-ocr page 1-

		fyi./6p>,x,*\'
		VERSLAG van de onderzoekingen, verricht aan de Nederlandsche tafel van Tiet Zoölogisch Station van dr. A. Dohrn te Napels, van 1 September tot 31 December 1890, doori. C. Koningsberger.
		Aan Zijne Excellentie den Minister van Binnenlandsche Zaken.
		Bij beschikking van 10 Juli 1890 n°. 1556, afdeeling K.W., stelde Uwe Excellentie mij in staat gedurende het tijdperk van 1 September tot 31 December 1890 werkzaam te zijn aan de Nederlandsche tafel van het zoölogisch station van dr. Anton Dohrn , te Napels. Van de mij bij genoemde beschikking opgelegde verplichting na mijne terug- komst een verslag mijner verrichtingen aan het Departement van Bin- nenlandsche Zaken in te zenden , heb ik bij deze de eer mij te kwijten. De onderzoekingen waarmede ik mij heb beziggehouden betreffen in de eerste plaats het watervaatstelsel der polycladeu (eene groep van platwormen, waarvan talrijke vertegenwoordigers in de Golf van Napels worden aangetroffen). Voor zooverre mij bekend is, is dr. Ar- nold Lang de eenige die dienaangaande eenige bijzonderheden mede- deelt in zijne mouographie: »Die Polycladen (Seeplunariöc) des Golfes von Neapel und der angrenzenden Meeresabschnitte", welke in 1884 het licht zag, terwijl Max Schultze reeds in 1854 schreef: »Ich habe bei ThysaDozoo\'n und Septoplana ein Wassergefüszsystem mit schwin- genden Wimperlappchen erkannt". Mijne onderzoekingen zijn hoofdzakelijk verricht aan de volgende species: Thysanozoön Brocchii, Stylochus neapolitanus, Stylochus pi- lidium , Leptoplaca Alcinoi, Discocelis tigrina, Eurylepta cornuta, en wel aanvankelijk aan levend, daarna aan, volgeus verschillende methoden, geconserveerd materiaal. Hoewel het namelijk door vele onderzoekers als vaststaande aangegeven wordt, dat bij platwormen in het algemeen aan geconserveerd materiaal geen spoor van watervaat- stelsel meer zichtbaar is, ben ik er nochtans in geslaagd, zij het ook na vele vergeefsche pogingen, dit orgaan althans gedeeltelijk in fijne doorsneden weder te vinden en eenige histologische bijzonderheden te constateeren. De zoo even genoemde soorten zijn vertegenwoordigers der vier groote polycladenfamiliëD. Tot mijn leedwezen is het mij niet ge

-ocr page 2-

		2
		lukt exemplaren te krijgen van eenige afzonderlijk staande vormen , als Anonymus , Cestoplana en Prothiostomum. 1.    Thysanozoön Brocchii. Thysanozoön is de eenige zeeplanarie waar tot dusverre een water- vaatstelsel gevonden en beschreven werd. Het bestaat volgens Lang uit: a. groote kanalen; b. fijne excretie-capillairkanalen; c. excretie- producten afzonderende van lange trilfakkels voorziene cellen. Deze drie deelen heb ik teruggevonden en kan aan de beschrijving van Lang het volgende toevoegen. Het watervaatstelsel ligt met zijne vertakkingen grootendeel3 boven de vertakkingen van den darm. De.richting van het uiteinde der groote kanalen is dorsaal, echter is het mij niet gelukt uitwendige openingen waar te nemen, wier bestaan zich op dunne doorsneden het eerst zou verraden aan doorbrekingen der bij de polycladen krachtig ont- wikkelde basaalmembraan. Het aantal in den wand der kanalen ge- legen kernen is in den regel gering; de tril haren zijn zeer kort, zoodat hare beweging slechts onder zeer gunstige omstandigheden is waar te nemen. De ksrnen der secerneerende cellen liggen niet altijd terminaal, alzoo niet nabij het inplantingspunt van den langen trilfakkel, maar werden door mij in doorsneden van met sublimaat geconserveerde dieren dikwijls zijdelings aangetroffen, dus gelegen naast de cylindrische ruimte waarin de trilfakkel beweegt; 2.    Stylochus neapolitanus en Stylochus pilidium. Het watervaatstelsel dezer beide soorten van het geslacht Stylochus is veel moeilijker te vinden dan dat van Thysanozoön, vooreerst om- dat deze dieren veel minder doorschijnend en ten tweede omdat de afmetingen van het orgaan in quaestie veel geringer zijn. De secerneerende cellen liggen hier nabij elkander, veelal in de on- middellijke nabijheid van den lichaamsrand, de trilfakkels zijn zeer lang, de afvoerende capillairen en kanalen slechts over eene kleine uitgestrektheid vervolgbaar. Het komt mij, met het oog opdegroeps- gewijze plaatsing der excretie-cellen en de naar eenzelfde punt gerichte, alzoo ten opzichte van dat punt centripetale beweging der trilfakkels niet onwaarschijnlijk voor dat hier gemeenschappelijke uitmondings* openingen bestaan. Wellicht is de bruinachtig grijze, zeer sterke pigmentatie der huid oorzaak, dat ik deze openingen niet heb kunnen ontdekken; 3.    Discocelis tigrina. Bij Discocelis heb ik volmaakt hetzelfde gevonden als bij de beide Stylochussoorten. Ook hier zijn de trilfakkels zeer lang, hunne be- weging echter is uiterst traag en langzaam; 4.    Leptoplana Alcinoi. Talrijke exemplaren dezer soort werden, zoowel levend als op door- sneden , onderzocht. Slechts éénmaal meende ik een spoor van een wa- tervaatstelsel aan te treffen, doch heb mij dienaangaande geene vol- doende zekerheid kunnen verschaffen; 5.    Eurylepta cornuta.

-ocr page 3-

3 Ook bij Eurylepta levert de sterke pigmentatie der huid een groot bezwaar op tegen het onderzoek der inwendige organen van het levende dier. Doch eenmaal gevonden, bleek het watervaatstelsel hier eene nog krachtiger ontwikkeling en grooter verbreiding te bezitten dan bij Thysanozoön. De secerneerde cellen zijn grooter, haar protoplasma is zeer fijn korrelig, hare kernen zijn hier minder duidelijk waar te nemen dan hij Thysanozoön; de trilfakkels zijn meer in aantal, hunne beweging is zeer energisch. De omtrekken der cellen tegen het omgevende weef- sel zijn dikwijls zeer moeilijk waar te nemen. De trilharen in de grootere kanalen zijn zeer duidelijk, de wand dier kanalen is vrij dik, bevat vele kleine sterk lichtbrekende bolletjes, wier natuur ik niet heb kunnen opsporen, en zet zich hier en daar uit tot korte blindzakken, bij voorkeur in de nabijheid van die plaatsen waar twee, drie of soms meer grootere kanalen bijeenkomen. Het ge- heele watervaatstelsel ligt ook hier aan de rugzijde van het dier en vertoont eene zeer sterke vertakking. Nu en dan zijn sterke contracties waar te nemen; wellicht wordt dan water uitgestooten en daarna weer opgenomen. In de tweede plaats heb ik mij beziggehouden met de ontwikke- lingsgescbiedenis van Pleurobranchus testudinarius , eene groote Gastro- pode, die tijdens mijn verblijf hare eieren gelegd had in een der bassins van het Aquarium van het Zoologisch Station. De eieren, in verbazend groot aantal ingebed in eene waaiervormige geleiachtige massa, zijn zeer klein en ontwikkelen zich aanvankelijk snel, later langzamer. Slechts de zeer vroege ontwikkelingsstadiën heb ik tot nu toe aan doorsneden en totaalpraeparaten knnnen bestudeeren. Zij vertoonen in hoofdzaken groote overeenkomst met die van Planorbis, eene zoet- water-Gastropode, wier ontwikkeling door Kabl beschreven is. Ik hoop later gelegenheid te hebben elders uitvoeriger hierop terug te komen. Ten slotte heb ik nogmaals getracht een antwoord te vinden op de vraag of er open gemeenschap bestaat tusschen het bloedvaatstelsel en de nephridia bij hemertinen, ditmaal Eupolia delineata, eene der Pa- laeonemertinen tot onderzoekingsobject uitkiezende. Evenals bij reeds vroeger (\'oor mij ingestelde onderzoekingen luidde het antwoord ont- kennend. Aan het einde van dit korte overzicht mijner verrichtingen aan het Zoölogisch Station te Napels gekomen , acht ik het mij eene eer aan Uwe Excellentie mijnen weigemeenden dank te brengen voor de gelegenheid waarin Uwe Excellentie mij stelde, mijne studiën een viertal maanden voort te zetten, onder zoodanige gunstige omstandigheden als slechts in het warme zuiden met zijne rijke fauna gevonden worden. Utrecht, Januari 1891. J. C. KONINGSBERGEB.

. «