ïfy»ij(Z98 0t_: :M-^^ A

vy vvvv vn" vy vv< vyvyvy vy vv vyvy vyvyvy wvv w vy vy y v ._%\' A A AA A A A A A A A A A A A A A A A A A A A

VAN JURIDISCHE, MORERE, MAATSCHAP] EIJJKE, NATIONALE
EN MILITAIRE ZIJDE BESCHOUWD

3*A^:\'«^;^v =_=__ ___,

-~i ► : V V V< VV VY VN" VN" Vy VN¹ V.VJ VY VN* W VV Vy VV VN" VV VN" VV VV VV VV V V

-i vj A A A A A A A A A A A A AA A A AA A AA A A

PERSOONLIJKE DIENSTPLICHT.

RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT

IllllillllllIIIIIlIIIII!

PERSOONLIJKE DIENSTPLICHT

VAN JURIDISCHE, MOREELE, MAATSCHAPPELIJKE. NATIONALE
EN MILITAIRE ZIJDE BESCHOUWD

AMSTERDAM,
M. M. OLIVIER.

Een der roemrijkste vorsten dezer eeuw, Keizer Wilhelm I,
heeft gezegd, dat de invoering van eene nieuwe leger-
wet met persoonlijken dienstplicht gelijk staat met eene
omwenteling in het volksleven" ^!). Êeeds bi/j de eerste
lezing hebben deze woorden in hooge mate onze aandacht
getrokken: zij gaven op kernachtige wijze uitdrukking aan
de overtuiging, welke zich reeds geruimen tijd bij ons had
gevestigd.

Is dan, zoo redeneerden wij, liet invoeren van persoon-
lijken dienstplicht een vraagstuk van zidk een omvang en
gewicht, dat het gelijk staat met eene omwenteling in ons
volksleven, is het afschaffen der dienstvervanging van zulk
een ingrijpenden aard, dat het invloed heeft op (die stan-
den der maatschappij: dan zal het ook van het hoogste
belang zijn de redenen vóór en tegen zulk een ommekeer
rijpelijk te overwegen, ten einde geen onberaden stappen te
doen. lederen rechtgeaarden Nederlander zal het aan-
genaam zijn het vóór en het tegen van dit zoo belangrijk
vraagstuk te kennen.

Veel is dan ook in den laatsten tijd over dit onder-
werp in ons vaderland geschreven. Ook de Staatscom-

1) Men vindt dit gezegde aangehaald en bevestigd door Dr. Schaepman in
het Centrum\'\', 5 Febr. \'89.

missie, ingesteld tot voorbereiding der wettelijke regeling
van den militairen dienstplicht, kon natuurlijk dit vraag-
stuk niet onaangeroerd laten. Haar verslag is bekend: de
meerderheid verklaarde zich vóór, de minderheid tegen
deze omwenteling in ons volksleven. Dankbaar voor den
ijver, door geheel de Commissie bij het vervullen harer
taak aan den dag gelegd, kunnen toi/j toch tot ons leed-
wezen in het punt betreffende persoonlijken dienstplicht
met de meerderheid niet meegaan, en blijven ivij liet ge-
voelen der minderheid deelen. Met den eerbied, aan het
gezag van bekwame mannen verschiddigd, hebben wij de
redenen van weerszijde aan een ernstig onderzoek onder-
worpen. Wij hebben getracht ons van alle vooroordeelen
te ontdoen en zonder hartstocht of partijdigheid de rede-
nen vóór en tegen gewogen. Bij dat onderzoek zijn ons de
redenen vóór persoonlijken dienstplicht te licht toegeschenen ;
doch de redenen tegen deze omicenteling in ons volksleven
hebben wij zoo zwaarwichtig bevonden, dat zij onvoorwaar-
delijk de schaal voor het behoud der plaatsvervanging
hebben doen overslaan. Wij geven deze redenen in over-
weging aan alle bezadigde Nederlanders, en wij houden
ons overtuigd daardoor aan velen een niet onaangenamen
dienst te betvijzen. Men vindt tegenstanders van persoon-
lijken dienstplicht onder alle standen en richtingen: onder
liberalen en anti-liberalen, protestanten en roomsch-katho-
Heken, militairen en burgers; voor deze allen schrijven
ivij, deze allen vinden hier de gronden hunner overtuiging
uiteengezet....

Anderen ivederom, van alle kleur en richting, zijn
door de redenen der militaristen verschalkt en min of
meer op het dwaalspoor gebracht. In hun hart ivenschen
zij niets vuriger dan behoud der plaatsvervanging; zij
haten, als alle vrije Nederlanders, eiken dwangmaat-

regel; maar, toch!... de redacteurs en correspondenten
van verschillende dagbladen verheffen den persoonlijken
dienstplicht zoo hemelhoog, plülantropen geven zulke schoon-
klinkende gronden, bekwame militairen verwachten daar-
van zooveel heil, dat men meent te moeten zwichten en
de bijzondere belangen voor het algemeen welzijn des
vaderlands te moeten opofferen. Voor zich zelven zijn zij
wel niet innig overtuigd; de overtuiging is hun veeleer
door mannen van gezag opgedrongen. Ook denzulken.
gelooven we, zal deze verhandeling welkom zijn. Zij zxdlen
zien, hoe op alle ernstige moeielijkheden der voorstanders
icordt geantwoord, hoe deze nieuwe beperking onzer vrij
heid door geen enkele deugdelijke reden wordt gewettigd,
hoe juist door het stelsel der plaatsvervanging èn persoon-
lijke èn sociale belangen icorden bevorderd, tenvijl de
vrijheid en onafliankelijkheid van ons vaderland met het
behoud dier plaatsvervanging zeer goed vereenigbaar is.
Want van alle zijden zullen xcij dit gewichtig vraagstuk
beschouwen, zoo van juridische en moreele, als van maatschap-
pelijkc historische, nationale, paedagogische, economische
en militaire zijde.

Wij hébben getracht te schrijven met die kalme bezadigd\'
heid, icelke den ernstigen denker voegt, maar ook met die
ruiterlijke openhartigheid, welke aan de overtuiging eigen
is. Niemand voorzeker zal ons de uiting dezer overtui-
ging euvel duiden, gelijk ook wij van onzen kant de ver-
dediging der tegenovergestelde meening niemand kwa-
lijk zouden durven nemen. Ook hier kan het Fransche
spreekwoord: Du choc des opinions jaillit la vérité"
bewaarheid worden. Door de redenen van over- en iceer
aan het denkend Nederlandsche publiek bloot te leggen, is
het in staat een oordeel te vellen over het al of niet in-
voeren van persoonlijken dienstplicht, over het al of niet

bewerken van deze omwenteling in ons volksleven. Wig
hebben eindelijk geschreven, gedreven door loare vaderlands-
liefde, die alle Nederlanders, van welke politieke richting
zij ook zijn mogen, oprechte hoogachting en genegenheid
toedragen. Ons doel was niet gelijk te hebben, maar vol\'
gens ons vermogen iets bij te dragen tot heil van den
Staat, tot bloei en welvaart zijner burgers, tot behoud der
vrije zelfstandigheid van ons aller dierbaar vaderland
onder den schepter van het roemrijk huis van Oranje.
Wij durven vertrouwen, dat deze bladzijden in denzelfden
geest gelezen zidlen worden, als waarin wij die hebben
geschreven.

Persoonlijke dienstplicht beschouwd van juridisch
standpunt of van den kant der vrijheid.

Waarom zijn wij tegen persoonlijken dienstplicht\'?

Omdat het invoeren van persoonlijken dienstplicht in
Nederland zijn zou eene ongeoorloofde machtsoverschrij-
ding van den Staat, eene onrechtvaardige beperking van
de individueele vrijheid.

Les hommes naissent libres." Zoo luidde het eerste
artikel van de Déclaration des droits de Vhomme van
1789. Hoe men ook in het algemeen over deze verkla-
ring moge denken, welke ook de politieke en godsdienstige
overtuiging onzer lezers moge zijn, zeker is het, dat
allen de vrijheid beschouwen als eene der edelste gaven
van den mensch, dat allen hunne persoonlijke vrijheid
hooger schatten dan hun goed en hun bloed. Aan het
streven naar die vrijheid heeft eene machtige partij in
ons vaderland, die der liberalen, haar naam ontleend;
op die vrijheid van het individu beroepen zich voortdu-
rend anti-revolutionnairen en\'roomsch-katholieken, als op
den grondslag der andere vrijheden, van godsdienst, van
onderwijs, van vereeniging, enz. Eene edele gave voor-
zeker, een kostbaar kleinood is de individueele vrijheid,
waardoor ieder souverein is op zijn gebied en het recht
bezit om, binnen de grenzen der zedelijkheid, zijne lichaams-
en geesteskrachten naar eigen keuze toe te passen, en

zich in de vrije wereld te bewegen, waar en gelijk hij wil.
Dat deze vrijheid belemmerd wordt door persoonleken
dienstplicht, waardoor aan alle individuen het recht van
plaatsvervanging wordt ontnomen, zal wel ieder onzer
lezers duidelijk inzien. De vraag is slechts: Is deze belenv
mering der individaeele vrijheid door den Staat uit juri-
disch oogpunt rechtvaardig of niet? Alvorens hierop een
rechtstreeksch antwoord te geven, moeten wij eenige rechts-
begrippen uiteenzetten omtrent de verhouding tussehen
staatsgezag en persoonlijke vrijheid. \')

Naast de persoonlijke vrijheid staat het gezag, dat
de gestelde orde handhaaft en, wel verre van den mensch
te verlagen, zijne rechten en vrijheden zoodanig beschermt,
dat slechts teugellooze vrijheidsgeest voor verderfelijke
uitspatting wordt behoed.

Wederrechtelijk geoefend, ontaardt het gezag in despo-
tisme en tyrannie: een vergrijp te zwaarder naarmate
de ontroofde schat dierbaarder is. En toch, hoe groot
deze misdaad ook zij, te allen tijde en overal heeft
despotisme,machtsoverschrijding en dwingelandij bestaan;
te allen tijde heeft de sterkere zijne overmacht doen ge-
voelen op den zwakkere, hem van zijn vrijheid en hei-
ligste rechten beroofd. Ja, meer dan door eenig privaat
persoon is in den loop der eeuwen die ongerechtigheid
gepleegd door de macht, welke tot beschermer dezer rech-
ten en vrijheden gesteld is, te weten : door den Staat.
Op welke wijze het gezag ook bekleed werd: door één-
hoofdig absolutisme, door aristocratische oligarchie, door
constitutioneelen regeeringsvorm, door republiek of de-

1) De geachte lezer zal hior natuurlijk geen wijde uiteenzetting ver-
wachten der verschillende theorieën aangaande den oorsprong en den
rechtsgrond van het gezag. Dit zou trouwens voor ons doel geheel over-
bodig zijn. Schrijvend voor alle Nederlanders, onverschillig welke staats-
partij zij zijn toegedaan, stellen wij ons op een neutraal en onpartijdig
standpunt. Voor onze beginselen beroepen wij ons dan ook hoofdzake-
ljjk op het bezadigd oordeel en het gezond verstand, hetwelk zulk
een karaktertrek is van onze Nederlandsche natie. Overigens zullen wij
deze beginselen nog bekrachtigen door het gezag van geleerden van zeer
uiteenloopende richtingen.

mocratie, er is geen eeuw geweest, waarin niet in
min of meer talrijke landen jegens een geheel volk
of eene aanzienlijke minderheid onrecht en dwinge-
landij werd geoefend, waarin niet de individueele vrij-
heid van een groot gedeelte eener natie door de staats-
macht onrechtmatig werd besnoeid of ontnomen. \') En
geen wonder; want juist omdat de Staat in eene maat-
schappij de sterkste is in materieele kracht, is hij ook
meer dan eenig privaat persoon in gevaar, hiervan een
onbeperkt gebruik te maken ten koste van het individu ³).
Zelfs heeft het niet aan vleiers en aanbidders ontbroken,
die zulk een despotisme op den troon des rechts hebben
verheven en als leer der wetenschap verkondigd, dat
het recht van den Staat op de individuen geen andere
grenzen kent, dan zijn brutale macht en zijn willekeur,
\'t Is de theorie der onbegrensde staatsalmacht, der sta-
tolatrie of staatsvergoding, volgens welke de staatsgod
zoowel het einddoel is der burgers als de oorsprong en
milde gever van al hunne persoonlijke en maatschappe-
lijke rechten en vrijheden, \'t Spreekt vanzelf, dat vol-
gens deze leeraars elke dwang door den staat geoefend,
dus ook persoonlijke dienstplicht of ontneming van de
vrijheid der dienstvervanging, rechtvaardig is.
Doch tegenover deze vrijheiddoodende en menschont-

1) Dat ook eene minderheid rechten en vrijheden bezit, die door eens
meerderheid op onrechtvaardige wijze kunnen worden gekrenkt, zal wel
door geen verstandig wijsgeer worden ontkend. Zeer juist zegt Bluntschli,
een der meest gezaghebbende schrijvers der vrijzinnige rechtsschool:

Die Monarchie aber hat einen ihrer gewichtigsten Vorzüge darin, dasz
sie berufen ist, auch die Minderheit in ihrer Freiheit und in ihretn Rechte
vor den Anmaszungen der Mehrheit zu schiltzen." Algemeine Staatslehre,
I, S. 491.

2) Vooral met het doel om de persoonlijke vrijheid tegen hetStaats-
absolutisme te beschermen, heeft Rousseau zijn systeem van het contrat
social" opgesteld: Trouver une forme d\'association qui défende et
protégé de toute la force commune la personne et les biens de chaque
associé, et par laquelle chacun, s\'unissant a tous, n\'obéisse pourtant
qu\'a lui-même, et reste aussi libre qu\'auparavant: tel est Ie problème
fondamental, dont Ie contrat social donne la solution." Du contrat social,
1. I, ch. VI.

eerende dwaling staat de leer der waarheid, steunend op-
de uitspraken van het gezond verstand en bekrachtigd
door het gezag van geleerden van alle richting. Neen,
de Staat is niet almachtig ten opzichte zijner burgers;
zijn kunnen is geen mogen, zijn kracht niet de grens
van zijn recht; hij wordt in zijne bevoegdheid beperkt
door zijn wezen, door zijn doel of zijne bestemming. Ge-
lijk in de natuur de krachten der wezens beantwoorden
aan haar doel, gelijk in eene georganiseerde maatschappij
de strijdkrachten moeten overeenkomen met de te ver-
vullen taak, met het door het leger te bereiken doel>
gelijk in eene vrije, goed geregelde corporatie de rech-
ten der bestuurders worden bepaald volgens het doel
en het wezen dier vereeniging, zoo heeft ook de natuur
of de Schepper dit zegt ons de gezonde rede de
rechten en het gezag van den Staat afgemeten volgens
zijn doel \')

En welk is dan het doel, de taak van den Staat, die
de grens is zijner bevoegdheid 1 Als in kiem heeft onze
geleerde Hugo de Groot dit neergelegd in deze definitie:
De Staat is eene volmaakte vereeniging van vrije men-
schen, bijeengekomen ter genieting van hunne rechten
en ter bevordering van het algemeen welzijn." *) Uit

1) ,Der Fürst," zegt Stahl, de voornaamste leeraar der historische en
antirevolutionnaire rechtsschool, hat die Gewalt nicht als in seiner Per-
son, sondern als im Wesen der Anstalt entsprungen, dalier auch nicht
nach seinem Privatwillen und zu seinem Privatzweck, sondern begrilnzt
und beslimmt durch den Zweck nnd nach dein Oesetze der Anstalt"- Staats-
lehrè oder die Principien des Staatsrechten 1856, S. 141. Eveneens Mr. Fa-
bius: Hoe groot deze (de macht der overheid) is, hangt af van de taak,
die zij te vervullen heeft, en gelijk elk verband, ook het Staatsverband,
van beperkten aard is, zoo kan de macht eeuer overheid, ook die der
Staatsoverheid, nooit eene onbegrensde wezen." De leer der Souvereini-
Uit, bl. 47. Insgelijks Held, door Fabius geciteerd: Des Staates
Uittel und Zweck» bestimmen die Granzen seines Könnens und Wollens."
Verfassungssystem. Th. I, S. 238. Ook Mr. C. W. Opzoomer wijdt in
zjjn : Staatsregtelijk Onderzoek" de geheele derde paragraaf aan het doel
van den Staat" om volgens dit doel de grenzen der Staatsmacht ten op-
zichte der individueele vrijheid af te bakenen, bl. 2038.

2) Est autem civitas coetus perfectus liberorum hominum juris fruendi
et communis utilitatis causa sociatus." De jure belli ac pacis. 1,1, § 14 l.

\'deze woorden kunnen wij dit tweevoudig doel van den
staat afleiden: bescherming en verdediging van de rech-
ten en vrijheden der individuen en bevordering of onder-
steuning van die algemeene belangen van tijdelijken aard,
welke boven het bereik liggen der bijzondere of vereenigde
zelfstandige krachten. In de eerste plaats is dus de Staat
handhaver en beschermer van den persoon enden eigendom
zijner burgers, zoowel tegen inwendige wanordelijkheid en
rustverstoring (wetgeving, rechtspleging, politie,
enz.), als tegen uitwendig vijandelijk geweld (landsverdedi-
ging); in de tweede plaats treedt hij op als bevorderaar
van het ware algemeen belang, zoo vaak dit door de indivi*
duen, hetzij afzonderlijk, hetzij vereenigd, niet wordt ver-
kregen. ^l) Aan dit doel nu (in casu de landsverdediging)

1) Om het gewicht der zaak zal de lezer ons veroorloven, deze oin-
sehrijving van het doel en de taak van den Staat eenigermate te verklaren
en door eenige getuigenissen te staven. Wat het eerste doel aangaat:
handhaving en bescherming, dit wordt door niemand betwist. Slechts zij
hier opgemerkt, dat dit hoofddoel bij alles op den voorgrond moet staan.
Zeer juist zegt dit Prof. Opzoomer: De Staat moet in de eerste plaats
zorgen voor de bescherming zijner burgers, van hun persoon en van hun
eigendom. Daarheen moet het oog der staatsmagt voortdurend gerigt
zijn, en zij behoort van dat doel niet het geringste op te offeren, om
naar eenig ander doel, hoe voortreffelijk het mogt zijn, te streven. Aan
een ander doel mag en moet zij dan alleen denken, wanneer het zon-
der de minste schade voor dat hoofddoel kan worden bereikt. Al wat
door een regering zou kunnen verrigt worden ter aanmoediging van
landbouw, nijverheid, kunsten en wetenschappen, al wat zij doen kan
voor de belangen van onderwijs en godsdienst, het moet uit dit oog»
punt worden beschouwd." Staatsregtelijk Onderzoel\', bl. 37. Betrekke-
lijk het tweede doel gelooven we, dat de meeste tegenstanders van de
staatsbemoeiing zich met deze uitdrukkingen zullen kunnen vereenigen
en in dezen zin de behartiging van het volksbelang den Staat niet zullen
ontzeggen. Wij geven gaarne toe, dat dit waar volksbelang niet in abstracto,
in ideale opvattingen van het brein van zekere staatslieden mag bestaan,
maar dat het inderdaad in concreto, direct of indirect, ten algemeenen
nutte en vrede moet strekken; dat dus partijbelang, al is die partij ook
meerderheid, geen algemeen belang is. Ook erkennen wij, dat de Staat,
bij de beslissing of iets bevorderlijk is aan het zedelijk welzijn en de
ontwikkeling van een volk, niet uitsluitend van de meerderheid mag
afhangen, maar wel degelijk op de zedelijke gemoedsbezwaren der min-
derheid acht moet slaan. Waar deze bezwaren bestaan, mag hij de ziens-
wijze der meerderheid omtrent het algemeen belang aan de minderheid
niet opdringen, noch dezer vrije ontwikkeling belemmeren. Doet hij dit,

moeten wij de wettigheid van persoonleken dienstplicht
toetsen; wij verzoeken daarom voor een oogenblik des
lezers verscherpte aandacht.

Om zijn doel te bereiken, heeft de Staat recht

dan komt dit tweede doel, de bevordering, in botsing met het eerste
doel van den Staat, hetwelk altijd hoofddoel blijven moet: de persoon-
lijke vrijheid van een aanzienlijk deel der natie wordt niet beschermd, maar
geweld aangedaan. Het gevolg hiervan is gisting en spanning in den
lande. In plaats van algemeen belang en ontwikkeling heeft men inwendigen
strijd, onrust en ontevredenheid, zoodat noch het eerste, noch het tweede
doel des Staats wordt bereikt. De geschiedenis van elke natie weet me-
nig tijdperk aan te wijzen tot bevestiging dezer beschouwingen. Zh
verkondigt tevens luide dit beginsel van het gezond verstand: het
hoogste, meest algemeene volksbelang, en daarmede het heil van den
Staat, is hierin gelegen, dat de vrijheid van individuen, familiën en cor-
poratifin, zooveel mogelijk, ongeschonden blijve bewaard, dat hunne vrije
ontwikkeling naar behooren worde gesteund en bevorderd.

Wij beroepen ons hier verder op de meest gezaghebbende leeraars dei-
vrijzinnige rechtsschool, die tal van beperkingen stellen aan de staats-
zorg voor do ontwikkeling en algemeene welvaart en deze eerst en vooral
van individueele krachten willen doen uitgaan. Mr. Opzoomer spreekt
terecht van twee klassen van aangelegenheden, die geheel buiten het
staatsdoel vallen: lo alles, wat niet in het belang der burgers in het
gemeen is, maar slechts in het belang van sommige burgers, hoe klein
of hoe groot hun getal ook moge zijn ; 2o. alles, wat ofschoon het in
het belang der burgers in het gemeen is, geen beperking der individueele
vrijheid vordert, maar beter door het werken dier vrijheid zelf kan worden
verkregen. Het een zoowel als het ander behoort niet tot de bemoeiin-
.,gen van den Staat; het moet aan private werkzaamheid worden over-
gelaten." (T. a. p. bl. 27). Ahrens, een der hoofdleiders dezer school,
heeft, gelijk bekend is, de theorie der Bedingungen" uitgevonden, vol-
gens welke de Staat niet als werkende oorzaak der algemeene ontwikke-
ling mag optreden, maar slechts verplicht is, uiterlijke voorwaarden te
stellen en middelen te verschaffen, waaraan individuen, familiën en vrije
vereenigingen behoefte hebben om hun eigen ontwikkeling en hun welzijn
te bewerken. Bei Festhaltnng aldus Ahrens der wichtigen Unter-
scheidung zwischen Bedingung und Causalitat ist daher die fördernde
Aufgabe dahin zu bestimmen, dasz der Staat, welcher selbst keine
schöpferische, causale, sondern eine regelnde Ordnung ist, in keinem
Geblete in die iirsaehlichen Kriifte und Gesetze eingreifen, weder als allein
handelnder noch als sachlich theilnemender Factor auftreten darf. Der
Staat is weder Priester, noch Lehrer, noch Wissenschaftsforscher oder
Künstler, und auf dem volkswirthschaftlichen Gebiete weder Urprodu-
cent noch Gewerbe- oder Handelstreibender." Naturrecht, B. II, S. 294.
Niet minder wil Bluntschli allen dwang hebben geweerd van de staats-
zorg voor het algemeen belang, en dezer ondersteuning slechts dan doen
optreden, wanneer de individueele of vereenigde vrije krachten ontoe-

op alle middelen, waaraan hij behoefte heeft; hij mag,
ja hij moet zelfs den burgers lasten opleggen, welke tot
het vervullen zijner taak noodzakelijk zijn. Dezen zijn
dan ook in geweten verplicht de rechtvaardige lasten te
dragen. In het opleggen dezer lasten moet de Staat
echter zeer op zijne hoede zijn. Immers hij komt hier
in conflict met de individuen ; maar ook de individuen
zijn van natuur vrije en zelfstandige machten, souve-
rein binnen de sfeer hunner rechten en onafhankelijk
van eenig menschelijk gezag. ^l) Hij zij dus uiterst om-
zichtig, ten einde de persoonlijke vrijheid en de rechten
van den mensen niet zonder noodzakelijkheid te schen-

reikend zijn: Die Sorge und Pflege und daher die Einwirkung des
.Staates reicht über das Rechtsgebiet hinaus, aber wesentlich nicht in
_nzwingender Form, sondern zur Unterstützung und Fórderung wichtiger
und weitverbreiteter Lebenszwecke, toenn deren Mittel nicht ansreicheu
_nnnd diese der müchtigen Staatshilfe bediirfen." Die Lehre vom modernen Staat.
D. I, S.368. Men vergelijke ook de artikelen: AbsohUismua en Freiheit
in zijn Staatswürterbucft. De groote staatsman onzer vrijzinnige partij,
Thorbecke, zegt in zijn Parlementaire Redevoeringen omtrent de plichten
van den Staat: _rKene eerste wet (voor den Staat) ia onthouding; onthou-
ding van hetgeen zijne roeping als regtsvereeniging te buiten gaat. Het
zijn in wezen, bestemming en middelen andere levensmagten dan de
staatsmagt, welke de kerk, het onderwijs, wetenschap, kunst, maat-
schappelijk te vormen en te bosturen hebben ; magten in wier sfeer
.burgerlijk overheidsgebod of dwang niet te pas komt." Narede, bl. VIII.

Met nadruk wenschen wij op doze uitspraken te wijzen. Daaruit
blijkt, dat, hoezeer in de practijk de gevoelens ook uiteenloopen. de
groote leeraars der liberale school van het staatsrecht in hunne principes
volstrekt niet de theorie der onbeperkte staatsmacht huldigen, gelflk wel
eens door hare tegenstanders beweerd wordt. Deze theorie, waardoor
elke beslissing der meerderheid, hoezeer zij ook inbreuk make op de
individueele vrijheid, recht wordt verklaard, moet onvermijdelijk leiden
tot het socialisme, en mag dus niet in aanmerking komen, waar het
geldt een toestand volgens recht en billijkheid te organiseeren.

1) Es folgt aus dem Wesen des Menschen, dasz nicht nur jeder ein-
zelne Mensch, sondern auch jede menschliche Gesellschatt in gewissen
.. Beziohungen ihr eigener Herr sei, d. h. insofern keinen menschlichen
Gewalthaber über sich haben kunne. Soweit ein Mensch oder eine Ge-
sellschaft dies ist, soweit nennen wir sie selbstandig oder souveriin."
Aldus Held: Staat und Gesellschaft. II, S. 493. Een Souverein gezag
nu wordt door Groen van Prinsterer genoemd elk gezag, dat in den
kring zijner regten aan geen hooger menschelijk gezag verantwoordelijk
en ondergeschikt is." Grondwetsherziening en Eensgezindheid, bl. 334.

den, en geen ongeoorloofden en immoreelen dwang te
oefenen. Wijl nu de reden, waarom de Staat tot deze
lasten mag dwingen, alleen is de noodzakelijkheid, de
behoefte aan die middelen tot volbrenging zijner taak,
zoo is hij ook verplicht de zioaarte der op te leggen lasten
te berekenen naar den graad van de noodzakelijkheid,
zoodat de lasten slechts mogen stijgen in evenredigheid
van de noodzakelijkheid, en een uiterst zware last slechts
in eene uiterste noodzakelijkheid gewettigd wordt. Laat hij
zich niet door dezen vasten regel leiden, maar handelt
hij hierin volgens willekeur en eigen goeddunken, dan
zal hij zich ongetwijfeld schuldig maken aan verkrach-
ting van de rechten zijner burgers, welke hij toch ge-
roepen was te beschermen.

Deze lasten nu zijn tweeërlei: geldelijke en persoon-
lijke. Vermits echter ieder mensch van natuur meer
gehecht is aan zijn individueele vrijheid dan aan zijn
geld of goed, m. a. w. vermits persoonlijke lasten den
vrijen mensch veel zwaarder drukken dan geldelijke, zoo
is de staat verplicht in de eerste plaats door het vor-
deren van geldelijke inkomsten zijn tweevoudig doel te
bereiken. Hierdoor zal hij tevens in staat worden gesteld,
de persoonlijke diensten, welke de burgers uit vrije
keuze hem aanbieden, naar waarde te beloonen. Zoo
blijft de individueele vrijheid zooveel mogelijk gespaard;
er is slechts dwang tot het geven van geld, niet van
den persoon. Alleen in het geval der uiterste noodzake-
lijkheid of volstrekte behoefte heeft de Staat liet recht tot-
persoonlijke diensten te dwingen.

Immers, door het dwingen van den persoon tot be-
paalde diensten, tot het leenen zijner arbeidskracht op
deze of gene plaats, voor dit of dat dikwijls onaange-
naam werk, gedurende min of meer geruimen tijd, wordt
beslag gelegd, niet op een gedeelte van zijn geld, maar
op den mensch zelven met zijn vermogens en zintuigen,
wordt hem zijn onschatbare vrijheid, dat aangeboren
recht, krachtens hetwelk hij zijn lichaams- en geestes-

krachten volgens eigen keuze kan toepassen, op geweld-
dadige wijze ontnomen. Welnu, om zulk een dwang te
oefenen, om zulken uitersten last op te leggen, dit
zegt ons \'t zedelijk rechtsgevoel wordt eene uiterste,
volstrekte noodzakelijkheid voor het algemeen belang
vereischt.

Buiten dit ééne geval der volstrekte noodzakelijkheid
is inbreuk maken op de vrijheid van den persoon en
zijne handelingen een daad van willekeurig absolutisme,
moet derhalve de Staat door het opleggen van min druk-
kende geldelijke lasten zijn doel trachten te bereiken.

Ziedaar de eenvoudige doch onwrikbare beginselen
omtrent staatsgezag en vrijheid, beginselen geheel ge-
grond op recht en billijkheid, gedicteerd door het gezond
verstand. Wij twijfelen niet, of de ontwikkelde lezer, al
mocht hij ook vreemdeling zijn op het gebied der rechts-
wetenschap, zal de juistheid dezer beginselen inzien en
erkennen.

Uit deze principes nu vloeien als vanzelf de vol-
gende conclusiën voort omtrent legerorganisatie, con-
scriptie, algemeenen en persoonlijken dienstplicht.

1° De Staat moet alles doen, wat in zijn vermogen is,
om het leger uit vrijwilligers te doen bestaan en te dien
einde een vrij debat laten tusschen vraag en aanbod. De
i\'eden hiervan is, dat aldus de individueele vrijheid van
alle burgers volkomen blijft gewaarborgd, terwijl de
persoonlijke diensten, die door een aantal hunner vrij-
willig tot de verdediging van het land worden aange-
boden, naar billijkheid door andere burgers worden ver-
goed.

Zoolang mogelijk dus moet de economische wet der
verdeeling van der. arbeid door den Staat, voor den krijgs-
dienst gelijk voor andere diensten, worden onderhouden.
Al zou dus ook voor een leger van vrijwillig dienenden
de som der belasting merkelijk moeten stijgen, de recht-
vaardigheid, die den Staat ten opzichte zijner burgers
bindt, eischt toch dat hiertoe worde overgegaan.

Want vooreerst zal gelijk reeds is aangetoond
het offer van geld, door eene matige verhooging derbe-
lastingen, voor de bevolking in haar geheel op verre na
niet zoo zwaar drukken, als het offer van hetgeen den
mensch het dierbaarste is, t.w. van zijne persoonlijke
vrijheid.

Ten tweede vordert de rechtvaardigheid, dat de Staat
de lasten ook voor \'s lands defensie naar best vermogen
gelijkmatig onder de burgers volgens eens ieders draag-
kracht verdeele. Immers het leger handhaaft de onaf-
hankelijkheid van geheel den Staat en van al zijne on-
derdanen, beschermt de rechten en vrijheden, den eigen-
dom en de goederen van alle burgers, vooral echter van
de meestbezittenden. \'t Is dus plicht, dat ook alle bur-
gers, een ieder volgens zijne draagkracht, maar vooral
de meestbezittenden, als zijnde de meestbelanghebben-
den, in de lasten des legers deelen. En onrechtvaardig
zal het zijn, tenzij de nood den Staat er toe dwinge,
deze lasten alleen of grootendeels te doen dragen door
individuen van het mannelijk geslacht, van 20 tot 35
jaar, en door de huisgezinnen die de meeste zoons heb-
ben en daarom reeds onder grooter zorgen gebukt gaan;
terwijl individuen van boven de 35 jaar of van het vrou-
welijk geslacht, en huisgezinnen die slechts dochters of
in het geheel geen kinderen hebben, van deze lasten
zouden zijn bevrijd, ofschoon deze laatsten toch even-
zeer, en wellicht nog meer, door de bescherming van het
leger worden gebaat, dan de eersten. Slechts door gel-
delijke belastingen, die naar evenredigheid van het ver-
mogen over al de ingezetenen des Rijks, van welken
leeftijd of kunne zij ook zijn, kunnen worden omgeslagen,
zal ook deze druk gelijkelijk en rechtvaardig worden
verdeeld; nooit echter door persoonlijke diensten, die
slechts van een betrekkelijk gering gedeelte der natie,
en zonder te letten op het zeer verschillend draagver-
mogen, kunnen worden gevergd.

Dat dus een leger van vrijwilligers de normale rechts-

toestand is, zal, gelooven we, een ieder onzer lezers bea-
men. Dien toestand te willen veranderen en conscriptie
te willen invoeren in landen, waar dit niet noodzakelijk
is, gelijk in Engeland, Amerika, enz., zou een onrecht-
vaardig ingrijpen zijn in de persoonlijke vrijheid der
burgers, eene zeer ongelijkmatige verdeeling der lasten. \')

2°. Zou er echter op deze wijze geen genoegzaam
aanbod van vrijwilligers zijn, of zouden de eisenen der
dienstloonen zoo hoog loopen, dat deze de financieele
draagkracht der natie overschrijden, d. w. z. zou de
som der geldelijke lasten voor het gezamenlijke volk
drukkender zijn dan de som der op te leggen per-
soonlijke lasten, dan heeft de Staat het recht beslag te
leggen op den persoon van den burger en het benoodigd
aantal soldaten door dienstplichtigen aan te vullen, dan
is conscriptie geoorloofd. De reden hiervan is duide-
lijk. De Staat heeft immers recht op al de middelen,
die noodzakelijk zijn tot bereiking van zijn doel, in
casu \'s lands verdediging. In de uiterste noodzake-
lijkheid mag hij zelfs uiterst zware lasten opleggen en
inbreuk maken op de individueele vrijheid. Welnu, zulk
een uiterste noodzakelijkeid bestaat in ons geval; zonder
verplichten krijgsdienst zou de onafhankelijkheid van
Staat en burgers in gevaar verkeeren.

3°. Is echter de conscriptie slechts geoorloofd, omdat
zij volstrekt noodzakelijk is, dan ook alleen in zoover
zij volstrekt noodzakelijk is. Immers de eenige reden,
welke zulk een dwang wettigt, is de noodzakelijkheid ;

1) Men vergelijke de belangwekkende digressie van Mr. S. Vissering
in zijn ,Handboek van practische Staathuishoudkunde" (II. n. 721), waar
de Leidsche Hoogleeraar meer bepaaldelijk uit staatluüshoudkundig oog-
punt de conscriptie bestrijdt, en tal van argumenten, die ook tot aanbe-
veling van persoonlijke dienstvervulling worden aangevoerd, op zakelijke
wijze beantwoordt. Ofschoon ook wij de afschaffing van gedwongen krijgs-
dienst het ideaal van een gezonden Staat noemen, zijn wij echter van
meening, dat dit ideaal niet zoo spoedig kan worden bereikt. Hoe er naar
te streven, zullen wij in onze proeve van legerorganisatie verder ont-
wikkelen.

waar deze reden dus ophoudt, is ook de grens der be-
voegdheid van den Staat. Overschrijdt hij deze grens
der volstrekte noodzakelijkheid, dan is hij schuldig aan
rechtsverkrachting ten opzichte zijner onderdanen.

Een ieder zal bijv. volgaarne toegeven, dat, indien
de Staat voor \'slands verdediging slechts 100,000 man
noodig heeft, hij er geen 2 of 300,000 mag eisenen.
Doet hij dit toch, dwingt hij zonder uiterste noodzake-
lijkheid tot algemeenen dienstplicht, dan handelt hij
onrechtvaardig en despotiek. Het gepleegde onrecht
is veel grooter, dan indien hij zonder noodzakelijkheid
de belastingen der burgers drie- of viermaal zou ver-
dubbelen en deze gelden noodeloos verkwisten; want
nog eens, \'t is hier een inbreuk maken op de heiligste
rechten van den mensen, op de hem allerdierbaarste
vrijheid.

Om dezelfde reden nu mag ook de Staat, alleen in
geval van uiterste noodzakelijkheid, den burgers de vrijheid
der dienstvervanging ontnemen. Maar, deze strikte nood-
zakelijkheid bestaat voor Nederland niet. Bus is afschaf-
fing van dienstvervanging in ons vaderland ongeoor-
loofd, eene machtsover schrijding van den Staat, eene on-
rechtvaardige beperking der individueele vrijheid.

Tot verdere toelichting en betoog der premissen zul-
len wij achtereenvolgens aantoonen:

I dat het recht der dienstvervanging eene groote, zeer
gewaardeerde vrijheid is; II dat de Staat deze vrijheid
mag toestaan; III dat de Staat het gebruik dezer vryj-
heid moet toestaan.

I. De dienstvervanging in het leger is een groote, door
de burgers zeer gewaardeerde vrijheid. Hieraan, dunkt
ons, zal bij geen onzer lezers de minste twijfel bestaan,
als wij opmerken, dat jaarlijks 2000 a 2500 lote-
lingen \') van deze vrijheid gebruik maken, niet zel-

1) In 1886 namen van de nagenoeg 11,000 dienstplichtigen 2875 een

den ten koste der grootste offers. Immers, het is eene
geheel onjuiste voorstelling, wanneer men beweert, dat
deze vrijheid alleen den rijken en gefortuneerden ten
goede komt. Neen; uit zekere statistieken blijkt, dat
verreweg het grootste gedeelte dezer geremplaceerden
tot den middelstand, velen zelfs tot de gewone volks-
klasse of den zoogenaamden vierden stand behooren²).
Ja zelfs de armen en nietsbezittenden zijn nog meer-
malen in de gelegenheid van deze vrijheid te profiteeren,
zoowel van de nummerverwisseling, wanneer de ééne
broeder bijv. in plaats van den anderen optreedt, als
van de gewone dienstvervanging door de liefdadigheid
van meer gegoeden.
Insgelijks is het eene geheel verkeerde voorstelling,

plaatsvervanger of nummerverwisselaar. Van 1878 tot 87 bedroeg hun
getal ongeveer 21 pet., dus gemiddeld ruim 2300 per jaar.

2) In Februari jl. gaf de Tilburgsche Courant" de volgende statistiek
van de verschillende beroepen der jongelieden, die gedurende 10 achter-
eenvolgende jaren in een der grootste gemeenten des rijks een plaats*
vervanger of nummerverwisselaar hadden gesteld: landbouwer 65,
wever 29, fabrikant 22, bakker 17, klerk 14, smid 12, zon-
der beroep 11, timmerman 10, fabriekwerker 10, koopman 8,
kleermaker 8, student 7, huisschilder 6, molenaar 4, leer-
looier 4, geestelijke broeder 4, rijknecht 3, reiziger 3, win-
kelbediende 3, sigarenmakor 3, winkelier 2, kassier 2, onder-
wijzer 2, slachter 2, letterzetter 2, tabakskerver 2, schoen-
maker 1, verver 1, barbier 1, metselaar 1. Totaal 229. Men
ziet hieruit, dat de groote meerderheid der geremplaceerden tot den
gewonen middelstand behoort, en wel voornamelijk tot den ambachts-
stand en den landbouwersstand. (Wat deze landbouwers aangaat, wete
men dat de aangegeven gemeente in eene heistreek ligt). Van de overigen
mogen wij veilig een even groot aantal tot de mindere volksklasse: we-
vers, fabriekwerkers, rijknechten, sigarenmakers enz. rekenen, als tot de
rijkere standen.

Hoevelen uit de mindergegoede standen zich laten remplaceeren. blijkt
insgelijks uit statistieken omtrent België. De heer Frère-Orban, die her»
haaldelijk premier is geweest van een liberaal ministerie, sprak in Mei
1873 in dezer voege in de Belgische Kamer: Hoeveel burgers laten zich
vervangen ? 3000 van de 12,000 en van deze 3000 zijn 78 pet. dagblad-
schrijvers, bedienden, arbeiders, werklieden van allerlei soort. 78 pet.! ...
Daarvan betaalden meer dan 62 pet. in het geheel geen directe belas-

ting of betaalden aan belasting minder dan 40 francs.....Dat zijn dan

de rijken, voor wie men zegt, dat wy in de bres spiüngen, wanneer wij
de plaatsvervanging verdedigen."

wanneer men zou meenen, dat deze vrijheid alleen aan
die ruim 2300 jongelingen ten goede ton komen, welke thans
een plaatsvervanger stellen. Bovengenoemde statistieken
bewijzen eveneens, dat ook anderen uit diezelfde min-
dere klassen van dit recht gebruik kunnen maken, indien
zij slechts willen. Zeer velen van de 8 a 900 jongelingen,
die thans voor hun nummer optreden, zouden zich kun-
nen laten vervangen, doch verkiezen het niet; öf wel
omdat de uitoefening van dit recht hun geen 5 a 600
gulden waard is, öf wel omdat zij niet, gelijk zoovele
anderen van hun stand, eenigen tijd te voren hebben
willen sparen en de benoodigde som op hunne verte-
ringen hebben willen bezuinigen. Indien men nu, vol-
gens eene matige berekening, het getal dezer catego-
rieën, welke zich nog zouden kunnen laten remplaceeren,
op \'/, of V4 schat, dan bevindt men, dat ongeveer de
helft der natie van de vrijheid der plaatsvervanging öf
gebruik maakt, öf althans door flnancieele omstandig-
heden niet belet wordt er gebruik van te maken \'). En
wat de andere helft aangaat, ook voor dezen blijft de

1) Dat wij in onze berekening niet overdrijven, zal, gelooven wij, een
ieder moeten toegeven, die bedenkt, dat er duizenden lotelingen uit de
volksklasse zijn (fabriekarbeiders, ambachtslieden, enz.), die dagelijks 1 61.
tot 1,60 Gl. verdienen. Rekent men nu 50 a 60 cent daags voor kost,
kleeding en woning, dan zal zulk een loteling in 2, 3 of i jaar de voor
een plaatsvervanger benoodigde som hebben uitgespaard. Het financieel
verlies van dezen loteling zal niet zooveel grooter zijn, als dat van een
anderen, die geen gebruik wil maken van de dienstvervanging, doch
daardoor zijn arbeidsloon gedurende de 12 of 15 maanden actieven dienst
en de herhalingsoefeningen der volgende jaren zal moeten missen. Zoo
verklaart men ook het door de statistieken bewezen feit, dat de meeste
geremplaceerden niet tot de hoogere, maar tot de middelbare of zelfs
mindere standen behooren. \'t Is waar, dezen moeten zich hiervoor ineer
offers getroosten dan genen; maar nog eens, het feit, dat zoovele hon-
derden van den vierden stand zich op deze wijze laten remplaceeren,
bewijst meer dan genoeg, dat nog zeer vele anderen van deze vrijheid
gebruik zouden kunnen maken, indien zij door eenige jaren van spaar-
zaamheid en oppassendheid deze gelden wilden bezuinigen. Geheel onjuist
is dus do voorstelling der militaristen, dat de vrijheid der plaatsvervan-
ging slechts eene vrijheid is voor de 21 ten honderd, die tot de rijken
behooren, voor de overige 79 pet. armen een dwang.

plaatsvervanging eene groote vrijheid; want al zijn zij
ook voor het oogenblik niet in staat er van te profitee-
ren, voor vele oppassende huisvaders blijft toch nog de
hoop bestaan, door noeste vlijt en spaarzaamheid den
geldelijken toestand hunner familie dusdanig te verbe-
teren, dat later hunne jongere zoons deze vrijheid nog
ten goede kan komen, welke hoop door persoonlijken
dienstplicht voor altijd en voor allen onverbiddelijk wordt
afgesneden.

Overigens dat feitelijk zeer velen van de plaatsver-
vanging geen gebruik kunnen maken, neemt niet weg,
dat het eene vrijheid is voor alle burgers, voor geheel
het volk. Voor armen en mingegoeden is deze vrijheid
niet ongelijk aan de vrijheid der fabriekarbeiders, van
elders een andere betrekking of kostwinning te zoeken.
Wijl dezen meestal geen ander beroep kennen of op eene
andere fabriek niet worden toegelaten, zijn zij gedwon-
gen op dezelfde fabriek tegen een door den werkgever
te bepalen loon te arbeiden. Ook hier is dus in zekeren
zin dwang tot persoonlijken dienst, niet tengevolge van
een besluit van den fabrikant, die een ieder de vrijheid
laat om heen te gaan, maar tengevolge van de flnan-
cieele omstandigheden, die den arbeider noodzaken tus-
schen broodsgebrek en gedwongen persoonlijken arbeid
op deze fabriek het laatste te kiezen. Zoo dwingen ook
alleen financieele omstandigheden, niet de Staat, den
mingegoede tusschen dienstvervanging en persoonlijken
krijgsdienst het laatste te kiezen.

Het blijft dus bewezen, dat het recht der plaatsver-
vanging in zich zelf eene groote vrijheid is, welke allen
zonder onderscheid van stand wordt toegestaan, welke
door zeer velen hoog wordt gewaardeerd, aan alle klas-
sen der maatschappij, en niet het minst aan de mindere
klassen, als zijnde de talrijkste, ten goede komen kan
en feitelijk ten goede komt. Na deze punten te heb-
ben vooropgesteld, gaan we over tot het bewijs onzer
tweede stelling, welke aldus luidt:

II. De Staat mag zijnen burgers de vrijheid der
plaatsvervanging toestaan.

Niet weinigen in den lande hebben principieel bezwaar
tegen deze thesis. Zij beweren, dat de verdediging des
Vaderlands door de wapenen een persoonlijke plicht is
van eiken burger, die niet door een ander mag worden
overgenomen, dat het verleenen van het voorrecht der
plaatsvervanging aan de meergegoeden eene onbillijk-
heid is ten opzichte der minvermogenden, die dan alleen
den allerdrukkendsten last van den krijgsdienst zouden
moeten torsen. Ook de meerderheid der Defensie-Com-
missie is dit gevoelen toegedaan.

Wij zullen dus trachten dit punt zoo duidelijk mogelijk
in het licht te stellen. Onze redeneering komt hierop
neer: de dienstvervanging in het leger is niet onzedelijk
of onrechtvaardig, noch in zich zelve of per se, noch om
de omstandigheid dat bij conscriptie met behoud dei-
plaatsvervanging den burgers een ongelijke last wordt
opgelegd. Dus mag de Staat de vrije uitoefening van dit
recht toestaan.

1°. Dat het princiep van dienstvervanging in het leger
op zich zelf beschouwd niet onzedelijk is, dat bijgevolg
de verdediging des vaderlands door de wapenen uiter-
aard niet een persoonlijke plicht is van eiken burger,
kan onzes inziens aan geen redelijken twijfel onderhevig
zijn. Immers de vrijwillige dienst in het leger is ui-
teraard of in het wezen der zaak niet verschillend van
de andere diensten, die in staat en maatschappij door
andere personen vrijwillig tegen een geëvenredigd loon
worden overgenomen. Zoo volbrengt de dienstbode de
diensten of den arbeid, die anders de heer of mevrouw
des huizes zou moeten verrichten; zoo de onderwijzer de
diensten der ouders in zake de opvoeding der kinderen,
zoo de werkman den arbeid van zijn patroon, de nacht-
wacht, de dijkwerker, de brandweer, de politiebeambte,

enz., de diensten, die anders onder de ingezetenen eener
gemeente zouden moeten verdeeld worden. In al deze
gevallen heeft men dienstvervanging in den eigenlijken
zin des woords. Niemand nu zal in genoemde gevallen
dit beginsel als onzedelijk of onrechtvaardig wraken; en
te recht. Want de dienst wordt niet gedwongen maar
geheel vrijwillig tegen een goed loon overgenomen, de
arbeid volgens eigen keuze tegen een vrij bedongen prijs
in eens anders plaats verricht. Deze dienst, deze arbeid
staat hier gelijk met eene koopwaar, die volgens de
economische wet van vraag en aanbod, zonder eenigen
onzedelijken dwang, gekocht en verkocht wordt \'). Alle
rechten en vrijheden van den mensch worden dus ge-
eerbiedigd.

Welnu, ditzelfde princiep is eveneens van toepassing
bij de dienstvervanging in het leger: geheel vrijwillig
wordt tegen een door vraag en aanbod bepaald loon de
dienst, welke anders persoonlijk zou moeten worden ver-
richt, door een plaatsvervanger overgenomen.

Men zegge niet, dat een plaatsvervanger in het leger
zijn vrijheid verkoopt; dit doet evengoed iemand, die
als vrijwilliger in het leger dienst neemt, gelijk ook een
dienstbode, een nachtwacht, een sjouwerman, enz., die
zich allen vrijwillig aan een ander onderwerpen.

Men werpe ook niet op, dat een remplatjant zijn leven
en zijn ziel verkoopt; dit doet wederom evengoed en in
denzelfden zin de vrijwilliger in het leger. Wij zeggen :
in denzelfden zin; want eigenlijk verkoopt noch de
remplagant, noch de vrijwilliger zijn leven. Alleen kan
men zeggen, dat zij in zekere mate de kans of het ge-
vaar van het leven te verliezen verkoopen, of juister
gesproken, tegen geld van een ander overnemen. Wel-

1) Vandaar (lat de ouden ook den dienst of arbeid noemden: materia
pretio restimabilis. Het loon," zegt Mr. S. Vissering, als prijs van den
arbeid, wordt beheerscht door dezelfde regelen als de prijs der goederen.
De prijs is ook hier de uitdrukking van de waarde; de waarde wordt
ook hier bepaald door vraag en aanbod." (1. c. I. n. 52).

nu, in dezen zin verkoopen ook hun leven de matroos,
de pompier, de mijnwerker, de arbeider in hoogovens
of aan hooge gebouwen en honderden andere werklieden,
die zich ook voor geld aan een groot levensgevaar
blootstellen. Want de zeeman loopt niet alleen gevaar
in tijd van oorlog, maar ook in vrede, zoo dikwijls hij
te water is. Aan hoe vele gevaren mijnwerkers, spuit,
gasten, timmerlieden, metselaars, leidekkers en andere
ambachtslieden blootstaan, blijkt uit de nieuwsbladen,
die eiken dag tal van ongelukken weten te verhalen,
terwijl voor den soldaat, in ons vaderland althans, ge-
durende bijna zestig jaren de kansen van het leven te
verliezen niet zeer groot zijn geweest. Nog ernstiger zijn
de gevaren in de hoogovens en ijzergieterijen, waar de
arbeiders ten gevolge van hun moordend bedrijf, hun
leven met 20 a 80 jaren verkorten. Indien dus de Staat
niet mag toestaan, dat een remplagant in dien zin zijn
leven verkoope, indien hij iederen weerbaren burger
moet dwingen, persoonlijk dat gevaar te trotseeren, dan
volgt hieruit logisch, dat hij bijv. al zijne burgers moet
opleggen in persoon eenigen tijd de kanonnen te gaan
gieten voor \'s lands defensie benoodigd, of wel zich aan de
gevaren der buskruitfabrieken bloot te stellen, ten einde
de geweerpatronen te vervaardigen, die tot de verdedi-
ging van het gemeenschappelijk vaderland noodzakelijk
zijn, kortom, dat hij geheel het beginsel der verdee-
ling van den arbeid, dien grondslag onzer beschaafde
maatschappij, moet omverwerpen, en eiken voor een
ander verrichten dienst, waaraan levensgevaar verbon-
den is, als onzedelijk verbieden.

Ten overvloede zij hier nogmaals aangemerkt, dat in-
dien de immoraliteit der dienstvervanging gegrond zou
zijn op dezen zoogenaamden zielverkoop of menschen-
handel, hieruit wederom deze onzinnige stelling zou
volgen, dat de Staat ook alle vrijwilligers zou moeten
afschaffen. Want vooreerst verkoopt een vrijwilliger
evengoed zijn leven en zijn ziel als een plaatsvervanger,

wijl beiden zich voor geld aan dezelfde gevaren bloot-
stellen, èn wat het leven, èn wat de zedelijkheid aangaat.

Vervolgens zijn ook de vrijwilligers plaatsvervangers,
en dit in den eigenlijken zin des woords, wijl zij de plaats
der andere burgers in het leger vervangen. Immers te
allen tijde heeft op de gezamenlijke burgers de zware
plicht gerust den Staat en de maatschappij tegen bui-
tenlandsche vijanden te verdedigen ; niet echter in dien
zin, dat ieder burger gehouden was persoonlijk dien
plicht te vervullen. Neen, niet zoodra.was eene maat-
schappij tot zekeren trap van beschaving gekomen, of
vrijwilligers werden door het geld verlokt dien col-
lectieven plicht van de burgers over te nemen, hen dus
in de verdediging des vaderlands te remplaceeren. Zoo
was het in vroegere eeuwen, zoo is het ook thans nog.
Want de 12000 vrijwilligers (officieren, kader en min-
deren), welke thans in ons leger dienen, vervangen de
12000 burgers, welke, bij ontstentenis van dezen, tot
verplichten krijgsdienst zouden moeten worden aangewe-
zen. Men heeft hier dus plaatsvervangers volgens het
wezen der zaak en in den eigenlijken zin des woords;
want dat een remplaqant de plaats inneemt van een
bepaalden persoon, de vrijwilliger van een onbepaalden,
doet niets ter zake. Rechtens staan zij op dezelfde lijn,
en is er tusschen hen geen ander onderscheid, dan dat
gene onmiddellijk door den burger, deze middellijk door
den burger en onmiddellijk door den Staat, doch met het
geld der burgers wordt betaald. Dit kan echter van geen
invloed zijn op het al of niet moreele van het beginsel
der plaatsvervanging; beiden toch hebben op dezelfde
wijze voor geld hun vrijheid en hun leven veil, beiden
vervullen in plaats van andere burgers den zwaren
plicht van de verdediging des Vaderlands. Is dus het
stelsel der plaatsvervanging uiteraard immoreel en on-
rechtvaardig, dan ook dat van vrij willigen dienst; voor
de vierschaar der gezonde rede staan beide gelijk.

De verdediging van het vaderland door de wapens is

dus niet een plicht, die buiten het geval der uiterste
noodzakelijkheid door een ieder persoonlijk moet worden
verricht; m. a. w. de dienstvervanging in het leger is
op zich zelve genomen of in den aard der zaak niet on-
geoorloofd en onzedelijk; dus mag de Staat zijnen bur-
gers de vrijheid der dienstvervanging toestaan. "Ware
de plaatsvervanging per se immoreel, waarom dan
ook niet immoreel genoemd onze grondwet, die met het
voorschrijven der vrijwilligers ook in beginsel de plaats-
vervanging huldigt? Waarom dan ook niet immoreel
genoemd de legerinrichting, gelijk die bestond in alle
beschaafde landen van Europa vóór de Fransche revolu-
tie ? Waarom dan vooral niet immoreel genoemd het
systeem van legervorming, waardoor wij ons in de 17de
eeuw tot zulk een toppunt van staatkundigen bloei heb-
ben weten te verheffen ? Want geen land heeft, de
uitgestrektheid van zijn gebied in aanmerking genomen
meer geld besteed om dien duren plicht af te koopen
en zijne burgers door vreemde huurtroepen te laten ver-
vangen, dan onze republiek. Waarom eindelijk niet im-
moreel genoemd het systeem, waarnaar thans nog Enge-
land zich zelf en ook wij nog onze koloniën verdedigen?
Wil men consequent zijn, dan noeme men ook dit alles
menschenhandel, ziel verkoop, bloedprijs of hoe men de
plaatsvervanging ook al bestempelen wil, en men zegge
dat wij door al die zoogenaamde immoraliteiten zulk een
groot en machtig volk geworden zijn.

Wij hebben ons omtrent dit punt eenige uitweiding
veroorloofd, om de onhoudbaarheid te doen inzien van
dit ad nanseam usque herhaald argument: de verdedi-
ging des vaderlands is de eerste plicht van eiken bur-
ger, die door een ieder persoonlijk moet worden ver-
vuld; dien plicht afkoopen is immoreel, is schandelijke
menschenhandel, enz. Wij kunnen in dergelijke argumen-
ten weinig meer zien, dan holle phrasen van alle bewijs
ontbloot, dan klinkende machtspreuken, geschikt om op
onnadenkenden eenigen indruk te maken. Wanneer men

ze echter aan de wijsgeerige analyse van het gezond
verstand onderwerpt, dan zal ieder ontwikkeld lezer de
zinledigheid en banaliteit dezer spreuken inzien en er-
kennen. 1)

2°. Maar, zoo werpen de militaristen op, toegegeven,
dat de plaatsvervanging per se in haar wezen of uit den
aard der zaak, niet verwerpelijk is, men moet ze toch
als onzedelijk veroordeelen om de omstandigheid, dat, nu
de Staat eenmaal conscriptie of gedwongen krijgsdienst
heeft moeten opleggen, er bij behoud van plaatsvervan-
ging een ongelijke last ontstaat; de meergegoede toch kan
van deze vrijheid gebruik maken, terwijl de mingegoede
persoonlijk dit harde lot moet ondergaan. Voor de wet,
zoo redeneert men, zijn allen gelijk; de wet mag dus
geen onderscheid maken tusschen rijken en armen, wan-
neer er spraak is van zulk een drukkenden last als dienst-
plicht; hij moet dien allen gelijkelijk opleggen. Welnu,
door plaatsvervanging verleent de Staat een voorrecht,

1) Dat soms in de praktijk bij plaatsvervanging immoreele pressie is
geoefend, doet niets af tot de wettigheid van het beginsel in zich, even-
min als de woeker het vragen van een matigen interest ongeoorloofd maakt
Hier geldt de regel: tollatur abusus, maneal usus. Overigens behoort zulk
een pressie in onze dagen tot de uitzonderingen; en nooit is deze bij
plaatsvervanging zoo groot geweest, als bij het werven van vrijwilligers
voor den zeedienst en de koloniën.

Een militarist ergerde zich onlangs naar aanleiding van een bericht,
voorkomende in het Dagblad" van 18 April \'89.

In de Drentsche dorpen, zoo luidde liet, bestond in de laatste dagen
eene levendige vraag naar remplacanten. De prijzen die voor eenige weken
330 tot 350 bedroegen, zijn thans tot 375 a 385 gestegen." Ziedaar nu,
zoo heette het, een duidelijk bewijs : remplacanten worden beschouwd als
koopwaar ; plaatsvervanging is dus een onzedelijke menschenhandel. Met
een weinig kennis van de eerste beginselen der staathuishoudkunde had
men zich deze ergernis kunnen besparen. Immers \'t is een algemeen aan-
genomen princiep, dat de loonen voor diensten aan dezelfde economische
wet van vraag en aanbod onderworpen zijn, als de prijzen eener koopwaar.
Men kan eveneens zeggen, dat er veel of weinig vraag is naar dienstbo-
den, fabriekarbeiders, kantoorklerken, enz., dat dientengevolge hunne
prijzen rijzen of dalen. Verhoog het traktement onzer hooggeachte offi-
eieren met eenige honderden guldens, en geen twijfel of er zal meer
aanbod komen van officieren. Men zij toch niet kleingeestig en ergere
zich niet aan woorden!

eene uitzondering ten bate van het kapitaal, hij ontheft
de meer geforfcuneerden van den krijgsdienst, waartoe
hij de minvermogenden dwingt. Aldus ook de meerder-
heid der Commissie: Zonder twijfel is de krijgsdienst
de zwaarste van alle lasten, die het vaderland op zijne
zonen legt, en het gaat dus niet aan, alleen den minder
welgestelde dien last te doen dragen en den meer be-
middelde in de gelegenheid te stellen zich daarvan los
te koopen." (bl. 21.)

Ook deze moeielijkheid willen we aan een nauwkeurig
onderzoek onderwerpen. We hopen den lezer te over-
tuigen, dat ook de omstandigheid der conscriptie de in
zich zelve geoorloofde plaatsvervanging niet immoreel
maakt, dat geheel deze redeneeiïng slechts berust op
het socialistisch beginsel van staatsalmacht en gelijkheid
van standen.

a) Eerst zij echter nogmaals vooropgesteld, dat de
voorstelling: de Staat ontheft den rijke en dwingt den
arme, ten eenenmale onjuist is. De vrijheid der plaats
vervanging wordt door den Staat aan niemand onthou-
den, allen, zonder onderscheid van rang of stand, toege-
staan; vandaar dat ook alle klassen van deze vrijheid
gebruik maken, en nog duizenden anderen, ook der
lagere klassen, er van gebruik zouden kunnen maken,
indien zij zulks wilden. Wijl wij dit punt reeds ge-
noegzaam hebben ontwikkeld, blijve dit hier slechts in
\'t voorbijgaan aangestipt, om te doen zien, dat rijk en arm
in dit opzicht door de wet gelijkelijk worden behandeld.

b) Dat nu de plaatsvervanging vooral de minder tal-
rijke, meer bezittende klasse ten goede komt, dat de
meergegoeden gemakkelijker van dit recht kunnen profi-
teeren, dat dus de rijken een voorrecht genieten boven
de armen \'), dat bijgevolg de last der conscriptie onge-
lijk drukt, wordt door ons gereedelijk toegegeven; maar
deze ongelijke druk, dit voorrecht vindt zijn oorsprong

1) Hier genomen voor degenen, die wegens hun geldelijken toestand
g^en plaatsvervanger kunnen koopen.

niet in eene wetsbepaling van den Staat, doch spruit
voort uit de ongelijke verdeeling van de goederen der
fortuin, welke in elke geregelde maatschappij altijd zal
bestaan. Immers, de Staat voor zich legt een ieder, rijk
of arm, denzelfden last op: hij vordert van ieder, die
in de loting is gevallen, één soldaat. Dat nu de ééne
in persoon zijn dienst moet verrichten, de andere zich
kan laten vervangen, dat er dus ongelijke druk ontstaat,
is geheel onafhankelijk van den Staat, die zich van allen
positieven invloed onthoudt, het is een natuurlijk gevolg
van de ongelijkheid der standen.

De Staat, zegt men, mag geen voorrecht scheppen
voor den rijke, dus geen plaatsvervanging toestaan.
Wij antwoorden: de Staat geeft ook geen voorrecht aan
den rijke boven den arme. Gelijk hij niemand dwingt
eens anders plaats in het leger in te nemen, zoo ontzegt
hij ook aan niemand het recht zich te doen vervangen.
Hij houdt zich neutraal en passief, wijl het buiten de
sfeer ligt zijner macht en tot het rechtsgebied behoort
van elk individu. Alleen wanneer hij in plaats van den
rijke, dien hij om zijn kapitaal zou ontslaan, den arme
tot den krijgsdienst zou dwingen, zou er sprake zijn
van onbillijke bevoorrechting. Nu er echter zulk een
dwang niet bestaat, maar de mindergegoede, geheel
buiten den Staat om, uit vrije keuze tegen een billijk
loon den krijgsdienst van den meergegoede overneemt,
is er geen schijn van privilege, den rijke boven den
arme geschonken. Men zegge minstens eveneens, dat de
Staat den arme het voorrecht geeft een goede som te
verdienen.

Het gaat niet aan," zegt de meerderheid der Com-
missie, alleen den minder veelgestelde dien last te doen
dragen en den meer bemiddelde in de gelegenheid te stellen
zich daarvan los te koopen." Met uw welnemen, mijne
Heeren; de staat doet dien last ook niet den minder
welgestelde dragen; deze doet zich zelven dien last
dragen. De Staat verplicht niemand eens anders plaats

in te nemen. De mingegoede plaatsvervanger legt zich
zelven dien last op; geheel vrijwillig en met veel ge-
noegen neemt hij dien van den rijkere over, omdat hij
daarin eene goede winst ziet. Zeer juist werd dan ook
door de minderheid geantwoord, dat door de dienst-
vervanging geen enkel man tot militairen dienst ver-
plicht wordt, die door de invoering van den persoon-
dijken dienstplicht hiervan vrijgesteld zou worden.
Dikwijls wordt de zaak voorgesteld, alsof de minder-
gegoeden nu moeten dienen in de plaats of ter wille
van de meergegoeden. Die voorstelling is volkomen
onjuist. De plaatsvervangers treden geheel vrijwillig
in dienst in de plaats van degenen, die zij vervangen,
bepaaldelijk omdat zij er eigen voordeel in zien."
(bl. 132).

Ook is het niet de Staat, die den meer bemiddelde in
de gelegenheid stelt zich los te koopen; maar zijn eigen
fortuin, zijn geldelijk vermogen stelt hem in de gelegen-
heid van deze vrijheid gebruik te maken. De Staat geeft
hem de gelegenheid slechts in zoover hij, zooals het zijn
plicht is, dit recht en deze vrijheid van het individu
door eene wet erkent en in bescherming neemt, gelijk
hij ook het recht van huwelijk, van eigendom, van
dienstboden te nemen, en honderd andere rechten van
den mensch waarborgt en beschermt.

De meergegoede ontvangt dus dit voorrecht, deze
plaatsvervanging niet van den Staat, maar van zijn
geboorte, zijn fortuin, zijn stand, of liever van de natuur
of haar Schepper, die de maatschappij zóó heeft geor-
dend, dat er altijd bezitters en niet-bezitters zullen zijn,
waarvan de eersten meer zullen kunnen genieten, de
tweeden meer zullen moeten derven. Aan deze ongelijk-
heid van stand mag en kan de Staat niets veranderen,
zonder in de dwaze theorieën van het socialisme te
vervallen en geheel de maatschappelijke orde omver te
werpen. Hij beginne bijv. dan maar eerst met de l^steen 2^de klasse op de staatsspoorwegen af te schaffen

onder voorwendsel, dat hij de rijken niet mag bevoor-
rechten.

De Staat, zegt men wederom, mag de bezittende klassen
niet uitzonderen van het vervullen van den zwaren
plicht, hen niet ontheffen van dezen allerdrukkendsten
last. Ons antwoord luidt andermaal: de Staat zondert
niemand uit, ontheft of ontslaat niemand; hij vordert
van iederen dienstplichtige hetzelfde contingent. Ieder
burger heeft echter van natuur het recht zich door een
ander te doen vervangen, m. a. w. zich zelven te ont-
slaan, te ontheffen en uit te zonderen, op voorwaarde
dat hij een ander in zijn plaats stelle, om dienzelfden
dienst aan het vaderland te bewijzen. Want het recht
van plaatsvervanging ontleent zijn raison cl\'êtrë\'¹ niet
aan eene uitzonderingswet van den Staat; \'t is een
souverein recht van eiken mensch, waarop de Staat
volstrekt geen aanspraak kan doen gelden; \'t is een
aangeboren vrijheid van elk individu, geheel onafhan-
kelijk van het al of niet goedvinden van den Staat. Over
deze geheel onjuiste opvatting van vele overigens scherp-
zinnige mannen, dat namelijk de Staat de gever en bron
is van het recht van plaatsvervanging en dit gevolglijk
naar believen kan verleenen of intrekken, moeten wij,
als op een punt van het grootste gewicht, in III terug-
komen, waar wij zullen aantoonen, dat de Staat de vrije
uitoefening van dit recht moet toestaan.

c. Dat de omstandigheid der conscriptie en de ongelijke
last, welke bij behoud van plaatsvervanging daaruit
voortvloeit, geen reden is deze laatste als immoreel af
te schaffen, blijkt eveneens (a simili) uit andere lasten,
die de Staat of gemeente oplegt, doch waarbij in elke
beschaafde maatschappij dienstvervanging wordt toege-
staan. Men denke slechts aan de hand- en spandiensten,
die in vele gemeenten bestaan, aan den last van inkwar-
tiering, dien men kan uitbesteden, aan het rein houden
der straat voor zijne woning, aan de brandweer, gelijk
zij nog op verschillende plaatsen is georganiseerd, enz.

Ook hier bestaat dwang tot het dragen van lasten.
Maar terwijl de rijkere deze diensten door een ander
kan laten verrichten, moet de mindere man in eigen
persoon deze lasten torsen. Ook hier is dus ongelijke
druk der opgelegde lasten; ook hier heeft de rijke een
voorrecht boven den arme, kan hij zich van het ver-
vullen van een plicht vrijkoopen; ook hier is dus uit-
zondering, ontheffing voor het kapitaal, enz. Wilden
dus onze geachte tegenstanders consequent blijven, dan
moesten ze ook beweren, dat in alle genoemde gevallen
dienstvervanging en loskooping onzedelijk is, dat dus
de heeren in persoon met paard en kar moesten gaan,
of spade en houweel hanteeren, dat ook onze mevrouwen
in persoon de straten moesten reinigen, en dergelijke
onzinnigheden meer; dan moesten zij ook alle geldboeten
afschaffen en den deftigen aristokraat even goed als den
man uit het lagere volk, die geen boete kan betalen,
voor eene kleine nalatigheid of overtreding van het
politiereglement tot de voor hem zoo vernederende ge-
vangenisstraf veroordeelen.

Wij weten het wel, men brengt hiertegen in, dat de
conscriptie zulk een buitengewoon drukkende last is, die
gepaard gaat met verlies van vrijheid, met gevaar van
leven, enz. Maar deze meerdere of mindere maat van druk
kan niet van invloed zijn op het al of niet zedelijke dei-
plaatsvervanging. De plaatsvervanging, gelijk we be-
wijzen zullen, vindt haar grond van wettigheid en ze-
delijkheid niet in eene goedgunstige concessie van den
Staat, maar in de individueele vrijheid van eiken mensen.
Hoe drukkend dus ook de last moge zijn, welken de Staat
mij moet opleggen, door geen enkele wet mag hij dit
mijn aangeboren op zichzelf allerwettigst recht beper-
ken, tenzij door de uitoefening van mijn recht, dat van
een derde geschonden worde, of de strikte noodzakelijk-
heid voor het algemeen welzijn deze beperking zou vor-
deren. Dat nu door plaatsvervanging het recht van den
derde niet wordt geschonden, is overduidelijk, wijl deze

geheel vrijwillig tegen een goed loon mijn dienst over-
neemt; dat ook de afschaffing van mijn recht niet volstrekt
noodzakelijk is voor \'s lands onafhankelijkheid, zullen
wij verder betoogen.

Overigens, hoe zwaar deze last van dienstplicht weegt,
hij is geheel relatief. In de tegenwoordige tijdsomstandig-
heden neemt iemand zeer gaarne geheel dien last (l\'/ï
a 2 jaar actieven dienst met herhalingsoefeningen en
kansen van oorlog gedurende 5 jaar) tegen een vrij be-
dongen loon van i a 500 gulden over; wel een bewijs,
dat die last in onzen tijd althans niet zoo bijsonder
drukkend is. In oorlogstijd zal hij zwaarder zijn, maar
ook het loon zal naar evenredigheid rijzen.

d. Een ander bewijs voor onze stelling vinden we in
het feit der loting. Is plaatsvervanging onzedelijk, wijl
daaruit ongelijke druk voortvloeit, dan moet men ook
de loting als onrechtvaardig veroordeelen en terstond
algemeenen dienstplicht invoeren. Immers ook de loting
legt een zeer ongelijken last op: zij stelt den eenen vrij,
meermalen den rijke, dwingt onverbiddelijk den anderen,
dikwijls een arme, zonder eenige andere reden dan de
grilligheid van het lot. Ook hier is dus ongelijke ver-
deeling der lasten, evenals bij plaatsvervanging, wel niet
tusschen rijk en arm, maar tusschen den gelukkigen en
ongelukkigen loteling. Ook hier is dus dwang voor velen,
bevoorrechting en ontheffing voor anderen, terwijl voor
de wet toch allen gelijk zijn en dus dezelfde plichten
ten opzichte van het vaderland te vervullen hebben.
Beide stelsels veroorzaken dus ongelijken druk : wat bij
de loting de fortuin van het lot uitwerkt, doet bij de
plaatsvervanging de fortuin van het geld. Beide stelsels
zouden dus even onrechtvaardig, even verwerpelijk zijn.

De waarheid is echter, dat beide stelsels door den
Staat als even rechtvaardig moeten worden toegestaan,
wijl in beide gevallen de goede of slechte kansen en
de ongelijke druk der lasten geheel onafhankelijk zijn
van allen positieven invloed van den Staat, die zich

streng onzijdig houdt. Gelijk bij de loting niet de Staat
onderscheid maakt tusschen twee personen, maar het
lot, de fortuin, het toeval, zoo maakt ook bij de plaats-
vervanging niet de Staat onderscheid tusschen meer of
minder vermogenden, maar de geboorte, de stand, de
natuur of de Schepper, die de ongelijke verdeeling der aard-
sche goederen toelaat en wil. Tengevolge nu van deze
ongelijkheid van stand kan de eene van het souvereine
recht van plaatsvervanging gebruik maken, de ander
niet.

e. Eindelijk meenen wij onzen lezers overtuigend te
kunnen bewijzen, dat dit hoofdargument: de Staat moet
de lasten gelijkmatig onder de burgers verdeelen, hier
geheel te onpus wordt aangevoerd.

Immers de grondreden en het doel dezer gelijkmatige
verdeeling is: willekeurige bevoorrechting van eenigen
te vermijden, waardoor anderen te zwaarder zouden wor-
den belast. Waar deze reden ontbreekt en, door de ver-
scherping van den druk voor eenigen, de last van anderen
niet wordt verlicht, daar heeft ook dit zal den le-
zer duidelijk zijn deze rechtsregel geen zin of reden
van bestaan, daar mag hij dus niet als argument wor-
den aangehaald. Welnu, in ons geval ontbreekt deze
grondreden, dit doel, het verminderen van den last aan
anderen op te leggen, geheel en al. Immers, demingegoeden,
die zich thans de weelde van een plaatsvervanger niet
kunnen veroorloven, zouden bij persoonlijken dienstplicht
niet het minst in hunne lasten worden verlicht. In even
grooten getale zouden zij jaarlijks uit hun werkkring
worden weggerukt en tot het kazerneleven gedwongen.
De conscriptie met hare naweeën zou in al hare zwaarte
op de mindere volksklassen blijven drukken.

Misschien zal iemand zeggen, dat het voor den min-
deren man eene verlichting is, een jongen heer uit den
beschaafden stand naast zich in het gelid te zien staan.
Dit moge eene lage, kortstondige voldoening zijn voor
het hart van een Socialist, voor den rechtschapen, on-

bedorven jongeling uit het volk is het een zeer schrale
troost. Integendeel, de tegenwoordigheid van jongelieden,
die in ontwikkeling ver boven hem staan en dikwijls
met hooghartigheid op hem neerzien, zal hem zeer hin-
derlijk zijn. hem pijnlijk aandoen en eer gevoelens van
ontevredenheid met zijn lot in hem opwekken. Naast
iemand van zijn stand gevoelt hij zich het best op zijn
plaats, het meest tevreden gestemd.

Doch er is meer. Niet alleen worden de minder ge-
fortuneerden door persoonlijken dienstplicht niet gebaat,
zij worden zelfs merkelijk in hunne belangen geschaad :
de last der conscriptie wordt ook verzwaard voor hen,
tot wier verlichting men plaatsvervanging wil afschaffen.
Wij willen nu nog niet spreken van de belangrijke som
van ongeveer één millioen gulden, die door de plaats-
vervanging jaarlijks den minderen standen ten bate
komt; ook zullen wij niet andermaal gewagen van de
honderden uit de volksklassen, die jaarlijks van deze
vrijheid proflteeren; slechts willen wij aantoonen, hoe
bij invoering van persoonlijken dienstplicht de militaire
verplichtingen ook voor de mindergegoeden aanmerke-
lijk worden verzwaard. Op duidelijke wijze is dit ont-
wikkeld in de Nota van de minderheid der Staats-
commissie.

Ten eerste zal, indien in de toekomst jaarlijks onge-
veer 750 dienstplichtigen tot kader moeten worden
opgeleid, het jaarlijks te lichten contingent zoo groot
genomen behooren te worden, dat daaruit niet alleen
het vereischte aantal soldaten, maar bovendien ook
het benoodigde dienstplichtig kader kan worden ver-
kregen.

Tot het verkrijgen van de verlangde legersterkte aan
soldaten zal het bijgevolg noodig zijn jaarlijks ongeveer
750 man meer te lichten dan indien tot het samenstel-
len des kaders in hoofdzaak op vrijwillig dienenden
werd gerekend, en in die verhooging van het contin-
gent met ongeveer 750 man zal verreweg het grootste

aandeel door het mindergegoede gedeelte der bevol-
king worden geleverd.

Ten tweede zal in het vervolg de eerste oefenings-
tijd, gedurende welken de dienstplichtigen in werkelijken
dienst en onder de wapenen moeten blijven, voor de
bereden wapens l\'/a jaar bedragen.

Bij het behoud der dienstvervanging zouden, evenals
tot nu toe, plaatsvervangers hierbij hoofdzakelijk kun-
nen worden ingedeeld, terwijl bij de invoering van den
persoonlijken dienstplicht voor den dienst bij die wapens
uitsluitend dienstplichtigen aangewezen zullen moeten
worden. Het grootste gedeelte dezer 828 jaarlijks hier-
toe te bestemmen dienstplichtigen, die vermoedelijk groo-
tendeels tot de mindergegoeden zullen behooren, zal
bijgevolg Va J^aai\' langer onder de wapenen moeten
blijven, dan indien de plaatsvervanging was behouden.

Ten derde zal de helft der dienstplichtigen bij de In-
fanterie en Vestingartillerie gedurende de drie winter-
maanden November, December en Januari met groot
verlof worden gezonden,\' om van Februari tot Mei, nadat
de andere helft der lichting met groot verlof zal zijn
vertrokken, weder onder de wapenen te komen, ten
ware die dienstplichtigen mochten verkiezen 15 maan-
den in de plaats van 12 maanden in werkelijken dienst
te blijven. s

Duidelijk is het, dat deze maatregel vooral op de
mindergegoede dienstplichtigen zal drukken. Aan hen
wordt geene andere keuze gelaten, dan 15 maanden in
plaats van één jaar werkelijken dienst, of wel in den
winterop een tijdstip, waarop in den regel het gebrek
aan werk het grootst is, gedurende drie maanden met
verlof in hunne gezinnen te moeten doorbrengen, op
voorwaarde later van Februari tot Mei, dat is op een
gunstig tijdstip voor den arbeider tot het erlangen van
werk, weder onder de wapenen te blijven.

Bij de aanwezigheid der plaatsvervangers in het leger
zou de toepassing van soortgelijken maatregel onge-

twijfeld minder drukkend voor de dienstplichtigen kun-
nen worden gemaakt.

Ten vierde zal, door de afschaffing der dienstvervan-
ging, de dienst zelf zwaarder voor de dienstplichtigen
worden. Aan de corvéediensten wordt tegenwoordig
door al de plaatsvervangers buiten twijfel deelgenomen,
terwijl uit den aard der zaak van die diensten zullen
zijn vrijgesteld degenen, die tot kader moeten worden
opgeleid en die voor een groot deel zullen behooren tot
degenen, die zich thans doen vervangen.

De ondergeteekenden hebben gemeend door deze voor-
beelden duidelijk te moeten aantoonen de gegrondheid
hunner bewering, dat de invoering van den persoonlij-
ken dienstplicht in het leger, wel verre van verlichting
van dienst aan te brengen voor degenen, die zich niet
kunnen doen vervangen, wel degelijk eene aanmerkelijke
verzwaring van den militairen dienstplicht voor alle
dienstplichtigen, zoowel voor de meer als voor de min-
dergegoeden, ten gevolge zal hebben."

Deze gewichtige redenen bewijzen, onzes inziens, over-
tuigend, dat alle ware volksvrienden tegenstanders moe-
ten zijn van persoonlijken dienstplicht, daar deze maat-
regel, onder voorwendsel van behartiging der volksbe-
langen en van gelijke verdeeling der lasten, ook voor de
armen en mingegoeden eene verscherping zou zijn van
het reeds zoo harde juk der conscriptie.

Maar er is nog meer. Juist door jongelingen van alle
standen tot de intrede van het leger te willen dwingen,
wordt een ongelijke last opgelegd, vermits geen rekening-
wordt gehouden met de verschillende draagkracht dei-
standen. De ontberingen, vermoeienissen, vernederingen,
de gedwongen onderwerping aan geringen van stand,
enz., zijn voor den meer deftigen jongen man onnoeme-
lijk veel zwaarder en drukkender dan voor een zoon
uit de volksklasse, die van kindsbeen af aan dit alles
gewoon is. Zeker, in de ure des gevaars, wanneer het
heil van vorst en vaderland dit vordert, zullen ook de

meergegoede jongelieden met liefde en geestdrift al die
offers brengen. Dan zullen zij strijden, èn in het leger
door hun plaatsvervanger, die anders van den krijgs-
dienst in het leger zou zijn vrijgesteld, èn in persoon
bij reserve of landstorm, als aanvulling van het leger
of tot verdediging onzer liniën, tot welk doel zij dan nog
voldoende zullen geoefend kunnen worden, zooals wij ineen
ander Hoofdstuk zullen aantoonen. Onnoodig is het ech*
ter, dat deze meer beschaafde jongelieden in vredestijd
hun dienstplicht, die voor hen veel zwaarder is dan voor
hun plaatsvervanger, in persoon vervullen. ^l)

Men zegge nu niet: de Staat zal door uitzonderingen
en voorrechten dezen last der meergegoeden verlichten.
Want vooreerst zijn genoemde lasten: vermoeiende
exercitiën en marsenen, ontberingen in het kamp, ijzeren
discipline, vernederende onderwerping, en ruwe terecht\'

1) De heer Van Oordt, een militarist, geeft nog een ander bezwaar
aan, hetwelk voor den meergegoeden jongen man drukkender zal zijn dan
voor den mindergegoeden : Er wordt beweerd, en niet geheel ten onrechte
dat op de jongelieden uit den beschaafden stand de dienstplicht verre*
weg het zwaarst drukt. Dezen toch hebben, wanneer zij den dienst*
plichtigen leeftijd bereiken, gewoonlijk hunne studiSn nog niet voltooid,
zoodat die studiön door den militairen dienst worden onderbroken. Nu
zullen wij geenszins ontkennen, dat hieraan met het oog op do latere
carrière van den dienstplichtige bezwaren verbonden zijn" De wijze
echter, waarop dit voor de betere standen grooter bezwaar der ireten-
schappelijke opleiding uit den weg wordt geruimd, wil ons minder beval*
len. Onze geachte tegenstander zegt nam.: de persoonlijke dienstplicht
zal ten opzichte van de lichamelijke en zedelijke opvoeding, op onze be*
schaafde jongelingen een zeer gunstigen invloed uitoefenen." (De per*
soonlijke dienstplicht, bl. 4041). Omtrent de zedelijke opvoeding in ka-
zemen en garnizoensplaatsen laten wij het oordeel aan den lezer over.
Omtrent de lichamelijke opvoeding zouden we hior alleen willen vragen:
1" Wie geeft den Staat het recht, zich met de lichamelijke opvoeding der
burgers te belasten ? 2° Al had de Staat ook dit recht, zullen die ver-
moeiende exercitiën, die nacht* en velddiensten, die urenlange marsenen
bij tropische hitte of guur wintergetij met een last van 30 kilo aan ran*
sel, geweer, munitie, proviand enz., zullen deze niet bij menigen jongen
man uit den beschaafden stand, volstrekt niet (gelijk een officier of een
jongmensch uit de werkende klasse) aan zulken arbeid gewoon, de kiem
leggen van een vroegtijdigen dood ?

wijzingen, van den krijgsdienst onafscheidelijk. Wie
hiervan overtuigd wil zijn, wone eene exercitie bij in
het naburige Duitschland; hij zal vol verontwaardiging
terugkeeren over de wijze, waarop jongelingen van allen
stand gedrild worden. Maar vervolgens, door aldus te
spreken geeft men reeds de onhoudbaarheid van het
argument toe: men verleent uitzonderingen en voorrechten
aan het kapitaal, uitzonderingen, die, wegens de nauwere
aanraking der standen in het leger, meer wrok en wrevel
bij de mindere klassen zullen aankweeken, dan het tegen-
woordige stelsel van plaatsvervanging.

Het hoofdargument der militaristen : gelijke verdeeling
der lasten, lijdt hier schipbreuk en wordt in onze quaestie
geheel te onpas aangehaald; persoonlijke dienstplicht, wel
verre van deze lasten gelijkmatig te verdeelen, zoueene
werkelijke verzwaring zijn voor armen en rijken, voor
alle klassen der maatschappij.

Na deze redeneeringen zullen, dunkt ons, deze twee
punten vaststaan : 1°. het beginsel der dienstvervanging in
het leger is per se en op zich zelf beschouwd niet onzedelijk,
dus is voorbereiding tot de verdediging des vaderlands
door dienst in het leger, buiten geval van noodzakelijk-
heid, niet een plicht, welken ieder burger in persoon moet
vervullen. 2°. Ook de omstandigheid der conscriptie maakt
deze dienstvervanging niet immoreel, want de ongelijkheid
der lasten spruit niet voort uit eene bevoorrechting van
den Staat, maar uit de ongelijkheid der fortuin, terwijl
door persoonlijken dienstplicht deze lasten veel druk-
kender zouden worden voor rijken en voor armen. Ons
besluit is derhalve, dat de Staat zijnen onderdanen de
vrijheid der plaatsvervanging, als eene geoorloofde han-
deling, mag toestaan.

Wij zouden thans veilig tot onze derde thesis kunnen
overgaan, moesten wij nog niet eerst eene moeielijkheid
oplossen, welke wel eens door militaristen wordt opge-
worpen. Artikel 180 onzer Grondwet luidt: u4ZteNeder-
landers, daartoe in staat, zijn verplicht mede te werken

tot handhaving der onafhankelijkheid van het rijk en
tot verdediging van zijn grondgebied." Dus, zoo rede-
neert men, moet de tijdelijke wetgever tot persoonlijke
dienstvervulling dwingen.

Dat deze gevolgtrekking valsch en de uitlegging geheel
onjuist is, blijkt reeds genoegzaam ex absurdis. Hieruit
toch zou volgen, lⁿ. dat men aanstonds algemeenen
dienstplicht moest invoeren, alle loting en vrijstelling
afschaffen, de letter toch van het art. spreekt van
eene algemeene, niet van eene persoonlijke verplichting;
2°. dat, daar dit artikel zich ook in de vorige grond-
wetten van het jaar 1814 tot 1887 bevond \'), alle tijdelijke
wetgevers tot nu toe ziende blind zijn geweest en er
deze uitlegging niet in hebben willen lezen; 3°. dat,
wijl deze plicht gegrond is in het hart van alle vader-
landslievende burgers en als zoodanig in alle eeuwen
heeft bestaan, onze voorvaderen zich grovelijk tegen
dezen duren plicht hebben bezondigd, wanneer zij, meer
dan andere natiën, milliarden gouds hebben besteed, om
dien plicht op de schouders van vreemde huurlingen te
laden.

De ware verklaring van dit artikel is dus, dat alle
Nederlanders verplicht zijn, ieder op zijne wijze, mede te
werken tot de handhaving der onafhankelijkheid van het
Rijk. De rijke doet dit door zijn plaatsvervanger, die
anders van den dienst in het leger zou zijn vrijgesteld.
Hij doet dit ook in persoon in de ure des gevaars, wan-
neer eene algemeene wapening noodzakelijk zou zijn. In
die omstandigheden, waarin het heil des vaderlands op
het spel staat, moet ook de rijke, zelfs hij, die een plaats-
vervanger heeft, persoonlijk de wapenen dragen, zoodat
hij dan als \'t ware tweemaal dienst doet: in het leger
door zijn remplagant, bij reserve of landstorm in eigen
persoon. Op directe wijze, met de wapens in de hand,

1) Art. 177 van de Grondwet van 1848 luidde zelfs: Het dragen der
wapenen" etc.

moeten dus nagenoeg alle Nederlanders, daartoe in staat,
tot \'s lands verdediging medewerken. De overigen, die
ook in tijd van oorlog voor maatschappij of leger onmis-
baar zijn, zooals artsen, ingenieurs, ziekenverplegers,
burgemeesters, geestelijken, politie, enz., zullen op indi-
recte wijze hiertoe medewerken. Eindelijk moeten allen,
en vooral de rijken, nog op indirecte wijze medewerken
door hun geld, hetwelk reeds door de oude Grieken de
zenuw des oorlogs\') genoemd werd. Hoe waar deze uit-
drukking en hoe krachtig deze medewerking is, blijkt
wel uit het voorbeeld onzer voorvaderen.

Na de beantwoording dezer objectie mogen we vrij
onze derde thesis opstellen :

III. De Staat moet aan zijn burgers het vrije gebruik
der dienstver vang ing toestaan; dat is: in ons vaderland,
waar algemeene dienstplicht niet noodzakelijk is, mag
de Staat zijnen burgers het recht der plaatsvervanging
niet ontnemen, zonder zich aan machtsoverschrijding en
despotisme schuldig te maken.

Tot staving dezer stelling moeten wij terugkeeren op
onze preliminaire beschouwingen omtrent de persoonlijke
vrijheid en de rechten van den mensch in betrekking tot
het staatsgezag. Wij zijn overtuigd, dat de grondbegin-
selen, daar ontwikkeld, noodzakelijk het behoud van
plaatsvervanging ten gevolge moeten hebben. De voor-
naamste zwarigheden der principieele voorstanders van
persoonlijken dienstplicht danken daaraan alleen hun
ontstaan, dat zij deze staatsrechtelijke principen uit het
oog verloren.

Onze geachte lezer, hij moge antirevolutionair, roomsch-
katholiek of weldenkend liberaal zijn, zal aannemen,
dat ieder mensch, als individu rechten en vrijheden
heeft, die onafhankelijk zijn van de gunst en inwilli-
ging van den Staat, rechten, die slechts in geval der

1) Volgens deze spreekwoordelijke uitdrukking: NeVQCt \'j(qr\\os aQyvQog.

uiterste noodzakelijkheid, wanneer het algemeen belang-
dit gebiedend vordert, door den Staat mogen worden
aangerand. Dit was de conclusie onzer voorafgaande
beschouwingen; en slechts een aanbidder van den abso-
luten, pantheïstischen staatsgod of een sociaal-demokraat
zal dit durven loochenen, door te beweren dat de Staat
de bron en oorsprong is van al deze rechten.

Welnu, zulk een van den staat onafhankelijk recht is
het recht der plaatsvervanging, en zulk eene uiterste nood-
zakelijkheid bestaat er niet voor ons vaderland. Dus moet,
wat Nederland aangaat, de Staat het vrije gebruik der
plaatsvervanging toestaan, en ligt het buiten zijne bevoegd-
heid hierop inbreuk te maken.

De conclusie dezer premissen zal onomstootbaar vast-
staan, indien wij de twee volgende punten zullen bewe-
zen hebben : 1°. het recht der plaatsvervanging is een
lederen mensch aangeboren, van den Staat onafliankelijk
recht; 2°. eene volstrekte noodzakelijkheid om op dit recht
inbreuk te maken bestaat in ons vaderland niet.

1°. Er is misschien geen reden, welke meer principieele
voorstanders van persoonlijken dienstplicht heeft gewon-
nen, dan deze, dat de Staat door plaatsvervanging aan
zijne onderdanen, hoofdzakelijk ten bate der meergegoe-
den, een recht, eene concessie of een privilege verleent,
hetwelk hij, gelijk elk ander voorrecht, naar eigen goed-
dunken kan intrekken of verlengen.

Tegen deze geheel onjuiste voorstelling moeten wij
met al de kracht die in ons is protesteeren. Neen; de
Staat verleent niet het recht van plaatsvervanging; hij kan
het dus ook niet naar willekeur ontnemen: dit recht is
een individueel recht van den vrijen mensch.

Duidelijkshalve moeten wij hier twee noties onderschei-
den, welke in deze quaestie dikwijls verward worden, t.w.
recht en voorrecht. Het recht (jus, Ie droit) of de bevoegu-
heid van plaatsvervanging heeft ieder burger krachtens
zijne persoonlijke vrijheid. Het voorrecht (privilegium) van
dit recht gebruik te maken heeft slechts een gedeelte

ten gevolge van de ongelijkheid der standen. De milita-
risten nu. leeren, dat de Staat dit voorrecht niet mag
toestaan, wijl dit eene onbillijke uitzondering zou zijn,
eene ontheffing, een soort vrijstelling, allen wel is waar
aangeboden, doch feitelijk alleen aan de bezittenden ver-
leend. Bij deze redeneering gaan zij echter noodzakelijk
van de onderstelling uit, dat het recht van plaatsver-
vanging zijn oorsprong en kracht ontleent aan den Staat;
want wie een voorrecht verleent moet eerst het recht
en de bevoegdheid hebben over deze zaak te beschikken.
Welnu, juist deze onderstelling, welk het hoofdbeginsel
is hunner dwaling, moeten wij ten eenenmale ontkennen ;
wij beweren namelijk, dat het recht van plaatsvervanging
geheel onafhankelijk is van den Staat, dat er dus ook
geen spraak kan zijn van het verleenen van een voor-
recht of privilege.

Het recht van plaatsvervanging ontleent zijn grond
van wettigheid aan het wezen zelf van den mensch,
aan zijne vrijheid, hem onmiddellijk door de natuur of door
zijn Schepper geschonken. Krachtens die vrijheid kan
hij een plaatsvervanger nemen voor het leger, gelijk hij
een dienstbode kan nemen voor het huisgezin, een op-
voeder voor zijne kinderen, een klerk of een sjouwer-
man voor zijne zaak, een arbeider voor hand- of span-
diensten, een derde om den last der inkwartiering over te
nemen, enz.

Het recht van dienstvervanging is dus algemeen en
onbeperkt, het strekt zich uit tot alle diensten en plich-
ten jegens staat of gemeente, in maatschappij of huis-
gezin te vervullen. Hiervan zijn slechts die plichten uit-
gezonderd, welke uit den aard der zaak slechts persoon-
lijk kunnen zijn, door een ander onmogelijk kunnen
worden waargenomen, zooals het afleggen van getuige*
nis voor den rechter, het verschijnen voor eene commis-
sie van enquête enz. Voor alle andere burgerlijke en
maatschappelijke diensten en plichten, die uitteraard
door een derde kunnen worden verricht, blijft de dienst-

vervanging dit zegt ons het gezond verstand een-
heilig recht van het individu. Zelfs de ouders mogen
hun zwaarsten plicht, de opvoeding hunner kinderen,
aan anderen afstaan, mits deze slechts goed geschiede.
Zoo ook bij den plicht van de verdediging des vader-
lands. Mits ook deze plicht slechts goed en naar behoo-
ren wordt vervuld, moet de Staat tevreden zijn en zich
streng onzijdig houden. Omtrent de wijze waarop, hetzij
in persoon, hetzij door een ander, heeft hij geen gezag;
dat ligt buiten zijn rechtsgebied en gaat hem niet aan,
het behoort tot de sfeer van eens ieders persoonlijke
macht; \'t is een souverein recht van het individu, even-
als het recht van eigendom, een aangeboren vrijheid van
iederen mensch, waarin geen staatsbemoeiing veroor-
loofd is.

Van dit algemeen en absoluut recht des menschen
den dienst in het leger en den plicht van de verdediging
des vaderlands uit te zonderen, is eene willekeurige,
despotieke handeling van den Staat, eene onrechtvaardige
beperking der individueele vrijheid. Deze uitzondering
zou alleen geoorloofd zijn in het geval der uiterste nood-
zakelijkheid, welke voor ons vaderland niet bestaat.

Wel is waar bestaat er eene positieve militiewet, waarbij
de plaatsvervanging wordt toegestaan; maar deze wet
is niet de bron van dit recht, niet de grondreden, waarom
dit recht wettig is. Ook het recht van te huwen, van
eigendom te bezitten wordt door den Staat toegestaan
en erkend; toch zal geen verstandig wijsgeer beweren,
dat het recht van huwelijk of van eigendom zijn grond
van wettigheid ontleent aan den Staat. Deze verzekert
zijnen onderdanen slechts de vrije uitoefening van een
recht, hetwelk zij reeds als mensch bezitten. Zoo ook
bij de plaatsvervanging. Heeft dus de Staat dit recht
niet gegeven, dan kan hij ook de uiterste nood-
zakelijkheid uitgesloten dit recht niet ontnemen.
De houding van den Staat omtrent deze vrijheid
moet zijn gelijk die omtrent de andere rechten en vrij-

heden van den mensch. Gelijk hij de vrijheid van gods-
dienst, van opvoeding, van huisgezin, van vereeniging,
van eigendom, en honderd andere vrijheden moet eerbie-
digen, zelfs geroepen is die te beschermen, zoo moet hij
zich ook gedragen ten opzichte van de vrijheid der
plaatsvervanging ; want weinig vrijheden zijn den mensch
zoo dierbaar als juist deze laatste. Onthouding dus van
allen belemmerenden invloed op de uitoefening van dit
recht, bescherming en handhaving dezer vrijheid is zijn
dure plicht. Neemt hij deze houding niet aan, dan grijpt
hij in op een recht, dat ieder mensch als onafhankelijk
souverein van de natuur heeft ontvangen. \')

2°. In onze redeneering hebben wij steeds toegegeven,
dat de Staat alleen in geval van volstrekte noodza-
kelijkheid op de vrijheid der plaatsvervanging inbreuk
mag maken. Wanneer namelijk de onafhankelijkheid
van het vaderland dit gebiedend vordert, moeten alle
persoonlijke rechten en vrijheden voor een tijdlang
wijken ; want deze rechten en vrijheden van het individu
blijven slechts gewaarborgd door de vrije zelfstandigheid
van geheel het vaderland. De vraag is dus alleen, of
zulk een volstrekte, gebiedende noodzakelijkheid zich in
ons vaderland voordoet.

Hierop antwoorden wij beslist: Neen! Deze volstrekte
noodzakelijkheid bestaat in Nederland niet; zij kan al-
leen bestaan in een land, xcaar aigemeene dienstplicht
noodzakelijk is. Daar nu, ook volgens het getuigenis van de
meerderheid der Defensie-commissie, aigemeene dienst-
plicht in ons land niet wenschelijk is, volgt hieruit, dat

1) Minder juist is het zelfs de plaatsvervanging eene uitzondering, eene
verzachting der conscriptie te noemen, daar deze woorden aanleiding ge-
ven tot de verkeerde opvatting, als zou deze verzachting of verlichting
van het juk der conscriptie eene bloote concessie zijn van den Staat.De
vrijheid der plaatsvervanging toch is eene geheel op zich zelf staande
vrijheid, welke in het wezen der zaak volstrekt niet in verband staat
met conscriptie of legerorganisatie, maar onmiddellijk uit de waardigheid
van den vrijen mensch voortvloeit, uit zich zelve dus algemeen is en
door geene enkele aardsche macht mag worden beperkt.

ook persoonlijke dienstplicht niet volstrekt noodzake-
lijk is.

Het moge noodzakelijk zjjn het getal onzer levende
strijdkrachten te verhoogen, den diensttijd te verlengen,
de soldaten beter en langer te oefenen; dit willen wij
thans niet betwisten. Zoolang er echter nog loting be-
staat, zoolang er nog om broederdienst of andere rede-
nen vrijstellingen zijn van krachtige jongelieden, in staat
om krijgsdienst te doen, zoolang er in één woord zich
nog geschikte plaatsvervangers en nummerverwisselaars
kunnen aanbieden: zóó lang ook dit zal iedereen
met ons erkennen is persoonlijke dienstvervulling niet
volstrekt en dringend noodzakelijk; zóó lang dus ook is
de Staat streng verplicht de vrijheid der dienstvervanging,
als een souverein recht zijner burgers, te eerbiedigen en
onaangetast te laten.

In het vijfde Hoofdstuk, waar wij de quaestie uit krijgs-
kundig oogpunt beschouwen, zullen wij dit punt der
noodzakelijkheid wederom te berde brengen. Genoeg zij
het hier aan te stippen, dat de quaestie gesteld gelijk zij
gesteld moet worden, geen enkel gezaghebbend militair
deze volstrekte noodzakelijkheid van persoonlijken dienst-
plicht voor \'s lands defensie zal aannemen. De redenen,
van militaire zijde aangevoerd, zouden hoogstens het
minder of meer belang, het nut of de dienstigheid van per-
soonlijken dienstplicht bewijzen; schoon ook dit belang,
deze wenschelijkheid door vele andere militairen van
gezag wordt ontkend. Ook al de andere gronden, door
de meerderheid der Defensie-commissie aangehaald,
uitgezonderd die der billijkheid, waarop reeds geantwoord
is zouden niets meer aantoonen, dan dat de Staat of het
leger er belang bij heeft, de dienstvervanging te zien
afgeschaft. Maar al zou dit belang of voordeel ook
al bewezen zijn in de volgende hoofdstukken zullen
wij het tegenovergestelde aantoonen , dan zou de Staat
nog niet gerechtigd zijn zijne burgers de vrijheid der
plaatsvervanging te ontnemen. Immers en hierop

wenschen wij ten slotte onze lezers als op een punt
van het hoogste gewicht nogmaals opmerkzaam te ma-
ken niet het belang van den Staat is de maatstaf
zijner bevoegdheid, wanneer hij in botsing komt met de
individueele vrijheid. Neen ; alleen de volstrekte behoefte
van den Staat, de noodzakelijkheid, geeft hem het recht,
zijne burgers van de zoo kostbare vrijheid der plaats-
vervanging te berooven, hun zulk een juk, als persoon-
lijke dienstplicht is, op te leggen. \')

1) Men herinnere zich hier onze preliminaire staatsrechtelijke be-
schouwingen. Tot bekrachtiging van dit gewichtig beginsel, dat
slechts de noodzakelijkheid den Staat het recht geeft in de persoonlijke
vrijheid in te grijpen, zij het ons geoorloofd nog oenige gezaghebbende
schrijvers van uiteenloopende richting aan te halen. BluntsMi zegt: Ein
Staatszwang, welcher das Individuum ohne Noth aus seinem Studiën
und aus seinen Berufs- und bürgerlichen Verhiütnissen hinaus reiszt,
erscheint denn von da aus als ein Eingriff in die individuello Freiheit,
welcher durch das Bediirfnisz des Staates netten hinreichend gerechtfertigt
wird" (Allgemeines Staatsrecht, VII, 7, 3). En Mr. S. Vissering: De
persoonlijke diensten, die thans door den Staat in het algemeen belang
van den burger gevorderd worden, hebben haren grond in eene volstrekte
behoefte of althans in de overweging, dat de Staat op andere nijze buiten
machte zoude zijn zijne verplichtingen te vervullen." (Handboek van prak-
tische Staathuishoudkunde, II, n. 717.) Mr. A. F. de Savornin Lohman:
De behoefte (van den Staat) aan zelfbehoud eischt zelfverdediging, maar
dan ook gemeenschappelijke handeling; daarom mag de weerbarstige
gedwongen worden het zijne bij te dragen in de gemeene last. Maar het
regt om te dwingen strekt zich niet verder uit, dan de behoefte die den
dwang regtvaardigt" {Gezag en vrijheid, bl. 70). Taparelli: C\'estdonc
la seule necessitê qui justifie 1\'autorité, quand elle oblige de force au
service militaire; par conséquent Ie gouvernement doit faire tous ses
efforts pour échapper il cette nécessité; car si la nécessité existait seule-
ment parce qu\'on n\'emploie pas les moyens qui pourraient la faire dispa*
raitre, cette nécessité ne serait plus nécessaire" (Droit naturel, n. 1223).

Eindelijk ook de leden der Defensie-commissie erkennen dit princiepi
wanneer zij verklaren, dat nog andere dan militaire belangen in het oog
moeten worden gehouden ten einde op de Natie geen grooteren druk
te leggen dan volstrekt noodzakelijk is" (bl. 2). Zegt de Commissie dit
reeds van de lasten in het algemeen, hoeveel te meer geldt dit niet voor
persoonlijke lasten ? Dit juiste standpunt handhaaft dan ook de min-
derheid der Commissie, wanneer zij zich tegen de afschaffing der dienst-
vervanging verklaart: Aangezien dienst in liet leger de meest druk-
kende last is, die op de bevolking in vredestijd kan worden gelegd,
mag, naar hunne meening, die verplichting maar alleen dan worden
opgelegd, indien er geen ander middel te vinden is om\' haar tot de taak

Waar zou het heen, indien men het beginsel huldigde,
dat het staatsbelang de grens is der staatsmacht ten
opzichte der individueele vrijheid ! Tot welke dwaze con-
sequenties zou eene redeneering niet voeren als deze : de
Staat heeft er belang bij, dus heeft hij er recht op! I!
De Staat heeft er belang bij, zegt de Turk, dat de land-
bouw bloeie; dus moet hij den landlieden wetten geven
omtrent de wijze van ploegen en zaaien, van boomen
snoeien en besproeien, omtrent quantiteit en qualiteit
van het voedsel voor het vee. De Staat heeft er belang
bij, dat handel en nijverheid vooruitgaan, dat er geen
faillieten plaats hebben; hij moet dus meermalen\'s jaars
de boeken van al zijn burgers inspecteeren en zorgen,
dat er niet gevaarlijk gespeculeerd, niets slordig behan-
deld worde. De Staat heeft er belang bij, dat er geen
gebrekkige burgers zijn, die der maatschappij slechts
tot last verstrekken; dus, besloot het heidensch Sparta,
moet hij alle kinderen, die met lichaamsgebreken ter
wereld komen en nooit goed soldaat kunnen worden,
van kant maken. De Staat heeft er vooral groot belang
bij, dat zijne burgers sterk, goed gezond en krachtig ge-
bouwd zijn, en daarom moet hij zorgen voor een stevi-
gen huispot; zóó deed het oude Sparta en schreef zekere
krachtige zwarte soep voor; ook onze militaristen wil-
len, op het voorbeeld der Spartanen, dat de betere

der verdediging te bekwamen. Op dien grond meenen zij, dat ten op-
zichte van elk voorstel, dat tot het wijzigen van den dienstplicht in het
leger wordt gedaan, onderzocht dient te worden, of hierdoor eene ver-
zwaring van do militaire lasten der bevolking zal worden teweegge-
bracht, en indien zulks werkelijk het geval blijkt te zijn, of de invoe-
ring van den voorgestelden maatregel volstrekt noodzakelijk is in het
belang van de verdediging des lands. Die beide vragen hebben de on-
dergeteekenden zich voorgelegd tot het beoordeelen van het door de
Commissie gedane voorstel tot afschaffing der dienstvervanging in het
leger, en aangezien zij op geen van beide een bevredigend antwoord
hebben kunnen geven, waardoor de invoering van den maatregel gewet-
tigd zoude zijn, rekenen zij het zich tot plicht hunne beschouwingen te
dien aanzien onder de Hooge aandacht van Uwe Majesteit te brengen.\'
(bl. 132).

standen door den Staat tot vermoeiende soldaten-excer-
citiën gedwongen worden, opdat zij krachtig ontwikkeld
en gehard zouden worden tegen het gure weder, en het
Hollandsche ras op die wijze een goed gebouwd, sterk
gespierd en schoon menschenras zou wezen. De Staat
heeft er belang bij, dat zijne burgers goed opgevoed,
beschaafd en verstandelijk ontwikkeld zijn ; dus, zoo re-
deneeren de Kathedersocialisten, hij is de algemeene op-
voeder zijner jeugdige burgers, hij drage zorg voor hun
onderricht, hunne beschaving, voor geheel hunne licha-
melijke, zedelijke en geestelijke opvoeding; hij geve hun
kosteloos middelbaar en hooger onderwijs en schrijve
hun lessen voor in wellevendheid, dansen, schermen, enz.,
om hen tot nette menschen, bekwame burgers te vor-
men; hij moet, zoo besluiten de militaristen, hij moet
zoo mogelijk algemeenen dienstplicht invoeren en al zijne
zonen de uitstekende oefenschool van het leger doen door-
loopen, waar hunne lichamelijke en zedelijke opvoeding zal
worden voltooid, en vooral de mindere standen van het
platteland hun plompe manieren en loggen gang zullen
leeren afleggen; hij voere ten minste persoonlijken
dienstplicht in, opdat, door de aanraking met meer def-
tige jongelieden, de zonen uit de volksklassen fatsoen
aanleeren, de brooddronkenheid in de dagen der loting
vermijden, enz. De Staat heeft er belang bij, dat onder
zijne burgers geen godsdienstige verdeeldheid besta, die
zoo dikwijls de onderlinge eendracht stoort; dus, beslo-
ten eertijds vele politici, moet de vorst zijnen onder-
danen den godsdienst opdringen, dien hij zelf belijdt,
volgens het axioom : cujus regio, illius et religio.

De Staat heeft er belang bij, dat er geen armen zijn,
dat allen overvloedig werk hebben tegen hoog loon;
dus, zeggen wederom de sociaaldemocraten, moet hij,
als grootaalmoezenier, de armen van het den rijken
afgedwongen geld onderhouden, moet hij, als algemeen
werkgever en eerste eigenaar van al de bezittingen zijner
burgers, de aardsche goederen meer gelijkmatig verdee»

len, werktijd en dienstloonen bepalen, niemand bevoor-
rechten maar allen gelijkelijk doen deelen in de genie-
tingen dezes levens \').

Zoo ziet men, hoe dit beginsel van staatsbelang, op-
gevat en toegepast volgens de zienswijze van hen, die
voor \'t oogenblik het bestuur in handen hebben, aan
dezen een vrijbrief geeft voor alle soort van tyrannie
en onrechtvaardige knevelarij. \'t Is het dogma van het
staatspantheïsme, waardoor de staatsgod als opperste
macht wordt erkend, als schepper en gever van alle
individueele rechten en vrijheden, als laatste einddoel
van alle burgers die geheel in hem opgaan, alleen voor
hem leven, wier belangen worden opgeofferd voor het
belang van den alsoluten Staat en zijne partijgangers.
In zijne laatste consequenties leidt dit princiep tot het
staatssocialisme, waardoor alle individueele vrijheid wordt
vernietigd, alle despotieke willekeur gewettigd en ge-
heel de maatschappelijke orde in naam van het recht
omvergeworpen.

En toch steunen de meeste redenen der militaris-
ten op dit socialistisch beginsel van het staatsbelang.
Wijl men meent en beweert, dat persoonlijke dienstplicht
nuttig, dienstig, wenschelijk, van min of meer groot be-
lang is voor den Staat en voor het leger, mag en moet

1) Een om zijn fijnen humor gunstig bekende afgevaardigde der PooI-
sche fractie liet, voor eenige jaren, in de Pruisische Kamer liet volgende
wetsontwerp tot germaniseering der Polen circuleeren: Entwurf eines
Gesetzes zur Verhütung der weitern Staatsgefahrlichen Verbreitung des
Staatsfeindlichen Polenismus in den Provinzen Posen und Westpreuszen
und dem Regierungsbezirk Oppeln. § 1. Polnische Kinder dürfen fortan
nicht mehr durch polnische Mütter oder Ammen aufgozogen werden.
§ 2. Die zur Ern&hrung der Kinder bis zu ihrem ersten Lebensjahre
nüthige Milch liefert der Staat. Zu dem Zweck werden,\' wo nöthig, an
geeigneten Stellen Kuhslationen errichtet, die jedoch nur mit deutschen
Reichskiihen zu hesetzen sind." Bespottelijk, maar als echte satyre, tin-
telend van waarheid. Zou men salvo honore deze satyre ook niet kunnen
toepassen op de militaristen, die ook onze jongelingen van den beschaaf-
den stand tot de kazerne willen verplichten, om aldaar ware vaderlands-
liefde, tucht en orde, geest van zelfopoffering en nationaal eergevoel in
te zuigen?

den burgers de hun zoo dierbare vrijheid der plaatsver-
vanging worden ontnomen, op dit zoo heilig, van den
Staat onafhankelijk recht van het individu worden in-
breuk gemaakt.

De antimililaristen daarentegen blijven zich vastklam-
pen aan de ware beginselen van staatsgezag en vrijheid,
beginselen in onze preliminaire beschouwingen ontwik-
keld en gegrond op het gezond verstand en het rechts-
gevoel der Natie. Het eene, ware en groote staats*
belang is volgens hen, dat de persoonlijke vrijheid van alle
burgers, ongeschonden bewaard en slechts in volstrekte
noodzakelijkheid hierop inbreuk gemaakt worde, dat al
hunne rechten worden beschermd, hunne tijdelijke wei-
vaart en voorspoed, voor zoover afzonderlijke zelfstan-
dige krachten hiertoe ontoereikend zijn, van staatswege
worden ondersteund en bevorderd, opdat zoo mogelijk
allen, ook de minderheden, tevreden worden gesteld. \')

Een ieder, zoo leeren zij, mag van al zijne aangeboren
rechten en vrijheden gebruik maken, zoolang hij daardoor
een ander niet benadeelt of de Staat er geen aanspraken
op kan doen gelden. Welnu, de vrijheid der plaatsver-
vanging is zulk een souverein recht van iederen mensen,
waardoor niemand wordt benadeeld, waarop de Staat
geen aanspraak kan maken.

Zeker, de Staat heeft het recht zijn burgers met al

1) Wederom mogen wij onze zienswijze bevestigen door deze woor-
den van Prof. Opzoomer: Dat algemeen belang zelf bestaat in de har-
monische bevrediging der bijzondere belangen. Men droome van geen
eenheid, die het wel zou kunnen gaan, terwijl de individuen lijdon. Van
dezen, van de verscheidenheid, moet alles uitgaan, en de eenheid van
den Staat behoort slechts het middel zijn, om tot do individuen terug te
keeren en het geluk van dezen te vestigen. Gaat men van het tegen-
deel uit, moet alles door den Staat geschieden, dan komt men tot het
ergste communisme, zelfs tot gemeenschap van eigendom, van vrouwen
en kinderen, en allo uitsluitend bezit kan niet meer zijn dan een leen
van staatswege .... Het beginsel behoort te zijn : dat het individu doel,
niet middel is, en dat de bestemming van den Staat is, de vrijheid zij-
,,ner bewegingen te bevorderen. Ontwikkeling, niet organisatie, behoort
de leus te zijn." Staatsregtelyk Onderzoek, bl. 22.

die lasten te bezwaren, welke noodzakelijk zijn tot het
vervullen zijner taak. Hierin mag hij echter niet wille-
keurig te werk gaan. De lasten mogen slechts stijgen
in evenredigheid van de noodzakelijkheid. Om een aller-
drukkendsten last op te leggen, wordt een allergrootste,
eene volstrekte noodzakelijkheid vereischt. Eerst en vooral
moet hij door geldelijke lasten zijn doel [in casu de lands-
verdediging) trachten te bereiken, èn wijl zulke offers
liever door de burgers worden gebracht dan gedwongen
persoonlijke diensten, èn wijl ze meer dan persoonlijke
lasten gelijkmatig kunnen worden verdeeld.

Welnu, de persoonlijke dienstplicht is een allerdruk-
kendste last, die den burger berooft van de zoo hoog
gewaardeerde vrijheid der dienstvervanging. Zulk .eene
allerdringendste, zulke volstrekte noodzakelijkheid (want
die wordt hier vereischt) bestaat voor ons vadeland niet.

Dus mag de Staat, o. L, den persoonlijken dienstplicht
niet invoeren.

Persoonlijke dienstplicht in Nederland is in ons oog
van juridisch standpunt beschouwd onverdedigbaar. Wij
zouden dien beschouwen als eene machtsoverschrijding
van den Staat, als eene onrechtvaardige beperking der
individueele vrijheid. De Staat, geroepen om zijn burgers
te beschermen, zou zijne roeping verloochenen, en op
groote schaal zelf inbreuk maken op hunne heiligste
rechten.

Men heeft persoonlijken dienstplicht een omwenteling
genoemd in het volksleven ; daar is echter eerst en vooral
eene omwenteling in de ware beginselen van staatsge-
zag en persoonlijke vrijheid; met het prijsgeven van
de vrijheid der plaatsvervanging wordt de theorie der
staatsvergoding gehuldigd en geproclameerd.

Men heeft gesproken van menschenhanclel, waar iemand
geheel vrijwillig tegen goed loon een dienst van een
ander overneemt. Het woord is zoo onjuist mogelijk en
zou veel beter passen in de sentimentaliteits-litteratuur
der achttiende dan in onze wijsgeerige negentiende eeuw.

Wij willen echter de rollen omkeeren en stellen den le-
zer deze vraag: Mag men niet met meer reden spreken
van menschenhandel, ja, van menschenroof en vrijheid-
schennis, wanneer de Staat zonder noodzakelijkheid be-
slag legt op den persoon des burgers, hem tot per.
soonlijken dienstplicht dwingt en het onbeperkte recht
van plaatsvervanging aanrandt, dat iedere mensch niet
van den Staat maar van de natuur, van zijn Schepper
heeft ontvangen?

Men heeft eindelijk de plaatsvervanging onzedelijk en
onbillijk genoemd. Na hetgeen wij hier over de vrij-
heid gezegd hebben, meenen we, dat de welwillende
lezer met ons zal instemmen, wanneer wij, niet
het toestaan der plaatsvervanging, maar het beroo-
ven dezer zoo dierbare vrijheid immoreel en onrecht-
vaardig noemen.



		54

		vrijzinnige organisatie namen, vooral in deze eeuw, de handel en industrie van Engeland en de Vereenigde Staten in welvaart en bloei toe. De andere landen van Europa daarentegen ontmoeten, sinds de Fransche revo- lutie, een grooten hinderpaal voor hunne maatschappe- lijke ontwikkeling en beschaving in de conscriptie. Per- soonlijke dienstplicht of het inlijven der voornaamste arbeidskrachten in het gros van het leger, zou dus, dit leert ons ook de geschiedenis der beschaving, een terug- keer zijn naar de barbaarschheid, eene desorganisatie der maatschappij ! ^l)

		1) Aldus ook Mr. S. Vissering: Is dit waarheid (t. w. dat gedwongen krijgsdienst om de tegenwoordige omstandigheden noodzakelijk zon zijn), dan blijft er niets anders over dan ons te beklagen, dat wij op dit punt althans de barbaarschheid weder tegemoet gaan." Handboek van praktl- se-Jte Staathuishoudkunde, n. 721. Onjuist is dan de voorstelling van eenige militaristen, dat inden loop der geschiedenis de Staat of de maat- schappij des te meer heeft gebloeid, naarmate de meer aanzienlijke klas* sen persoonlek aan den krijgsdienst hebben deelgenomen. Dat bij de oude Grieken, Romeinen en Germanen in den eersten tijd van hun volksbe. staan, in hun ontwikkelingsperiode, de krijgsdienst als een eer, als een voorrecht werd beschouwd en vooral door de meervermogende burgers Werd beoefend, geven wij gaarne toe. De redenen hiervan zijn echter niet moeilijk aan te geven. 1". De oorlog werd toen door de burgers op eigen konten gevoerd; alleen zij derhalve, die rijk genoeg waren om in hun eigen onderhoud en na hun dood in dat hunner be- trekkingen te voorzien, konden ten strijde trekken. 2". Vervolgens werd in dien geboortetijd der volken het oorlogvoercn beschouwd als een der Boomaamste doeleinden van den Staat, als de hoofdbezigheid van den vrijen man ; geen wonder dat de voornaamste klassen een eer stelden in het persoonlijk dragen der wapenen. 3". Eindelijk was in die tijden van barbaarschheid de hoop op een aanzienlijken huil en op krijgsgevangenen, die als slaven werden verkocht, voor de baatzuchtige rijken een krach- tige reden om de mindere klassen van zulk eene winstgevende betrek- king uit te sluiten. Naarmate echter het licht der beschaving over een of ander volk op- daagde, weken ook de drie genoomde opvattingen omtrent oorlog en leger en als vanzelf werd het gewoon soldatenberoep overgelaten aau de mindere volksklassen, terwijl de meergegoeden zich met de aanvoe- ring des legers belastten. Immers, 1°. naarmate men niet meer op eigen kosten krijg voerde, doch troepen uit de lage klassen begon te bezoldi* gen, trokken zich natuurlijk de meer aanzienlijken van den minderen troep terug. 2". Naarmate men den oorlog niet meer als het doel van den staat, maar slechts als een noodzakelijk kwaad begon te beschott*



		VIERDE
		HOOFDSTUK.


		Persoonlijke dienstplicht beschouwd van militaire zijde.

		Waarom zijn wij ter/en persoonlijken dienstplicht ? Omdat, persoonlijke dienstplicht^ ook van uitsluitend militair standpunt, voor \'s Lands defensie niet noodza- kelijk is. De lezers, die ons met welwillende aandacht volgden, zullen zeer zeker in de gewichtigste punten met ons instem- men en aannemen dat persoonlijke dienstplicht inbreuk maakt op een souverein recht van het individu, dat de invoering daarvan niet bevorderlijk zou zijn aan onze zedelijkheid, belemmerend voor onze volkswelvaart, strijdig met onze historie en ons nationaal karakter, kortom, dat het eene geheele omwenteling zou zijn in ons volksleven. Maar, zal menigeen zeggen, die niet geheel vreemd is in de literatuur omtrent dit brandend vraagstuk, de militaristen beweren, dat de quaestie van persoonlijken dienstplicht, als zijnde een militaire quaestie, eerst en vooral door militairen moet worden opgelost; deze nu zijn van gevoelen, dat de plaatsvervanging de kanker is van ons leger, dat de afschaffing noodzakelijk is voor eene deugdelijke organisatie van onze levende weerkrachten. Wat van deze beweringen te denken? Wij zijn van meening, dat dergelijke uitdrukkingen niet vrij te pleiten zijn van onjuistheid en overdrijving.



		\'.



		RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT IllllillllllIIIIIlIIIII! 1781 5733



		VOOREEDE.

		Een der roemrijkste vorsten dezer eeuw, Keizer Wilhelm I, heeft gezegd, dat de invoering van eene nieuwe leger- wet met persoonlijken dienstplicht gelijk staat met eene omwenteling in het volksleven" ^!). Êeeds bi/j de eerste lezing hebben deze woorden in hooge mate onze aandacht getrokken: zij gaven op kernachtige wijze uitdrukking aan de overtuiging, welke zich reeds geruimen tijd bij ons had gevestigd. Is dan, zoo redeneerden wij, liet invoeren van persoon- lijken dienstplicht een vraagstuk van zidk een omvang en gewicht, dat het gelijk staat met eene omwenteling in ons volksleven, is het afschaffen der dienstvervanging van zulk een ingrijpenden aard, dat het invloed heeft op (die stan- den der maatschappij: dan zal het ook van het hoogste belang zijn de redenen vóór en tegen zulk een ommekeer rijpelijk te overwegen, ten einde geen onberaden stappen te doen. lederen rechtgeaarden Nederlander zal het aan- genaam zijn het vóór en het tegen van dit zoo belangrijk vraagstuk te kennen. Veel is dan ook in den laatsten tijd over dit onder- werp in ons vaderland geschreven. Ook de Staatscom- 1) Men vindt dit gezegde aangehaald en bevestigd door Dr. Schaepman in het Centrum\'\', 5 Febr. \'89.





		VIII bewerken van deze omwenteling in ons volksleven. Wig hebben eindelijk geschreven, gedreven door loare vaderlands- liefde, die alle Nederlanders, van welke politieke richting zij ook zijn mogen, oprechte hoogachting en genegenheid toedragen. Ons doel was niet gelijk te hebben, maar vol\' gens ons vermogen iets bij te dragen tot heil van den Staat, tot bloei en welvaart zijner burgers, tot behoud der vrije zelfstandigheid van ons aller dierbaar vaderland onder den schepter van het roemrijk huis van Oranje. Wij durven vertrouwen, dat deze bladzijden in denzelfden geest gelezen zidlen worden, als waarin wij die hebben geschreven.



		EERSTE HOOFD STUK. Persoonlijke dienstplicht beschouwd van juridisch standpunt of van den kant der vrijheid.

		Waarom zijn wij tegen persoonlijken dienstplicht\'? Omdat het invoeren van persoonlijken dienstplicht in Nederland zijn zou eene ongeoorloofde machtsoverschrij- ding van den Staat, eene onrechtvaardige beperking van de individueele vrijheid. Les hommes naissent libres." Zoo luidde het eerste artikel van de Déclaration des droits de Vhomme van 1789. Hoe men ook in het algemeen over deze verkla- ring moge denken, welke ook de politieke en godsdienstige overtuiging onzer lezers moge zijn, zeker is het, dat allen de vrijheid beschouwen als eene der edelste gaven van den mensch, dat allen hunne persoonlijke vrijheid hooger schatten dan hun goed en hun bloed. Aan het streven naar die vrijheid heeft eene machtige partij in ons vaderland, die der liberalen, haar naam ontleend; op die vrijheid van het individu beroepen zich voortdu- rend anti-revolutionnairen en\'roomsch-katholieken, als op den grondslag der andere vrijheden, van godsdienst, van onderwijs, van vereeniging, enz. Eene edele gave voor- zeker, een kostbaar kleinood is de individueele vrijheid, waardoor ieder souverein is op zijn gebied en het recht bezit om, binnen de grenzen der zedelijkheid, zijne lichaams- en geesteskrachten naar eigen keuze toe te passen, en 1



		3 mocratie, er is geen eeuw geweest, waarin niet in min of meer talrijke landen jegens een geheel volk of eene aanzienlijke minderheid onrecht en dwinge- landij werd geoefend, waarin niet de individueele vrij- heid van een groot gedeelte eener natie door de staats- macht onrechtmatig werd besnoeid of ontnomen. \') En geen wonder; want juist omdat de Staat in eene maat- schappij de sterkste is in materieele kracht, is hij ook meer dan eenig privaat persoon in gevaar, hiervan een onbeperkt gebruik te maken ten koste van het individu ³). Zelfs heeft het niet aan vleiers en aanbidders ontbroken, die zulk een despotisme op den troon des rechts hebben verheven en als leer der wetenschap verkondigd, dat het recht van den Staat op de individuen geen andere grenzen kent, dan zijn brutale macht en zijn willekeur, \'t Is de theorie der onbegrensde staatsalmacht, der sta- tolatrie of staatsvergoding, volgens welke de staatsgod zoowel het einddoel is der burgers als de oorsprong en milde gever van al hunne persoonlijke en maatschappe- lijke rechten en vrijheden, \'t Spreekt vanzelf, dat vol- gens deze leeraars elke dwang door den staat geoefend, dus ook persoonlijke dienstplicht of ontneming van de vrijheid der dienstvervanging, rechtvaardig is. Doch tegenover deze vrijheiddoodende en menschont-

		1) Dat ook eene minderheid rechten en vrijheden bezit, die door eens meerderheid op onrechtvaardige wijze kunnen worden gekrenkt, zal wel door geen verstandig wijsgeer worden ontkend. Zeer juist zegt Bluntschli, een der meest gezaghebbende schrijvers der vrijzinnige rechtsschool: Die Monarchie aber hat einen ihrer gewichtigsten Vorzüge darin, dasz sie berufen ist, auch die Minderheit in ihrer Freiheit und in ihretn Rechte vor den Anmaszungen der Mehrheit zu schiltzen." Algemeine Staatslehre, I, S. 491. 2) Vooral met het doel om de persoonlijke vrijheid tegen hetStaats- absolutisme te beschermen, heeft Rousseau zijn systeem van het contrat social" opgesteld: Trouver une forme d\'association qui défende et protégé de toute la force commune la personne et les biens de chaque associé, et par laquelle chacun, s\'unissant a tous, n\'obéisse pourtant qu\'a lui-même, et reste aussi libre qu\'auparavant: tel est Ie problème fondamental, dont Ie contrat social donne la solution." Du contrat social, 1. I, ch. VI.



		21 ze echter aan de wijsgeerige analyse van het gezond verstand onderwerpt, dan zal ieder ontwikkeld lezer de zinledigheid en banaliteit dezer spreuken inzien en er- kennen. 1) 2°. Maar, zoo werpen de militaristen op, toegegeven, dat de plaatsvervanging per se in haar wezen of uit den aard der zaak, niet verwerpelijk is, men moet ze toch als onzedelijk veroordeelen om de omstandigheid, dat, nu de Staat eenmaal conscriptie of gedwongen krijgsdienst heeft moeten opleggen, er bij behoud van plaatsvervan- ging een ongelijke last ontstaat; de meergegoede toch kan van deze vrijheid gebruik maken, terwijl de mingegoede persoonlijk dit harde lot moet ondergaan. Voor de wet, zoo redeneert men, zijn allen gelijk; de wet mag dus geen onderscheid maken tusschen rijken en armen, wan- neer er spraak is van zulk een drukkenden last als dienst- plicht; hij moet dien allen gelijkelijk opleggen. Welnu, door plaatsvervanging verleent de Staat een voorrecht,

		1) Dat soms in de praktijk bij plaatsvervanging immoreele pressie is geoefend, doet niets af tot de wettigheid van het beginsel in zich, even- min als de woeker het vragen van een matigen interest ongeoorloofd maakt Hier geldt de regel: tollatur abusus, maneal usus. Overigens behoort zulk een pressie in onze dagen tot de uitzonderingen; en nooit is deze bij plaatsvervanging zoo groot geweest, als bij het werven van vrijwilligers voor den zeedienst en de koloniën. Een militarist ergerde zich onlangs naar aanleiding van een bericht, voorkomende in het Dagblad" van 18 April \'89. In de Drentsche dorpen, zoo luidde liet, bestond in de laatste dagen eene levendige vraag naar remplacanten. De prijzen die voor eenige weken 330 tot 350 bedroegen, zijn thans tot 375 a 385 gestegen." Ziedaar nu, zoo heette het, een duidelijk bewijs : remplacanten worden beschouwd als koopwaar ; plaatsvervanging is dus een onzedelijke menschenhandel. Met een weinig kennis van de eerste beginselen der staathuishoudkunde had men zich deze ergernis kunnen besparen. Immers \'t is een algemeen aan- genomen princiep, dat de loonen voor diensten aan dezelfde economische wet van vraag en aanbod onderworpen zijn, als de prijzen eener koopwaar. Men kan eveneens zeggen, dat er veel of weinig vraag is naar dienstbo- den, fabriekarbeiders, kantoorklerken, enz., dat dientengevolge hunne prijzen rijzen of dalen. Verhoog het traktement onzer hooggeachte offi- eieren met eenige honderden guldens, en geen twijfel of er zal meer aanbod komen van officieren. Men zij toch niet kleingeestig en ergere zich niet aan woorden!





		41 wenschen wij ten slotte onze lezers als op een punt van het hoogste gewicht nogmaals opmerkzaam te ma- ken niet het belang van den Staat is de maatstaf zijner bevoegdheid, wanneer hij in botsing komt met de individueele vrijheid. Neen ; alleen de volstrekte behoefte van den Staat, de noodzakelijkheid, geeft hem het recht, zijne burgers van de zoo kostbare vrijheid der plaats- vervanging te berooven, hun zulk een juk, als persoon- lijke dienstplicht is, op te leggen. \')

		1) Men herinnere zich hier onze preliminaire staatsrechtelijke be- schouwingen. Tot bekrachtiging van dit gewichtig beginsel, dat slechts de noodzakelijkheid den Staat het recht geeft in de persoonlijke vrijheid in te grijpen, zij het ons geoorloofd nog oenige gezaghebbende schrijvers van uiteenloopende richting aan te halen. BluntsMi zegt: Ein Staatszwang, welcher das Individuum ohne Noth aus seinem Studiën und aus seinen Berufs- und bürgerlichen Verhiütnissen hinaus reiszt, erscheint denn von da aus als ein Eingriff in die individuello Freiheit, welcher durch das Bediirfnisz des Staates netten hinreichend gerechtfertigt wird" (Allgemeines Staatsrecht, VII, 7, 3). En Mr. S. Vissering: De persoonlijke diensten, die thans door den Staat in het algemeen belang van den burger gevorderd worden, hebben haren grond in eene volstrekte behoefte of althans in de overweging, dat de Staat op andere nijze buiten machte zoude zijn zijne verplichtingen te vervullen." (Handboek van prak- tische Staathuishoudkunde, II, n. 717.) Mr. A. F. de Savornin Lohman: De behoefte (van den Staat) aan zelfbehoud eischt zelfverdediging, maar dan ook gemeenschappelijke handeling; daarom mag de weerbarstige gedwongen worden het zijne bij te dragen in de gemeene last. Maar het regt om te dwingen strekt zich niet verder uit, dan de behoefte die den dwang regtvaardigt" {Gezag en vrijheid, bl. 70). Taparelli: C\'estdonc la seule necessitê qui justifie 1\'autorité, quand elle oblige de force au service militaire; par conséquent Ie gouvernement doit faire tous ses efforts pour échapper il cette nécessité; car si la nécessité existait seule- ment parce qu\'on n\'emploie pas les moyens qui pourraient la faire dispa* raitre, cette nécessité ne serait plus nécessaire" (Droit naturel, n. 1223). Eindelijk ook de leden der Defensie-commissie erkennen dit princiepi wanneer zij verklaren, dat nog andere dan militaire belangen in het oog moeten worden gehouden ten einde op de Natie geen grooteren druk te leggen dan volstrekt noodzakelijk is" (bl. 2). Zegt de Commissie dit reeds van de lasten in het algemeen, hoeveel te meer geldt dit niet voor persoonlijke lasten ? Dit juiste standpunt handhaaft dan ook de min- derheid der Commissie, wanneer zij zich tegen de afschaffing der dienst- vervanging verklaart: Aangezien dienst in liet leger de meest druk- kende last is, die op de bevolking in vredestijd kan worden gelegd, mag, naar hunne meening, die verplichting maar alleen dan worden opgelegd, indien er geen ander middel te vinden is om\' haar tot de taak



		45 den burgers de hun zoo dierbare vrijheid der plaatsver- vanging worden ontnomen, op dit zoo heilig, van den Staat onafhankelijk recht van het individu worden in- breuk gemaakt. De antimililaristen daarentegen blijven zich vastklam- pen aan de ware beginselen van staatsgezag en vrijheid, beginselen in onze preliminaire beschouwingen ontwik- keld en gegrond op het gezond verstand en het rechts- gevoel der Natie. Het eene, ware en groote staats* belang is volgens hen, dat de persoonlijke vrijheid van alle burgers, ongeschonden bewaard en slechts in volstrekte noodzakelijkheid hierop inbreuk gemaakt worde, dat al hunne rechten worden beschermd, hunne tijdelijke wei- vaart en voorspoed, voor zoover afzonderlijke zelfstan- dige krachten hiertoe ontoereikend zijn, van staatswege worden ondersteund en bevorderd, opdat zoo mogelijk allen, ook de minderheden, tevreden worden gesteld. \') Een ieder, zoo leeren zij, mag van al zijne aangeboren rechten en vrijheden gebruik maken, zoolang hij daardoor een ander niet benadeelt of de Staat er geen aanspraken op kan doen gelden. Welnu, de vrijheid der plaatsver- vanging is zulk een souverein recht van iederen mensen, waardoor niemand wordt benadeeld, waarop de Staat geen aanspraak kan maken. Zeker, de Staat heeft het recht zijn burgers met al

		1) Wederom mogen wij onze zienswijze bevestigen door deze woor- den van Prof. Opzoomer: Dat algemeen belang zelf bestaat in de har- monische bevrediging der bijzondere belangen. Men droome van geen eenheid, die het wel zou kunnen gaan, terwijl de individuen lijdon. Van dezen, van de verscheidenheid, moet alles uitgaan, en de eenheid van den Staat behoort slechts het middel zijn, om tot do individuen terug te keeren en het geluk van dezen te vestigen. Gaat men van het tegen- deel uit, moet alles door den Staat geschieden, dan komt men tot het ergste communisme, zelfs tot gemeenschap van eigendom, van vrouwen en kinderen, en allo uitsluitend bezit kan niet meer zijn dan een leen van staatswege .... Het beginsel behoort te zijn : dat het individu doel, niet middel is, en dat de bestemming van den Staat is, de vrijheid zij- ,,ner bewegingen te bevorderen. Ontwikkeling, niet organisatie, behoort de leus te zijn." Staatsregtelyk Onderzoek, bl. 22.



		TWEEDE HOOFDSTUK. Persoonlijke dienstplicht beschouwd yan bijzonder maatschappelijke zijde.

		Waarom zijn ivij tegen persoonlijken dienstplicht ? Omdat persoonlijke dienstplicht I de maatschappij hoe langer zoo meer desorganiseert; II de oplossing der sociale quaestie hoe langer zoo moeielijker maakt; III den geest van socialisme onder het volk hoe langer zoo meer aan- kweekt en verspreidt. I. Persoonlijke dienstplicht desorganiseert de maat- schappij. Men heeft de maatschappij dikwijls vergeleken bij een menschelijk lichaam. De verschillende standen, zooals de regeeringsstand, de rechterlijke stand, de militaire stand, de zeemansstand, de geestelijke stand, de onder- wijzersstand, de handelsstand, de fabrikantenstand, de arbeidersstand, de landbouwersstand, enz., zijn zoovele ledematen van dat lichaam, welke alle te zamen een harmonisch geheel, het staatsorganisme, uitmaken. Tot den bloei en de levenskracht van dit maatschappelijk lichaam zijn al deze standen, de mindere zoowel als de meer aanzienlijke, noodzakelijk; doch ieder dezer heeft zijn eigen sfeer, zijn werkkring, zijn doel, kortom: zijn plaats of zijn stand, gelijk het woord het uitdrukt. Ieder dezer moet zich dus ook in zijn eigen sfeer ont-



		-

		"Jffc-.



		49

		wikkelen. Neemt één stand buiten verhouding in omvang toe, dan grijpt hij op storende wijze in de sfeer en den werkkring van andere standen in, dan moet noodzake- lijkerwijze het geheel, het staatslichaam er de nadeelige gevolgen van ondervinden; men heeft geen harmonisch geheel meer, maar een monsterstaat: de maatschappij is gedesorganiseerd! Welnu, het militarisme is die strekking, welke onder allerlei voorwendsels, dikwijls zelfs met vooropzetting dei- edelste bedoelingen, den militairen stand op bovenmatige wijze boven andere standen verheffen en deze allen min of meer aan zich dienstbaar wil maken. Het onmiddellijk gevolg hiervan is, dat de overige standen in hunne na- tuurlijke ontwikkeling worden belemmerd, zoodat hunne levenskrachten hoe langer hoe meer kwijnen, en ten laatste de maatschappij uit hare voegen wordt gerukt. De algemeene dienstplicht in den strikten zin des woords brengt langzaam doch zeker deze totale desor- ganisatie teweeg. Dat storend ingrijpen van den Staat op den werkkring van alle klassen der maatschappij, die nuttelooze verspilling van honderdduizend werk- krachten in de meest geschikte leerjaren des levens, die toestand van gewapenden vrede, waaronder geheel Europa zucht, die verbazende hoogte der budgets van oorlog, veroorzaken zulk eene algemeene wanverhouding, zulk een spanning in geheel het maatschappelijk orga- nisme, dat het, naar het getuigenis der grootste staatslie den, noodzakelijk tot eene geweldige oplossing moet komen. Eerst na dien geweldigen schok zal een orde- lijke, normale toestand te voorschijn treden, waarin de militaire stand op zijn peil zal worden teruggebracht en ook de andere standen hunne eigen levensuitingen en vrije krachtsontwikkeling zullen genieten tot welzijn en bloei van geheel het staatslichaam. Deze desorganisatie nu heeft naar evenredigheid ook plaats bij persoonlijken dienstplicht. 1°. Als eerste bewijs dezer bewering geldt dit beginsel van staathuishoudkunde: 4



		50

		de som der arbeidskrachten van de. meergegoede ge- remplaceerden vertegenwoordigt een grootere maatschap* pelijke waarde, dan de som der krachten van de min- vermogende remplaqanten. Bijgevolg is het verlies aan maatschappelijk product op alle gebied (handel, nijver- heid, staatsbestuur, kunst, wetenschap, landbouw, enz.) des te grooter, naarmate er meer gegoeden en ontwik- keiden, bij voorkeur van onontwikkelden en minvermo- genden, tot de improductiviteit in het leger gedoemd worden. Om zich van de waarheid van dit beginsel te over- tuigen, gelieve de lezer vooral op te merken, dat de conscriptie met behoud der plaatsvervanging zich slechts uitstrekt tot de lagere klassen, welker individuen van minder invloed zijn op het geheele organisme ; terwijl per- soonlijke dienstplicht storend werkt juist op die standen, welke tot grooter nut strekken van het algemeen belang. Ieder ziet bijv. dat het voor de maatschappij een veel grooter verlies is, wanneer iemand, die zich op weten- schap en kunst toelegt, gedwongen wordt zijne studiën te schorsen, dan wanneer een werkmanszoon gedurende dien tijd in zijn plaats den knjgsmansrok aantrekt. Door het verwisselen van een beroep, waarvoor toch hon- derden anderen gevonden worden, tegen het niet zoo verschillend beroep der wapenen, berokkent deze der maatschappij geen schade maar brengt haar voordeel aan, brengt het geld onder den minderen man. Gene echter, wordt uit moeielijke studiën, die zooveel volhar- denden moed en geleidelijke ontwikkeling eischen, in een geheel ander midden geslingerd en merkelijk gestoord. Hij kan slechts zooveel later als jurist, staatsbeambte, medicus, leeraar, ingenieur, letterkundige, kunstenaar, journalist, enz., zijne diensten aan het vaderland be- wijzen. Voeg hier nog bij, dat menigeen door deze geweldige onderbreking voor altijd den lust en ijver in de studie zal verliezen, en zijne voor het algemeen welzijn veel belangrijker loopbaan zal vaarwel zeg-



		51 gen. Insgelijks zal het voor geheel de maatschappij een veel grooter nadeel zijn, wanneer de in ons land zoo] welvarende handel- of koopmansstand en de fabri- kantenstand in hunne vrije werkingen zouden worden belemmerd door den gedwongen dienstplicht hunner zoons of bureauklerken, juist in die jaren dat zij in de practische kennis der zaken worden ingewijd, dan wan- neer eenigen der honderden fabriekarbeiders of sjouwer- lieden in dezer plaats tegen eene ruime vergoeding eenige jaren geweer en ransel zouden dragen. Voor duizenden dezer jongelieden uit het volk zou de krijgsdienst een winstgevende betrekking zijn, terwijl voor genen dikwijls de carrière zal zijn gebroken, een verzekerde toekomst geknakt. Vermits dus deze jongelingen van meerge- goeden stand van grooter invloed zijn op geheel de samenleving, is het ook duidelijk, dat door persoonlijken dienstplicht de beste levenskrachten van het maatscbap- pelijk lichaam meer en meer zullen worden ondermijnd. Ja zelfs voor den eenvoudigen landbouwersstand of den fatsoenlijken ambachtsstand is het. dikwijls van veel grooter belang, dat de zoon, die over eenige jaren de hoeve of het ambacht zijns vaders moet overnemen of zich elders zelfstandig vestigen, grondig en bij voortdu- ring in zijn beroep worde onderwezen en daarom in- geval van dienstplichtigheid tegen eenige honderden gul- dens een of anderen knecht engageere om zijn plaats in het leger te vervangen, dan omgekeerd, dat de vader gedwongen zou zijn zich met vreemde hulp te behelpen, en de zoon eerst na één of twee jaar woelig kazerne- leven, meermalen met minder lust en neiging, zijne op- leiding in \'s vaders zaak of op het ouderlijke erf zou kun- nen voltooien. Wij meenen dus bewezen te hebben, dat door de invoering van persoonlijken dienstplicht voor een groot gedeelte der 2300 lotelingen, die zich thans laten remplaceeren, de maatschappelijke opleiding merke- lijk gehinderd, de vrije ontwikkeling en volhardende toe- leg belemmerd, de degelijke zaakkennis bedreigd zou



		52

		worden. Dat vele bloeiende neringen zouden kwijnen, vele goed beklante zaken te niet gaan, vele kantoren, zoo niet gesloten, ten minste door vreemde, onbeproefde hulp worden verwaarloosd. Ja, als ook meest al de opengelaten plaatsen wierden aangevuld, kan het toch niet anders, of de herhaalde onderbreking en gedu- rige verandering van onbekend personeel moet groote stoornis brengen in den gang van handel, nijverheid en andere takken van ons volksbestaan. Kortom, wij meenen overtuigend te hebben aangetoond, dat door persoonlijken dienstplicht, of door het belemmerend in- grijpen van den militairen stand in de meer invloedrijke standen, de maatschappij hoe langer hoe meer zou wor- den gedesorganiseerd. 2°. Tot verdere staving dezer waarheid komt ons nog de geschiedenis te hulp. Immers den lezer, die in de geschiedenis van de beschaving der menschelijke samen- leving niet geheel vreemd is, zal het niet onbekend zijn, dat het beginsel van dienst of arbeid, door ieder per- soonlijk van wege den Staat te verrichten, steeds bij die volken en in die landen wordt aangetroffen, waar de maat- schappelijke ontwikkeling en organisatie op een lager peil staan. Men denke slechts aan de heerendiensten in de dessa\'s van Java, aan alle soort van diensten en praestatiën van vazallen en lijfeigenen in het leenstelsel, of zelfs aan de slecht georganiseerde brandweer, gelijk zij nog voor een dertigtal jaren in onze groote steden bestond. Hoe meer echter de maatschappij vooruitging op den weg van beschaving en ontwikkeling, zooveel te meer ook gingen de persoonlijke diensten, welke Staat of gemeente van de burgers vorderde, in de handen van bijzondere standen over. Persoonlijke dienstplicht zou dus een achteruitgang zijn op den weg der beschaving, want ook en vooral voor den krijgsdienst geldt deze geschiedkundige waarneming. Bij de oudste volken moest ieder vrij man persoonlijk de wapenen dragen en zelfs de kosten van den strijd



		53

		dragen. Langzamerhand begonnen echter de meer ont- wikkelde natiën gehuurde benden uit de mindere volks- klassen in dienst te nemen. Te Athene werd de bezol- diging der troepen na den tweeden Persischen oorlog ingevoerd. Te Rome komt zij hefc eerst voor bij het be- leg van Veii, omtrent het jaar 404 vóór Christus. De Ro- meinsche legers, die Gallië, Germanië en Brittannië ver- overden, werden wel aangevoerd door de zonen dei- patriciërs, doch bestonden grootendeels uit de ruwe zonen der volksklassen. Bij de vrijheidsgezinde doch onbeschaafde Germanen, die ieder voor zich zooveel rech- ten meenden te hebben, als zij met de punt des zwaards konden verdedigen \'), bleef de persoonlijke krijgsdienst lang in eer en het hoofdbedrijf van den vrijen man. Onder het feodaal stelsel trokken de onderhoorigen met hunne vazallen, deze met hunne leenheeren, persoonlijk ten krijg. Toen dit stelsel meer en meer in verval geraakte, begon men, om de steeds toenemende macht der edelen te fnuiken, eerst in Frankrijk, in de dertiende eeuw onder Lodewijk IX, vervolgens ook in andere landen, bezol- digde troepen, en eindelijk in de vijftiende eeuw onder Karel VII, staande legers aan "te werven. Slechts in de ure des gevaars werd de geheele burgerij te wapen geroepen. Men begreep te recht, dat het veel verkiese- lijker was \'s lands verdediging aan een bijzonderen stand over te laten, door slechts een gedeelte der maatschap- pelijke arbeidskrachten gedurende langeren tijd voor den krijgsdienst te besteden, dan het geheele volk eenigen tijd aan dien dwang te onderwerpen. Onder zulk een organisatie konden handel en nijverheid zich vrij en on- belemmerd ontwikkelen, en de gemeenten en steden be- reikten spoedig een ongekenden bloei. Onder zulk eene organisatie is vooral Nederland in vervlogen eeuwen tot het toppunt van macht en rijkdom gestegen. Onder zulke

		1) Volgens het woord van Pomponius Mela: Jus in viribus liabent.\' lib. III, 3.



		55

		Zoo waar is wederom het woord van Keizer Wilhelm I, dat eene legerwet met persoonleken dienstplicht gelijkstaat met eene omwenteling in geheel het volksleven; eene ware omwenteling in het maatschappelijk leven: niet ten goede maar ten kwade! Hier is de plaats om op een argument te antwoorden, dat niet zelden door onze tegenstanders wordt aangevoerd. Persoonlijke dienstplicht, zegt men, zal veel bijdragen tot verheffing van den militairen stand, die in ons vaderland zoo weinig belangstelling ontmoet. De belangstelling voor het leger, aldus ook de meerderheid der Defensie-Com-

		wen, en men van den anderen kant de weldaden van vrede, rust en orde begon te genieten, verlieten de meergegoeden den krijgsdienst, om zich op kunsten en wetenschappen, handel en scheepvaart, land- bouw en nijverheid too te leggen. 3°. Naarmate men eindelijk in dez_etakken een meer edele en beschaafde wijze vond om zijne bezittingen te vermeerderen, stonden de betere standen ook het recht, zich dooi\' buit en plundering te verrijken, aan de minder beschaafde klassen af. Deze was de geregelde, geheel natuurlijke gang der beschaving bij alle volken. Persoonlijke dienstplicht der meergegoeden of algemeene dienst- plicht zou dus zijn de wereld terugvoeren naar «Ie barbaarschheid. Dit wordt nog bevestigd door de geschiedenis der invoering van het tegenwoordig stelsel van legervorming. Want op het einde der vo- rige eeuw werd in Frankrijk, niet door de meer beschaafde richting onder de omwentelingsgezinden, maar door de woestelingen van het Terrorismus, bij besluit van 19 Fructidor VI, de algemeene dienstplicht of het militarisme in den grofsten vorm opgelegd. Zoodra echter de meer gematigde elementen in de revolutie de overhand verkregen, begon men ook wederom voor de legervorming een minder barbaarsch stelsel aan te nemen. Reeds het Directoire veranderde in 1798 den algemeenon dienst" plicht in het conscriptiestelsel met persoonlijken dienstplicht, totdat Na- poleon I ook de vrijheid der plaatsvervanging toestond. Wat den toe- stand van gewapenden vrede aangaat, waarin Europa in de laatste 2(1 jaren verkeert, deze wordt met recht door helderziende staatsmannen, niet alleen financieel onhoudbaar, maar ook abnormaal en onnatuurlijk genoemd, geheel in strijd met de geleidelijke ontwikkeling der maat- schappij, met den vooruitgang\' en de welvaart der volken. Wanneer dus de heer Seyffardt zegt: daar waar het leger zich meer en meer van de burgermaatschappij afscheidt (d. i. volgens Du Contesch, waar ieder burger niet persoonlijk in het leger treedt) gaat het volk als volk ook meer en meer achteruit" (Onze Volksiveerbaarheid, bl. 10), vin- den wij deze bewering van onzen geachten tegenstander antihistorisch, en vooral in schrille tegenspraak met de geschiedenis van den bloeitijd en den vooruitgang onzer republiek. Doch hierover in het 4e hoofdstuk.



		56

		missie, door den dienst daarin geicekt, zal dat leger na tal van jaren nog ten goede komen en zal leiden tot den eisch, niet alleen dat het leger ten allen tijde sterk en slagvaardig zij, maar ook dat legerinrichting, kazernee- ring, discipline, militaire oefening en onderwies op den dienstplichtige een zoo heilzaam mogelyken invloed hebben" (bl. 21). M. a. w. door persoonlijken dienstplicht zal het leger en geheel de militaire stand in de oogen der bur- gerij en volksvertegenwoordiging worden verheven en werkelijk worden gebaat. Wij antwoorden : Zeer wel! Maar, moeten hiervoor alle andere achtenswaardige standen worden vernederd\'? Want eene vernedering is het toch zeker voor een jon- gen man uit den beschaafden en deftigen stand, naast een ongemanierden jongeling uit de lagere volksklasse in het gelid te moeten staan, op gelijken voet met dezen te worden behandeld, door minderen vanstand te worden gedrild en op barsche wijze gecommandeerd. Den mili- tairen stand zoo bovenmate te verheffen, dat hij andere standen verlaagt, dat hij de toongever wordt, waarnaar zich andere standen moeten modelleeren, is o. i. eene disproportie, eene wanverhouding in het maatschappelijk lichaam. Wij willen gelooven, dat dit den officieren niet onaangenaam zou zijn, dat zij liever bevel voeren over jongelingen van stand dan over die uit de mindere volks- klasse, dat zij daardoor nog meer in de achting zouden stijgen bij onze aristokratie en ons patriciaat; wij durven echter ,van hunne loyauteit vertrouwen, dat zij om deze persoonlijke redenen het welzijn van de andere standen niet zouden willen opofferen. Men denke nu niet, dat wij den militairen ongunstig gezind zijn en hun de verheffing van hun stand mis- gunnen. Neen, duizendmaal neen ! Integendeel, wij gevoe- len alle hoogachting en levendige sympathie voor den militair in het algemeen, en in \'t bijzonder voor die fiere zonen, die zich vrijwillig aan de verdediging van ons vaderland hebben gewijd en ware krijgsmansdeugd aan



		57

		een edel karakter paren. Daarom zouden wij wenschen, dat regeering en volksvertegenwoordiging alles in \'t werk stelden en geen kosten spaarden, om den minderen sol- daat het leven, zoo in physiek als moreel opzicht, te verbeteren, hem het verblijf in de kazerne te veraan- genamen. Vooral zouden wij gaarne zien, dat het trak- tement van alle officieren met 100 a 200 Gl. werd ver- hoogd. Wanneer men bedenkt, dat een hoofdonderwijzer op een eenvoudig dorp, meermalen met vrije woning, een inkomen heeft van 700 Gl. behalve de buitenkansjes, dan is o. i. 1000 Gl. voor een tweede-luitenant te wei- nig, om in eene stad, dikwijls met vrouw en kinderen, volgens zijn stand te leven, \'t Is een algemeen, niet moeilijk te verklaren feit, dat de standen, die ruimer door den Staat worden bezoldigd en dientengevolge meer onbekrompen kunnen leven, daardoor reeds merkelijk in de achting der burgers rijzen en steeds meer en meer aspiranten winnen. Deze wijze van verheffing van stand zou een echt Hollandsch karakter dragen en den geach- ten militairen tot grooter baat verstrekken, dan al die militaristische tendenzen", die op vreemden bodem zijn gekweekt en naar ons vaderland overgewaaid van uit een land, waar de officieren dikwijls meer stolz" heb- ben, dan comfort". Wij zijn van meening, dat de na- tie deze grootere uitgave zoo voor de kazerneering van den minderen soldaat, als voor verhooging van het traktement der officieren \') zeer redelijk zou vinden, mits men haar slechts vrijliet van gedwongen persoon- lijken dienst. Overigens zal deze meerdere of mindere mate van achting voor- en belangstelling in den militair van vele plaatselijke omstandigheden afhangen. De han- delsgeest der burgerij te Rotterdam of te Antwerpen bijv. zal altijd een reden zijn, waarom de militaire stand er minder gezien zal blijven, dan in Den Haag of in

		1) Eene verhooging van 100 gld. zou voor de 1900 officieren nog geen twee ton meer uitmaken op \'s Lands begrooting.



		58

		Brussel. Zelfs in Duitschland, naar een Duitscher ons verzekerde, is de militair te Keulen veel minder in aan- zien dan te Dusseldorf. Eindelijk dit afwisselend lot treft ook andere standen, bijv. den zeemansstand. Ieder weet ook, dat studenten, te Leiden als op de handen gedragen, te Amsterdam onopgemerkt worden voorbijgegaan en hunne luidruchtige vermakelijkheden in deze twee steden geheel verschillend worden beoordeeld. Zoo kan dus ook het argument van verheffing van den militairen stand niet gelden als van eenig gewicht, om der bevolking zulk een drukkend juk als persoon- lijken dienstplicht op te leggen. II. Een tweede gewichtig bezwaar tegen persoonlijken dienstplicht op maatschappelijk gebied is, dat daardoor de oplossing der sociale quaestie moeielijker, ja onmogelijk wordt gemaakt. De sociale quaestie bestaat in het regelen eener billijke verhouding tusschen kapitaal en arbeid, tusschen werk- gever en werknemer. Practisch genomen, \'t is reeds meermalen gezegd, komt geheel het sociale vraagstuk hierop neer: hoe komt de mindere man aan het geld, om voor zijn huisgezin een tamelijk bestaan te ver- krijgen ? De gewone weg, die daartoe openstaat, is eigen ver- dienste, of genoegzaam werk tegen goed loon. Maar de voornaamste maatstaf voor het stijgen en dalen der loonen, voor meer of minder werk zal altijd blijven: vraag en aanbod. Hieruit volgt deze waarheid, waarop wij vooral de aandacht onzer goedgunstige lezers wen- schen te vestigen: hoe meer arbeiders, zooveel minder werk en zooveel lager loon; en omgekeerd: hoe minder arbeiders, hoe meer werk en hoe hooger loon. Welnu, door de afschaffing der plaatsvervanging zou- den in Nederland jaarlijks eenige duizenden arbeiders meer zijn dan thans\'). Dus zal er ook voor zooveel 1) Uit de statistieken blijkt, dat in ons vaderland jaarlijks ongeveer 2800 lotelingen een plaatsvervanger of nummerverwisselaar stellen.



		59

		duizenden arbeiders minder iverk zijn; en tengevolge hiervan zouden daarenboven de honen, ook voor de andere arbeiders, in evenredigheid dalen. Dat deze redeneering juist is, zal een ieder beamen, die bedenkt dat de rem- plaqanten nagenoeg allen uit den geringen, weinig of niets bezittenden, arbeidersstand voortkomen, terwijl de- genen die zich laten remplaceeren grootendeels behoo- ren tot de middelklasse of meergegoeden, die in hunne werkzaamheden door deze onontwikkelde lieden uit de volksklasse niet kunnen vervangen worden. Niet alleen echter is dit verblijven van duizenden werklieden in hun bedrijf oorzaak, dat de arbeidersstand in het algemeen minder werk en lager loon heeft; ook de aanmerkelijke som van één mülioen gulden, die thans, als positieve verdienste dier plaatsvervangers, jaarlijks van de bezittende tot de niet-bezittende klassen over- gaat, zou aan de lagere standen onttrokken worden. Want, dooréén genomen, mogen we voor iederen plaats - vervanger of nummerverwisselaar 400 a 500 Gl. rekenen ; hetwelk voor de ruim 2300 man ongeveer 1,000,000 Gl. geeft. Door deze vermindering van inkomsten zou dus het lagere volk jaarlijks zulk eene belangrijke som armer worden. Voegt men hier nog bij, dat deze 2300 zonen uit de niet-bezittende klasse gedurende l\'/a a 2 jaar en eenige Men houdo hierbij in het oog, dat, terwijl de meeste overige dienst - plichtigen na één jaar actieven dienst met groot verlof naar hunne haardsteden worden teruggezonden, deze plaatsvervangers bij voorkeur gedurende IV, a 2 jaren onder de wapenen worden gehouden, ten einde de jongste lichting gemakkelijker in den wapenhandel te oefenen: zoo- dat, jaar in jaar uit, 3500 a 4000 werklieden uit de lagere volksklas*.\' als remplacanten in het leger dienst doen. Veronderstellen wij ook, dat niet weinigen dezer bij afschaffing der dienstvervanging, zich als vrij- williger zouden aanbieden, zeker is het dat verreweg de meesten hun- ner, die nu, uitsluitend om het betrekkolijk hoog loon als remplacant dienst nemen, dan in de burgermaatschappij zouden blijven. Jaar- lijks zouden er eenige duizenden arbeiders meer zijn, wat vooral in Ne- derland, waar nagenoeg geen groot-industrie is, gelijk in andere landen, een groote overlast zou zijn en zeer noodlottige gevolgen zou hebben voor den minderen stand.



		60

		maanden herhalingsoefeningen gratis, op kosten van den Staat, m. a. w. op kosten van de meervermogende be- lasting betalende burgers, voeding, kleeding en huisvesting ontvangen, dan zal men begrijpen, waarom wij afschaf- fing der dienstvervanging ook op maatschappelijk gebied een ramp noemen voor de lagere volksklasse, een maat- regel, die de oplossing der sociale quaestie hoe langer hoe meer zou bemoeielijken. Vandaar dat ook het echte, goedgeaarde volk, het- welk zoo waar en zoo diep zijn belangen gevoelt, tegen afschaffing van plaatsvervanging is. Men ga eens in deze dagen, zooals wij persoonlijk gedaan hebben, tot die klasse der maatschappij, welke gewoonlijk de rem- placanten leveren ; men spreke eens met menschen uit dien stand, natuurlijk niet met opgeruiden door Recht voor allen", maar met die onbedorven, bedaarde lieden van gezond verstand, gelijk men er zoovelen onder hen aantreft; inen rake dan deze practische zijde der quaestie eens aan: zij zullen u verklaren, dat zij de afschaffing der plaatsvervanging zouden betreuren. En vraagt gij hun dan waarom ? In hun naieven eenvoud zullen zij u ten antwoord geven, dat er door plaatsvervanging altijd een goed duitje binnenkomt, vooral in dezen slechten tijd, nu er toch zoo weinig te verdienen is, dat hun zoons daarmee dikwijls hunne arme, oude lui uit den nood helpen, een drukkende schuld aflossen, hun vervallen huisje wat oplappen, wat besparen voor hun ouden dag enz., dat vele andere jongens daarmee een zaakje op touw zetten, een winkeltje opslaan, een netter huwe- lijk kunnen aangaan en meer van dien aard, kortom, dat zij daardoor in staat worden gesteld, wat vooruit te ko- men in de wereld. Zoo redeneert het gezond volksver- stand. De geachte lezer gelieve acht te geven van welk eene economische juistheid deze laatste reden is. Immers, \'t is een door de staathuishoudkundigen algemeen erkend euvel van onze eeuw, dat de klove tusschen kapitaal



		61

		en arbeid te groot is; van den eenen kant machtige kapitalen en ondernemingen, van den anderen kant ar- moede, of ten minste geheel afhankelijke, niets bezit- tende arbeiders. De raiddelstand verdwijnt, zegt men ; men geeft den minderen man geen gelegenheid meer, een kapitaaltje te vormen, om vooruit te komen; van daar de zoo ingewikkelde sociale quaestie. Welnu, een niet gering te schatten middel om dit euvel te verhelpen en de oplossing van dit zoo gewich- tig vraagstuk te bespoedigen is de plaatsvervanging; een middel, hetwelk jaarlijks aan vele honderden uit de volksklasse ten bate komt; een middel, hetwelk door het volk des te meer wordt gewaardeerd, naarmate het dit aldus gewonnen geld als eigen verdienste beschouwt, zonder eenige tusschenkomst der rijke ondernemers, wier middelen tot verbetering van zijn toestand het al te dikwijls als exploitatie blijft wantrouwen. Eene groote onbillijkheid zou het dus zijn, zonder dringende nood- zakelijkheid aan duizenden uit het mindere volk zulk een uitstekend middel te ontnemen, om zijn maatschap- pelijken toestand te verbeteren. Om al deze redenen zal het, wij twijfelen er niet aan, eiken onbevooroordeelden lezer duidelijk zijn, dat door afschaffing der dienstvervanging de sociale quaestie steeds ingewikkelder wordt. En door vermindering van werk, én door daling der loonen, én door het onthouden van één millioen \'sjaars, én door het derven van kosteloos onderhoud voor 3 a 4000 weinig of niets bezittenden, zou de zoogenaamde vierde stand werkelijk in welvaart en bloei achteruitgaan, zou de armoede met al den treurigen nasleep van dien in Nederland op schrikba- rende wijze toenemen. Voorzeker niet ten onrechte is eene legerwet met persoonlijken dienstplicht een omwenteling in het volksleven genoemd; in waarheid eene noodlottige omwenteling in het maatschappelijk leven, waarvan het onvermijdelijk gevolg is, dat het reeds zoo netelige sociale vraagstuk



		62

		hoe langer hoe meer doornen krijgt, die zijne ontknoo- ping allerbezwaarlijkst, ja onmogelijk maken. Caveant Consules! De regeering heeft ijver en hart voor de belangen van het volk; door hare wet op den s arbeid van kinderen en vrouwen heeft zij getoond de oplossing der sociale quaestie te willen bevorderen. Welnu, door afschaffing der plaatsvervanging zou zij misschien den geringen standen meer schade berokkenen, dan zij door hare andere wetten zou kunnen herstellen. Zij zou de sociale quaestie hoe langer hoe inge- wikkelder, ja onoplosbaar maken ; zij zou zich daaren- boven verantwoordelijk stellen voor al de noodlottige gevolgen, welke deze maatregel na zich zou sleepen. Wij bedoelen : bevordering van het socialisme onder de ge- ringere standen. Ten overvloede zouden wij hier nog kunnen wijzen op verschillende militaristische landen, waar sinds korter of langer tijd persoonlijke of algemeene dienstplicht is ingevoerd: op Pruisen, welks armoede en sociale ellende bijna spreekwoordelijk zijn geworden ; op Frank- rijk, waar, ondanks zijne rijke bronnen van welvaart, de verarming der mindere standen telken jare toeneemt, gelijk ons nog niet lang geleden werd verzekerd door een hooggeplaatst Franschman, die jaarlijks geheel zijn vaderland doorreist; op Italië vooral, waar de nood en het broodgebrek tot zulk een hoogte zijn gestegen, dat ieder jaar om zoo te zeggen geheele volksverhui- zingen plaats hebben, ten einde den bitteren honger- dood te ontkomen\'). Welnu, persoonlijke dienstplicht zou reeds betrekkelijk vele dezer ellenden over Nederland brengen, totdat algemeene dienstplicht, waartoe, persoonlijke dienstplicht slechts een overgang is, al deze rampen over ons dier- baar volk zou uitstorten.

		1) In 1888 hebben meer dan 200,000 Italianen als landverhuizers hnn vaderland verlaten.



		63

		III. Persoonlijke dienstplicht bevordert den geest van socia- lisme. Dat door afschaffing der plaatsvervanging de sociaal- democratie in ons zoo ordelievend vaderland belangrijk zou toenemen, behoeven wij niet breedvoerig te betoo- gen, wijl dit in de eerste plaats reeds voortvloeit uit de verslimmering der sociale questie, waarover wij reeds gesproken hebben. Immers een der voornaamste gelegenheden, welke het socialisme met alle behendigheid weet te exploiteeren om adepten aan te werven, is gebrek aan werk. Geef den arbeider werk tegen een tamelijk loon, en hij zal zich niet lichtelijk laten misleiden door socialistische woelgeesten; hij zal met genoegen van den vroegen morgen tot den laten avond in het zweet des aanschijns zijn brood verdienen. Ontneem hem echter zijn werk of verlaag zijn loon, en gij stelt hem bloot aan de grootste verleiding. Hij zal broodgebrek hebben, daardoor wre- velig en ontevreden worden over de bestaande toestan- den, gemakkelijk het oor leenen aan de opruiende taal der mannen van recht voor allen" en spoedig een dreigende houding aannemen tegenover orde en maat- schappij. Welnu, door het systeem der plaatsvervanging ver- schaft gij jaarlijks aan duizenden remplaganten uit de arbeidende klassen een eerzaam bedrijf, een goede kost- winning, niet slechts voor hen zelve, maar .dikwijls ook voor hun gezin ; terwijl de duizenden, die zich laten ver- vangen, grootendeels tot den middelstand en de meer- gegoeden behooren, die, hetzij ze werk hebben of niet, doorgaans geld en brood genoeg hebben om in hun on- derhoud te voorzien. Schaft gij integendeel plaatsver van ging af, dan berooft gij jaarlijks duizenden werklieden uit de lagere volksklasse van hunne broodwinning. En



		64

		daar dezen gewoonlijk niet in staat zijn de werkzaam- heden der meerontwikkelden over te nemen, zal er jaar- lijks een groot aantal werkloozen meer zijn. Het on- vermijdelijk gevolg hiervan zal dan zijn, dat velen van hen, morrend en wrokkend tegen de bestaande maat- schappelijke toestanden, naar het kamp der socialisten zullen overloopen. Een ticeede bewijs voor deze stelling is van meerpsy- chologisclien aard. De militaristen zijn van meening, dat persoonlijke dienstplicht de zoogenaamde verbroedering der standen zal aanbrengen. De stroom der eeuw, zoo redeneeren ze in hun niet te misbillijken menschenmin, is voor opheffing, ontwikkeling en emancipatie van het volk. Laat ons den stroom leiden, in plaats van hem tegen te houden, met gevaar van door een ontembare dijkbreuk verzwolgen te worden. Laat ons afdalen tot het volk, ten einde het uit zijn toestand op te heffen en het met de hoogere standen te verzoenen. Laat ons, als zonen van hetzelfde vaderland, allen dezelfde lasten dragen en persoonlijk in de gelederen treden, ten einde de mindere standen tevreden te stellen en hun de grief te ontnemen, dat zij hun leven en bloed moeten storten voor het behoud der rijkere klassen. Zoo spreken ze met een geestdrift, die meer menschenliefde dan menschenkennis verraadt. Aldus ook het rapport van de meerderheid der De- fensie-Commissie wanneer dat plichtbesef" (t. w. dat een ieder persoonlijk zijn dienstplicht moet vervullen) bij allen levendig is, zal daardoor ongetwijfeld de bandtus- schen de verschillende klassen der maatschappij worden versterkt." (blz. 21.) Wij hopen in oprechte liefde voor het volk, voor onze geachte tegenstanders niet onder te doen; ook wij wil- len verheffing, ordelijke ontwikkeling van den vierden stand, leniging zijner ellenden, behartiging zijner belan- gen, versterking van den maatschappelijken band tus- schen de verschillende klassen. Wij zijn echter zoo vrij



		65

		omtrent de keuze van het middel, met de militaristen in meening te verschillen. Met de antimilitaristen deelen wij de overtuiging, dat het voorgestelde middel van persoonlijken dienstplicht juist het tegenovergestelde uitwerksel zou hebben, wij zijn namelijk van meening, dat door persoonlijken dienstplicht, door die mengeling van alle standen in het gros van het leger, de harten des te meer zouden worden verwijderd, m. a. w. dat het socia- lisme werkelijk zou worden bevorderd. Ziehier onze redenen. Een ieder die een weinig kennis heeft van de vele schaduwzijden van het menschelijk hart, zal met ons erkennen, dat naarmate de mindere standen in nauwere aanraking komen met de rijken, in diezelfde mate ook hun afgunst en jaloerschheid toenemen. Niets is na- tuurlijker. Wat men niet kent, verlangt men niet *). Komt de arme weinig of niet in nauwe betrekking met den rijke, hij zal weinig of niet zijn minderheid gevoelen, wijl hij niet beter weet en er niet aan denkt zijn toestand met dien van zijn meer gefortuneerden evenmensen te vergelijken. Is hij daarentegen met men- schen uit betere standen in gedurigen omgang en ver- keer, ziet hij van nabij de voorrechten en gemakken, die zij genieten, leert hij den overvloed, de weelde ken- nen, die zij zich kunnen verschaffen, dan wordt zijne begeerlijkheid opgewekt, zijn genotzucht geprikkeld. "Wordt daaraan niet voldaan, zooals dit meestal het geval is, en vindt hij in den godsdienst geen heul en troost, dan verkeert hij in een toestand van onte- vredenheid en woeling; hij gevoelt zich misdeeld en ongelukkig, is nijdig en wrokkig tegen zijn rijkeren natuurgenoot en beschuldigt de bestaande maatschappij van [onrechtvaardigheid ; kortom, hij is socialist. Ziedaar de geschiedenis van vele lotelingen uit de meer behoef-

		1) Vandaar het spreekwoord der oude Grieken: ix zov bgav zó Pgiiv. 5



		66

		tige standen na invoering van persoonlijken dienstplicht. In het tegenwoordig stelsel van plaatsvervanging zijn de soldaten ongeveer van gelijken stand. Daar niemand onder hen door aanzien of rijkdom uitmunt en zij niet met de meergegoeden op gelijken voet komen, denken zij weinig aan de voorrechten, welke dezen genieten, zoodat de geest van jaloezie of standennijd cnder hen weinig voedsel vindt. Lustig en vroolijk leven zij als frère- compagnon onder elkander, zich schikkend in de lasten en vermoeienissen, waaraan zij van kindsbeen af gewoon zijn. Vandaar dat algemeen de maatschappelijke geest, die geest van inschikkelijkheid en kameraadschap, onder onze soldaten geroemd wordt. Geheel anders zal het zijn na de afschaffing der dienst- vervanging. Jongelingen uit de volksklassen zullen dan in de gelederen staan naast jongelingen uit den meer- gegoeden stand, die door allerlei genietingen en uitzon- deringen zullen trachten zich schadeloos te stellen voor de opgelegde ontberingen en ongemakken. Die fijnere kleeding, die meer beschaafde manieren, dat air de suffisancc, waarmee zij meermalen op anderen zullen neer- zien (want zij ook blijven menschen), dat zich kunnen afkoopen van lastige corvees, dat delicater voedsel, hetwelk zij zich kunnen verschaffen, die grootere weelde, die zij zich in en buiten de kazerne kunnen ver- oorloven, kortom al die exempties en verzachtingen, welke zelfs volgens de eischen der militaristen den meer- gegoeden zullen moeten worden toegestaan, zullen den zonen uit de lagere klassen voortdurend een doorn in het oog zijn. Dit alles zal hun gestadig hunne maatschap- pelijke minderheid onder de oogen brengen, hen doen gevoelen, dat zij door de natuur zoo stiefmoederlijk be- deeld zijn, en wel verre van den onderlingen band tus- schen de verschillende klassen te versterken, veeleer ontevredenheid met hun lot, nijd en afgunst, wrok en verbittering en al die andere menschelijke hartstochten in hen aankweeken, die de vruchtbare zaden zijn van



		67

		den geest van socialisme en maatschappelijke revo- lutie. Niemand, die de geschiedenis kent, en niet in het minst die van zijn eigen hart want elk mensch is een wereld in het klein zal ons van overdrijving be- schuldigen. Zeer terecht is dan ook in de Nota der min- derheid op deze bedenkelijke maatschappelijke gevolgen gewezen. Zal die gunstige toestand (van ons tegenwoor- dig leger) behouden blijven of verbeteren?" Hierbij komt nog, dat deze mannen uit het gewone volk met het hun eigen gezond verstand zeer spoedig zullen inzien, hoe de Staat juist door persoonlijken dienstplicht, of het willekeurig ingrijpen op de indivi- dueele vrijheid, zich op socialistisch standpunt heeft ge- steld, hoe derhalve deze socialistische strekkingen of algeheele gelijkheid der standen in beginsel door den Staat zijn erkend en gehuldigd. Immers, indien allen voor de wet gelijk zijn, en daarom allen persoonlijk dezelfde plichten, met name den dienstplicht, moeten vervullen zoo toch heeft de Staat hen leerenredeneeren , waarom dan, vragen ze, hebben ook niet allen dezelfde rechten in gelijke mate van den Staat te verwachten ? Mag de Staat zonder gebiedende noodzakelijkheid den meerge- goeden het recht van plaatsvervanging ontnemen, waarom dan ook niet, gelijk de socialisten beweren, hun het recht van eigendom ontnemen, waartoe toch veel drin- gender redenen bestaan dan tot afschaffing der plaats- vervanging, wijl daardoor duizenden en honderdduizenden weinig of niets bezittenden werkelijk gebaat zouden wor- den ? En wanneer de gelijkheid van de wet vordert, dat de Staat inbreuk maakt op de individueele vrijheid zijner burgers en allen persoonlijk tot den krijgsdienst dwingt, hoeveel te meer dan niet om dezelfde reden der gelijk- heid inbreuk maken op hunne goederen en bezittingen ? "Waarom niet de opeengestapelde kapitalen der rijken gelijkmatig onder de burgers verdeeld? Allen zijn gelij- kelijk verplicht den Staat met hun leven en hun bloed te verdedigen.



		68 Onzes erachtens zal men deze logische gevolgtrekkin- gen uit het bij persoonlijken dienstplicht aangenomen^ beginsel niet kunnen ontgaan. Heeft men eenmaal aan- genomen, dat de Staat, zonder de uiterste noodzakelijk- heid, zijnen burgers vrijelijk het individueele recht van plaatsvervanging mag ontnemen, dan huldigt men het princiep, dat de Staat de bron is van alle rechten en vrijheden, maar dan erkent men ook den Staat als de bron van het recht van eigendom voor al zijne burgers, en dan vordert ook de rechtvaardigheid en gelijkheid voor de wet, dat hij allen in even ruime mate aan de aardsche goederen deelachtig make. Zoo ziet de ontwikkelde lezer, dat de sociaal-demo- cratie èn in beginsel èn in de practijk door het invoeren van persoonlijken dienstplicht machtig zal worden ge- steund. De jongelingen uit de lage klassen zullen in het leger leeren, de meergegoeden als hunne gelijken te beschouwen en te behandelen; maar ook wanneer zij na den diensttijd in de burgermaatschappij zullen zijn teruggekeerd, zullen zij de rijken als hunne gelijken blijven aanzien, slechts hun afgunst en ontevredenheid zal zijn toegenomen, wijl zij door den dienst in het leger de grootere voorrechten der rijken hebben leeren kennen en benijden. Men zal misschien zeggen: de mingegoeden zullen slechts leeren, dat allen voor den Staat gelijk zijn in het persoonlijk vervullen van den zwaarsten plicht ten opzichte van het vaderland, namelijk van den dienst- plicht. "Wij antwoorden: dit moge het speculatieve doel zijn, hetwelk de Staat met persoonlijken dienstplicht beoogt, practisch genomen, d. i. de menschen beschouwd gelijk zij zijn, is dit doel niet te bereiken, zonder den geest van algeheele socialistische gelijkheid te bevorderen. Een vaderlandslievend gevoel, dat alle onderscheid van stand opheft, een plichtbesef dat alle zonen van het vaderland, rijk en arm, gelijkstelt, waar er sprake is van \'s lands ver-



		69

		\'dediging, is slechts mogelijk in de ure des gevaars, in tijd "van oorlog. Dan ja, wanneer de vijand ons onafhankelijk volksbestaan bedreigt, wijken èn stand, èn geboorte, èn rijkdom en alle andere beschouwingen. Dan vestigen allen, rijk en arm, hunne oogen op dat ééne doel: de vrijheid van het geliefd vaderland; en met dit ééne doel voor oogen denkt men aan geen lijf of goed, aan geen onderscheid van standen; in de ure des gevaars toch gevoelt ieder mensch zich de gelijke van zijn na- tuurgenoot. Maar is dan dit gevaar geweken, zoo ge- voelt men zich aanstonds weer de mensch van meer- deren of minderen stand, het vrije individu met zijn eigen rechten en zijn eigen positie. Dwaasheid zou het dus zijn, zulk een hooggestemd vaderlandslievend ge- voel, hetwelk alle onderscheid van rang en stand weg- denkt, te willen opdringen als een ideaal der samen- leving. Dwaasheid dit geheel buitengewoon gevoel, het- welk alleen in tijd van oorlog voegt, voor den tijd van vrede, die 50 a 60 jaar kan duren, te willen onderhouden en aankweeken, en ter wille hiervan de persoonlijke en maatschappelijke belangen der burgers op te offeren. En geheel ten onrechte beweert o. i. de geachte Commissie, dat door dit gevoel van gelijkheid, door dit plichtbesef, persoonlijk in het leger opgedaan, de band, welke de verschillende klassen der maatschappij aaneensnoert, zal versterkt worden. Op psychologische gronden, die geheel steunen op de ervaring, meenen wij duidelijk te hebben aangetoond, dat deze dooreenmenging der standen in het leger, deze gedwongen gelijkstelling van rijk en arm, allerlei antisociale hartstochten zou prikkelen, de ge- moederen des te meer van elkander verwijderen en aldus de partij van Becht voor allen\'\'\' machtig in de hand zou werken. Neen, persoonlijke dienstplicht of afdaling der hoogere standen in het leger is niet het middel het volk op te heffen en het te bevredigen. La familiarité engendre Ie mépris\'\\ Afdaling der rijken voorzeker, ook wij willen

VI

missie, ingesteld tot voorbereiding der wettelijke regeling
van den militairen dienstplicht, kon natuurlijk dit vraag-
stuk niet onaangeroerd laten. Haar verslag is bekend: de
meerderheid verklaarde zich vóór, de minderheid tegen
deze omwenteling in ons volksleven. Dankbaar voor den
ijver, door geheel de Commissie bij het vervullen harer
taak aan den dag gelegd, kunnen toi/j toch tot ons leed-
wezen in het punt betreffende persoonlijken dienstplicht
met de meerderheid niet meegaan, en blijven ivij liet ge-
voelen der minderheid deelen. Met den eerbied, aan het
gezag van bekwame mannen verschiddigd, hebben wij de
redenen van weerszijde aan een ernstig onderzoek onder-
worpen. Wij hebben getracht ons van alle vooroordeelen
te ontdoen en zonder hartstocht of partijdigheid de rede-
nen vóór en tegen gewogen. Bij dat onderzoek zijn ons de
redenen vóór persoonlijken dienstplicht te licht toegeschenen ;
doch de redenen tegen deze omicenteling in ons volksleven
hebben wij zoo zwaarwichtig bevonden, dat zij onvoorwaar-
delijk de schaal voor het behoud der plaatsvervanging
hebben doen overslaan. Wij geven deze redenen in over-
weging aan alle bezadigde Nederlanders, en wij houden
ons overtuigd daardoor aan velen een niet onaangenamen
dienst te betvijzen. Men vindt tegenstanders van persoon-
lijken dienstplicht onder alle standen en richtingen: onder
liberalen en anti-liberalen, protestanten en roomsch-katho-
Heken, militairen en burgers; voor deze allen schrijven
ivij, deze allen vinden hier de gronden hunner overtuiging
uiteengezet....

Anderen ivederom, van alle kleur en richting, zijn
door de redenen der militaristen verschalkt en min of
meer op het dwaalspoor gebracht. In hun hart ivenschen
zij niets vuriger dan behoud der plaatsvervanging; zij
haten, als alle vrije Nederlanders, eiken dwangmaat-