rï-TFT^TTr^TrrrriTrfTyiiTrrr^T^r^riTi\'ir^\'TrTiTnrrf\'

KIEZERS EN NIET-KIEZERS

Leeraar aan het Instituut Prins" te Haarlem.

J. C. VAN DILLEN. NOORDWIJK (Binnen).

KIEZERS EN NIET-KIEZERS

Leer aar aan het Instituut Prins" te Haarlem.

J. C. VAN DILLEN. - NOORDWIJK (Binnes)

Dit kleine woordenboekje wil, door weinig te geven veel
bereiken. Het is een nieuweling en dankt zijn ontstaan aan
de volgende overweging:

Ons volk heel\'t van oudsher zich niet veel met de politiek
opgehouden ; vele eeuwen lang was de leus : laat de Heeren
maar begaan." Na 1848 is dat gelukkig anders geworden
en vooral in de laatste jaren is de belangstelling zeer ver-
meerderd. Hoe kan het anders in een tijd van stoom en
couranten ? De blik moet verruimd worden : de gedachten
van een burger blijven niet meer hangen bij huis en gemeente
alleen ; ieder verlangt ook te weten, hoe het in provincie en
Staat toegaat; in de eerste plaats, hoe daar met de dub-
beltjes wordt omgesprongen.

Hoe dat nu gewaar te worden en vooral, hoe dit altijd
tot zijne beschikking te hebben? De kiezer kan toch niet
meer naar school gaan en de bestaande handboeken over
staatsinrichting raadplegen; ja, daar zijn wel heele goede
bij, maar zij hebben twee gebreken: 1". zijn ze te duur,
2". vereischen ze eene gezette studie. Dit A B ü-boekje
komt voor een groot deel aan die twee bezwaren te gemoet:
de prijs is laag en ieder, die \'t alphabet kent, kan er te
allen tijde vinden, wat hij zoekt.

Het werkje is geschreven voor het algemeen publiek en
daarom zooveel mogelijk in populairen stijl gehouden : de
taal der wetten toch, hoe bewonderenswaardig dikwijls,
schrikt den gewonen burger nog altijd eenigszins at\'. Ook

is gestreefd naar de meest mogelijke duidelijkheid en kort-
heid : meer dan eens zijn kleine bijzonderheden weggelaten,
om de hoofdzaken beter te doen uitkomen.

De Schrijver verzoekt vriendelijk, aan eventueele HH.
beoordeelaars hem daarover niet al te hard te vallen.

Hier en daar zijn enkele opmerkingen bijgevoegd, om
den kost wat smakelijker te maken, evenals zout en specerijen
bij den maaltijd.

De inhoud omvat: de grondtrekken van staats-, provinciaal-
en gemeentebestuur, benevens enkele daarmee verwante en
veel voorkomende zaken. De behandeling der stof is natuur-
lijk van dien aard, dat geen burger, van welke richting-
ook, zich zal behoeven te ergeren.

Behalve voor den gewonen staatsburger, zou dit boekje
wellicht ook zijne diensten kunnen bewijzen op Hoogere
Burgerscholen. Kweek- en Normaalscholen, waar de staats-
inrichting leervak is (schrijver dezes weet bij ondervinding,,
hoe verzot een schooljongen is, op gemakkelijke en handige
boekjes en ook, welke moeite hij meestal heeft, om reed»
behandelde zaken terug te vinden in zijn gewoon leerboek).
Zelfs ambtenaren, studeerenden, gemeenteraadsleden, etc.
kan het te pas komen, om snel iets op te slaan.

Aan \'t slot brengt de Schrijver een woord van hartelijken
dank aan zijn veeljarigen vriend, den heer 11. A. Bekkmax,
hoofdcommies ter secretarie van Deventer, die het boekje
nazag en op vele plaatsen verbeterde, zooals dit van iemand
van langdurige ondervinding en gezette studie te verwachten
was. Verscheidene personen, staatslieden, journalisten, be-
stuurders van kiesvereenigingen, enz. betuigden hunne inge-
nomenheid met het doel van dit werkje ; S. hoopt dat het
algemeene publiek van dezelfde meeniug zal zijn.

Voor op- en aanmerkingen (welwillend of onwelwillend),
bijvoegingen etc. houdt de Schrijver zich ten zeerste aan-
bevolen.

Haarlem, April \'92. C. te Lintum.

Aanmunting geschiedt van rijkswege; wèl mogen
particulieren gouden tientjes en negotiepenningen laten
aanmunten (guldens, halve guldens en rijksdaalders op
\'t oogenblik niet, in \'t algemeen wel).

Aanslagbiljet is een stuk, waarop aangegeven is het
bedrag der te betalen rijks-, provincie-, gemeente- of
waterschapsbelasting. Het vermeldt in den regel ook
grondslagen, klasse en opcenten.

Aantal inwoners van gemeente, provincie of rijk
wordt meestal berekend volgens de laatste openbare
volkstelling. Zoo\'n telling heeft om de 10 jaar plaats,
\'t laatst is ze gebeurd 31 Dec. 1889.

Aantal leden van den gemeenteraad is tusschen 7 en
39, naar gelang van \'t aantal inwoners der gemeente;

aldus:
Inwoners : Aantal Raadsleden :

Beneden 3000.............7

van 3000-6000..........11

6000-10000.........13

, 1000015000.........15

1500050000 telkens 2 leden meer voor 5000

inwoners.
» 50000-80000 2 voor 10000

inwoners.
» 80000100000 altijd 37 leden, boven 100000

Het aantal raadsleden is dus steeds oneven.

Aantal scholen in iedere gemeente wordt bepaald
door den gemeenteraad; de besluiten hierover en omtrent
de vakken van onderwijs moeten echter aan Gedep.
Staten worden medegedeeld. Als dat aantal of de om-
vang van het onderwijs onvoldoende is, bevelen Ged.
Staten vermeerdering.

Aantal wethouders: voor gemeenten beneden 20.000
inwoners twee, boven 20.000 inw. 3 of ± ad libitum.

Abolitie is een besluit, waarbij bevolen wordt, met
een begonnen rechtsgeding niet verder voort te gaan;
alleen de wet mag dit uitspreken.

Absolutisme is de onbeperkte regeering door één
persoon, zooals men die vindt in Perzië, bij de Negers,
etc, niet geheel en al in Rusland.

Academie Tan beeldende kunsten is eene rijksschool

tot opleiding van schilders en beeldhouwers, te Am-
sterdam.

Accijnzen zijn belastingen op het verbruik van levens-
middelen of andere waren. In ons land heft het Eijk
ze tot heden op gedistilleerd, suiker, wijn, zeep, zout.
bier, azijn en rundvleesch. Vroeger (vóór 1855 en 1863)
ook op meel, brandstoffen en varkens en schapenvleesch.

De gemeenten (behalve enkele uitzonderingen) mogen
ze niet meer heffen sedert de wijziging der Gemeente-
wet in 1865 (zie Gemeente-accijnzen). Enkele, vooral die
op zout en zeep, drukken sterk op den minderen man:
ze zullen daarom wel binnen niet te langen tijd afge-
schaft worden.

Additioneele (bijgevoegde) artikelen van de Grond-

wet vindt men achteraan die wet. Ze dienen, om den
overgang van de oude op de nieuwe wetgeving te re-
gelen. Er wordt in gezegd, wat afgeschaft is en wat
in stand blijft, alsmede, dat, zoolang er niet eene wet
gemaakt is tot uitvoering van eenig artikel der Grond-

wet, zal gelden, wat in de addition. artikelen is neer-
geschreven. Zoo vindt men er nu al sedert 4 jaar de
gedeeltelijke regeling van het kiesrecht.

Adeldom was vroeger een voorrecht, een hoogere
stand. Hij werd afgeschaft in den Franschen tijd, bij
ons wee\'r ingevoerd bij de Grondwet van 1814. Sedert
1848 moet zijn eenige voorrecht zijn het voeren van
titels, die de Koningin verleenen kan (tegen vrij hooge
kosten van registratie). Vreemden adeldom mag niemand
aannemen zonder toestemming der Koningin.

Ad interim (tijdelijk) kan soms een minister benoemd
worden.

Administratie is alle beheer van zaken, zoo ook van
den Staat, de Provincie of de Gemeente; ze berust bij
regeering en ambtenaren.

Administratieve rechtspraak is de beslissing van

geschillen over de juiste toepassing van wetten en voor-
schriften. Ze wordt uitgeoefend door de Regeerings-
lichamen, als de Gemeentebesturen, de Waterschaps-
besturen, de Provinc. Staten, de Gedep. Staten en de
Koningin (deze laatste wordt daarbij voorgelicht door
een der afdeelingeh van den E. v. State). Het plan be-
staat, in dezen verandering te brengen.

Advocaat-generaal heet de plaatsvervanger van den
beschuldiger bij den Hoogen Raad en bij de Gerechts-
hoven.

Afdeelingen heeft de Raad van State (voor ge-
schillen van bestuur, koloniën, financiën, etc.) en in af-
deelingen kunnen de andere regeeringscolleges zich
splitsen, om voorstellen te onderzoeken (vóór 1887
moeden de Eerste en Tweede Kamer dit doen).

Afdeeling voor geschillen van bestuur (in den

R. v. State) zie Administr. rechtsspraak.

Af- en overschrijving kan plaats hebben op de
begrootingen van Rijk, Provincie, Gemeente enz., indien

op den eenen post geld te kort komt, terwijl er op den
anderen over is. Bij eene gemeente-begrooting moet die
af- en overschr. apart goedgekeurd worden door de Ged.
Staten, bij eene Provinc. begrooting door de Koningin.

Afkondiging\' der gemeente-verordeningen is alleen
verplicht, als in die verordeningen straf bedreigd is,
van de overige kan echter ieder ingezetene inzage ver-
krijgen en ook (op eigen kosten) afschrift.

Afkondiging eener wet moet plaats hebben zoo
spoedig mogelijk, nadat ze door de Koningin ondertee-
kend is, door plaatsing in het Staatsblad, (zie aldaar).
Als de wet zelf geen ander tijdstip vaststelt, treedt ze
20 dagen na de afkondiging in werking.

Afkondiging der Provinciale verordeningen geschiedt
in het Provinciaal blad; ze treden 8 dagen later in
werking.

Afkondiging van een algem. maatr. van bestuur
geschiedt in het Staatsblad (na 20 dagen in werking)
of in Staatsblad en Staatscourant tegelijk (na 5 dagen
in werking).

Algemeen belang (bij de Romeinen res publica,"
waarvan Republiek,") is datgene, wat voor verreweg
het grootste deel der maatschappij nuttig is. Elk moet
er iets voor over hebben, anders kan geen maatschappij
of Staat bestaan. Tegenover algemeen belang staat par-
tijbelang of persoonlijk belang.

Algemeene maatregel van bestuur is een konink-

lijk besluit (ook door den minister onderteekend en
genomen na verhoor van den Raad van State), dat
meestal dient, om eene wet nader uit te werken (b.v.
de regeling van examens en de inrichting der schoollo-
kalen ingevolge de wet op het L. onderwijs).

Aftreding der leden van de Eerste Kamer moet
plaats hebben iedere drie jaar voor een derde deel,
zoodat elk lid 9 jaar zitting heeft.

Aftreding der Gemeenteraadsleden heeft plaats om
de twee jaar voor een derde deel, zoodat ieder lid (5
jaar zit.

Aftreding van de leden der Prov. Staten heeft

plaats om de drie jaar voor de helft, zoodat ieder lid
G jaar zit.

Aftreding van de leden der Tweede Kamer moet

geschieden om de vier jaar, allen tegelijk, dus in 1895,
1899, 1903 enz.

Vroeger trad om de 2 jaar de helft af, doch in 1887
is dit veranderd; de meening der kiezers kan zich nu
ieder 4 jaar zuiver openbaren.

Ambten zijn opdrachten, die volgens zekere voor-
schriften {instructies) moeten vervuld worden. Er zijn
rijks-, provinciale-, gemeentelijke-, waterschapsambten, enz.

Ambtenaren zijn de personen, die de ambten beklee-
den; zij vooral moeten het algemeen belang boven het
bijzondere stellen. Over hunne benoeming, jaarwedde en
ontslag zie aldaar.

Amendement noemt men elk voorstel tot veran-
dering of wijziging van een ontwerp. De Tweede
Kamer heeft het recht van amendement, de Eerste niet,
wel de Vereenigde Kamer l^e en 2^e samen, sedert 1887;
ook hebben het de Prov. Staten en de Gemeenteraad.

Amnestie is de wettelijke verklaring dat zeker mis-
drijf niet de gevolgen zal hebben, die de wet er aan
verbindt. Het komt er hierbij niet op aan, of eene ver-
volging reeds is ingesteld en of men de schuldigen al
dan niet kent. Een modern voorbeeld van amnestie
leverde Chili na den burgeroorlog.

Amortisatie is delging of afbetaling van schuld. Bij
de vaste staatsschuld is aflossing niet verplicht, bij de
vlottende wel (zie aldaar). Toch wordt bij ons jaarlijks
ook iets van de vaste schuld gedelgd, maar daarentegen
nu en dan weer bijgeleend.

Anti-revollltionnairen zijn zij, die volgens de gewone
munier van spreken, tegen de beginselen der revolutie
van 1789 zijn." Eigenlijk zijn het diegenen, die den
Staat willen ingericht zien volgens den geest der Ortho-i
doxe Kerk. De grondlegger der partij was Groen van
Prinsterer omstreeks 1840.

Antwoord op de troonrede geeft zoowel de Eerste
als de Tweede Kamer in \'t laatst van September. Het
moet nog wel eens dienen, om de regeering een beetje
aan te zetten of\' om nadere verklaringen uit te lokken;
dat het hiervoor echter altijd helpt, willen wij niet
beweren.

Armenzorg is staatszorg volgens de Grondwet. De
armenwet zegt echter, dat de regeering pas hulp mag
verleenen, als de arme niet terecht kan bij kerkelijke of
particuliere instellingen. Die zorg komt dan neer op
het Burgerlijk armbestuur in iedere gemeente.

Begroeting is eene lijst van uitgaven en ontvangsten
die in een toekomstig tijdperk vermoedelijk te doen
zijn. Bij \'t Eijk, de provincie en de gemeente wordt ze
ieder jaar door Ministers, Gedeputeerde Staten of B. en
W. aangeboden. Meestal komt ze echter niet vóór \'t
Nieuwe jaar klaar. De begrootingen van provincie en
gemeente hebben natuurlijk hoogere goedkeuring noodig.
Ónder Willem I had men tienjaarlijksche Bijksbegroo-
tingen, onder Willem II tweejaarlijksche.

Begrootingswetten. De rijksbegrooting is verdeeld
in 11 hoofdstukken, die ieder op zichzelf door de Sta-
ten-Generaal goedgekeurd, en door de Koningin ondertee-
kend moeten worden, die dus ieder eene begrootingswet
vormen.

Beheer der gelden van het Bijk, bij den Minister

van Financiën en de Rekenkamer (onder hen betaal-
meesters en ontvangers), van de provincie bij de Gede-
puteerde Staten en betaalmeesters, van de gemeente bij
B. en W. (onder hen staat de ontvanger).

Belastbare waarde is de som, waarvan men voor
een gebouwd of ongebouwd eigendom grondbelasting
moet betalen. De grondbelasting is n.1. zoo ingericht,
dat deheele opbrengst altijd dezelfde is (sedert 1835), maar
pondspondsgewijze over de eigendommen wordt aange-
slagen. Hiervoor bepalen de schatters de belastbare
waarde, die natuurlijk veranderen kan bij verbetering
of achteruitgang van den grond.

Belasting is het geld, dat een ingezetene moet betalen,
om de staats-, provinciale- en gemeentelijke huishouding
aan den gang te helpen houden. Ze is voor menigeen
een ergernis, een nachtmerrie; ten onrechte: ieder geniet
van de overheid bescherming tegen onrecht, diefstal,
etc, de regeering zorgt voor waterstaat, verkeerswegen,
onderwijs etc. men moet dus met plezier belasting
betalen, mits ieder naar zijn vermogen!

Benoeming der Rijksambtenaren geschiedt door
de Koningin of van Harentwege, der provinciale door de
Provinciale of door de Gedeputeerde Staten, of door den
Comm. in de provinciën, der gemeentelijke, door den
Raad of door B. en W., of door den Burg. alleen.

Benoeming der leden van den Hoogen Baad

geschiedt door de Koningin uit eene voordracht door de
Tweede Kamer opgemaakt. Evenzoo van de leden der
Rekenkamer.

Benoeming der officieren van leger en vloot geschiedt
ook wel door de Koningin, doch volgens eene wet. Voor
verschillende andere takken van dienst bestaan regle-
menten voor benoeming, bevordering en ontslag, bij
andere heerscht nog eene al te groote mate van vrijheid,
b.v. bij het burgemeestersambt.

Beperkte monarchie is eene regeering, waarbij een
vorst aan \'t hoofd staat, wiens macht echter beperkt
wordt door voorschriften (in de Grondwet vervat).

Beperkte monarchie is dus gelijk aan Constitutio-
neele monarchie.

Bescherming wordt door den staat verleend aan
personen en goederen, zooveel mogelijk voor ieder gelijk.

Betrekkelijke meerderheid heeft b.v. bij eene ver-
kiezing iemand, die meer stemmen ontvangen heeft dan
een van de anderen. Ze heeft alleen waarde bij her-
stemmingen.

Bezoldiging der rijksambtenaren geschiedt door het
rijk, der provinciale eveneens door het rijk of door de
Provincie, naar den aard der betrekking (b.v. Cdk. door
het Eijk, opzichter v. d. Prov. Waterstaat door de Prov.),
der gemeentelijke door de gemeente, der particuliere
door hunne werkgevers. Uitzonderingen:

Bezoldiging der gemeentelijke onderwijzers geschiedt
gedeeltelijk door het rijk (sinds 1889 voor ieder onder-
wijzer eene vaste som). Evenzoo die der onderwij-
zers aan bijzondere scholen met minder dan 80 school-
geld, die geen middel van bestaan zijn.

Bezoldiging der predikanten en pastoors geschiedt
gedeeltelijk door het Rijk, behalve bij de afgescheidenen,
die het geld niet hebben wilden en bij niet wettelijk
erkende genootschappen. Bij de Ned. Herv. Kerk is deze
bezoldiging eene rechtmatige schadevergoeding voor haar
in den Franschen tijd ontnomen goederen, voor de andere
genootschappen is ze alleen ingesteld voor de gelijkheid
(Grondw. art. 171).

Bewijs VOOr toelating moeten pas aangekomen
vreemdelingen halen bij den burgemeester der plaats,
waar ze aankomen. Hebben ze geen middelen van bestaan
of geen stukken met naam en vroegere verblijfplaats,
dan worden ze over de grenzen gezet.

Bezittingen van Nederland en andere werelddeelen
zijn de Oost-Indische eilanden, voor het grootste deel.

Bezwaren tegen den aanslag in de Kijks directe belas-
tingen kunnen ingebracht worden bij de Gedeputeerde Sta-
ten, zooals op het biljet staat gedrukt, (belastingwet 1845).

Bedragen van België moeten jaarlijks in onze
schatkist vloeien, n.1. f 10.000 voor werken ter uitloo-
zing van Vlaamsche wateren (in Staatsvlaanderen) en
50.000 voor vuren en bakens op de Wester-Schelde.
(Het in 1839 voor België vastgestelde aandeel in de
renten der staatsschuld is sedert lang afgekocht).

Bijzonder Onderwijs is alle onderwijs, dat niet van
overheidswege ingesteld is, ook al wordt het gedeeltelijk
door de regeering betaald (gesubsidieerd onderwijs). Het
kan zijn lager, middelbaar of hooger onderwijs.

Buitengewone rechtbanken zijn bij ons gelukkig

niet meer geoorloofd, behalve in eene streek of plaats,
die in staat van beleg of oorlog verklaard is. In de
tijden van Oldenbarneveldt had men ze wel.

Buitengewone zitting der Provinciale Staten heeft
bijna alleen plaats, als tusschentijds een lid van de Eerste
Kamer moet verkozen worden (door bedanken of sterf-
geval). De gewone beginnen op den l^cn Dinsdag in Juli
en op den l^on Dinsdag in November. De buitengewone
worden door den Commissaris der Koningin na machti-
ging van de Koningin bijeengeroepen.

Buiten staat om te regeerenis de Koning of Koningin

bij gemis aan verstandelijke vermogens of bij zware ziekte
of bij afwezigheid (Willem III begin 1890).

Burgemeester is het hoofd van het gemeentebestuur,
vertegenwoordiger van de uitvoerende macht (benoemd
door de Koningin voor 6 jaar), hulpofficier van justitie
en hoofd van politie. Dus een belangrijk ambt. Toch
kan ieder het verkrijgen, die maar 25 jaar oud is en
zijne burgerrechten heeft.

Burgerlijk wetboek is «Ie verzameling van wetsbe-
palingen, die de verhouding der burgers onderling regelen,
met betrekking tot bezit, familieverhouding, enz. Ons
11. AV. is van ÏK.\'IK; voor dien tijd hadden we het Code
civil, in vorige eeuwen een chaos. Hier is dus duidelijk
vooruitgang. Teder dient het 15. W. Ie hebben.

Burgerlijke rechtsspraak is de beslissing van ge-
schillen tusschen bnrgers over vermogen, familiezaken,
etc. Zij boort in \'t algemeen hij den kantonrechter lliuis.

Burgerlijke stand (geboorten, huwelijken, sterfge-
vallen, echtscheidingen) wordt, bijgehouden in registers
op het Raadhuis der gemeente. AVie geboorten niet aan-
geeft binnen ;i dagen (en overlijden binnen .^r> dagen) is
strafbaar. Nederlanders in China, Japan of Turkije enz.
geven aan bij de consulaire ambtenaren.

Burgerscholen (M. O.) zijn: 1". Hoogere Burger-
scholen ivoor handel, nijverheid en wetenschap). 2". Hur-
geravondscholen (voor handwerkslieden). 8». Burgerdag-
scholen (idem, hiervan maar l exemplaar te Leeuwarden).

Burgerrechten zijn: 1°. recht op bescherming van
persoon en goederen burgerlijke vrijheid, voor ingeze-
tenen en vreemden);

2°. vrijheid van drukpers, onderwijs, van verceniging
en vergadering, recht van petitie, (persoonlijke vrijheid,
idem);

:>". kiesrecht (staatkundige vrijheid, voor Nederlan-
ders alleen).

Cassatie van een vonnis in hooger beroep (zie aldaar)
kan de beschuldigde of het Openbaar Ministerie (zie
aldaar) aanvragen bij den lloogen Raad, die de zaak
nieuw onderzoekt, en het vonnis goedkeurt of verbreekt.
(casseert), omdat, hij van de zaak een andere opvatting
heeft dan de betrekkelijke rechtbank. Zoo\'n uitspraak

bevordert, de eenheid van uitlegging \'>ü dn rechters.
Cassatie is ook mogelijk hij ver/uim vhii formaliteiten;
<lo Hooge Itaad verwijst dan de /aak aan eene andere
rechtbank.

Censuur (Latijn eenseo = ik schat,) is beoordeoling door
de overheid van drukwerken, vóórdat ze uitgegeven wor-
den. Ze bestaat hier niet, wel in Frankrijk o.a. Wel kan
bij ons een burgemeester het geven van onzedelijke
tooneolvoorstellingen verbieden.

Centralisatie van bestuur is vereeniging van de
mocht in één middelpunt, b.v. in Rusland in den (\'/.aar,
in Frankrijk (voor een groot, deel) in President, Senaat
en Kamer. Hij ons is de centralisatie niet groot; pro-
vinciale en gemeentezaken staan voor een deel alleen
onder rijkstoc/.ichf. Ze was groot, onder de (iw. van
1798, ongeveer 0 in den tijd der republiek.

Collecten mogen in eene gemeente niet gebonden
worden, dan met, toestemming van burgemeester en wet-
houders, met beroep op de Koningin, anders /.ouden de
lijsten te dikwijls komen.

Comité-generaal is eene vergadering der Eerste of
Tweede Kamer met, gesloten deuren; ze kan alleen plaats
hebben, als de Kanna^- er toe beslotfin heeft op voorstel
van den voorzitter of van een tiende der leden.

Commissarissen kunnen door de Koningin benoemd
worden, om een minister bij \'t verdedigen van een wets-
voorstel te helpen, als hij \'t, zelf niet afkan.

Commissaris van politie is de persoon, die (onder
den burgemeester) den politiedienst der gemeente voor
zoover de gemeentepolitie betreft, is hij ondergeschikt
aan den burgemeester en onder don eonim. der Kon.
den rijkspolitiedienst bestuurt.

Commissiën van bijstand treft men in alle grootere
gemeenteraden aan; ze dienen om advies aan den raad
uit to brengen over belangrijke zaken, de eene over

financiën, de andere over openbare werken, de derde
over het gas, etc.
Gommissiën van onderzoek hooren meer in de

Tweede Kamer thuis; ze zijn bestemd om wetsvoorstellen
van belang te behandelen voor ze bij de Kamer komen.
In grootere landen, b.v. in Frankrijk, zijn ze dikwijls
aan \'t werk.

Competent (= bevoegd) tot beraadslagen zijn Kamers,
Provinciale Staten en Gemeenteraad alleen, als er meer
dan de helft der leden aanwezig zijn. Incompetent
(= onbevoegd) zijn ze bij ons zelden, tenzij een gemeen-
teraad soms werkstaking houdt. Bij de derde oproeping
voor eene zelfde zaak is de vergadering echter steeds com-
petent, al is er maar één lid (Dinxperloo).

Comptabiliteit is de wijze van beheer en verant-
woording van geldmiddelen.

Conservatieven (behoudsmannen) zijn zij, die sterk
aan \'t oude hangen en altijd bang zijn, dat men te snel
vooruitgaat. Men zegt, dat ze in onze Tweede Kamer
niet meer zijn.

Constitutie is de grondwet of wel de wet, die de
algemeene grondregelen der regeering vaststelt. Ons
land heeft gekend 10 constitutiën: van 1798, 1801,
1805, 1806, 1810 (die van \'t Fransche rijk), 1814,
1815, 1840, 1848 en 1887.

Constitutioneel = met of volgens eene grondwet.

Consulaire ambtenaren (consuls, vice-consuls en

leerling-consuls) moeten waken voor de belangen van
Nederlanders in het buitenland; ze zorgen dus voor
handelsberichten en handelsconnecties, voor ondersteu-
ning van werkelijk in nood zijnde Nederlanders, en,
b. v. in Turkije, China, etc, voor Burgerlijken Stand,
notariszaken en rechtsspraak.

Contraseign (= tegenteekening) is de handteekening
van den minister, die naast die der Koningin onder

iedere wet en ieder koninklijk besluit moet voorkomen.

Conversie der schuld is niets dan vermindering van
de rente; de schuldbrief houder, die er niet mee tevre-
den is, kan zijne effecten terugbrengen.

Corypheeën. (b. v. eener partij) zijn de meest uit-
stekende leden.

Credietwetten zijn voorloopige begrootingen, die
(gewoonlijk voor zes maanden) den minister in staat
stellen te leven, als hij door weinig tijd of andere
omstandigheden niet bij tijds eene echte begrooting heeft
zien aannemen.

Crimineel wetboek is het wetboek van strafrecht,
ingevoerd in 1886, tot vervanging van het gewijzigde
Code pénal. Een apart crimineel wetboek is er voor
het leger en ook een voor de vloot.

Dagelijksch bestuur vormen in de gemeente Bur-
gemeester en Wethouders, in de provincie de Gedeputeerde
Staten met den C. d. K., in het rijk de Koningin met
de Ministers.

Degressieve inkomstenbelasting is eene zoodanige,

waarbij met een hoog percent (voor groote inkomsten)
begonnen wordt en (bij kleinere inkomsten) dit percent
verminderd wordt.

Democratie (van demos = volk) is eene regeering,
die geheel door het volk of zijne vertegenwoordigers
gevoerd wordt (beste voorbeeld is nu Zwitserland).

Departementen (afdeelingen) zijn de takken van
bestuur en (bij overdracht) de zetels der ministeriën,
ook wel eens deelen van \'t rijk (b. v. bij ons in den
Pranschen tijd).

Departementen van eeredienst zijn er niet meer
bij ons sedert 1863: de zaken der Katholieke kerk zijn

toen bij het Departement van Justitie, die der overige
kerkgenootschappen bij dat van financiën gebracht.

Despotiën zijn regeeringen, waarin een despoot
alles te zeggen heeft (zie absolutisme).

Dienstplicht is de plicht om soldaat te worden of
een remplacant te koopen. Hij geldt voor alle ingeze-
tenen, ook al zijn ze geen Nederlanders, die geen reden
tot vrijstelling hebben.

Diensttijd onder de grondwet van \'48 altijd 5 jaar,
is tegenwoordig verschillend, al naar dat de wet hem
vaststelt, dikwijls b. v. 7 of 8 jaar.

Differentieele rechten zijn alle in- en uitvoerrech-
ten, die verschil (differentie) moeten maken tusschen
den handel van binnen- en buitenlandsche kooplieden.
Ze zijn in ons land laag, geheel anders dan in Prank-
rijk, Duitschland, Rusland, enz. De veelbesproken
diff. rechten voor Indië zijn in 1874 afgeschaft.

Dijkgraaf heet meestal het hoofd van een dijk- of
watersenapsbestuur.

Dijkstoel wordt dikwijls het bestuur van een dijk
genoemd.

Dijklasten moeten de belanghebbenden of ook wel-
eens een deel van hen, voor het onderhoud van een dijk
betalen. Ze zijn dikwijls nog al hoog.

Directe belastingen zijn: grondbelasting, personeel,
patent (zie aldaar); ook de gemeenten heffen dir. bel. in
den vorm van Hoofd, omslag.

Dispensatie van een wet of een kon. besluit is ophef-
fing er van voor een zekeren tijd of een zeker geval;
de Koningin (of ambtenaren in Haar naam, b.v. officier
van Justitie, Consulaire ambtenaren) kan die verleenen,
als dit bepaald in de wet of het kon. besluit staat.

Doctrinairen zijn zij, die altijd naar eenmaal vast-
gestelde grondregels (doctrines) te werk gaan en dus
met den tijd hunne denkbeelden niet veranderen.

Domeinen zijn eigendommen en rechten (tienden, etc.)
van de Koningin of van het rijk.

Drankwet van 1881 is een voorbeeld voor het buiten-
land en heeft goede gevolgen gehad.

Eeden moeten Kamers en Koning of Koningin doen
bij eene troonsbestijging, regent of regentes bij zijn of
haar optreden; verder ieder, die lid van een vertegen-
woordigend lichaam wordt. In de laatste gevallen is
echter een gelofte ook goed. Verder is bij het vervullen
van vele betrekkingen van vertrouwen, als rechter, burge-
meester, enz. het afleggen van eed- of gelofte vereiscbte.

Eerste Kamer is een lichaam van 50 personen, geko-
zen door de Provinc. Staten, en moet de wetsontwerpen
behandelen, als ze door de Tweede K. goedgekeurd zijn.
Zij is de vertegenwoordiging der grondbezitters en der
hooge ambtenaren, dus een remschoen voor al te grooten
vooruitgang" ; ze voorkomt plotselinge omkeeringen in
de regeering, als de partijmeerderheid in \'t land eens-
klaps verandert. Behalve het recht van stemmen over
de wetsontwerpen heeft de Eerste Kamer het recht van
enquête en van interpellatie (zie aldaar). De leden zitten
voor 9 jaar. Om de 3 jaar treedt J deel af.

Eersten minister noemt men hier gewoonlijk den
persoon, die de opdracht gekregen heeft het ministerie
te vormen.

Enquête is onderzoek (naar het gedrag van een
minister, naar den toestand van den landbouw, etc).

Essayeurs zijn rijksambtenaren, die de gouden en
zilveren werken moeten keuren.

Evenwicht van de staatsmachten is het hoogste

doel eener regeeringsinrichting. Er is een bestuur, om
te regeeren, een volk of zijne vertegenwoordiging om

toe te zien; dit zijn de twee staatsmachten. Zoekt de
regeering niet meer te doen dan ze mag en het volk
niet meer te controleeren dan noodig is, dan is er even-
wiclit. Dit is alleen mogelijk bij eene goede grondwet,
die voor den volksaard past.

Examens zijn ingesteld voor de meeste staatsambten;
ze zijn een noodzakelijk kwaad," zegt men.

Fabrieksinspecteurs zijn de 8 ambtenaren, die op
de inrichting der fabrieken moeten toezien (voorname-
lijk voor de gezondheid der werklieden).

Faciliteiten zijn de groote afdeelingen, waarin men
de wetenschap verdeeld heeft, om hare beoefening voor
menschelijke hersens mogelijk te maken. Ze zijn: de
faculteit der geneeskunde, der rechtsgeleerdheid, der
godgeleerdheid, der wis- en natuurkunde en der lette-
ren en wijsbegeerte, dus vijf in getal.

De faculteiten zijn nog weer te uitgebreid voor diepe
studie, daarom heeft men ze verdeeld in vakken ; b.v.
die der letteren in Grieksch, Latijn, Nederlandsch, geschie-
denis, aardrijkskunde.

In elk der faculteiten kan men aan de academie pro-
moveeren, d. i. doctor worden; men heet dan volleerd"
of uitgestudeerd."

Financiën zijn geldmiddelen: inkomsten en uitgaven
hooren er toe, ook schulden. Zij voeren het hoogste
woord bij elke regeering, soms wel eens te veel. Verder
wordt er altijd over geklaagd.

Gebouwde eigendommen zijn de stukken grond,

waarop gebouwen staan; ze zijn apart aangeslagen in de
grondbelasting.

Gedeputeerde Staten zijn zes leden, (in Drente 4)

gekozen uit en door de Provinciale Staten, die met den
commissaris der Koningin het dagelijksch bestuur der
provincie vormen en tevens het toezicht hebben op de
gemeentebesturen. Ze zijn dus een deel van de uitvoerende
macht.

Geheime vergaderingen van Eerste en Tweede
Kamer (zie comitê-generacd), Provinciale\'Staten en Gemeen-
teraad zijn alleen geoorloofd in bij de wet bepaalde
gevallen (personenbesprekingen, koopkwesties etc).

Geloofsbrieven zijn onderteekende verklaringen van
de stembureau\'s, waaruit blijkt, dat iemand werkelijk
gekozen is tot lid van een of ander bestuurslichaam.
Elk nieuw gekozen lid moet er een meebrengen, anders
wordt hem de deur gewezen.

Gemeenebest (eigenl. algemeen welzijn, res publica)
wordt dikwijls gebruikt voor republiek.

Gemeenten zijn grootere of kleinere stukken van
eene provincie, die weer eigen regeering (gemeentebestuur)
hebben. Ons land telt er 1129. Ze zijn meestal in geld-
verlegenheid.

Gemeenteaccijnzen mogen gelukkig niet meer gehe-
ven worden, behalve in 7 gemeenten.

Gemeentebegrooting is de lijst van inkomsten en
uitgaven der gemeente. Ze wordt jaarlijks vóór 1 Sep-
tember den raad door B. en W. aangeboden, ligt dan
tot 15 September voor ieder ter inzage en wordt nu
door den raad behandeld. Na aanneming moet zij nog
door Gedep. Staten goedgekeurd worden, die trouwens
tevoren de inrichting der begrooting al hebben voorge-
schreven.

Gemeentebelastingen zijn (volgens de gemeentewet):

1. Opcenten op de grondbelasting (zie opcenten).

2. Hoofdelijke omslagen of andere directe belastingen
(zie hoofd. omd.).

3. Opcenten op de personeele belasting en (mettertijd)
op de te wachten inkomstenbelasting (zie opcenten).

5. Belasting op openbare vermakelijkheden (comedie
etc).

Ze moeten, na verslag van Gedeput. Staten, door de
Koningin worden goedgekeurd; zelfs daarna kunnen ze
nog, zoo ze strijden met eene wet of met het algemeen
belang, door de wet worden geschorst of vernietigd.

Gemeentebestuur bestaat uit: den gemeenteraad,
gekozen door de Ingezetenen der gemeente. Voorzitter
er van is de Burgemeester; de Burgemeester wordt
door de Koningin benoemd en behoeft geen lid van den
Raad te zijn.

In elke gemeente zijn Wethouders (2 of meer leden
v. d. Raad) die met den Burg. het Dag. bestuur uitmaken.

Gemeenteinkomsten zijn:

1. opbrengsten van gemeente-eigendommen en ver-
goedingen voor gemeentelijke diensten, als gasleve-
ring, waterleiding, straatreiniging, rioleering enz.,
(deze vergoedingen behooren te zijn naar gelang
van het genot en van de kosten voor aanleg en
onderhoud: ze moeten geene geldwinning wezen).

2. een vast aandeel in hoofdsom en rijksopcenten van
de personeele belasting, en wel */s van de gemid-
delde opbrengst daarvan over de jaren 1882\'85.
Deze regeling moet vóór 1896 herzien worden.

3. belastingen (zie Gemeentebelastingen).
Gemeenteontvanger wordt benoemd door den Raad

uit eene aanbeveling van twee personen, in te dienen
door B. en W. De secretaris kan dit baantje er bij waar-
nemen, als de gemeente niet meer dan 5000 inw. telt,
de burgemeester niet (die heeft het toezicht): ook kan
iemand ontvanger en zelfs secretaris erbij zijn in twee
of meer gemeenten, ieder met minder dan 5000, samen

met minder dan 10.000 inwoners. Ieder Nederlander kan
gemeenteontvanger worden, mits hij eene zekere som als
borgtocht kan stellen (zie verder Inzage).

Gemeenteraad (de heeren die wijzen") is de ver-
tegenwoordiging der burgers; hij neemt besluiten en
maakt verordeningen, onder goedkeuring van Ged.
Staten; hij wordt gekozen door de kiezers (zie aldaar)
uit de burgerij. De burgemeester is voorzitter en kan
ook lid zijn. (Zie aantal, lid, aftreding.)

Gemeenteraadslid kan ieder Nederlander worden in
de gemeente, waar hij \'t laatste jaar gewoond heeft,
ook al is hij niet te geleerd, als hij maar 23 jaar is,
en geen minister, comm. d. Kon., lid van Gedep. Staten,
griffier der Prov. Staten, comm. van politie, gemeente-
ambtenaar,geestelijke, onderwijzer bijhet Lag. of Midd. oud.
of soldaat is. O.k mag hij geen vader, zoon, broer of
zwager in het gemeentebestuur hebben. Aftreding, zie
aldaar.

Gemeenteraadsverkiezing heeft plaats om de 2

jaar, den 3^e" Dinsdag in Ju\'i, als ■ der leden aftreedt,
en ook als er tnsschenti;\'^ een heengaat. (Zie verder
verkiezing.)

Gemeenteraadsvergaderingen kunnen alle dagen

plaats hebben (ook \'s nachts) als de burgemeester den
Raad bijeenroept of een zeker aantal leden het verlangt
met opgave van redenen. Zes maal per jaar moeten ze
gehouden worden.
Gemeentesecretaris wordt men op dezelfde wijze

als gemeenteontvanger; alleen is geen borgtocht noodig.
De secretaris houdt aanteekening (notulen) van alles.
wat in den Raad gezegd wordt en heeft gewoonlijk
(met zijn personeel) al het schrijfwerk voor zijn rekening.
Evenals de ontvanger mag hij 2 of meer gemeenten
dienen. (Zie Ontvanger.) De burgemeester kan ook, met
goedkeuring der Koningin, secretaris worden.

Gemeente-verordeningen (op politie, straten, onder-
wijs, enz.) worden gemaakt door den Raad. Als er straf
in genoemd is, worden ze binnen 2 dagen aan Ged.
Staten medegedeeld, eene maand na vaststelling afge-
kondigd en nog 3 dagen later in werking gesteld. (Zie
verder Afkondiging.)

Iedere 5 jaar moeten alle verordeningen weer in den
Kaad ter tafel gebracht worden. (Tijdkorting voor de leden.)



		VOOR R E D E.

		Dit kleine woordenboekje wil, door weinig te geven veel bereiken. Het is een nieuweling en dankt zijn ontstaan aan de volgende overweging: Ons volk heel\'t van oudsher zich niet veel met de politiek opgehouden ; vele eeuwen lang was de leus : laat de Heeren maar begaan." Na 1848 is dat gelukkig anders geworden en vooral in de laatste jaren is de belangstelling zeer ver- meerderd. Hoe kan het anders in een tijd van stoom en couranten ? De blik moet verruimd worden : de gedachten van een burger blijven niet meer hangen bij huis en gemeente alleen ; ieder verlangt ook te weten, hoe het in provincie en Staat toegaat; in de eerste plaats, hoe daar met de dub- beltjes wordt omgesprongen. Hoe dat nu gewaar te worden en vooral, hoe dit altijd tot zijne beschikking te hebben? De kiezer kan toch niet meer naar school gaan en de bestaande handboeken over staatsinrichting raadplegen; ja, daar zijn wel heele goede bij, maar zij hebben twee gebreken: 1". zijn ze te duur, 2". vereischen ze eene gezette studie. Dit A B ü-boekje komt voor een groot deel aan die twee bezwaren te gemoet: de prijs is laag en ieder, die \'t alphabet kent, kan er te allen tijde vinden, wat hij zoekt. Het werkje is geschreven voor het algemeen publiek en daarom zooveel mogelijk in populairen stijl gehouden : de taal der wetten toch, hoe bewonderenswaardig dikwijls, schrikt den gewonen burger nog altijd eenigszins at\'. Ook



		VOORBEDE.
		IV


		is gestreefd naar de meest mogelijke duidelijkheid en kort- heid : meer dan eens zijn kleine bijzonderheden weggelaten, om de hoofdzaken beter te doen uitkomen. De Schrijver verzoekt vriendelijk, aan eventueele HH. beoordeelaars hem daarover niet al te hard te vallen. Hier en daar zijn enkele opmerkingen bijgevoegd, om den kost wat smakelijker te maken, evenals zout en specerijen bij den maaltijd. De inhoud omvat: de grondtrekken van staats-, provinciaal- en gemeentebestuur, benevens enkele daarmee verwante en veel voorkomende zaken. De behandeling der stof is natuur- lijk van dien aard, dat geen burger, van welke richting- ook, zich zal behoeven te ergeren. Behalve voor den gewonen staatsburger, zou dit boekje wellicht ook zijne diensten kunnen bewijzen op Hoogere Burgerscholen. Kweek- en Normaalscholen, waar de staats- inrichting leervak is (schrijver dezes weet bij ondervinding,, hoe verzot een schooljongen is, op gemakkelijke en handige boekjes en ook, welke moeite hij meestal heeft, om reed» behandelde zaken terug te vinden in zijn gewoon leerboek). Zelfs ambtenaren, studeerenden, gemeenteraadsleden, etc. kan het te pas komen, om snel iets op te slaan. Aan \'t slot brengt de Schrijver een woord van hartelijken dank aan zijn veeljarigen vriend, den heer 11. A. Bekkmax, hoofdcommies ter secretarie van Deventer, die het boekje nazag en op vele plaatsen verbeterde, zooals dit van iemand van langdurige ondervinding en gezette studie te verwachten was. Verscheidene personen, staatslieden, journalisten, be- stuurders van kiesvereenigingen, enz. betuigden hunne inge- nomenheid met het doel van dit werkje ; S. hoopt dat het algemeene publiek van dezelfde meeniug zal zijn. Voor op- en aanmerkingen (welwillend of onwelwillend), bijvoegingen etc. houdt de Schrijver zich ten zeerste aan- bevolen. Haarlem, April \'92. C. te Lintum.



		■>

		Het aantal raadsleden is dus steeds oneven. Aantal scholen in iedere gemeente wordt bepaald door den gemeenteraad; de besluiten hierover en omtrent de vakken van onderwijs moeten echter aan Gedep. Staten worden medegedeeld. Als dat aantal of de om- vang van het onderwijs onvoldoende is, bevelen Ged. Staten vermeerdering. Aantal wethouders: voor gemeenten beneden 20.000 inwoners twee, boven 20.000 inw. 3 of ± ad libitum. Abolitie is een besluit, waarbij bevolen wordt, met een begonnen rechtsgeding niet verder voort te gaan; alleen de wet mag dit uitspreken. Absolutisme is de onbeperkte regeering door één persoon, zooals men die vindt in Perzië, bij de Negers, etc, niet geheel en al in Rusland. Academie Tan beeldende kunsten is eene rijksschool tot opleiding van schilders en beeldhouwers, te Am- sterdam. Accijnzen zijn belastingen op het verbruik van levens- middelen of andere waren. In ons land heft het Eijk ze tot heden op gedistilleerd, suiker, wijn, zeep, zout. bier, azijn en rundvleesch. Vroeger (vóór 1855 en 1863) ook op meel, brandstoffen en varkens en schapenvleesch. De gemeenten (behalve enkele uitzonderingen) mogen ze niet meer heffen sedert de wijziging der Gemeente- wet in 1865 (zie Gemeente-accijnzen). Enkele, vooral die op zout en zeep, drukken sterk op den minderen man: ze zullen daarom wel binnen niet te langen tijd afge- schaft worden. Additioneele (bijgevoegde) artikelen van de Grond- wet vindt men achteraan die wet. Ze dienen, om den overgang van de oude op de nieuwe wetgeving te re- gelen. Er wordt in gezegd, wat afgeschaft is en wat in stand blijft, alsmede, dat, zoolang er niet eene wet gemaakt is tot uitvoering van eenig artikel der Grond-



		21

		Goedkeuring van de Koningin is noodig voor elk besluit der Provinciale Staten, dat de Provinciale geldmid- delen raakt, verder voor alle Provinciale en waterschap.s- verordeningen (zie aldaar) en voor gemeentebelastingen (zie aldaar). Goedkeuring\' bjj de wet is noodig voor alle Pro- vinciale belastingen. Godsdienstonderwijs mag gegeven worden in de lokalen der lagere scholen; het wordt echter niet veel gedaan (wet L. O. 1889). Gratie (vermindering of kwijtschelding van straf) kan de Koningin verleenen, als ze eerst de betrokken rechtbank geraadpleegd heeft. Grensveranderingen tusschen provinciën of gemeen- ten kan alleen de wet bepalen. De belanghebbenden en Gedeputeerde Staten mogen alleen te voren hunne mee- ning zeggen aan de Regeering. Om die meening te uiten, wordt in de gemeenten een extra raad gekozen. Grenzen van den staat zijn geregeld bij traktaten (met België\' in 1843, met Pruisen in 1867). Voor elke verandering is een nieuw traktaat en ook eene wet noodig. Griffier (bij de twee Kamers en bij de Prov. Staten) is niets anders dan de secretaris. Grondbelasting is de van oudsher bestaande belas- ting op het grondbezit (vroeger morgentalen"); ze is verdeeld in twee hoofden: 1 voor gebouwde, 2 voor ongebouwde eigendommen. Voor beide is in \'t geheel eene bepaalde som vastge- steld (in 1834 voor 1835 en volg. jaren). Men betaalt zijn aandeel naar de getaxeerde waarde van den grond (zie Belastbare ivaarde). Grondgebied van onzen staat bestaat uit Nederland, Java en Madoera en het grootste deel van de overige Oost-Indische eilanden, benevens Suriname, Curaijao, Aruba, Bonaire, St. Eustatius en een deel van St. Martin.



		22

		Grondwet, zie Constitutie. Grondslagen van de personeele belasting zijn, zoo zegt men, de kenmerken, waarnaar men de draagkracht van den bewoner eens huizes kan afmeten. Ze zijn : 1. de huurwaarde, 2 de meubelen, 3 dienstboden en equipage, 4 deuren en vensters, 5 stookplaatsen. Vooral de 4e en 5e grondslag zijn vreemd: ze wijzen aan, in hoeverre de behoefte aan lucht, licht en warmte grooter zijn dan de zuinigheid. Grondslagen van den Hoofdelijken omslag mogen niet dezelfde zijn als die van het personeel. Men neemt ze meestal naar inkomen of vertering. Grondwetsherziening gaat niet gemakkelijk. Eerst moet bij de wet worden aangenomen, dat eene voorge- stelde herziening noodig is. Dan worden de twee Kamers ontbonden en nieuwe gekozen, die de voorgestelde ver- anderingen alleen met minstens ²/3 der stemmen kun- nen aannemen. Veranderingen (amendementen) mogen zij er ook niet meer in maken. Gedurende een regentschap mag geen grondwetsherziening plaats hebben. Grootboek van den staat is het boek, waarin de nationale schuld op naam van particulieren of kantoren is aangeteekend. Het wordt gehouden te Amsterdam. Gymnasiën zijn scholen, die eene zgn. klassieke oplei- ding (met Latijn en Grieksch) geven voor de academie. H. Handelsrecht bepaalt de rechten en verplichtingen van kooper en verkooper. Men vindt het in het wetboek van Koophandel van 1838, dat ieder koopman in huis dient te hebben. Handelsverdragen of tractaten regelen den handel (in- en uitvoerrechten, etc.) tusschen Nederland en andere staten. De Koningin kan ze sluiten na goedkeuring der Kamers. Wij houden ons zoo wat aan vrijen handel,



		28

		wat op den duur den meest geregelden toestand geeft. Heeniraden is dikwijls de titel van leden van water- schapsbesturen. Heerlijke jachtrechten zie Jachtreeht. Herstemming heeft plaats, als bij eene verkiezing niemand meer dan de helft (volstrekt? meerderheid) van alle stemmen gekregen heeft. Ze valt meestal veertien dagen na de eerste stemming. Wie dan van twee perso- nen de meeste stemmen heeft, is gekozen. Herziening der belastbare waarde van de ge- bouwde eigendommen moet plaats hebben om de 20 jaren, van de ongebouwde eigendommen nu en dan; (de laatste is in 1890 geëindigd). Herziening der gemeenteverordeningen heeft plaats zoo dikwijls de behoefte zich doet gevoelen of de wet het beveelt. Voor zooveel s^m/verordeningen betreft moet de Raad om de 5 jaar verklaren welke daarvan nog geldende zijn. Homogeen is een ministerie als de leden in hoofd- zaak goed met elkaar over weg kunnen. Hoofdelijke omslag is de belasting per hoofd (inge- zetenen), die de gemeente heft (naar ieders draagkracht!), als ze met hare andere inkomsten (zie aldaar) niet toekan. Hoofdstukken der Staats-Begrooting zijn: I. Huis der koningin, voor 1892. . f 810.000 II. Hooge staatscolleges (Kamers, R. v. State, etc.)......... 653.000 III. Justitie.........ruim 5 millioen. IV. Binnenl. Zaken......ruim 11-J VI. Marine............14 , Vila. Nationale Schuld.......35 VII6. Financiën........... 19 VIII. Oorlog..........ruim 21 IX. Waterstaat......., ruim 20 X. Koloniën.........ruim 1



		24

		XI. Onvoorziene uitgaven......f 50.000. Hoogere Burgerscholen. Zie Burgerscholen. Hooger Onderwijs is het onderwijs aan Hooge scholen en Gymnasie\'n (niet dat aan de Polytechnische school). Het is openbaar of bijzonder (wet van 1876). Hooge Raad is de hoogste rechtbank in ons land. Hij ziet toe op de andere rechtbanken, legt soms wet- ten uit (zie Cassatie). Direkt voor den Hoogen Raad worden alleen gedaagd hoog geplaatste personen of lichamen. Hooge Staatscolleges zijn: Staten-Generaal, R. van State, Rekenkamer, Kanselarij der drie ridderorden en Kabinet der Koningin. Hoogstaangeslagenen in elke provincie zijn zij, die het meest betalen in de rijks directe belastingen, hierbij opgeteld alleen de Rijks opcenten. Ze worden jaarlijks door Ged. Staten op lijsten geplaatst, van iedere 1500 inwoners 1, (in Noord-Holland b. v. , 900.000 _rftn. Hulpofficier van justitie is de burgemeester in iedere gemeente waar geen Commissaris van politie is. Verder zijn hulpofficieren de off. en onderoff. der mare- chaussee, de Commissaris van Politie, waterschouten en Kantonrechters. Deze allen zijn bevoegd, aanklachten in ontvangst te nemen, en de vervolging daarvan aan- hangig maken. Hypotheekrechten zijn eene vrij hooge indirecte belasting, te betalen bij het nemen van hypotheek (belee- ning op vaste goederen). I. IJkwet schrijft voor, dat jaarlijks alle maten en ge- wichten en weegschalen, van rijkswege, moeten onder-



		25

		zocht worden; een merk geeft goed- of afkeuring aan. Toch weegt nog menigeen met afgekeurd gewicht: de afgekeurde moesten verbeurd verklaard worden. Imperatief mandaat (bevelende opdracht) werd in vroeger eeuwen meegegeven aan alle afgevaardigden; geen stedelijk burgemeester ging naar de Staten van zijn gewest, of hem werd thuis gezegd, hoe hij te stemmen had: evenzoo was het met de provinciale af- gevaardigden ter Staten-Generaal. Tegenwoordig is dit absoluut verboden ; een afgevaardigde moet stemmen volgens plicht en geweten". Incompetent zie Competent. Indirecte belastingen zijn: 1. zegelrecht op contracten, verzoekschriften, enz. 2. registratierecht, (zie aldaar). 3. Hypotheekrechten. 4. Successie van- (erfenis) rechten. Ingelanden van een waterschap of eenen polder zijn allen, die grondbezit daarin hebben. Ingezetene is ieder, die drie jaar in het land ge- vestigd is. Hij is nog geen Staatsburger (heeft geen kiesrecht). Initiatief (initium == begin) nemen voor eene zaak = met die zaak een begin maken. Voor eene wet neemt gewoonlijk de minister (voor de Koningin) het initiatief; de leden van de Tweede Kamer kunnen het echter ook doen (wet van Van Houten, etc). In pro- vincie en gemeente mogen leden van de Prov. Staten en van den Gemeenteraad evengoed voorstellen indienen als Gedep. Staten en B. en W. Inkwartiering van soldaten is een genot, dat iederen gezeten burger kan worden beschoren, tegen 60 ets. per man en 1 per paard; voor officieren wordt na- tuurlijk meer betaald. Inkomen der Koningin is betrekkelijk niet hoog:



		26

		/\' 600.000 -f- opbrengst van bepaalde domeinen, samen ongeveer een millioen. De Koningin-weduwe heeft /\'150,000 en, als regentes, een deel van het inkomen der Koningin. Een prins van Oranje krijgt, ongetrouwd, /\'100.000, getrouwd f 200.000. Inrichting der schoolgebouwen is geregeld bij Koninkl. Besluit. Inspecteurs hebben het toezicht op het onderwijs, op dokters en apothekers en gezondheidstoestand op fabrieken, op stoomketels, op den landbouw (in de toekomst). Inschrijving op openbare registers (geen regis- tratie) moet plaats hebben met akten van overdracht van onroerende goederen, met hypotheek-akten en met huwelijksche voorwaarden. Instituut VOOr de Marine te Willemsoord (Nieuwe Diep) leidt jongelui op voor zee-officier; ze kunnen worden toegelaten van 1417 jaar. Voor driejarige opleiding wordt betaald /\'1000, te betalen in 6 termrj- nen (om het half jaar), aldus 250, 200, 200, 150, 100 en 100. Die langer dan 3 jaar moeten blijven omdat zij niet aan de overgangsexamens voldoen, betalen \'300 per jaar. Iemand die dus het Ie overgangsex. niet doet. betaalt 450 3 300, enz. Instructies krijgen haast alle ambtenaren; ze vinden daarin, wat ze te doen hebben (beleefde behandeling van \'t publiek, etc). Integriteit (sterken samenhang) heeft ons rijk tame - lijk wel, beter dan in vroeger eeuwen. Interpellatie is het stellen van eene vraag aan iemand. De Kamerleden mogen dit doen aan den minister waar- voor ze maar willen ; ze hebben het recht van iiiterpel- latie. De minister is natuurlijk vrij om al of niet te ant- woorden.



		27

		Intrekking van een wetsvoorstel kan nog geschieden door de Koningin, zoolang dat wetsontwerp niet door de Eerste Kamer aangenomen is. Inundatie (onder-water-zetting) meer bepaald van eene strook land van 1 a 2 uur breedte tusschen Muiden en Gor- kum (UtrecMsche waterlinie) en van eene dergelijke strook om Amsterdam, kan de regeering bevelen in tijd van oorlog. Invoerrechten hebben wij nog altijd, doch lage. Op grondstoffen is niets of 1% (levensmiddelen niets), op halffabrikaten (b. v. gesponnen garens) 3%, op geheel afgewerkte stoffen 5%. Bij waren, waar accijns op is, is het invoerrecht natuurlijk even hoog als die accijns. Die rechten zijn voor alle buitenlanders dezelfde. Inwoners van den staat zijn alle personen, die zich op zijn grondgebied gewoonlijk ophouden; een inwoner is dus nog niet altijd een ingezetene. Inzage van de kas en de boeken des gemeente- ontvangers kunnen Burg. en Weth. en ook Ged. Staten op ieder oogenblik van den dag eisenen. Toch wordt de kas nog wel eens door den ontvanger bestolen ! J. Jaarwedden van rijksambtenaren worden door het Rijk, van gemeente-ambtenaren door de gemeente, van Provin- ciale ambtenaren door de Provincie of door het Rijk be- taald. De burgemeester krijgt zijn geld ook van de Gemeente. Jachtakten zijn vergunningen om op eigen ofafge- huurden grond het wild weg te schieten. De jachtakten zijn hier te lande hoog in prijs. Jachtrecht (Heerlijk) is een ouderwetsch, lastig recht, dat sommige landheeren zich uit vroeger tijden op ver- kochte of verhuurde landerijen voorbehouden hebben. Het behoorde al lang opgeheven te zijn, zoodat ieder op zijn eigen grond het wild kon verdelgen.



		34

		ook o. u. dat van burgemeester eener gemeente boven 20.000 zielen (zie verder hieronder de noot). Verder moet men 30 jaar oud zijn en zijne volle staatsburger- lijke rechten bezitten. Van de Eerste Kamer zijn nitge- Gedeputeerde. Burgem. gemeente boven 20.000 zielen. Curator-Rijks-Universiteit. Curator-Gemeente-Universiteit te Amsterdam. Hoogleeraren dezer Universiteiten. Hoogleeraar en Hoogleeraar-Directeur aan de Pol. school. Voorz. en Lid van de Kon. Academie van wetenschappen.\' Luit.-Adm., Vice-Adm., Schout bij Nacht, Kapit. ter zee. Generaal der Infant., Luit.-Generaal, Generaal-Majoor. Kolonel bjj Nederlandsch en Indisch leger. Voorzitter van het muntcollege. Hoofding.-Adviseur en Hoofding, van scheepsbouw. Hoofdinspect., Inspect. en Hoofding, van den Rijkswater- staat. Voorz. van den Raad van Toezicht op de spoorwegdiensten. Voorz. van het Coll. voor de Zeevisscherijen. Voorz. van K. v. K. en Fabrieken in gem. van meer dan 20.000 i nwoners. Gouverneur-Generaal van Indiè\'. Luit.-Gouv.-Generaal. Vice-Pres. en Lid van den Raad van Indië. Pres. en Lid van de Alg. Rekenkamer in Indië. Algemeen Secretaris. , Hoofd van een Dep. van Alg. bestuur. Pres., Vice-Pres. en Lid-Hooggerechtshof. Proc.-Generaal bij het Hooggerechtshof. Adv.-Piscaal van de Land- en Zeemacht. Gouverneur van Celebes, Sumatra\'s Westkust en van Atjeh. Resident van Batavia, Soerabaija, Djokjokarta, Soerakarta en Samarang. Gouverneur van Suriname, en van Cura^ao. Voorz. en Proc.-Generaal bjj het Hof van Justitie in Suri- name.



		28

		Jacht wet werd gemaakt in 1852 (door Thorbecke\'s ministerie). Justitie (Jus = recht) is de instelling, die l^e geschil- len moet beslechten en 2^e. wetsovertredingen straffen. Er is dus l^e burgerlijke rechtspraak, 2^e strafrechtspraak. K. Kabinet = ministerie (de 8 ministers samen). Kabinet des KoningS wordt gevormd door eenige ambtenaren met een directeur aan ^?t hoofd, die de correspondentie met de ministers, den E. van State en de Staten-Generaal bezorgen. Kabinetskwestie stelt een minister, als bij tot de Kamers zegt: neemt ge dit wetsvoorstel niet aan, dan gaat het heele ministerie bedanken. Hij zegt zoo iets natuurlijk niet, of het moet een wetsontwerp van belang gelden (b.v. begrooting, belastingwet, etc). Kamers van Koophandel zijn vergaderingen, geko- zen door de meerderjarige handelaars en nijveren in eene gemeente, die een zekere niet hooge som in het patentrecht betalen. Deze census wordt door de Koningin vastgesteld en varieert. Leden der Kamer moeten 30 jaar oud en minstens 5 jaar bij handel of fabrieks- nijverheid werkzaam geweest zijn. Zij worden om de 2 jaar gekozen in de maand No- vember. Tot de oprichting er van is goedkeuring der Koningin noodig. Kadaster is de teekening en beschrijving van allen grond, in eigendom bezeten, in ons vaderland. Voor het samenstellen daarvan zijn zeer nauwkeurige opmetingen gedaan, welke herhaald worden, zoo dikwijls er over- gang van eigendom plaats heeft. Behalve de namen dei- eigenaren en de grootte van den grond, vermelden de registers van het kadaster ook de huurwaarde van den



		2!»

		grond. Deze huurwaarde strekt tot grondslag bij de berekening der grondbelasting. De kadastrale registers kunnen ook dienst bewijzen bij beslissing van geschillen over grondbezit. Ze worden bewaard in de kantoren van het kadaster. Kantongerechten zijn de laagste rechtbanken in ons land. Ze worden bediend door: kantonrechter (die vonnissen velt), griffier (secretaris) en ambtenaar van het Openbaar Ministerie (beschuldiger). Ze behandelen de meest voorkomende burgerlijke zaken (voogdij, ge- schillen, etc.) en van strafzaken alleen overtredingen van politiereglementen, en enkele bijzondere wetten, waarvan wel de meestbekende jacht- en visscherijwet, drankwet en arbeidswet. Er is altijd hooger beroep mogelijk. Katholieke partij wordt gevormd door hen, die den Staat zooveel mogelijk naar den geest der Katholieke kerk willen inrichten. Kerkgenootschappen zijn nog niet geheel los van den Staat: deze betaalt een deel der predikantstrakte- menten (zie bezuldi;/in(/, etc), beveelt de openbaarheid der godsdienstoefeningen en bepaalt, dat geene plechtig- heden op den publieken weg mogen plaats hebben, die andersdenkenden kunnen kwetsen (in Limburg zijn echter nog processies geoorloofd). Keur op de gouden en zilveren werken, bevolen in 1852, beveiligt den oplettenden kooper voor bedrog, doch is veel meer te beschouwen als eene belasting. Keuren is een oude naam voor verordeningen; hij is nu nog alleen in zwang bij de waterschappen, die hunne politie-verordeningen veelal aldus betitelen. Kiesdistricten voor de Tweede Kamer zijn de 84 stukken, waarin het land verdeeld is voor het kiezen der leden van de Tweede Kamer. Ze zijn alle enkel- voudig (kiezen maar 1 lid), behalve enkele (Amsterdam 9, Rotterdam 5, Utrecht 2, Den Haag 3, Groningen 2).



		30

		Kiesdistricten voor de Provinc. Staten zijn weer andere stukken, waarin de provincie\'n verdeeld zijn voor de verkiezing. Ze zijn doorgaans meervoudig. Kiesrecht voor Tweede Kamer, Provinc. Staten en Gemeenteraad heeft: 1. ieder, die f 10 grondbelasting betaalt, of meer. 2. ieder, die op zijnen brief van personeele belasting hoog genoeg aanges\'agen is naar de huurwaarde van zijn woning. Deze huurwaarde verschilt naar het zielental der gemeente. 3. ieder, die een of meer kamers van een huis bewoont, die, ah ze in de personeele belasting werden aangeslagen, hoog genoeg zouden komen (zie 2^e). De bewoner moet, om dit te weten, die kamers laten schatten (aanvragen ter secretarie). Is dit alles in orde, dan kan hij nog niet op de kiezers- lijsten komen, tenzij hij 9 maanden op die kamers gewoond heeft. Laten we hier bijvoegen, dat de be- ïasting (volgens 1 en 2) over het laatst verloopen jaar betaald moet zijn en dat een kiezer meerderjarig Neder- lander moet zijn en de laatste 18 maanden in Nederland of de koloniën moet gewoond hebben (dit is de tijd voor kiezers voor de Tweede Kamer: voor Prov. Staten en Gemeenteraad is een jaar wonen in provincie of gemeente voldoende). Kiesrijk is een rijk, waarin de vorst gekozen wordt (zoo b.v. Polen van 1572 1795, het oude Duitsche rijk, enz.). Ze zijn nu uit de mode wegens de onlusten, die bij iedere verkiezing plaats hadden. Kieswet is voor ons Nederlanders nog steeds een voorwerp van verlangen; het kiezen gaat sinds 1887 volgens de wet van 1851 en het voorloopige kiesreglement, te vinden in de additioneele artikelen der grondwet (zie add. art.). Kiezerslijsten. In iedere gemeente worden jaarlijks



		31

		in Februari door B. en W. lijsten van alle Kiezers aangeplakt. Wie meent, hierop vergeten te zijn, kan zich beklagen bij den Raad en als deze hem zijn zin niet geeft, kan hij zich wenden tot de rechtbank. Kinderarbeid, aanvankelijk geregeld bij een wet van 1881 van v. Houten, is nu geregeld in de arbeidswet. Kinderen beneden 12 jaar mogen geen ai-beid verrichten, van 12 16 jaar niet meer dan 11 uren daags; na 7 uur \'s avonds mag er door hen niets meer gedaan worden. Kohieren zijn lijsten, b.v. van de grond-, personeele en patentbelasting of van den hoofdelijken omslag. De laatste worden jaarlijks opgesteld door B. en W., vast- gesteld door den Raad en goedgekeurd door Ged. Staten: inmiddels liggen ze 5 maanden ter lezing op de secre- tarie en daarna wordt pas de belasting geheven. Koloniën (nederzettingen) van Nederland zijn plaatsen buitenslands, waar eenige Nederlanders bijeen wonen. In de grondwet verstaat men er onder Oost- en West- Indië, ook wel eens alleen het laatste. Koningin heeft bij ons de geheele uit roerende macht (zie aldaar), een deel der wetgevende en de geheele rechterlijke macht, hetgeen wil zeggen, dat in Haar naam" recht gesproken wordt, en zij de rechters aanstelt. Ook kan zij gratie verleenen. Zij is het hoofd van den staat en zijne koloniën, haar naam is het schild der ministers en het wachtwoord van alle partijen. Zij is onschend- baar, d. i. de ministers krijgen van alles de verantwoor- delijkheid en doen daarom bijna alles. Koningschap is erfelijk in de familie van Oranje- Nassau (zie troonopvolging). Het beteekende vóór 1848 veel, nu minder, doch toch nog tamelijk wat; het Koningschap bevordert de eenheid der burgers; een koning behoort uit den aard niet tot eene partij, doch tot alle partijen, terwijl in eene republiek de president zoo goed als zeker partijman is of geweest is. Ook leert



		:12

		de ondervinding, dat eene republiek duurder geregeerd wordt dan een koninkrijk. Koninklijke besluiten zijn alle maatregelen die door de Koningin, zonder medewei\'king der Kamers, doch niet zonder die van een minister, genomen worden, b. v. benoemingen, ontslag, etc. (zie ook aly. maatr. van bestuur). Koninklijke boodschap is een stuk schrift, dat door de Koningin (den minister) gevoegd wordt bij ieder wetsvoorstel, dat naar de Tweede Kamer gaat. In die kon. boodschap staan de redenen van het voorstel. Krankzinnigen; de laatste bepalingen omtrent ver- pleging dateeren van 1884 (Oct.). De wet zegt, dat het Bestuur van elke provincie zorgt voor oprichting en instandhouding van gestichten voor de in de provincie wonende krankz., voor zoover nl. niet op andere wijze in de behoefte is voorzien. Er is 1 rijksgesticht (te Medemblik) bestemd voor verple- ging van hen die op \'s Kijks kosten verpleegd worden. Als er ruimte is, mogen ook anderen opgenomen worden. In \'t algemeen komen de kosten van verpleging ten laste van den krankz. of diens familie ingevolge de armenwet, ingeval van onvermogen betaalt de gemeente. In dat geval kunnen het Kijk en de Prov. een subsidie geven voor iederen lijder (het Rijk 40, niet weer: de Prov. minstens f 40). Krankzinnigen-gestichten mogen niet opgericht worden zonder Koninklijke goedkeuring. Krijgsdienst doen de ± 3200 vrijwilligers uit lief- hebberij. De kleinste helft der 20-jarige burgers moet jaarlijks bij loting 11000 soldaten leveren, die bij de infanterie geplaatst, 1 jaar of 15 maanden, bij de kava- lerie, bij de artillerie en bij de genie 2 jaren, bij de marine 5 maanden werkelijk moeten dienen en verder bij de 4 eerstgen. wapens nog nu en dan voor hun 25e jaar kunnen opgeroepen worden.



		38 Wie echter geld heeft kan een plaatsvervanger of nummerverwisselaar koopen. Misschien staat echter hierin verandering voor de deur. Voor de schutterij zie aldaar. Krijgsraden zijn de gewone rechtbanken voor de militairen, ze spreken recht volgens het Crimineel wet- boek voor het krijgsvolk te land of volgens dat voor het krijgsvolk te water. L. Liberalen zijn zij, die zich voorstanders rekenen van een geregelden vooruitgang. Zij staan in tusschen de conservatieven (behoudenden) en radicalen (harddravers). Lid van de Eerste Kamer kan alleen worden hij, die hoogstaangeslagene is (zie aldaar) of die een hoog ambt bekleed heeft (welk ambt\'? men zie hieromtrent de wet van 12 Aug. 1890) ^l); bij die hooge ambtenis

		^!) Wet van 12 Aug. \'90 Stbl. n°. 148. Hooge betrekkingen bedoeld in art. 90 Gw. Voorz. en Lid van eene der Kamers St. Gen. Vice-President en Lid Raad v. State. Staatsraad in B. ü. Pres. en Lid der Alg. Rekenkamer. Dir. van het Kab. der Koningin. Hoofd van een Dep. van Alg. Bestuur. Buitengewoon Gezant en gevolmachtigd Minister. Minister-Resident. Consul-Generaal in Nederl. dienst. Pres., Vice-Pres. en Lid van den H. Raad. Proc.-Generaal en Adv.-Generaal bij den H. Raad. Pres., Vice-Pres. en Lid van een gerechtshof. Proc.-Generaal en Adv.-Generaal bij een gerechtshof. Pres. en Lid van het Hoog Militair gerechtshof. Advocaat-Fiscaal van \'s Konings zee- en landmacht. Comm. des Konings. 3



		35

		sloten de heele Hooge Raad en Eekenkamer, de Com- miss. der Koningin en de leden der Prov. Staten. Lid van de Provinciale Staten kan ieder worden, die 25 jaar oud is, zijne staatsburgerlijke rechten heeft, en het. laatste jaar in de provincie woonde. Dit is dus nog al gemakkelijk. Men mag natuurlijk hierbij niet minister, lid van de Eerste Kamer, Comm. der Koningin, Griffier der Staten, provinciaal ambtenaar of geestelijke zijn. Ook mag men niet tegelijk met zijn vader of schoon- vader zitten. Lid van de Gedeputeerde Staten kan ieder worden. die lid is van de Prov. Staten, mits hij geen onderwijzer bij Lager, Middelbaar of Hooger onderwijs is, ook geen notaris- of procureursambt bekleed, niet lid is van een waterschapsbestuur, noch zich in dienst bevindt van eene gemeente of in den Raad zit. Advocaten worden even- zeer geweerd, ten minste als ze hun vak willen uit- oefenen en eindelijk mag niemand met zijn vader, zoon, broer, zwager, schoonvader, schoonzoon, oom of neefin de Gedeputeerde Staten zitten. Lid van de Tweede Kamer kan bijna ieder worden. Men heeft alleen 30 jaar oud te zijn en het Nederlander- schap te bezitten. Ook mag men geen lid zijn van R. v. State, Hoogen Raad of Rekenkamer. Wie bij rechterlijk vonnis zijne staatsburgerlijke rechten of de beschikking over zijn persoon of goederen verloren heeft, is niet meer verkiesbaar. Linkerzijde is bij ons, evenals in de meeste consti- tutioneele landen, de liberale partij (hare leden zitten in de Kamer links van den voorzitter). zie Libekalen. M. Marechaussee is een der vijf wapens van ons leger; het is speciaal bestemd, om de grenzen te bewaken en



		86

		politiedienst te doen in Zeeland, N.-Brabant, Limburg, Gelderland, Overijsel en Friesland. Marken of Meenten zijn gronden, die aan ver- scheidene personen gemeenschappelijk behooren. Ze zijn eene Oud-Germaansche instelling en bestaan hoofdzakelijk nog in Drente en Gelderland. Het wordt tijd, dat ze alle verdeeld worden. Markten of marktdagen mogen niet door den Raad worden ingesteld of veranderd, dan met goedkeuring der Gedep. Staten. Immers andere gemeenten konden hierdoor te veel schade lijden. Medische politie is door den Staat ingesteld, om\' toe te zien op uitoefening der geneeskunde, op apotheken en op den gezondheidstoestand. Ze bestaat uit inspec- teurs en geneeskundige raden. Memorie van toelichting\' wordt bijna altijd naast de koninklijke boodschap bij een wetsontwerp gevoegd; ze dient, om eene nadere uitlegging van de kort opge- stelde wetsartikelen te geven. Middelbaar onderwijs werd ingesteld in 1863 onder Thorbecke. Het omvat de Burger dag- en avondscholen, de Hoogere Burgerscholen, de handel-, landbouw- en industriescholen en de polytechnische school te Delft. Het dient dus tot voortzetting van het lager onderwijs en ook dikwijls tot voorbereiding voor de academie. Middelen zijn inkomsten, b.v. van Staat, provincie, gemeente. Ze moeten ieder jaar door de Kamers, de Prov. Staten, de Gemeenteraden worden vastgesteld, (zie ook begrooting en Prov. en *gemeentebegrooting).* Mijnrechten zijn belastingen, te betalen door ontgin- ners van mijnen, op \'t oogenhlik dus nog alleen door de eigenaars van de particuliere mijn te Kerkrade. Militieraden zijn colleges, die belast zijn met het leiden der loting voor de N. M. en met het onderzoek der redenen van vrijstelling, die een loteling meent te hebben\'.



		37

		Zij bestaan uit: een lid van de Prov. Staten als voor- zitter; een lid van den gemeenteraad, behoorende tot het rechtsgebied van den Militieraad; een hoofdofficier der landmacht en een secretaris. Bijstand wordt verleend door een dokter en een off. van gezondheid. In elke prov. zijn één of meer militieraden. Militie (Nationale) is de legerbende, die ieder jaar uit de 20jarige jongelingen gelicht wordt. Ze is ingesteld door Napoleon in 1810 (en behouden door koning Willem I, ook door Willem II en III). Militaire rechtspraak is eene andere dan die voor de burgers: ze wordt uitgeoefend door de krijgsraden en het Hoog Militair Gerechtshof te Utrecht. Militair onderwijs zal van af 1893 alleen gegeven worden: a. aan jeugdige knapen, die voor soldaat stu- deeren, op de Pupillenschool te Nieuwersluis, b. aan hen, die hoogerop willen, te Kampen op het Instructie-ba- taillon, te Breda op de Militaire Academie (voorberei- dingsschool te Alkmaar) en te Kampen op den Hoofd- cursus (voor onderofficieren). Voor zeeofficier kan men alleen terecht te Willemsoord (Nieuwediep). Minimum (geringst mogelijk bedrag) der onderwij- zers-jaarwedden is voorgeschreven in de wet op het Openbaar L. O.: f 400 voor een onderwijzer zonder verplichte hoofdacte, f 600 voor een met die acte, 700 voor het hoofd eener school. Ministerie of kabinet vormen de acht ministers samen ; het wordt benoemd door de Koningin, doorgaans uit de partij, die de meerderheid in de Tweede Kamer heeft. Ministerieele crisis. Als er oneenigheid is tusschen Ministers en Kamers, is de regeering ziek: die ziekte bereikt haar toppunt (crisis), als de ministers bedanken, die crisis duurt zoolang tot er weer nieuwe ministers zijn. Ministerieele verantwoordelijkheid bestaat daarin,



		88

		dat de ministers voor iedere regeeringsdaad kunnen worden ondervraagd door de Kamers {recht van inter- peHatie); zijn de Kamers met het antwoord niet tevreden, dan kannen ze een onderzoek instellen (recht van enquête). Blijkt hierbij hoogverraad, bedrog of iets dergelijks, dan kan de minister voor den Hoogen Raad gedaagd worden. Die verantwoordelijkheid bestaat bij ons sedert 1840, doch werd eerst flink geregeld bij dé wet van 1855 (ingevolge de grondwet van 1848). Ministers zijn de eerste dienaren der Koningin. Zij staan haar bij in de regeeringstaak. Er zijn acht ministers: van *Binn.* zaken, Buitenl. zaken. Justitie, Koloniën, Waterstaat, Financiën, Oorlog en Marine. Ministerie van fusie (samensmelting) is een minis- terie, waarvan de leden tot verschillende partijen be- hooren. Het kan dus zijne diensten doen, als geene partij een eigenlijke meerderheid heeft, maar zal natuur- lijk doorgaans geen groote zaken afdoen, \'t Is het tegengestelde van een homogeen ministerie (zie aldaar). Monarchie is eene regeering. waarin één persoon, de vorst, aan \'t hoofd staat. Bij eene republiek is de volksvertegenwoordiging nummer één en de president alleen haar dienaar. Motien zijn voorstellen, waarbij goed- of afkeuring wordt te kennen gegeven over regeeringsdaden; motie van orde is de zoodanige, waarbij men zich van oordeel onthoudt. Ze behooren eigenlijk alleen thuis in de Kamers en Statenvergaderingen; doch de gemeentebesturen be- ginnen er ook behagen in te scheppen. Motie van wantrouwen is een voorstel, om den minister of den ministers liet vertrouwen der Kamer te ontzeggen" ; wordt het aangenomen, dan gaat de bedoelde persoon heen of wel de Kamer wordt ontbonden en een nieuwe gekozen. In Duitschland en elders acht men dit echter niet altijd noodig in zoo\'n geval.



		39

		Muntwezen. De muntwet bepaalt, dat alleen het rijk mag aanmunten (te Utrecht). Er worden gemaakt gouden en zilveren standpenningen (dubbele Standaard), pasmunten en negotie-penningen (dueaten en gouden Willeins met ver- anderlijke waarde). Particulieren mogen op \'t oogenblik alleen gouden standpenningen laten slaan. Mutatie-recht is de belasting, te betalen bij mutatie (overgang, verkoopen bv.) van goederen, voor onroerende 5,52°/o, voor roerende 3° o van de waarde. Ze zijn zeer drukkend en zullen wel spoedig verminderd worden. N. Naamlooze vennootschappen zijn vereenigingen van personen, die niet op hunne eigen namen ondernemingen op touw zetten (ze kiezen voor de geheele firma een naam als de Batavier," de Katoenbaai," etc). Men komt licht in de verleiding, om aandeelhouder te worden, daar men niets heeft te doen dan eene som geld te storten en de winst in den zak te steken, terwijl niemand meer dan de gestorte som verhezen kan. Om misbruiken te voorkomen in dezen, heeft de regeering er bepalingen op gemaakt (Wetb. van Koophandel art. 36 56): de statuten moeten o. a. door de Koningin worden goed- gekeurd en vele omstandigheden moeten openbaar be- handeld worden. Nationale militie. Zie militie. Nationalisatie (van natie = volk) is het brengen in de handen van den staat, zooals b.v. in de vorige eeuw met de post en in deze gedeeltelijk met de telegraaf gebeurd is. Sommigen verlangen nationalisatie van den bodem, nog anderen (de socialisten) zelfs van allen eigendom. Naturalisatie (oningewijden zeggen neutralisatie") is het maken van een vreemdeling tot Nederlander (in



		40

		naam en rechten altijd). Die vreemdeling moet daarvoor 23 jaar oud zijn, zes achtereenvolgende jaren in Neder- land of Indië\' gewoond hebben en verder aanvrage doen bij de Koningin. Deze maakt hiervan dan een wetsvoorstel en de Kamers hechten hieraan (gewoonlijk) hare goed- keuring. Voor de brieven van naturalisatie betaalt men registratierecht, ten bedrage van 75. Nederlanders (voor de grondwet) zijn: 1°. zij, die geboren zijn uit Nederlandsche ouders ; 2°. zij, die geboren zijn uit vreemde ouders, als deze maar 1 V« jwar hier gewoond hebben en aan het gemeentebestuur hunner woonplaats hun voornemen tot vestiging verklaard heb- ben (zijn ze reeds 3 jaar hier, dan is dit niet meer noodig): 3°. zij, die hier geboren zijn uit niet hier gevestigde ouders, mits ze binnen het jaar na hun 23^en rerjaarday hun voornemen om hier te blijven wonen aan hun ge- meentebestuur mededeelen; 4°. zij, die genaturaliseerd zijn. Nederlandsche Bank is eene instelling voor het voorschieten en opnemen van geld evenals iedere andere bank. Zij is echter de eenige staatsinstelling voor geld- zaken in Nederland : zij alleen geeft bankbiljetten uit, maar zorgt, dat ze steeds een deel der waarde van die biljetten (bepaald bij Koninkl. besluit op jt deel) aan goud en zilver in de kelders heeft. Hare geheele inrichting is geregeld bij de Bankwet.* Ook dient ze als bankier voor de schatkist. Njjverheidspolitie is de zorg, dat de uitoefening van een of ander bedrijf niet lastig wordt voor een ander. Ze is opgedragen aan de gemeentebesturen. Wil iemand b.v. eene smederij, lakstokerij of iets dergelijks oprichten, dan kunnen de buren bij den burgemeester bezwaren inbrengen. Eveneens kunnen bezwaren worden ingebracht tegen bestaande fabrieken; want B. en W. kunnen altijd nieuwe voorwaarden opleggen. Normaalschol en voor opleiding van onderwijzers zijn door het rijk op vele plaatsen opgericht. Ook bestaan



		41

		er enkfile Christelijke en Katholieke normaalscholen. Te Amsterdam in het Rijksmuseum is de normaalschool voor teekenonderwijzers. Nominale waarde (van effecten of aandeelen) is de waarde, op het papier aangegeven, de reëele of werke- lijke waarde is de som, die men er werkelijk voor betalen moet. Notulen zijn verslagen (b.v. van gemeenteraadszit- tingen). O. Ochlocratie is de regeering door een teugellooze volks- menigte, zooals men ze kon zien in Rome even vóór Cesar en in Frankrijk in 1793 en \'94. Octrooi (vergunning om eene uitvinding alleen te verkoopen) kan ieder krijgen in de meeste landen van Europa en Amerika, zelfs voor de kleinste uitvinding: in ons land echter sedert jaren niet meer. Men noemt dit ook patent. Officier van justitie heet de aanklager bij de arron- dissements-rechtbanken. Men kan bij hem dus klachten inbrengen tegen misdadigers, öf door middel van den hulpofficier, öf direct. Oligarchie is eene regeering door enkele voorname familiën (zooals in ons land tijdens de Republiek der Vereenigde Nederlanden). Onafhankelijkheid der rechters is hoog noodig. In ons land wordt ze gewaarborgd, ten l^e doordat salaris en pensioen bij de wet geregeld zijn, ten 2^e door- dat ze alleen kunnen ontslagen worden door den Hoogen Raad en dan om bepaalde redenen. Ontslag op verzoek wordt door de Koningin gegeven. Onbeperkte monarchie, zie absolutisme. Onbevoegdheid der Kamers bestaat, als er minder dan de helft der leden aanwezig zijn.



		42

		Onderwjjs is grootendeels regeeringszaak geworden, omdat, toen liet aan particulieren was overgelaten, de/en er bitter weinig werk van maakten. Onderwjjskwesties, b.v. tusschen burgemeester of schoolopziener en gemeenteraad, komen voor Ged. Staten, met beroep op de Koningin. Onderzoek der geloofsbrieven (zie Geloofsbrieven) heeft plaats, voordat iemand als lid in Raad of Staten of Kamer wordt toegelaten. Onderzoek der wetsontwerpen heeft in de Kamers plaats vóórdat de openbare behandeling begint. Bij dit onderzoek spreken soms leden een belangrijk woordje mee, die men in \'t publiek zoo niet hoort. Ongebouwde eigendommen zijn gronden, waarop geen gebouwen staan (zie Grondbelasting en Herziening). Onschendbaarheid der wetten is een eerste ver- eischte. Ze bestaat daarin, dat niemand de wet straffeloos mag overtreden. Men mag niemands wetsovertredingen in den doofpot stoppen. Ontbinding der Kamers of van één der Kamers kan de Koningin gelasten, als er b.v. oneenigheid is tusschen de ministers en die Kamer of Kamers en de Koningin de ministers niet wil ontslaan. Ze moet dan echter nieuwe verkiezingen doen plaats hebben binnen 40 dagen en doet dus voor de ministers een beroep op het volk, (\'t laatst gebeurd in 1886 tijdens het derde ministerie-Heemskerk). Ontbinding der Prov. Staten en der Gemeenteraden is niet mogelijk en ook natuurlijk niet noodig: immers die staan onder hooger toezicht. Ontduiking van belasting (knoeien bij de aangifte voor patent of personeel of bij de betaling der accijnzen en invoerrechten) wordt voor den strafrechter gebracht. Onteigening. Voor werken van algemeen nut (spoor- wegen, straten, forten(!) etc.) kan de staat, bij de wet,



		43

		de eigenaars dwingen, hunne gronden of huizen tegen geschatte waarde te verkoopen. Dit is onteigening. Wie met de schatting geen genoegen neemt, kan voor de rechtbank zich beklagen. Ontginning van venen mag alleen plaats hebben na voorafgaande Kon. vergunning, op een boete van f 100. De aanvraag tot vervening moet gericht worden tot Ged. Staten, die belanghebbenden hooren en daarna advies uitbrengen aan den min. v. W., H. en N. Voor ontginning van laag veen moet eerst eene som gelds gestort worden, waarvoor Ged. St. den uitge- veenden plas kunnen droogmaken, als de vervener dit mocht vergeten. Ontslag der ambtenaren geeft de benoemer (zie Benoeming), behalve in sommige gevallen bij de rech- terlijke macht (zie onafhankelijkheid etc). Onvoorziene uitgaven. De begrooting is maareene schatting van de uitgaven in ^?t volgend jaar: licht worden deze hooger dan men wel dacht: om nu niet in zoo\'n geval om iedere kleinigheid bij de Kamers te moeten aankloppen, zet de minister onder ieder hoofdstuk een sommetje onvoorziene uitgaven" en eindelijk achter de heele begrooting nog een hoofdstuk van dien naam. Bij Prov. en gem. begrooting heeft iets dergelijks plaats. Oorlog verklaren mag de Koningin, doch de minister moet de verklaring weer onderteekenen en de Kamers moeten het geld verschaffen. Opcenten zijn een gemakkelijk middel, om bestaande belastingen te verhoogen. Iedere opcent maakt, dat 1 belasting één cent hooger gerekend wordt ( 50 wordt dus met 6 opcenten 58). Het rijk zelfheeft nu en dan opcenten gelegd op grondbelasting en personeel, zgn. als tijdelijke maatregel, doch maar al te vaak is dit een eeuwige maatregel geworden. De gemeente mag leggen:



		44

		1°. op de belasting van gebouwde eigendommen 40 %, 2°. op die van ongebouwde 10 %; 3°. als ze die 40 °/o en die 10 % heft en ook nog hoofdelijken omslag, dan mag ze op het personeel nog opcenten leggen, doch moet zorgen dat de geheele opbrengst daarvan onder de opbrengst van den hoofd, omslag blijft. De provincie mag opcenten heffen, zooveel ze wil; natuurlijk moet rekening gehouden worden met de behoeften der pro- vincie; het heffen van opcenten voor de provincie wordt bij bijzondere wetten toegestaan. Openbaarheid der beraadslagingen is voorgeschreven voor Staten-Generaal, Prov. Staten en Gemeenteraad, ook voor de rechtbanken: alleen in bijzondere gevallen mogen geheime zittingen gehouden worden (zie aldaar). Ze is een van de grootste zegeningen der Grondwet van 1848. Openbaarheid der godsdienstoefeningen is ook ver- plicht. Openbare vergaderingen mogen vrij gehouden wor- den; alleen kan de gemeente belastingen heffen van tooneelvoorstellingen en andere vermakelijkheden. Het Rijk doet dit trouwens ook (Patentrecht). Openbare optochten en vergaderingen in de open lucht mogen niet anders plaats hebben, dan met ver- gunning van den burgemeester. Openbaar ministerie (verkorting van ambtenaar van het openb. ministerie) noemt men den aanklager bij eene rechtbank, meer speciaal bij het kantongerecht. Openbare zaak is het belang van iedereen, het alge- meen belang. De toestand moet zoo worden, dat ieder de openbare zaak stelt naast en boven zijn eigenbelang: dan is de gouden eeuw bereikt. Oppositie (eigenlijk tegenstand) heeft men bij over- dracht de leden van een regeeringslichaam genoemd, die het in hoofdzaken niet met de regeering (de ministers



		45

		b.v.) eens zijn en dus dikwijls tegenstand bieden aan voorstellen van die regeering. Als ze niet kinderachtig is, kan ze groot nut doen; ze wijst immers op leemten en fouten in de bedoelde voorstellen en geeft wrijving van gedachten. Zonder oppositie wordt eene regeering licht overmoedig en onvoorzichtig. Op \'t oogenblik vor- men katholieken en anti-revolutionnairen de oppositie. Openbaar onderwijs is al het onderwijs, dat van staatswege of van gemeentewege gegeven wordt. Het rijk heeft echter niet veel scholen. Opportunisten zijn zij, die niet naar vaste onveran- derlijke grondregels te werk gaan, maar zich geheel schikken naar de omstandigheden (opportunité: gelegen- heid). Zij zijn de domsten niet. Ze staan dus lijnrecht tegenover de doctrinairen (die altijd hunne eenmaal aan- genomen regels (doctrines) volgen). Oprichting van kerkgebouwen mag niet geschieden zonder voorafgaande kennisgeving aan het gemeentebe- stuur. Vindt het gemeentebestuur de plaats ongeschikt, dan kan het verlof weigeren, doch ook alleen om deze reden ; in alle andere gevallen mag het verlof niet geweigerd worden. Beroep bij Staten der prov. en Koningin. Oprichting van fabrieken en bergplaatsen kan door het gemeentebestuur onder bepalingen gesteld wor- den; zijn de bedoelde inrichtingen lastig voor de buren, dan moet, volgens de wet, permissie van het bestuur verkregen zijn (zie Nijeerheidspolitié). Organieke wetten zijn alleen die, welke dienen, om regeeringscolleges, die in de Grondwet genoemd zijn, nader te organiseeren (in te richten), b. v. de Provinci- ale- en Gemeentewet. Eene kieswet is echter al geen organieke wet meer, daar zij alleen rechten en verplich- tingen van burgers omschrijft.



		46

		P. Passen. Men onderscheidt binnen- en buitenl. passen. De eerste worden uitgereikt door den Burgemeester der gemeente en kosten niets, de laatste door den min. van Buitenl. Zaken, deze kosten db f 8 aan zegel- en leges- gelden. Beide gelden slechts voor 12 maanden, doch kun- nen dan verlengd worden. Men vraagt ze gewoonlijk aan, om eene buitenlandsehe reis te ondernemen. In de meeste vreemde landen wordt dan genoegen genomen met een binnenl. pas, voor \'t Noorden en Turkije is een buitenl. pas echter wenschehjker. Aan in ons land vertoevende vreemdelingen kunnen door den Burgemeester verblijfpassen worden uitgereikt. Patent is de vergunning, om een vak (in handel of nijverheid) uit te oefenen. Ieder, die een patentplichtig bedrijf wil uitoefenen, moet vooraf aangifte doen bij den Eijksontvanger. Om het den inenschen gemakkelijk te maken heeft jaarlijks in de maand Mei eene algemeene beschrijving plaats aan de huizen der ingezetenen. Alleen die na Mei beginnen, hebben dus een wandeling te maken naar het kantoor des ontvangers. Na afloop der beschrijving worden kohieren opgemaakt en ontvangt men zijn aanslagbiljet. Het eigenlijk patent of patentblad is gewoonlijk in de maand Aug. ter secretarie verkrijg- baar. Bij sommige bedrijven moet de belasting dadelijk betaald worden; bij verreweg de meeste echter niet. Peraequatie der grondbelasting (na eene herziening der waarde van gebouwde èn ongebouwde eigendommen) is de nieuwe, gelijkmatige verdeeling van de belasting over die eigendommen. Personeele belasting is eene soort verteringsbe- lasttng, zeer bezwaarlijk voor kooplui en logementhou- ders, etc, ook voor hen, die van lucht, licht en warmte



		47

		houden, gemakkelijk voor millionnairs, die een klein huis hewonen (zie Grondslagen. Pierson heeft betere inrich- ting voorgesteld). Persoonlijke vrjjheid is de vrijheid, om aan onzen zedelijken en verstandelijken vooruitgang te arbeiden, dus b. v. vrijheid van onderwijs, van vereeniging en vergadering, van drukpers. Petitie is ieder verzoekschrift. Alle inwoners hebben het recht, petities aan een regeeringspersoon of lichaam te richten. De geadresseerde heeft echter weer recht, ze voor kennisgeving aan te nemen", d. i. ter zijde te leggen. Polder is ieder stuk land waarop men het water meester is (gewoonlijk is het omringd door dijken). Een drooggemaakt meer is dus ook een polder, een polder echter niet altijd een drooggemaakt meer. Polderbesturen worden gekozen op verschillende wijzen; soms door de Koningin uit eene voordracht van ingelanden of van \'t bestuur zelf, soms ook direct door de ingelanden. Wanneer aan het Polderbestuur eenig beheer over rivier- en zeewaterkeerende dijken is opgedragen, woi\'den de leden benoemd door de Koningin; evenzoo, wanneer de benoeming van bestuursleden vroeger, d. w. z. voor 1795, aan eenig souverein lichaam was opgedragen. In alle andere gevallen door ingelanden, \'t zij door allen, \'t zij door hen, die zekere som aan lasten betalen al naar dat het reglement bepaalt. De reglementen ver- eischen evenwel goedkeuring van Ged. Staten, als zijnde dat college belast met het toezicht volgens de Grondwet. In Zeeland vooral vindt men zgn. Calamiteuse polders", d. z. de zoodanige, die niet bij machte zijn, op den duur alle kosten te dragen, die voortvloeien uit het onder- houd van dijken. Zij worden gesubsidieerd door eigenaren van daarachter gelegen landen, door den Staat of door de provincie.



		48

		Politie is de zorg voor openbare veiligheid, gezond- heid en orde, ook (bij overdracht) het ambtenaars- personeel, dat die zorg op de schouders heeft. Er is gemeente-politie (burgemeester, commissarissen, inspec- teurs. agenten, veldwachters) en ryfcs-politie (directeur, commissaris en veldwachters: de laatsten onderscheiden in verschillende rangen en klassen, als majoor, brigadier, rijksveldwachter 1° kl. enz.), veiligheids- en gezondheids- politie. Ook de marechaussee (zie aldaar) neemt politie- diensten wa.ir. Polytechnische school is de school te Delft, bestemd voor opleiding van ingenieurs en architecten. Zie de wet op het Midd. ond. 1863. Praeventieve (voorioopige) hechtenis kan iemand worden opgelegd, als hij beschuldigd is van eene niet\' lichte misdaad, en dan nog alleen op bevel van den rechter, nooit willekeurig. Ook is voorgeschreven, dat de gevangene binnen zekeren tijd moet verhoord worden. Bij veroordeeling wordt de praeventieve hechtenis van de geheele gevangenisstraf afgetrokken, bij vrijspraak krijgt men echter geen schadeloosstelling, in Frankrijk wel. President van de Eerste en van de Tweede Kamer wordt ieder jaar in September benoemd door de Koningin, doch de laatste uit eene voordracht van de Tweede Kamer zelf. Prins van Oranje heet de eerste zoon van den Koning of andere mannelijke nakomeling, die de vermoedelijke troonopvolger is. Hij wordt met 18 jaar meerderjarig en krijgt dan zitting in den Raad van State. Vóór zijn huwelijk heeft hij f 100,000 inkomen, daarna /\'200,000 (zie ook Troonopvolging). Privilegiën (voorrechten) op \'t gebied van belastin- gen mag niemand meer hebben, behalve de Koningin en een prins van Oranje, (zie vrijdom). Processen tusschen gemeente en provincie mogen