-ocr page 1-
Verslag der Commissie voor de Geschiedenis
der Wal.- Herken, 1890—91.
Op de reünie der heeren afgevaardigden van de
Wale Kerken, die in de laatste dagen van Juni te
Leiden plaats had, is als naar gewoonte verslag ge-
daan door de commissie, die sedert 1878 de bouwstoffen
verzamelt voor de geschiedenis van genoemde kerken.
Een uittreksel uit dat rapport werd ons van goe-
derhaad medegedeeld, waaraan het volgende is ont-
leend.
De commissie wijst er op, hoe een bezoek van het
bestuur van het Fransch Protestantsche hospitaal te
Londen , aan de Wale bibliotheek en de daar in 5
jaren verzamelde bouwstoffen gebracht, aanleiding gaf
tot de stichting van de Huguenot Socioty te Londen,
die kort daarop gevolgd werd door de oprichting der
New-Yorksche Huguenot Society; nu is naar baai-
voorbeeld op 29 September van het vorige jaar te
Friedrichsdorf het Huguenoten Verein tot stand ge-
komen, waarvan het streven is alles te verza-
meleii wat betreft de geschiedenis der talrijke
in geheel Duitschland in vroeger eeuwen verspreide
Fransche kerkgemeenten. Daarbij heeft ook onze ge-
schiedenis belang, want de Staten-Genraal ondersteun-
den vele van die kerken of verstrekten reisgeld aan
de naar Holland gevluchte Fransche predikanten, die
naar die kerken beroepen werden. In de kerkregisters
van Mannheim en Zelle, van Hanau en Halberstadt,
van Maagdenburg en zoo vele andere komen leden voor
van dezelfde families, waarvan anderen herwaarts waren
gevlucht. Dank de welwillende medewerking van eenige
predikanten in Duitschland ontving de commissie af-
schrift van die registers en werden weder duizenden
fiches aan hare verzameling toegevoegd, evenals eenige
honderden van Fransche families, die uit de Nederduitsch
Hervormde kerkregisters van Middelburg en andere ste-
den werden afgeschreven.
De zes kasten waren voor da 400 doozen, waarvan elk
ongeveer drie duizend doop- of trouwakten bevat, te klein
geworden; gelukkig ontving zij eene keurige ouderwetsche
eikenhouten kast ten geschenke, die voor een GOtal
doozen eene uitmuntende berging oplevert. Herhaaldelijk
mocht de commissie tal van genealogische vragen
-ocr page 2-
2
beantwoorden en door hare juiste gegevens aanwijzin-
gen verschaffen omtrent de afkomst van eenige naar
Nederland gevluchte families.
De heer M. G. Wildeman in \'s-Gravenhage verschafte
haar uitvoerige aanteekeningen uit het Waalsche
doopsregister van 1616—50, daarom van zoo veel
belang omdat hij ook de namen der doopgetuigen op-
teekent, waaruit vaak belangrijke genealogische gevolg-
trekkingen mogen gemaakt worden. Zij gewaagt met
lof over hetgeen mr. H. D. Giujot over „Groningne,
lieu de refuge", heeft uitgegeven, waarin ook voor de
nijverheid eenige bijdragen voorkomen. Een der leden
van de commissie verzamelde al wat bekend is omtrent
de Fransche officieren, die in de legers der Staten-
Generaal hier en elders gediend hebben. De alphabe-
tische lijst van die hoeren zal verschijnen in het
„Bulletin de la Commission."
Van dit tijdschrift zagen in het afgeloopen jaar
2 afleveringen met de portretten van de predikanten Ga~
gnebin en Vales het licht. Daarin werden o. a. bijdra-
gen opgenomen van decorrespondeerende leden E. Lesens
te Itouaan, C/t Iiahlenbeck te Brussel, M. deEichemont
te La Roebelle; van de heeren J. G. Frederiks te Am-
sterdam, J. Lublink Schröder te Apeldoorn, H. J.
Schouten te Utrecht, H. D. Guyot te Gruningen, ó\'.C.
Landré te \'s-Gravenhage; de genealogie van de familiën
Chevallier en Landré; uittreksels van de Resoluties van
Gecommitteerde Raden en Staten-Generaal omtrent de
Réfugiés, als ook die van de magistraat te Groningen;
monographie\'s over de Wale kerk ta Voorburg en te
Franeker, over de Waalsche kerk te Bremen, en die
te Rijssel, van 1708—1713 door de geallieerden bezet;
eene uitvoerige lijst van naar ons land gevluchte prose-
lieten enz.
Intusschen is een begin gemaakt met den druk der
Actes Synodaux die tot 1688 slechts in handschrift zijn
bewaard, en zooals nu bleek, zijn die copies niet geheel
eensluidend of vertrouwbaar, zoodat men den juisten
inhoud uit de vergelijking van vijf afschriften moet vast-
stellen.
De briefwisseling van den secretaris dr. W. N. du
Rieu was weder zeer belangrijk ; hij ontving 300 brieven
en schreef daarop ruim 250 antwoorden.
Het rapport betreffende de Wale Bibliotheek
brengt in herinnering hoe deze inrichting, welke wel
is waar gespaard bleef bij den brand van de Gehoorzaal in
1889, is overgebracht moeten worden naar drie zalen
van het Wale Weeshuis, daar door den bouw van eene
-ocr page 3-
3
grooter Concertzaal de kosterswoning van de Franscbe
kerk is afgebroken en daarvoor is ingericht
een vleugel van die kerk, waarin de Wale Bibliotheek
200 doelmatig was gevestigd; van die bibliotheekzaal
met de gaanderij is slechts eene af beelding overgeble-
ven. De zalen, waar in vroeger dagen Boerhave en
zijn ambtgenoot elk aan zes bedden hun clinisch on-
derwijs gaven aan de studenten in de geneeskunde,
zijn zoo goed mogelijk ingericht voor eene bibliotheek-
zaal, waar de boeken, en eene archi;fzaal daarboven,
waar de verschillende archiefstukken zijn geplaatst, zoowel
die de Waalsche commissie aan de zorgen der archief-cono-
missie toevertrouwt, als die door verschillende Wale
kerken aan deze in bruikleen zijn afgestaan. In tene
derde zaal, die tevens a\'s leeszaal steeds voor beling-
stellenden open staat, is de verzameling fiches die
boven genoemd is geplaatst, welke de conciërge van
het gebouw verzorgt en voor de belangstellenden ont-
sluit. Daar zijn de geschuierde en andere por-
tretten van Wale predikanten opgehangen, die
op de Breêstraat tegen de leuning der gaanderij
waren geplaatst, alsook de door ridder Van der
Werf geschilderde portretten van Prins Willem III
en zijne echtgenoote , als beschermers van de duizenden
Fransche om den geloove vervolgden , die door zijnen
invloed in Wale kerken eene veilige plaats voor hunne
godsdienstoefening vonden, terwijl de milddadigheid van
zijne gemalin tn hare omgeving den talrijken Franschen
vrouwen en dochters ondersteuning verschafte in haren
deerniswaardigen toestand.
De verplaatsing van die meer dan 7000 boeken bracht
mede, dat een nieuw stelsel van nummering moest
worden uitgedacht, wegens de geheel verschillende
afmeetingen der kasten en de lengte der planken,
zoodat de letter en het nummer van elke kast
en elke plank, die achter op ieder boek geplakt
was en daarbinnen was herhaald, na de ver-
plaatsing alle moesten worden veranderd, welk omvang-
rjjke arbeid gelukkig volbracht werd , waarbij tevens
alle boeken die iu den supplement-ca\'alogus van 18D0
beschreven waren zijn iugelijfd en genummerd.
Dank de meiewerking der heereu regenten van het
Weeshuis kregen die drie zalen een behoorlijk aan-
zien , en wordt er door de noodige ventilatie en ver-
warming tegen gevaar van vocht gowaakt, terwijl
het gebouw, dat aan drie zijden geheel vrijstaat, veel
minder blootgesteld is aan brandgevaar dan de vorige
bibliotheek op de Breêstraat naast de zalen waar
-ocr page 4-
4
concert- en tooneeluitvoeringen tot diep in den nacht
plaats hadden.
Het gebruik, door beoefenaars der kerkgeschiedenis
hier en buiten het vaderland gemaakt van deze in
zekere opzichten zoo rijke verzameling, was weder be-
langrijk. Aan geschenken en aankoopen, behalve de
vele vervolgwerken, zijn 200 nieuwe nummers aan de bi-
bliotheek toegevoegd; o. a. 25 portretten van meerendeels
Waalsche predikanten, als G. A. de ChaufJ\'epié, A.
Coquerel, P. Hnet, Jean de L\'Espagne, J. de
Labadie, S, Eschauzier; voort 8 wapens van
Wale families en kerken; verder afbeeldingen
van de afgebroken Vrouwekerk te Leiden, van de
Fransche kerk te Rotterdam, van die te Kleef en
Hanau; bovendien 12 zilveren en bronzen medailles
geslagen ter herinnering aan gebeurtenissen betreffende
de Protestantsche kerkgeschiedenis en Wale families.
De groote verzameling Fransche Bijbels en kerkboeken
werd weder met eeu achttal vermeerderd , en aan de
uitgebreide reeks Fransche preeken werden toegevoegd
die van Bersier, Bouillier, Bouvier, Cellérier,
Chauff\'epié, Renaud , Chauguion en Vales. Verder zijn
nog ontbrekende werken van J. dn Bois , Desmarit,
Drêlincourt, Feydeau, Jurien , La Placette en anderen
opgenomen.
Zeker zou dit getal aanzienlijker geweest zijn , als
de verplaatsing der bibliotheek niet zoovele gelden had
vereischt en de prijzen voor die allengs zeldzamer gc-
worden boeken van deze soort, niet zoo buitengewoon
hoog waren geklommen in den handel van oude
boeken.