-ocr page 1-

» rV

 \' >. \\;-.

T\' l » . \'

» *

1 , \\

\\ *

 \\ s

i < *

-ocr page 2-

₂?3

r CF
Gr

-ocr page 3-

D. J. VAN DER LINDEN,

;

als Zendeling op West-Java,

(5 Januari 18635 Augustus 1885).,

DO«R

H. H. MEULENBELT.

^^-^*<-

ÉBfclïoth«*>k

mm, zENoiNeseHöoL

^: QgGSTGËEST

-ocr page 4-



		-!fjt rr

		--;-



		\'t ,

		.,\' t

-ocr page 5-

?icf m

Itettsrtia.

In het Bataviaasch Handelsblad van den 13^den November 1885
kon men het volgende bericht lezen:

«Met genoegen en warme sympathie voor de vrienden en ver-
eerders van den te vroeg ontslapen zendelingleeraar D. J. Van der
Linden, vernemen wij, dat gisteren door hen een eenvoudig, maar
sierlijk gedenkteeken op diens graf is geplaatst. Is er ooit een
welverdiend blijk van hulde, van vereering, van liefde aan de na-
gedachtenis van een eenvoudig, maar in zijn kring hoogst verdien-
stelijk man opgericht, het is dat, \'t welk thans prijkt op de groeve
van Van der Linden, die gedurende meer dan twintig jaren te
Buitenzorg en elders met de meeste toewijding werkzaam was in
het belang van veler geestelyk heil, en voor allen een toevlucht,
dikwijls een raadsman en weldoener is geweest.

Zyn leven, denken en werken blijve lang in gezegende herin-
nering?"

Het gebeurt niet dikwyls, dat Indische\'bladen op zulk eene wn\'ze
spreken van eenen zendeling en diens arbeid. Dat Van der Linden
deze lofspraak ruimschoots verdiend had, werd ons duidehjk, toen
wjj uit aanteekeningen in diens dagboek en van gevoerde corres-
pondentie, en uit de brieven aan het hoofdbestuur der Ned. Zend.
Ver. gericht, hem nader hadden leeren kennen dan mogeln\'k was
geweest uit het Orgaan der Vereeniging, welke hg had gediend.
Gegevens genoeg waren voorhanden om eene persoonlykeid als de

J l INIVFRSITEITSBIBUOTHEEK UTRECHT

A06000034249122B

3424 9122

-ocr page 6-



		2

		zijne te schetsen, die zich in een land als Indiè\', waar het mate- riëele leven den boventoon voert, en zoo weinig menschen zich- zelven zijn, vertoonen moest in scherp belijnde trekken." En het kwam ons voor, dat uit zjjne ervaringen voor anderen wijsheid te leeren is, daar zijn leven eene practica der Christelijke zending in handeling was, en het eene goede getuigenis geeft voor de zuiver- heid der bedoelingen van getrouwe zendelingen. " Dirk Johannes Van der Linden, den 31^sten Dec. 1837 te Diemer- brug geboren, getuigt ergens van zichzelven en van zijne ouders: Ik ben een eenvoudig dorpeling van geboorte, onder strenggods- dienstige leiding eener vrome moeder grootgebracht, zoon van een vader, die, met alle inspanning zijner kracht, zich alle genoegens des levens ontzeggende, gearbeid heeft om zijn huisgezin te onder- houden." Aan den zwakken knaap, die verschillende broeders en zusters had, werd in het ouderlijk huis niet byzonder veel oplet- tendheid bewezen, en hh\' werd door niemand verwend. Hy had een open oog voor hetgeen in dien kring voorviel. De tegenheden des levens, die zijne moeder wel eens deden verlangen naar God- delijk ontslag," ontgingen hem evenmin als den strijd om het dagelijksch brood, dien zijn vader alsplattelands-geneesheer onver- droten streed. Kleine voorvallen uit het kinderleven maakten een diepen indruk op hem, en groote gebeurtenissen, zooals het afscheid van zijn oom, Ds. A. C. Van Kaalte, ,, den niet gewonen, alle- daagschen man," _B den man van daad en kracht," die in 1846 ons land verwisselde met Amerika om de moeielükheden, den Afge- scheidenen" aangedaan *), werden nooit door hem vergeten. En ontgaat aan de blikken van volwassen meestal, wat de Heer aan de harten der kleinen doet, zn\'ne moeder ontdekte het wel by hem, en hij erkende later, dat de Heer hem reeds vroeg bij de hand had ge- nomen. Zijne moeder had op hem een groot vermogen, en in menig voorval van het dagelijksche leven nam hij voor zichzelven de proef op de som van haar geloof. Spoedig geprikkeld tot vlh\'mende scherpheid, moedig om onverholen oprecht te zijn, werd luj door \') Verg. «de allerbelangrijkste brochure » (Da Costa), van Brummelkamp en v. Raalte: Landverhuizing, of waarom bevorderen wij de volksverhuizing naar Noord-Amerika en niet naar Java? Amst. 1846, en Dr. M. Cohen Stuart, Zes maanden in Amerika, blz. 217.

-ocr page 7-



		3

		haar duizendmaal gewaarschuwd tegen den snerpenden" toon van zn°n spreken, en als eene andere Cassandra" voorspelde die goede moeder", dat hem dit de hron van veel harteleed zou worden. In zijne jeugd stond hem de illusie voor oogen om eerst examen te doen als genees-, heel- en verloskundige, en dan zich aan de zending te wijden. De geldmiddelen lieten dit niet toe, en hij sprak niet veel over zijn vurige begeerte, die hu\' met smart prijs gaf, tot zichzelven gekeerd als hij dikwijls was. Toen zijn schooltijd voorbij was, werd hij te Amsterdam koekbakkersjongen! Recht en slecht" bracht hij de dagen zijner jongelingschap door. Trouwe vrienden werden zijn deel, die hem lief hadden om zijn fiksch, open, trouw karakter, waarover de bekoring van eene kinderlijke naïveteit was uitgestort, die hem lang is bijgebleven en later in ironie van goeden huize omsloeg. Hij was tot zijn leedwezen in zijn jeugd niet in de gelegenheid geweest om de fijnheden van het stadsleven te bestudeeren," maar hij verheugde er zich op rijper leeftijd in, dat hij daardoor ook vrij was, van de akelige gevolgen der verfijning." De lente zyns levens was heilig, en met ernst ging hij voort om God te zoeken. In schouwburg of concertzaal was hij een vreemdeling, hij had in die uitspanningen geen lust. Een gesprek met zijne ouders, en vooral met zijne moeder, een wandeling met zijne vrienden, van wie hij niet vele, maar goede had, bekoorde hem veel meer. De jaren 18571859 waren de tüd van zijnen, hem bewust geworden overgang van de duisternis tot het licht. Ofschoon daarna vele verstands- en gemoedsbezwaren hem kwelden, hij had de goede keuze met beslistheid gedaan. Naar- mate hij ruimer blik kreeg in de waarheid Gods, en zijn hart meer de liefde van Christus smaakte, werd ook zijne begeerte levendiger om te arbeiden aan de uitbreiding van het Koninkrijk der hemelen over deze aarde, waarop hij zich nooit recht thuis gevoelde, hoewel h;j er gewerkt heeft met kracht, zoolang het dag voor hem was. Door den heer J. Esser werd hij kweekeling van het Seminarie der Vrije Schotsche kerk te Amsterdam. Op deze instelling, die den wensch niet vervuld heeft, dat zij zich langzaam, maar met vastheid en statigheid verheffen mocht, en een steunpunt worden tot oprichting en vereeniging van allen, die de Gereformeerde kerk liefhebben," zou h\\j op den grondslag der Ned. Herv.Belüdenis- schriften, door middel van wetenschappelijke opleiding" gevormd

-ocr page 8-



		4 worden tot zendeling, want deze inrichting die zelve geene arbei- ders uitzond, noch zich belastte met hunne plaatsing," gaf alleen opleiding tot een te kennen gegeven doel \'). De mannen, die er aan verbonden waren, werden hem lief en waard." Onder hen waren er, die hy mocht begroeten als zijne vaders in Christus." Aan Ds. Schwartz hing hij met geheel zijn hart," en toen in 1860 tusschen dezen en de N. Z. V. moeielijkheden gerezen waren, \') en daarbij de goede verstandhouding geleden had, bleef Van der Linden, bij al de oprechtheid zijner positie tegenover de Vereeni- ging, aan hem gehecht, hetgeen niet door ieder begrepen, noch vergeven werd. Da Costa stond bij hem eveneens hoog in eer, en in zijne brieven uit Indië haalt hij dikwijls uit zijn goed, hem nooit in den steek latend geheugen diens gezegden aan. ³) Maar toen in Januari 1859 eene advertentie namens de N. Z. V. jonge- lingen opriep tot den zendingsarbeid onder de Soendaneezen, was hij onder de veertien, die zich hiervoor aanmeldden. Bij een vijftal, tot een vergelijkend examen uitgenoodigd, behoorde ook hij, en na afloop ervan werd hij met C. Albers en D. Licht als de aan- staande zendelingen der nieuwe Vereeniging aangenomen. De kwestie hunner opleiding werd verdaagd tot eene algemeene vergadering. Het eerste halfjaar waren zij te Rotterdam op eene Christelijke school werkzaam in het praktisch gedeelte van het lager onderwijs, terwijl zy in de lessen deelden, die de aankomende onderwijzers ontvingen, en een weinig studie maakten van het Javaansch. De mogelijkheid bleef nog bestaan, dat, indien de Vereeniging eene eigene opleiding niet ter hand mocht nemen, hunne vorming aan het Seminarie zou worden voltooid. , Het beginsel der N. Z. V.", zoo schreef hij later, dat zij (nl. hare oprichters) open lyk hadden uitgesproken, en dat in die dagen inderdaad eene getuigenis was, had mij aangetrokken," en in alle oprechtheid werd door hem naar Art. 1 der bepalingen de verklaring afgelegd, dat de Heer Jezus Christus, wiens waarachtige en eeuwige Godheid hij erkende, zijn \') Brieven van Mr. da Costa, meegedeeld door Mr. Gr. v. Pr., Dl. II, blz. 114. ») Gedenkschrift der N. Z. V., Rott. 1883, blz. 26. ³) Gelijk het voor de kweekelingen van het Seminarie een voorrecht was om d. C. als leermeester te bezitten, was het onderwijs aldaar voor d. C. eenige tegemoet» koming in de teleurstelling van een professoraat, «het ideaal van zijn leven,» dat hem ontgaan was, en waarvoor hij reeds zijne collegies op het papier had gereed gemaakt. Zie Schimsheiiner in de narede op diens bijbellezingen. Dl. VII. blz. 97.

-ocr page 9-



		5

		Zaligmaker was, en dat het zijne begeerte was om dit in zijnen wandel te toonen. ¹) De opleiding werd te Rotterdam op touw gezet, en beheerscht door de overlegging: De zendeling is geen predikant, die in som- mige opzichten een dienaar der wetenschap is, de zendeling is een Evangelist en niets meer, en tot zijne voorbereiding behoeft hij eene leerschool, geen Academie, weinig, maar goed onderwijs." \') Taai- en bijbelstudie, geschiedenis en natuurkennis, waarbij later genees- en heelkunde gevoegd werden, stonden aan de orde van den dag. De H.H. Grashuijs, Ds. Schwartz, nl. de Rott., en Chirurgijn G. P. Kruyff namen hieraan een zeer werkzaam deel. Niet lang daarna moest het Bestuur zijn kweekeling voor eenigen tijd missen. In April \'60 werd hy tot den krijgsdienst opgeroepen, waarvan zijn onvoldoende lengte hem nog had vrijgesteld, doch welgetroost zag men hem naar Bergen-op-Zoom vertrekken. In de kazerne, waar drank de god der soldaten, en vloeken hun gebed" was, bevond hij zich niet op zijn gemak. Bij het exerceeren, en eigenlijk niet alleen toen had hij moeite om met anderen in den pas te bly ven." Dit veroorzaakte hem veel verdriet, maar langzamerhand won hij vrienden en genoot hij meer welwillendheid. Reeds den Uden Sept. keerde hy met groot verlof naar R. terug. Toen getuigde hij van het leven onder den soldatenhemel", waar h\\j zich het Evangelie

		\') Den 16den April 1869 schreef hij hierover in een vertromvelijkenbrief: «Art. 1 onzer bepalingen is in zich zelf zeer schoon, maar niet volledig. Volledig zou het zijn, indien er meer aan de woorden van Petrus was gedacht: « Gij zijt de Christus, de Zoon des levenden Gods.» Het antwoord van den Hoogheerlijke is dan: «Vleesch en bloed heeft u dat niet geopenbaard, maar Mijn Vader, die in de hemelen is.» Johannes, gedreven door den Geest Gods, verklaarde: «Een iegelijk, die gelooft, dat Jezus is de Christus, die is uit God geboren.» En vijf verzen verder zegt hij: «Wie is \'t, die de wereld overwint, dan die gelooft, dat Jezus is de Zoon Gods?» «Hij gaf daarin ook Ds. Stuart gelijk, die het standpunt der N. Z. V. onbijbelsch noemde. En verder schrijft hij: « Philippus doopt den Kamerling op welke geloofs- belijdenis? op deze: «ik geloof dat Jezus Christus is de Zoon van God.» Wat is nu grooter lid te zijn van Christus\' lichaam of van de N. Z. V. ?» Ondanks alle veranderingen, die toen in de Vereeniging waren voorgevallen, schreef hü echter: «Wat mij betreft, ik ben zendeling.....zoolang gij mij op denzelfden voet laat voortgaan, zooals gij mij tot nu toe hebt laten begaan hoop ik mijn weg met blijdschap verder te betreden.» ^s) Verg. de rede van den Heer B. J. Grashuijs, bij de openfng van hot eerste zendinghuis, Orgaan 1861/62, blz. 6169.

-ocr page 10-



		I 6 geenszins had geschaamd: En nu ben ik blijde en zeer verheugd, dat ik in dienst ben geweest. Want veel heb ik daar gezien, veel heb ik daar geleerd, en zooals ik onlangs in de Heraut"\' las: God heeft zijn plan met ieder man, zoo is het. Met dit plan staan de omstandigheden in verband, waarin Hij ons plaatst. Alles komt te pas, jongen, was altijd het woord van mijne moeder, en het is ook zoo. Men verkrijgt in dienst eene zekere fermeteit, vergeef mij het gebruik van dit bastaardwoord, eene zekere zelfstandig- heid, die men in het burgerlijke zoo niet kan verkrijgen. En waarom? Omdat men in dienst voor zichzelven moet zorgen. En dan die menschenkennis, die men opdoet. Een half jaar in dienst staat met het oog op dit punt gelijk met vier jaar in de gewone samen- leving. " De gestaakte arbeid werd ijverig hervat, en aangenaam vond ook h\\j het, toen de ruime woning van den heer A. Meijer, densecre- taris der N. Z. V., te klein was geworden om het klimmend aantal zendingkweekelingen langer te herbergen, en den 3^den Oct. \'61 het eerste zendingshuis werd ingewijd. Maar lang zou hu\' er niet vertoeven. Vroeger dan hij verwacht had, door de ziekte van Licht, werd besloten om in diens plaats Van der Linden met Albers, den verloofde van eene zijner zusters, uit te zenden. De laatste leer- cursus was weldra omgevlogen, de bekwaamheid der kweekelingen voldoende gekeurd, en met hen beiden zou hun leermeester Gras- huijs uitgaan als mede-dienstknecht, belast met de vertaling der Heilige Schriften in het Soendaneesch. Het laatste half jaar voor zjjne uitzending was hem een tn\'d van wolken en duisternis. Een sterk verlangen om gehuwd naar Java te vertrekken was verijdeld, en veel droefheid had hem de dood zijner moeder veroorzaakt, die zijne vertrouwde in alles was. Het waren wonden, die lang wonden bleven. Sommigen, die harde beoordeelaars, maar moeielijke vertroosters" niet begrepen hoe diep z\\jn leed ging, en dat zijne droefheid hem spaarzaam maakte in woorden, verklaarden zyne teruggetrokkenheid uit geheel andere oorzaken, uit onverschilligheid zelfs, beproevingen, die hem in zyne sombere gemoedsgesteldbeid te menigvuldiger de nabijheid Gods deden zoeken. En het was hem goed, dat hij het juk droeg in zyne jeugd. Jaren daarna schreef h\\j: Bij God vond ik toen den besten troost en, zelf getroost, werd het te meer myn grootste genot,

-ocr page 11-



		7 om anderen van dien troost deelgenoot te maken." Zijne verdruk- kingen werden hem liefdeleidingen des hemelschen Vaders, waar- voor hij mocht danken, geenszins executiën van den oppersten Rechter, waaronder hij moest buigen." Den 3den Mei \'62 werd hij geordend in de Eng. Presbyteriaansche Kerk. Op dien eersten, heerlijken zendingdag der , Rotterdamsche Vereeniging" geschiedde deze plechtigheid door zijn Rotterdam- schen leermeester Schwartz, nadat Ds. W. Sypkens eene rede gehouden had. Eenige weken van reizen en trekken volgden nog om betrekkingen te groeten, afdeelingen der N. Z. V. te bezoeken, om te spreken over en belangstelling te wekken voor den arbeid, waar het kon. Den 16^den Aug. ging het zeilschip Wilhelmina Johanna" uit Brouwershaven in zee, en de eerste heilboden voor de Soenda-landen waren op weg naar hunne bestemming. Het verblijf aan boord, 142 dagen lang, stond V. d. L. niet bn\'ster aan, mede omdat hij zich na zu\'ne ordening steeds bewogen had onder gelijkgezinden, en h\\j evenmin als zn\'ne metgezellen met de andere passagiers vertrouwelijk was geworden. De aankomst op Batavia\'s reede, 5 Jan. \'63 maakte een geweldigen indruk op hem. Daar lag het land zyner gebeden en wenschen vóór hem, en, onder het gevoel zijner verantwoordelijkheid zoowel als van de grootte en de moeielykheid zn\'ner taak, beefde zijn hart, zoodat zelfs een der reizigers getroffen werd door zijne plotselinge bleekheid, en h\\] naar zijne hut sloop om b\\j God sterkte te zoeken. Zijne broeder Hendrik, die de zending had verlaten, maar tot V. d. L.\'s vreugde niet van Christus geweken was, haalde hem af. De ontvangst op Batavia was vriendelyk en gastvry, maar toch meende hü, dat onder degenen, die er belang stelden in de dingen van Gods Koninkryk, velen niet kloek genoeg waren in de belijdenis van den eenigen Naam. Hij vond het meerendeel der Christenen geen Hollandsche " Christenen. Het drukkend klimaat, de afmattende, ongodsdienstige omgeving, de lauwheid, zoo niet erger, der Indische predikanten had ook op hen invloed geoefend. Het stelde hem te leur, maar leerde hem tevens om te waken tegen , doorvloeien". Ontmoette hij iemand, met wien hy spreken kon van hart tot hart, en die niets had van de gestalte derzulken, , die zichzelven in hunne vroomheid op een stoel, maar anderen op eene stoof plaat- sen", het maakte hem goedsmoeds en blijmoedig.

-ocr page 12-



		8 Vooreerst liep het drietal te Batavia zonder bepaalde werkzaam- heid rond. De vereischte stukken, die hun vrijheid zouden geven om zich metterwoon te.Bandong, in de Preanger, te vestigen, waren nog niet ontvangen. Daarom was het eene uitkomst voor V. d. L., toen onderling besloten werd, dat hij eenigen tijd naar Semarang zou gaan, om zich bij zijnen zwager, den zendeling Kruyt, vaneenen ander op de hoogte te stellen. Hij gevoelde zich in zijne positie , als de recruten ten tijde van Napoleon, die, met haast afgeëxerceerd, de wapens niet konden voeren met beleid en overleg," en hy achtte niets beter voor een aankomend zendeling, dan om eens poolshoogte te gaan nemen bij een ander, die reeds eenige jaren praktyk had. Het weerzieD zijner zuster na eene scheiding van vijf jaar verschafte hem genotvolle oogenblikken. Op deze reis heeft hij veel geleerd, en ze gaf hem meer nut dan het bezoek zijner betrekkingen alleen. Waar hy kon, bezocht hij scholen, en hij zag, hoe eene goede methode toch maar alles is bij het onderwijs ," zoodat de overtuiging by hem veld won, dat de vruchtbaarste wijze van werken voorals- nog schoolhouden zou zyn. Wel hield hij het voor veel gemakkelijker om nu en dan eens te prediken voor den inlander, maar hij besefte tegelijk, dat men hem al zeer goed behoorde te kennen, om het naar zijne behoefte en vatbaarheid te doen. Onderwys scheen hem het beste middel toe om in zn\'nen geest in te dringen, en door huisbezoek wilde hy de verborgenheden van het huiselyk leven der ouders van schoolkinderen ongemerkt aan den dag brengen. Door de jeugd, de hope der toekomst, werden als vanzelf de aan- knoopingspunten voor evangelisatie gevonden. Als sehoolmeester of als dokter moest z. i. de zendeling optreden. Deed h\\j noch het een, noch het ander, al zijn werk zou haspelenen knoeien blijven, en, werd hy schoolmeester, zy\'n onderwijs moest goed, minstens con- curreercnd zijn met dat der Gouvernementscholen. Zijne kennis van land en lieden vermeerderde V. d. L. dagelyks, en hjj bezocht verschillende zendiugposten, waardoor hij zag hoe de practn\'k zich huwde met de theorie, en menigmaal uitte hy den wensch, dat elk regent zich meer met het schoolwezen bemoeien zou, opdat alzoo van Java de ban der onwetendheid 7.ou worden opgeheven, en gaandeweg de baan voor het Evangelie bereid. De oud-hindoesche gewoonten, de mohammedaansche gebruiken, en de algemeene zede- loosheid deden hem zien, hoe vast de macht des boozen stond. maar

-ocr page 13-



		9

		toch, het gezicht van een zendingschool, van een kerkje als dat te Kajoe Apoe, waar hij op den dag des Heeren den dienst bijwoonde, voorspelde hem de triomf van het Licht der wereld over het schijnsel der Halve Maan. De eerbied van den inlander voor den zilveren of gouden petband viel hem bijzonder in het oog, en wekte bij hem de overtuiging, dat de zendeling alleen invloed moet oefenen door zijne persoonlijkheid. Langzamerhand trok hij met vastheid de lijnen van zijn program van actie, en door voorlichting van zijnen zwager werd hij gewaarschuwd tegen klippen, die door het voorzichtig besturen van het roer van overleg te vermijden zijn, en waarop vele anderen schipbreuk hebben geleden." Spoediger dan hij verwacht had, maar niet te spoedig naar zijn\' zijn, werd hij teruggeroepen naar Batavia, daar de toestemming gekomen was, om zich te Bandong te vestigen. Den 16^den Mei was het drietal in dit plaatsje der Preanger. Waarom zij zich juist naar die zoo diep in \'t binnenland, 115 palen van Batavia gelegen stad begaven, \') wellicht is dit het eenvoudigste te verklaren uit het verblijf aldaar van Dr. Koorders, die er zich op last der Ned.-Ind. Regeering bezig hield met de studie der Soendaansche taal, en van wien Grashuijs veel steun verwachtte bij zijne pogingen; en bovendien, Bandong lag in het hart der Soenda-landen. Zij waren er nog wel niet gelijk zij het wenschten, maar zij waren er dan toch. Het eerste werk, dat z\\j onder gebed ter hand namen, was het indienen der verzoekschrif- ten om, naar Art. 123 van het Regl. op het beleid der Ned.-Ind. regeering, vergunning te ontvangen tot uitoefening van hun heilig dienstwerk. Een antwoord liet lang op zich wachten. Zij waren er over getroost, want zij vroegen: Wat zou het ons baten, al hadden wy nu reeds de toestemming ontvangen? Zouden wij nu al werkzaam kunnen zijn in dien zin, zooals de Vereeniging wil, en wij het bedoelen? Immers neen! De Heer geeft alles op Z\\jn tijd. Eerst moeten wij de taal leeren, en, kennen wij die, wie weet wat Hij dan zal doen! Onze Heer verrast gaarne." Zij be- gonnen alvast met zich te ontfermen over een hoopje Ambonsche Christenen, gedeeltelijk leerlingen van den ouden, vromen Kam, die meer dan 2 jaar herderloos waren geweest, en, hoe trouw ook, toch slechts gebrekkig onderwas hadden genoten. Eene school \') Het motief voor de keuze is niet duidelijk. Verg. S. Coolsma, West-Java, blz. \'228 en Gedenkschrift, blz. 55.

-ocr page 14-



		10

		mochten zy onder hen oprichten, en zy zagen reeds in de toekomst the wish was father to the thought dat handjevol aangegroeid tot eene bloeiende gemeente, ijverig in goede werken! Zoo goed mogelijk richtten zij hunne gehuurde woning in, verdeelden den tijd van arbeid en rust, en zy zagen uit naar de dingen, die komen zouden. Toen de Europeanen te Bandong bemerkten, dat de nieuw aangekomenen zendelingen waren, lieten zij hen links liggen, en onder elkander jaagde het drietal den vrede na, die voor deze zelfstandige, veel tijd hebbende broeders des gemeenen levens" een begeerlijk goed was, en hun wel eens ontvluchtte, alsbijv.de oudste niet steeds de wijste was, of de eerste in eene twistzaak de minste niet werd, of de onderwijzer van vroeger vergat, dat zijne oud-leerlingen zijne gelijken waren geworden. Van der Linden had weldra eenige geneeskundige praktijk, die hij, gelijk vanzelf spreekt, gaarne uitoefende, en waarbij hij de ervaring opdeed, dat instrumenten den inlander afschrikken, terwijl ze, door gebrek aan handigheid, den zendeling over het algemeen weinig baten, zoodat hij uit zijn kistje alleen kiezentrekker en klisteerspuit in dienst stelde. Een hadji was een der eersten, die des kapirs hulp inriep voor zijn dochtertje, en de natuur deed gaan boven de leer. Na de genezing van dat kind had V. d. L. onophoudelijk patiënten, en by zijne bezoeken bemerkte hij, dat de inlander niet met zieken kon omgaan, geenszins uit hardvochtigheid, maar uit onkunde. Met beide handen greep hij de gelegenheid aan, en de gunst Gods was op hem, om te genezen. Zij zien dan", zoo schreef hij in zijn dagboek, en aan zijn bestuur, dat ten minste niet alle Hol- landers op hun zweet leven. Liefde moet den armen, schuwen inlander trekken, opdat hij, de uitwerking van de liefde onder- vindende, naar de bron ervan leere vragen." Hadden anderen hem de Soendaneezen afgeteekend onaandoenlijk als de steenen leeuwen op de Rotterdamsche Koningsbrug", met blijdschap zag hij, hoe ook zij een hart hadden, voor niets menschelijks vreemd. Welk een smart ging hun door de ziel bij het verlies hunner dierbaren; hoe trotsch was ook onder hen de ouder op zijn kroost, dat door de moeder getroeteld, en door den vader geliefkoosd werd! En toen hem eens eene arme moeder, wier dochtertje hij bevrijd had van hevige koortsen, een kleine gave der dankbaarheid gebracht had, riep hy, met dat gemoed voor allerlei soort van indrukken

-ocr page 15-



		11

		zoo vatbaar, juichende uit: Neen, in Zyne kracht is het niet onmogelijk om hen op te leiden tot den Vader onzes Heeren. Niet- tegenstaande al hunne walgelijkheid, heb ik hen lief, en ik denk met verrukking aan den dag, dat wij van God vergunning kry gen om hun het Evangelie te brengen. De volheid huns tijds zal ook komen!" Evenwel, door het bezwaar der Regeering, om hun de gevraagde toestemming te verleenen, zoolang zy niet meerdere kennis van land en volk hadden, en in de vreeze dat het voorals- nog niet" der missive van den Gouverneur-Generaal misschien beteekende: nooit in de Preanger", gevoelden zy zich te Bandong weinig op hunne plaats. Op eene door hen gehouden conferentie werd besloten, dat Albers zich met den pas geordenden Cusell te Buitenzorg zou vestigen, en dat Van der Linden zich met Dijkstra, die eveneens kort te voren gereed was gekomen, te Tjirebon eenen werkkring zou zoeken; twee plaatsen, hun van regeeringswege aangewezen, terwyl de heer Grashuijs te Bandong zou blijven. Van der Linden, die gaarne voorzichtiglijk wandelde, bracht later be- denkingen hiertegen in. Hij aan het hoofd van zoo gewichtige post, maar dat ging evenmin, als zijne inwoning bij het echtpaar Dijkstra hem nut, en hun aangenaam zou zijn, en dan, de Heer had hem te Bondong reeds eene soort van werkkring geopend, hij had reeds toegang tot huizen en harten.....De vestiging van nieuwe posten begon hij later noodzakelijk te achten, en toen durfde hy het wagen. Hij geloofde niet, dat voornamelijk geldelyke bezwaren de N. Z. V. mochten weerhouden, om er toe over te gaan; zij leefde toch uit het geloof, in geenen deele uit de kapitalen. De gunstige omstandigheden te Tjirebon, waar Ds. Krol geplaatst was, die der waarheid en der zending genegenheid betoonde, en de aanvankelyke werkzaamheid van den Geest des Heeren bij een paar Chineezen deden hem besluiten om den weg daarheen te volgen, en terecht meende hij: Zoolang wij in de Preanger geen vergunning kunnen kry gen, kan niet beter gedaan worden, dan te werken in die plaatsen, welke het dichtst by het doel zyn." Nieuwe patiënten nam hy niet meer aan, en toen zyne laatste zieke, eene vrouw van ruim 70 jaar, van hare opene beenen genezen was eene gene- zing, die al zyne hemden geeischt had, en de Vrouwenvereeniging tot uitrusting van zendelingen had er hem 24 mede gegeven! ging hy over Batavia naar Tjirebon. Te Batavia vertoefde hy slechts

-ocr page 16-





		12 kort, maar niet te kort om er met den zendeling Michaëlis het hospitaal en met Ds. Kiug de gevangenis te bezoeken, en hjj hoorde en zag er veel met een medelijdend hart. Te Tjirebon, waar hij in het laatst van November\'63 aankwam, werd hij spoedig in kennis gebracht met de weinige Chineezen, die eenige belangstelling koesterden voor het Evangelie. Maar meer nog dan tot hen gevoelde hij zich getrokken naar de kleine ge- \'" meente van Christen-Chineezen te Indramajoe, wier geschiedenis hij reeds te Semarang had vernomen \'). Door de welwillendheid van Ds. Krol, die daarheen op bezoekreis ging, was h\\j in de gelegenheid om hen te leeren kennen. Hij vond er veel opgewekt- heid voor de dingen van Gods Koninkrijk, en zij hadden hem wel willen dwingen om zich onder hen te vestigen, en hunne kinderen te onderwijzen. Daar de Heer zelf onder hen, evenals onder hunne landgenooten te Tjirebon, een begin had gemaakt, vond hij vrijheid om den 28^sten December zijn verzoekschrift in te zenden, opdat h\\j zich in hun midden zou mogen neerzetten. Zoowel de resident van Tjirebon als de assistent-resident van Indramajoe ondersteunden het rekwest, want daar, zoo adviseerden zij, was de komst van een zendeling gemotiveerd, ook tegenover de fanatieke inlanders, omdat een begin van Christendom bij de Chineezen bestond. Na 5\'/i maand wachtens, ontving hij den Uden Mei \'64 zijne toelating voor de geheele afdeeling, hetgeen hem met lof en dank vervulde. Gedurende die maanden had hij geen bepaalde werkzaamheden kunnen vinden. Daar het kostbare hötelleven, dat hij had verkozen boven inwoning b\\j iemand, die eene huishoudster" hield, hem niet hokvast maakte, was hij, als een trekvogel, nu hier, dan daar. Hij deed dit reizen nochtans niet om te reizen wie vindt het in Indië op den langen duur een genot? hij stelde zich zoodoende op de hoogte van het terrein zijner werkzaamheid. H\\j maakte overal kennis met verschillend slag van menschen, inder- daad vogels van diverse pluimage", en hij hoorde de gangbare denkbeelden over de zending en de zendelingen. Reeds te Tjirebon had een fabrikant hem doen dreigen, dat, indien hij den moed had om op zyne fabriek te komen, hij hem er uit zou smyten, en

		\') Over het ontstaan dezer gemeente zie Orgaan 1864/65, en Coolsma\'s West-Java, blz. 242 enz.

-ocr page 17-



		13 eene dame lachte hem bij een bezoek te Indramajoe openlyk uit, om de dwaasheid van zich te willen inlaten met de Javanen, die minder waren dan het redelooze vee". Een derde gaf hem den p\\jnhjken raad om liever in Gouvernementsdienst te treden, geljjk ook zijn broeder had gedaan, eene handeling, door V. d. L. tot in het diepst van zijne ziel afgekeurd; een vierde meende, dat het al te onpraktisch was om voor zulk werk iemand te betalen, zelfs met het geringste loon, en dacht er bij: de arme ziel, hij had in Holland zeker geen brood om te eten, of te weinig verstand om het tot predikant te brengen", en toen hij eens in gezelschap ge- weigerd had om mede naar de sociëteit te gaan, hoorde hij achter zich fluisteren door een.....predikant: Zijn traktement is heel gering, als hij speelt en verliest, merkt hij het dadelijk in zijn zak", en een andere beweegreden werd niet eens vermoed. Hij bewaarde bij dat alles zoo goed mogelijk het stilzwijgen, maar hij dacht: Als de Heer mij getrouw maakt, hoop ik het hun wel duidelijk te maken wat de zending is en wat de zendeling bedoelt", en het artikel: Ik geloof in den Heiligen Geest" kreeg voor hem dage- lijks meer waarde. Dat bij al dit reizen en trekken, dit plannen maken en plannen verwerpen het Hoofdbestuur niet altijd kon worden gekend, ziet ieder in. Ook aan V. d. L. werd hierover wel eens de vraag voor- gelegd of hij zich alzoo niet te veel vrijheid veroorloofde; maar met vrijmoedigheid hield hij dan tegenover zijne bestuurders staande, dat het alleen zóó, en niet anders kon. Hij meende, dat aan het zelfstandige lichaam der zendelingen na rijp beraad de uitvoering moest overgelaten worden van de denkbeelden der Vereeniging, en van de keuze der beste middelen daartoe strekkende. Hij rekende het als zijne groote, zijne eenige verplichting om in den geest der Vereeniging werkzaam te zijn," en beweerde , dat aan de conferen- tie der zendelingen, in vrijheid van het bestuur, de beschikking moest blijven over de ontginning of het verlaten van een zending- akker , daar zij het best bekend waren met het terrein; en de voor- en nadeelen er aan verbonden. En indien wij niet vergeten, dat hier eene pas gevestigde Vereeniging, met bestuurders zonder veel ervaring, eene onbekende streek aanvaardde, is het begrijpelijk, en te verdedigen, dat hare zendelingen dikwyls op eigene wieken dreven en moesten dry ven, hetgeen in eene oudere vereeniging en bjj

-ocr page 18-



		14

		andere omstandigheden minder zal en mag voorkomen \') De zendeling Dijkstra en diens vrouw waren inmiddels te Tjirebon aangekomen. V. d. L. had hen daarheen begeleid, nadat hij hen van Batavia had afgehaald, waar eene conferentie zou zijn, die allen wenschelijk scheen, en, toen Mevrouw D. door ziekte en zwakheid gekweld werd, besloot hij zyn vertrek naar Indramajoe zoolang uit te stellen, totdat alle gevaar geweken was en zij zich in hunne nieuwe omge- ving een weinig gewend hadden. Ds. Krol had wederom de goed- heid om hem naar I. te vergezellen, nadat V. d. L. hersteld was van eene lichte, doch pijnlyke ongesteldheid, die door het klimaat veroorzaakt was, en, ruim eene maand na de ontvangst der toe- stemming, was hij door Ds. Krol aan de Chineezen voorgesteld als hun pandita. Twee-en-twintig maanden na zijn vertrek uit Holland had hij zijn _B land der belofte" betreden. _B Reeds lag menige traan op den afgelegden weg, was menige zucht geslaakt, en had menig uur van moedeloosheid de stonden van blijde, van hoopvolle ver- wachting afgewisseld". Inzonderheid betuigde Angboenswy, de oudste en meest bespraakte der Christenen, de man, die er den eersten stoot gegeven had, hem zijne hooge ingenomenheid met zijne komst. Een zeer klein winkelhuisje in het Chineesche kamp was V. d. L.\'s eerste woning, en hij moest er zich goedschiks, kwaadschiks mede tevreden stellen. Er was niets anders. Meubelen werden voordeelig overgenomen; de eigenlijke woning kreeg de bestemming van slaap- vertrek, de winkel zou dienst doen als school. Met een kloppend hart vroeg hij van den logementhouder, by wien hij 14 dagen had doorgebracht, zijne rekening, die minstens f 70 hoog zou zijn, en luj had nog slechts eene som van f 5.25" in kas. Deze was zoo gul om hem die te schenken, indien V. d. L. zijn\' zoon eenig onder- richt wilde geven, maar, al was dit een groote uitkomst, hij wist nog niet hoe het gaan moest met zijne kleine huishouding. Zijne weinige guldens durfde hy niet aan te spreken, en hij was te fier om met geldleenen te beginnen, terwijl het nog verscheidene dagen zou duren, voordat hg zijn traktement kon ontvangen. Die buiten- gewone uitgaven! . . . Doch God kende züne behoeften, en tot

		*) Verg. J. C. Neurdenburgh, Proeve eener handleid. b. h. bespreken der Zending- wetensch., Rott. 1879, blz. 114.

-ocr page 19-



		15

		den lsten Juli, toen hy zijn traktement in handen kreeg, werden hem \'s morgens en \'s middags zyne benoodigdheden in vriendschap gezonden door de vrouw van den logementhouder, die evenmin als haar echtgenoot iets wist van zijn benarde omstandigheden. Het is derhalve geen wonder, dat hij , die deze uitredding in vertrouwen aan zijne bestuurders mededeelde, hun schreef: _B Ik werd er klein over, ik zou wel in de post van myn deur hebben willen gaan staan, en roepen: Elia\'s God is ook mijn God!" Die geldzaken maakten hem in gewone omstandigheden echter ook wel eenskor- relig. Et pour cause! Reeds te Bandong had het drietal nu en dan zonder geld gezeten, zoodat V. d. L.\'s eigene penningen waren ingeboet, en, als er dan geld kwam, was het niet voldoende voor hunne behoeften. Het Bestuur scheen nl. zijne maatregelen nog niet juist genoeg genomen te hebben om tijdig in hun nood te voorzien en nog niet voldoende bekend te zijn met der zendelingen noodzakelijke uitgaven. Dit hinderde V. d. L. ontzettend, vooral toen hij eens gedwongen was geweest, om een inlander, die hem iets geleverd had, en op dadelijke betaling wachtte, met een praatje van de deur af te schepen. Nolens volens was hij met zijn huis- en lotgenoot Albers tot het besluit gekomen om verhooging van het tractement der ongehuwde zendelingen (f 1000) te vragen, _B waarlyk niet, omdat hy eene geldwinning (!) wilde maken van de zending, maar omdat hy duidelijk zag, dat door te kleine bezol- diging de zaak zelve schade zou ly\'den". Beter was het", zoo drukte hij het uit, twee zendelingen aan het werk, goed bezol- digd, dan twintig die gebrekkig werden onderhouden, of die by elke bete den wrangen nasmaak proefden, dat hun traktement van liefdegaven bijeenkomt". En, toen verhooging was gekomen, maar dit niet zeer grif was toegestemd, zeide hij rondweg, dat der zen- delingen bezoldiging behoorde te zijn als van een arbeider, en niet als van een bedelaar, en dat een vaderlijk bestuur loon moest geven niet als een procenten berekenende koopman, maar als de rent- meester van den grooten God, Wiens het goud en het zilver is. Hij begeerde, dat de zending met waardigheid zou gevoerd wor- den, met meer waardigheid en onbekrompenheid dan gewoonlyk geschied was, dan zou zy ook beteren indruk maken ". _B Een goede bezoldiging toch was den zendeling, die alreeds veel moeite en stryd had, zoo broodnoodig, opdat deze tydelyke zorgen hem niet

-ocr page 20-



		1G

		zouden dwingen zyn weg onder zuchten te gaan, of zouden ver- leiden tot de kunstgrepen der wereld om geld te maken; opdat hij zijne onafhankelijkheid zou kunnen bewaren, en de gunsten der wereld missen en hare diensten betalen". Had V. d. L. fortuin ge- had , zekerlijk hij zou zendeling gebleven zijn, maar tractement zou hij niet hebben aangenomen. En ook hij heeft tijden gehad, dat de begeerte in hem opkwam, om eene onafhankelü\'ke zg. geloofs- zending te beginnen. Te Indramajoe begon hij zijn arbeid als geroepen van God, als beroepen door menschen". De bevolking van dit 12 uur gaans van / Tjirebon gelegen stadje, die op een zeer lagen trap van ontwikke- ling stond, was samengesteld uit vele bestanddeelen. Soendaneezen waren de inwoners eigenlijk niet, doch Javanen, en wederom ook dit niet uit bloed, van vreemde smetten vrij. De spreektaal week er in veel af van het Javaansch, en was een echt patois van Maleisch en Javaansch en Soendaneesch. Het kwam hem toen uit- nemend te stade, dat hij van het Maleisch sinds lang zijne hoofdstudie gemaakt had, dewijl men er overal in Indië mede terecht kon, en dat hij in het Javaansch geen vreemdeling was, daar hij met het oog op het groote doel, in deze dorheid en droogheid" ijverig gewerkt had. Zelfs toen hij reeds een paar jaren te Indramajoe was, won hij nog op zijne drukke Zondagen \'s avonds laat uren tot taaistudie uit. Bleef hij in het Soendaneesch wat achterlijk, Maleisch en Javaansch sprak hij daarentegen naar veler getuigenis even vloeiend als sierlijk. Den diepgaanden eerbied, dien de Javaan elders voor zijne hoofden koestert, vond hij er niet zoo sterk ge- worteld, ook niet de haast spreekwoordelijk gewordene gedweeheid tegenover den Europeaan. Over het algemeen was het gebruik van amfioen gering, maar destemeer waren de inwoners aanbidders van Venus, die de merkteekenen van haar slavernij in veler vleesch had achtergelaten. Verder vertoefden in dit plaatsje, dat uit de verte ,, op hem steeds den indruk maakte van een Hollandsch dorpje, vele, grootendeels arme Chineezen en een aantal Arabieren. Omdat hy bemerkt had, dat er dikwijls aanleiding was tot partijschappen tusschen de Europeanen, en de afstammelingen van Europeanen, die in Gouvernementsdienst stonden, en de administrateurs der particuliere landen, die de rijstkultuur behartigden, begon hij zn\'ne kracht te zoeken in isolement, en in den loop van zijn verbluf

-ocr page 21-



		17

		aldaar gelukte het hem, die eerst buiten alles stond, om zich boven de partyen te verheffen door zyne begeerte om allen alles te zyn en tegenover ieder zyne zelfstandigheid te bewaren. Toen V. d. L. de leeraar der kleine Chineesch-christelyke gemeente was geworden, greep hy zonder talmen zyn werk met kracht aan. Des Zondags vergaderde hy met hen geregeld tweemaal, bovendien eiken Vrydag- avond, waarbü later ook die van Woensdag kwam. In het huis van Angboenswy, dat, na diens zeer betreurden dood in Aug. van hetzelfde jaar, op zyn zoon Andjigowan overging, waren de broeders gewoon te vergaderen, en een gedeelte ervan wasuitslui- tend voor de godsdienst-oefeningen bestemd. Hij gevoelde er zich wel op zijne plaats, en schikte zich in veel naar hunne gewoonten en tyden, waarvan hy liefst niet afweek omdat daaraan dierbare herinneringen verbonden konden zyn. Bovendien werd er iederen eersten Maandag der maand bidstond gehouden voor de uitbreiding van het Godsrijk. Hij ontveinsde nochtans niet, dat samenkomsten by particulieren gevaar loopen iets van hare wyding te verliezen, en dat zij de godsdienstige beweging te veel vasthechten aan per- soonlyke gunst of ongunst. Zijne wyze van evangelie-verkondiging bepaalde zich tot het houden van bijbellezingen, omdat de ge- meente meer behoefte had aan bijbelkennis dan aan de bespiegeling van dogmatische onderwerpen," en hy vond er zich niet alleen in den beginne, maar ook later zeer wel by. De evangelie-verkondiging kon z. i. niet te eenvoudig geschieden, en, daar hij zich behoorlijk rekenschap gaf van de eigenaardige moeielijkheden, waarmede zy op Java te worstelen had, dacht hy meer na over de middelen om voor de evangelisatie den akker te bereiden, dan over die, welke by den oogst konden dienen. Voorop stelde hy den eisch van behoorlyke voorbereiding, ook met het oog op de vreemde spreektaal, en den wil om zich zoover mogelijk te verplaatsen in den toestand der hoorders, en dan, mocht in een Christenland een en ander als bekend geacht worden, in zijne omgeving kon dit nog niet geschieden. Hy stelde zich daarby dus telkens de vraag, niet, of hy opgewekt had gesproken, maar ofzyne woorden binnen den kring hunner kennis of vatbaarheid waren geweest. Een goed middel om tegen te hooge vlucht te waken, meende hy gevonden te hebben in zyne gewoonte om de waarheden des Christendoms by wyze van samenspraak te behandelen, en zich soms tot een bepaald

-ocr page 22-



		18

		persoon te richten. Zoo werd hy tevens meer gewaar of hy be- grepen was en hoedanig de behoeften waren dergenen, met wie hy^- te doen had. Voordat hy^- met zy\'ne bijbellezingen begon, had hy zich gewend om zy\'ne gemeenteleden vroegtijdig op te wachten, en, onder het zelden begeerde, maar uit fatsoen nooit geweigerde gebruik van thee c. a., richtte hy^- dan het gesprek in naar het onderwerp, dat hy^- wenschte te behandelen, opdat zy\'ne hoorders een weinig Toorbereid zouden zy\'n. Na afloop der besprekingen van het hoofdstuk, vertoefde hy nog eenigen tyd onder de vrien- den, en onderzocht hij met beleid of iets van het gesprokene was bly\'ven hangen, en of het juist was onthouden. De Chineezen bleven gaarne nog wat praten, en kwamen dan ook wel met tal van andere vragen voor den dag, die hy beantwoordde zoo goed en zoo kwaad het ging. Nam het gesprek niet altyd een godsdienstige wending, hy vond het onoordeelkundig om de ge- sprekken met kracht en geweld in hunnen loop te dwingen, en met geduld hoorde hij dan alles aan. Met voordacht", deelt hy ergens mee, maak ik myn spreken zelden lang, daar ik dik- w\\jls in de kerk verveeld ben geworden en bang ben om myne hoorders te vervelen, en in myn spreken hij was een even goed spreker als traag schrijver maak ik zelden de toepassing. Me dunkt, de verkondiging des Evangelies moet zoo helder, zoo eenvoudig zyn, dat de hoorders zelven in staat zyn de noodige gevolgtrekkingen te maken, en het is my gebleken, by verschillende gelegenhe- den, dat dit de heerlijkste uitwerkingen heeft. Hierdoor wordt elk hoorder voor zichzelf verantwoordelijk, en het resultaat, dat hy verkrygt, is verkregen door eigen nadenken, strijd en gebed. Deze wyze van doen heeft my meer met gemeenteleden bekend gemaakt dan wel anders het geval zou zyn. Want hierdoor zyn zy steeds onzeker wat hun voorganger van hen denkt. Daar nu onzekerheid steeds pynlyk is, houden zy zich steeds dicht aan hun voorganger, waardoor deze ongemerkt met alles bekend wordt en hunne behoeften recht goed leert verstaan ". Dikwijls werd hy getrof- fen door goede opmerkingen, die zyne hoorders maakten. Zoo zeide eens een Chinees tot hem: Ik heb overwogen en overwogen, maar de Christelijke godsdienst is veel schooner dan die der Chineezen. De Chineesche wyzen zeggen: , de godsdienst bestaat uit drie hoofdeischen: hebt uwen koning lief, bemint uwe ouders,

-ocr page 23-



		19

		hebt achting voor uwen leermeester". De Christelijke godsdienst heeft ook drie hoofdeischen: hebt God lief, dit is de allergrootste, hebt uwen vader en uwe moeder lief, bemint uwen naasten als uzelven. Dit is yeel verstandiger, want hebben wy God lief, dan volgt al het andere als vanzelf." Op een anderen tyd hadden een paar hunner de evangeliën onderling vergeleken, en zij hadden wel degelyk opgemerkt hoe in de verhalen afwijkingen waren. Zoo zaten zy eens weer te zamen, toen een der aanwezigen, die er nog niet over gedacht had om Christen te worden, opstond en sprak: Ik heb nu tweemaal het (Javaansche) O. en N. Test. gelezen, en het is mij zeer opgevallen dat, terwyl al de profeten in den naam van God spreken, Jezus altyd in Zyn eigen naam spreekt, en Zyn woord steeds begint met: Voorwaar, Ik zeg u." En als ik goed overweeg, dan kan ik eigenlijk niet zeggen dat Jezus een profeet is. Hy is veelmeer Hy is God." Een ander hield de Wy zen uit het Oosten voor Chineezen, omdat volgens de kaart China oostelyk van Kanaan gelegen was. Zoo waren er meer bewyzen, dat zij zoo heel dom niet waren," en het was er ver van af, dat zy hem maar gelijk gaven, of blindelings volgden; afwy- kende overtuigingen verdedigden z\\j tegenover hem met hand en tand. Door die samensprekingen werd hy eveneens geleid tot de behandeling der gelijkenissen des Heeren, ten deele, omdat Oos- tersche volkeren zich sterk tot beeldspraak aangetrokken gevoelen, maar ook, omdat hy bemerkt had, dat sommigen, ondanks zich- zelven, verkeerde denkbeelden er van hadden opgevat, die, by ge- brek aan hulp en voorlichting omtrent de strekking, tot latere moeielykheden aanleiding zouden kunnen geven. Ik geloof niet," zoo schreef hy over zyne prediking nog uit Buitenzorg, dat het voorts raadzaam is om de lieden, met wie wy in aanraking komen, aan te spreken als Mohammedanen of als Chineezen. Wel moet men by een mogelyke tegenwerping, of by nader vragen om in- lichting, in \'t oog houden wat zy zyn. De hoofdzaak, die hun worde voorgehouden, is: Mensch, gy zyt zondaar, God is recht- vaardig, het eeuwig oordeel wacht een elk, die niet verzoend is met God." En by hen, by wie in waarheid het zondaarsgevoel is ont- waakt, zal Jezus eene herberg vinden. Controversen acht ik niet wenschelyk. Zy geven aanleiding tot twist, en de gevatste is er dikwyls de verwinnaar." In zyne prediking te Indramajoe gebruikte

-ocr page 24-



		20

		hy nooit ter aanwyzing van den Heiland het Mohammedaansche Isa, steeds Jesoes. \'t Gebruik van het woord Isa had hem eigen- aardige bezwaren, daar hy van oordeel was, dat het gemakkelijker is met iets nieuws op te treden, dan ingewortelde dwalingen te be- stryden, en omdat in de werkelijkheid de Isa der Mohammedanen een ander wezen is dan de Jezus der Christenen. Voor eenvoudigen vooral achtte hij het een groot voordeel, dat zij hierin als \'t ware reeds op den klank, het onderscheid van bedoeling en beteekenis konden vatten. Wat in \'t begin slechts een kwestie van gevoel was, werd het hem later van nadenken, en den nieuwen naam prees hy voor den Christeninlander bovendien aan, omdat Hij, die is boven allen, ook den naam niet gemeen mocht hebben met den aan Mohammed zoo ondergeschikten Isa. Zijne gemeente gaf hem veel reden tot blyde dankbaarheid. Wel was de dood van haar eersteling, Angboenswy, en later die van haar aanzienlykste, Lim Keng Ho, haar tot zware beproeving, maar zy leerde er door af om vleesch tot haren arm te stellen, en God gaf haar genade. Toen V. d. L. op Indramajoe kwam, telde het kleine kuddeken 17 leden: 6 mannen, 3 vrouwen en 8 kinderen; in \'t laatst van \'65 had hy er 28 ingeschreven: 10 mannen, 10 vrouwen en 8 kinderen, en het verblijdde hem, dat de vrouwen dergenen, die vroeger waren overgaan, de mannen waren gevolgd, zoodat de gemeente meer vastigheid had gekregen. In het laatst van \'67 waren er 34 leden: 10 mannen (onder wie 5 Javanen), 13 vrouwen en 11 kinderen, en, indien iemand gesteld is op de lezing van treffende" bekeeringsgeschiedenissen uit Indramajoe, in de brieven van V. d. L., die het Orgaan der N. Z. V. heeft op- genomen, is wel een en ander te vinden. Soms had hy een getal van 35 hoorders, meestal Chineezen. Bleef eerst zyne gemeente uiterlyk byna op dezelfde hoogte, innerlyk kreeg zij meerwaarde, en elk lid was een evangeliseerend Christen." Had hy willen loven en bieden, hy had het getal zeker kunnen vergrooten, o. a. met Am- bonsche Christenen, maar hy deed het niet. Nauwkeurig lette hy op het gehalte dergenen, die na belydenis des geloofs wenschten gedoopt te worden. Daar de Chinees zoowel als de Javaan geneigd is om in den doop een voorbehoedmiddel te zien tegen allerlei, bey verde ook V. d. L. zich om dengenen, die tot de gemeente wenschten toe te treden, de beteekenis ervan tot de meest mogelyke klaarheid

-ocr page 25-



		21

		te brengen. Als hij dan daarover in het breede gehandeld had, zond hy gemeenlyk den doopcandidaat naar huis, met eenigentijd uitstel, en de vermaning om God licht te vragen. In dien tusschen- tyd bezocht V. d. L. hem nu en dan, en dit deden ook de broeders, die zich daartoe opgewekt gevoelden. Waren zy overtuigd, dat het voornemen ernstig was, dan werd hy in de vergadering gevoerd en openlijk de vraag gedaan of er bezwaren tegen zyne aanneming be- stonden. Werd geen bezwaar te berde gebracht, dan stond V. d. L. op en sprak hem aan, zeggende: Luister, gij staat thans voor God en Zyne heilige gemeente. Wy zijn zwakke menschen, wy zyn verplicht uwe woorden te gelooven, omdat wy U niet in het hart kunnen lezen. Gy vraagt om gedoopt te worden. Dit is een zeer ernstige vraag. Gelooft gij in den Heer Jezus, dan kunnen wij het water niet van u weren. Gelooft gij niet zie toe en haal geen vloek over u." Dan liet men hem heen gaan, en, meldde hij zich daarna aan, dan werd hij acht dagen later gedoopt. Meestal geschiedde dit \'s avonds, omdat er dan \'s morgens nog gelegenheid was, .om hem gemeenschappelijk in den gebede te gedenken. Bij den doop, die nieuwsgierigen trok, stonden alle leden op, en, na de belijdenis des geloofs van den doopeling, die knielend werd afgelegd, werd het doopwater hem op \'t voorhoofd gesprenkeld, en werd hy plechtig Gode opgedragen. Van lieverlede voerde V. d, L. zyne gemeente tot grooter zelfstandigheid, en hy was tevreden in het besef, dat de werken Gods klein beginnen om groot te worden. Met groote wysheid hoedde hy de schapen zijner weide. In hunne zeden en gewoonten en vooroordeelen liet hy hen zoo vry als het mocht. Toen Angboenswy gestorven was, had hy zich met opzet onthouden van eenige op- of aanmerking over de begrafenis, om met zekerheid het peil hunner Christelijke overtuiging te bepalen, en het deed hem goed, dat de familieleden zich naar de landsgebruiken schikten, om allen noodeloozen aanstoot te voorkomen, in zooverre er geen godsdienstige beteekenis aan te hechten was. En toen Lim Keng Ho, die nog al eens amfioen schoof, en zeer gehecht was aan de urn, gevuld met de afgodisch vereerde asch zy ns vaders, hem daarin raad vroeg, gaf hy hem niet regel op regel, maar sprak hy alleen Heb Jezus lief, en tracht hem meer en meer te leeren kennen". Had hyzelf niet ervaren, dat, hoe beter de liefde van Christus begrepen werd, des te eer de liefde tot Christus toeneemt, waar-

-ocr page 26-



		22

		door alleen de kracht der zonde gebroken wordt? En toen Ong Boegèl, die 2 vrouwen had, wenschte toe te treden, vroeg hy^- hem eerst na eenigen ty\'d: Maar hoe is het met die twee vrouwen?" en ontving toen het antwoord: Vroeger zag ik daar geen kwaad in, maar thans zie ik, dat ik goddeloos heb gehandeld", zoodat hy de jongste reeds uit eigen beweging by hare ouders had teruggebracht, en haar een maandelyksche som gelds toegelegd, tot zij hertrouwd zou zy\'n. Hoewel het velen verwonderde, dat luj iemand, die een deugdelyk evangelist was, niet aanstelde tot helper, V. d. L. liet het na, geenszins omdat deze de goede verwachtingen had teleur- gesteld, of omdat hij van zijne helpers een zelfde behandeling (juister wellicht: mishandeling) vreesde als Vermeer te Tagal onder- vonden had, maar omdat in diens leven antecedenten waren, die dit nog bezwaarlijk maakten met het oog op hen, die buiten waren. En toen een zijner gemeenteleden met een Europeesch Christen een twistgesprek gehad had, daar deze weigerde Abraham eenen profeet te noemen, keurde hy dit laatste af, omdat het aan vroegere Moham- medanen noodeloos ergernis gaf en het tegen de Oostersche wetten van beleefdheid streed, om een groot man eenvoudig bü den naam te noemen, en hij het beter oordeelde om van den Aartsvader, wiens biografie alleen zuiverder moest worden, zoo te spreken als reeds onder het volk gewoonte was. \') Het afgedwaalde schaap zocht hy op in de struiken en heggen, zooals dien man, die der gemeente ernstige bekommering gaf door zich geheel te verliezen in de dingen der wereld, maar die, door het inslaan van den blik- sem in zyne woning weer tot inkeer gekomen, nu met vrouw en schoonmoeder tot de gemeente teruggevoerd werd. Een groot ge- schenk in grond voor een kerkgebouw, dat eerst tydens den zen- deling Zegers verrees, aanvaardde hy pas van den schenker, toen het hem duidelijk was geworden, dat het alleen uit liefde tot den Heer was aangeboden, en op gaven of legaten voor zyne Vereeni- ging wilde hy nimmer speculeeren, daar hem volkomen onbaat- zuchtigheid in de Indische omgeving en by Chineezen de beste aanbeveling was voor de louterheid van eens zendelings bedoelin- gen. De gemeente was hem zeer aanhankelijk, en zy had hem lief

		\') Eene vingerwijzing naar Gen. XX : 7 zou hier echter in eens afdoende zijn geweest.

-ocr page 27-



		23

		om zyne trouw en belangeloosheid, zoodat, toen hy in Nov. \'66 zeer ongesteld was door zware koortsen, hy zoowel van die zyde als van die der Europeanen, met wie hy op goeden voet was geko- men, de meest mogelyke hartelijkheid ondervond. Na zyne her- stelling schreef hy dan ook: Eiken dag kwamen er twee van de edelste uit het midden der Chineezen, om my op te passen en hunne gesprekken waren voor my een rechte zielsverkwikking. Ja, goedertieren is de Heer; te midden der kastyding laat Hy zien, dat Hy een Vader is". Terstond na zyne vestiging te Indramajoe had V. d. L. ook eene school geopend, zoowel voor Europeesche als voor Chineesche kin- deren, en, indien het gelukte, ook voor die van inlanders. De Euro- peanen waren hierover zeer verblyd, en hy deed het om aan hunne kinderen tegenwicht te geven by den verderfelyken omgang met de Javanen, en hen op te voeden in de vreeze des Heeren. De ouders moesten het zich getroosten, dat hy zyne lessen met gebed begon, en daarna een gedeelte der H. Schriften besprak. Tevens maakte hy het tot eene verplichting, dat de kinderen der Europeanen, die de school bezochten, des Zondagmorgens geregeld naar de kinderkerk (catechi- satie) zouden gaan, die hy dan in de school hield. Dit ging niet altyd even voorspoedig. Soms waren er slechts 2 kinderen, maar later lieten de moeders en anderen zich daar ook wel eens zien. Hij zag zich weldra van de Europeesche jeugd omringd, en den weg tot het ouderhart vond hy door de kinderen. Naar zyn beste weten onder- richtte hy iederen morgen van 8 tot 12 uur zyn volkje in de vakken van gewoon lager onderwys, en zyne discipelen, wier aantal nu en dan tot 12 klom, waren inderdaad op eene school met", hier ook naar" den Bybel. De beginselen der Vereeniging C. N. S. bracht hy in toepassing, en menigmaal slaakte hy den wensch, dat zy zich ook over Indië ontfermen mocht. Zelfs meet- en stelkunde behandelde hy met de verstgevorderden. De kleinijes kregen er tot geheugen-oefening, in plaats van zoutelooze versjes, psalmen en gezangen te leeren; de oudsten maakten, naast opstelleu over vaderlandsche geschiedenis, ze ook over personen des Bijbels, en eerst aan hen, die vlot konden lezen, gaf hy de Heilige Schrift in handen, daar deze, als leerboek tot lezen gebruikt, allicht tegen- zin zou verwekken, en omdat hy het bovendien gruwelyk vond, om de namen van God en Christus al haspelend te hooren uitspreken.

-ocr page 28-



		24

		In den tyd van 12 tot 3, later slechts tot 2 uur, gebruikte hy zijn middagmaal, dat hy uit het logement tegen vergoeding ontving, rustte hy een weinig uit, of ging hij totkranken, of maakte hy geneesmidde- len gereed, of zag hy wat na voor de middagschool, die tot 6 uur duurde, en door Chineesche kinderen werd bezocht. Ditnioeielyke en vermoeiende werk getroostte hij zich voornamelijk met het oog op de toekomst. Met 3 kinderen begon hij, tot 17 groeide hun getal allengskens aan. Daar de meesten uit de min gegoede klasse waren, en niet tot zijne gemeente behoorden, moest hy hen met kunst en vliegwerk by elkaar houden. Zij mochten niet door te strenge tucht worden afgestooten, hoe noodig soms ook doortastende maatregelen bleken om orde en reinheid te bevorderen; geduld moest hij oefenen, om hen door lankmoedigheid en vriendelykheid te behouden; de ouders, die alleen oog hadden voor hetgeen dadelijk profijt gaf, zonden de kinderen meestal niet gaarne, en om hen te winnen, en zijne leerlingen niet te verliezen, gaf hy zelfs aan ouders, wier zonen anders met koopwaar liepen, eenig geld om hen schadeloos te stellen voor het schoolbezoek. De avonden hield hy, zoo goed hij kon, een weinig vry om te studeeren en om op de hoogte te blyven van het nieuws van den dag. Liefst nam hij dan boeken over werktuig» en natuurkunde ter hand, om later den inlander allerlei dingen duidelijk te kunnen maken, terwyl hy om den Chinees, die de wetenschap der wereld" hoog achtte, de aardrijkskunde niet vergat. Maar huis- en ziekenbezoek, dat hy byna alleen in den avond kon doen, daar hy anders bezet was, en godsdienstoefeningen namen vele uren in beslag. Europeanen zoowel als anderen lieten hem reeds spoedig bij hunne kranken roepen. Zware dagen doorleefde hy te Indramajoe, als epidemiën van kinkhoest, die hem eens dwong om zyn school te sluiten, of van mazelen, of van pokken, of van cholera er heerschten. Omdat de geneesheer van Indramajoe dikwijls van huis was, om toezicht te houden op de vaccinatie in die afdeeling, werd V. d. L. van alle zijden om hulp aangeloopen. Hy deed steeds wat zyne hand vond om te doen, en hij had in dat drukkende, alle kracht afmattende klimaat van Indië tyden, dat hy in 10, 12 dagen niet uit de kleeren, niet op zijn bed kwam. Ik ben hier èn zendeling, èn schoolmeester, èn dokter, èn ziekenbezoeker," dus berichtte hy, en ik heb haast geen gelegenheid om te schryven." Ten laatste had hy zelfs niet één\' enkelen avond meer vry; maar, hoe meer

-ocr page 29-



		25

		hy te doen kreeg, des te meer kon hy verrichten. Overal kwam Dy, en waar hy kwam, als geneesheer, of schoolmeester, of vriend, V. d. L. liet den zendeling nimmer te huis. Hoe menig zondaar heeft hy met tranen vermaand tot hekeering, aan hoevele ziekbedden gewaakt en gebeden, en de Hjdenden gewezen op den Medicyn- meester der zielen. Zyn gedurig gebed in die dagen was: Heer, geef mij toch een krachtig lichaam, maak mij getrouw, geef mij den geest van bedachtzame wijsheid." Met de Europeanen, onder wie zijn goed gerucht uitging, kwam hy steeds meer en beter en pays de connaissance." Had V. d. L. begrepen, dat, zou de zending het worden, de zendeling moest trachten om zich populair te maken, hy had dit van den beginne mogelijk geacht, zoo de zendeling er slechts naar streefde om prac- tisch te zijn, en hy was er van overtuigd, dat het ware Christendom steeds practische lieden vormt. De publieke opinie, wij zagen het reeds, was in de Indo-Europeesche maatschappy der zending en haren jongeren niet gunstig. Dat zy zoo in kwaad gerucht stond, schreef V. d. L. echter niet alleen toe aan de ongodsdienstigheid van Insu- linde\'s bewoners, die onverschillig moesten worden tegenover het Evangelie, dat zij niet begeerden te kennen, en b\\j wie het nuttig- heidsbeginsel veelal de drijfkracht was van hun rusteloos en ongerust jagen naar geld of positie of eer, maar hij weet het ook aan deuit- wassen aan den heerlijken boom der zending, die openbaar waren ge- worden in mannen als Harthoorn, Ten Zeldam Ganswijk en anderen." Bovendien meende hy, dat het heimely k zelf bedoelen, \'t welk tot in de berichten van z.g. goede" zendelingen wel eens doorstraalde, dat de speculatiegeest van zendingscorporaties naar eigene uitbrei- ding, meer dan naar die van het Koninkryk Gods, dat de ophef, die van bekeeringen gemaakt werd, der wereld niet verborgen kon blijven, en gereede aanleiding gaf tot minachting van het goede werk. Noemde hy de snfadelyke houding zyner landgenooten tegenover de zende- lingen, die door hen behandeld werden als paria\'s, onverantwoor- delyk, hy zag tevens hoe dergeln\'k gedrag een verkeerden indruk moest teweegbrengen op den slimmen Chinees en den oplettenden Javaan. Dat gemis aan eenige welwillendheid, aan een weinig ver- trouwen tegenover, die volslagen impopulariteit van de zending hin- derden hem, en althans aan hem heeft het niet gelegen, zoo de meening over de zendingszaak niet veranderd werd. Hij heeft ge-

-ocr page 30-



		26

		tracht om het vertrouwen te winnen, en het te Indramajoe gewonnen ook. Echter deed hü daarin z. i. niets anders dan den plicht van een\' zendeling, die elke gelegenheid hehoorde aan te grijpen om met anderen in contact te komen, zonder zich ooit te assimi- leeren; die waarlyk populair moest zyn en het zou worden, als h\\j het inderdaad goed meende met zijn\' evenmensch, als hü diens heil wenschte te bewerken met opoffering van zichzelven." Zonder leven te maken ging V. d. L. te I. zyns weegs, en hü liet overal een lichtend spoor na. Ofschoon h\\j in zyne houding deed uitkomen, dat, geluk de zending niet van deze wereld is, ook de zendeling er buiten staat, om op de wereld te werken," en dat hij zich niet met haar vermengen mocht," hü stelde het zeer op prüs, als de grooten der aarde" hem welwillend behandelden en zyn werk waardeerden. Bezoeken van ambtenaren op zyne school wachtte hy\' gaarne af, en hun lof deed hem goed; erkenning van verdienste door een ass.-resident als de heer Servatius stelde hü op hoogen prüs. En toen deze züne hulp ingeroepen had tot nieuwe regeling van het Goevernements-onderwys; en hü later tot lid der commissie voor het klein-ambtenaars-examen benoemd was, nam hü deze onderscheidingen met dankbaarheid aan. Hü op züne beurt bleef nooit achter om eere te geven, wien eere toekwam, terwyl hü wederkeerig eischte, dat men hem vrüheid zou laten in züne beschouwingen, die hem bijv. verboden om ooit des zondags naar recepties van hooggeplaatste ambtenaren te gaan, al werden zü ontstemd door zyn wegblüven. Door zy\'ne vele bezigheden moest hij zich bü zün Hoofdbestuur telkens verontschuldigen om züne nalatigheid in briefwisseling. Groote gebeurtenissen had hy niet mede te deelen, en de kleine " voorvallen waren gewoonlük aan elkander geluk. Tevens schreef hü hierom niet veel, omdat, by de herhaalde mededeelingen van het kleine, waarin hy\' als Christen het wolkje als eens mans hand zag, dat het teeken was van milde piasregens, de zaak der zending zoo spoedig op den achtergrond kan treden, en de persoon des zendelings op den voorgrond." Open, rond en man- nelük was steeds de toon van züne blieven. Hy hield niet _B van de staatkunde, om in züne brieven een\' slag om den arm te houden." In de correspondentie van bestuur en zendelingen moesten zü el- kander lezen in het hart. Derhalve was hy\' steeds verlangend naar brieven aan hem persoonlük gericht, met antwoorden op zy\'ne

-ocr page 31-



		27

		vragen, met raad over zy ne bezwaren, en toonde hy zich weinig inge- nomen met algemeene zendbrieven, die van post tot post gingen. Daarvoor konden de zendelingen wel dankbaar zyn, maar niet één hunner was voldaan er mede. In het Orgaan zijner Vereeniging schreef hy niet veel. By voorkeur schreef hy vertrouwelyk. In die mededeelingen jaagde liy, zooveel hy kon, , naar groote voor- zichtigheid," en, berichtte hy iets in het Orgaan, hy stelde het met eene dubbele mate van waarheidsliefde " op. Van veel, van ondoor- dachte publiciteit was hy een groot vyand, omdat zy de zending te zeer schaadde. Zelfs in zyne eigene omgeving sprak hy weinig over de gesteldheid zyner gemeente, en over hare uitbreiding, en hy deed het uit bedachtzaamheid, omdat het zuurdeeg stilte entydnoodig heeft, om het deeg te doortrekken." Beschouwingen over de toekomst leverde hy uiterst zelden, want hy begreep zoo dikwyls zelfs niet eens het heden; tegen onberaden yver waarschuwde hy telkens, opdat de schyn niet zou worden aangenomen van den Almachtige te dwingen;" langzaam en organisch" wilde hy de ontwikkeling van het uit- gestrooide zaad. In volharden ligt kracht," zoo luidde zyne leuze. Met kalmte, meer nog door doen" dan door zeggen " begeerde hy het Evangelie bekend te maken, met geestdrift, doch zonder op- winding ; geen stap mocht voorwaarts gezet worden, dan als de zen- deling zich volkomen rekenschap gegeven had van die daad en hare waarschijnlyke gevolgen. Wel zegt ieder, die zending zegt, stryd, en deze stryd zal ook op Java niet uitblyven, maar eerst kracht krygen, dan vechten." Hy wenschte te handelen, als handelen noodig was, anders wachten." Over het algemeen had men, zoo meende hy, in Holland eene verkeerde voorstelling van de evangelisatie op Java, en die verkeerde voorstelling, welke alleen door een paar jaren praktyk kon worden weggenomen, maakte, dat men den zendeling veel moeite berokkende. Wat gezegd werd van de Tweede Kamer: Zy regeert den Javaan zonder hem te kennen," was z. i. ook wel eens de fout van zendings- besturen ten opzichte der evangelisatie. Onverdeeld wydde hy zich aan den dienst van zynen Heer, en hy sloeg geene gelegenheid af, om van Hem te getuigen. By Europeanen werd hem nu en dan de pendoppo (overdekte veranda) der woning ter godsdienstoefening ingeruimd by Christelyke feestdagen, of op Oud- en Nieuwjaar, en hy liet zich nooit te vergeefs uitnoodigen om te spreken. De opkomst

-ocr page 32-



		28

		was dan gewoonlijk uitnemend, al wist men, dat hy spreken kon met macht, en harde waarheden in het publiek en onder vier oogen durfde te zeggen, waarbij echter de oprechtheid zijner bedoelingen door niemand werd in twijfel getrokken. Zoo Terzocht hy ook wel Europeanen bij zich aan huis en las dan met hen de werken van onze beste dichters. Maar het liefst was hy bezig met zijnen eigenleken arbeid, en had hij vroeger, met de meesten in Holland, te veel in de poëzy der zaak" geleefd, in Indiè\' had hy het proza" leeren kennen. Hij beklaagde het, dat de zendingsvrienden er al te lang in het tijd- perk der jeugd bleven en bij droomen en bespiegelingen leefden. Ook hij had bij zijne voorbereiding Romeinen I gelezen, en bij de over- peinzing ervan over de zonden der heidenen gegruwd, terwijl hunne ellende zijn gebed had vermenigvuldigd, maar, toen hy eenigen tijd op Java geweest was, en den inlander niet langer van het papier, maar in werkelijkheid kende, huiverde hij nog meer voor hunne zondigheid. Toen had hij moeite om die menschen, die hy niet, zooals gewoonlijk geschiedde, wilde behandelen op een\' toon van gezag, te blijven liefhebben, niet met sentimenteel e liefde, die hen aanmatigend en brutaal maakt," maar met nuchter, sterk medelijden. Bij zijn werk vergat hij niet, welk een wonderlijken indruk het op de inlanders moest maken, dat een Europeaan zich onder hen neerzette met het uitgesproken doel, om zielen te winnen voor zy\'n\' profeet, een indruk even wonderlijk voor hen, als het bijv. voor Hollanders zou zy\'n, indien een Turk hen riep tot bekéering naar Mohammed." Naar resultaten der zending wilde hy liever nog maar niet gevraagd hebben, doch naar trouw, naar methode! Och, dat ik niet meer kan doen, en dat ik myn werk niet beter doe!," zoo zuchtte hij dan, al naden- kende. En aandoenlyk is het om op te merken, hoe in V. d. L.\'s dag- boek, dat hy\' zeer ongeregeld, slechts voor zichzel ven bijschreef, en dat hy\' inderdaad Dagboek myner goede werken" had mogen noemen, gebed op gebed wordt aangetroffen om vergeving van zonden, om grooter volharding, om het wy\'ze hart, dat zijne dagen telt; hoe hy zich telkens verootmoedigt voor God, als hy zich geneigd gevoelt om zich op het kleinste te verheffen. Met hart en ziel was hij zendeling, en, al had hy tyden van groote zwaarmoedigheid, van bangen ziele- stry\'d, al worstelende won hij in krachten. Na iederen nacht, hoe zwaar, hoe dicht, ging hem als Jakob te Pniël de zon weer luister- ryk op. Steeds beter begreep hy\' Gods wegen met hem, zoodat hy\'

-ocr page 33-



		29

		eens in de blydste verrukking uitriep, niettegenstaande hy in zyne eenzaamheid zooveel ontbeerde: Thans heb ik geene wenschen meer voor myzelven; alle krachten van geest en ziel en lichaam zijn op dit ééne punt gericht: de verheerlyking van Gods naam in de zending. Hierin gevoel ik my gelukkig, gelukkiger dan ooit." Ook onder de inlanders had V. d. L. een\' goeden naam. Niet minder dan door zyne hulpvaardigheid zonder ophouden, om hen tot in hunne ellendigste, besmettelijke krankheden te verzorgen, was hy in hunne achting gerezen door een bijzonder voorval. In \'67 nl. zouden om een\' moord een dertiental personen hun vonnis onder- gaan; 12 waren ter dood en 1 tot dwangarbeid veroordeeld. Nau- welyks had hy vernomen, dat er 12 ter dood veroordeelden in de gevangenis te Indramajoe zaten, of hy verzochten verkreeg toegang tot hen. Zoo dikwijls zyne bezigheden het hem verloofden, ging hy er heen, en trachtte hy hun aan het verstand te brengen, dat het eenige middel om nog aan het doodvonnis te ontkomen bestond in de aan- bieding van een verzoek om gratie aan den Gouverneur-Generaal. Zy verzochten bem ten laatste, om dit op te maken, en met haast spoedde hij zich naar huis om de 12 zegeltjes" te schrijven. Maar toen hy den volgenden dag er mee terugkwam, wilde de eene vóór, de andere na niet teekenen. Lodan, hun hoofd, had hun wys gemaakt, dat het rekwest slechts een valstrik was om een bewijs van schuld- erkenning te verkrygen. Intusschen was de termyn om gratie te vragen byna verstreken. Ik had meer dan met Lodan diep medely\'den met de overigen," zoo verhaalt V. d. L., vooral met zeven van hen, die nog jong waren en aan den moord geen feitelyk deel hadden gehad, maar alleen de rystschuur van den in huis vermoorde hadden leegge- plunderd, en die me in eenvoudigheid des harten vraagden: Maar moet ik dan voor het stelen van eenige bossen padie gehangen wor- den?" Buiten hen om, vroeg hy, per telegraaf, toestemming van den G.-G. om in hunne plaats genade te vragen, en toen ditnabloot- legging der redenen, waarom zij het niet deden, was toegestaan, kregen het 11 van de 12, en werd de straf in dwangarbeid verwisseld niet een half uur tentoonstelling onder de galg. Alleen voor Lodan bleef het fiat executie gehandhaafd. By de voltrekking van diens doodvon- nis gaf V. d. L. een groot bewys van onversaagdheid. De assistent- resident en de voornaamste Europeesche en inlandsche autoriteiten waren ter rechtplaats tegenwoordig, en V. d. L. was mede verzocht.

-ocr page 34-



		30

		Deze, die toen geheel onder en met het volk leefde, en alzoo meer dan anderen hoorde van de stemming der bevolking, had gisting in de gemoederen bespeurd en na onderzoek vernomen, dat men van plan was om eene paniek te doen ontstaan, en Lodan te bevryden. Terwijl dan alles rondom het schavot geschaard is, en de pradjoerits (inlandsche soldaten) nauw aaneengesloten de strafplaats omringen, ziet de op alles voorbereide V. d. L. van z\\jne verhevenheid een\' der pradjoerits in het gras vallen, zyne piek breken en eene soort van toeval krjj gen, een meermalen voorgekomen geval by beraamde opstootjes. V. d. L. springt onverwijld van zijnen zetel, dringt door de menigte naar den soldaat, geeft hem een klinkenden klap om de ooren, levert hem over in de handen van de wacht, grijpt de gebroken piek en legt ze op de tafel van den ass.-resident neer. Dit alles moet in een ommezien zyn geschied, en slechts door z\\jn moed en zyne tegenwoordigheid van geest had de lont der kwaad- willigheid den tijd niet om het buskruit der hartstochten des volks te ontsteken. Een oogenblik later was de beruchte hoofdman niet meer. Zijne vrouw wilde het lijk niet eens in haar huis ontvangen; zyne oude moeder ontfermde zich z\\jner en liet hem begraven. Op den dag, dat V. d. L. gratie voor de 11 ontvangen had, verzekerde de ass.-resident hem, dat deze daad meer voordeel aan de zending zou brengen dan 15 jaar arbeids, waarop V. d. L. eenvoudig ant- woordde: Toen ik de zaak op touw zette, dacht ik niet aan voor- deel, dacht ik alleen aan het lot der veroordeelden." Had de heer Servatius te sterk gesproken, de daad zelve was den gemeenen inlander nochtans niet verborgen gebleven. Terzelfder t\\jd toch hield / men elkander het raadsel voor: Wie is de rijkste man te Indra- majoe?" en het antwoord er op luidde: De zendeling V. d. L., want hjj heeft elf menschenlevens gekregen." En op zijne tochten in den omtrek ondervond hij daarna dikwijls groote voorkomendheid. Zoo hielp hem kort daarop onder moeielijke omstandigheden een Moslemsch wadana (districtshoofd) aan postpaarden en maakte de opmerking: Och ja, menschen als h\\j behooren altijd geholpen te worden; z\\j z\\jn wel op aarde, maar hun hart is den hemel." Evenwel, de geringe resultaten der zending op Java en onder de Javanen konden ook hem niet ontgaan. Hij schreef dit aan de eene z\\jde toe aan eene liefde, die op menige plaats gehandeld had zonder verstand, zonder plan en zonder orde, maar aan den anderen

-ocr page 35-



		31

		kant, zoo vroeg hy^- zichzelf af: Hoe zou er ook hoop kunnen zijn van voorspoedig slagen by^- den inlander, terwijl de Europeaan verwaarloosd wordt, en de afstammelingen der Europeanen ver- onachtzaamd zy\'n?" H\\j vond het o zoo partijdig, o zoo snood om den een boven den ander te trekken, daar allen den Zalig- maker behoefden," en hij kon het maar niet goedkeuren, dat zen- delingen werden uitgezonden met de bepaalde instructie: Gaat en brengt het Evangelie aan Soendaneezen of Batta\'s". Welke aanspra- ken," zoo was hierby zy\'ne vraag, welkeaansprakenkunnenbyv.de Soendaneezen laten gelden boven de Javanen, de Javanen boven de Chineezen, de Ohineezen boven de Afstammelingen, om als meer gerechtigd tot de kennisname van het Evangelie te worden beschouwd ? Het hart van den Christen moet gelijke mate van liefde en mede- lyden hebben voor en met een iegelijk, die buiten Christus leeft. Een zendeling legge zynen hengel in alle wateren, en of een visscher een voorntje of een\' baars, dan wel een\' karper aan den haak krijgt, dat moet hem hetzelfde zyn: een visch is een visch, en voor eenen zendeling is eene ziel eene ziel." Een verkeerden weg noemde hy het, om scheiding te maken tusschen menschen en menschen, voor wie God dezelfde zon deed opgaan en dezelfde zaligmakende genade had. Hy zag het ook wel, dat er nog weinig verschijnselen waren, die bewezen dat de zoo onaandoenlijke Javaan rn\'p was voor het Evangelie, maar hoopte tevens, dat, als de Javaan ryp was, de apostel van Java zich niet zou laten wachten. Hy^- be- schouwde het als een grooten misslag, dat de Afstammelingen voor- bijgezien werden by de evangelisatie." Uit den aard der zaak toch," zoo zeide hij, verkeert de Europeaan bezwaarlijk met den Javaan, die tegenover hem achterdochtig is. Het inlandsch kind daarentegen, dat tusschen Javaan en Europeaan staat, vormt den overgang tusschen beiden. Zooals de Afstammelingen gewoonlijk waren, werkten zij wel zeer nadeelig op den inlander, en was hun Christendom zonder eenige waarde had hij niet, om één staaltje bij te brengen, een\' ouder- ling ontmoet, die het onderscheid tusschen Islam en Christendom niet begreep, en na de uitlegging met onverstoorbare kalmte zeide: Nu vat ik het, de Javanen zeggen Mohammed en de Europeanen zeggen Jezus" , bracht hun wandel het Evangelie integendeel in nog slechter reuk, maar hy had hoop, dat zy bij verandering van hun treurigen toestand der zending van onberekenbaar nut konden worden.

-ocr page 36-



		32

		Vergeet daarom de Afstammelingen niet," zoo vermaande hy, acht niynen raad in deze zaak niet gering. Ontferm u over hen. Waak tegen Rome, dat zich hun lot aantrekt, en in stilte reeds menigeen hunner heeft gewonnen. Nog een 25tal jaren, en al de klerkjes en mindere ambtenaren zyn Roomsch. Ik heb meer gezien dan anderen, daarom weet ik ook meer van deze dingen. Zij hebben wel weinig veer- kracht, de meesten zyn zelfs de negatie van hetgeen goed is, maar er kan van hen iets goeds worden gemaakt. Door onderricht kan men hen op de hoogte der ontwikkeling van Europeanen brengen, en zyn zij voor Christus gewonnen, het zal eene aanwinst zyn voor de zending." V. d. L. had dan ook in \'68 te Batavia den heer Cornelis hooren prediken. Hoe wist deze, naar zyn oordeel, de harten zijner gelijken te roeren, en hunne aandacht te boeien; met welk een kracht en gloed en tevens hoe zacht en liefelijk was zyn woord! Iets had ook V. d. L. voor hen kunnen doen. In \'66 reeds was hy begonnen met aan 2 hunner des avonds les te geven, (natuurlek gratis, gelijk al wat hij deed), opdat zij niet geheel aan zichzelf zouden zijn over- gelaten. Toen hij later tot lid der examencommissie was benoemd, en er te Indramajoe niemand was, die gelegenheid of genegenheid had om de aspiranten te helpen, had hy, ofschoon met de handen overvol, hun al zyn beschikbaren tijd geschonken, en zoo zaten dan \'s avonds na zes uur bij hem op de schoolbanken de commies- ontvanger, en de zoutverkooper-pakhuismeester, de deurwaarder en verscheidene klerken van den assistent-resident. Bovendien kwamen er af en toe Chineezen en Javanen bh\'. Wat waren zy hem erkente- lyk voor zyne onbaatzuchtige hulp; hoe rees die nederige, Euro- peesche zendeling in hunne schatting! En hem was het tot groote blijdschap, dat hij op die wy\'ze een middel gevonden had omver- scheidene jongelieden uit eene diepte van zedelyke ellende op te heffen Met dank aan God mocht hy zien, dat van degenen, die hy geholpen had, allen, op één na, maatschappelijk terecht zn\'n gekomen, en uit den mond van een hunner vernam hy zelfs het oprechte getuigenis: Voordat gy hier waart, mynheer, was ik steeds op verkeerde plaatsen; maar gy hebt my geleerd om te bidden, en nu heb ik kracht om de verleiding te ontvlieden." Voor niet weinigen hunner was hy als een biechtvader. Al zeide hy hun met forschheid de hardste dingen, al wondde hy hen op de ge- voeligste plaatsen, zy bogen voor hem het hoofd, daar zy* ge-

-ocr page 37-



		33

		voelden, dat althans hij het wel met hen meende. Dat zy, die gewoonlijk hun eigen weg konden gaan, afweken van het rechte pad, het verbaasde hem niet, want hy had zelfs voor leerjongens, die bü hem woonden, te waken dat zü \'s nachts niet heimelyk wegslopen. Hy loofde er God voor, dat hy\' nog iets meer had dan kennis van den weg der zaligheid, dat hij ook inhetonderwyskon van dienst zijn met het weinigje wetenschap," dat zijn eigendom was. Fijnheid van beschaving, juistheid van vormen niet minder dan kennis van moderne talen achtte hy bovendien gewenscht voor den zendeling, die onder alle standen moest verkeeren, en tegen- over niemand fiasco mocht maken. Wist hy ook wel, dat men in de zending dikwijls te veel ziet op intellectueele gaven, en dat hoofdvereischte is getrouwheid, als uitvloeisel van een hartelijk, eigen geloof, hij toch zou wel doctor hebben willen zijn in alle vakken van wetenschap. En even geestig als afdoende is zijne bestrijding van hen, die geen behagen hadden in een\' wetenschappelyk gevormden zendeling, en durfden vol te houden, dat de arbeid van een ge- leerde als Medhurst minder gezegend is geweest dan die eens on- geleerden Grims." ,Zeker," zoo zeide hij, voor \'t aangezicht Gods zijn geleerd en ongeleerd allen gelijk, maar in de praktijk van het leven is het me toch steeds voorgekomen, dat er een groot onder- scheid bestaat tusschen een woord van prof. Doedes en dat van een oefenaar. Als ik ziek ben, heb ik liever prof. Tilanus bij my dan een scheepsdokter, maar daarom ontken ik nog niet dat de smid van Feyenoort een specifiek middel heeft tegen beenwonden. Ik geloof zelfs, dat het kan gebeuren, dat het woord van een kind meer uitwerking heeft op \'t gemoed eens verharden zondaars dan al de diepzinnige gedachten van vele geleerde heeren. Maar daarom zou ik noch den smid van Feyenoort willen maken tot eersten ge- neesheer in het ziekenhuis, noch het kind willen aanmerken als een boven allen uitnemend middel tot uitbreiding van Gods Konink- rijk. Weet gij, wat mij leed doet? \'t Is dat ik niet meer kennis heb; elk oogenblik gevoelde ik dit gebrek. Neen, om onderwijzer te spelen moet men meer weten dan een gewoon mensch, en om een goed zendeling te zyn, moet men een levende catechismus zyn, met dit onderscheid dat de inlander en de leerling vraagt, en de zendeling antwoordt. Eerlyk gezegd, \'t spyt me, dat myn opleiding niet beter is geweest, dat ik niet met meerder yver ge- 3

-ocr page 38-



		34 bruik heb gemaakt van de middelen om mij te bekwamen." V. d. L.\'s zenuwgestel werd door al zijn afmattenden arbeid dikwyls zeer geschokt, en, al veroorloofde hij zich de hem gaarne toegestane weelde van een bendy met paard, zijn schoolonderwys, zn\'n krankenbezoek, zijn herderlijk werk, zijne buitengewone les- uren noopten hem nu en dan tot gedwongen rust, als zyne krach- ten strike" maakten. Dan deed een kort verblijf te Batavia of elders, waar de rust den vorm aannam van gewijzigden arbeid, hem goed. Zoo ging hij dan ook in November \'68 onverwachts eenige weken naar Batavia. Zijn vriend Dr. Van Waesberge had hem dit reeds lang aangeraden, omdat V. d. L. in een toestand van ziekelyke over- spanning verkeerde. Maar V. d. L., die daartegen om financieële redenen bezwaar had zet eens een vuist, als gij geen hand hebt" kreeg het aanbod om iemands familie daarheen te geleiden, en toen volgde hy den door God hem gebaanden weg. Te Batavia logeerde hij bh\' den heer Mr. Anthing, wiens vrijwillige werkzaam- heden hem niet onbekend waren, en in wiens plaats hij toen bybel- lezingen hield voor Chineezen, Javanen en Maleiers. Beter dan vroeger kwam hij er op de hoogte van de christelijke inrichtingen, die er bestonden. Hij bemerkte ook hoe groote behoefte er was aan iemand, die als het hoofd van alles zou kunnen optreden en de ver- spreide en verbrokkelde krachten verzamelen, eene taak, even zwaar en veelomvattend, als dringend noodzakelijk. Eenheid, eenheidbe- hoort daar en elders te komen; anders breekt zoo gemakkelijk de een af wat de ander opbouwt en Batavia moet voor Indiè\' worden wat Jeruzalem voor Israël was: het brandpunt van den godsdienst. Daar legt Rome het voor zich zelf reeds lang op toe." De liefde, hem betoond om zijns werks wil, en het gemeenschappelijk geloof ver- kwikten hem er naar lichaam en ziel, zoodat hij, toen hy wilde terug- keeren, en door veranderden stoombootdienst gedwongen was er nog eene halve maand te vertoeven, daarover niet zeer verslagen was. Doch weldra vernam hij , dat de cholera te Indramajoe woedde, en dagelijks 20 en meer slachtoffers velde. Toen verlangde hij sterk naar zyne post terug, eerst dan, onder de broederen, zou weer zijn geweten volkomen gerust zijn. Te Indramajoe teruggekeerd, vond V. d. L. er de verslagenheid groot, lijden en stryd begonnen op- nieuw ," en hij was spoedig weer midden in al zyn werk. Zyne ge- meente vertroostte hem door het leven des Geestes, dat er gezien

-ocr page 39-



		35

		werd, en in verscheidene voorbeelden kon hij aantoonen, dat het geloof inderdaad meer was dan eene aangeleerde les." Van een Arabier, die hem, wonder boven wonder! geneesmiddelen kwam vragen voor zijn kind, hoorde hij het merkwaardige getuigenis, dat het gemakkelijk was om met de Ghristen-Chineezen handel te dry- ven, omdat zij bang waren voor den eed, maar dien ook hielden, als zy gezworen hadden. Op zijne school brachten zelfs een paar inlandsche hoofden hunne zoons, en de wadana zond hem ook zn\'n dochtertje, eene daad toen op West-Java eenigin haar soort, omdat de inlander weinig op heeft met het onderwijs van jongens, geheel niets met dat van meisjes. Door het vertrek van Dr. Waesberge naar Madioen, werd ook zijne geneeskundige practijk nog drukker dan te voren, en leed V. d. L. een belangrijk verlies, omdat deze mannen, bij veel dat hen van elkander scheidde, elkander hooge achting toedroegen. Bovendien verstrekte de geneesheer den zendeling tegen eene som van f120 \'s jaars, door V. d. L. uit eigen zak bekostigd, alle noodige medicijnen, en bood hem in moeiehjke ge- vallen hulp, terwijl hij den armen der gemeente ter wille was, indien zij hem prefereerden boven V. d. L. Maar zoo doende, werd V. d. L. weer spoedig o zoo moede, en gelijk een daglooner hijgt naar den avond," het waren zijne eigene woordenzoo hygiknaar rust, en zie ik met verlangen uit naar eene oase in de woestijn mn\'ns levens." Wel had hij nu en dan verkwikkingen, die hem wat opbeurden, als hij bijv. den zoon van eenen Christen-Chinees, die door een losbandig leven in hevigen graad besmet was geworden, in zijne woning eigenhandig had opgepast, aan de maatschappij mocht teruggeven en onder geestelijk toezicht kon houden, of als hij geestverwanten ontmoette, maar de moedige, onvermoeide man van vroeger werd hij ook na zijn laatste uitstapje niet meer. Geen wonder!... \'t Was zonder zelfverheffing, dat hy mocht schrijven, en ook van dit vertrouwelijk schrn\'ven kan het zegel nu wel worden verbroken: Had ik m\\jzelven willen zoeken, mannen broeders, ook dat had ik kunnen doen, maar, al was \'t dan ook zeer, zeer van verre, ik heb getracht Paulus na te volgen. En ronduit gezegd, ik heb hier om mijn werk honger geleden, en een hoofd- oorzaak van mijne zwakte in de laatste jaren is gebrek aan behoor- hjke voeding." Te Indramajoe vermoedde men het ook wel, dat hjj zich het noodigste onthield, om der N. Z. V. uitgaven te

-ocr page 40-



		36

		besparen, en om zich over ellendigen te erbarmen, maar hy wilde het voor niemand weten. Zelfverloochening was zijn dagelijksch brood geweest, en de vele kleine verdrietelijkheden hadden hem afgemat. Een groot gevaar, eene groote ramp hebben iets dat den moed opwekt, iets dat aandrijft om met alle stand- vastigheid te worstelen; die kleine onaangenaamheden des levens maken zenuwachtig en troosteloos, en men heeft bewaring noodig om niet uit te roepen: Wat voordeel heeft de mensch van al zijnen arbeid, dien hij arbeidt onder de zon?" Hij begon te verlangen naar Holland, naar de Bestuurders zijner Vereeniging, aan wie hij zooveel te verhalen had, naar betrekkingen en vrien- den uit vroeger dagen, naar nieuwe kracht en frisscher bloed! Toen men in \'69 hem nog eens weer gepolst had over de plaat- sing van een\' tweeden zendeling te I., herhaalde hü zijne bezwaren van vroeger nog wel, en noemde hij zich gelijk ook zyn zwager Albers hem had gezegd te forsch van gesteldheid om het voor een ander begeerlijk te maken, om met hem samen te werken, maar" ging h\\\\ voort wilt gij het doen, laat mij dan een jaartje naar Holland komen, één jaartje maar." \'t Had hem meer dan vleesch en bloed gevraagd om zendeling te zijn met eere. Zijn verzoek werd toegestaan, en toen zijn aanstaand vertrek naar Holland bekend was geworden, had de wereld te Indramajoe haar oordeel daarover spoedig uitgesproken. Hoe griefde het hem, dat zü\'ne bekenden het doel der zending en zh\'ne bedoelingen toen nog zoo slecht hadden begrepen, dat een hunner hem kon zeggen: Zoo, gij gaat naar Holland ? Alsof wy u niet begrepen!... G\\j zult juist doen, als Grashuis en anderen gedaan hebben!"... En, waar over zn\'n vertrek gesproken werd, en over zijnen arbeid, was de rondgaande opmerking: Nu, gij moet bedenken, hij deed nog al veel, om goed aangeschreven te staan bij zijn Bestuur!"... \') De laatste Kerstdagen met zyne gemeente waren liefelijk; de 1) Zoo was V. d. L. eens in Batavia, en ontmoette daar iemand uit Indramajoe, aan wien hij niet minder verplichtingen had dan deze aan hem. Nadat hij dien heer had ver- laten, hadden anderen dezen gevraagd, met wien hij had gesproken. En toen het antwoord was geweest: «Met den zendeling V. d. L.," waren zij in schaterend ge- lach uitgebarsten. Dit werd door hem later aan V. d. L. uitvoerig verhaald met de opmerking: «Ik heb \'t nog niet ondervonden, maar. indien ik \'t ondervind, dat mij de omgang met u nadeelig zou worden in mijn zaken, wees er dan van overtuigd, dat ik alle gemeenschap met u afbreek.» O humaniteit!....

-ocr page 41-



		37

		laatste Oudejaarsavond en Nieuwejaarsmorgen met de Europeanen niet ongezegend. Van der Linden\'s roem mocht zijn: Ik heb het geloof behouden!" en hij had het in Indiè\' behouden na ,verschrik- kelijke aanvallen van ongeloof, in vreeselijken stryd en benauwd- heid der ziel." De zendeling Zegers, die zich nog in \'70 te Indramajoe met zijn vrouw had gevestigd, was aangewezen als zijn opvolger, en werd van een waardigen voorganger een waardige plaatsver- vanger. Een aangenaam bewys van waardeering ontving Van der Linden nog enkele dagen voor zn\'n vertrek, dat op den 31sten Jan. \'71 bepaald was. _B Vele ingezetenen waren saamgekomen in de woning van den ass.-resident, den heer Stierling Kuneman. Ook V. d. L. was uitgenoodigd. De heer Kuneman richtte daar het woord tot den zendeling en bracht in de vleiendste bewoordingen hulde aan de trouw, waarmee hü zijn roeping had vervuld, aan de liefde in \'t helpen van lidenden betoond, aan den ijver in het onderwijzen van\' kinderen uit Europeesche en inlandsche ouders aan den dag gelegd; en overhandigde hem daarop, als een bewijs van hoogachting, vriendschap en dankbaarheid van Indramajoe\'s Europeesche ingezetenen, een kostbaar geschenk in goud." Met vochtige oogen vierden niet lang vóór V. d. L.\'s vertrek voorganger en gemeente hun laatste Heilig Avondmaal. Schooner loon dan getuigenis en geschenk" was hem de toestand zijner gemeente \'), en de zegen genoten in het vinden van het verlorene, dat hij gezocht had waar lnj kon, tn\'dig en ontijdig.

		1) Zie Coolsma, West-Java, blz. 250.

-ocr page 42-



		II.

		Het was Van der Linden tot groote blydschap, toen hy zich den 17^den Maart \'71 aan boord van De Nederlander" bevond, om de reis naar het dierbare vaderland te ondernemen. Een zoontje van den hotelhouder uit Indramajoe ging met hem mede. Hy gevoelde zich verbazend zenuwachtig en terneergedrukt, als hygende naar frissche lucht. Maar tevens was hy innig dankbaar voor de barmhartigheden Gods, die zich over het kleine ontfermt, en hopende op een\' zegen by de broeders in Holland. Hoe goed deed hem het weerzien van zyn\' ouden vader, en van vele verwanten en vrienden! Met de bestuurders van de N. Z. V. kon hy toen van allerlei bespreken en verklaren, en gelyk het gewoonlyk met de in het vaderland uitrustende" zendelingen gaat, weldra trok hy het land door, sprekende en collecteerende. Maar toch, hy was niet meer een zoon der lauwe Westerstranden". Zyn gestel was niet langer bestand tegen ons koud en vochtig klimaat, zoodat hy zich hier meestal dof en soms zeer onwel gevoelde . en hy deed mede de bijna algemeene ervaring op, dat het weerzien teleurstelt, daar hier dan zooveel anders is geworden dan vroeger en de mensch zelf eveneens niet weinig is veranderd. Hy vergeleek zich dan ook al spoedig by een stukje uit eene legkaart, dat, eindelyk weerge- vonden, nergens volkomen meer past. De zonde van het Westen" was hem eene gestadige ergernis; eene doorn in het vleesch was

-ocr page 43-



		39

		hem de kleingeestigheid van menigen Christen, die hem gehoord had en den eenvoudigen man vervolgde met allerlei aanmerkingen, zelfs om zijnen gouden horlogeketting, of om knevel en baard. Toen hy eene vrouw had gevonden, van wie hij geloofde, dat God haar hem als met Zijne eigene hand had toegebracht", en h\\j den 3^den Oct. \'72 met Mejuffrouw J. M. C. J. Van Gorkum te Driebergen was gehuwd, verlangde hij o zoo sterk terug naar het schoonste land der tropen, en naar onverpoosden, geregelden arbeid. Hij bleef den tijd van zijn verlof niet eens uit. En al werd hem in die dagen eene plaats als predikant te Antwerpen aange- boden, hij wist te goed, dat zijne roeping elders lag, dan dat hü eraan zou hebben gedacht om een\' anderen werkkring te aan- vaarden. In het laatst van Januari \'73 vertrok h\\j met zijne echt- genoote naar Java. Na eene buitengewoon slechte zeereis, waarop de woorden van den Catechismus ... en u alzoo bewaart, dat zonder den wil uws hemelschen Vaders geen haar van uw hoofd vallen zal" hen zeer hadden vertroost, bereikten zij den 14^den Mei Batavia. Te Buitenzorg zou V. d. L.\'s nieuwe post zijn. H\\j moest er den zendeling S. Coolsma vervangen, die zich met goedvinden van de N. Z. V. had belast met de vertaling van het N. T. in het Soendaneesch, een werk, dat hem door het Ned. Bybelgenoot- schap was opgedragen, en de inspanning van alle krachten eischte. Het begin van het Koninkrijk Gods te B. was zeer klein en nietig. De zendingsgemeente telde er nog slechts twee gedoopten. Sedert \'69 had Coolsma er geëvangeliseerd. Maar evenals op de andere posten der N. Z. V., met uitzondering van Jndramajoe, was er in de eerste jaren weinig vrucht gezien op de werkzaam- heden. Het gedrag der op zeldzame uitzondering na haast alleen voor deze wereld levende Europeanen gaf aan het Evangelie geene getuigenis. De vele duizenden Chineezen, die rationalisten van het Heidendom", die er zich aan landbouwondememingen wijdden en aan den handel, dienden alleen den Mammon. Inlandsche Chris- tenen, van elders derwaarts gekomen, brachten het Christendom telkens in opspraak. En de inboorlingen, die den godsdienst der Hollanders" zeer wantrouwden, en als de zwakkeren geree- delijk het slechtere hadden overgenomen van de o verheer schende rassen, terwy\'1 zü het betere lieten liggen, omdat de over-

-ocr page 44-



		40 name ervan inspanning van zedelyken aard zou hebben gevergd, waren er in menig opzicht nog dieper gezonken dan de lieden uit de Preangerregentschappen en uit de Afd. Indramajoe, onder wie V. d. L. weleer had gewerkt. De zendingsschool daarentegen was in bloeienden toestand, en bezat eene uitnemende lokaliteit, die tot stand was gekomen door de goede zorgen van wijlen Mevrouw Mijer, de echtgenoote van den Gouv.-Generaal van dien naam. Zij werd bezocht door een tachtigtal leerlingen (72 Chineezen en 8 Soendaueezen), en de leerlingen bleven er meestal langer dan elders wel het geval was, en bekostigden uit eigen zak hunne benoodigdheden. Gedurende de eerste weken zijner vestiging te B. had hij drukte genoeg in zn\'ne voorbereiding tot de taak, die hem wachtte. Het aanvaarden van eens anders arbeid was voor V. d. L. eene uiterst kiesche en teedere zaak, daar men zoo gemakkelijk iemand, wiens plaats men overneemt, vlymende smart veroorzaakt door het nemen van verkeerde maatregelen, of door het niet genoeg- zaam verzorgen van het reeds bestaande", en hij wilde zich tegen iets dergelyks gaarne beveiligen. Hy achtte het buitengewoon moeielijk om in die nog zoo vreemde omgeving het voor hem geschikte aanvangspunt te ontdekken, en hy wist, dat voor het vervolg van een goed begin zooveel afhing. In gedruktheid des geestes, met angstige spanning zag h\\j den l^sten Juli naderen, wanneer hy als Coolsma\'s plaatsvervanger zou optreden. In zyne verbeelding was het hem reeds, of de school was leeggeloopen, en daarbij hoorde hij zich door vrienden vijand toeroepen: Gebrek aan yver, gemis van tact, minder geschiktheid dan zyn voor- ganger!" Toen hem na zyne komst aan het hoofd der school, gelyk C. voorspeld had, de hoogste klasse geheel verliet, en het getal der overige leerlingen, die hü, niet tot hun leedwezen, in het Maleisch zou onderwazen, gelyk C. het in het Soendaneesch had gedaan, in eenige weken tot 43 was gedaald, kon hy menigen nacht van hartzeer niet slapen. Immers, bij het weinige, dat de zendelingen op West-Java en voornamelyk te B. konden doen, was de school hem eene levensvraag. Zij was haast het eenige, dat hem eene reden gaf tot zyn verblyf, dat het verklaarbaar en verschoonbaar maakte in de oogen der menschen. Hy wandelde getrouw voort in het spoor, hem door C. gebaand, en terwyl deze

-ocr page 45-



		41

		in taaistudie verdiepte broeder" ^J) zich te Soemedang had geves- tigd, deed V. d. L. wat hü kon, om zyne positie te behouden. En God, die het gebed hoort, bewees hem spoedig groote ge- nade. De eerste verkwikking viel V. d. L. te beurt, toen de vrouw van den luitenant der Chineezen uit Tjirebon, eene bekeerlinge van den zendeling Dykstra, die tijdelijk te B. vertoefde, hem verzocht om haren Benjamin, Jozef genaamd, op school en in huis te nemen. Eenigen tijd daarna kreeg hij onder zijne discipelen een knaapje van den Buitenzorgschen luitenant»titulair, en waar duiven zyn, vliegen duiven toe", weldra werden hem van den luitenant-effectief vier jongens gezonden, terwy\'1 ook de kapitein hem zyn\' zoon toevertrouwde. Deze verandering deed V. d. L. niet weinig genoegen, te meer daar deze leerlingen eerst op de Gouvernementsschool waren geweest, en hunne ouders nu zyne school voortrokken. Het wekte echter in niet geringe mate den nijd van anderen op, en gaf aanleiding tot hatelyke verdachtmaking van zijne bedoelingen en handelingen. Zelfs was het in die dagen geene zeldzaamheid, dat beleedigende uitdrukkingen op de muren der school werden geschreven, en dat de deurknop werd verontreinigd, of dat onder zijn onderwys de deur met steenen werd gebombardeerd. Langzamerhand steeg het cijfer der leerlingen, en V. d. L. heeft zelfs eenigen tijd het geluk gehad om er 111 bij elkander te hebben. Voordat h\\j het wist, had h\\j de kinderen van alle Chineesche officieren op éen na op de banken zitten, terwyl hy niet naar de herkomst der jongens onderzocht, arm en ruk was hem even welkom. Het onderwijs werkte gunstig, en de luitenant-titu- lair wachtte niet lang met aan V. d. L. te vragen om zn\'n\' zoon geheel onder leiding te willen nemen, omdat zyne vrouw zoo gelukkig was, dat haar kind zoo handelbaar was geworden". Toen dit was toegestaan, bracht deze knaap ongevraagd een neefje mêe, den zoon van een der Bataviaasche kapiteins. En nauwe- lyks was dit aan den ouden Buitenzorgschen luitenant meegedeeld, of hij hield aan op dezelfde gunst voor zijn\' kleinzoon. Ook dit werd door V. d. L. goedgekeurd, waarna zich nog een andere Chinees, een gewezen leerling van Medhurst, by hem aanmeldde, die hetzelfde voorrecht voor zyne beide zonen begeerde, opdat z\\j

		1) Zie Ds. J. A. Schuurman, in een\' briet, Orgaan N. Z. V. 187-1/72, blz. 51.

-ocr page 46-



		42

		beveiligd zouden zijn tegen de verleiding, die hen van alle zijden aangrimde". Het was maar goed, dat V. d. L. zyn eerste, kleine huis had verwisseld met de ruime en geriefelijke woning, door 0. verlaten. Zoo had hij spoedig 5 Chineesche jongens by zich, die hem en zyner echtgenoote lief werden als hunne eigene kinderen", en hen eerst in \'78 verlieten. Hoeveel verantwoordelijkheid deze opvoeding van hen beiden vroeg, weet ieder, die maar eenigszins op de hoogte is der Indische maatschappy, waar de vroegrijpheid de gevaarlykste vijandin der jeugd is. In Li Kim Hok, eveneens een zoon van het Hemelsche Rijk", had hy al dien tyd op school een gewilligen helper. Dagelyks bewoog zich V. d. L. van 812 uren in het midden zijner scholieren, later nog wel tot een ure, en hy deed het veelal met lust en opge- wektheid. Zelden had hy een troepje inlandsche knapen in de school. De meesten waren steeds Chineezen, voor wie het zoo profijtelijk was om een en ander te leeren, en die te B. door de Europeanen niet met die minachting werden behandeld als te Indramajoe. Alleen in \'84 gaf hij ook een vyftal meisjes (4 Chineesche en eene Soendaneesche) onderricht. Tegen schoolverzuim, waarover hij nu en dan had te klagen, had hy reeds aanstonds den maat- regel ingevoerd, dat ieder, die zonder wettige verhindering weg- bleef, éene cent boete moest betalen voor eiken verzuimden school- tijd, welk geld hy beheeren liet door 3 der oudste jongens, en waarvan hy byv. de eerste maal eene kaart van Europa kocht. Al de jaren, die V. d. L. te B. mocht arbeiden, bleef hem de school de voornaamste bezigheid, hoe ontzettend eentonig, hoe afmat- tend naar lichaam en geest dit werk ook ware". En had eene Gouvernementsschool bij elke 30 leerlingen recht op een\' geëxa- mineerden hulponderwyzer, en genoten deze meesters" hun salaris voor eene arbeidzaamheid van half acht tot een ure, na het uitgaan zyner school begon V. d. L.\'s (altyd kosteloos) onderricht aan catechisanten, of helpers of kweekelingen of leerlingen voor de tuinbouwschool, dat dikwyls geregeld iederen dag werd gegeven van half drie tot half zes, terwyl des avonds zyn eigenlyke zen- dingsarbeid hem riep tot huis- en ziekenbezoek en bijbellezingen. Hoewel de school aan V. d. L. niet dadelyk in de zichtbaarheid" gunstige uitkomsten bracht, uit het oogpunt van evangelisatie was zy niettemin zeer nuttig. Vruchteloos wilde hy dien arbeid dan

-ocr page 47-



		43

		ook niet genoemd hebben. Welk eene groote hoeveelheid," zoo zeide lnj in \'79 om dit maar alleen te noemen, van Christe- l\\jke lectuur is door middel der school niet verspreid? Zou het zonder de Buitenzorgsche zendingsschool denkbaar zijn geweest, dat er reeds zoo spoedig een tweede druk van Coolsma\'s vertaling van het evangelie van Lukas en van Johannes zon noodig worden, en dat van dien tweeden druk reeds meer dan de helft is ver- kocht V Het is reeds veel waard, dat het Evangelie wordt be- sproken, of zooals men hier zegt, de godsdienst van Jezus Christus. Ik heb goede hoop, dat het zaad in de jeugdige harten gestrooid, vruchten zal voortbrengen ¹). En tot hoe menig gesprek had ik door myne leerlingen aanleiding met hunne ouders!" Wat h}j begeerde, was aan zijne leerlingen een liefelijken indruk te geven van Christus", en hij rekende zijne moeite beloond, als de drie uren onderwys in wereldsche" zaken betaald werden met een uur luisteren naar Bijbelsche Geschiedenis c. a.. Zeker is het ook niet toevallig, dat, toen het Soendaneesche N. Test. in zijn geheel was verschenen, bij hem de aanvragen talryk waren om ook het Soendaneesche O. Test. te koopen". Van veler hart won h\\j de liefde, en dit kwam soms treffend uit in de teedere deel- neming, die leerlingen toonden in z\\jn lief en in zgn leed. En het ontzag, dat zij voor hem behielden, gaf eene goede sprake van de orde en de tucht, die h\\j oefende. Een zwaar kruis was hem echter het gebrek aan geschikt hulppersoneel, en dat de bezoldi- ging der helpers de uitgaven der zendingsvereeniging zoo be- zwaarde. Hy van zijne zyde zocht er zooveel mogelyk in tege- moet te komen, en zijne echtgenoote liet hem in zijne pogingen niet alleen staan. De opbrengst van pianolessen, door Mevrouw V. d. L. gegeven, en die haar vaak veel opoffering en moeiten veroorzaakten, werden geheel of gedeeltelijk besteed om hen te salariëeren, en de N. Z. V. niet lastig te vallen met die tochnood- zakehjke uitgaven. Tevens had zy eenigen tijd in een lokaaltje op het erf een schooltje van 14 inlandsche meisjes, echte kampong- kinderen, aan wie z\\j lezen, schr\\jven en handwerken leerde. Daarbij had zü het van den beginne tot goeden regel gesteld, dat de ouders

		1) Dat deze verwachting niet ijdel is, blijkt uit eene mededeeling van den zende- ling Tiemeisma, Orgaan N. Z. V., \'89 blz. 172.

-ocr page 48-



		44

		het onderwijs moesten vragen om alzoo meer vat op de kinderen te hebben. Het stond geschapen, dat dit getal zou toenemen, omdat verscheidene moeders de vraag deden of ook zy hare doch- tertjes mochten zenden, doch eene ongelukkige verhuizing en overmaat van vermoeienis verstoorden die liefelijke werkzaamheid." Had de gedachte V. d. L. aanvankelyk gepijnigd: De Heer wil mij niet meer gebruiken", na den zegen in de school was het hem ook een lichtstraal op zijn pad, toen hy ongeveer 2 jaar te B. gevestigd zijnde, voor het eerst aan het ziekbed van eene Euro- peesche dame werd geroepen, bij wie hü Ds. Schuurman ont- moette. Hoe verraste het V. d. L., toen deze hem, gedurende de nachtwake by de kranke, vroeg, of hij wellicht de redactie van de Bintang Djohar (De Ster van het Oosten) op zich wilde nemen. Het was het eenige Christelijk Maleische blad, en wei-d het orgaan genoemd van de Vereeniging voor In- en Uitwendige zending te Batavia. De uitgave ervan was in het begin van \'75 tijdelyk gestaakt door het aftreden der redactie, en het had toen V. d. L. leed gedaan, dat dit was geschied. Na veel weifeling zijnerzijds, na menig gebed tot God, nam hij op vernieuwd aandringen van Ds. S. dit verzoek aan. Daarbij werd afgesproken, dat de een zou zorgen voor het Maleische gedeelte, en de ander voor het Holland- sche. Toen zy\'n besluit eens vaststond, greep h\\) zyne taak met ingenomenheid aan, als een werk, door God hem op de handen gezet. Den l^sten April verscheen de B. Dj. op nieuw. Nu had hij ten minste wat meer werk te doen. Vooral de eerste twee jaren van zyn opsteller"schap brachten hem veel ergernis. Slechts zelden verscheen het blad op ty\'d, hetgeen doodelyk was voor het debiet, de correctie was steeds slordig en de druk liet veel te wenschen over, daar de uitgever de afhankelijkheid der redacteurs van zijne pers misbruikte. Hierdoor was by V. d. L. de gedachte opgekomen aan eene eigene drukkerij. Doch hy liet dit voor het- geen het was, omdat hy geloofde, dat, zoo deze zaak uit God ware, alles als vanzelf in orde zou komen. Toen hy\' kort daarna in de bladen las, dat nu wylen Ds. King wegens a.s. vertrek zijne pers te koop aanbood, draalde hy niet lang, maar droeg hy aan zijn\' broeder te Batavia op om te onderzoeken tegen welke voor- waarden Ds. King deze wilde afstaan. Het antwoord luidde, dat, indien V. d. L. het recht op de uitgave van De Opwekker" voor

-ocr page 49-



		45

		1000 kocht, hy die z.g. zendingspers in bruikleen zou ont- vangen met de bepaling, dat, mocht V. d. L. onverhoopt door sterfgeval verplicht worden zg\'n werk te staken, hem het recht verbleef iemand aan te wyzen, die de zaak zou overnemen. Ronduit gezegd beviel aan V. d. L. die beschikking niet, maar hy sloeg eindelijk toe en aanvaardde hetgeen naar zijne meening God hem gaf, vooral ook omdat dit blaadje steeds eene lectuur had verstrekt, zooals ieder kon aanbieden, die eenige stichtelijke boeken bezat." De 1000 werden den heer King contant betaald. Deze deed daarmede eene schuld af, die nog op de Rehoboth-kerk te Batavia drukte, en maakte tevens aan V. d. L. duidelijk, waarom hy De Opwekker" en niet de pers had verkocht. De eerste toch was het eigendom van den redacteur zelven. Bij verkoop van de pers zou hij zedelijk verplicht zijn geweest om de opbrengst ervan te zenden aan de dames in Schotland, die ze hem hadden geschonken ten behoeve van des Heeren zaak. Handelende, als hu\' nu had gedaan, bleef de pers toch aan hare bestemming gewijd. Daar de zen- deling Jansz in het begin van \'76 met V. d. L. gecorrespondeerd had over een zendingsblad voor Indië, besloot deze om door De Opwekker" het plan van Jansz in de hand te werken. Velen beloofden hem hulp, o. a. ook de heer Mr. L. W. O. Keuchenius, de advocaat der zendelingen", die echter niet over politiek zou mogen schryven". De nieuwe redacteur-uitgever was goedsmoeds en hoopte met dit Maandblad ziï\'n toeleg te bereiken om tegen- over de brutaliteit der Indische pers, die beide gaarne bespottelijk maakte, zending en Christendom in het juiste licht te plaatsen, en de onkunde van betergezinden weg te nemen." My bluft slechts de zorg van correctie en administratie", zoo deelde hü aan zn\'ne Bestuurders mede , en daarmede houdt de zaak op. Wil ik wat schrijven, dan doe ik het; wil ik het niet, dan laat ik het. Er zal copie genoeg zyn." Later zuchtte hy wel eens onder den last van copie te weinig!... Toen aan V. d. L. de zendingspers was overgedragen, en hij op zijn erf een klein gebouwtje als drukkerü\' had doen inrichten (Aug. \'76), moest hy tot zijne smart bespeuren, dat die overname by sommigen aanleiding had gegeven tot niet zeer edelmoedige beoordeeling van zyne bedoelingen. Dit werd nog erger, toen hy besloot om ook de B. Dj., waarvan de drukker was gestorven, uit

-ocr page 50-



		46

		te geven. Vele, vele elleude veroorzaakte hem de druk dezer bladen wegens de ongeoefendheid, en de veelvuldige verwisseling en het gedrag van zijn personeel, dat hy^- hoog genoeg moest be- talen, en wegens de zorg voor passende leesstof, terwijl hij nooit belooning van eenigen aard" heeft genoten. Integendeel, voor de B. Dj. moest hy zich al dadelijk eenige plaatselijke Maleische courantjes, en een Indisch dagblad in de Nederlandsche taal aanschaffen, en dan had hij de gewoonte, om toen dit blaadje nog elders werd gedrukt, zy\'ne copie steeds te doen aanteekenen ter voorkoming van verwarring en misverstand, als zijne artikelen eens wegraakten. Wel ontving hy later van het Genootschap tege- moetkoming in de kosten, en van zb\'n\' broeder eene maande- lijksche ondersteuning, maar toch in plaats van voordeel heeft de B. Dj. hem honderden guldens schade gedaan, en nooit heeft de uitgave er van zooveel opgeleverd, dat de inkomsten de uitgaven ook maar eenigszins dekten. Toen hy^- de beide bladen bij zich ter perse leide, dwong dit hem ook nog om een\' nieuwen letter- voorraad in te slaan, die eene uitgaaf vorderde van 536., eene som, die hy evenals de/1000. aan den heer King, voldeed uit eene erfenis zijner vrouw, welke voor zijne plannen haar kapitaaltje met liefde opofferde. Al kwam de contributie van , De Opwekker" iets beter in dan die van de B. Dj., zijne drukkerij had een doorloo- pend te kort", dat hij altijd weer uit eigene middelen aanvulde. Zoo leefde deze drukker, wat zijne pers aangaat, in droeven druk", maar zijne leuze was: voortgaan! Verloor hy voor\' verafstaanden naar den schijn zijne roeping uit het oog, hij bleef ze niettemin getrouw in zijn hart. Zijn hoofddoel was om door deze bladen te evaugeliseeren." Bovendien" zoo schreef hij de pers hier is nog uit een ander oogpunt nuttig. Ten eerste toch zijn reeds enkele jongelieden naar Batavia vertrokken, die by mij het letter- zetten eenigszins hebben geleerd, en nu daar een bescheiden stuk brood verdienen, terwijl zij anders .nog in de kampongs zouden rondslenteren. En ten tweede vinden op die drukkerij eenigen hun werk, die vroeger bij my ter school gingen, zoodat zij onder mijne leiding blijven. Daarbij de pers werkt goed naar buiten, zy geeft zoo den indruk, dat onze zending werkelijk gevestigd is, en dat tydelyke, dat zoo snel voorbijgaande karakter verloren heeft, \'t welk dikwyls een en ander in Indië kenmerkt, en het

-ocr page 51-



		47

		vertrouwen belemmert." Nog in \'82 deelde hij mêe: Wij hebben altyd door bij de zaak moeten bijleggen." Ware evenwel ons materieel meer compleet, dan zou ik wel kans zien om de pers vrij te krij- gen." Hoe verlangde hij menigmaal, dat hij in deze op den steun had kunnen rekenen van een\' Europeeschen zendeling-werkman! \'t Denkbeeld, voor eenige jaren over Christelijke werklieden geuit, was zoo kwaad niet", zoo beweerde V. d. L. ervan, maar het is, naar \'t mij voorkomt, wat al te onbekookt uitgevoerd. Eerst de zendeling, en verblijdt deze zich in eene zekere mate van invloed, dan hem toegevoegd een werkman van beproefd Christelijke beginselen! Zoo behoorde het geweest te zijn, en dan zou er van die nu opgegeven plannen nog wel wat goeds zyn te maken geweest." ^l) Zijne school en zijne pers namen dan zeer veel van zijn\' tijd in beslag. Hoewel V. d. L. zich gaarne aan eigenlijke, directe evangelisatie gewijd zou hebben, te B. ging dit niet, en de Heer gaf hem geene duidelijke aanwijzingen om anders te handelen, dan h\\j deed. Hij gevoelde zich in dit Versailles" van Batavia dan ook eerst niet zoo op zyne plaats als te Indramajoe. De ge- dwongenheid in het verkeer, het dure leven, de aanwezigheid van het hof van den grooten Heer" hinderden hem dikwijls in zijne bewegingen, en de autoriteiten negeerden hem en zijn werk aan- vankelijk met koele minachting. Zij deden, alsof er te B. geen zendeling en geen zending bestond. Wel had men niets tegen hem persoonlijk, maar de verschijning van den zendeling V. d. L. bracht toch dikwijls in een gezelschap een doodelijk stilzwijgen te weeg. Lang scheen het, of de drempel zijner woning behekst, de atmosfeer van zyn huis besmet was, en de fijnheid" op bezoekers aan- stekelijk zou werken. Hij zocht daarom liefst niet hetgeen iets" was in eigen schatting, maar hij voegde zich gaarne by hetgeen niet" is. De samenkomsten, die hij in den beginne des zondags eens, later tweemaal bij zich aan huis leidde, namen in de eerste maanden evenmin toe als de school. Later besloot hy, om ze ook des

		1) Hoe ingenomen men indertijd mei het denkbeeld van zendeling-werklieden was, blijkt wel uit een woord van Da Costa, gesproken bij het vertrek van de eersten hunner: «Dit is een heerlijk idéé. De Javanen zullen dan nu een wandelend Christen- dom zien; zij zagen tot heden nooit anders dan een zittend.»

-ocr page 52-



		48

		Woensdagsavonds te houden by dezen of genen belangstellenden inlander of Chinees. Eindelijk werd ook de ruime zendingsschool tot dit doel bestemd. Naarmate de opkomst zich uitbreidde, en zijne gemeente toenam in kennis en genade", moest hy zich echter voor die bijbellezingen beter voorbereiden. Op dezelfde wyze als in zijne eerste standplaats ging hij er by te werk, en de armen, de eenvoudigen van geest, die van eigenlyke preeken, in de kerk gehoord, niets meenamen, getuigden van hem: Die mijnheer spreekt zoo, alsof hij ons ry st met de hand voert." Had hij in \'79 nog niet meer dan 6 volwassenen gedoopt, in \'84 telde zijne gemeente in haar geheel 52 leden. In dit jaar en in het vol- gende had hy wekelyks 5 samenkomsten, drie in de school, eene ten huize van welgezinde niet-Europeanen, en eene ten behoeve van Europeanen. Met statistieke opgaven van zielental en werk- zaamheden hield V. d. L. zich evenwel maar liever niet op. Vele aanteekeningen maakte hij niet, en op de aansporing: Geef nu toch eens een nauwkeurig verslag", was zijn antwoord: Ach, ver- slagen! wat verslagen? Is dat alleen het werk van een zendeling, \'t welk men kan nagaan? De statistiek, die zuiver is, wordt door de engelen gehouden. Als wij later in den hemel zijn, zien wy hunne aanteekeningen na, en wordt ons tevens meegedeeld, aan welke lagen van Satan en zijn rijk wij onwetend hebben blootge- staan." Tydens zyn verblyf te B. was er eene eigenaardige gewoonte ontstaan, die hem menig uur in dienst stelde. Mede door het houden zijner bijbellezingen by belangstellenden, die dan vrienden en geburen noodigden, was V. d. L. meer en meer onder de be- volking bekend geraakt. Deze vergaderingen werden in den regel druk bezocht, zoodat er soms in de woning geen plekje onbezet bleef. Liet men hem weleer aan zijne plaats, toen werd hy bij de minste ongesteldheid by hem onbekende zieken geroepen, en by herstel vroeg men hem ten huize van den opgerichten kranke eene Maleische godsdienstoefening te houden. Bij redding uitmoeielyke omstandigheden verzocht men om zyne voorbede en ook wel eens by beweldadigden om de viering van het Avondmaal. In wonin- gen, waar een sterfgeval had plaats gehad, was men vaak gesteld op eene bybellezing of bidstond. V. d. L. ontveinsde zich het gevaar niet, dat in deze dingen verborgen was, doch hij verblydde zich, dat onder menschen van zeer lagen stand, levende in

-ocr page 53-



		49 ongerechtigheid, een open oor kwam voor de verkondiging des Woords. Gewoonlijk werden die buitengewone samenkomsten door een telkens afwisselend gehoor van inlanders en Chineezen en Afstammelingen bijgewoond, zoodat er nu en dan tot een getal van 60 personen bijeenwaren. Bij de beoordeeling van den Chris- telyken zin dezer lieden, wier wil meestal te krachteloos is om tot eene besliste keuze te komen, maar die zich alzoo eenigszins aan de gehoorzaamheid des Evangelies onderwerpen " zoo merkte hy ervan op houde men in het. oog, dat iemand zelf reeds eenige vorderingen op den weg des levens behoort te hebben ge- maakt, om in zulke lieden iets te kunnen ontdekken van het ontwaken van geestelijk leven, en in allen gevalle, zy worden bewerkt." Van het eene kwam hy, zonder de dingen te zoeken, op het andere, en hy liet niet na om te trachten op alle moge- lijke wyzen met de bevolking in aanraking te blijven. Hoeveel teleurstelling hij daarbij opdeed, hoeveel exploitatie van den zendeling hij bemerkte, laat zich niet beschrijven. Dikwijls kon hy moede- loos worden, als hy zag dat zelfs lieden, die hy by epidemiën van cholera of anderszins had bygestaan, hem later poogden te ontwaken en deden, alsof zy hem niet kenden. Ook nog te B. weet hij de schuld van die zoo onvruchtbare werkzaamheden soms alleen aan zichzelven, en dan werd hy uitermate mismoedig. By zonder in de eerste periode van zijn\' arbeid sprak hy dan aldus: Een menschenhart is toch een menschenhart; het eene juist met dezelfde nooden en behoeften als het andere. Ieder menschenhart heeft eene gevoelige plek. Kon ik die maar raken, dan was ik er." Der- halve legde hy zich dan opnieuw met de borst toe op menschen- kennis, en ging het hem als zoo menigen zendeling. Op ieder, met wien ik in aanraking kwam, deed ik proeven. Geen woord, geene daad, geene onwillekeurige beweging ontsnapte my, of ik ook de gevoelige plek kon uitvinden. Maar jawel! dan bleek dik- wyls, dat die plek vereelt was, dat de snaar, die moest en zou trillen, geen geluid gaf! En dan stond ik verlegen, ondanks al m\\jn vernuft, en sprak ik in myn hart: Gy deugt niet voor uw werk, gy weet de juiste snaar niet te treffen." Dat gevoel van machteloosheid heeft my in de practijk haast krankzinnig gemaakt van zelf beschuldiging. Zeg tot eene moeder, wier zoon met volle zeilen naar de hel vaart: Gy hebt de juiste snaar niet weten te 4

-ocr page 54-



		50

		treffen;" zeg hetzelfde tot een¹ zendeling over de bevolking, wier geestelyk heil hem is toevertrouwd, en gij maakt hem radeloos, indien er maar eenige trouw en oprechtheid by hem is. Het is een vervloekt, een wreedaardig woord! Goddank, ik ben later hiervan teruggekomen. In groote somberheid had ik maanden by maanden doorgebracht, en eindelijk zeide ik tot mijzelven :Ellen- deling, gij zijt onbekwaam voor uwe roeping, verdoe uzelven maar." Maar juist toen ik in zulk een\' allerwanhopigsten toestand ver- keerde , was het my, alsof ik den Zoon des menschen zag, en wel op het oogenblik, dat Judas Hem een\' kus gaf, en alsof eene stem tot my zeide: Zou ook Hij de juiste snaar niet hebben weten te treffen?" en daarna was ik van die zelf beschuldiging volko- men gered." Met groote getrouwheid bleef V. d. L. op zijne post. Wel kwamen er allerlei aanbiedingen tot verandering van positie, maar hij kon niet bewogen worden om B. te verlaten, of iets van zyn\' arbeid prijs te geven. Te vergeefs was het, dat zyn zwager, de zendeling Kruijt, hem den wensch liet blijken: Kom over naar Modjo-Warno en help ons;" te vergeefs, dat een Gouv.-Generaal hem eens deed uitnoodigen om zyne beide jongste kinderen tegen eene belooning van 150. \'smaands dagelijks 2 uren te onderwijzen; te vergeefs, dat men hem aanspoorde om hulppredi- ker te worden, en hem in de Minahassa eene benoeming voor- spiegelde; te vergeefs, dat wijlen Dr J. P. Esser hem dringend verzocht om met hem onder de Madoereezen te werken; te ver- geefs, dat hij en zyne echtgenoote in \'83 werden benoemd tot regent en regentes van een gesticht te Jokjokarta, waar kinderen van Europeesche beambten der omliggende landbouw-ondernemin- gen werden verzorgd en de scholen bezochten, ofschoon dit behalve vrye woning en voeding een maandelijksch tractement van 175. meebracht. Alles sloeg hy onvoorwaardelijk af. Hij be- greep zelfs niet, waarom men hem zulke voorslagen deed. Hij wilde het te B. uithouden, soms op hoop tegen hoop. Doch hy kon het dan ook niet dulden, als by het bestuur der N. Z. V. de gedachte wel eens opkwam om die zoo dure post op te heffen, waar de zaaier wel uitstrooide, maar de maaier geen\' oogst vond. Hy zag in zyne zich steeds vermeerderende bezigheden het bewys, dat God er hem had geplaatst. Zeide men hem: Maar gy neemt.

-ocr page 55-



		51

		te veel hooi op uw vork," dan antwoordde V. d. L. gerust- stellende: , Neen, neen, God heeft mij een lichaam gegeven, dat veel moet uitvoeren. Heb ik niet te werken, dan denk ik te zeer over dingen, die toch niet tot klaarheid komen, en daarom geeft God mij zooveel te verrichten, dat ik geen\' tijd heb voor dat peinzen en wroeten in mijzelven. Toen ik pas te Buitenzorg kwam, had ik geen eetlust, was ik altyd ziekelijk en somber en moede. Ik had toen alleen \'s morgens school, en éene godsdienstige bgeen- komst \'s weeks. Maar hoe volhandiger ik het krijg, des te beter vlot mijne taak, en ik groei onder de drukte." Nochtans, bij dit alles verloor hij voor zijn eigen hart het éene noodige niet uit het oog. Ook door beproevingen en moeiten in zijn\' huiselijken kring werd hij telkens dichter tot God gebracht. Treffend waar is dan ook, wat hij eens na donkere dagen schreef: Werken, werken, werken, zoo zeggen wij dikwijls, en dat werken is goed, maar ach! in de drukte des dagelijkschen levens lijdt onder al dat werken aan anderer heil soms onze eigene ziel honger. En dan komt de Heer ons tegemoet, en dwingt ons om tot ons zelven in te keeren. Gehjk het dien dichter ging, van wien Kingsley verhaalt, zoo gaat het ook wel eens met hem, die in het Evangelie arbeidt. Hoorde gene een verhaal, gretig luisterde hij toe; zag hij iets buitengemeens, met inspanning sloeg hij het gade, want", was zijn woord, in dat verhaal ligt eene schoone gedachte, in dat voorval is veel be- langryks: hoe zal ik het in den schoonsten vorm gieten, om er auderen mede te dienen?" Zooals die dichter steeds met anderen was vervuld, zou de prediker kunnen vergeten, dat de inhoud znner prediking ook voor hem persoonlijk is bestemd, en, zijne naasten leerende, zelf verwerpelijk worden bevonden. Dus is het zoo gelukkig, als God ons nu en dan tegenstaat, en ons toont, dat Hij ons liefheeft." Wat gevoelt men zich in nood en droef- heid toch nietig en ellendig! Maar wat is het dan tegelijk eene bron van vertroosting, dat men met een\' God te doen heeft, die het gebed hoort. Terwijl de ziel zich in smeekingen verheft, ondergaat zij een zuiveringspi-oces. Roepende tot Hem, bespeurt men eerst waarlijk, of de weg goed open is, en of er ook be- letselen zn\'n, die de toenadering verhinderen." Zoo stil ging V. d. L. zyn\' weg, dat menigeen in den waan leefde: Die zendeling voert niet veel uit." Voorzichtig wandelen"

-ocr page 56-



		52

		was ook te B. zijn stelregel, opdat hy de zending niet door een\' verkeerden stap in opspraak zou brengen. Van ophef was en bleef hy\' een vy\'and, want wat gemeenschap heeft Christus met Barnum, en het woord der bekeering met humbug?" Evenmin als te I. kon hü\' hier een groot aantal gedoopten aanwijzen. Maar", zoo meende hy\', dit heeft aan de eene zijde zyn\' oorzaak hierin, dat het Evangelie zich op Java nog niet in zy\'ne overweldigende kracht heeft geopenbaard. De zendeling is er nog als een scheeps- kapitein, die naar ankergrond zoekt. En aan den anderen kant schiet by mij de overtuiging dagelijks dieper wortel, dat, hoewel ik meerderen had kunnen doopen, dan ik gedaan heb, hetdoopen van niet waarachtig bekeerde inlanders eerder eene stremming dan eene bevordering van het Christendom is." Welk eene moeielijk- heid is het tevens, dat in de Indische maatschappij ⁿ°g niet die kern van heilige mannen en vrouwen gevonden wordt, voor wie zonde zonde is. Dat dit heilzaam correctief, dat in alle Europeesche landen in mindere of meerdere mate aanwezig is, hier by\'na geheel ontbreekt, is eene ellende. In den stryd des levens is er voor die zwakke, inlandsche Christenen geene gemeente, die hen opneemt, geene gemeenschap der heiligen, die hen steunt." En dan, als een bekeerling op nieuw in de zonde valt, zyn de Europeesche Christenen" dadelyk bn\' de hand om te roepen: Zie nu eens...." Alsof een pas bekeerde aanstonds een volkomen man in Christus is! Alsof de tot hebbelijkheid geworden zonde van onoprechtheid en hartstocht in eens is verdwenen! Alsof de Christenen" ook maar in de verste verte het recht zouden hebben, om een Inlander, die niet meer is, die hu\' was, al werd hy\' nog niet, wat hy\' zyn moest, met steenen te werpen!" Telkens stond hy ten behoeve van lieden, die tot het Christendom waren overgegaan, voor de vraag: Maar hoe zal ik hen toch een stuk brood doen verdienen? Hoe zal ik hen aan het werk kry\'gen en houden?" En dat hy\' althans zijne bekeerlingen niet te hoog aansloeg, bly\'kt wel hieruit, dat hij schreef: Merkwaardig is het op te merken, dat zelfs tamelyk ontwik- kelde inlanders na hun\' bekeering haast op dezelfde hoogte blijven, wat hun zedelyk en maatschappely\'k standpunt betreft, waaruit het wederom duidely\'k wordt, dat de verheffing van het zedelyk bewustzyn niet een werk is van jaren, maar van geheele gene- raties. Ik heb tot nog toe slechts weinige Christeninlanders ont-

-ocr page 57-

-ocr page 58-



		54

		Buitenzorgsche regens geen voorwendsel tot verzuim konden vinden. Aan geheugenwerk liet hy zich daarbij ^met veel gelegen liggen. De persoon des Heeren werd door V. d. L. steeds tot het middel- punt der besprekingen gemaakt, en, uitgaande van een der evangeliën, spande hy al de krachten zyns geestes in, opdat zyne leer- lingen Dezen getuigenis zouden geven. Om op tyd overal te zyn en om de groote afstanden moest hy zich dikwyls uitgaven voor paard en kar getroosten. En zoo nauwgezet gaf hy acht op de leden zyner gemeente, dat, byv. indien een hunner des Zondagsmorgens niet in de vergadering was geweest, deze vóór des middags 12 uur V. d. L.\'s aangezicht in zyne woning zag, om naar de aanleiding te informeeren en verslapping te voorkomen." Het huis van den zen- deling werd dagelyks meer eene toevlucht voor alle ziel, die benauwd en verslagen was." De inlanders, die op zijn erf woonden of hem dienden , vonden er des Zondagsavonds meestal open hof. Menigeen dergenen, die de samenkomsten geregeld bezochten, is er uit gehuwd. Ofschoon dit vooral aan zyne echtgenoote veel beslom- mering gaf, het geschiedde met een volkomen hart. Wy pogen," zoo schreef V. d. L. by zulk eene gelegenheid zooveel plechtigheid aan den dag te leggen, als mogelyk is, om daardoor de tegenstelling tusschen een eerlyk huwelyk en dat samenhokken in een te helderder licht te stellen." Mevrouw V. d. L. had daar- enboven veel verkeer met Chineesche vrouwen, en was door haren echtgenoot ingewyd in al zyne plannen en voornemens. Het gedurig verhuizen was hun echter een groote hinderpaal in het zendingswerk. Het verbrak meer dan eens den kring van kennissen en vrienden, die rondom hunne woning waren gewonnen, en die door hunne welwillende buren onder allerlei omstandigheden waren geholpen. In eene vreemde buurt werden zy in het eerst weer met wantrouwend groote oogen aangezien. Niet zelden werd dan ook het verlangen uitgesproken, dat er toch een eigen zendelingshuis mocht zyn! Dat huren maakte zoo afhanke- lyk van de menschen; een eigen huis gaf tevens meer vastheid onder de bevolking, en zou dit het huis doen worden, aan het kleinste kind bekend. En als het nog eens zoo ver komen mocht, dat zy dezen wensch verkregen, dan moest die woning in het centrum zyn gelegen, maar een weinig van den weg, by zonder geschikt tot de ontvangst van Nikodemussen, met

-ocr page 59-



		55

		een groot erf, opdat er zich eene kleine kolonie van inlandsche Christe- nen zou kunnen vormen, en de zending ruimte hebben om er zich ongemerkt uit te breiden! In den regel zag men V. d. L. niet aan als iemand, van wien zooveel kracht uitging; de meestal sjofel gekleede man" werd dik- wyls gehouden voor een\' militair in politiek of voor een\' scheeps- kapitein. Die hem echter leerde kennen, bleef gehecht aan dat onbaatzuchtige, oprechte karakter. Zijn verkeer onder menschen van allerlei rang en stand had hem groote gemakkelijkheid van omgang verschaft, zoodat hij by den inlander een inlander kon zijn, en aan het hof te B., waar hij later af en toe genoodigd werd, quite a gentleman." In den loop der jaren toch was de strakke houding der Europeanen tegenover hem geheel gewijzigd. Al vond men het wel jammer, dat juist hij zendeling was, zy n gezelschap en de gezelligheid van zijn\' huiselijken kring werd gezocht. Soms liep dit zoo druk, dat het hem en zijne vrouw eene verademing was, als hy schrijven kon: Gelukkig heden avond geen bezoek gehad, wij waren alleen." Zijne woning, waar men steeds welkom was, werd als de zoete inval." Vreemden waren er haast altijd over den vloer. Zieke en herstellende vrienden en kennissen, naar wier kerkelyke attestatie niet werd gevraagd, vonden er herberg. Dikwyls moest door gebrek aan ruimte de dringendste vraag worden afgewezen om kost en inwoning en huiselijk verkeer." Hoe goed deed beiden, bijzonder in dagen van krankheid en rouw, die vriendschap van menschen! Toen dan ook in den nacht van den 26^8ten op den 27^sten Sept. \'76 hun oudste zoontje, hun zonnestraaltje." na weinige uren lydens wasbezwe- ken, namen Buitenzorg\'s ingezetenen zoo deel in dit verlies, dat, ware het by menschen geweest om vergoeding te geven, het zou gebeurd zyn." Uit zyne kleine gemeente genoot hy eveneens groote hartelijkheid, en aandoenlijk was het, zooals zyne leerlingen met hem mede gevoelden. Lang te voren had V. d. L. een voorgevoel gehad van dezen slag, en reeds had hy het plan opgevat om hierover aan een\' vertrouwden vriend te schrijven, toen zyn jongsken ongesteld werd. Zyne vrouw was tot het laatste oogen- blik vol hoop. Hü schreef echter: \'t Was my alsof eene stem my\' toeriep: Opgeschreven ten doode..." Hoe heerlyk was het voor myn gevoel, dat wy onzen Hendrik door den doop aan den

-ocr page 60-



		56

		Ontfermer hadden opgedragen. Om beterschap heb ik niet gebeden, maar wel, dat wy bekwaam gemaakt mochten worden, om indien er een offer geëischt zou worden, dat te geven met bereidwillig- heid, al was het met een verbryzeld hart." En deze belangstelling in hunne wederwaardigheden vernauwde niet weer. Integendeel, toen den 5^den Mei \'79 hun eenig dochtertje gestorven was bij de gastvrije familie Haag te Batavia, waarheen Mevrouw V. d. L., ten einde raad, met de kleine was gegaan, opdat misschien klimaatverandering haar goed zou doen, was de belangstelling nog meer overvloedig. En zoo berichtte hy in die dagen: Myne stemming is, dat ik eigenlek niet durf te klagen, want de smarten, die anderen te lijden hebben, zyn van dien aard, dat mij onze smarten daarby slechts als kleinigheden voorkomen. Ja, lijden is er genoeg op aarde, en dan is er nog zooveel verborgen leed. Wezenlijk men heeft bykans geene vryheid om over eigen ellende te zuchten. Heerlyk, dat wy niet voor deze wereld leven! Nu, ziende op den oversten Leidsman en Voleinder des geloofs kunnen wy nog wel eens een loflied aanheffen ter eere van Hem, die den dood heeft verslonden tot overwinning." Gelyk vanzelf spreekt, kwam V. d. L. te B. meer dan telndra- majoe in aanraking met predikanten. Over het algemeen stonden zy bü hem niet hoog aangeschreven. Hy meende, dat niet weinigen hunner der Indische wereld al te gelijkvormig waren. De moderne beginselen der meesten verachtte hij bovendien met groote ver- achting, als leidende tot verwerping van den Christus der Schriften, en anderen zwegen hem te veel van hetgeen zyn leven was, van , den Vrede door het bloed des Kruises." Dit nam echter niet weg, dat hy, die steeds personen zooveel mogelyk ontzag, zonder ooit den moed zyner overtuiging smaadheid aan te doen, meer dan sommigen een oog had voor hunne moeielijke positie, en de uitgebreidheid hunner ambtsbezigheden *). Met degenen, die tydens zijn verblyf te B. er dienst hebben gedaan, heeft hy niet veel samengewerkt. Er was gewoonlyk te veel onderscheid van wereldbeschouwing. Bittere droefheid veroorzaakte het hem, toen hy ongeveer 2 jaar te B. geweest zynde, op een\' Zaterdagmiddag

		1) Verg. zijn opstel over de Evangelisatie onder de Europeanen, Versl. 3de Zend. Conf. 1883.

-ocr page 61-



		57

		werd bezocht door Dr. Van Hasselt (f Juni \'89), en deze hem zeide, dat hy voortaan ook Maleische godsdienstoefening zou houden. Des Zondagsmorgens daarop lieten hem zyne gemeenteleden, die door V. H. waren bezocht buiten zyne voorkennis, alleen zitten, en niemand, niemand kwam." Zelfs de trouwsten, die 2 vrouwen, nog door Coolsma gedoopt, hadden zich naar de groote kerk" be- geven. Dit duurde zoo maanden. En al kwamen zij \'s avonds tot hem, het was voor V. d. L. een tijd van angstige spanning, van duizend vreezen, zoodat het leven hem bijster zwaar viel. Hy nam het dien lieden wel niet kwalijk, dat zij al te zeer aanzagen hetgeen voor oogen was, en dat zij naar de zienswyze der Ambonsche Christe- nen den invloedrijken predikant gingen beschouwen als No. 1, en den zendeling als No. 2; maar het deed hem opnieuw kennis maken met de verregaande Indische karakterloosheid. Eindelijk, toen die eerste vlucht wat bedaarde, ook en voornamelijk, omdat zij den predikant niet half zoo goed begrepen als V. d. L., nam deze het besluit om alleen den laatsten Zondag der maand aan deze vrijwillig aanvaarde taak te wijden. Langzamerhand echter begon de opkomst in de kerk te verminderen. Was de predikant niet gediend met die verslapping, ook V. d. L. begreep, dat dit schadelijk moest werken op zijne avondvergadering, daar de hoor- ders, die \'s morgens waren weggebleven onder het voorwendsel van lichte ongesteldheid, des avonds evenmin tot hem konden komen. De toestand werd zoo steeds ellendiger. Hoewel V. d. L. er door gelegenheid had gekregen om dan \'s morgens te Meester Cornelis te preeken in de plaats en op aandrang van Ds. King, hetwelk veel van het vertrouwen der Afstammelingen, door K. genoten, op hem overbracht, toen Dr. V. H. op een zekeren dag over de slechte opkomst kwam spreken, en den zendeling verdacht, dat hy de lieden had opgezet, stelde deze hem voor om dan eeni- gen tyd samen huisbezoek te doen. Dit scheen hem, die anders afkeer had van onheilige verbonden," uitermate geschikt om zich met dezen te rechtvaardigen. Hy begeerde althans éene lijn te trekken in het yveren tegen zedeloosheid en onverschilligheid. Dies gingen zy er samen op uit in de vroege morgenuren. Dikwn\'ls waren zij reeds te zes uren op het pad, en overvielen wel eens de menschen, als zij nog pas uit het bad waren. Dit werkte gunstig, zoodat er meer oprechtheid by de inlanders kwam, en vooral de samenkomsten

-ocr page 62-





		58 van V. d. L. namen in bloei toe. Intusschen gingen die twee mannen later weer ieder zyns weegs, en ontstond er tusschen hen zelfs eene ernstige kwestie over de geldigheid van den doop, door V. d. L. bediend. Hy\' toch had zijn oudste zoontje gedoopt, en een zestal kinderen van Europeanen, die, als hy\' zich niet over hen hadde ontfermd, onder de macht van Rome zouden zjjn geraakt. Dr. V. H. weigerde echter beslist om de namen dier kinderen in de boeken der Prot. Gem. in te schrijven, omdat hy V. d. L., die niet door de zg. Haagsche Commissie was geordend, het recht ontzeide om zich geordend" zendeling te noemen, en de genade- middelen der kerk te bedienen. Omdat zoowel op Java als in de Buitenbezittingen deze kwestie telkens aanleiding had gegeven tot onaangenaamheden, wenschte V. d. L. zeer, dat Dr. V. H. zijne bedreiging zou doorzetten, en hem aanklagen bij het Hooge Kerkbestuur van Indië. Tot zyne teleurstelling bleef dit in de pen, en hij betreurde het wel eens, dat die zaak van der zendelingen bevoegdheid tot het bedienen van doop en avondmaal, en tot de inzegening van huwelijken van Europeanen en inlanders maar niet tot een goed eind werd gebracht. Diep smartte het V. d. L., dat het Europeesche element ook te B., enkelen uitgezonderd, zoo afkeerig was van allen godsdienst. Alleen op Oudejaarsavond," zoo schreef hy\', wanneer de kerk stampvol is, bespeurt men iets van godsdienstige behoefte. Zoo ook in dagen van ziekte, en by\' begrafenissen. Vooral ziet men niet gaarne, dat de overledene in de groeve wegzinkt, zonder dat een ernstig woord is gesproken. Ik heb dat ondervonden, daar ik er telkens toe uitgenoodigd word. Hoe onverschillig men is voor zichzelf, men tracht toch dikwyls naar iets beters voor zyne kin- deren, zooals bly\'kt uit de druk bezochte catechisaties van den predikant en den bloei der Zondagschool, door my\'ne vrouw be- gonnen. Oppervlakkig is dit zeer verbly\'dend, maar my\' ergert en bedroeft het, als men dan aan die kinderen steenen geeft voor brood." Zonder zich op te dringen, of aan te bieden, werd hy ook hier voor vele Europeanen de geestelyke leidsman. De verlatenen riepen hem tot zich in hunne eenzaamheid, en hy was hun tot een\' trooster. Menigeen bewaarde hy\' voor wilde wanhoop," toen zy\' in dat vreemde land werden overvallen door beproevingen, en hy\' sprak hun van Hem, die nooit plaagt uit lust tot plagen.

-ocr page 63-



		59 Is echter het beschrijven van intieme zaken door den zendeling eene teedere zaak, en zou een zendeling zijn vertrouwen verliezen en daardoor onmogelijk worden in de plaats zijner werkzaamheden, indien hy zijne ervaring wereldkundig maakte," het zy dan ook hier genoeg om te zeggen, dat hy voor velen ten zegen was. Nog ruischt te B. in menige woning de nagalm van zijne gebeden, die waren met macht, en menig benauwd geweten werd na zyne priesterlijke vermaning en voorbede rustiger en stiller. Kinderen heeft hy weer tot hunne ouders gebracht, en de harten van echt- genooten, wier liefde niet bestendig van duur was geweest, op nieuw vereenigd in Gods naam, soms b\\j de baar van een gestorven kind. En opmerkelijk is het, hoe zelfs de waanzin gebreideld werd door zyn woord; hoe hy in betooning van Geest en van kracht radeloozen verzekering kon doen van de vergeving der zonden in Jezus\' bloed; dat ook door den geneesheer opgegeven e zieken herstelden op zyn gebed des geloofs, waarbij hij den adem des Heiligen Geestes in zich bespeurde. _#Als iemand tot hem kwam, hoorde hij hem nooit uit, maar wachtte hij, totdat diens hart hem werd geopend, en zoo won hij als vanzelf het vertrouwen. Ballasten der maatschappij klemden zich aan hem vast, en tegenover dezulken stond hij als een oudere broeder, wiens liefde weinig van ver- maningen, maar veel van gemeenschappelijk gebed verwachtte. Jeugdige ambtenaren zochten onnoodig allerlei vonden om tot hem te gaan, en rekten zijn gezellig theeuur gewoonlijk tot laat in den avond, daar zij van hem ongedwongen raad op raad ontvingen. En kwamen zy met wetenschappelijke\'" bedenkingen tegen het geloof en den Christus, van Wien zij zoo weinig wisten, of metbezwa- ren tegen de zending, hy had het korte, kernachtige antwoord gereed, dat hij hun met zijn\' vriendelijken glimlach in het geweten poogde te doen dringen. Hij was nooit over zichzelven tevreden, wanneer hy in een gezelschap had vertoefd, en er de gelegenheid niet had gevonden tot een ernstig gesprek, waarby hy zonder aanzien des persoons zyne meening blootlegde. Een Christelyk begrafenisfonds voor Europeanen had aan hem het ontstaan te danken, en voor Chris- ten-inlanders bracht hy het eveneens tot stand. Hy had den wil om alles te doen, \'t welk men ook maar eenigszins van hem mocht verwachten, Waar hy kon, ging hy met iemand, die hem tot éene myl dwong, gaarne twee mylen. Het Comité der Zending-

-ocr page 64-



		GO

		conferenties, te Batavia en Depok te houden, wist dan ook wel wat het deed, toen het hem in \'83 uitnoodigde om de vraag in te leiden: Wat kan de zendeling doen voor de geestelijke be- langen der Europeanen?" De moeielijkheid voor mjj is," dus was dikwyls zijn zeggen. hoe zal ik hiervoor of daarvoor weer tijd vindenV" Wat V. d. L. by al zijne inspanning, die zich bijv. gedurende eene cholera-epidemie als die van \'83 niet weinig ver- meerderde, in groote mate van zijne bestuurders begeerde, was vrijheid en vertrouwen. Een paar regels schrift, die hem van hunne erkentelijkheid spraken, waren hem zelfs nog meer welkom dan eene onverwachte gratificatie, die hem eens bij de vele uitgaven voor zyne zending en drukkerij zoo uitmuntend te stade kwam. God deed hem, mede door de lessen, die zijne vrouw in hare woning aan Europeesche kinderen gaf, altijd hebben het dagelij ksch brood. Klom het water wel eens aan de lippen, dan was ook de redding steeds nabij." God is goed," in dit stervenswoord zijner moeder drukte ook hij zijne ervaringen uit van des Heeren zorg voor hein en de zijnen, die hem altijd bewaarde tegen ver- nedering voor menschen." Vacanties nam hij zoo spaarzaam mogelijk, alleen als het moest door buitengewone vermoeienis of ongesteld- heid. Waarlyk, ik heb ruimschoots myn deel van beslommeringen, ja, ik heb het zoo druk, dat ik mij gedurende myn leven als zendeling altyd moede heb gevoeld." Ik ben altijd gejaagd en geplaagd door de gedachte: Wat voert gy toch uit?" En die gedachte heeft my steeds belet om eenig genot te smaken van myn werk." Ik gebruik te veel kracht bij hetgeen ik doe, en ach, \'t is eigenlyk lydzaamheid, die wy behoeven, en niet kracht." Met het klimmen mijner jaren, en by het grijzen van mijn haar trekt myn hart meer naar rust dan naar arbeid, maar de taak wordt my opgedragen, en dan durf ik er my niet aan te ont- trekken." Die zendeling wil worden, mag zich wel tienmaal be- denken." Voldaanheid met zichzelven bleef hem nochtans geheel vreemd. Meer dan iemand ben ik overtuigd van myne ongeschikt- heid voor het werk, waarmee ik bezig ben. Gelooft niet, dat het eene ydele phrase is, als ik dit zeg. Zag ik na bijna \'20jarigen arbeid my den weg gewezen om my van den last der verant- woordelykheid voor anderer zielen te bevryden, ik deed het, en zou er niet tegen op zien om my met nederigen arbeid te geneeren.

-ocr page 65-



		61 Maar dien weg vind ik my niet gewezen. Blijft voor my bidden. Ik ben in den toestand van: Wee my, indien ik het Evangelie niet verkondig." Wat hem boven veel vooral ergerde, was het dwee- pen van Protestanten met Roomsche priesters, die te B. in een door Jesuiten gekochte huizinge kerk hielden, en er een herstel- lingsoord hadden. Bij hen prees men met uitbnndigen lof alles als zelfverloochening, zelfs wanneer men den eenen of den anderen Mon- seigneur, die een tractement genoot van 800. \'s maands, gezien had zijne kousen stoppende, en van wien men o zoo gretig een op Palmzondag gebenedeid palmtakje aannam. Dan werd het v. d. L. , al te eng om het hart," en zulke toestanden deden het verlangen bij hem bovenkomen om maar afgelost te wor- den." Sprak men er met hem over, dat in ouze verlichte, liberale negentiende eeuw" die priesterheerschappij in Indië zoo toenam, hij gevoelde dan soms wel iets als ijverzucht op Rome\'s organi- satie, maar bovenal ontvlamde hij in verontwaardiging over het gebrek aan ijver en beginselvastheid van Protestanten, die vooral wat van Rome kwam de trompet staken, en de kleinste harer goede werken "*beschouwden .door het vergrootglas hunner voor- ingenomenheid, maar in hooghartigheid de nederige Prote- stantsche zending over het hoofd zagen. De verklaring ervan zocht hij mede in de godsdienstloosheid van vele Europeanen, welke de minste aspiratie naar iets hoogers dan het aardsche hadden ver- loren in eene omgeving, die de zenuwen overprikkelt en ten laatste geest en spieren verslapt. Hy wist zoo goed, dat, hoe sterk menigeen zich waant in zyne loochening van God, ieder in zyn leven oogenblikken heeft, dat het afhankelyksgevoel aan het woord komt, zoodat, indien daarbij het schuldbesef zyne stem doet hooreh, de ,, vleeschelyke" mensch gedreven wordt om met ontzag op te zien tot den priester, die vergeving van zonden belooft by gehoorzaamheid aan het gezag zijner alleen- zaligmakende kerk. Met instemming haalde hy dan het woord aan: Wanneer het gemoed arm is geworden, en de kracht is vergaan, en het hart moede is van de dingen dezer wereld, buigt zich de sterke voor het brutaalste autoriteitsgeloof, en menigeen, die op het lichtzinnigste allen godsdienst verwierp, werpt zich dan in de armen van eene soeur de charité, om door haar vertroost te worden." Droefheid der wereld voerde z. i. tot Rome, terwyl

-ocr page 66-



		02

		alleen droefheid naar God deed hervormd" worden naar Joh. III : 3, 5 en Rom. XII : 1, 2. Alsof zijne gewone werkzaamheden nog niet voldoende waren, zoo werd in \'84 zyne drukte nog aanmerkelijk verhoogd door zijne bemoeiingen met de inlandsche gemeenten, door den Heer Mr. P. L. Antingh gesticht. Reeds van vroeger was V. d. L. bekend met diens evangelisatie, en het gehalte van zyne" Christenen en met diegenen onder hen, die iets beteekenden. Zy^- wisten hem te B. o zoo goed te vinden in tyden van nood en moeite. Meermalen ook hadden eenigen hunner, doorgaans niet tot zijne voldoening, op zijn erf gastvrijheid genoten. Toen de heer A., in \'82 naar Holland vertrokken, het volgend jaar was overleden, meende V. d. L., dat het zyne taak was om zich het lot van diens lieden aan te trekken, vooral omdat Goenoeng-Poetri, de woonplaats van den inlander Leonard, dien Mr. A. op Irvingiaansche wijze tot apostel" en opvolger had gewijd met oplegging der handen (den droogen doop", zooals de inlanders zeiden), het dichtst bij zijne zendingpost was gelegen. Het Genootschap van In- en Uitwendige Zending had zich echter reeds met die Chris- tenen in betrekking gesteld. V. d. L. voorzag wel, dat dit weinig zou baten, omdat de tegenzin van Mr. A. tegen het Kenootskap" wel door zyne volgers was overgenomen, maar hij wachtte, totdat hy bemerkte, dat men niet verder kwam. Toen be- greep hij, dat hy de hand aan den ploeg mocht slaan. Leonard, een weinig ijverzuchtig op zijne positie, zag eerst in die aanbie- ding van hulp geen heil. Doch langzamerhand veranderde hij van houding, zoodat hij ten laatste V. d. L. per brief kennis gaf, dat hy diens bystand verzocht namens al de gemeenten, en dat ik mijnheer verkies, opdat mijnheer de herder worde van Uw dienaar, in de plaats van den WelEd. Heer Anthing". Toen dit verzoek was gedaan, nam V. d. L. het aan, maar onder voorwaarden, die hy zou stellen. Hy eischte toen losmaking der banden met de Irvingianen te Amsterdam, en vernietiging der ingevoerde dwalingen, terwyl hij aan de gemeenten zelfstandigheid en aan de helpers handhaving van hun recht tot het bedienen der Sacramenten" beloofde. Het duurde eenigen tyd, voordat Leonard hem uitnoodigde eene godsdienstoefening te G.-P. te houden, maar toen sprak hy na veel strijd de belijdenis ruiterlijk uit, dat hy met

-ocr page 67-



		63

		zyn apostelschap had gedwaald, en den Heer in nederigheid wilde dienen. Tusschen het Genootschap en V. d. L. als vertegenwoor- diger der N. Z. V. was onderwijl de overeenkomst getroffen, dat al de gemeenten, met uitzondering van die, welke te Batavia was, in haren werkkring zouden worden opgenomen. Aan V. d. L. verbleef voorloopig de leiding dezer aangelegenheden, en nadat in de gemeenten zelve eenige verdeeldheid was overwonnen, ver- trouwden zich Goenoeng-Poetri, en Pondok Gedeh, en Poeloe Gehang (land Tjakong) en Pasar Kliki enz., eindelijk ook Tang- geran aan hem toe. Zoo spoedig mogelyk zorgde hij overal voor school onderwijs, \'t welk er niet zeer was behartigd, en aan de helpers leide hy de verplichting op, om aanteekening te houden van de behandelde onderwerpen, en er eene korte toelichting by te voegen, opdat de voorgangers tot studie zouden genoodzaakt worden". De N. Z. V. kreeg door dit alles een getal van 263 ^-"" gedoopten meer ter verzorging, een grooter aantal, dan op hare overige posten werd gevonden, en hy had hoop dat mettertijd velen hunner beschamen zouden het gezegde van dien regent: Eer maakt gij van een\' buffel een Soendanees, dan van een\' Soendanees een Christen". Het deed hem goed, toen deze zaak eindelijk in orde was ge- komen. Hij zag er in, dat al was het leven van een\' zendeling geen spelevaren, de Heer het hem niet aan bewijzen Zyner liefde en trouw deed ontbreken". Nog in het begin van Juli \'85 maakte de voortvarende man met Leonard afspraak tot eene generale rond- reis om de gemeenten nauwkeurig te leeren kennen. Ook was hy met zijne echtgenoote overeengekomen, dat zij hare school voor Europeesche kinderen en de baten ervan zou opgeven, en dat zij zoude uitzien naar eene behoorlyke plaats om inlandsche kinderen kosteloos te onderwijzen. Maar de mensch wikt, God beschikt." Het was voor hem reeds tegen den avond geworden, en zyn dag was gedaald". Eigenlyk was V. d. L. al maanden lang telkens onwel geweest. Daar er in de helft dier maand voor hem gelegenheid was om zich eenigen tyd naar Tjiandjoer te begeven, raadde zyne vrouw hem dit aan, meer om zyne zenuwen, dan om het buik- lyden, waaraan hy sukkelde. Toen hy er een paar weken was geweest, kwam hij over Soekaboemi terug. Daar wilde hy Dr. Weiss raadplegen, die eerst geen gevaar duchtte. Maar in éénen dag

-ocr page 68-



		64

		verergerde V. d. L.\'s toestand zoo, dat deze hem levensgevaarlijk verklaarde. Met moeite keerde hy van die vreeselyke" reis huiswaarts. Een hevige aanval van dysenterie sloopte in weinige dagen zijn anders zoo sterk lichaam. Met geduld droeg hy het. Tot in zijne laatste uren gingen zyne gedachten over zyne gemeente. De zynen vertroostte hy, en naar zijne gewoonte in zichzelven sprekende, prees hy voortdurend Gods barmhartigheid en liefde. En toen zyn zwager Albers den stervende nog ten overvloede vroeg, of hy\' rustig kon sterven, was het eenvoudige, heldere antwoord: «Rustig, alles in orde, alles in orde, hoor." Den 5^den Augustus, des avonds omstreeks 5 uur, ontsliep hy in des levens volle kracht, als aan het hart van den Eeuwige. Daar hy in zijne ziekte vermagerd was, had hij iets jeugdigs over zich, doch hy had een\' diepen, vermoeiden trek op het gelaat. Zyn heimwee naar het Vaderland, dat Boven is, was, spoediger dan hij had gedacht, vervangen door de rust van het volk Gods. Zyne weduwe bleef met drie kinderen achter. Zijn dood bracht alom groote verslagenheid te weeg. Niemand," zoo schreef de zendeling Albers, niemand heugt het, ooit zulk eene algemeene deelneming onder rijk en arm, onder jong en oud te B. te hebben gezien bij eene begrafenis, als bij die van onzen broeder." Op het beste gedeelte van het kerkhof staat zijn graf. Een sier- lijk monument van marmer, omgeven van een fraai y\'zeren hek, is er op geplaatst door zijne talryke vrienden uit inlanders en Europeanen. Op de voorzyde ervan leest men: D. J. VAN DER LINDEN, f 18§85. Zyn leven was Christus en het sterven gewin. Op de achter zy de staat: Zyne Vrienden en Vereerders. Na V. d. L.\'s verscheiden werd de drukkery dadelyk gesloten. Jan Hess, zyn «uitstekende helper," nam de school met pi. m. 96 leerlingen onder zyn opzicht en hield de gewone vergaderingen.

-ocr page 69-



		65 De Zondagschool en het huisbezoek werden door Mevrouw V. d. L. aanvankelijk voortgezet, zoover dit in haar macht stond, en zij schreef ervan: Myn hart is verbryzeld," maar ik heb behoefte om zijne voetstappen te drukken. Ik gevoel mij slechts kalm als ik zijn werk doe." Hoe goed was het voor de regeling der zaken door Albers, die ook de nieuwe gemeenten onder zijne hoede nam, dat de weduwe ervan geheel op de hoogte was. Zij hield het werk gaande, totdat het Bestuur haar vrijheid gaf naar Holland terug te keeren. De zendeling Tiemersma werd eenigen tijd V. d. L.\'s opvolger. Door diens verplaatsing naar Tanggeran is deze post van veel gebeds en van veel strijds onbezet..... Toen in \'69 de zendeling Cusell was overleden na zeer korten dienst in het Evangelie, schreef V. d. L., wien dit verlies diep smartte: De zending echter moet het zijn, die onze harten ver- vult en niet de personen, die het werk der zending doen." Het zij zoo. Doch dit neemt niet weg, dat voor de zending de betee- kenis van de persoonlijkheid eens zendelings uitermate gewichtig is. Wanneer wij dan terugzien op een leven als dat van Van der Linden, en pogen om den indruk ervan in één woord samen te vatten, zoo komt ons als vanzelf het woord des Zaligmakers in de herinnering: Het goede zaad zijn de kinderen des Koninkryks." H. H. MEULENBELT. Houten, Nov. 1889.

53

moet, bij wie werkelijk in alles heiliging des harten waarneembaar
was. Dikwijls vraagt men nog zich van hen af: Maar hebt gij wel
een hart?" Het is ook voor de zending eene ramp, dat hier de nood-
zakelijkheid ontbreekt om zich in te spannen voor het dagelijksch
brood! Daarom kent men de groote dryfveer tot plichtsbetrachting
niet, en maatregelen tot verbetering zouden zeker baten, als wij hier,
zooals de heer Umbgrove het eens zeide tot den Gouv.-Generaal
Duymaer van Twist, drie maanden winter hadden." Ziet, ik
kan veel dragen, en heb reeds veel gedragen, en daarover zal ik
geen tranen storten. Maar verkeerdheden in Christeninlanders
maken mij zoo benauwd, dat ik zou kunnen uitbarsten in geween.
Dan heb ik het gevoel, dat mijn hart gebroken is. Het grieft
mij zoo, als ik uit den mond van Mohammedanen hoor: Ik
geloof, dat die mensch nog eens gebaad (gedoopt) moet worden."
Evenwel, als er een beginsel des nieuwen levens in een menschen-
hart is, houd ik altijd moed. Laat iemand zijn humeur tegen zich
hebben, of wat nog erger is, zijn karakter, ja, laat hij af en toe
door dezen of genen hartstocht zoo beheerscht worden, dat hij onder
de macht der zonde bezwijkt, indien er ook maar een beginsel des
nieuwen levens is, komt hij ten laatste nog te recht." Met groote
lankmoedigheid hield hij dan ook aan in het vermanen en in
het onderrichten, en was hiervan de nadeelige zijde, dat nu en
dan iemand, dien hij op zyn nommer had gezet, verbitterd tegen
hem werd, h\\j won anderen door zn\'ne trouw in het waar-
schuwen. Merkwaardige voorvallen van de kracht der waarheid
aan de conscientiën werden hem soms openbaar. Moest h\\j ook wel
eens schrijven: Gaarne zou ik zien, dat de eenvoudige lieden
mijner gemeente zelfstandiger werden, dat zij met meer onbe-
vangenheid oordeelden over goed en kwaad;" had lüj zelfs tijden,
dat hy met een bezwaard hart over zb\'ne gemeente klaagde: De
geheele vergadering vertoont zich aan mijn oog als eene massa
klei, levenloos en taai, en ik gevoel ten eenenmale mh\'ne onbe-
kwaamheid om in die massa bezieling te brengen," het geloof aan
de almachtige werking des Heiligen Geestes hield V. d. L. staande,
en deed hem de klei" ploegen en bezaaien op hope. De cate-
chisaties, die hy met doopcandidaten hield, gaf hij gewoonlijk
in hunne huizen, omdat dan de huisgenooten als vanzelf gedwongen
waren ze aan te hooren, en zijne kweekelingen in de beruchte