulus dan toch zoo\'n sterke begeerte niet gehad zou hebben er het Evangelie te prediken (Rom. 1 : 9 13); want hij ging het liefst niet in tot eens anders werk (Uom. 15 : 20); en ongetwijfeld had hij dan in zijn brief aan de Romeinen gezinspeeld op den arbeid van Petrus; enook zou hij dan wel in hoofdstuk zestien eene groete hebben medegogeven aan zijn mede-Apostel. Wij moeten hier naar geen stichter zoeken. In Rome. het middelpunt der toen bekende wereld, moest in de eerste plaats door handel en scheepvaart als van zelf eene gemeente ontstaan. Van uit Rome breidde het Christendom zich verder uit over geheel Italië, en kwam het zelfs spoedig in het zuiden van Frankrijk. De vervolging in 177 to Lugdunum (Lyon) en Viënna bewijzen hot bestaan van het Christendom in het zuiden van Gallië. Maar reeds vroeger moet het daar, op welk eene wijze weten we niet, gepredikt zijn geworden. De Galaten in Klein-Azië, waaraan Paulus zijn brief heeft geschreven, zijn van Gallischen oorsprong, gelijk overeenkomst van naam dat al aangeeft. In do derde eeuw vóór Chris- tns is eene Gallisch-Germaansche volksstam van uit Frankrijk gegaan naar Klein-Azië, waar zo zich vestigde. De gemeenschap tusschen de Galliërs in Klein-Azië en in Frankrijk heeft ongetwijfeld stand gehouden. De Klein-Aziatische Galaten hebben dan waarschijnlijk het eerst het Evangelie gebracht in het zuiden van Frankrijk. Deze waarschijnlijkheid wordt bijna zekerheid, wanneer wc weten, dat hot Christendom later in Frankrijk meer overeenkomst had met do Oostorscho dan met de Wcstersche kerk. \'k Be- hoef slechts martelaars te noemen, als Sanctus, Pothinus, Blandina



		19

		daarmede ging tevens de kracht der Christenen, die gebleken was in den strijd tegen het Grieksch-Eomeinsch heidendom, ten dcelo te loor. Het onbesliste karakter van Constantijn word ook dat van de kerk in die dagen. Constantijns beschouwing van het Christendom heeft veel ovcreen- komst mot die van Clodwich, koning der Franken, en draagt veel onbe- slister karakter dan die van Karel den Grooto, gelijk dat zal blijken bij de behandeling van diens geschiedenis.

		2. A Z I É. Wij moeten bij de behandeling van de zendingsgeschiedenis in dit tijdvak dezelfde werelddeelcn doorloopen, die in de vorige afdoeling onze aandacht hebbon gevraagd. Wij richten daartoe het eerst onze schreden naar Azië, waar wij de Perzen willen bezoeken, om vervolgens een oogen- blik in Armenië te toeven, waarna wij de Iberiërs en Kolchiërs willen vragen, hoe zij het heil in Christus hebbon leeron kennen. En vóór wij dit werelddeel verlaten, moeten wij ook de Arabieren op hunne zwerf- tochten volgen, on kennis nemen van het Christendom in Indië. a. Perzië. Do gedurige oorlogen tusschen de Eomeinen en de Perzen beletten in menig opzicht de komst van het Godsrijk onder de laatsten. Toch moet het Christendom daar al spoedig wortel hebben geschoten. Volgens Neander was er in het laatst der 3de en in het begin er 4de eeuw reeds eene aanzienlijke Perzische kerk, waarvan de bisschop van Seleucia-Ctesiphon het hoofd werd. De Christenen hadden hier heftigen tegenstand te ver- duren van de Magiërs. Onder de regeering van koning Hormidas II (301308) werd één der voornaamste Magiërs, Mobed geheeten, Christen en deze schreef nu een boek, waarin hij het Christendom verdedigde tegenover de leer van Zoroaster. Dit boek is in ruimen kring verspreid, en schijnt voor velen tot blij venden zegen te zijn geweest. Keizer Con- stantijn de Groote heeft het zelfs den koning Sapores II en zijnen onderdanen aanbevolen. Doch de schrijver zelf moest er het leven bij verliezen. In een godsdienstgesprek tusschen hem en de Magiërs moesten de laatsten het onderspit delven, waarom ze uit boosheid hem steenigden.



		25

		kroond. Dsunovas sneuvelde in dezen krijg, en nu maakte de Abessynischo vorst voor goed een einde aan het oude onafhankelijke rijk der Homerieten. Sedert dien tijd waren hier Christenen aan het bestuur, totdat Temen met geheel Arabië door het Mohammedanisme werd overvleugeld. Behalve in Yemen, waar het Christendom kwam door het handels- verkeer, treffen wij in dezen tijd ook in de Arabische woestijn Christe- lijke gemeenten aan, die door monniken waren gesticht. Scharen van Saracenen kwamen met vrouw en kinderen den monnik Hilarion om zijne voorbede vragen, van welke gelegenheid deze gebruik maakte, om hen te brengen tot het heil in Christus. De Saraceensche koningin Mauvia maakte het, bij het sluiten der vrede met de Romeinen in 372, tot cene der vredesvoorwaarden, dat een zeker monnik, Mozes gehceten, die jaren lang in do woestijn als een heilige had getoefd, tot bisschop voor haar volk- aangesteld moest worden. Theodoretes verhaalt als ooggetuige, dat Simon do Stiliet van eene 30 voet hoogo zuil het Evangelie predikte aan de voorbijtrekkende nomaden, waarvan hij er velen doopte. Hij hield jaren lang zijn verblijf op die zuil, van welks hoogte hij als boetpredikcr het volk vermaande, en waar hij zijn voedsel ontving door een korf, die hij van tijd tot tijd neerliet. In de eerste helft dor 5e eeuw was aan do Saraceensche hoofdman Aspebethos het bewaken dor grenzen opgedragen. Do vluchtende Chris- tenen moest hij gevangen nemen. Doch toen hij hen uit medelijden liet ontkomen, haalde hij zich eene vervolging op den hals. Hij vluchtte nu naar een andere plaats, waar hij spoedig het hoofd werd van eenen met Rome bevrienden stam. Hij en zijn zoon lieten zich door den monnik Euthymius doopen; vele Saracenen sloegen nu hunne tenten bij hen op, en hieruit ontstond eene gemeente, waarvan Aspebethos bisschop werd. Na zijn dood werd zijn zoon zijn opvolger. De weifelende beteekenis van den naam Indic, waaronder men nu eens Ethiopië, dan weer Arabië, en elders het eigenlijke Oost-Indië verstond, is oorzaak van onzekere berichten betreffende het Christendom aldaar. Hoe het zich daar reeds vroegtijdig door handelsverkeer uitbreidde, hebben wij in het vorige tijdperk gezien. 1) Van meer belang is de arbeid van den zendeling Tlieophüus, bijgc- naamd den Indiër. Deze werd tijdens de regeering van den keizer Con-

		1) /ie blz. 10



		20

		sfcintinus door zijne landgonootcn als gijzelaar naar Constantinopel gezonden. Daar werd hij tot geestelijke opgeleid en vervolgens als Evangeliedienaar naar zijn vaderland teruggezonden. Theophilus begaf zich nu naar Arabië, en van daar naar zijn vaderland, het eiland Diu Zokotora, waarna hij do overige landen van Indie bezocht. Op deze zendingreis vond Theophilus een lal van bloeiende gemeenten, die voor het meerendeel uit Perzië hunne geestelijken ontvingen. Het schijnt dus dat naast het handelsverkeer de vervolgingen in Perzië tot de komst van het Godsrijk in Indië medege- werkt hebben. Deze berichten van Theophilus komen overeen met die van Cosmas, bijgenaamd de Indiënvaarder, die eene ontdekkingsreis heeft gedaan door de geheel toen bekende wereld. Deze laatste vond ook Christenen op het eiland Taprobane, do oude naam van Ceylon. Do geschiedschrijver Noandor noemt dit eiland het middelpunt van den handel tusschen Perzië en Aethiopië. Daar Ceylon in eene geheel andere richting is te vinden, zijn wij geneigd te denkon, dat met Taprobane een ander eiland is bc- docld. Do Perzische kooplieden hebben op dit eiland eene kerk laten bouwen, en stelden er een in Perzië geordend priester aan. Cosmas vond weder Christenen op Mak, waarmede waarschijnlijk Malabar is bedoeld. Maar hiervan kunnen wij niets zekers melden, evenmin als van Kaliana, misschien de oorspronkelijke naam van Kalikut, of mogelijk ook die van eene andere plaats bij Bombay.

		3. AFRIKA. Abessynië. Hiermede hebben wij de zendingsgeschiedenis in Azië afgehandeld, en gaan met onze gedachten naar Afrika, waar de komst van het Godsrijk in Abessynië onze belangstelling vraagt. Abessynië ligt ten zuiden van Egypte en werd ook wel Aethiopië genoemd, hoewel men onder dezen laatsten naam meer geheel Afrika verstond. Van Abessynic hebben wij uit den eersten tijd geene vertrouwbare berichten. De kamerling van Candacé was afkomstig uit deze streken, doch de ongewijde geschiedenis zwijgt van hem en zoo weten wij niets van hem behalve hot weinige dat in Hand. 8 is vermeld. Do Abessyniërs hebben do eerste zaden des Evangelies waarschijnlijk te danken aan de Egyptenaren, die, zooals



		%V\\..



		28

		4. EUROPA. a. De Ooihen. In dezen tijd zien wij liet Christendom zich vooral uitbreiden in Europa. Tot do behandeling van de zendingsgeschiedenis in dit werelddeel gaan wij thans over. Wij beginnen met de Oothen, omdat zij behooren tot de eersten onder de Gennaansche volksstammen, die het Christendom aannamen. Hunne geschiedenis ligt in nevelen gehuld tot den tijd, dat zij met de Romeinen in aanraking kwamen. In 238 deden zij hunne eerste invallen in het Romeinsche rijk en verwoestten bij die gelegenheid ïhracië, Moesië en een gedeelte van de noordkust van Klein-Azië. Op een tweeden tocht plunderden zij het tegenwoordige Griekenland. Ruim 20 jaren later door- kruisten zij jaren lang den (iriekschen Archipel met een vloot van ongeveer duizend schepen. In geheel don omtrek worden zij gevreesd. Door Claudius II werd hun macht pas gefnuikt; terwijl zo door zijn opvolger Aurelius over den Donau werden teruggedreven (274). Wel kwamen zij in 321 nog eens over deze rivier, doch toen worden zij door Constantijn den Grooto verslagen. Heeds vroeg moeten zij van het Evangelie gehoord hebben. Wanneer wij tenminste lezen, dat een zekere Theophilus, bisschop der Gothen, mede do besluiten van het Concilie te Nicea had onderteekend, dan zijn wij geneigd te denken, dat ze toen reeds jaren lang het Christendom kenden. Zij konden op hunne rooftochten, waarvan we boven spraken, niet onbekend blijven met het Christendom. De vele Christenen, waar- onder ook geestelijken waren, die zij als krijgsgevangenen medevoerden, zullen de eorsto Evangeliepredikers zijn geweest. Een zoodanige krijgs- gevangene was Eutychcs, afkomstig uit Cappadocië, die onder hen mot grooten zegen moet gearbeid hebben. Het feit, dat de gemeenten, dio daar langzamerhand ontstonden, zich aansloten bij de Cappadocischo kerk, pleit sterk voor haren oorsprong uit Cappadocië. Ulphilas, de Apostel der Gothen, schijnt ook uit zoo\'n Christelijke familie te zijn voortgekomen. De Cappadocischo geschiedschrijver Philostor- gius wijst zelfs do plaats aan, waar deze familie oorspronkelijk gewoond



		31

		godeelto van Engeland, mot hunno troepen bozot. In 85 na Christus werd Britanniö eenc Komoinscho provincie. Eene groote menigte Angelsaksen kwamen omstreeks 440450 van Duitschlands noordelijke kusten naar deze streken over, naar wie het land dan ook zijn nieuwen naam van Engeland bekwam. De oude Britten werden al meer en meer door hen verdrongen, totdat zij in het tegenwoordige Wales en Ierland eene onbc- twiste wijkplaats vonden. De eerste zaden des Evangelies zijn daar reeds vroeg gestrooid en ontkiemd 1), doch dit valt buiten den geschiedkun- digen gezichteinder. Eerst met Patricius, den Apostel der Britten, is er iets zekers aangaande de verbreiding van het Christendom aldaar te melden. Patricius is in 372 te Bonaven nabij Glasgow geboren, waar nog ter zijner gedachtenis de »Kirk Patrik" staat. Zijn vader was aldaar diaken, waaruit wij weten, dat er toen reeds gemeenten in Schotland moeten zijn geweest. Toen Patricius 10 jaar oud was, voerden eenige Schotschc zee- roovers, die langs do kusten van Bretagne kruisten, hem mede naar Ierland, waar zij hem verkochten aan een rijk grondeigenaar, die hom in het gebergte zijne kudde liet weiden. Blootgesteld aan koude en sneeuw, ge- kweld door honger en ellende, sleet hij daar zijne dagen. Doch in deze verlaten toestand, dacht God aan hem. Patricius zegt daarvan in zijne Confessio het volgende: »Ik was zestien jaar oud, en ik kende den waren God niet. Maar God opende in het vreemde land de deur van mijn ongeloovig hart, zoodat ik, hoewel laat, mijne zonden gedacht en mij van ganscher harte tot den Heere, mijnen God bekeerde, die op mijne geringheid neerzag, zich over mijne jeugd on onwetendheid ontfermde, die mij bewaarde, eer ik Hem kende, en eer ik tusscheu goed en kwaad wist te onderscheiden, die mij beschermde en troostte, gelijk een vader zijn zoon.troost." Toen hij daar G jaar was geweest, hoorde hij in een droom tot tweemalen toe de uitnoodiging naar het strand te komen waar hij een schip zou vinden, gereed, om hem mede te nemen naar zijn vaderland. Hij gaf gehoor aan deze roepstem, en kwam weer in de ouderlijke woning terug. Tien jaren later werd hij opnieuw door Schotsche zeeroovers gevangen genomen, die hem nu naar Gallië voerden. Daar kwam hij in handen van Christelijke kooplieden, die hem terstond weer op vrije voeten stolden, en andermaal keerde hij naar de ouderlijke woning terug. Na al deze uit-

		1) Zie blz. 15.



		35

		niot stil to staan bij do voor- on nadoeelen aan oon zoodanige toetreding tot hot Christendom verbonden; alleen willen wij opmerken, dat daardoor geheele volken onder de beademing van het Evangelie kwamen. Kort na- dat Clodwich den doop had ontvangen, volgden moor dan 3000 zij nor krijgsknechten dit voorbeeld. Do reeds eenigo malen genoemde Avitus kwam don Koning niet zijn doop gelukwcnschen, en noodigdo hem bij die gelegenheid uit door gezantschappen liet Christendom ondor zijn volk te verbreiden. En dat het aan pogingen van Zondingsarbeid niet ont- brokon hoeft, blijkt ook hieruit, dat daar later bloeiende gemeenten worden aangetroffen. De algemeene verbreiding dos (\'hristendoms in Gallie\' is echter niet aan do Frankische, maar aan do Iersche zendelingen dank te wijten. Het was vooral ook van beteekenis, dat Clodwich het katholieke geloof aannam, terwijl al de andere Germaanscho vorsten, voor zoover zij liet Christendom omhelsd hadden, Ariaansch gezind waren, (lm dio reden gaf do bisschop van ltonie, Anastatius, hem don titol van »Allorchriste- lijkste Koning." d. Oostenrijk en Beiereu. Voor wij dit tijdperk sluiten, moeten wij nog van één waardigen zon- deling melding maken. Wij bedoelen Severinus, die in do laatste helft der 5^dn eeuw aan de oevers van den Donau, het tegenwoordige Oosten- rijk en Beieren, werkzaam is geweest. Van zijn afkomst en vaderland weten wij bitter weinig. Wanneer ze hem daarnaar vroegen, dan zoido hij nu eens schertsend: »Wel, indien gij mij voor een wcggelooponslaaf houdt, zorg dan maar, dat gij het losgeld voor mij in gereedheid hebt, als mijne uitlevering wordt geëischt;" on dan weer ernstig: »Weet, dat dezelfde God, die u tot het priesterschap geroepen heeft, mij heeft ge- boden, om onder deze, door zoovele gevaren bedreigde, menschen to gaan wonen." Zijn spraak deed vermoeden dat hij een Noord-Afrikaner was. Terwijl de Hunnen in 453, onder aanvoering van hun koning Attilla, to vuur en to zwaard het land doortrokken\', stond Severinus de verjaag- den en beroofden als helper bij. En niettegenstaande hij uit een warmer luchtstreok kwam, trok hij, terwijl alles met ijs en sneeuw bedekt was, barrevoets van hut tot hut, om de nooddruftigen hulp to verleenen. Aan geheele scharen van gevangenen, die in slavernij waren weggevoerd, hergaf



		30

		hij op zijne tochten de vrijheid, en zond hun levensmiddelen en kleoding- stukken toe, die hem door den invloed van zijn voorbeeld en van zijn straf- rodenen mildelijk toestroomden. Hierdoor won hij do achting zoowel van de Germanen als van de Romeinen. Eens had een roofzuchtige bende de omstreken van cene stad verwoest, en vee en have medegovoerd. Allen kwamen nu bij Severinus om hulp. Pin zoo bekend waren zijne vele tref- fende gebedsverhooringen, dat de Romcinscho bevelhebber der stad ver- klaarde met zijn klein hoopje volk de roovers te durven achterhalen, en hun den buit te ontrukken, zoo Severinus maar mcdeging om voor hen te bidden. Deze beloofde mede te zullen gaan onder do voorwaarde], dat hij de gevangenen ongedeerd tot hem zou brengen. Het geloof van den bevelhebber word niet beschaamd. Hij kreeg de roovers in zijne macht, die hij nu geboeid voor Severinus bracht. Deze ontsloeg hen nu van de boeien en gaf hun eten en drinken. Toen zij allen verzadigd waren, verkondigde hij hun het Evangelie, en zond hen naar huis met de woorden: »Ga heen, en kom hier niet weer plunderen, opdat God u niet erger bezoeke.". Zulk eene edele daad kon niet onge- zegend blijven voor de bevolking. Alle kerkelijke waardigheden wees hij van de hand, om onder de verdrukten te kunnen blijven werken. Na 2030 jaar alzoo gewerkt te hebben, stierf hij in 482. Van de vele leerlingen, die in denzelfden geest voortarbeidden is ons Goar het best bekend. Hij werkte in de streken, waar thans de stad Goar ligt, die aan hem haren naam heeft te danken. e. Minorka en andere eilanden der Middclkmdschc Zee. Omstreeks dezen tijd ging een geheele Joodsche gemeente op het eiland Minorka tot het Christendom over. Dit geeft ons aanleiding om ten slotte nog even stil te staan bij de komst van het Godsrijk op de eilanden der Middellandsche zee. Sicilië, Sardinië en de Balearische eilanden waren voor een groot gedeelte bevolkt met Joden, die daar van den handel loefden. De eerste Evangelie-predikers zijn waarschijnlijk, behalve christo- lijke kooplieden, bekeerde Joden geweest. In de derde eeuw waren daar reeds christelijke gemeenten. In het begin der vijfde eeuw woonde op het eiland Minorka de bisschop Severus, die zich veel op de bekeering der Joden toelegde. In 410 noodigde hij de Joden van dat eiland tot een godsdienst gesprek uit. Daar deze in



		37

		goono christelijke kork wilde komen, begaf\'Severus zich mot zijne gemeente naar hunne Synagoge. Hier begroetten de Joden hen met oeno hagelbui van steenen. De christenen betaalden hen met gelijke munt. Zij staken de Joodsche Synagoge in brand. Terwijl de Joden nu de wraak van hunne christen-vorsten vreesden, meldde een hunner uit angst zich aan, om in de christelijke kerk opgenomen te worden. Dit voorbeeld werd gevolgd door den aanzienlijken Jood Theodorus, die vreesde zijne rijke bezittingen te zullen verliezen. Het duurde niet lang, of bijna al do Joden op Minorka lieten zich doopen. Het gerucht hiervan verbreidde zich weldra over geheel de christelijke wereld. Vele bisschoppen waren zoo dwaas dat zij dit voorbeeld volgden. Zij staken de Synagogen in hunne nabijheid in brand. Maar instedo van daardoor tot bekeering te komen, ontstaken de Joden in hevige woede, zoodat de keizer een edict tegen deze brandstichtingen moest uitvaardigen.



		39

		hot geloof behouden; on dat nu do kroon dor overwinning hem wachtte. Julianus daarentegen te Rome geboren, te Tarnen gestorven, sneuvelde op hot slagveld der vernedering, in het bewustzijn eener niet te horstellen nederlaag. Na zulk eene overwinning moesten eindelijk ook de heidenscho scholen, als zoovele kweekplaatsen on zetels van het heidendom, als vanzelf ver- verdwijnen. In het begin dor (i^u eeuw was die te Athene dan ook slechts de eenige, die nog bestond. Justinianus I hief\' haar in 529 op, waarmede de laatste vesting van het heidendom werd geslecht. Daarmede was echter het land nog niet gezuiverd van hot overgebleven heidendom. Het onkruid woekerde nog op menige plaats welig voort. De taak der Middelecnwsche Zending was vooral, om op hot veroverde terrein bet zaad des Evangelies to strooien, de overwonnen volken tot eene christe- lijke natie te hervormen, en hot overgebleven heidendom uit te roeien. Do Middelceuwscho Zending moet dan ook een geheel ander karakter dragen, dan die van den Apostolischen en na-Apostolischcn tijd; deelsom- dat haar taak van dozo verschilde; deels omdat ze onder geheel andere toestanden werkzaam was; maar vooral, omdat het frisscho leven van do Apostolische kerk, in dozen tijd zoo weinig terug word gevonden. Dr. Gustav Warneck zegt van de Middelecnwsche Zonding hot volgende: »In den Apostolischen on na-Apostolischcn tijd stonden achter de eigenlijke arbeiders op het Zendingsgebied de gemeenten, als levende dragers van den zendingsgeest. In de Middelceuwscho Zendingsperiode echter worden deze vervangen door de monnikenorden, do Christelijke gemeenten staan bijna geheel onverschillig tegenover het zendingswerk, omdat do aandrift tot de zending in haar te niet is gegaan; en zij ging verloren, niet alleen omdat do heidenon nu niet meer vlak voor do deur stonden, ook niet slechts, omdat men door do priesters nauwlijks meer opgewekt werd tot een krachtdadig medearbeiden, maar werkelijk, omdat in haar hotChris- tendom zelf veel van zijn innerlijke levenskracht verloren had. Hoovelc edele apostolische verschijningen er ook aan te wijzen zijn onder de monniken, dio als zendelingen arbeidden, over het geheel gaat in dezen tijd de zonding uit van eeno kerk, welke, niettegenstaande hare uiterlijke macht, verzwakt is, verxwaH, omdat ze verwereldlijkt is. Uit don aard der zaak namen daarom het doel en de middelen der Zonding meestal dezelfde karaktertrekken aan. Men stelde zich de verblijdende uitzon- deringen natuurlijk niet medegcrekend er mede tevreden, dat de men-



		40

		schcn uiterlijk hot heidendom vaarwel zeiden, eenigc hoofdbcstanddcelen der Christelijke leer van buiten leerden en ecu dooi» ondergingen, die vaak genoeg aan groote scharen tegelijk werd toegediend. Hoe meer de kerk zelve het karakter van een rijk van deze wereld aannam, des te minder versmaadde zij de uiterlijke hulpmiddelen, welke die wereld aanbood, om heidensche volkeren in de kerk in te lijven. Zoo verbonden, ja zelfs vermengden zich zending on politiek, Christianiseering en Romaniscoring, later vooral in Duitschland ook Christianiseering en Germaniseering.

		2. SPANJE. Do Zendingsgoschiodenis in Spanje staat geheel op zichzelf, en hangt in geen enkel opzicht met die van andere landen samen. Het is om die reden, dat wij haar hier het best eene plaats meenen te kunnen geven, en met een enkel woord afhandelen. Wij hebben reeds vroeger gezien hoe de eerste zaden des Evangelies daar in den Apostolischcn tijd gestrooid en ontkiemd zijn. In het begin van de 5^de eeuw vestigden de West-Gothen zich in Spanje. Door hunne betrekking met de Oost-Gothon hadden zij het Chris- tondora leeren kennen. De Bijbelvertaling van Ulphilas namen zij naar hun land mede, en deze hield hier eene bijbelscho kern levend onder den vormendienst, waartoe de West-Gothen spoedig vervielen. Do langdurige strijd tusschen de Ariaanschgezinde Gothen on de Katholieke kerk belette hier in menig opzicht de uitbreiding van het Chris- tendom, on dit was te erger, aangezien Spanje, eer het Evangelie er als een zuurdeesem kon doorwerken, in de 8^st0 eeuw door het Mohammeda- nisme werd overvleugeld. Het is hier de plaats niet om den afmattenden strijd tusschen het Christendom en het Mohammedanisme in Spanje na te gaan. Stilzwijgend gaan wo dan ook de Christelijke martelaren uit dezen strijd voorbij. Do Christenen, die zich hier, trots de vervolgingen, hadden staande gehouden, verconigden zich onder hunnen koning Alfonsus, die het Koninkrijk Austurie slichtte. Later wierpen ook Oud en Nieuw-Kastilië, Xavarra, Aragoniü en Barcelona het Mohammedaansche juk af. Al deze kleine rijken worden eindelijk tot twee koninkrijken, Kastilië en Aragonië her-



		12

		9^d0 eeuw zijne beenderen in hot pas gestichttc klooster van Dunhald overbrengen. Wij hebben reeds vroeger gezien, hoc de Britten, dio de hulp der Angelsakscrs tegon do verwoestende invallen der Pieten en Schoten, hunne oude vijanden, hadden ingeroepen, door diezelfde Angolsaksers uit hun land werden verdreven, waar dezen nu een eigen rijk grondvesten 1). Zij namen n;iar hun nieuw koninkrijk den ouden Germaanschen afgodendienst mede. Anderhalve eeuw later vatte paus Gregorius de Groote het plan op, om deze volken met het Christendom bekend te maken. Door eenc ont- moeting met Angelsaksiche knapen, die op do markt te Rome als slaven te koop geveild werden, kwam zijn plan tot volkomeno rijpheid. Hij vroeg hen naar hun naam, waarop dezen to kennen gaven, dat ze Angli (Anglen, Engolschen) waren. »GcwisAngeli (Engelen) zult gij worden"! hernam Gregorius. »En vanwaar komt gij?" »Uit Deïra!" luidde het antwoord. »Juist de ira (van den toorn), zult gij verlost worden!" riep hij hun toe, zich andermaal van eenc woordspeling bedienende. Hij kocht deze slaven vrij, en liet hen in de leer der kerk onderwijzen. Zijne verheffing tot paus verhinderde hem om zelf naar Brittanjc te gaan, doch in Engeland had cene gebeurtenis plaats, waardoor zich eon nog geschikter weg voor do volvoering van zijne plannen opende. Edilbcrth, do koning van Kent, het machtigste der zeven Angelsaksische rijken , huwde, ofschoon zelf een heiden, met een christin, do Frankische prinses Bcrtha, die do vrijheid bekwam, om haren Godsdienst ongestoord te be- trachten. Zoodra Gregorius dit hoorde zond hij in 590 den abt Augustinus, vergezeld van veertig monniken naar Engeland. Deze gaven den koning van hunne aankomst kennis en deelden hem hun voornemen mede. De koning ontving hen vriendelijk en voorzag in hunne levensbehoeften. Hij wees hen vervolgens zijno residentiestad Dorovorn, later Canterbury ge- noemd, als woonplaats aan. Hier werkten zij thans met zoodanigen zegen, dat de koning zich weldra liet doopen, en dat op het eerstvolgende Kerstfeest niet minder dan tienduizend zijner onderdanen zijn voorbeeld volgden. De Paus mot deze verrassende uitkomsten in kennis gesteld, gaf Augus- tinus last naar Frankrijk te reizen, om zich daar door den bisschop Etherich van Arles tot bisschop over de jeugdige Engelsche kerk te laten wijden.

		1) Zie blu.lz. 81.



		43

		Tc Dorovorn vestigde hij nu den zetel van zijn aartsbisdom, terwijl hij eenigon tijd later een tweede te Londinium (Londen) oprichtte, waarmede zijn modohelper Mellitus werd begiftigd. Dezen Mcllitus zond do paus hem niet enkele monniken ter hulp, en gaf hem afschriften van de Heilige schrift en relinuiën mede, terwijl hij hem in een uitvoerig schrijven aanwijzingen gaf, hoe zij daar de Christelijke kerk moesten vestigen.\' Paus Grcgorius deelde do oude Biïtsche Christenen ook bij deze aarts- bisdommen in. Do vrije Britten echter, die onafhankelijk van Rome het Christendom haddon leeren kennen 1), waren hiermede niet gediend. De hcorschzuchtigc Augustinus richtte nu oen schrijven aan den abt van het beroemde Britscho klooster Bankor, waarin hij volkomene onderwerping aan de bepalingen der Katholieke kerk eischte. Merkwaardig is het ant- woord, dat Augustinus daarop van hem ontving. »Wij allen," zoo schreef hij, »zijn bereid de kerk Gods, don paus to Rome en eiken vromen Christen to gehoorzamen, zoodat wij een ieder, naar mate van zijne be- trekking volkomen liefde bewijzen en hem met woord on daad ondersteunen. Wij weten niet dat er jegens dengene, dien gij paus of vader der vade- ren noemt, eene andere gehoorzaamheid van ons kan gevorderd worden. Maar deze gehoorzaamheid zijn wij bereid hem en ieder Christen to bc- toonen." Augustinus, met dit antwoord niet tevreden, noodigde de Brit- ten tot een godsdienstig gesprek uit. Dit gesprek had, naaroud-Duitsche zeden, onder oenen eikenboom plaats. Doch ook deze poging mislukte. Do klove tusschen beide kerken, door den nationalon haat der beide volken gevoed, was niet moor to dempen. De verbittering der Engelsehen klom in die mate, dat hun koning Edilbcrth de Britten met het zwaard ging vervolgen. Augustinus stierf in GU5, Laurentius, één van hot veertigtal, dat hem op zijne reis naar Engeland vergezelde, werd zijn opvolger. Toen in 01 (i ook do koning Edilberth stierf, brak er een treurig tijdperk voor de jougdigo kerk aan. Zijn zoon en opvolger Eadbald koerde tot den ouden afgodendienst terug, en mot hem velen zijner onderdanen. Toen bleek het, dat de bekcering van de moesten slechts eene uitwendige was. Met grooto moeilijkheden had do geestelijkheid van Kent thans te worstelen. Eens zelfs was Laurentius van plan met de zijnon hot land te verlaten. Doch een droomgezicht, waarin Petrus hem verscheen, en hem bestrafte

		1) Zio blfulz. 82.



		u

		over zijn trouweloos verlaten der kudde, hield hem van zijn voornemen terug\'. Dit gezicht gebruikte Laurentius, om het hart van don jeugdigen vorst te verteederen. Met sterke kleuren schilderdo hij, wat hem in dien nacht wedervaren was, en dit maakte o]> den koning zooveel indruk, dat hij zich tot het Christendom bekeerde. Sedert dien tijd breidde de nieuwe godsdienst zich daar geregeld uit; doch de kerk bleef een kwijnend leven leiden. Behalve de koning van Kent namen in dezen tijd van de andere An- gelsaksische vorsten, de koning van Essex en die van Xorthnmberland, het Christendom aan. De koning van Essex. Sabereth geheeten, huwde met eene nicht van den bovengenoemden koning Edilberth, wat voor zijn overgang tot den nieuwen godsdienst, ongetwijfeld gunstig heeft gewerkt. Het stichten van een aartsbisdom te Londinium (Londen), kan men als ecno vrucht daarvan beschouwen. Zijne onderdanen bleven echter bijna allen heidensch gezind. Vandaar dat zijne zonen en opvolgers zoo weinig tegenwerking ondervonden, toen ze, na den dood van hunnen vader, het oorspronkelijk heidendom herstelden. Ook in Northumberland was het een huwelijk, dat tot het stichten der Christelijke kerk aanleiding gaf. Toen Edilberga, de dochter van den koning Edilberth, hare hand schonk aan Aedwin, koning van Northum- berland, moest deze haar beloovon haar in geen enkel opzicht te zullen bemoeilijken, in de uitoefening van den Christelijken godsdienst, en haar de vrijheid te laten geestelijken mede te mogen nemen. Op die wijze kwam PaulinuS, die haar als bisschop vergezelde, naar Eboracum, later York genaamd. In deze hoofd- en residentiestad begon Paulinus met den grootsten ijver het Evangelie te prediken. Zijne pogingen om don koning voor het Christendom te winnen, zag hij eindelijk met zogen bekroond. Er werd eene rijksvergadoring in hot leven geroepen, waar Paulinus en de heidensche priesters over don godsdienst van gedachten wisselden. Nadat de laatston de voortreffelijkheid van hunnen godsdienst hadden voorgesteld, ontwikkelde Paulinus do leer van het Christendom, en met dit gelukkig gevolg, dat de opperpriester de eerste was, die tot de vernietiging van de oude afgodsbeelden en heiligdommen overging. Do koning liet zich doopen, en velen zijner onderdanen volgden zijn voorbeeld. Toen hij echter in 033 in eene veldslag sneuvelde, waarmede zijn volk onder do heer- schappij der overwinnaars geraakte, keerde het heidendom in oude Gor- maanscho woestheid terug. p]én lid van deze koningsfamilio, Oswald



		goheotcn, redde zijn loven door de vlucht. Hij zwierf oenen geruimen tijd in Schotland rond, en vond daar bescherming bij de monniken. Van dezen leerde hij liet Christendom kennen, en keerde vervolgens vol geest- drift naar zijn vaderland terug. Hij verlostte de verdrukten van do vreemde overheorschors, en herstelde in dozo oordon den Christelijken godsdienst. Hij verzocht do Schotscho kerk, aan wie hij de konnis van hot Evangelie had te danken, om eonen leeraar voor zijn volk. Deze zond hom oenen Iorschon monnik, die echter te weinig de kunst verstond, om zich te voegen naar de zwakheden en behoeften des volks. Zijno strenge levens- wijze stuitte af op do ruwheid dor heidenen. Hij keerde eindelijk moedeloos naar zijn vaderland terug, waar hij in eene vergadering van de hoofden dor geestelijkheid verklaarde, dat dit volk voor beschaving onvatbaar was. Een der aanwezigen, de monnik Aidan, wilde deze aanklacht niet ge- loovcn. Hij verlangde zelf als zendeling naar Northumberland te gaan, om zich van hare ongegrondheid te vergewissen. Aan zijn verlangen werd voldaan en weldra vertrok hij, als bisschop gewijd, naar deze streken. Het bleek spoedig, dat men in hem eene betere keus had gedaan. Hij maakte zich do Engelsche taal machtig, en plantte met onbezweken moed do banier des kruises. Als vrucht op zijnen arbeid, verrees in do hoofd- stad Eboracum (York) een nieuw aartsbisdom; waarmede een zekeren Wilfried werd begiftigd. Deze Wilfried viel later bij den koning in ongenade, zoodat deze hem van zijn ambt ontzette. Hij begaf zich nu naar het zuidelijk gelegen koninkrijk Sussex, waar hij een nieuw arbeidsveld vond. Hij won de achting van het door hongersnood geteisterde volk, door hun het visschen te leoren. En toen eindelijk op dcnzelfden dag, dat hij er velen kon doopen, de lang vertoefde regen kwam, had het volk een geopend oor voor zijno prediking. Do vele scholen die hij oprichtte, on waarvan oud on jong gebruik maakte, verbreidden het licht des Evangelies over hot gehcele land. De overige nog heidensche Angelsaksische rijken ontvingen de kennis van het Evangelie deels van hunne naburige broedervolken, on deels van Fransche en Ierscho monniken. Nadat do geheele bevolking van de Britsche eilanden het Christendom had omhelsd, ontbrandde er een ernstige strijd tusschon de Britsch-Schotsche kerk, die onafhankelijk van Rome het Chris- tondom had leoren kennen, en de Engelsche, die de eerste zaden des Evangelies aan Rome had te danken. Het gelukte den aartsbisschop TI100- dorus van Cantorbury aan dezen strijd een einde te maken. In 070



		47

		naar Frankrijk, waar hij zich in liet Vogesen-gebergto nederzette. Hetoudoslot Anagrates (Anogrevl, werd hunne eerste woning. Hier roeiden zij debos- schen uit en ontgonnen het land; zij leefden van de vischvangst en van het weinige, dat de ondankbare bodem hun schonk. In den beginne haddon zij soms dagen lang niets te eten dan boomschors en wilde kruiden. Door deze strenge levenswijze, die zoo gunstig afstak bij den ongeregolden wandel der Fransche geestelijkheid, werden vele nog heidensche Franken tot het geloof\' gebracht, üit alle oorden kwamen zich vrome monniken bij hen voegen. En hun getal klom weldra zoo hoog, dat Columbanus hen over drie kloosters moest verdeden. De strenge kloosterregels, die hij hen gat\', waren wel geschikt om hen lichamelijk te harden, en hen geeste- lijk te vormen tot levende getuigen van Christus. Hij schreef hun o.a. voor: «Vermoeid ga een ieder naar zijne legerstede; hij slape onder het gaan, en eer hij nog uitgeslapen is, sta hij reeds weder op." En zelf betrachtte hij op stipte wijze, wat hij min anderen voorschreef. Men zag hem soms naar het dichtste woud gaan, met eenen rol van de Heilige Schrift op de schouders, om daar Gods Woord te onderzoeken, en zich voor te bereiden tot viering van hooge feestdagen. Naarmate zijn invloed door deze gestrengheid toenam, klom ook de tegenstand der pausen. En toen hij de koningin Brunhilde bestrafte om haar onzedelijk leven, ontstak deze zoo in woede, dat hij in CIO als balling het Frankische rijk moest ontvluchten. Zijn twintigjarigen arbeid was echter niet vergeefs geweest. De vele monniken en helpers, die hier achter bleven, werkten in zijnen geest voort. Columbanus zwierf nu van plaats tot plaats en predikte het Evangelie aan allen, die hij op zijne zwerftochten ontmoette. Eindelijk kwam hij met de zijnen in de omstreken van do Bodenzee, waar zich op het slot Arbon de kluizenaar Willimar ophield. Deze ontving hen met blijdschap en verzorgde hen zeven dagen lang. Vervolgens trokken zij naar de nabijgelegen oude bouwvallen van het Komoinsche kasteel Pro- gcutia (Bregenz); waar zij zich nederzetteden. Evenals vroeger inhetVogesen- gebergte, beplantten zij ook hier den grond en leefden van de vischvangst. Hier hadden reeds vroeger Christenen gewoond; doch deze waren door den koning Attila en zijne woeste Hunnen verdreven 1). Columbanus sloot zich bij de nog overgebleven sporen van het Christendom aan, en her- stelde de vervallen kerkgebouwen. Na eenen arbeid van drie jaren, nood-

		1) Zie l.lailz. as.



		48

		zaakten zijne vijanden hem ook deze plaats te verlaten. O]) Gallus, die hier achter bleef, en tot grooten zegen werd, komen wij straks terug. Wij volgen Columbanus. Hij en Siegbort trokken den Itijn verder op, en kwamen tot bij den St.-Gothard. Siegbort zette zich daar neder, verzamelde eene gemeente om zich heen, en stichtte het klooster Disentis. De mon- niken van dit klooster verkondigden hot Evangelie in de dalen en borg- stroken van Grauwbunderland. Columbanus trok over de bergen naar Italië, waar hij bij Pavia het klooster Boblio stichtte, en aan de aldaar wonende Longobarden de boodschap des hoils bracht. Hier eindigde zijn werkzaam en rijk gezegend leven. De jongelingen, die hij ook hier tot zendelingen had gevormd, zetten zijnen arbeid voort. Columbanus moest zijnen vriend Gallus aan de Bodonzco ziek achter- laten. Toen zijne ongesteldheid toenam, voor hij naar de overzijde van dat moor, en nam zijne toevlucht tot den kluizenaar Willimar, bij wien hij reeds vroeger met Columbanus (zie boven), zeven dagen had getoefd. Toen hij hersteld was, wilde hij, begeleid door den diaken Hiltibad, liet groote woud in, dat aan het meer grensde, om zich daar eene kluis te bouwen. Tevergeefs wees Hiltibad hem op de wolven en beren, waarvan het bosch wemelde. Gallus antwoordde daarop: »Wio kan tegen ons zijn, als God voor ons is? De God, die Daniël uit den leeuwenkuil heeft gered, kan ook mij uit de klauwen van hot roofgedierte bevrijden." Zij trokken nu samen het woud in. Onderweg vroeg Hiltibad telkens, wanneer hij zijne wandeling staken en met don bouw van zijne hut beginnen zou. Maar Gallus wou van geen rusten weten. Een gegeven teeken moest hem eerst de plok aanwijzen, waar hij zijne kluis moest oprichten. Tegen Zons-ondergang kwamen zij aan eene plaats, waar het nederstortende water van de rivier Steinacli eene rots had uitgehold. Nadat zij eenige visschen hadden gevangen, en Hiltibad vuur uit eenon kiezelsteen had geslagen, bereidden zij zich oenen maaltijd. Toon Gallus wilde nederknielen, om over dozo gaven Gods zogen te vragen, struikelde hij. IJlings schoot Hiltibad toe, om hem weer op to richten; maar Gallus riep: »Laat af! hier zal voor altoos mijno rustplaats zijn; hier wil ik blijven!" Hij stortte zijne gebeden uit voor den Hoere, en maakte vervolgens van eenige takken een kruis, waaraan hij eene doos met reliquién hing. Weldra voreonigde hij een tal van monniken om zich heen, die hem den grond hielpen ontginnen en de bosschen uitroeien; terwijl hij zelf met onverdroten ijver het Evangelie predikte. En zoo werden veld en harten



		49

		tot vruchtdragon geschikt. Door zijn toedoen verrees een klooster op de plaats, waar thans nog de stad Sint-Gallen, naar hem genoemd, hare torens verheft. Dit klooster werd de kweekplaats van voortreffelijke mon- niken en zendelingen, die aan de afgodische Zwitschers en Zwahen do boodschap des hoils brachten. Toen Gallus den leeftijd van 95 jaar had bereikt, ontving hij de uitnoodiging van zijnen ouden vriend Willimar, om hem nog eens op het slot Arbon te bezoeken. Hij voldeed aan dit verzoek, en predikte zelfs des Zondags voor eenc talrijke schare. Maar dat was ook zijn laatste werk. Gedurende do prediking overviel hem de koorts, en hij werd zoo ernstig ziek, dat hij onmogelijk tot de zijnen terug kon koeren. Hij stierf hier in het jaar G40; zijn lijk werd in zijn bergdal bij zijno hut begraven. De andore Iersche monniken, die in deze woeste streken kwamen werken, en waarvan de meesten ons zelfs bij name niet bekend zijn; terwijl anderen ons slechts onzekere en strijdige berichten hebben nagelaten, gaan wij zonder bespreking voorbij; en richtten onze blikken naar het tegenwoor- dige Beieren, het vroegere arbeidsveld van Soverinus 1). In het midden der Go eeuw ontmoetten wij hier don zuilheilige, Wulflach (Wolf) ge- heeten. Hij was oen geestelijke van Longobardische afkomst en een groot vereerder van Martinus van Tours. Ter zijner gedachtenis bouwde hij in de nabijheid van Trier de Martinus-kerk. Niettegenstaande hem in eenen barren winter de nagels van de voeten vroren, en aan zijnen baard lange ijskegels hingen, bleef hij op zijne opgerichte zuil. Een zijner vrienden wist hem eindelijk te bewegen de zuil te verlaten, en zijnen intrek te nemen in de Martinus-kerk. Door zijne welsprekendheid en strenge levens- wijze maakte hij zooveel indruk, dat de bewoners van den omtrek hunne afgodsbeelden, onder anderen ook een oud Dianabeeld, vernielden. Later kwamen Iersche monniken en leerlingen van Columbanus dit arbeidsveld bewerken. Beieren werd in het vervolg van tijd eenen vruchtbare bodom van allerlei kettersche gevoelens. Dit drong de Frankische Synode, om den abt Eustasius, den opvolger van Columbanus, derwaarts te zen- den. In G13 ondernam hij, vergezeld van den monnik Agil, eene visitatiereis door Beieren. Het is niet met zekerheid te zeggen in hoever het hem gelukt is, de dwalenden terecht te brengen en de nog overge- bleven heidenen tot het Christendom te bekeeren. Ongeveer eene halve eeuw

		1) Zie blz. 35.

		4



		51

		Dagobert hier aanstelde, zullen zijn verlangen, om ook onderde Friezen de banier des kruises te planten, niet onvervuld hebben gelaten. In G2G, dus bijna gelijktijdig niet het stichten van de Thomaskapel, kwam hier de eerste ons bekende Fransche zendeling, Amandus geheeten. Tot bisschop gewijd, zonder een bepaald kerkgehied te hebben, begaf hij zich naar de Scheldestreken, waar hij zich in de nabijheid van (Jandavum (Gent) nederzette. Hij wist van den koning Dagobert een bevelschrift mede te krijgen, waarin onze voorvaderen gedwongen werden, zich door Amandus te laten doopen. Doch met geweld was dit vrijheidliovend volk niet te winnen, en hij bracht zichzelven daardoor dikwijls in gevaar van zijn leven. Gewenschter gevolg hadden dan ook zijne werken van liefde en barmhartigheid. Toen hij op zekeren dag te Doornik oenen reeds ge- hangen dief, wiens vrijstelling hij te vergeefs beproefd had, van de galg losmaakte, en hem vervolgens door zijne verpleging het leven hergaf, vereerden velen hem als ee^ien wonderdoener, en lieten zich door hem doopen. Zij vernielden nu zelfs hunne afgodstempels; waarvoor christelijke bedehuizen verrezen. Hoe jammer, dat hij van deze gunstige omstandig- hedon geen beter gebruik maakte. Uit zucht naar de martelaarskroon begaf hij zich naar de Slaven in do nabijheid van den Donau. Deze bespottoden en mishandeldon hem wel; maar zijnen wensch om onder hen als martelaar te sterven, bleef onvervuld. Teleurgesteld keerde hij naar zijnen verlaten werkkring terug, en werd in G47 of G48 met het bisdom van Maastricht (Trajectum) begiftigd. Tot aan zijnen dood in 670 bleef hij deze betrekking bekleeden, on werd toen door een\' zekeren Lambertus opgevolgd. Het is waarschijnlijk ook aan don invloed van Amandus te danken, dat Geertruida, do dochter van Pepijn van Landen, eene kerk liet bouwen in het naar haar genoemde Geertruidenberg. Mot gelukkiger gevolg werkte do zendeling Fligius in deze gewesten. Hij is in 588 te Chatelat bij Limoges, in Frankrijk geboren, en vestigde zich in 010 als goudsmid te Parijs. Gunstig onderscheidde hij zich van zijne vakgenooten door eerlijkheid en trouw. Hij maakte zijne kunst bij voorkeur dienstbaar aan do belangen van den godsdienst. Op zijne werk- tafel lag de Bijbel steeds geopend voor hem. Hij leefde hoogst eenvoudig, en besteedde zijne rijke inkomsten tot godsdienstige doeleinden. Hij ver- wierf zicli do achting zoowel van aanzienlijken als geringen, doordat hij krijgsgevangenen on slaven vrijkocht, hun vervolgens godsdienstig onderwijs gaf, of hen in een klooster bezorgde. Sedert G41 kon hij zich geheel



		52

		aan de belangen van den godsdienst wijden. Hij werd tot bisschop van liet uitgestrekte bisdom Noyon benoemd. Onvermoeid bekleedde hij achttien jaren lang dezen post. Uit hetgeen zijn leerling, die zijn leven beschreven heeft, van den inhoud zijner leerredenen mededeelt, zien wij, dat het hem niet te doen was om eene lange lijst van godoopten; maar om zielen voor den Heere te winnen. Hij stierf in 050 op eonen leeftijd van een on zeventig jaar, en liet een aantal leerlingen na, die in zijnen geest voortwerkten. Wilfried, aartsbisschop van York, wilde, toen hij door den koning van zijn ambt was ontzet 1), naar Rome reizen, en de hulp van den paus inroepen. Een hevige storm uit het Westen deed hem echter op de kusten van Friesland stranden, en hij werd genoodzaakt hier te overwinteren. De koning van Friesland, Adgild, ontving hem met groote welwillend- heid, en stond hem toe aan zijne onderdanen het Evangelie te prediken. Wilfried maakte van deze vergunning gebruik, en kon er duizenden doopen. De winter was echter niet voorbij of Wilfried vervolgde zijne reis naar Rome. Na zijne terugkomst koos hij bet koninkrijk Sussex tot zijn arbeidsveld, en liet do jeugdige christenen in Friesland herderloos. En toen Radboud, een aartsvijand van het christendom, den koning Adgild in G79 opvolgde, werd hier de Evangelieprediking zeer bemoeilijkt. Iersche monniken trotseerden echter deze moeilijkheden. Eén hunner, met name Egbert, beloofde gedurende eene gevaarlijke ziekte, dat hij, indien hij herstelde, zijn leven in den vreemde in den dienst des Heeren zou besteden. Zijn gebed werd verhoord. Doch terwijl hij zich in G8G met eenige medezendelingen reisvaardig had gemaakt, verhinderde hem eene schipbreuk de volvoering van zijn voornemen. Zijne tochtgenooten stevenden echter naar de Friesche kusten. De meest bekende van dit gezelschap was Wigbert. Deze werkte twee jaar lang onder de Friezen, en werd door den koning Radboud verdreven. Met meer zegen zag de Iersche zendeling Willebrord zijnen ijver bekroond. Hij is in G58 in Engeland geboren, en ontving zijne opleiding in Iersche kloosters. Hij kwam hier met elf metgezellen in 692, na vooraf eene reis naar Rome te hebben gedaan, waar hij de goedkeuring van den paus ontving, die hem eenige reliquiën voor de te stichten kerken medegaf. Nadat de Major domus Pepyn de macht der Friezen

		1) Zie hladz. 45.



		53

		gefnuikt had, gaf hij aan Willebrord en do zijnen den ouden Wiltaburg ter woning. Deze burg, die zijnen naam aan de oude Wilten had te danken, en door de lïomeinen Trajectum genoemd werd, is in de ge- schiedenis ook bekend bij den naam Wilta-Trajectum, waaruit naar het schijnt de benaming Utrecht is ontstaan. Nadat Willebrord hier vier jaar had gewerkt, reisde hij andermaal naar Eome, en keerde met de aarts- bisschoppelijke waardigheid terug. Nu verrees op de puinhoopen van de St.-Tomaskapel, die do koning Radbout had verwoest, eeno kathedraal- kerk met een aanzienlijk klooster en eeno school, waar Friesche jonge- lingen eene wetenschappelijke opleiding kondon ontvangen. In zulk een mate breidde zich zijn werk uit, dat hij zelfs eene poging deed, om het christendom in Denemarken te vestigen. Hij wist hier dertig jongelingen tot den doop te bewegen. Op het eiland Helgoland zou de plechtigheid plaats vinden. Doch toen hij zich daartoe bediende van eene bron, die aan den afgod Fositte gewijd was, en zijne tochtgenooten een dier slachtten dat voor heilig werd gehouden, ontstaken de Denen zoo in woede, dat Willebrord met de zijnen de vlucht moest nemen. Een hunner schoot zelfs hot leven er bij in. Als een bewijs van de stoutmoedigheid, waarmede Willebrord do vor- eering der afgoden bestreed, diene het voorval op het eiland Walcheren. Toen hij op zekeren dag op het gencemde eiland kwam, waren do heidenen juist bezig godsdienstige eer te bewijzen aan het Merkuriusbeeld, dat hier Wodansbeeld heette. Hij verbrak het beeld on bestrafte het volk over hunne afgoderij. De heidenen vielen verwoed op hem aan. Een bracht hem zelfs eene wonde toe. Doch Willebrord deinsden geen oogenblik voor hunne bedreigingen terug; maar plantte ook hier met onbezweken moed de banier des kruises. Willebrord eindigde zijn werkzaam en rijk gezegend leven in 739 op oenen leeftijd van een en tachtig jaar. Zijne vele leerlingen werkten in zijnen geest voort. Toen Willebrord met de zijnen op zekere plaats in de omstreken van Heilo landde en bijna van dorst versmachtte, liet hij eene put graven, die tegenwoordig nog bestaat, en waarop N. Beets het volgende gedicht heeft gemaakt: Hoe lieflijk ligt het kleine Hoiloo Yan \'t hooge bosch beschut; Een kerk zoer oud staat daar gebouwd, Daar achter is oen put.



		54

		Die put (een scliat voor monsch on beest) Met heldre bron gevuld, Die is daar altijd niet geweest, Zooals gij hooren zult. Toen Willebrord de kruisloer bracht Van d\' overkant dor zee, Was \'t hier een zand in \'t heidenseh land, Eén droge, dorre stee. Do toeht was lang, do hitte bang De reisflosch uitgeput; Des Heiligs borst versmacht van dorst.... En nergens huis of hut. Daar staat hij, leunende op zijn staf En ziet vergeefs in \'t rond.... Daar knielt hij neer, en bidt zijn Hoor, Daar opent zich de grond. Daar vloeit een zilverklare bron Die allo nood verdrijft, Waar Willebrord zijn dank bij stort, Kn dio gezegend blijft Dat is de put van \'t kleine Heiloo, In Koninerland beroemd; Dio \'t wonder looft ontdokk\' zijn hoofd Kn strooi hom met gebloemt."

		Gelijktijdig mot Willebrord werkte hier de Fransche zendeling Wolfram, dio misschien wel door zijn invloed naar ons vaderland is gelokt. Hij verliet zijn bisdom Sens, om aan de heidenscho Friezen het Evangelie te prediken. Velen, zoowel aanzienlijken als geringen, kon hij hier doopen. Hij slaagde er zelfs bijna in den koning Radboud tot den doop te be- wegen. Terwijl hij reeds met den éénen voet in de doopkuip stond, vroeg hij hem of zijne voorouders al of niet in den hemel waren. Wol- fram antwoordde: «Dwaal niet o vorst! Uwe voorgangers, de vorsten dei- Friezen, die zonder het sakrament des doops zijn gestorven, hebben ongetwijfeld het vonnis der verdoemenis ondergaan. Nu trok Eadboud den voet uit de doopkuip terug, en verklaarde, liever bij zijne voorvaderen te willen zijn, dan met zoo\'n klein getal onaanzienlijken in den hemel. Te vergeefs trachtte Wolfram hem tot andere gedachten te brengen. Door deze teleurstelling werd hij zoo ontmoedigd, dat hij zijn zendingswerk



		55

		staakte, en zich in het klooster van Fontanelle terugtrok, waar hij in 720 overleed. De eerste ons bekende zendeling uit de Friezen is een zekere Wursing, die den bijnaam van Ado droeg, en die wij in navolging van anderen Wursing Ado zullen noemen. Hij was van aanzienlijke afkomst, en had vele eigendommen. Hoewel hij nog heiden was, streed hij voorrecht en billijkheid. Hierdoor haalde hij zich den haat van den goddeloozen koning Radboud op den hals. Om dezen te ontvluchten, begaf hij zich met zijn gezin naar Frankrijk, waar hij met de meeste gastvrijheid werd ontvangen. Hier leerde hij het christendom kennen, en liet zich met de zijnen doopen. Nadat de kou ing Radboud in 719 gestorven was, keerde hij op aansporing van Karel Martel naar Friesland terug. Hij sloot zich bij Willebrord aan, en plantte met ijver de banier des kruises in zijn vaderland. Van de elf tochtgenooten, waarmede Willebrord hier kwam, is ons weinig bekend. Wij kennen de meesten niet eens bij name. Een hunner, Suidbert geheeten, mogen wij echter niet zonder bespreking voorbijgaan. Hij heeft onder de Batavieren gewerkt, en naar men wil eene kerk gesticht te Wijk bij Duurstede, Rijswijk, Hagestein, Schoonewoerd, Arkol, Wou- drichem, Malsem en Oud-Heusden. Misschien heeft ook Adelbert tot het elftal behoord. Deze werd in 72G door Willebrord naar Kennemerland gezonden, om daar aan de bewoners der zeekusten het Evangelie te prediken. Naar men wil, heeft hij te Hallem bij eenen zekeren Eggo zijn thuis gehad, naar wien die plaats den naam van Egmond zou hebben ontvangen. Al die mannen moeten in de schaduw tredon bij Bonifacius, den Apostel der Duitschers. Wij laten hier eene korte levensbeschrijving van hem volgen, waaraan wij maar dadelijk zijn werk verbinden. Winfried, beter bij zijnen kloosternaam Bonifacius bekend, werd in 680 te Kyrton in Devonshire, uit een niet onaanzienlijk geslacht geboren. Op nog jeugdigen leeftijd openbaarde zich bij hem reeds eenen innige lust tot de Evangelieprediking. Nadat hij eindelijk toestemming van zijnen vader had gekregen om monnik te worden, ontving hij in twee voorname Engelsche kloosters zijne opleiding. Terwijl de koning Radboud en de Major domus Karel Martel in 715 elkander te vuur en te zwaard ver- volgden, kwam deze vredebode uit Engeland tot ons over. Te Wijk bij Duurstede aangeland, begaf hij zich terstond naar Utrecht. Hier ont-



		50

		moottc hij Radboud. Doch hij kon niets uitrichten, en moest, nadat hij mot Willebrord kennis had gemaakt, naar Engeland terugkoeren. In 718 begaf Bonifacius zich naar Eome, waar hij van den paus Gregorius II machtiging ontving, om aan de nog heidensche volken in Duitschland het Evangelie te prediken. Toegerust met een groot aantal reliquiën en met brieven van aanbeveling, en door den pauselij ken zegen vergezeld, vertrok hij naar Thuringen, waar hij zijne rijkgezegende loop- baan begon. De groote moeilijkheden, waarmede hij hier had te kampen, en de gunstige uitzichten, welke de dood van Eadboud in 719 voor de zendingszaak in Friesland opende, bewogen hem om naar ons vaderland terug te keeren. Drie jaren lang steunde hij nu zijnen ouden vriend Willebrord in zijnen uitgebreiden werkkring. Hij werkte hoofdzakelijk in de omstreken van Woerden, Weesp en Haarlem. Willebrord wilde hem tot zijnen opvolger benoemen; doch Bonifacius, zijne roeping on opdracht van den paus bewust, wees deze betrekking van de hand en keerde in 722 naar Thuringen terug. In het naburige Hessen doopte hij twee vorsten des lands, Detdig en Dierolf en stichtte er een klooster. Op uitnoodiging van den paus begaf Bonifacius zich in 723 andermaal naar Rome. De paus wilde hem tot bisschop wijden over do nieuw op te richten kerk, mits hij eonen eed van getrouwheid aan don Roomschen stoel wilde zweren. De paus beoogde hiermede tweeërlei doel. Ten eersten hoopte hij daardoor de Katholieke kerk te vestigen onder do nog heidensche volken. En ten tweeden wou hij op die wijze trachten de gemeenten, die overal in Duitschland door Iersche monniken waren gesticht, en evenals hare stichters onafhankelijk van Rome wilden zijn, bij dit groote kork- genootschap in te lijven. Nadat Bonifacius den eed van getrouwheid had gezworen, wijdde de paus hem met groote plechtigheid tot bisschop. Door dezen eed was de Duitsche kerk voor goed aan den Roomschen stool verbonden. Bonifacius begaf zich nu naar den Frankischen Major domus, om zich van diens steun te verzekeren. Hij keerde vervolgens naar Thuringen en Hessen terug en werkte daar met zulk een zegen, dat hij in 789 reeds honderdduizend heidenen had gedoopt. Hij verwoestte de afgods- tempels en wierp de boelden omver. Hij verstoutte zich zelfs den eeuwen- heugenden eik bij Geismar, het grootste heiligdom der afgodische Germanen, op klaarlichten dag, ten aanschouwe van duizenden, onder het gewold der bijlslagen te vellen, en uit het hout eene kerk te bouwen. Toen