|
" /!$}/
|
||||||||||||||||||
|
Or. /ff3JTir
|
||||||||||||||||||
|
fr
|
||||||||||||||||||
|
^
|
||||||||||||||||||
|
y^ ~£
|
||||||||||||||||||
|
J re ?
|
||||||||||||||||||
|
-\\ , S /
|
||||||||||||||||||
|
C.
|
||||||||||||||||||
|
GESCHIKTHEID I» WELSTAND.
|
||||||||||||||||||
|
Hoog geachte Vriend!
In den brief, waarin ik U een overzigt gaf van
de verschillende stelsels voor de vertegenwoordiging van de volken uitgedacht, waagde ik het U mijne bedenkingen in het voorbijgaan medetedeelen om- trent de voorschriften door mij aangetroffen. De ongunstige uitkomsten, welke ik van het stelsel, dat zoo hier als elders daarvoor twee kamers op verschillende wijze gekozen voorschreef, hadden bij mij versterkt de bezwaren, welke ik daartegen gevoelde van den oogenblik, dat ik vóór nu meer dan 40 jaren over staatsregt begon natedenken. De aanbeveling zelfs van den toen zoo gevierden Bluntschli had mij van het wenschelijke dier instel- ling niet kunnen overtuigen, evenmin als later een tienjarig lidmaatschap van onze achtingwaardige Eerste Kamer, waaraan, zoo wat de omgang der leden betreft als de staatkundige houding door hen meestal aangenomen, voor mij de aangenaamste herinneringen zijn verbonden. Met het beginsel kon ik mij onmogelijk vereeni-
gen. Is er een bolwerk noodig, zoo dacht ik, dat ons waarborgt tegen overijlde stappen eener opge- wonden menigte, waarom dit niet liever opgerigt uit voorschriften omtrent de keuze van ééne kamer |
||||
|
2
|
|||||
|
gegeven, dan het te zoeken in eene verkiezing van
een heerenhuis of senaat, te zamengebragt op eene wijze, die voor de vergadering van afgevaardigden wordt afgekeurd? Waarom de waarborgen niet aan- genomen bij het kiezen van afgevaardigden, die de oprigting van een stremmend heerenhuis on- noodig zouden kunnen maken? Na al wat ik later, ook nu weder in deze dagen, over de vertegen- woordiging van het volk gelezen en nagedacht heb, ben ik van mijne liefde voor het meer eenvou- dige stelsel van ééne kamer met een trap niet terugkomen. Het is mijn ideaal" op dit gebied gebleven, zelfs al wil men het algemeene stem- regt daarbij toepassen, mits dat de keuze geschiede uit ingezetenen van het distrikt" en de afgevaar- digde naar de hoogere vergadering der Staten-ge- neraal uit de Provinciale Staten zelve worde ge- kozen. Ik koesterde nog altijd de verwachting dat de strijd der partijen hierdoor in hevigheid zoude afnemen, en de keus van de afgevaardigden naar de Staten-generaal meer de uitdrukking worden van den wil des volks. Gaat men de lijst van de leden onzer Tweede Kamer na, dan staat men waarlijk ver- baasd hoe een Almelo zijn\' vertegenwoordiger te Rijzenburg, een Sneek te Arnhem, een Leiden te Deventer is gaan zoeken, tenzij dat het belang der partij daarbij in het spel ware. Van bijzondere bekendheid met de behoeften der streek, die afvaar- digde, kan hierbij wel geen spraak zijn geweest, evenmin als van buitengewone genegenheid voor den persoon, wien het eerambt werd opgedragen. |
|||||
|
3
Bij den eisch daarentegen dat de afgevaardigde
naar de Provinciale Staten uit de ingezetenen van zijn distrikt" gekozen worde, is het alligt te ver- wachten dat zich daaronder iemand bevindt, die zich door bekendheid met de behoeften der streek of door zeldzame bekwaamheid onderscheidde, en daardoor zoowel de achting als het vertrouwen zijner omgeving verwierf. Meer als waarschijnlijk is het ook dat de leden van de Provinciale Staten, zoo hun de keus van een uit hen tot afgevaar- digde voor de Staten-generaal werd opgedragen, het oog zouden laten vallen op hem, die zich in hunne bijeenkomsten als een kundig en achtingwaardig man deed kennen. Volgt men de namen der Ge- deputeerde Staten in de verschillende provinciën, dan zal erkend moeten worden dat de keuze in den regel op geschikte personen is gevallen, zelfs voor eene betrekking, die wegens hare onvereenig- baarheid met andere dikwijls door weinigen wordt begeerd. Wordt verder het oog gevestigd op de mannen, die uit het midden der Provinciale Staten naar onze Eerste Kamer zijn gezonden, ook dan zal men moeten toegeven dat de gegeven voorkeur meestal zeer te verdedigen was, zelfs uit eene lijst van personen, door den minst afdoenden van alle waarborgen voor bekwaamheid, dien van eene groote som gelds, bij de kiezers aanbevolen. De beschouwingen zelfs, welke ons over de ver-
tegen woordi ging van het volk in de allerlaatste dagen werden voorgesteld, hebben mijne meening in deze nog weinig veranderd. Nog altijd betreur ik |
||||
|
4
|
|||||
|
dan ook dat men bij de herziening van onze grond-
wet aan een verouderd stelsel zich heeft blijven hechten, dat hier zoo min als elders veel vruchten had afgeworpen. Waartoe zal ik echter mijne op- vatting omtrent de eischen eener ware vertegen- woordiging na het vroeger U geschrevene nader uit- eenzetten? De grondwet zal vooreerst wel niet weder herzien worden en daardoor het vraagstuk op nieuw aan de orde gebragt. Nog langen tijd welligt zal ons land bedacht blijven met een\' tak van vertegenwoordiging, zamengesteld uit vermo- genden of mannen, die in de gunst van vroegere regeeringen bij het ontvangen van hooge betrekkin- gen mogten deelen, gekozen op eene wijze, die voor de afgevaardigden van den tweeden werd af- gekeurd. De tegenwoordige regeering heeft zich ook nu alleen geplaatst voor de taak van te onder- zoeken, welke beteekenis er zal moeten worden gegeven aan de woorden van welstand en geschikt- heid, uitdrukkingen, waarvan ieder maken kan wat hij wil, en misschien juist wel daarom bij de her- ziening van de grondwet aangenomen dat niemand tegen het nevelachtige een ernstigen strijd zoude voeren. Over het ontwerp tot herziening van de kieswet
is men de tegenwoordige regeering zeer lastig ge- vallen. Men heeft het zelfs roekeloos" genoemd. Zeker is het een gewaagde stap. Men moet toch niet vergeten, dat zij, die volgens de nieuwe kies- wet gekozen zullen worden, de toekomstige wetge- vers zullen wezen; zij zullen de magt bezitten eene |
|||||
|
5
|
|||||
|
geheel andere orde van zaken in het leven te roe-
pen dan die, waaronder wij nu leven. Niet alleen zullen zij vermogen den last der staatsuitgaven ge- heel over te brengen op de schouders van hen, die weerloos door hun gering getal nu dikwijls te veel als grootelijks bevoorregte standen worden beschouwd, maar omtrent eigendom, erfopvolging, huwelijk, onderhoud van kinderen, zullen zij voor- schriften kunnen geven, die zoover afwijken van de tegenwoordige, dat zij onze maatschappij met eene geheele omverwerping bedreigen. Gesteld dat de achthonderdduizend kiezers eens overeenkwamen, uitsluitend mannen te kiezen uit een\' kring, waarin het regt van den eigendom wel eens achterstaat bij de kracht van den arm, waar erfopvolging bij gemis van goederen weinig waarde heeft, het huwelijk beschouwd wordt als een vrijbrief voor achtelooze voortbrenging van kinderen, welke het zoo gemakkelijk zoude wezen van staatswege te doen voeden, het werd voor de regeering, die het voldoen aan zulke eischen als hersenschimmig beschouwde, hoogst moeijelijk tegenover eene zoo- danige kamer optetreden. Elke regeering zoude door zulke kamer onmogelijk kunnen worden, tot- dat er eene het roer van staat aanvaarde, die eene nieuwe verdeeling van den rijkdom des volks in haar schild voerde, de erfopvolging dienstbaar maakte om de uitgaven van den staat te bestrijden, en de jeugd kosteloos op een middagmaal tusschen de schooltijden onthaalde. Wel zijn er, die meenen, dat zulke overdrijving niet lang stand zoude houden, |
|||||
|
6
|
|||||
|
dat de toepassing van een onmogelijk stelsel het
eerst ook het ongerijmde daarvan zoude aantoonen, en eene revanche" doen ontstaan, die ons weder in de armen van de bon vieux temps" terug wierp, evenals de uitspattingen van de republikei- nen in Frankrijk herhaaldelijk tot een bestuur ge- leid hebben aan alleenheersching grenzende; maar daargelaten dat een zoodanige terugkeer tot vroegere toestanden ver van wenschelijk ware, zeker zoude de proefneming intusschen het land in een poel van schuld en verwarring hebben gestort, die het algemeen op vreeselijke wijze had verarmd en de vruchten van de vlijt der spaarzame vaderen groo- tendeels vernietigd. Onder de strengste regters van onze tegenwoor-
dige regeering wil ik mij niet rangschikken. Zij bevindt zich werkelijk op een moeielijk standpunt. Uitbreiding van het kiesregt is een eisch, die zich zoo hier als elders aanhoudend hooren doet. Steeds wijder worden de deuren in deze opengezet. Wie zal haar bij ons op den duur tegenhouden, nu zij bij onze naburen meer en meer veld wint? Te moeielijker werd het standpunt onzer regeering door het optreden eener zoogenaamd bevriende partij, de liberale unie" die zich als hare voogdes opwierp en haren sleun afhankelijk stelde van eene gehoor- zaamheid, waartoe eene regeering zich nooit moest laten vinden, maar die meer en meer een gewoon verschijnsel wordt, sedert de volken zich door hoofden van partijen doen leiden. Wat zpude onze regeering, die als liberaal", als hervorminggezind |
|||||
|
7
|
|||||
|
optrad, doen tegenover vrienden, die haar tot de
schier uiterste grenzen van het kiesregt wilden voeren? Wat, nu deze de beperkende eischen van welstand en geschiktheid zoo laag mogelijk stelden ? Kon zij als vrijgevig optredende tegenover de hoofden eener liberale unie" eischen voor de bevoegdheid van den kiezer stellen, welke zij wist dat door hare zoogenaamde vrienden als behoudend zouden worden gebrandmerkt? Beweerd is geworden dat de kleine meerderheid»
welke de liberale" partij bij de laatste verkiezingen heeft verkregen, de uitdrukking was van den volks- wil, die reikhalsde naar kieswetherziening en ver- zwaring van directe" belasting om de laatste aksijnsen te vervangen. Ik geloof dit niet. Mogen er velen geweest zijn, die dit wenschten, bij anderen was het vooral te doen om door hunne stem weerzin te toonen tegen de kerkelijke rigting van de vroegere regeering. Reeds deden zich dan ook in den laatsten tijd stemmen hooren, die verklaarden dat zij op dezen of genen niet gestemd zouden heb- ben, wanneer zij geweten hadden dat hij eene regeering als de tegenwoordige blindelings zoude volgen. Hoe dit zij, de regeering, die nu aan het roer van den staat zich geplaatst ziet, bevindt zich in geen gemakkelijk vaarwater. Voldoet zij slechts ten halve aan de eischen der liberale unie," het verwijt van ontrouw ligt voor de hand, en het ge- vaar dreigt dat zij bij den eersten misstap en wie staat altijd even vast in de schoenen? door eene motie" op stal wordt gezet, die den weg |
|||||
|
8
|
|||||
|
zoude banen aan nederlandsche stuurgierige vol-
bloed Unionisten." De gedachte is misschien niet al te gewaagd dat
het juist de vrees onzer tegenwoordige regeering voor hare als voogden optredende vrienden was, die haar noopte bij de kieswetherziening te gaan tot de uiterste grenzen, welke de grondwet aan de uit- breiding had gesteld. Welligt verwachtte zij van de oppositie", de kerkelijke partijen, in deze tegen- stand of althans beperkende voorstellen, en zoude zij zich niet dood getreurd hebben, wanneer van eene eenigzins bevriende, zij het dan ook zeer ge- matigde rigting, eene wijziging ware voorgesteld, die haar het witte voetje bij de ver gaande hervor- mers had doen behouden en toch gewaarborgd tegen de gevolgen harer vooropgestelde beginselen. Maar is het mogelijk dat zulke denkbeelden bij haar zijn opgekomen, ook dan liep het haar in deze weder niet mede. Wat niemand had verwacht, haar sterkste tegenstander, bij allen eerbied voor god- delijk regt toch niet geheel afkeerig van volksgunst, ontdekte op eens dat het calvinisme" eigenlijk democratisch" was, en omhelsde eene zeer ver gaande uitbreiding van het kiesregt als een middel om zijne denkbeelden misschien elders te doen zegevieren met de hulp van hen, waarmede hij het in geen enkel opzigt eens kon worden dan in het bestrijden van voorzigtigheid. Was er van de oppositie", dus van vijandige zijde
een voorstel uitgegaan om de uitbreiding van het kiesregt te temperen, dat geweld der regeering |
|||||
|
9
|
|||||
|
aangedaan zoude voor baar welligt eene douce
violence" geweest zijn, al ware het ook nooit als zoodanig erkend. Maar dit kansje werd haar niet gegund. "Wel verklaarde de tegenpartij voor ge- schiktheid een anderen maatstaf aantenemen, dien van het huismansregt de oppositie" die mede gaat doet dit alleen onder voorbehoud dat zij in de wijze hoe het toch altijd beter weet maar in de uitbreiding zelve van het regt zoude zij des noods nog verder willen gaan en het record" op het reeds zoo gevleugelde wiel der populariteit" zelfs willen verbeteren. Zoo kunnen de meest doordachte berekeningen falen, wanneer voorstellen niet uitslui- tend gegrond zijn op eigene overtuiging. Eene han- dige oppositie" wordt bondgenoot, waar men haar liever zag als tegenpartij, en ontneemt aan de re- geering den nimbus, waarin haar ontwerp was ge- huld, om woeker trekkende uit de voordeelen, welke zij daaruit kan halen, met te meer kans op slagen elders hare grieven te doen gelden tegen een bestuur, dat door zijn onvoorzi\'gtig optreden trou- were gezellen van zich verwijderde. Het ontwerp der regeering werd intusschen door
de leden der Tweede Kamer onderzocht, en, gelijk te verwachten was, ook hier gold: zooveel hoofden, zooveel zinnen. Met uitzondering van eenigen, die met lofwaardige zelfopoffering zich vergenoegden aan het ontwerp hulde te brengen, was er eene bloemlezing van staatslieden, die in beleid den minister den loef zouden hebben afgestoken, zoo hun de eervolle taak was opgedragen het kiesregt 2
|
|||||
|
10
|
|||||
|
te verbeteren, en onder de voorstanders van het
voorgedragene was er zelfs een aantal, dat den weg naar het gewenschte doel geheel anders geplaveid zoude hebben. Onverdeelde ingenomenheid werd schaarsch aan-
getroffen. Waren er eerlijk genoeg om te ver- klaren dat zij eene zoo groote uitbreiding een leap in the dark" waarom niet een bokkensprong? achtten, velen die voor hunne toekomst daarvan als afgevaardigde weinig heil bij eene nieuwe keus verwachtten, maar het toch ook minder ge- raden oordeelden den kiezers in spe juist daarom nu regtstreeks den oorlog te verklaren, zochten volijverig naar beginselen, nog gewigtiger dan een uitbreiding van kiesregt en dus in elk geval te ont- zien, die het pad tot de stembus zouden kunnen versperren. Tal van recepten" werden aan de regeering
voorgeschreven, bij het gebruik waarvan zij aan den wensch naar uitbreiding met eerbiediging van de door onze grondwet gestelde grenzen zouden kun- nen voldoen. Ik zal het niet wagen uit mijne pharmacopie" daar iets bij te voegen. In mijn vroeger schrijven deelde ik U mede, tot welke uit- komsten mijn onderzoek naar de elders gegeven voorschriften en de daaruit gesproten vruchten had geleid, onder bijvoeging van de voorwaarden, waar- onder ik meende dat een algemeen stemregt, waar- aan het voorstel der regeering al zeer nabij komt, zoude kunnen worden aangenomen. Onnoódig acht ik het dit hier te herhalen; maar nu de grond- |
|||||
|
11
|
|||||
|
wet, waaronder wij leven, de voorwaarden uit-
sluit, die ik gaarne aangenomen zoude zien, zij het mij geoorloofd, nog met een enkel woord te ver- melden aan welke van de o. a. in het verslag der Ka- mer aangegeven waarborgen voor eene goede keus van afgevaardigden door mij de voorkeur zoude worden gegeven. Al aanstonds valt mijne aandacht dan op de wen-
schelijkheid van zulke voorwaarden te kiezen, die gemakkelijk zijn na te gaan en aan de weinige uitgeslotenen zoo min mogelijk\' aanstoot geven. Hoe ruimer de uitbreiding wordt gesteld, des te harder wordt het voor de weinigen, die uitgesloten zijn, zich van het voorregt verstoken te zien. Zijn er van 1.000,000 volwassen mannen slechts 300,000 kiezers, dan kunnen de overige 700,000 zich bekla- gen dat dit voorregt hun niet is toegekend, maar dan zal die uitsluiting voor hen minder grievend of beleedigend zijn, dan zij door de 200,000 zal worden beschouwd, wanneer er 800,000 zijn toe- gelaten. In het eerste geval hebben de uitgeslotenen de groote meerderheid tot lotgenooten, in het tweede zullen zij zich als paria\'s beschouwen. Zoolang men dus door onze grondwet verpligt wordt tot uitsluiting van sommigen, wien de noodige welstand of ge- schiktheid ontbreekt, dan is het wenschelijk aan deze woorden de zachtste beteekenis te geven, en de voorwaarden zoo te stellen dat de mogelijkheid om daaraan te voldoen althans in het verschiet ligt. Als zoodanig nu schijnt mij de eisch van een
hoogeren leeftijd zeer aanbevelenswaardig. Kunnen |
|||||
|
12
|
|||||
|
er misschien kiezers zijn, die op hun 238te jaar
meer geschiktheid hebben voor het uitbrengen van eene keus dan anderen op hun 309te, het blijft een voorschrift voor niemand beleedigend bij het be- wustzijn dat zijn toestand in deze met eiken dag beter wordt, en hij later met al zijne tijdgenooten in het voorregt kan deelen van de mannen aan te wijzen, die tot behartiging van zijne belangen, mits niet strijdig met de algemeene, tot de hoogste ver- gadering geroepen zullen worden. Is het ook niet eenigzins billijk bij den kiezer, die over de ver- diensten van den afgevaardigde later een oordeel zal vellen, denzelfden leeftijd te eischen als van hem, die daaraan wordt onderworpen? De hoogere leeftijd als waarborg van geschiktheid
voor den kiezer verdient ook aanbeveling, dat hij hem doorgaans plaatst in jaren, waarop hij als huisvader staat aan het hoofd van een gezin. Zij dus, die dit laatste voor een\' kiezer wenschelijk achten, kunnen daartegen zeker geen bezwaar heb- ben. Maar het is geheel iets anders, wanneer deze zaken samengaan, dan dat men het huisvaderschap als vereischte alleen stelt. Op zich zelf toch schijnt mij dit nauwelijks eene aanbeveling, als men ziet hoe ligtvaardiglijk de huwelijken dikwijls worden gesloten, zoodat zij eer eene waarschuwing tegen hen, die ze aangingen, zouden zijn dan eene aan- beveling tot uitoefening van een regt, waartoe be- radenheid een hoofdvereischte geacht mag worden. Hoe vaak toch is het huwelijk slechts een middel om de gevolgen van onvoorzigtigheid te vergoelijken, |
|||||
|
13
|
|||||
|
en vergeet men daarbij dat voor den aanstaanden
wereldburger, wien men de schande van onechte geboorte wil besparen, deze weldaad slechts gekocht wordt door de waarschijnlijkheid van hem een aantal broertjes en zusjes tot gezelschap te geven in de toekomst, die zijne armoede zullen deelen of zelfs vergrooten, gedachtig aan het spreekwoord dat zelfs bij het door spiraalvormige ruggegraatsverlenging bekende ras de soep verdund wordt, naarmate het getal der tot den ongedekten disch zich spoedende gasten toeneemt. Tegen den eisch van dertigjarigen leeftijd is in-
gebragt dat het toch niet aanging hem te vorde- ren, waar men voor vrij gewigtige betrekkingen, als van burgemeester b.v., dien van 25 jaren vol- doende acht Dit bezwaar rust op volslagen mis- verstand. Op vijf en twintig jarigen leeftijd wordt alleen hij tot zulke betrekking benoemd, die aan hen, waaraan de beschikking hieromtrent is toe- vertrouwd, overigens de bewijzen heeft gegeven van zijne bekwaamheid, of door anderen zich als aanbevelenswaardig zag voorgedragen. Bij ove- rigens voldoende bekwaamheid kan hij op vijf en twintigjarigen leeftijd benoemd worden, doch men is niet verpligt hem toe te laten, omdat hij 25 jaren telt. De kiezers zullen volgens het ontwerp van de regeering moeten worden toegelaten, zoo zij meerderjarig zijn. "Wilde men echter, met het oog op gelijkmatigheid van eischen voor bevoegdheid, ook bij de benoeming lot andere betrekkingen den eisch van leeftijd iets hooger stellen, het ware |
|||||
|
14
|
|||||
|
eene zaak van lateren zorg en zeker iets, dat wel
eenige overweging verdient, vooral bij die, waar voor een\' daarmede begiftigde een zelfstandig oor- deel wordt vereischt. In den regel is de leeftijd , die bij ons voor het bekleeden van eenig ambt wordt vereischt, laag genoeg, en bij dat van burgemees- ter zoude zeker de toevoeging van enkele jaren niet schaden, wil men niet dat hij de verantwoor- delijke uitvoerder worde van de maatregelen door een\' invloedrijken wethouder of schranderen sekre- taris noodig beschouwd. Het beroep op den jeug- digen leeftijd bij den burgemeester geduld zal in geen geval worden aangenomen door hen, die deze toegevendheid der wet wel eens in verband bragten met den wensen van een\' vroegeren minister om zijn\' gewezen leerlingen als gehoorzame volgelingen de meer behoudende burgervaders van het ancien régime" te doen vervangen. Is het gemakkelijk aan de door onze grondwet
gewenschte beperking \'van het stemregt eene uitleg- ging te geven, wat den leeftijd betreft, omdat zij ons daarin vrijheid geeft, mits dat men geen minder- jarige tot de uitoefening daarvan toelate, niet zoo ligt valt uitvoering te geven aan het tweede voor- schrift, dat van den vereischten maatschappelijken welstand. Wel geeft de grondwet eene opsomming van menschen, die daarvan zijn uitgesloten, zoo uitvoerig dat men haar op die plaats niet zoude zoeken, en vermeldt zij zelfs personen, wien het onmogelijk is het stemregt uit te oefenen, als de zoodanigen, die achter slot zitten, waarbij zij niet |
|||||
|
15
|
|||||
|
onaardig ook de opgeslotenen in krankzinnigen-
gestichten had kunnen voegen; maar het groote bezwaar is, dat men volgens het voorschrift bij een millioen meerderjarigen dan moet onderzoeken naar de middelen om hen uit te sluiten, die vol- gens de grondwet onwaardig moeten geacht worden. Wat al statistieken zullen er geraadpleegd moeten worden om na te gaan niet alleen wien bij regter- lijke uitspraak de uitoefening van het kiesregt is ontzegd of de beschikking over hunne goederen ontnomen, maar vooral wat een arbeid geeischt van de verdienstelijke armbesturen, wier liefde- werk niet genoeg kan worden gewaardeerd, zoo men hunne taak nog verzwaart met het opgeven van de ongelukkigen, die door tijdelijken nood ge- drongen waren tot hen om hulp de handen uit te strekken! Dat het ontvangen van bedeeling een vermoeden
wettigt omtrent gemis van maatschappelijken wei- stand, zal wel niemand betwijfelen; maar dat het een bewijs zoude wezen van ongeschiktheid tot het uitbrengen van eene stem, is meer betwistbaar. Het rangschikken van bedeelden nevens gevangenen en hen, die door regterlijk vonnis van het stemregt zijn uitgesloten, is mij steeds minder voegzaam en menschlievend toegeschenen, een uitvloeisel mis- schien van een plutarchisch exclusivisme", dat uit het eerste gedeelte van artikel 80 was overgewaaid. Een opgeven van de namen, die tot openbare lief- dadigheid de toevlugt moesten nemen, heeft iets hatelijks, vooral ook wanneer men denkt aan het |
|||||
|
16
|
|||||
|
aantal van hen, die kiezers blijven in weerwil van
hun geheime aanspraak op de beurzen van anderen, zoo vaak bij minder nood en weinig bescheiden- heid. Maar inzonderheid heeft dit iets uitnemend stuitends voor hen, die de reeds maar al te zware taak van bedeeling op zich namen, en daardoor het bewijs gaven van toewijding aan het welzijn hunner medemenschen, eene toewijding des te lofwaardiger naar mate het loon voor hunne moeite te weinig in de dankbaarheid der beweldadigden wordt ge- vonden, en een bedilzuchtige omgeving het wel be- steden van de gaven dikwijls betwijfelt, om nog te zwijgen van de bekrompenheid der zulken, die de waarde hunner kleine bijdragen vaak hooger durven schatten dan de onwaardeerbare moeite door hen aangewend, aan wie zij hunne spaarzaam afgetelde penningen toevertrouwden. Voor hen, die weten met hoeveel zorg door som-
mige armbesturen dikwijls wordt nagegaan of de zich bij hen aanmeldende behoeftigen eenigen on- derstand wegens hun gedrag verdienen, zoude het misschien wel tot eene aanbeveling kunnen strek- ken, zoo iemand bedeeld was geworden, iets dat in den regel bij zedeloosheid, verzuim van arbeid of woelziek leven niet geschiedt. Na het lezen van de verschillende meeningen,
die naar aanleiding van het voorstel der regeering ten beste werden gegeven om de wenschen der partijen zooveel mogelijk in overeenstemming te brengen met de voorschriften eener grondwet, die als rigtsnoer den weg tot het doel niet al te duidelijk |
|||||
|
il
|
|||||
|
aanwees, kwam de vraag wel eens bij mij op of
men niet het verstandigste zoude doen met de zaak om te keeren, door in plaats van te vermelden wie uitgesloten zijn, liever aan te geven aan wie toe- lating moest worden verleend. Wie niet de ver- eischten had om te worden toegelaten, was dan na- tuurlijk uitgesloten: de man, die geen bewijs kon leveren voor zijn regt, zoude zich de deur tot de zaal der verkiezing versperd vinden. De nieuwe belastingen op vermogen en bedrijf, door velen nog zoo van ter zijde aangezien, konden daartoe nuttig wezen. In plaats van berigten in te winnen of iemand ook eenigen onderstand van een armbe- stuur had ontvangen en bij ontkennend getuigschrift regt op stemming had wegens het vermoeden van maatschappelijken welstand, zoude men het bewijs kunnen vorderen dat hij het vorige jaar zijn aan- slag in eene dier belastingen had voldaan, zeker een onmiskenbaar teeken dat hij eenige welvaart genoot, zoolang de heffing wordt toegepast op hen, die meer te verteeren hebben dan voor onmisbaar onderhoud wordt vereischt. Dat het bezit van f 13,000 een voldoend bewijs
van zekeren welstand is te achten, en waarschijn- lijk ook eenige onafhankelijkheid bij de kiezers waarborgt, wier stemmen te koopen dan een zeer dure aardigheid worden zoude, zal wel geen betoog vereischen, en dat hetzelfde, zij het ook in geringer mate, geldt van den man, die minstens 600. inkomen heeft, welke som men vermoedelijk wel als vrijdom genietende zal vrijlaten, kan almede |
|||||
|
18
|
|||||
|
aangenomen worden beschouwd. Bij hen der-
halve , die het bewijs kunnen leveren, dat zij in die belastingen werden aangeslagen en het schuldige voldeden, heeft men zelfs meer zekerheid van hun welstand dan wanneer men hun naam mist op de rekening der armbesturen, wat volstrekt nog niet aantoont dat zij van hulp te vragen zich ont- hielden bij menschen, die bij het verleenen daarvan misschien minder eischen van goed gedrag stelden. Hierbij komt dat de armbesturen dan kostelooze controleurs" voor den staat worden. Zij toch, die bij het geringe der sommen, waarover zij te be- schikken hebben, zich steeds zullen verheugen wanneer zij ontslagen worden van gezinnen, waarbij hunne hulp niet volstrekt noodig is, zullen zelve wel zorgen na te gaan wie als kiezers aanspraak maken en op lijsten voorkomen, waar het inruimen van een plaatsje hun elke aanspraak op ondersteu- ning als armen geheel ontzegt. Men zoude mis- schien zelfs kunnen aannemen dat de eisch aan den kiezer van op deze wijze aangeslagen te zijn in de vermogens of inkomstenbelasting de beste waarborg was dat aan het verlangen der grondwet tot uitsluiting van bedeelden werd voldaan. Het is toch bijna niet denkbaar dat menschen, die 13. in de week verdienden en dus meer dan /"650. inkomen hadden, van armbesturen ondersteuning zouden hebben genoten. Het groote getal van regthebbenden maakt bo-
vendien de zoogenaamde kiezerteelt" tot een zeer dure liefhebberij, te meer omdat de waarde van de |
|||||
|
10
|
|||||
|
stem vermindert in verhouding tot de menigte, die
ze uitbrengt. Mogt het al gebeuren dat een enkel burger bij
de eerste verkiezing als kiezer door de mazen vloog van het net door de grondwet tegen hem als be- deelde gespannen, wij kunnen verzekerd zijn bij den ijver der armbesturen om een noodeloos nade- ren van gasten tot hunne tafel te verhinderen, dat het bij de eerstvolgende niet weder zoude geschie- den. Voor hen, die als kiezer zich wilden doen gelden en daarbij toch de onbescheidenheid nog had- den aanspraak te maken op de beurzen der liefda- digen, zoude een schrappen op de lijsten der arm- besturen een welverdiende straf wezen, verzacht slechts door het troostvolle bewustzijn dat de eer van invloed te hebben op het bestuur van den staat meer waarde heeft dan het brood door loutere goed- heid verkregen. Onbetwistbaar zal wel het gemak wezen dat men
verkrijgt, zoo men kan besluiten door het bewijs van betaalde belasting en hoogeren leeftijd de beper- king te verklaren, welke onze grondwet nog tegen het algemeene stemregt heeft willen opwerpen, en zeker wordt de arbeid zoo van gemeentebestuur als armenverzorging veel verligt, indien men de uit- sluiting van bedeelden als een pleonasme" in ar- tikel 80 onzer grondwet zoude willen beschouwen, die van zelve spreekt, waar menmaatschappelijken welstand tot een eisch aan den kiezer stelt. Dat geschiktheid en welstand door het woordje
en verbonden moeten zamengaan, kan, dunkt mij, |
|||||
|
20
niet worden betwijfeld. Ware slechts een van beide
vereischt, het woordje of had er geschreven moeten worden. Een welvarend kiezer, die tot het uit- oefenen van zijn regt ongeschikt is, moet de bus voor hem gesloten vinden, en de schoonschrijver, die in stijl eenen Demosthenes naar de kroon steekt, dient zelfs in het stelsel der regeering zich te ver- geefs op de meewarigheid van het kiesbureau" te beroepen, waar het gemis van welstand zijne onaf- hankelijkheid doet betwijfelen. Den minister Tak is er een verwijt van gemaakt
dat hij zich gewaagd heeft in de memorie van toelichting" aan eene kritiek" op de grondwet. In geene zaak zoude ik liever op verzachtende omstan- digheden pleiten dan in deze. Het schijnt mij bijna onmogelijk, waar men de pen in handen neemt om uitvoering aan de grondwet te geven, zich van een oordeel te onthouden, omdat de ongelukkige staatsman, die zich daaraan waagt, bij stilzwijgen de zware verdenking op zich laadt hare voorschriften uit elk oogpunt als verschoonbaar te willen ver- goelijken. Ongaarne daarentegen zoude ik mij scharen aan
de zijde van den man, die in meer of minder net schrijven het shibboleth" voor de geschiktheid van den kiezer wil vinden. Bij de weinige kosten, waar- mede vooral in groote gemeenten behoorlijk onder- wijs in lezen en schrijven kan worden verkregen, zijn er slechts weinigen, die dit nu niet verstaan. Wilde ik de bedelbrieven, welke ik schier dagelijks ontvang, vergelijken met het schrijven, dat gezeten |
||||
|
21
|
|||||
|
landbouwers mij somtijds zenden, dan zoude ik
aan de stellers van de eersten boven de laatsten de voorkeur moeten geven om het stemregt toe te kennen. Toch zal niemand betwijfelen dat een welgesteld landbouwer in het stelsel onzer grondwet als kiezer boven een\' bedelaar de voorkeur verdient. Maar bovendien leidt dit shibboleth tot groote moeije- lijkheden. Wie zal het schriftelijk examen" afnemen? Zal men daartoe schoolmeesters aanwijzen tegen zekere belooning? Al aanstonds herleeft de strijd tusschen de openbare en bijzondere school. Zullen de leden der gemeenteraden de welwillendheid zoo ver drijven dat zij zich daarmede kosteloos belasten? Het wantrouwen is niet te vermijden dat de leden van den raad, die vooral in kleine gemeenten zeer wel weten, wie voor of tegen hen zijn ingenomen, het schrift van hunne tegenstanders zullen afkeuren. Hoe groot is ook niet het verschil in smaak over stijl en schrift! Voor het gemak en om allen schijn van partijdigheid te vermijden zal welligt elke brief, die toelating tot kiesregt vraagt, mooi worden ge- vonden. En hoe op het platte land? Daar zal men zeker wel al zulke brieven voor voldoende bewijzen van geschiktheid verklaren: want de raadsleden der gemeenten, die de zaak met nauwgezetheid opne- men, zouden daardoor den invloed hunner dorps- genooten in het distrikt" waartoe zij behooren aanzienlijk verminderen. Indien zij uit overtuiging van hun\' pligt te doen, vele aanvragen ter zijde wierpen, het zoude er slechts toe leiden dat andere plaatsen, waar met weinig naauwgezetheid was |
|||||
|
22
|
|||||
|
gehandeld, de meerderheid bij het uitbrengen van
stemmen verkregen, en hierdoor juist aan de min- der ontwikkelden boven de beter onderrigten de overwinning werd verzekerd. Wordt mij gevraagd of ik de uitbreiding van het
kiesregt voor de Tweede Kamer zelfs met behoud van de Eerste als eene weldaad zoude beschouwen naar het stelsel door de regeering aangenomen, ook al was aan de door mij medegedeelde wen- schen voldaan, ik zal het moeijelijk bevestigend kunnen beantwoorden. Op gevaar af van het bij mijn reeds zoo ver gevorderden leeftijd nooit te beleven, zoude ik er de voorkeur aan geven te wachten op eene herziening van art. 79 tot 83 der grondwet, die op waarlijk vrijgevige grondslagen wierd geves- tigd. Toch was het mij niet te doen om door het geschrevene eene aanzienlijke beperking te be- pleiten van de uitbreiding, welke de regeering aan het getal kiezers wil geven. Vergelijkt men het getal der mannen op dertigjarigen leeftijd volgens de bevolkingstatistiek met dat, waarop het ontwerp der regeering uitzigt geeft, dan is het verschil gering. Moeijelijker is het naauwkeurig aan te geven welke gevolgen het eischen van betaling aan vermo- gen of inkomsten belasting hebben zal; maar dat een groot getal kiezers daarmede vereenigbaar is, zal niemand betwisten. Een handwerkman, die 13 in de week of f 676. jaarlijks verdient, en vol- gens het gewijzigde ontwerp van de bedrijfsbelasting voor f A. wordt aangeslagen, zoude reeds kiezer wezen. Mogt later de wensch naar eene nog |
|||||
|
23
|
|||||
|
grootere uitbreiding van het kiesregt zich luid doen
hooren, men zoude hieraan gemakkelijk kunnen voldoen door het verlagen van den vrijdom bij vermogen of inkomstenbelasting, een maatregel, waarin een minister van finantiën alligt zoude be- rusten, en welken de nieuwe aangeslagenen konden beschouwen als een offer door hen gebragt op het altaar des vaderlands, dat de moeite van deelne- ming aan staatszorgen vereenigde met milde ope- ning van hunne beurzen. In de stelling, waarin wij ons op dezen oogenblik geplaatst zien, heb ik slechts beproefd met bescheidenheid enkele gedach- ten uit een te zetten, die bij mij opkwamen en misschien iets zouden kunnen bijdragen om de bezwaren te verligten, welke velen van de thans door de regeering voorgestelde regeling duchten, vergetende dat deze zich niet op een open veld kon bewegen maar zich schikken moest in de duistere engte, door de rotsen van artikel 79 tot 83 om- geven. Mij is het niet meer vergund deel te nemen aan
beraadslagingen, die het welzijn van ons volk zich ten doel stellen, en waarvoor ik vroeger een vierde van een eeuw het voorregt had met zooveel genoe- gen te mogen werkzaam wezen. Vóór 10 jaren reeds meende ik mijne taak aan jeugdiger krachten en meer bevoegden te moeten overgeven. Met die taak ontviel mij allengs ook veel, dat mij lief was, en welks gemis het derven van een openbaar werk- zaam leven te sterker deed betreuren. Maar wat mij ook ontnomen werd, nooit de belangstelling in |
|||||
|
24
|
|||||
|
al wat met het geluk van mijn land in verband
kon worden geacht. Het was veeleer alsof bij het wegsterven van mijne eens zoo lieve omgeving het lot van een wijderen kring mij des te meer ter harte ging: waar het naaste aan het oog wordt ontroofd, schijnt dit in ruimere grens te zoeken naar voorwerpen, waarop het de aandacht kan vestigen. Gelukkig hij, die nog een\' vriend heeft, bij wien het oog zich liever opent voor het goede, waarin het vaderland zich mag verheugen, dan voor de wanverhoudingen", door anderen maar al te veel in het licht gesteld, en wiens vroeger welwillend opnemen van enkele steentjes voor den bouw van \'s lands heil, zij het ook in gebogen houding en met verzwakten arm aangedragen, een hulde waar- borgt aan den wil, waar de krachten meer en meer blijken te ontbreken. |
|||||