-ocr page 1-

* -\' l/C:

&,. i(H)b,W; "V8-

DE EENHEID

VAN HET

SCHEPPINGSVERHAAL

TEGENOVER DE RESULTATEN DER CRITIEK

VERDEDIGD EN GEHANDHAAFD.
MET EEN NASCHRIFT NAAR AANLEIDING VAN PROF. VaLETON\'s

Christus en het Oude Testament".

H. VAN EYCK VAN HESLINGA,
Herv. Pred. te Oostermeer c.a.

LEIDEN ,

D. A. DAAMEN.
1896.

-ocr page 2-

-ocr page 3-



		DE EENHEID VAN HET SCHEPPINGSVERHAAL TEGENOVER DE RESULTATEN DER CRITIEK VERDEDIGD EN GEHANDHAAFD. MET EEN NASCHRIFT NAAR AANLEIDING VAN PROF. VaLETON\'s Christus en het Oude Testament". DOOR H. VAN EYCK VAN HESLINGA, Herv. Pred. te Oostermeer ca. Simplex veri Sigillum".

		leiden , D. A. DAAMEN. 1896.

-ocr page 4-





		GEDRUKT HIJ J. .1. GROEN EN ZOON, TE LEIDEN.

-ocr page 5-



		Wie acht geeft op de teekenen der tijden, zal spoedig bc- merken, dat, in onze dagen, de geest en de resultaten der hcdendaagschc Schriftcritiek, hoe langer hoe meer, uit de wetenschappelijke wereld beginnen af te dalen in die des volks. Niet, dat men zich daar reeds een afgeronde voorstelling zou kunnen vormen van wat de critiek doet, wil, zegt, enz. Neen, \'t zijn losse geruchten, die men hoorde, maar, als van wetenschappelijke zijde afkomstig, worden ze door velen als vaststaande feiten en onwedersprekelijke getuigenissen aan- vaard en terwijl de een ze met weerzin verneemt, maakt de ander ze gretig tot het fondament, waarop de vermetelste theorieën veilig kunnen worden gebouwd. En ook in andere kringen, niet behoorende tot die des volks, doet zich in dezen een merkwaardig verschijnsel voor. Men heeft daar meer dan een onbestemd en vaag denkbeeld van \'t geen de critiek is en leert, maar ook hier wederom wekt zij eenerzijds weerzin en vrees, anderzijds toejuiching en vreugde. Zij werkt mede tot ondermijning van levenswaarheden", zegt de een; zij werkt mede tot zuivering van de atmosfeer van oude en gehate vooroordeelen", zegt de ander, en, wat hier vooral merkwaardig mag heeten: men schijnt aan beide zijden evenzeer van \'t vaststaande der critische resultaten overtuigd. Bij velen leeft een gedachte, die misschien nooit uitgespro- ken werd, maar \'t best in dezer voege te vertolken zou zijn:

-ocr page 6-



		4

		De critick leert dit en dat en dat andere, en wat zij leert, is nu eenmaal wetenschappelijk vaststaande. Werd ik er toe gedwongen, ik zou misschien veel van \'t geen ze zegt, moeten erkennen, maar dat wil ik niet. Zij ondergraaft de mij dierbaarste waarheden. Ik laat ze dus voor \'t geen ze is en doe alsof ik er nooit van hoorde". Een soort struisvogel- politiek dus. Anderen mcenen: Wat de critiek leert, is eigenlijk \'t ware, maar dat ware is nog tamelijk onbruik- baar, vooral voor \'t volk. In de Gemeente kan men er niet mede terecht. Ergo: ik zal den wetenschappelijkcn man maar scheiden van den man, die als Evangeliedienaar in de Gemeente moet arbeiden, op \'t gevaar af, dat de laatste spreekt in strijd met \'t geen de eerste voor waarheid houdt." Iets Janus-achtigs dus. \'t Eene aangezicht ziet naar de wetenschap, \'t andere heeft alleen oog voor de Gemeente. Of \'t was, omdat men dit gevoelde, wij weten \'t niet, maar misschien om eenigermate deze tweeslachtigheid weg te nemen, werd nog niet lang geleden aan predikanten de vraag voor- gelegd, aldus of ongeveer aldus geformuleerd: Op wat wijze kan men \'t best de resultaten der critiek ter kennis der Gemeente brengen bij catechisatie en prediking?" A priori staat dus telkens voorop: Vast staan de resultaten der critische wetenschap". Is dat waar? Wij gelooven het niet en men vergunne ons daarom, in alle bescheidenheid en aangaande een enkel punt een woord van protest te doen hooren. Het gaat hier o. i. om meer dan een vóór of tegen in zdke een wetenschappelijk probleem. Het gaat hier om niets meer of minder dan om \'t gezag van Gods Woord. Men ontneemt ons den Bijbel en wij ontvangen dezen, na de critische revisie, verscheurd en versnip- perd en, wat erger is, als een verzameling van sagen en mythen, weerom. In ons oog zijn daarom de vragen van \'t hoogste en meest actueelc belang: Wat leert in dit of dat opzicht de critiek ? Met welk recht ? Op welken grond ? Mag de weg,

-ocr page 7-



		5

		door haar aangewezen, betreden of moet dit zelfs, omdat er, althans voor hem, die naar waarheid vraagt, geen andere weg is?" Deze vragen eischcn een antwoord. De dingen moeten onder de oogen gezien worden. Wanneer wij dan die vragen trachten te beantwoorden in zake de eenheid van het Scheppingsverhaal, versta niemand onze bedoeling verkeerd! Wij willen daarmede n.1. niemand verketteren of verdacht maken en wel allerminst Christen- geleerden, die wij, als zoodanig, hoogachten. Ook als Christen (in den engsten zin des woords) toch, kan men zich op critisch standpunt plaatsen, terwijl men de consequenties van \'t aangenomen wetenschappelijk stelsel eenvoudig niet aan- vaardt. Mogen door ons (hoc kan \'t anders!) namen van ge- leerden worden genoemd, ons protest geldt niet hun persoon, maar hun arbeid en hunne uitspraken. Of ons pogen dan niet zeer vermetel moet heeten ? Wij stern- men \'t volmondig toe, waar wij zien op onszclven, maar ont- kennen \'t even beslist, gelet op \'t geen verdedigd worden moet en dat in sterkte onze zwakheid evenaart. De bastions, door velen reeds beschouwd als door den vijand omgetrokken, zijn o. i. nog vooreerst niet verloren. Wel worden ze door weinige (immers onwetenschappelijke?) strijders verdedigd (althans in ons land), maar dit wettigt te meer \'t medestrijden van al wat wapenen heeft. Worde dan een der bedreigde punten door ons bezet blijke het, dat we die plaats niet al te onwaardig waren, opdat \'t doel, dat wij beoogen, worde bereikt: De eere van God en Zijn Woord. OOSTERMEER, H. V. E. V. H. Sept. 1895.

-ocr page 8-

Literatuur.

Verschillende inleidingen op het Oude Testament als van: De
Wette, Bleek-Wellhausen, Keil, KöNIG e. a.

Verschillende commentaren als: Tuch Genesis". Fr. Delitzsch
Comment. u. d. (ienesis". Idem van Knobel-Dillmann. Vater
Comment. u. d. Pentateuch". Keil Bibl. Comment. u. d. A. T.
(Genesis)." Van de ouderen Joh. a Marck Comment. Pentat."

Verschillende artikelen in Herzog Real-Encyclop, o. a. Vaihinger
Art. Pentat". Zöchler Art. SchöJ>fung". Pressel Art. Paradies" e.a.

Verder: Ewald Geschichte des V. Isr." Wildeboer Letterk.
des O. V." Hoedemaker Mo/.. Oorsprong". Drechsler Einh.
und Aechtheit der Genesis". Hengstenberg Authentie des Pent."
C. I,. J. Bunsen Bibelwerk". Mc. Caul The Mosaic Record".
Aids to Faith V, pag. 189236. Rorison The creative Week"
Reptils V, p. 277345, die als verdediger optreedt, maar de gein-
spireerde scheppingspsalm" symbolisch opvat. Huxtaüle The Sacred
Record of Creation", die de Moz. Cosmogenie als parabel opvat.

E. C. Bissej», Genesis printed in colours".
,. \'F: W. ScHutZE Die Schöpfungsgeschichte".
<*»_# .O. Naumann Das erste Buch der Bibel".
*& ■►Hoelemann Die .Einheit der beiden Schöpfungsberichte".

**:*««n»

ï$i

-ocr page 9-



		De Eenheid van het Scheppingsverhaal in Gen. I en II.

		Wijze van behandeling. Zal men op de rechte wijze de vraag beantwoorden, die bovenstaande titel in zich sluit, n.1. : wat men te denken heeft van den inhoud van Cap. i en 2 van het boek Genesis en of daar één Scheppingsgeschiedenis of meer Scheppings- verhalen gevonden worden, men zal zich dan hebben te wen- den tot den tekst, om dezen voor zich te laten spreken. In genoemde vraag wordt evenwel reeds tweeërlei resultaat van dit Schriftonderzoek voorondersteld, welk resultaat zich dus onmiddellijk aan ons voordoet en met en tegenover den tekst geplaatst, ons oordeel vraagt. Hoe nu dat oordeel te vormen? Met ter-zijde-stelling van alle dogmatische opvattingen en vooroordeelen, zegt men. Wij voor ons verklaren eerlijk, dat ons dit niet mogelijk is en dat wij dit in \'t algemeen als voor ieder ondoenlijk beschouwen \'). Onze dogmatische voorstellingen zijn daarvoor te veel met ons samengeweven, wij zijn daarin van kinds- been gegroeid. In hun licht leeren wij de dingen zien, dit voorstaan en toejuichen, dat en dat andere bestrijden en afkeuren. Men rukt zichzelf niet zoo gemakkelijk uit het verband, waarin men eenmaal groeide. Voor een oogenblik

		\') c. f. hierover: Dr. Hoedemaker : Moz. Oorsprong", pag. 34 en verv.

-ocr page 10-



		8

		kan men dit of dat van een ander standpunt bezien, maar \'t oog ziet daarbij toch altijd weer met de bewustheid, dat dat andere" ons standpunt niet is. Met genoegen merkt het op, wat evenzoo, met tegenzin wat zich anders voordoet dan zooals wij het gewoon waren te zien. Onze beginselen beheerschen ons te veel dan dat wij bij machte zouden zijn, op een gegeven oogenblik, hunne macht geheel te neutraliseeren. En dit alles geldt o. i. vooral, waar \'t geldt het onderzoek der H. Schrift. Men kan zich daartoe niet zetten als tot het onderzoek van ieder ander boek", als men nooit gewoon was de H. Schrift daarmede op één lijn te stellen. Een heiden, die nooit iets vernam van of omtrent dit Boek, zou misschien in de beste conditie zijn om dezen regel der hermeneutiek op te volgen, en toch ook hij zou nog zijn heidensche ideeën en voor- stellingen medebrengen. Dat dan ook zij, die verklaren vast te houden aan dezen regel en daarvan uit te gaan, daartegen zondigen, is gemak- kelijk te bewijzen. De Wette verklaart, als hij gezegd heeft dat vele gebeurtenissen in den Pentateuch in tegenspraak zijn met de wetten der natuur en een onmiddellijk ingrij- pende werkzaamheid Gods vooronderstellen, \'t volgende: Wenn es für den gebildeten Verstand entsckieden ist, dass solche Wunder nicht wirklich geschehen sind, so fragt sich, ob sie vielleicht den Augenzeugen und Teilnehmern so er se Menen sind ; aber auch dies muss man verneinen, u. s. w. Und somit ist schon das Ergebniss gewonnen, dass die Erzahlung nicht gleichzcitig oder aus gleichzeitigen Ouellen entnommen ist" \'). Vóór hij zich dus zet tot het onderzoek van den Pentateuch, is \'t reeds voor hem beslist dat de won- deren, er in beschreven, niet werkelijk geschied zijn, wat men niet best een onbevooroordeelden toestand zal kunnen noemen. Evenzoo openhartig is het, zegt Keil ), dat Ewald zijn \') De Wette: Einleitung", 3e Aufl., §§ 145. ) Keil: Die Comp. des Pent." achter Comment.-Deuteron."

-ocr page 11-



		9

		naturalistisch standpunt uitspreekt \'), dat van een suprana- tureele heilsopenbaring Gods niet weet en naar de begin- selen waarvan hij de successieve vorming van den Pentateuch ontwikkelt. Die strijd tusschen theorie en practijk verwondert ons aller- minst. Zou \'t mogelijk zijn, dat eenig schrijver, van welken naam of eeuw, geschreven had, wat hij schreef, als hij niet geweest was, wie hij was? Door \'t wie zij waren, werd inzon- derheid aangaande allen, die iets omtrent de H. Schrift heb- ben geschreven, bepaald wat zij schreven. Beziet dus ieder de H. Schrift uit zijn oogpunt, daarmede is niet gezegd, dat ieder oogpunt \'t rechte is. Bekend is het, dat er allerlei Schriftbeschouwingen en uitleggingen bestaan, vaak rechtstreeks tegen elkander strijdende, die alle moesten geapprobeerd, als \'t oogpunt, waaruit, \'t licht, waarbij, de wijze, waarop men ziet, indifferent waren "\'). Maar dat zijn ze niet. De H. Schrift moet bezien worden bij haar eigen licht. Zij moet beschouwd uit \'t oogpunt, van waaruit ze bezien wil worden, ze moet onderzocht als datgene, waarvoor ze gehouden wil worden, n. 1. als Openbaring Gods. Dat deze cisch in strijd is met hetgeen ware wetenschap vordert, ja zelfs, als gezegd is, met \'t karakter van \'t Pro- testantisme, ontkennen wij zoo beslist mogelijk, \'t Geldt hier niet de vrijheid van onderzoek, door Rome aan banden ge- legd, evenmin als hier o. i. sprake kan zijn van vrees, dat de H. Schrift \'t rechte wetenschappelijk onderzoek niet zou kunnen doorstaan. Neen, \'t geldt hier de maatstaf, die ter hand moet worden genomen, zal een zuiver oordcel gevormd worden. Hoog wetenschappelijk luidt de eisch in onze dagen : De Schrift moet behandeld en onderzocht worden als ieder ander boek. In naam

		\') Evvald : Geschichte des V. Israël." ²) Wat in onze dagen door velen wordt aangenomen. Ieder", zoo rede- neert men, heeft zoo zijn opvatting, zijn beschouwing. Welnu, de een is even goed als de andere. Wat waar is, weet toch niemand."

-ocr page 12-



		IO

		der wetenschap zelve moet het o. i. ieder verboden worden die vrijheid te nemen, om de volgende, zeer eenvoudige reden. Ik mag alle boeken ter wereld niet naar denzelfden maat- staf beoordeelen, evenmin als ik dat alle menschen ter wereld mag doen. Doe ik het, dan zal ik zeer partijdig en onrecht- vaardig oordeelen. Die een goed oordeel wil vellen over een mensch, over wat hij doet, zegt, is, enz., moet rekening hou- den met allerlei dingen, die bepaald dien eenen mensch eigen zijn: zijn verleden, zijn opvoeding, zijn beginselen, zijn om- standigheden, enz. Hij moet m. a. w. in zijn eigeti licht beoordeeld worden. Hijzelf geeft den maatstaf aan, waarnaar \'t oordeel over hem moet worden gevormd. In hemzelven moet die gezocht worden, zal \'t oordeel billijk zijn. Die maatstaf ver- klaart alleen op de rechte wijze, wat hij doet, zegt, is, enz. Denk aan iemand, die uit behoefte, uit nood, uit armoede een brood steelt. Reken ik bij \'t beoordeelen van zijn misdaad niet met dien honger en dat gebrek, ik zal zijn daad misschien, in strijd met de waarheid, toeschrijven aan baldadigheid of aan kleptomanie. Als twee hetzelfde doen, is \'t daarom nog niet hetzelfde. Niet anders is het o. i. met \'t beoordeelen, \'t onderzoeken, het zich een voorstelling vormen van een boek. De maatstaf, die aangelegd wordt, zal moeten verschillen naar den aard, het doel, enz., enz. \'t Moet beschouwd worden in zijn eigen licht, in zijn eigen karakter, en is dit waar voor ieder boek, dan ook zeker voor het Boek, de H. Schrift. Zij moet beschouwd worden bij haar eigen licht als Gods Openbaring, waarvoor zij zich geeft. Doet er zich dan iets voor, dat met dit karakter schijnt te strijden, de fout moet niet allereerst bij haar gezocht, maar bij den onderzoeker, zijn methode van onderzoek, de gegevens, waarover hij beschikt, enz. Niet, dat wij hiermede geacht willen worden \'t onder- scheid op te heffen tusschen \'t geen de ouden bedoelden, als zij spraken van den auctor primarius en den auctor secun-

-ocr page 13-



		i r

		darius. Mogelijk blijft \'t op dit standpunt, dat er hier en daar bijv. in den Pentateuch (immers ook niet buiten god- delijke leiding om) ophelderende opmerkingen zijn ingevoegd. Onmogelijk evenwel wordt \'t dan, dat bijv. de eerste bladzijde der H. Schrift ja zou zeggen en de tweede neen met betrek- king tot dezelfde zaak. Van af dit standpunt is het dus, dat wij thans de opge- worpen vraag omtrent den inhoud van Gen. i en 2 wenschen te beantwoorden. Zegt men dat dan \'t antwoord reeds gege- ven is en dat er dan maar één Scheppingsverhaal in deze capita gevonden zal worden, wij geven \'t gereedelijk toe. Alleen, is \'t antwoord gegeven, \'t is daarom nog niet gerecht- vaardigd. Dat moet het, vooral tegenover de resultaten der critiek en niet a tors et a travers, maar door volkomen houdbare en aannemelijke gronden. Wij willen het beproeven en stellen daartoe aan de orde : I. Het resultaat der critiek. II. De gronden, waarop het steunt. III. Den aard en de waarde dier gronden. IV. De eenheid van het Scheppingsverhaal. V. De zekerheid dier eenheid. En eindelijk : VI. Het resultaat van ons onderzoek, in enkele stellingen te zamen gevat. Terwijl wij op deze wijze den inhoud van Gen. i en 2 aan een onderzoek onderwerpen, zullen wij dat, zooveel mogelijk, doen en ook moeten doen met \'t oog op deze capita en daarop alleen. Allerlei vragen omtrent den geheelen Pentateuch kunnen niet geheel worden vermeden, omdat men er telkens mede in aanraking komt, maar de Pentateuch-quaestie zelve blijve buiten het geding, dan alleen, voor zoover ze ons onder- werp raakt. In hoeverre dit van haar mag worden gezegd, zal natuurlijk uit \'t volgende moeten blijken.

-ocr page 14-



		12

		Cosmogenetische en geologische problemen vallen mede buiten ons gezichtspunt. En eindelijk: de tekst van Gen. i en 2 wordt als bekend voorondersteld.

		I. HET RESULTAAT DER CRITIEK. Die zich rekenschap tracht te geven van het resultaat der critiek in zake Gen. i en 2 en daartoe de stemmen der critici zelven beluistert, komt weldra tot het besluit, dat hij hier staat voor ecne eenheid, ja, maar bij grootc verscheidenheid. De eenheid der verschillende gevoelens is, in korte woorden te zamen gevat, deze: De beide eerste hoofdstukken van het boek Genesis bevatten niet één Scheppingsbericht, maar twee Scheppingsverhalen. Het cene is te vinden Gen. 1 : 1Gen. 2 : 4a, het tweede loopt van Gen. 2 : 4b25. Beide verhalen handelen over de schepping, maar zij doen dat onafhankelijk van elkander. Zij staan tot elkander in geen verband. Hun inhoud is zelfs tegen elkander strijdende. Zij zijn in ons bock Genesis ecn- voudig onder elkander geplaatst, terwijl zij oorspronkelijk behoorden tot twee verschillende oorkonden. Deze beide oor- konden zijn vereenigd door een onbekende, een redactor, een compilator. Vaihinuer zegt, na de gronden voor dit gevoelen aange- wezen té hebben: Dies drangt zu der Annahme von zwei verschicdenen Vcrfassern und zwer verschiedencn Schriften, die vorhanden und im Umlauf, in spaterer Zeit aber in ein Werk vereinigt wurden" \'). Dies", zoo luidt het elders, dies (n.1. die Verschicdenheit der ursprünglichen Concipienten) ist

		) Herzog: Real.-Encycl. Art. Pcntat., XII, 331.

-ocr page 15-



		13

		z. B. besonders deutlich in der Schöpfungsgeschichte, welche unverkennbar zwei verschiedcne Erzithlungen in sich verei- nigt, von dcnen wenigstens die ersterc ursprünglich ohne Verbindung mit der zweiten geschrieben is f\' \'). Als cin absolutes Erschaffcn aus Nichts erscheint die göttliche Schöpfcrthatigkeit auch in zweiten Schöpfnngssage des ersten Buchs Mose", aldus laat ZöCKLER zich hooren"-), die de tweede oorkonde den eeretitel van sage laat toekomen. Er is onderscheid", zegt Prof. VALETON, tusschen Cap. i en 2. Het eerste is een poging om te verklaren hoe alles geworden is. Het tweede is poëzie en de gedachte mensch" is daar centrum. Cap. 2 en 3 behooren bij elkander. Het verhevene van Gen. 1 vindt men daarin niet. Dit is een verhaal. Cap. 1 is een schets, een programma der Schep- ping. Cap. 2 en 3 zou men kunnen teekenen" ³). Deze citaten (wij namen de eerste de beste) deelen, behou- dens een enkele minder beduidende wijziging, het gevoelen mede van de geheele critische school, voor zoover daar althans eenheid gevonden kan worden. Immers, het is een eenheid bij groote verscheidenheid. Moge er in zeker opzicht eenstemmigheid heersenen, in meerdere en volstrekt niet onbeteckenende nevenpunten loopen de gevoelens uiteen, meermalen zelfs tegen elkander in. Men staat hier, als \'t ware, voor een bron, die de moeder schijnt te zullen worden van één groote, breede rivier, maar nauwelijks is de stroom geboren, of hij verliest zich in allerlei beekjes, die naar alle zijden heenvloeien over en van het rotsachtig terrein. \'t Kan toch niet anders of uit de genoemde beschouwing van Gen. 1 en 2 moeten allerlei vragen geboren worden, bijv. \') BleekWkllhausen : Einl. a. d. A. T.," p. 80. ²) Herzog: Real.-Encycl. Art. SchSpfung, XX, 718. ³) Deze en volgende citaten van woorden van Prof. J. J. P. Valeton zijn ontleend aan de Exegese O. T.", gegeven door Z.H.G. 1881 -1882, naar ons eigenhandig gehouden dictaat.

-ocr page 16-



		H

		wanneer en door wien zijn de beide oorkonden vereenigd, wat te denken van hun karakter, hunne betrouwbaarheid, is het historie of sage of mythe of retrospectieve profetie; staat Gen. i2 : 4 in geen verband met \'t volgende, zijn ook daar invoegselen, heeft ook daar een-, twee- of driemalen een herziening plaats gehad ? enz. En deze vragen nu zijn even zoovele punten, waar de gevoelens uiteengaan. De Wette bijv. laat \'t Urschrift Elohim" (en dus ook Gen. 1) ontstaan na Jozua\'s dood en de verdrijving der Kanaanieten. De jehovistischc deelen (waartoe dan \'t tweede Scheppingsverhaal behoort) stammen af uit den tijd der Koningen tot op Hiskia. Bleek daarentegen laat het Grundschrift" ontstaan in den tijd van Saul, terwijl de redactie van Genesis later, maar nog vóór de scheiding des rijks moet hebben plaats gehad. Stade zegt: Gen. 2 is meer exilisch en verraadt duidelijk de inwerking van de Babylonische theosophie. \'t Is een stuk buitenlandsche mythologie, die zeer laat op \'t denken der Joden heeft geïnfluenccerd." Weeehausen wil, in strijd met \'t gevoelen van Prof. VALETON, Gen. 2 : 2b en 3^ beschouwen als een interpolatie van een latere hand, die dit invoegde om den Sabbat te relcvccrcn. Dezelfde geleerde besluit uit de uitdrukking: Bereschit (Gen. 1 : 1), die hij aramaeïsch noemt, tot een zeer laten geboortedatum van Gen. 1. GRAF noemt het Grundschrift" het jongste deel van den Penta- teuch en \'t is, volgens hem, slechts de gewoonte, die \'t erkennen daarvan belet. Het valt ons zoo zwaar de Scheppingsgeschie- denis in Gen. 1 niet als de grondslag van \'t volgende te beschouwen." Gemakkelijk viel het ons deze en dergelijke zeer uiteen- loopende gevoelens nog met eenigc te vermeerderen. Verschil en verscheidenheid is hier in alles en allerlei (ook later moet daarop nog onze opmerkzaamheid gevestigd) en dit alleen noemt het reeds ongerijmd van de critische uitspraken als van een wetenschap te spreken, die vaststaat en waarop nu verder

-ocr page 17-



		\'5

		kan en moet worden gebouwd. Die bouwen zal, vraagt vaste fondamenten en deze worden zeker nog niet gevormd door uitspraken als bovengenoemd, veeleer een wilde zee dan een vasten bodem gelijk. Wat slechts hypothetische waarde heeft, mag niet als ontwijfelbaar zeker aangenomen worden en hoc groot in \'t algemeen in het critische kamp de onzekerheid is (door zoovelen niet eenmaal vermoed of uit de hoogte ontkend), \'t wordt door niet de minsten onder hen volmondig beleden. Nicht einmal über die Folge der allgemcinstcn Schichten stimmen die Kritikcr überein", zegt WELLHAUSEN \'). Das Gesetz Mose\'s wird von den einen an den Anfang und von den andern an das Ende der Entwicklung gesetzt". Wan- neer ik zie", zoo laat Kukxkn zich hooren, dat de bron- nensplitsingcn allen meer of minder van elkander afwijken, zoo begin ik te twijfelen of wij wel ooit volkomen zeker- heid zullen bekomen omtrent de samenstelling van deze en andere berichten". ^J) Waartoe meer? Duidelijk is het, na\'t ge- zegde, dat niet dan onder groote reserve gesproken kan worden van het resultaat der critiek. Als eenheid staat het boven, ja maar ook te midden van een stroom van uitcenloopende meeningen. Het is \'t /W/a\'re.sultaat, dat wij boven gaven in zake de eenheid van Gen. i en 2, \'t hoofdrcsultaat, dat in deze materie den grondslag vormt van al de andere. Aanvaardt men nu, voor een oogenblik, dit resultaat, noemt men voor een oogenblik die beschouwing de zijne, het wordt dan dadelijk en duidelijk openbaar, dat men hier staat voor iets van zeer vérstrekkende en gewichtige gevolgen. Is het waarheid, dat Gen. i en 2 twee verschillende en tegenstrijdige Scheppingsverhalen bevatten, de vraag doet zich onmiddellijk voor : Welk van beide is betrouwbaar en waar, waar eindigt de mythe, de sage, de leugen, waar begint de

		\') BLEEKWei.liiauskn : Kinl. u. d. A. T." Voibemerkungen. *) Kuenen": Theol. tijdschrift", 1870.

-ocr page 18-



		i6

		historie, de waarheid? Onmogelijk, dat beide verhalen waar- heid en niets dan waarheid bevatten; onmogelijk, dat hier de vrucht is van goddelijke openbaring of van eenige soort van profetie, het zij dan als geheel of als kern in deze hoofdstuk- ken te vinden \'). Onmogelijk, om de lijn nog niet verder door te trekken, dat een boek betrouwbaar mag heeten, waarvan \'t begin reeds maant tot zoo groote voorzichtigheid, dwaas en strijdig als het is in en tegen zichzelf. Moeilijk valt het dan in beginsel, aan iemand \'t recht te weigeren om hier van Assyrische en Babylonische mythe te spreken. \'t Kan dus niet met reden ontkend worden, dat het resultaat der critiek hoogst gewichtig in wezen en werking mag heeten ; en dat dit ten allen tijde door de critici zelven is gevoeld, wordt in hun eigen uitspraken openbaar. Als hij de vraag gesteld heeft of de vier eerste boeken van den Pentateuch van één en denzelfden schrijver zijn, zegt VAIHINGER: Unsere Leser mussen sich auch hier auf ein vernemende Antwort gefasst machen. Zwar ist von Astruc an...... besonders durch die Begunstiger der Fragmenten- hypothese......viel gefehlt und gefaselt werden (welk een belijdenis en welk een geringschatting der wetenschap door een wetenschappelijk man) aber die Urkunden und Ergan- zungs-hypothese enthalt ein Kern, der zu einem sicheren Ergebnisse führt und für den, welchem die Walirheit fiber Alles gekt, nur erfreulich sein kann. Das von dieser Be- obachtung die Genesis hauptsachlich betroffen wird, ist bei ihr als dem altesten Denkmal natürlich und lehrt den Augen- schein. Ist von ihr nachgewiesen, das ihr wenigstens zwei Darstellungen zu Grunde liegen, so ist damit zwar für die übrigen drei Bücher noch nichts bewiesen, aber das Auge wird gescharft sein, um spateres vom früheren unterschei- den zu können" ^a). \'J Zie over het in deze materie gezegde : Hoedemaker, Moz. Oorsprong", p. 47 en 48. ²) T. a. p.

-ocr page 19-



		\'7

		Ook zonder vergevorderd te zijn\' in de kunst tusschen de regels te lezen, zal men hier gemakkelijk verstaan, wat dat alles te boven moeten gaan van de waarheid" en dat oog, gescherpt om nu ook verder te zien" leeren omtrent hetgeen de schrijver zelf van de gevolgen zijner zienswijze gevoelde. Niet minder opmerkelijk is het volgende : In de voorrede op Dk WETTK\'s Beitragc ins A. T." bekent GklKsliACH : Wie bcdenklich solchc Untersuchungen in Ab- sicht auf die Authoritat der Bibel werden könnten". Dat ze dit reeds bij De WETTE geworden waren, blijkt uit zijn oor- deel over den Pcntateuch en de geloofwaardigheid daarvan. Sprekend zijn in dezen ook de woorden van Prof. VALETON. \'t Is, als men ze hoort, alsof de geleerde geeft, om dan weer als geloovig criticus te nemen. Wij hebben hier" (nl. in Gen. i), zoo luidt het, een natuurbeschouwing der oudheid, die, verge- leken met wat wij weten, onvolledig en onnauwkeurig is." En dan, daartegenover: Ze is echter rein. Kr zijn geen dwaas- ,.heden in. Ze vormt het stramien voor de hoogste religieuse gedachte." Sprekende over den boom des levens, luidt het: Men kan zeggen, dat de schrijver een mythe heeft bedoeld, maar ook, dat hij een reëel beeld heeft willen geven, \'t Laatste moeten wij kiezen." En later: Cap. i is geen mythe. Cap. 2 en 3 zouden \'t kunnen zijn, maar mythe is \'t rechte woord niet. Men brengt er bij dat woord iets anders in dan er in zit, want mythe brengt een polytheïstisch idee mede. \'t Zijn verhalen uit den boezem des volks, die de drager wordt van \'t reine goddelijke. De naam mythe is dus volstrekt niet van toepassing op Gen. 2 en 3." Het eerst aangehaalde woord is des te opmerkelijker, omdat het nog een resultaat van \'t resultaat aanwijst. Immers, zijn Gen. 1 en 2 eenmaal in twee tegenstrijdige verhalen ontbonden, het einde der koord is lo.sgerafeld en de verdere ontbinding volgt 2

-ocr page 20-



		18

		vanzelf. De schaar kan ter hand genomen en is dan ook ijverig gebruikt om Pentateuch en Hexateuch, al naar believen, in kleiner of grooter aantal stukken te knippen, die de oor- spronkelijke oorkonden dan vormen door een onbepaald aantal compilatoren, met behulp van allerlei invoegselen, omzettingen en interpellaties bij elkander gevoegd. Is het resultaat der critiek dus van zoo groot gewicht en van zoo verstrekkende gevolgen, de vraag dringt zich als vanzelf aan ons op, op welke gronden het mag steunen, \'t Zijn toch zeker (dat mag met reden worden verwacht) vaste fondamenten, waarop zulke uitspraken worden gebouwd. Is de inhoud van Gen. i en 2 aldus gevonnist, de rech- ters zullen toch rechtvaardig geweest zijn en \'t vonnis is zeker veelzijdig gemotiveerd. Het resultaat der critiek is de vrucht der wetenschap; een vrucht, niet dan noode gedron- gen van den boom der kennis geplukt? Zien wij of de gron- den der critiek aan deze rechtmatige verwachting beant- woorden. II. DE GRONDEN DER CRITIEK. De gronden, die de critici aanwijzen voor hun gevoelen, laten zich in twee soorten onderscheiden. Zij gelden n.1. of den stijl óf de stof van Gen. i en 2, den vorm of den inhoud dezer capita. Bepalen we ons eerst bij de eerste soort, bij de Gronden, ontleend aan den vorm. De eerste reden, waarom dan het resultaat der critiek waar- heid zal zijn, is de volgende : A. Zooals door ieder, die den grondtekst leest (en zelfs door den opmerkzamen lezer der Stat.-Vertal.), moet opgemerkt worden, vormt Gen. 2 : 4 een punt van scheiding, een punt van overgang van het voorgaande tot het volgende. Daar begint iets nieuws. Het voorafgaande is daar afgesloten. Wat nu volgt,

-ocr page 21-



		\'9

		behoort daar niet meer bij. De woorden, waarmede Gen. 2 : 4 aanvangt, zijn: f"lKm D\'DS^n nlnVln rPN (elè toledoot hasjamaim weha- 1 V T T : ■ T - V " aretz), wat is overgezet: Dit zijn de geboorten des hemels en der aarde", op welke vertaling wij nader hebben terug te komen. Dat elè toledoot" komt meer voor, tienmaal in het boek Genesis, en het geeft dan telkens, als opschrift, \'t begin van iets nieuws aan. Dit opschrift nu is een belangrijke en toch ook weer lastige uitdrukking voor de critiek op deze plaats. Immers, het is een uitdrukking, in de taal der critiek, eigen aan den Elohist, een der oorkonden en wel, volgens velen, het oudste (das Grundschrift, de Priestercodex), waaruit \'t boek Genesis en verder geheel de Pentateuch zal zijn samengesteld en waartoe wel Gen. 1 : 23 (het eerste Scheppingsverhaal), maar niet het tweede moet behooren. Men redeneert nu aldus : Diese Worte standen entweder urspriinglich vor Cap. 1 : 1 und wur- den von den Jehovisten hierher gezogen nm scinc Darstellung mit der des EloJiisten zu verbinden (men lette op de voor- onderstelling, die voorop gezet wordt), oder waren sie.vom Elohisten ausnamsweise an\'s EndedieserSchöpfungsgeschichte gestellt, wobei sic (let wel) dem Jehovisten bequeme Gelegen- heit darbotcn, seine Schöpfungsgeschichte erganzend daran zu knüpfen" \'). Elè toledoot is dus oorspronkelijk ook hier op schrift, maar dan staat 7 verkeerd en is met opzet door den Jehovist (schrijver van het tweede verhaal) hierheen verplaatst, om een aanknoopingspunt te hebben voor zijn verhaal óf het is door den Elohist (schrijver van het eerste verhaal) bij uitzondering hier als onderschrift gebruikt. Prof. VALETON redeneert aldus: DNlSrQ (behibbareaam)

		\') Vaiiiingkr, t. a. p.

-ocr page 22-



		20

		en Dl3 (bejoom), in Cap. 2 : 4 voorkomende, behooren niet bij elkander. Ook niet PlNiTi D^ÜU\'n (hasjamaim wehaaretz), volgende op elè toledoot en D^ÖC^l ï^fc* (eretz we sjamaim), volgende aan \'t einde van vs. 4. \'t Blijkt dus, dat vs. 4« en 4/; niet bij elkander behooren". De scheiding valt dus niet bij vs. 4, maar midden in vs. 4. Daar gaan de beide verhalen uit elkander. En elè toledoot? Dat beteekent, zegt Prof. VALETON, quod generatur, \'t komt van T?* (jalad), voortbrengen. Vandaar (en deze vertaling is be- langrijk) beteekent het: geslachten, geschiedenis. Gebruikt de Hebrecr dit woord, dan denkt hij aan hetgeen na hem volgt, niet aan hetgeen achter hem ligt. Daarom past dus elè toledoot niet bij Cap. 2 en 3. Wij zouden daar dan moeten verwachten de geschiedenis van hemel en aarde en wij vinden daar de schepping van den mensch en de planting van den Hof van Eden veel meer als verhaal. Daarom is elè toledoot onder- schrift van \'t voorgaande verhaal. Cap. 1 is inleiding en de hier genoemde toledoot beginnen Cap. 5, want Cap. 2 : 4/;Cap. 5 is er tusschen gevoegd. Elè toledoot is dus de grenspaal der beide Scheppingsverhalen en die grenspaal zelf bewijst dat Gen. 1 en 2 twee verschillende deelen bevatten. Daar, bij dat elè toledoot, is de naad in de samengevoegde deelen, die, zeer ten ongerieve van den Jehovist of van den redactor ot van den harmonist, maar al te zichtbaar is voor ieders oog. Op deze en de volgende redeneeringen komen wij nader terug. Stellen wij thans den tweeden grond aan de orde, waarop het resultaat der critici rust! \'t Is een zeer geliefkoosde, sterker geacht misschien dan alle andere gronden. 1 Iet is deze: B. Dat Gen. 1 en 2 uit twee verschillende oorkonden sa- mengesteld zijn en twee Scheppingsverhalen bevatten, blijkt dui- delijk uit de verschillende Godsnamen, in beide deelen gebruikt. Gen. 1 : 12 : 3 leest men altijd den Godsnaam D\'hSk

		■

-ocr page 23-



		*2\\*

		(èlohim), terwijl van daar in Gen. 2 telkens gelezen wordt ÖVi¹? nirP** (Jahwe Elohim). Op zichzelven beschouwd, zou dit aanleiding geven tot de vraag: Hoe moet dat verschil worden verklaard en is er ook reden voor om juist in en van Ca]). 2 : 4 af Jahwe Elohim te gebruiken? \'t Kon dan zijn, dat de zaak zich, langs eenvoudigen weg, liet oplossen. Dien weg wil evenwel de critischc weten- schap niet op en vragen wij waarom niet, \'t antwoord daarop gunt ons een blik in de groote waarde, die dit argument voor haar heeft, \'t Is een der pilaren, zoo niet de hoofdpilaar, waarop \'t kunstig gebouw moet rusten. Men gaat n.1. uit van de volgende beschouwing, die, voor- opgezet, ook de Godsnamen en hun gebruik op een eigenaardige wijze kleurt. Het boek Genesis niet alleen, maar ook al de boeken van den Pentateuch, is (zijn) gevormd uit allerlei fragmenten en brokstukken van oude oorkonden, die door een zekeren on- bekende werden samengevoegd. Men zocht nu voor die frag- menten kenteekenen, kenmerken, en begon met deze \'t werk des onbekenden weer te scheiden en te schiften. Dit behoorde niet bij dat, maar bij dat andere, enz. Nu gebeurde het soms, dat de scheiding hier of daar mislukte. De kenmerken gingen niet op, bleken op zeker punt niet proefhoudend. Men achtte ze daarom niet van onwaarde en evenmin werd men met het geval verlegen. Blijkbaar was dan dat moeite gevende vers of waren de verzen van dat genre ingevoegd door een tweeden onbe- kende en had men ook aan dezen helper niet genoeg, de weten- schappelijke verklaring werd afgelegd, dat van deze geschriften allerlei veel verbeterde en vermeerderde edities in den loop der eeuwen \'t licht hebben gezien. Van deze editeurs, redactoren of hoe men ze noemen wil, had natuurlijk ieder zijn eigen inzichten. Deze vond dit niet goed, gene achtte dat weer beter. Ieder verbeterde nu op zijn wijze en altijd met de beste en vroomste

-ocr page 24-



		22

		bedoelingen ; vulde aan, voegde bij, verplaatste verzen en hoofd- stukken, herhaalde ze, totdat dit eindelijk ophield en wij vereerd werden met de nalatenschap, die nu door de critische weten- schap, onder benificie van inventaris, is aanvaard. Het gemak gevende van deze theorie valt in \'t oog. Rijmt dit of dat niet met de vooropgezette hypothese, dan is dat te wijten aan dezen of genen redactor, die weer wat veranderde of wijzigde, en heeft men aan het aantal redactoren, die, als bestaan hebbende worden aangenomen, niet genoeg, niets ter wereld belet om een volgend nummer in \'t leven te roepen. Wie meent, dat deze voorstelling der dingen minst genomen onwaar is, raadplege de uitspraken der critici zelven ! In \'t vroeger aangehaalde citaat erkent VAIHINGER, dat er von Astruc an viel gefehlt und gefaselt" geworden is van critische zijde. Hij verdedigt de hypothese, dat herhaalde redacties der boeken elkander zijn opgevolgd, met de bewering, dat het Sitte" was in \'t Oosten oude documenten zu ergiinzen." Sprak Astruc reeds van de oorkonden-hypothese (door ElCll- HORN, ILGEN, KELLE, GRAMBERG e. a. aangevuld), later ont- stond de fragmenten-liypothese van VATER, HARTMANN en De Wette (vroeger), terwijl De Wette (later) en met hem DELITZSCH, STAHELIN, Ewald, enz., de aanvullings-hypo- these bepleitten, volgens welke een oude oorkonde, de Elohist, uit een Jchovistische oorkonde is aangevuld. Nog later ontwik- kelde Ewald een andere hypothese, door Delitzsch Krystal- /isation-hypothese, door anderen Buehmacherei-hypothese ge- noemd. Vier bestanddcelen leggen dan den grondslag van den Pentateuch. Dan moeten twee Elohisten en twee Jehovisten onderscheiden worden. De schrijver van \'t vierde bestanddeel splitst zich dan nog in een 4<\'e en een 5^de en ofschoon hij de drie voorgaande boeken redigeerde (als 4a of 4Ó is niet duidelijk), bevatten deze bovendien nog toevoegselen uit den tijd van Manasse en \'t exil. Spreekt men hier van Elohistische en

-ocr page 25-



		23

		Jehovistische stukken, elders neemt men er een Vor-Elohist bij, terwijl er bovendien sprake is van een Jahwe-Elohist. Eerst is de Elohist de erganzte". Later blijkt het duidelijk, dat men hierin dwaalde en dat hij vaak de Erganzer" is. Verzen en capita worden onder een zeker aantal schrijvers verdeeld, die allen hun eigenaardigheden hebben. Zoo noodig spreekt men (KöNIG) van een geheele reeks Elohisten (E, ll₂ E_y) en daarnaast nog van een soortgelijke reeks van priesterlijke schrijvers (P, P., P₃), die allen leefden na \'t exil. Om nu tot hunne resultaten te komen, nemen al deze geleerden een groote schaar ter hand, die, naast vele kleinere, dienst moet doen, en deze is: \'t gebruik der verschillende Godsnamen. Dat ook dit gezegde, zelfs in de wijze van zeggen, niet overdreven is, blijkt o. m. uit den lof, door Prof. WlLDEHOER aan Astruc toegezwaaid : Hij gaf den onderzoekers \'t ontleedmes in handen, waardoor zij in staat werden \'t groote geschiedwerk in zijn oorspronkelijke bestanddeclen te ontbinden" \'). Past men nu deze methode toe op Gen. i en 2, dan ligt het resultaat voor de hand. Die zweitc Urkunde karakterisirt sich durch den Jehova-Namen", zegt Dr. HoFFMANN. ²). Vergleichcn wir", zegt VAIHINGER, i Mos. i : i 2 : 4 mit 1 Mos. 2 : 54 : 26, so muss jedem\' Nachdenkenden die Verschiedenhcit der Gottesnamen auffallen, welche beide Stücke auszeichnet, indem das erstc stets den Namen Elohim, das andere stets den Namen Jahwe-Elohim braucht, wahrend es doch wenigstens im zwciten Kapittel, von derselbe Sache, von der Schöpfung, handelt". Gen. 2, 3 en 4", zoo leert Prof. ValeïON, behooren tot dezelfde bron, niet tot den Priestercodex (waartoe Gen. 1), maar tot de volksverhalen (J. V..), en dit J. E. moet niet be- schouwd worden als een ineens geschreven werk. \'t Bestaat \') Wildeboer : Letterkunde des O. V." Zie ook over deze materie : Hoedemaker, Moz. Oorsprong", p. 116. \') Herzog: Real.-Encycl., I, Art. Adam,

-ocr page 26-



		?4

		uit allerlei bcstanddeclen, die op zichzelf staan en weer anders zijn samengesteld dan q en je". Von diesen (Erzahlungen)", zegt BLEEK, bezeichnet die Erstcrc die Gotthcit nur mit Elohim, die zweite dagegen mit der Benennung Jahwe-Elohim" \'). Slotsom is dus telkens: Ook in \'t verschillend gebruik der Godsnamen is het duidelijk, dat Gen. i : i2 : 3 en \'t geen daarop volgt, oorspronkelijk niet bij elkander behooren. Gaan wij thans over tot den derden grond, waarop dit resultaat is gebouwd! C. Gen. 1 : 12 : 4 is, zoo zegt men, geheel anders ge- schreven dan \'t volgende verhaal. Het eerste is tabellarisch, kroniekmatig, droog, dor of ook plechtig, majestueus. Het schetst niet, het teekent niet. Dat doet het tweede wel. Dat kon op \'t doek gebracht en geschilderd worden. Dit is meer een verhaal tegenover het eerste, dat meer een tafereel wil wezen. \'t Schema", zegt Prof. VALETON, aangaande Gen. 1, \'t schema geeft hier meer dan de inhoud. Het hoe ontbreekt hier, het r/a/wordt alleen gemeld, \'t Is een schemel, een geraamte. Er is geen vleesch en bloed aan. Het tweede verhaal daaren- tcgen is mooier, naïever, maar minder eenvoudig, majestueus." Bovendien moet Gen. 2 anthromorphistisch zijn en Gen. 1 niet. Een vierde grond, nog altijd den vorm betreffende, sluit hierbij onmiddellijk aan: D. Niet alleen de stijl, maar ook de taal verschilt. In den Elohist (Gen. 1) keeren telkens vaste vormen terug: God zag, dat het goed was"; En \'t was alzoo". In den Jchovist vindt men ze niet. De Elohist spreekt van hadretz, de Jehovist van Juiitdema. In Gen. 1 is het hemel en aarde, in Gen. 2 aarde en hemel. In den Elohist elè tolcdool (men zal zich herinneren, dat

		\') Blüek-Wellhausen : Einleit. a. d. A. T.", p. 80

-ocr page 27-



		25

		het in Gen. 2 : 4 voorkomende, gehouden wordt voor een onderschrift van het eerste verhaal), in den Jchovist niet. In den Elohist S13, bara, in den Jchovist !"!&\']?, asa. TT TT !"Op31 "Dt (Zakar oe nekeeba) bij den eersten (Gen. 1 : 27), *t": tt** rit^tf ïf\'tf, isch isclui bij den tweeden. Kn eindelijk: in den t Priestercodcx bijna altijd de accusativus met DS (eet), bij den anderen schrijver worden sufnxa gebruikt. Hebben bovengenoemde gronden betrekking op vorm en stijl der capita, die ons bezig houden, andere sluiten zich daarbij aan en moeten tot \'t zelfde resultaat leiden, \'t Zijn de Gronden, ontleend aan den inhoud, aldus luidende: A. In Cap. 1 : 12 : 4 ist der Mensch das lctzte, was gc- schaffen wird, nachdem Pflanzen und Thierc bcreitsgeschaffen sind (vs. 11, 12, 2025); in dem Stücke Cap. 2 : 5 ff wird, sobald die Erde vorhanden und durch einen Ncbcl bcfruchtct ist, zuerst der Mensch (vs. 7, <S), dann nach ihm die Pflanzen- welt (vs. 9) und endlich (vs. 19) die Thierwelt geschaffen," zegt Vaihinükk \'). De volgorde der Schepping is dus in het tweede verhaal geheel anders dan in het eerste en wat het een zegt, is in recht- streekschen strijd met \'t geen het ander verhaalt. Evenzoo zegt Bl.KKK: Nach Cap. 1 erfolgt die Schöpfung der Thiere auf der Erde vor der der Menschen, dagegen Cap. 2 zwischen der Erschaffung des Mannes und des Wcibes" ²). Een derge- lijke opmerking maakt KnoüKI.. Cap. 1 meldt, volgens dezen geleerde, de schepping van de dieren en later die van man en vrouw, terwijl Cap. 2 eerst den man, dan het dier, vervol- gens de vrouw laat geschapen worden. Er is dus verschil en strijd onderling in de volgorde der verhaalde gebeurtenissen. Dit is evenwel het eenige niet. \') Hkrzog: Keal.-Encycl.", XI, Art. Pentat. ²) Bleek-Wei.lhausen : Einl. a. d. A. T.", p. 81.

-ocr page 28-



		26

		B. In Gen. i komen de dieren uit de aarde voort; in Gen. 2 worden zij uit de aarde gevormd. (KNOBEL). C. De schepping van de vrouw heeft in Gen. I op andere wijze plaats dan in Gen. 2, n.1. door Gods machtwoord, tegelijk met den man ; in Gen. 2 wordt de vrouw gevormd uit Adams rib. D. In Gen. 1 begint de Scheppingsgeschiedenis niet den afgrond, waarover \'t licht opgaat; in Gen. 2 met de aarde, waarop \'t nog niet heeft geregend. E. In Gen. 1 schept God met Zijn machtwoord ; in Gen. 2 met Zijne handen. F. In Gen. 1 wordt Adam geschapen naar Gods beeld; in het verhaal van Gen. 2 en 3 wordt het hem tot zonde gerc- kend, dat hij God evengclijk wil zijn. Bl.EKK zegt dit eenigszins anders: Nach Cap. 1 erschafft ,,Gott den Menschen vori Anfang au nach Seinem Bilde, wahrend es sich Cap. 2, 3 so dargestcllt findet, alsob der Mensch zur Aehnlichkeit mit Gott erst spater gekommen sei, dadurch, dass er zur Unterscheidung des Guten und Bösen gelangte" \'). Hier dus valt de nadruk op een vroeger en later van \'t naar Gods beeld geschapen zijn. G. In Gen. 1 leest men van zes Scheppingsdagen; in Gen. 2 slechts van één dag. H. De inhoud van Gen. 2 houdt geen rekening met het in Gen. 1 reeds verhaalde: In Gen. 2 ist auf den Inhalt des ersten (Gen. 1) keine Rücksicht genommen", zegt BLEEK, vielmehr im zweiten (Gen. 2) die Befruchtung der Krde und die Erschaffung der lebendigen Wesenauf derselben so erzahlt, als sei davon im Vorhergehendcn noch gar nicht die Rede gewesen" ²). I. Nog is er verschil in zake de schepping der plantenwereld. Die Schöpfung der Gewachsc auf Erden wird Cap. 1 \') T. a. _P. *) Bleek-Wellhausen : Einl. a. d. A. T.," t. a. p.

-ocr page 29-



		27

		unmittclbar auf Gottcs Wort zurück geführt, wahrend Cap. 2 das Hervorsprossen der Gestrauche und Krauter bezeichnet wird als vom Regen und von der Bebauung der Menschcn abhangig" \'). Ziedaar dan de gronden, die leiden tot het resultaat, dat Gen. i en 2 twee van elkander verschillende en tegen elkander strijdende verhalen bevatten. Zoo volledig en zoo objectief mogelijk gaven wij ze weer, de eigen (zij \'t dan ook soms vertaalde) woorden der critici gebruikende. Met \'t oog op die gronden moet dan thans ge- vraagd worden, hoc zwaar zij wegen, of zij en zoo ja, in hoe- verre zij recht van bestaan hebben en of ze met recht mogen geacht worden, vaste fondamenten te vormen voor hetgeen men er op heeft gebouwd. Bezien wc ze, om dit te weten, ieder op zichzelf van naderbij, en trachten we dus, dit doende, tegelijk aan te toonen: III. HUN AARD EN WAARDE. A. De eerste grond, door de critiek aangewezen, vestigt onze aandacht op Cap. 2 : 4. Daar begint iets nieuws, wat niemand, op zichzelven genomen, zal ontkennen. Met vs. 4 begint werkelijk iets nieuws, een nieuwe afdeeling. Dat daar evenwel geen nieuw verhaal, in den zin der critiek, begint, is duidelijk, zoodra de hypothese der critiek losgelaten wordt en men, dientengevolge, elè toledoot laat staan, waar het staat, waartoe men \'t meest volkomen recht heeft. Immers, Elè toledoot" is geen onderschrift, maar opschrift. Als zoodanig komt het tienmalen in Genesis voor. Het dient dus kennelijk den schrijver als middel om de te behandelen stof te rangschikken in tien afdeelingen. Niets dwingt er toe om het nu hier bij uitzondering onderschrift te maken, dan alleen \') Bi.ekk-Wei.i.hausen : Einl. .1. d. A. T.," t. a. p.

-ocr page 30-



		28

		de hypothese, die men telkens voorop zet, en die dan, omge- keerd, uit \'t geen openbaar wordt, weer bewezen moet worden. Bovendien pleit tegen de bewering, dat het onderschrift zou zijn, het volgende: 1. De eigen vertaling der critici van elè toledoot: dit zijn de geslachten of dit is de geschiedenis, waarbij Prof. VALETON uitdrukkelijk opmerkt, dat de Hebrecr daarbij dacht aan het- gecn na hem volgde, niet aan hetgeen acliter hem lag. De conclusie, dat het dus niet behoort bij Cap. 2 en 3, moet alzoo blijkbaar omgekeerd worden. Elè toledoot" zegt dat de geschiedenis van hemel en aarde volgt, en waarom daartoe de schepping des mensclien en \'t planten van den I lof niet zouden behooren, is ons niet duide- lijk. Wat Gen. 2 van die geschiedenis verhaalt, zijn o. i. zeer gewichtige gebeurtenissen, waarvan \'t belang geheel de Schrift door in \'t oog valt en in \'t oog gehouden wordt. 2. Met bovengenoemde beteekenis van elè toledoot in \'t oog, ziet men duidelijk, dat het als onderschrift in Gen. 2 : 4 op een zeer vreemde plaats zou staan. Immers, het voren ver- haalde geeft niet de geschiedenis (in den eigenaardigen zin van toledoot := levensgeschiedenis) van hemel en aarde, maar wel bevat het de geboorte, de sclicpping er van. In Gen. 2 : 4 en vervolgens volgt dan de geschiedenis, wat wij later nader hopen uiteen te zetten. 3. De vooronderstelling, dat van Cap. 2 : 4a tot Cap. 5 : 1 alles ingevoegd is. Is dat zoo, dan sluit Cap. 2 : 4a T*lN!"i1 (elè toledoot hasjamaim wehaaretz)onmid- dellijk aan Cap. 5 : 1, aldus beginnende: tt : v ■ (tsè sefer toledoot adam), wat een opschrift is. Het onder- schrift van Ca]). 2 : 4a sluit dan onmiddellijk aan dit opschrift, wat, op zichzelven genomen, geen bezwaar oplevert. Maar als nu Cap. 2 : 4a moet aanwijzen, dat in \'t volgende* de ge-

-ocr page 31-



		2₉ schiedenis van hemel en aarde zal worden verhaald en deze geschiedenis is niet te vinden vóór Cap. 5, zoodat ze daarin en in \'t geen verder volgt, moet worden gezocht, is er dan toch niet iets dubbels, een noodelooze herhaling in dat on- middellijk op elkander volgen van dit onderschrift en dit opschrift? 4. De Eenheid van Gen. 2 : 4. De eerste helft van \'t vers begint met elè toledoot, de tweede met Bejoom : Dit is de geschiedenis ten dage, dat, enz. Dezelfde verbinding is te vinden Gen. 5:1 en Num. 3:1. Waarom moet nu alleen Cap. 2 : 4 dat toledoot van Bejoom gescheiden worden ? Als telkens verbonden en de twee deelen van den zin aan elkander verbindende, protesteert het zelf tegen die scheiding. Voor de hand ligt, dat, wat elders één is, ook hier bij elkander be- hoort, en dan behoort, elè toledoot niet tot een ander verhaal of tot een andere oorkonde zelfs dan \'t geen er aan verbonden is door Bejoom en is dus ook geen onderschrift van Gen. 12 : 3. Dat ook Hoki.kmanx \') Cap. 2: 4a beschouwt als onder- schrift, is te wijten aan de wijze, waarop hij toledoot verstaat, n.1. als Entstehungen des lummels", welke vertaling reeds boven weersproken werd. Is dus elè toledoot opschrift, behoorende tot het clan volgende verhaal, dat geheel aan de beteckenis beantwoordt, dan staat het (in critische taal) als een Klohistische uitdrukking in een Jehovistisch stuk, weerspreekt als zoodanig de scheiding en tegenover elkander plaatsing dier stukken, vooronderstelt het omgekeerde en kou hier niets aangeven dan \'t begin van een nieuw hoofdstuk in en van \'t zelfde verhaal. Dit wordt nog duidelijker, als men, uitgaande van de stelling der critiek, let op den vooronderstelden redactor of compilator en zijn werk. In zijn woordenkeus in vs. 4

		\') Hoklemann : Die Einh. der Schöpfimgsberichte", p. 12. Deze geleerde treedt als apologeet op.

-ocr page 32-



		30

		(\'t gebruik van Jahwe Elohim bijv.) moet hij, volgens VAIHINGER, die Absiclit aussprechen uns über die Anstösse, welche die nachherige Abwechselung bereken könnte, glcich von vorn an hin weg zu heben" \'). Hij wil dus vereenigen zonder dat men \'t bemerkt, zóó, dat zijn oorkonden als één geheel zullen worden beschouwd. Hij doet daartoe moeite door verandering van woorden, enz. èn hij laat hier \'t opschrift elè toledoot staan, dat op tien plaatsen in Genesis \'t begin van iets nieuws aankondigt. Hij verplaatst het zelfs, zooals vroeger POTT en KNOBEL, later WELLHAUSEN, hebben gezegd, van Gen. I : I naar Gen. 2 : 4a. Zag hij dan niet, dat dit juist \'t tegenover- gestelde zou bewerken, dat elè toledoot juist zou doen denken aan iets anders en iets nieuws? Van den man, die het in Genesis tien malen en kennelijk telkens met opzettelijke be- doeling herhaalt, laat zich dit toch onmogelijk denken. Veeleer wordt daardoor het tegenovergestelde resultaat bevestigd. De man, die elè toledoot" daar nederschreef in Cap. 2 : 4, moet geweten hebben, wat het beteekende ; moet de bedoeling gehad hebben er opmerkzaam op te maken, dat hier een nieuwe afdecling begon; moet geheel vreemd geweest zijn aan de gedachte, dat, wat hij hier schreef, eigenlijk twee tegenstrijdige verhalen bevatte, die door hem zouden zijn vereenigd. Wij meenen dus met recht te mogen besluiten, dat Gen. 2 : 4 yeen recht treeft voor \'t resultaat der critiek. Letten wij thans op den in de tweede plaats aangevoerden grond, wij komen dan tot een zelfde slotsom. B. Dat vóór Gen. 2 : 4 de Godsnaam Elohim is, terwijl met dit vers \'t gebruik van Jahwe Elohim begint, is evident. Alleen, dat daaruit moet volgen het samen gevoegd zijn van twee verschillende oorkonden, is minder duidelijk. Wat het gebruik der verschillende Godsnamen in \'t algemeen betreft, dat dit gebruik noodzakelijk aanwijst de samenvoeging van

		\') Vaihinger, t. a. p.

-ocr page 33-



		31

		verschillende oorkonden, wordt door allerlei dingen weerspro- ken. Niet \'t minst daardoor, dat het telkens weer als criterium voor de bronnensplitsing den dienst weigert. Klohim en Jahwe worden tot Exod. 6 : 3 promiscue gebruikt, zoodat dit criterium bij het toepassen der scheidingshypothese dan ook telkens aan- leiding heeft gegeven tot allerlei tours de force," zooals de resultaten der critici zelven aanwijzen. Bovendien kan \'t verschil- lend gebruik der Godsnamen dikwijls en in vele gevallen bevredi- gend verklaard worden uit de beteekenis der namen, in verband met hetgeen de schrijver bericht. Vooral is dit waarheid van Jahwe Klohim", dat twintig malen in \'t boek Genesis voor- komt en altijd beteekenisvol mag heeten. Toegegeven wordt dit dan ook door critici als KüENEN, DELITZSCH, Könic; e. a. DELITZSCH vindt zelfs het gebruik van Jahwe Elohim gepast in de berichten, die ons aanschouwelijk maken, hoe de door Klohim geschapen wereld opgenomen wordt in de geschiedenis des heils", in welke uitspraak dus tegelijk wordt toegegeven, dat er een nauw verband bestaat tusschen Gen. 1 en 2 en dat dit zelfs in \'t gebruik dezer Godsnamen uitkomt. Breed- voerig handelt overigens over deze materie HENGSTENBERG in zijn Authcntie des Pentat." \'). Voor ons tegenwoordig doel, het aantoonen van\'t onvoldoende van dit criterium in zake Gen. 1 en 2, zij \'t volgende genoeg: In Gap. 2 : 4 is Jahwe Klohim jnct opzet gebruikt, niet urn uns über die Anstössc (van het compilatiewerk) hin weg zu hebcn" (\'t middel was tot dat doel niet zeer toereikend en ook zeer ongeschikt), maar om te zeggen, wat ook Prof. VALETON en met hem Prof. Mc CAUL (verdediger van de Eenheid der Scheppingsverhalen) leert: dat onder Elohim en Jahwe dezelfde God wordt verstaan.

		\') Henustenberg, t. a. p., I, 181414. Zie ook Hoedemaker : Moz. Oorspr.", 112 en22o, en Prof. McCAUL:The Mosaic Record. A\'uls to Faith\'\', V, p. 189236.

-ocr page 34-



		.^

		Of liet dan ook voor verklaring vatbaar is, in welken zin Klohim en in welken Jahwe wordt gebruikt en dus ook, waarom \'t gebruik der Godsnamen afwisselt ? Zeker kan dat verklaard worden en zelfs op velerlei wijze. Klohim wordt gebruikt van God in \'t algemeen, Jahwe in betrek- king tot Israël. Klohim is de Godsnaam voor den Schepper, Jahwe voor den God des Verbonds. Klohim is God als Schepper, Heer der wereld, Jahwe is God, staande in persoonlijke betrek- king tot den mensch. Klohim is de God van hemel en aarde, niet onderscheiden van, maar Dezelfde als Jahwe, de God, Die komen zal. Al deze verklaringen zijn in antwoord op boven- genoemde vraag gegeven en welke van die men nu wil aan- nemen of verwerpen, vast staat, dat \'t gebruik van Klohim en Jahwe en ook van Jahwe Elohim in Gen. 2 : 4 op bevredigende wijze kan worden verklaard. Moet dat Jahwe Klohim clan leiden tot \'t resultaat der critiek ? Roept \'t luide en alleen uit: Hier zijn twee verschillende oor- konden te zamen gevoegd? Is \'t niet mogelijk, kan \'t niet anders of hier zal de onpartijdige uitroepen: Ziedaar nu de naad, de voeg in \'t geen vereenigd werd \' ? Kan men zonder theologisircnde Aushülfe" niet aan deze slotsom ontkomen, omdat dit Jahwe Klohim dringt en dwingt tot de stelling der critiek? Wij zien \'t niet. Wij zien alleen, dat men bij voorop- zetting der critische hypothese tot deze stelling komt, dat om het te zien dus het gebruik van een bepaalden bril noodig is, en dat, zonder dit xpütrov \\pëviio<r, het een met \'t ander valt. Jahwe Elohim werd door den schrijver (zonder \'t critische standpunt is er geen compilator) hier geschreven om te zeggen dat Klohim en Jahwe dezelfde God bedoelt, en hij spreekt daarmede reeds de schoone gedachte uit, die nader in de heilsgeschiedenis zal worden ontwikkeld: De God des hemels en der aarde is voor den mensch tegelijk de God des heils". Stelt men zich trouwens op het standpunt der critiek, de

-ocr page 35-



		33

		vraag zou zich voordoen \') met \'t oog op de redactie dezer geschriften: Waarom lezen wij hier niet Jahwe-Zebaoth, den Godsnaam, die in den tijd der profeten zooveel werd gebruikt ? Staat men niet op critisch standpunt, \'t antwoord op die vraag ligt voor de hand : Die Godsnaam was het Mozaïsche tijdperk vreemd. Bovendien, aangenomen voor een oogenblik de waarheid van deze beide critische gronden, welke waarde hadden ze dan nog voor \'t critisch resultaat? Zij zouden de basis kunnen vormen, maar zeiden toch in geen geval meer dan dat de schrijver van Gen. I en 2 zijn stof uit twee verschillende oorkonden had geput, welk vermoeden op zichzelf tamelijk onschuldig is, en ook reeds door CAMP. VlTRINGA werd gc- opperd ²). Genoeg! Uit \'t bovengenoemde blijkt duidelijk, dat ook \'t verschillend gebruik der Godsnamen in Gen. i en 2 niet rechtigt tot de aanneming van het critisch resultaat. De dan volgende gronden der critiek blijken o. i. bij nader onderzoek mede onhoudbaar: C. De stijl van den Elohist (Gen. i), zoo heeft men opge- merkt, is anders dan die van den Jehovist (Gen. 2 : 4 en verv.). In Gen. 1 is de stijl kort, gedrongen, kroniekmatig, enz. Men herinnere zich het vroeger hieromtrent gezegde. De waarde van dezen grond, in verband met het daarop ge- bouwde resultaat der critiek, wordt duidelijk in \'t licht der volgende waarheden: Ieder schrijver van vroeger en later tijd is gedwongen geweest zijn taal en stijl te richten naar \'t onderwerp, dat hij behandelde, \'t Verhaal bijv. van feiten en gebeurtenissen zal een andere wijze van behandeling eischen dan de opgave van den stamboom van \'t een of ander vorstelijk geslacht. Paste men dit criterium toe op een of ander werk van een nog

		\') Door Keil tjedaan c. f.: Die Composit. des Pent." achter Comm.-Deut. ²) Camp. VlTRINGA: Observ. lil», v. dissert. 1 c. 4."

-ocr page 36-



		34 levenden schrijver, men zou hem de verrassende opmerking kunnen maken, dat zijn boek samengesteld was uit stukken van een zeker aantal schrijvers, die zicli kennelijk van elkander onderscheiden in stijl en woordenkeus. Niet anders was het niet den schrijver van Gen. i en 2. Zijn stijl is eerst kroniekmatig, kort, tabellarisch, majestueus verheven. Het hoc ontbreekt, alleen het dat wordt gemeld. Niemand zal dit bevreemden, die bedenkt wat \'t is, dat Gen. i beschrijft. Die een denkelijk tafereel wil geven, moet (wanneer hij althans zijn fantasie niet den vrijen loop wil laten) zich categorisch uitdrukken. Nog moet ieder schrijver dat doen, die iets groots, iets verhevens, iets plechtigs wil teekenen. Dan wordt de stijl kort en gedrongen en daardoor te indrukwekkender en in karakter meer overeenkomende met de te behandelen stof. Gaat dezelfde schrijver over tot beschrijven van aardsche, meer voor de hand liggende, minder verheven dingen, die beter in \'t raam onzer menschelijke voorstellingen kunnen worden gevat en dus ook beter, nauwkeuriger in menschelijke woorden kunnen worden beschreven, dan zal de stijl vanzelf vlotter, loopender worden. Het hoc kan clan ruim en breedvoerig ge- teekend worden. O. i. ligt daarin de oplossing van \'t verschil in stijl, waardoor Gen. I2 : 3 en Gen. 2 -.425 zich kenmerken, en die het voor de hand liggende van deze oplossing opmerkt, vraagt hij niet onwillekeurig of \'t wel immer mogelijk ge- weest zou zijn, dat men een dergelijk gebruik van deze dingen maakte, wanneer men niet a priori van de analyse-hypothese was uitgegaan ? Met de opmerking, dat Gen. 2 in tegenstelling met Gen. 1 anthropomorphistisch is, staat het evenzoo. Of is \'t niet en minder anthropomorphistisch wat Gen. 1 vermeldt: God zag", God zeide", laat ons menschen maken," enz.? .Allerminst mag dan zeker op dezen grond tot de scheiding der Scheppingsverhalen besloten worden en wederom is het niet

-ocr page 37-



		35

		anders met de waarde van \'t volgend bewijs, mede nog aan den vorm ontleend. D. De taal, zoo heet het, verschilt in de aangewezen oor- konden. Bij ieder der opgegeven verschillen staan wij afzon- derlijk stil: i. In den Elohist (om dit \'t eerst te noemen) lezen wij P"lWP D\'Oti\'n, (hasjamaim we haaretz), in den Jehovist is de volgorde omgekeerd : D^Ot^l P^tf, (cretz we sjamaim) of (ver- taald) in \'t eerste: de Jiemcl en de aarde, in het tweede : aarde en hemel. Nu zou men kunnen zeggen en dan reeds ware dit verschil verklaard : In Cap. 2 : 4 en verv. gaat de schrijver meer bepaald over aarde en hemel handelen. Hij stelt nu de plaats (de aarde) voorop, waarop de verder te verhalen ge- schicdenis zal plaats hebben. Hij de later te geven vertaling en verklaring van vs. 4 komen \'t recht en de kracht van deze opmerking meer aan \'t licht. Thans evenwel is die kracht te gevoelen overbodig, want om de waarde van dezen critischen grond te doen begrijpen, is \'t volgende o. i. genoeg. Ken dergelijke omzetting van woorden, tot één en dezelfde uitdrukking behoorende, is te vinden: Gen. 1 : 26 en Gen. 5:3. In \'t eerste is \'t ljnW3 "I^VS (besalmecnoc cidmoetnoe), naar ons beeld, naar onze gelijkenis". In het tweede is \'t omgekeerd: 107ÏD iniöH3 (bidmoeto ce- salmo), naar Zijne gelijkenis, naar Zijn beeld". Daar even- wel is die omzetting nog nooit reden van splitsing geweest. Integendeel behooren Gen. 1 en Gen. 5 volgens de critici beide tot den Elohist. Waarom mag nu daar dezelfde schrijver wel een dergelijke omzetting gebruiken, en mag die van Gen. 2 : 4 het niet doen ? Onwillekeurig doet zoo iets weer denken aan een partijdige zienswijze en die gedachte wordt nog sterker door de vol- gende opmerking. De Septuaginta nl. heeft beide in Gen.

-ocr page 38-



		36

		i en 2: hemel en aarde. De volgorde is daar dezelfde. Nu wordt het de vraag : Wat is de oorspronkelijke tekst, die van de Masoreten of die van de LXX? ,;De eerste", antwoordt de critiek. De Septuaginta heeft hier opzettelijk veranderd met \'t oog op Gen. i." Nu redeneert men dikwijls omge- kcerd: de Septuaginta heeft de oudste lezing, bijv. Exod. 3640. Deed men dit nu hier ook, clan verviel natuurlijk \'t verschil en zou het blijken, dat in de oudste lezing de om- zetting der woorden niet bestond. Waarom doet men dit nu niet ? Waarom moet nu hier de Septuaginta de jongste lezing hebben ? Ligt er ook in deze redeneering een tendenz ? Zou ook hier de vooropgezette hypothese, die a tout prix moet worden bevestigd, zich laten gelden ? 2. Een tweede opmerking der critiek is de volgende: In \'t eerste Scheppingsverhaal wordt gebruikt de uitdrukking nüpjl "DT (Zakar oc nekeeba), Gen. 1 : 27, en in het tweede r\'..: tt Scheppingsverhaal is het {^\'tf (isch) en Pl$N(ischa), bijv. Gen. T * 2 : 23. Het eerste kenmerkt den Pricstercodex, het tweede den Jchovist. Wat is nu in dezen waarheid ? Deze bewering ? Ja, als men weer de critische hypothese vooropzet! Doet men dit niet, dan lost \'t raadsel gemakkelijk op, want beide uitdrukkingen worden eenvoudig gebruikt in hunne betcekenis, "13T (Zakar) TT bijv. is niet gelijk vir, man, een man (de persoon), maar aan mas, het mannelijke, \'t collectivum, *Wtt* (isch) daarentegen is gelijk man (de enkele persoon). Dat nu Gen. 1 :27 \'t eerste voorkomt, is nogal natuurlijk. God schiep den mensch (geheel in \'t algemeen) naar Zijn beeld ; naar \'t beeld van God schiep Hij hem ; mannelijk en vrouwelijk schiep Hij ze." God schiep den mensch dus sexueel in twee geslachten, wil het zeggen. Dat nu Gen. 2 U^N (isch) gebruikt, is even na- tuurlijk, omdat er geen sprake is van den mensch in \'t alge-

-ocr page 39-



		37

		meen (als type van een bepaalde species) noch van het mannelijk geslacht, maar van één man, één persoon: Adam. Met H3p3 en n$N is \'t niet anders. Zij zijn eenvoudig opposita van ~OT en $\'H. T T De waarheid hiervan vindt men bevestigd door Matth. 19:4, waar Gen. 1:27 wordt aangehaald. Men leest daar \'t neutrum xpasv xxt Si-j/tv. Matth. 19:5, aanhaling van Gen. 2 : 24, waar de vrouw qua persoon bedoeld wordt, heeft yjvxtxx. Beteckendcn Zakar oe nekecba en isch ischa \'t zelfde, dan had vs. 4 moeten gelezen worden: SivSpx v.xl yvvxïzx. Op de eigenaardige beteekenis dezer uitdrukkingen in verband met de plaats, waar zij staan, moeten wij mede later terug- komen. De waarde van deze critischc opmerking zal door het reeds gezegde duidelijk genoeg zijn. Stellen wij thans een derde verschil in taal aan de orde : 3. In den Elohist," zegt men, keeren telkens vaste vormen terug: En God zag, dat \'t goed was", en God zcide", enz. In den Jehovist worden die gemist." Ook dit verschil laat zich eenvoudig verklaren. Dergelijke formule-achtige uitdrukkingen zijn zeer gepast na het ver- haal van gelijksoortige feiten. Daar alleen zelfs kunnen zij worden gebruikt. Gen. 1 voldoet aan dat vereischte, Gen. 2 als aaneengeschakeld verhaal van ongelijksoortige feiten niet. 4. Een vierde opmerking is deze: Het eerste Schcppings- verhaal gebruikt flNn (haaretz), het tweede nönSH (haadama). \\ V T T T T -: T Nu is dit vooreerst slechts waar cum grano salis, want ook *T"ISH** komt meermalen voor in Gen. 2 : 425 (bijv. vs. 5 en 6), maar ook, afgezien daarvan, wordt ook hier \'t ver- schillend gebruik niet door de beteekenis der woorden ver- klaard ? Beteckcnt het eerste aarde, het tweede is gelijk aard- bodem. Het engere, meer plaatselijke begrip van \'t laatste

-ocr page 40-



		38

		woord komt volkomen tot zijn recht in Gen. 2 : 425. Lees vs. 7: De mensch wordt geformeerd uit \'t stof van den aardbodem." Is dat begrip hier niet gepaster dan dat van aardbol in den ruimsten zin des woords ? Niet anders is het vs 9: De boomen spruiten uit den aardbodem." Lees in de plaats daarvan aardA?/", gebruikt in tegenstelling met den hemel, en men voelt het ongepaste. Als de landman zegt, dat hij \'t zaad aan de aarde heeft toevertrouwd, of als de tuinman vertelt, dat dit of dat plantje boven de aarde komt, denken toch geen van beiden aan den aardfo/, gemeten van Noord- tot Zuidpool. Het gebruik van \'t woord nO"Nn (haadama) zegt zelf, dat 1 T T 1 T \'t verhaal zich beweegt op enger, meer plaatselijk gebied dan Gen. 1, en het pleit dus tegen \'t vermoeden, dat hier een afzonderlijk Scheppingsverhaal zou gevonden worden. In een Scheppingsverhaal qua talis mocht met reden het meer uit- gebrcidc begrip van t^"lSn (haarctz) worden verwacht. Evenzoo is het met \'t volgende: n.1. 5. Met \'t verschillend gebruik van de verba *N13 (bara) en T T "lt£^ (asa). Het eerste beteckent: scheppen in \'t algemeen, T T iets te voorschijn roepen, dat te voren niet bestond ; het tweede betcekent: maken, vormen, waar de grondstof voorhanden is. Heide staan dus op hun plaats, zooals we nader hopen aan te tooncn. Ook \'t gebruik van ilt!^ (asa) in Gen. 2 : 425 T T pleit tegen de bewering, dat daar een Scheppingsverhaal zou moe- ten worden gezocht. Hier zij alleen nog opgemerkt, dat op critisch standpunt ook dit criterium niet opgaat, nfcj^** (asa) komt ook voor in Gen. 1:31 en in Gen. 2:2 en 3, in den Klohist dus, en kan daarom geen kenmerk van den Jchovist zijn. 6. Wat aangaat het gebruik van (toledoot), dat uitsluitend Klohistisch zou zijn, wanneer onze vroegere rede- neering omtrent \'t opschrift in Gen. 2 :4 de rechte is, dan

-ocr page 41-



		39 zou dit woord juist hier in een Jehovistisch stuk worden gevonden. Resteert nog: 7. üe vorming van den accusativus door middel van J"\|N (eet), waardoor de Priestercodex zich zou kenmerken, in onderscheiding van den Jehovist, die suffix-a gebruikt. Op \'t eerste gezicht zou men bij \'t vernemen van deze opmerking in den waan geraken, dat in \'t I Iebr. de vorming van den accusat. even goed op de eerste als op de in de tweede plaats genoemde wijze kan plaats hebben. Het gebruik van HN (eet) of dat van suffixa hangt geheel van de wille- keur des schrijvers af en de voorliefde voor een van beide kenmerkt hem. Dat is toch de vooronderstelling, waarvan men, deze opmerking makende, moet uitgaan, zal ze waarde hebben. Nu is dit evenwel niet alzoo. De vorming van den accu- saticf is niet willekeurig en alleen maar afhankelijk van de voorliefde van een schrijver voor J"lK (eet) of voor suffixa. Het Suffixum Vcrbi," zegt GliSKNIUS, ist eigcntlich immer Accusativ und bildet daher das gcwöhnlichste Mittel um den von einem Verbum regierten Accusativ des Pronomen aus zu drücken" \'), terwijl daarop deze aanmerking volgt: Der Accusativ des Pronomen niuss mittelst des flX ausgedrückt werden wenn das Pronomen nachdrücklich voransteht, wenn das Verbum einen doppelten Pronominal-accusativ bei sich hat," u, s. w. \') Bovendien geldt aangaande de accusatief- vorming .met HN, dat deze dan alleen kan worden gebruikt, als het in dezen naamval geplaatste woord reeds nader bepaald is, bijv. door \'t Artikel of door een Genitivus, enz. \'^l).

		\') Gksknius: Hebr. Grammatik," 22te Autl., p. 268. ²) idem. p. 260.

-ocr page 42-



		40

		Hier zijn dus vaststaande regels, die alle willekeur en voorliefde uitsluiten. Die nu Gen. i en 2 met \'t oog op deze accusativus-vorming doorleest, bemerkt vooreerst, dat wat als kenmerk van het eerste verhaal opgegeven wordt, ook in het tweede gevonden wordt, want de accusativus met *TMi* kan men bijv. ook vinden Gen. 2 : 19 en 24, dus bij den Jehovist. In de tweede plaats blijkt het bovendien, dat de schrijver zich eenvoudig hield aan de vaststaande regels, bijv. Gen. 1 : 1 IHtfn flNl DVJt^rï r\\ü (eet hasjamaim we eet haaretz) wordt nK (eet) gebruikt, terwijl de accusativus door \'t lidwoord bepaald is. Daarentegen Gen. 2:4: D\'Eïfl t"ltf (erctz wesjamaim) ontbreekt r\\H, maar ook* de nadere bepaling. Gen. 2 : 24 wordt weer J"IN gebruikt, want de accusativa zijn door suffixa nader bepaald. Zoo blijft er o. i. weinig over van verschil en voorliefde en wat dies meer zij en weer rijst de oude vraag: Hoe kwam men toch tot zulke beweringen; moet de causa malorum niet in de hypothese worden gezocht ? Dat geen der opgegeven eigenaardigheden in de taal dus kan dienen om het gevoelen der critici te steunen, meenen wij thans gerust te mogen constateeren. Trouwens, van critischc zijde zelve schijnt men niet al te vast te durven steunen op deze en dergelijke dingen: Der Elohist und der Jehovist," zegt DlLLMANN, sind untcr sich sehr gleichartig. Sie haben viele Stoffe gemeinsam mit einander, so sehr, das die eine jedenfals von der andern abhangig sein muss" \'). Prof. WlLDEBOER oordeelt: De critische ontleding staat vaak verlegen bij de splitsing der bronnen in J. en E. Uit denzelfden tijd afkomstig en in een zelfden geest geschreven, komen zij ook zóó overeen, dat het met geen mogelijkheid is uit te maken, wat van ieder afzonderlijk is. Daarbij komt \') A. DlLLMANN: Die Bücher Numeri Josua", S. 615.

-ocr page 43-



		41

		dat taal en stijl zeer weinig verschillen en de karakteristiek daarvan berust op een zeer twijfelachtige analyse" \'). Bei der Art", zegt BLEEK, wie der spatere Schriftsteller vielfach und im weiteren Fortgange des Werkes immcr- mehr, in Beziehung auf die altere elohistische Schriftverfahren ist, lasst sich in manchen Fallen nicht mehr in Einzelnen eine sichere Bestimmung und Scheidung dessen, was derselben angehört hat und was nicht, bewerkstelligen" ^l). En als nu elders nog beweerd wordt, dat die scheiding nog het best bewerkstelligd kan worden in \'t Scheppings- en \'t Zond- vloedsverhaal en de redenen waarom men in het eerste scheidt, bij eenig onderzoek, volkomen onhoudbaar blijken, wat dan van \'t overige te verwachten? Geleerden, die de zwakheid der argumenten zelve erkennen, eerden o. i. zichzelvcn, als zij ze lieten varen met een non tali auxilio" of althans erkenden, dat wat op dergelijke gronden moet worden gebouwd, schijn noch schaduw heeft van een vaststaand zvetenschappelijk resultaat, dat, als zoodanig, objectief door ieder moet worden erkend. Na het boven gezegde meenen wij dan ook met de meeste vrij- moedighcid te mogen concludeeren tot de onhoudbaarheid der critische gronden, ontleend aan den vorm van Gen. i en 2. Gaan wij thans over tot de behandeling der tweede groep, nl. tot die van de critische Gronden, ontleend aan den inhoud. In het eerste Scheppingsverhaal," zegt men, is de mensch de laatste, die geschapen wordt, terwijl planten en dieren reeds geschapen zijn; in het tweede wordt, zoodra de aarde voorhanden en door een nevel vruchtbaar gemaakt is, eerst de mensch (Cap. 2 : 7, 8), dan \'t plantenrijk (vs. 9) en cindclijk (vs. 19) de dierenwereld geschapen". Wij vragen: Is dat waarheid? Wat hier aangaande Gen. 1 \') Wildehoek : Letterkunde des O. V". ^a) Bi.eek-Wéi.lhausen : Einleit u. d. A. T", p. 100.

-ocr page 44-



		42 gezegd wordt, stemt ieder toe, maar het omtrent Gen. 2 ge- zegde, kan dat ook maar een oppervlakkig onderzoek door- staan? Ziet men \'t waarlijk niet, dat deze verschillen of tegenstrijdigheden alleen ontstaan door \'t vooropzetten der critische hypothese; dat, om ze te zien, het bepaald nood- zakelijk is door een bepaalden bril te kijken, omdat ze dan eerst en dan alleen bestaan ? Zoodra de aarde voorhanden is," wordt in het tweede verhaal, enz. Wij vragen: Waar staat dat voorhanden worden ? Het tweede verhaal begint met Cap. 2 : \\b. Immers, het eerste ver- haal moet hiervan gescheiden worden ! De inhoud daarvan rekent niet mede. Ik heb dus niets dan Cap. 2 : 4b. Daar moet het staan. Staat daar nu, dat God de aarde schiep, dat ze iverd} De critische vertaling zelve luidt: Ten dage, dat God JAHWK aarde en hemel maakte." Zeker een vreemde, sobere, karige, weinig zeggende uitdrukking, als men er mede zeggen wil: God schiep aarde en hemel.\'\' Kennelijk wordt dat scheppen voorondersteld en wil men verhalen, wat ten dage, in den tijd van \'t maken van aarde en hemel plaats had of gebeurde, aangenomen, dat ïTB\'V (asa) \'t zelfde beteekent als K"13 (bara). TT TT Voor de hand ligt dus veel meer, dat hier Gen. 1 vooronder- steld wordt dan \'t omgekeerde. Even absurd is de verklaring: Nadat de aarde door een nevel vruchtbaar gemaakt is, wordt de mensch geschapen." Noodig is het, mede om de waarde van andere, te voren genoemde verschillen, te beoordeelen, Gen. 2 : 4b, 5 en 6 te lezen: Ten dage," zoo lezen wij vs. 4b, ;,dat God JAIIWK \') aarde en hemel maakte" .... Waar volgt nu de slotzin? Sommigen willen (DlLLMANN bijv.) in vs. 7. Vs. 5 en 6 is dan tusschenzin. Zulk een lange tusschenzin is in het Hc- breeuwsch evenwel, volgens Prof. VALETON, ondenkbaar, vol- gens KlCll, onwaarschijnlijk, ofschoon de syntaxis er geen

		\') Vei-taliny van Prof. Vai.kton.

-ocr page 45-



		43 bezwaar tegen heeft. Dus begint de slotzin niet bij vs. 7. Waar dan? Prof. VALETON zegt bij vs. 5 en vertaalt: Ten dage, dat God J.UIYVK aarde en hemel maakte, toen ontstond er nog geen struik des vclds op de aarde en ontsproot er nog geen kruid des vclds, enz." Grammatisch is evenwel ook dit onwaarschijnlijk, maar omdat deze geleerde 4a als onderschrift bij Cap. 12 : 3 voegt, blijft hem niets anders over. Laat men evenwel 4a staan, waar \'t staat, dan resteert, na hetgeen gezegd is, vs. 4 in zijn geheel te kitcn en vs. 5 cen nieuwen zin te beginnen. De vertaling van vs. 4 wordt dan: Dit is de geschiedenis des hemels en der aarde, ten dage, dat de Hccrc God aarde en hemel maakte." Volgt vs. 5. rrn\' (jihjè) is Imperfectum en moet, als aangevende een onvoltooidcn toestand, alsmede gelet op het volgende nOlP t : (jitsmach), vertaald niet door zvas, maar door tverd, ontstond. De vertaling wordt dus de volgende: Toen ontstond (groeide) er nog geen struik des velds op de aarde en sproot er nog geen kruid des vclds uit, want de Hcere God had niet doen regenen op de aarde en een mensen was er niet om den aardbodem te bouwen." \'t Had dus niet geregend, maar: vs. 6: Maar een damp was (of is) opgegaan uit de aarde en bevochtigde den gansenen aardbodem." Wat zeggen nu deze verzen? Vs. 5 : Kr waren geen planten", zoodat hier dan strijd is met Gen. 1, waar de schepping der planten reeds is verhaald. Neen, dat staat er niet en kan er zelfs niet gelezen worden. Er staat, dat de ontwikkeling en groei der planten nog niet ingetreden is, omdat \'t nog niet heeft geregend en er geen menschenhand was voor de cultiveering \'). Omdat dit er staat, heeft vs. 5 zin en be- teekenis. Opgevat als zou er gezegd zijn: er waren geen

		) Wij komen later op deze verzen terug.

-ocr page 46-



		44

		planten, wordt het onzin. Kr zouden dan nog geen planten zijn, omdat het nog niet had geregend en de mensch er nog niet was. Waren regen en mensch dan onmisbare voor- waarden, conditioncs sinc qua non, voor \'t scheppen der planten? Zij zijn dit voor den groei en de cultiveering daar- van, maar regen en mensch scheppen geen planten. De tegenwerping: Als er wel planten waren, maar geen plantengroei, wat aten dan de volgens Gen. i reeds geschapen dieren?" is van weinig beteekenis, als men er op let, dat hier geen sprake is van een tusschentijd, wat wc nader hopen aan te toonen. Staat er nu in Cap. 2:4, 5 en 6 zooveel als: i^ste moment de aarde wordt voorhanden", 2^(,e moment er zijn geen planten", 3^<le moment de aarde wordt vruchtbaar door een nevel"? Het is o. i. eenvoudig onmogelijk, dat hier aldus te lezen, als men het er niet lezen wil, omdat het gelezen moet worden. Evenmin geeft Cap. 2 :425 reden om hier te spreken van een verschil in volgorde in de scheppingen van planten, dieren en den mensch. Zal dat verschil bestaan, dan moet er hier sprake zijn van die scheppingen en het is niet best mogelijk die hier te vinden. Cap. 2 : 7 verhaalt dan de schepping van den mensch. Wij willen voor t oogenblik aannemen, dat lï\'51 (wajitscr) niet als 1\'lusqiiam perfectum mag vertaald worden (zooals de Stat.- Vertal. doet), waardoor dit vers dan zou moeten terugzien op een vroeger verhaal aangenomen, dat het als imperfectum moet worden vertaald, als wanneer het, minst genomen, nog altijd daarop kan terugzien ; de schepping van het plantenrijk zal clan, volgens eigen aanwijzing der critiek, volgen in Cap. 2 :9. Dat dit in vs. 9 moet staan, als hier een afzonderlijk Scheppingsverhaal gegeven wordt, is duidelijk, maar dat het er staat, is minder duidelijk. En de Heere God deed uitspruiten," zoo luidt vs. 9, alle

-ocr page 47-



		45

		geboomte". Ook verder is alleen sprake van boomen. Nu is doen uitspruiten" niet hetzelfde als scheppen en geboomte een vreemd collectivum voor \'t gehecle plantenrijk, waarvan men hier de schepping wil verhalen. Even wonderlijk is vs. 19, opgevat als scheppingsverhaal van de dieren. Want als de Heere God uit de aarde al het gedierte des velds en al het gevogelte des hemels maakte, bracht Hij die tot Adam," enz. Blijkbaar bedoelt dit vers niet als hoofdmoment de mcde- deeling van het maken van al \'t gedierte, enz., maar het brengen van al de dieren tot Adam. Zou hier de schepping van \'t dierenrijk vermeld zijn, dan ontbreken bovendien de vis- schen, die hier niet worden genoemd. Wij zien dus ook voor \'t verschil in volgorde geen grond. Evenmin zien wij grond voor de bewering: In \'t verhaal van Gen. 2 heeft het nog niet geregend, in Gen. 1 wel. In Gen. 1 is geen sprake van regen. Daar staat nergens, dathctieWge- regend had op het tijdstip, waarvan Cap. 2 : 5 spreekt. Op dezelfde lijn staat \'t woord: Het eerste Scheppings- verhaal begint met den afgrond, waarover \'t licht opgaat; het tweede met de aarde, waarop\'t nog niet heeft geregend". Gen. 2:4 en 5 zegt niet: God schiep de aarde, ook niet hoe Hij schiep, maar zegt alleen, dat ten dage, als de Heere God aarde en hemel maakte, er nog geen struik des velds groeide, enz. Van geen ander gehalte is de opmerking: In Gen. 1 wordt gesproken van 6 Scheppingsdagen, in Gen. 2 slechts van één dag. Men leest in Gen. 2 niet van één dag. In vs. 4 komt de uitdrukking voor ten dage, dat". Niemand zal dat toch gelijk willen stellen met één dag. Of is dan alles, wat Gen. 2 en 3 verhalen, in één dag gebeurd, althans volgens den schrijver? Een ander verschil moet dit zijn: In Gen. 1 schept God door Zijn machtwoord, in Gen. 2 met Zijne handen."

-ocr page 48-



		₄6

		Dit laatste moet dan zien op de schepping van den mensch in Gen. 2. Maar juist aangaande die schepping lezen wij van geen machtwoord in Gen. 1. Bij de andere schep- pingen is \'t vermeld: Daar zij licht," enz. Hier niet. Er staat eenvoudig: God schiep den mensch". Het dat wordt gecon- stateerd, het hoe volgt in Gen. 2. Ditzelfde geldt van \'t woord : De schepping van de vrouw heeft in Gen. 1 op andere wijze plaats dan in Gen. 2, nl. door Gods machtwoord en tegelijk met den man ; in Gen. 2 afzonderlijk en uit Adam\'s rib." Afgezien nu van hetgeen Demtzkcii wil, datlptf (oto) en Ofltf (otaam) in Gen. 1 : 27 T heenwijzen naar een afzonderlijke schepping van man en vrouw, lezen we eenvoudig in \'t genoemde vers man en vrouw (als man en vrouw, mannelijk en vrouwelijk) schiep Hij ze." Van een machtwoord geen spoor en van een tijds- bepaling (tegelijk of iets dergelijks) evenmin. Hen opmerking van gelijke waarde volge hier: Adam wordt in Gen. 1 geschapen naar Gods beeld en de schrijver van Gen. 2 en 3 maakt het hem tot zonde, dat hij Gode even gelijk" wil zijn". Maar is dan geschapen naar Gods beeld" hetzelfde als Gode even gelijk," \'t zelfde als het als God zijn ? Als \'t op zichzelf geen ongerijmdheid ware, kon men opmerken, dat Gen. 1 : 28 in flagranten strijd is met deze opvatting. Het is toch dwaasheid aan iemand, die als God geschapen is, de heerschappij toe te wijzen over \'t gedierte der aarde, die hij als God, zooals vanzelf spreekt, reeds bezit. Voor al de genoemde verschillen zien wij aldus zelfs geen schijn van bewijs. Wij zien alleen, dat, als men begint met hier twee Scheppingsverhalen te vinden, deze verschillen zich voordoen, maar dat ze zonder dat eenvoudig niet bestaan. Als het stelsel er niet toe dwong, zou men nimmer tot deze resultaten komen, want om ze te krijgen, moet blijkbaar gezondigd worden tegen de duidelijke bedoeling van den tekst.

-ocr page 49-



		47

		Zonder de minste aanmatiging mecnen wij clan ook te mogen constateeren, dat ook de critische gronden, ontleend aan den inhoud der beide capita, volkomen onhoudbaar zijn en alleen hun ontstaan te danken hebben aan de voorop- gezette hypothese, die er dan weer uit bewezen moet worden. Noch stijl, noch taal, noch inhoud rechtvaardigt dus de stelling, dat Gen. i en 2 twee Scheppingsverhalen bevatten, en moet dus reeds uit de onwaarde van de gronden, waarop het steunt, besloten worden tot de onhoudbaarheid van het resultaat der critiek, dit besluit wordt nog versterkt door een enkelen blik op de dilemna\'s, waarin de scheidingshypothese onvermij- delijk brengt en waarop wc reeds met een enkel woord wezen. Het zijn de volgende: I. Wat te denken van den inhoud dezer hoofdstukken, als zij twee verschillende en strijdige Scheppingsverhalen bevatten ? Wat is waarheid, wat historie, wat mythe of iets anders? Bovendien, mag Gen. i2:3 een geregeld Scheppingsverhaal vormen, wat wordt er qua talis van het tweede, van Gen. 2 : 425? Men leze het, na goed zichzelven te hebben ingeprent, dat het een Scheppingsverhaal is \')! Het begin vs. 5 en 6 plaatst ons dan voor een vochtige aarde, van nevelen omgeven. In deze woestenij wordt de man geschapen, eigenlijk te vroeg, want een geschikte vvoon- plaats is er niet voor hem en evenmin voedsel. Hij is als \'t kind des armen en eigenlijk nog minder, want dit vindt nog bij zijn geboorte woning en voedsel gereed. Als de mensch geschapen is, maar eerst daarna, wordt dan de Hof van Eden geplant (vs. 8) en God stelt den mensch daarin. Hoe dat planten van dien Hof evenwel geschieden kon, is een onoplosbaar raadsel, want boomen zijn er nog niet. üie spruiten eerst uit (vs. 9) na \'t planten van den Hof.

		\') c. f. HoELEMANN : Die Einli. <ler beiden Schöpfungsberichte", p. 6 0117.

-ocr page 50-



		₄8

		Spreekt bovendien vs. g van spijze voor den mensch, nog later (vs. 10) vindt hij eerst water om zijn dorst te lesschen. Tot vs. 11 genaderd, heeft men nog niets gehoord van de schepping des hemels, der hemellichamen, enz. Ook in \'t verdere wordt deze niet vermeld. Dat verhindert evenwel niet, dat wij hier verder een minuticuse aardrijkskundige beschrijving vinden en dat, terwijl men nog alleen van de schepping der aarde, van die des menschen, van \'t planten van den Hof en de daartoe bcnoodigde boomen heeft gehoord. Vs. i s wordt de mensch clan nog eens in den Hof gesteld en wel om dezen te bewaren. Waarvoor ? Zeker niet voor ver- woesting van de zijde der dieren, want dieren zijn er niet. Eerst wordt dan de Goddelijke gedachte vermeld, dat het niet goed is, dat de mensch alleen zij, en daarop volgt dan de schepping der dieren en de naamgeving, en eindelijk, na dit alles, de schepping der vrouw. Die der dieren, hoc gewichtig ook in een Scheppingsverhaal, wordt slechts en parenthese" en dan nog onvolledig vermeld. Als Scheppingsverhaal opgevat, blijft er dan iets anders over dan Gen. 2:425 ein Convolut von Inconvenienzen" of ein Imbecillitat" te noemen ? Die een verhaal, van welken aard ook, uit een zeker oogpunt beschouwt en daardoor in samenhang, inhoud, enz. zoo groot een verwarring ziet aan- gericht, zal toch wel tot de slotsom moeten komen, dat zijn wijze van zien niet de rechte was! Of zijn gedachte om- trent \'t eenvoudig gezond verstand van den schrijver zal zeer laag moeten zijn en dit leidt ons tot een tweede dilemna, waarvoor \'t resultaat der critiek onverbiddelijk plaatst. 2. Immers, wat te denken van den redactor ? Hij vereenigt op wat wijze? Hij wil \'t zóó doen, dat men aan zijn arbeid geen aanstoot neemt, dat hetgeen hij deed niet eenmaal op- gemerkt wordt. En hij begint met in Cap. 2 :4 duidelijk voor ieder een scheidpunt te laten. Hij vergeet heclcmaal, dat, vóór hij vereenigen kan, de onmetelijke verwarring, die in

-ocr page 51-



		49

		zijn tweede verhaal hcerscht, uit den weg moet geruimd en dat dan nog de grove verschillen moeten uitgewischt en ver- effend worden. En dat zijn arbeid dan nog verraden zal worden door \'t verschil in stijl en taal, komt niet eenmaal bij hem op. Wat deed hij een dergelijk werk te ondernemen! En als hij het toch deed, waarom dan dat vermommen van zijn ar- beid ? Dat was immers niet noodig in zijn dagen! Kr stak geen kwaad in. \'t Was geen vroom bedrog, zeggen de critici. Heelemaal niet. Dat erganzen" van oude geschriften was toen gewoonte ook onder andere volken. Men zag daarin niets kwaads. Waarom liet de rcdactor dan niet eenvoudig na, wat nu toch maar zoo gebrekkig geschiedde, \'t uitwis- schen der kenmerken, die hem en zijn werk zouden verraden, als wat hij deed, toch zoo volkomen onschuldig was? 3. Wat te denken van de Goddelijke openbaring, met of in deze verhalen gegeven? Aangenomen, dat er alleen van \'t laatste sprake kan zijn, druischt het niet rechtstreeks in tegen \'t begrip van Goddelijke openbaring, dat deze zich zou laten hullen in een kleed, bestaande uit waarheid en leugen ? Aan het einde van zijne beschouwing over den Pentateuch zegt VAIHINGKR (vertaald) \'t volgende: dat, niettegenstaande de resultaten van zijn onderzoek, hij toch den Pentateuch voor een werk houdt, dat geschreven is door schrijvers, gedreven door den H. Geest?\' Het kan ons," zoo luidt het, slechts met dank aan God vervullen, dat de geschiedenis van Zijn volk zoo mcistcr- haft zusammengestellt" tot ons gekomen is." Het blijft \'t Woord Gods in eeuwige kracht en zuiverheid, al moeten wij er ons aan gewennen de inklceding van dat Woord anders te beschouwen ^])." Hoe men dat nu rijmt met de resultaten der critiek, is ons eenvoudig onmogelijk te begrijpen. Met \'t oog nu op Gen.

		\') Heizog: Real-Kncycl.\'». XI, Art. Pentat. 4

-ocr page 52-



		50

		1 en 2: verhalen, die strijden en verschillen, zoodat men niet weet, wat waarheid is; verhalen, vereenigd door een redactor, die zijn best doet, ons wijs te maken, dat hij niet vereenigt, pogingen doende uns über alle Anstösse hin weg ,,zu heben" die verhalen zullen zijn meisterhaft zusammen- gestellt", zuiver, heilig, ja zelfs zullen zij de inkleeding zijn van Gods Woord en de schrijvers zullen gedreven zijn door den H. Geest!! Wie \'t vatten kan, vatte het. C). i. behoort er groote moed toe tot het doen van zulke uit- spraken, na een dergelijke beschouwing van een en ander gegeven te hebben. Wij kunnen niet anders zien of tegelijk met \'t aannemen der critische resultaten moet vervallen iedere Goddelijke openbaring in de Schrift; moet vervallen \'t hebben met of ook maar in de Schrift van Gods Woord; moet ver- vallen ieder inspiratie-begrip, dynamisch of mechanisch ; moet vervallen zelfs de eenvoudige geloofwaardigheid en betrouw-\' baarheid van het verhaalde, lui dat van critische zijde althans iets daarvan gevoeld wordt, blijkt zeker niet \'t minst uit den ijver, waarmede het telkens weer wordt ontkend. Trouwens, ook de geschiedenis kan hier medegetuigen. Men leze de beschouwing van Kl\'ENEN (Theol. Tijdschrift 1870), overgenomen door Wem.HAUSEN in die Geschichte der A. T. Wissenschaft", achter de Einleitung a. cl. A. T." van BLEEK-WELLHAUSEN, waarin niet \'t minst merkwaardig te dezen opzichte de beschouwing over Colenso. KUENEN vindt in I\'. 4 van The Pentateuch and book of JOSHUA critically examined" een aantal juiste opmerkingen omtrent de samen- stelling en het onhistorisch karakter van Gen. 1 11. V^rerder leiden de nauwkeurige onderzoekingen van GkAF (toch iemand, die meegeteld mag worden in de rijen der critici) over \'t geheel tot een negatief resultaat". Genoeg, om te doen gevoelen hoe de critiek ook in dezen

-ocr page 53-



		5\'

		eer leidt naar een donkeren afgrond dan dat ze naar een blinkenden bergtop zou voeren. Een andere vraag vloeit vanzelf uit deze voort: 4. Wat te denken, met het critisch resultaat in \'t oog, van de organische eenheid der H. Schrift ? \'t Laat zich toch niet gemakkelijk loochenen, dat Gen. 1 en 2 èn in \'t O. T. èn in \'t Nieuwe telkens en telkens weer de basis vormen, waarop men staat, die men aanvaardt, en waarop woorden en daden van God en menschen beiden zich gronden. Wat Gen. 1 en 2 beschrijven, wordt aangenomen als geschiedenis, als historisch betrouwbaar. lm Neuen Tcs- tament wird der Inhalt der mosaischen Schöpfungsurkunden in zahlreichcn Aussprüchc Christi und der Apostel als ge schicht lick vorausgesetzt" (Joh. 17 : 24, Matth. 25 : 34, Luk. 11:50, Efez. 1:4, 1 Petr. 1:20, Hebr. 4:3, Matth. 19:46, Hand. 17: 2426, 1 Tim. 2:13, enz.), zegt ZöCKLEk \'), die er evenwel geen bezwaar in ziet van een tweede Scheppings- sage te spreken. Staat nu liet critisch resultaat vast, wat dan hiervan te denken? Apostelen en profeten (om nog niet van den Christus te spreken) wisten niet beter. Ja, maar als deze Godsgetuigcn in dergelijke cardinale punten zich bedrogen, wordt daarmede dan niet geheel de Schrift in zijn eenheid aangetast? Voelt men \'t niet, dat het onmogelijk is de quaestie van de betrouw- baarheid van Gen. 1 en 2 te scheiden van \'t oordcel over de waarheid en waarde van alles, dat er in de H. Schrift mede rekende of er op werd gebouwd ? Als \'t nieuw gebouwde schip te water gelaten zal worden, wordt dit op \'t gegeven oogenblik bewerkstelligd door het wegslaan van een enkele wig. Met die wig zou men Gen. 1 en 2 kunnen vergelijken. Alleen is dit het verschil, dat door \'t wegslaan er van \'t schip niet in, maar uit zijn element zal geraken. De waarheid

		») Herzog: Real-Encycl., XX, Art. SchDpfimg*

-ocr page 54-



		52

		hiervan wordt bevestigd, als men \'t oog richt op een enkel punt, hier nog slechts met een enkel woord, in de vijfde- plaats, te noemen : 5. Wat toch te denken, op critisch standpunt geplaatst tegenover Gen. 1 en 2, wat dan te denken van den CHRISTUS? Alen leze Matth. 19:4 en 5, omtrent welke verzen TlSCHEN- DORFF geen varianten vermeldt. In \'t vierde vers wordt aan- gehaald Gen. 1 : 27 en in vers 5 Gen. 2 : 24, plaatsen dus uit de twee tegenstrijdige Scheppingsverhalen, die, als zoo- danig, onmogelijk beide betrouwbaar kunnen zijn. Wie moet nu de Christus zijn? Blijkens den context haalt Hij deze- woorden aan niet alleen als betrouwbaar, maar Zelf als God- delijk gezag hebbende \'). Moet Hem hier Zijn eigen woord gelden, eens tot NlCODEMUS gesproken: Zijt gij een leeraar Israéls en weet gij deze dingen niet?" ²) Hij ïveet 7 niet, wat het is, dat Hij hier aanhaalt, en dan staat Zijne wijsheid verre beneden die der critische weten- schap en is Hij, in geen geval, de Kengeborene des Vaders, het Woord, dat vlccsch geworden is en dat van den beginne was, enz. Of Hij weet \'t wel en haalt Hij dan toch dit woord aan als Gods Woord (zelfs bij accommodatie) Wie is Hij dan? Het antwoord op die vraag zou den Christennaam van een eernaam in een schandnaam veranderen. Üp het standpunt der critiek zijn deze dilemna\'s onmo- gelijk te ontgaan en wordt dus het resultaat der critiek reeds geoordeeld door de onhoudbaarheid der gronden, waarop het steunt, dat oordeel wordt nog versterkt door de onop- losbare raadselen en problemen, die \'t baart. Wij mecnen dus, na dit alles, de wetten der bescheiden- heid niet te overtreden, als wij verklaren, dat het te bewijzen is quod demonstrandum erat: Dat Gen. 1 en 2 geen twee \') C. f. Meijer : Comm. Mattheiis 362. *) Joh. 3:10.

-ocr page 55-



		53

		verschillende en tegenstrijdige Scheppingsverhalen bevatten.\'\'\' Er blijft ons thans nog over: De Eenheid\'van het Schcppings- verhaal te poneeren en te handhaven. Is het toch bewezen, dat Gen. r en 2 geen twee Schep- pingsvcrhalen bevatten en blijkt het nu omgekeerd, dat het één Scheppingsgeschiedenis geeft, het opgeworpen probleem mag dan met recht opgelost hectcn en de vraag is dan in dezen beantwoord, niet alleen wat niet, maar ook wat wel waarheid is. Aan de orde moet dus thans worden gesteld :

		IV. DE EENHEID VAN HET SCHEPPINGSVERHAAL. Slaan wij het boek Genesis op en vragen wij, wat daar in den tekst van Gen. i en 2 voor ons ligt, wij lezen daar dan het verhaal van de schepping van hemel en aarde, dat nader blijkt inleiding te zijn op dat van de geschiedenis van hemel en aarde, zooals het mede inleiding is op hetgeen verder wordt verhaald. Deze inleiding loopt van Gen. i : iGen. 2 :4 en vermeldt: de schepping van hemel en aarde (vs. 1 en 2), die van \'t licht (3, 4, 5), die van \'t firmament (6, 7, 8), van land en zee (9, 10), van het plantenrijk (11, 12, 13), van zon, maan en sterren (1419), van visschen en vogels (2023), van het gedierte der aarde (24, 25) en van den mensch (2631), om daarna met de heiliging van den zevenden dag te besluiten. Volgt daarna de geschiedenis des hemels en der aarde, in Gen. 2:425 is daarvan vermeld: de toestand dor aarde, tijdens de Schepping, inzonderheid ten opzichte der planten (5, 6), de wijze, waarop de man werd geschapen (7), de plaats, waar hij door God werd gesteld, en den arbeid, hem toebctrouwd (815), de verhouding, waarin hij geplaatst werd tegenover zijn Schepper (16, 27), tegenover de dieren (19, 20),

-ocr page 56-



		54

		tegenover de vrouw (ook in hare schepping, 18,21, 22), 2325. De inhoud van Gen. 1 en 2 vormt dus cen aaneengescha- keld verhaal, waarin Cap. 2 :4 een nieuwe afdeeling, een nieuw hoofdstuk begonnen wordt. Wat in dat hoofdstuk ver- meld is, wordt gebouwd op het voren verhaalde, wordt ten nauwste daaraan verbonden en gaat daarvan uit. Gaf de inleiding in grootc trekken de Schepping in het algemeen, die des menschen wordt in het begin van de gc- schiedenis van hemel en aarde nader gedetailleerd, uitgebreid en voortgezet. Vermeldt, aangaande de Schepping in \'t alge- meen de inleiding het dat, wat verder volgt in Gen. 2 ver- telt het hoe en wel met betrekking tot \'t hoofd der Schepping : den mensch, op wien ook in Gen. 1 kennelijk alles aanloopt. ,,Dc mensch wordt Gen. 1 als doel van de ontwikkeling van \'t leven der natuur getcekend, in Gen. 2 als beginsel van de ontwikkeling der geschiedenis" \'). Dat deze beschouwing van Gen. 1 en 2 meer is dan cen ongemotiveerde opvatting van het daar beschrevene, dat intc- gcndeel alles en allerlei dringt en dwingt tot deze zienswijze, blijkt uit het vele, dat haar staaft en bevestigt. Van dat vele noemen we thans iets, en worde daarop

		V. DE EENHEID GEGROND. Zal men een zeker terrein volkomen en juist kunnen bcoor- deelen, dan moet men het kunnen overzien en voor dat overzien is noodig de rechte plaats, een plaats liefst, die zich boven alles verheft en toch in \'t middelpunt gelegen is. Van den toren overziet men \'t best cen stad en kan \'t oog \'t best de lijnen volgen der straten en der bolwerken, die de vesting als één geheel ommuren. \') GouKi\': La Création," Etudes Bibliques, I, 1893.

-ocr page 57-



		y>

		Zoo komt het ook hier o. i. aan op \'t oc<; (tot TroüfTw", het point de vuc", en een dergelijk punt, dat aan alle cischen voldoet, biedt zich aan in Gen. 2 :4. Van daar uit laten al de lijnen zich gemakkelijk onderscheiden, niet \'t minst die, welke ons Scheppingsverhaal omsluiten als een welgevormd geheel. Zelfs zou dit vers in zekeren zin des Pudels Kern" kunnen heeten, omdat o. i. de beteekenis daarvan hier reeds alles beslist. Wij plaatsen ons dus daar, hoog en tegelijk in \'t midden, en \'t eerste, wat we, daar staande, opmerken, is, dat de Een- heid van het Scheppingsverhaal niet slechts gesteund, maar zelfs ge\'èischt wordt door den vorm. liet onderling verband en den inhoud. a. Wat het eerste, den vorm, aangaat, het (toledoot) van Cap. 2 : 4 spreekt hier sterk en stellig. Geeft het, zooals wij te voren opmerkten, hier als opschrift, opzettelijk een nieuwe afdeeling aan, die plaatsing zelve bestrijdt de moge- lijkhcid, dat hier twee verhalen gevonden zouden worden, die dezelfde stof behandelen, en dit doende, elkander bestrijden. Maar evenals de plaatsing van dit woord getuigt ook de bc- teekenis er van. (toledoot) is een Nomen, gevormd van den hiphil T/1H (holicd), van T?\' (jalad) voortbrengen, en \'t beteckent dus letterlijk: voortbrengingen, \'t voortge- brachtc door vandaar de nakomelingschap, de geschic- denis van iemand. Dit laatste evenwel nooit in den zin van geboortegeschiedenis, maar altijd van /c.\'zv«.sgcschiedcnis. \'t Spreekt, afgezien van iemands geboorte, van zijn geschic- denis in den zin van \'t door hem gedane, geproduceerde, voortgebrachte, dus van zijn daden en werken, enz. Deze (toledoot), deze geschiedenis van hemel en aarde volgt in Gen. 2, alleen, wat den eersten aanvang daar- van betreft, maar duidelijk is \'t ook daardoor reeds, dat in en door dit opschrift de geboorte, de schepping van hemel en aarde als bekend wordt voorondersteld, die verhaald is

-ocr page 58-



		56

		in Gen. i. De wijze, waarop \'t nieuwe hoofdstuk begonnen wordt, zegt dus duidelijk, hoe nauw het aan \'t voorgaande verbonden is. Laten wij, voor \'t oogenblik, het verdere van vs. 4 en ook vs. 5 en 6 daar, om alleen op de constructie van het vol- gendc te letten; opmerking verdient in dezen vers 7, dat aanvangt met "Wil (Wajitsèr), Impcrf. met Waw. Consecut. Bekend is het, dat het Hebrccuwsche Impcrf. mag vertaald als Plusquam perfect \'), waarom de Stat.-Vcrtal. recht heeft om hier te spreken van: De Heere God had den mensch geformeerd". Door deze vertaling als de juiste te aanvaarden, neemt men tegelijk de Kenhcid van het Scheppingsverhaal als bewezen aan, want aldus vertaald, wordt hier kennelijk de handeling der formecring als vroeger geschied en vermeld, voorondersteld. Ook zonder dit aan te nemen evenwel, kan de kracht van den hier gebruikten vorm moeilijk worden ontkend. Immers, ook als men alleen als Impcrf. vertalen wil, is het gebruik van het Imperf. met Waw. Consecut. hier opvallend, omdat het meermalen een nieuwe afdceling van een verhaal inleidt, zoodra er slechts een, zij \'t ook nog zoo losse aan- knooping aan het vroeger verhaalde heeft plaats gehad" ^J). Die aanknooping is te vinden in vs. 5 en 6, want in vs. 7 begint eigenlijk de reeds in vs. 4 aangekondigde nieuwe af- deeling van het verhaal. Bovendien staat het Impcrf. met Waw. Consecut. altijd en overal in \'t nauwste verband met het voorafgaande. Is het gebruik van dezen vorm hier dan ook niet veelzeggend genoeg? Hetzelfde getuigt "lï* (jatsar), dat niet scheppen, maar vormen, - T boetseeren bctcekent, evenals een kunstenaar zijn beeld for- meert uit marmer of klei. Moest hier allereerst en allermeest \') Gesenius.: Hebr. Grammatik", p. 284. *) idem idem p. 287.

-ocr page 59-



		57

		aan scheppen gedacht worden (en dat moest in een Scluppingsvcr- haal), dan kon "IX\' (jatsar) niet gebruikt. " T Dat \'t nu wel gebruikt wordt, zegt duidelijk, dat de schrijver niet op \'t scheppen van den mensch als factum, maar op de xuijze van het scheppen den nadruk wil leggen, en dit doende, vooronderstelt hij weer \'t scheppen zelf als verhaald. Merkwaardig is in dezen niet minder de aardrijkskundige beschrijving in vs. ro14, waarop we te voren wezen. Die ze leest, moet opmerken hoe gedetailleerd ze is, sprekende van kleinigheden als \'t goud, enz. van \'t land van Havila. Plaatst men dit tegenover de fragmentarische wijze, waarop hier van planten en dieren gesproken wordt, men zal \'t moeten gevoelen, hoc met dezen vorm, zoo volkomen mogelijk, af- stand gedaan wordt van den naam Scheppingsverhaal". In een dergelijk verhaal toch verwacht men niet een breedvoe- rige beschrijving van een klein plekje der aarde, terwijl Scheppingsdaden als die van de aarde, de planten, de dieren, in \'t geheel niet, of in \'t allergunstigste geval, slechts zeer in \'t voorbijgaan worden genoemd. Kennelijk wil dus \'t hier verhaalde alles, behalve een Scheppingsverhaal, zijn. Alleen, waar \'t Gen. 1 als Scheppingsverhaal vooronderstelt, kan het in Gen. 2:425 medegedeelde worden begrepen. Er is hier een opeenvolging van gedachten, niet van tijd, in de verhaalde feiten. Neemt men dit laatste aan, dan ontstaat de verwarring, waarop wij vroeger wezen. Alleen als men \'t hier medegedeelde opvat als dienende tot opheldering van het- gecn Gen. 1 verhaalt, verkrijgt het een gezonden zin en is het mogelijk het te begrijpen. Onmogelijk hier dus te scheiden, wat afzonderlijk (\'t mag vooral gezegd met \'t oog op Gen. 2) niet eenmaal gerechtigd is tot een zelfstandig bestaan. b. Tot geen ander besluit voert \'t opmerken van \'t onder- ling verband tusschen de deelen, dat zich ook reeds in den vorm gelden deed. Men vange weer aan met Cap. 2:4^: Ten dage, dat de

-ocr page 60-



		58

		Hccrc God aarde en hemel maakte", doet, op zichzclven gc- nomen, vragen: wanneer, van\'waar die aarde en hemel, enz.; vragen, die hier als reeds beantwoord worden voorondersteld. Dat antwoord wordt tegelijk met de scheiding van Gen. I : I2 : 3 afgesneden. Legt Gap. 2 : 7 den nadruk op het /10c der Schepping, \'t refc- reert zich daardoor als vanzelf aan het dat, vermeld in Gen. 1 : 27. Het daar medegedeelde wordt hier uitgebreid en in bijzon- derheden verhaald. Ken zelfde wijze van handelen vindt men Gen. 11 : 31 en Gen. 12 : I, enz. Wat het eerste te zamen gevat heeft gezegd, breidt het volgende uit en detailleert het. Zoo blijft het ook als men verder leest. Van \'t groote gaat \'t oog naar het kleine, van \'t onbepaalde en algemecne naar het bepaalde, plaatselijke. Zooals Gen. 2 :7 staat tot Gen. 1 : 27, zoo staat in zekeren zin Gen. 2:8 tot Gen. 1 : 1 en 2. Daar de schepping der aarde, zoo algemeen mogelijk; hier in den engsten zin het planten van een hof. Evenzoo Gen. 2 :9 en Gen. 1 : 1 1. Daar \'t plantenrijk geschapen; hier uitspruiten van alle geboomte, enz. Het algemeene wordt beperkt, maar die beperking vooronderstelt natuurlijk stilzwijgend \'t bestaan van \'t algemeene. Dat détaillceren, beperken, afdalen tot het bijzondere spreekt zich zelfs uit in de woordenkeus. In Gen. I treedt het begrip aarde ?"ltfH (haaretz), in Gen. 2 dat van I V T T nD"Wn (haadama), aardbodem,* op den voorgrond. Evenzoo t T -: t (zie het vroeger opgemerkte) is in Gen. 1 slechts sprake van het mannelijk en vrouwelijk geslacht, in Gen. 2 van c^cén man, één vrouw. Niet anders is het met den gedachtengang. Terwijl het verhaal tot \'t bijzondere overgaat, wordt het tegelijk voortgezet. Op \'t scheppen der planten volgt het uitspruiten en groeien en \'t planten van een hof, op de schepping der dieren volgt nu hun naamgeving. Op Gen. 1 : 28, waar den mensch macht gegeven wordt over de dieren, volgt hier Gen.

-ocr page 61-



		59

		2 : 19 de aanvaarding van die heerschappij. Op Gen. i : 27, dat de schepping des menschen (als type van zijn soort) ver- haalt, volgt hier niet alleen Gen. 2 : 7, maar ook Gen. 2:18 25, dat de vrouw een hulpc noemt tegenover den man, dat zegt, wie deze voor haar zal zijn en in één woord \'t ge- ncralc van Cap. 1 : 27 zoo sterk mogelijk individualiseert. Vult aldus het een \'t ander aan, beide zijn dan ook zoo nauw mogelijk aan elkander verbonden en kunnen niet ge- scheiden worden, zonder in beteckenis en doel, althans in beginsel, te worden vernietigd. De deelen van een stoommachine laten zich scheiden, maar niet zonder dat het geheel daardoor op non-activiteit wordt gesteld. Van hoeveel waarde in dezen evenwel het getuigenis van al \'t voorgaande moge zijn, in kracht wordt het o. i. nog over- troffen door \'t geen een blik op \'t verband van den inhoud in V algemeen ons leert. c. Indien reeds in \'t voorgaande de vragen beantwoord werden: Wat is Gen. 1 voor Gen. 2 en omgekeerd, de tekst zelf legt hier o. i. een allesbeslisscnd getuigenis af. Nog altijd is Gen. 2:4 \'t middelpunt, van waar uit wij zien. Vestigen wij thans den blik op dat vers zelf! Zoo ge- trouw mogelijk vertaald, luidt het aldus: Dit is de gesekie- denis des Iicmels en der aarde, toen zij gcscliapcn werden, ten dage, als de Heere God aarde en liemel maakte". Blijft men nu hier bij de gewone vertaling en verklaring, dan staat men hier voor een dubbel, een pleonasme. Voorop staat: Dit is de geschiedenis des hemels en der aarde", dan volgt ten dage, als de Heere God aarde en hemel maakte", en dit laatste wordt door het tusschenstaande toen zij geschapen werden" volkomen overtollig. Dat pleonastische zet zich dan nog sterker voort in vs. 5, waar verhaald wordt, dat er toen nog geen struik des velds ontstond, enz., wat volstrekt niet uitdrukkelijk behoefde vermeld te worden, omdat er ten dage,

-ocr page 62-



		6o

		als de Hecrc God aarde en hemel maakte (in den zin van schep- ,,pen)", onmogelijk struiken des velds, enz. konden bestaan. Zien wij wel, dan komt het hier vooral aan op de betee- kenis van fll^j? (asoot), van ntTJf (asa), voorkomende in vs. 4b en gewoonlijk vertaald door maken, wat men zich dan gelijk denkt aan K12 (bara), scheppen. De gelijkstelling van deze TT verba is zeker foutief. Immers, X"G (bara) betcekent scheppen, T T creare, een te voorschijn roepen van iets, dat niet is. Als zoo- danig wordt het gebruikt van God, nooit van een mensch. Kr is nog een ander bara, waarvan \'t adjectief bori zzz vet is afgeleid en flat wel voorkomt van menschen, maar een andere beteekenis heeft. Nu lezen we vs. 4a: DX"l3n3 (bchib- t : t : barcaam), d. i. de Inf. Constr. Niphal van N"13 (bara), letterlijk T T vertaald dus: bij het geschapen worden van hen". Niphal geeft het 1\'assivum van de Qal. De vertaling wordt dus: als zij geschapen werden". In vs. 4Ó daarentegen leest men HltJ^ (asoot) van Pltyj? (asa). : -: tt Nu betcekent dit werkwoord facere, ook creare, maar dan toch meer in den zin van produceeren en verder en wel in de grondbeteckenis laborare, tractare aliquid, dus werken, bewerken, vormen, bereiden, behandelen van iets (zooals Exod. 31 : 4). nt^y (asa) heeft twee accusativa, terwijl *ND** (bara) nooit TT TT voorkomt met den accusativ. der stof en men daarbij niet denkt aan een stof, waaruit geschapen wordt. Houden wij dit in \'t oog, dan vormen deze verba hier geen synoniemen, maar moet vs. 4 aldus vertaald, althans verklaard worden : Dit is de geschiedenis des hemels en der aarde, als zij geschapen werden, ten dage, als de Heere God aarde en hemel (zonder artikel, als één geheel gedacht, de samenvat- ting van \'t geschapene) bereidde (vormde, in_ den zin van nader bewerken, nader in orde brengen van \'t geschapene).

-ocr page 63-



		6i

		Is deze verklaring de rechte, dan spreekt Gen. 2 dus verder van hetgeen geschiedde tijdens deze nadere vorming of be- reiding van het geschapene, en wat opmerkelijk is, is dit, hoe beide, \'t voorgaande en \'t volgende, deze verklaring steunen. Allereerst heeft nu DWOHS (bchibbareaam) in vs. 4 bc- t : t : teekenis en is volstrekt niet meer overtollig, en vs. 4 zegt nu met nadruk wat verder zal worden verhaald en in welke verhouding \'t voorgaande tot \'t volgende staat. Immers, de schrijver zegt, dat nu volgt wat tijdens het scheppen van hemel en aarde gebeurde, toen n. 1. \'t geschapene gevormd, nader bereid werd. Het scheppen zelf is in grootc trekken geteckend in Gen. 1. Wat nu tijdens \'t nader vormen van dat geschapene plaats had, tijdens \'t geven van het geschapene van den normalen loop, \'t regelen der natuurwetten, enz., dat zal nu worden verhaald. Dat is noodig, want Gen. 1 heeft daarvan niet ge- sproken, \'t Geeft alleen in groote omtrekken: de Schepping en deze alleen. Hoe duidelijk en in onze materie beslissend deze betee- kenis wordt van vs. 4, behoeft zeker geen betoog. Beteekenis heeft nu ook \'t laatste woord van vs. (laasoot) en \'t wordt niet minder veelzeggend. Gen 2 : $b, onmiddellijk dus aan vs. 4 voorafgaande, luidt: omdat Hij gerust heeft van al Zijn werk, dat God geschapen had; om te maken, om te volmaken", zegt de Stat.-Vertal., door te maken" wordt elders vertaald. In den gewonen zin is nu ook dit Dlt^Uv (laasoot) een soort van overtollig aanhangsel, \'t Kon evengoed gemist worden. Alleen zou \'t kunnen dienen om den accusativ. werk te redden, die niet past bij bara. Hij bovenstaande verklaring evenwel wordt ook dit woord niet iets, maar veel zeggend. Er wordt dan gezegd : dat God gerust heeft van Zijn werk, dat Hij geschapen had ja, maar de uitdrukkelijke opmer-

-ocr page 64-



		62

		king maakt de schrijver dan, dat God Zijn werk schiep door het te vormen (laasoot), door liet te bereiden. Hij schiep èn vormde het (twee momenten dus) en van beide rustte Hij, maar dat vormen is nog niet verhaald. \'t Scheppen wel. Welnu, flVcy? (laasoot) moet nu blijkbaar den overgang vormen tot \'t volgend verhaal en onmiddellijk daarop volgt vs. 4: Dit is de geschiedenis.... ten dage, dat de Heere God aarde en hemel bereidde" en opdat men zich niet vergisse in den tijd van dat vormen, staat er uitdrukkelijk bij: tijdens \'t geschapen worden van hen". Als een schrijver zich zoo duidelijk en klaar, zoo nauwkeurig en voorzichtig uitdrukt, kan hij \'t helpen, als zijn woorden misverstaan worden ? Want nog meer wordt helder bij dit licht. Zien wij van ons point de vue" nog verder terug naar Gen. 2:2 en Gen. 1:31! In beide verzen weer Dt^V (asa), Gen. 2 : 2 Zijn T 7 werk, dat Hij gemaakt had", Gen 1:31 ,,En God zag al wat Hij gemaakt had." Nu eerst wordt in dezen zin PlB?J? T T gebruikt. Niet eerder. Eerst aan \'t einde van het Scheppings- verk. Nu kan het en moet het gebruikt. fcOD (bara) zegt hier T T te weinig, want \'t noemt slechts één moment van Gods werk. Het vormen en bereiden daarentegen sluit tegelijk \'t scheppen in en daarom wordt in TWXl (asa) \'t Godswcrk te zamen gevat. T T Let mede op Gen. 1 : 26, op de uitdrukking: Laat ons menschen maken". Ook daar Hl^V (asa), niet K"D (bara). TT TT Lezen wij in Gen. 2 : 7 het hoe van dat maken, dat hoe wet- tigt het gebruik van dit verbum in Gen. 1 : 26, omdat de mensch gevormd wordt uit de voorhanden zijnde grondstof, en omgekeerd wijst dus dit TVÜTJ (asa) van Gen. 1 : 26 naar T T de wijze van \'t scheppen, in Gen. 2 : 7 vermeld. Wijst zelfs de keuze van een enkel woord .aldus niet op een wederkeerig en zeer nauw verband?

-ocr page 65-



		63

		Nergens is hier willekeur, zooals niet minder duidelijk wordt, als we van Cap. 2 :4 \'t oog verder richten naar \'t geen volgt. Men leze in één adem Cap. 2 :4 en 5 : Dit is de geschiedenis des hemels en der aarde, als zij geschapen werden, ten dage, dat de Hecre God aarde en hemel (nader) vormde (of bereidde). Toen ontstond (groeide) er nog geen struik des velds en sproot er nog geen kruid des velds uit, want," enz. Dat was de toestand, zegt vs. 5 en 6, en dus was \'t zeer noodig, dat \'t geschapene nader bereid werd. \'t Had bijv. nog niet geregend. De mensch was er nog niet om den aardbodem te bouwen. Wanneer niet? Na den Sabbat, als \'t Scheppingswerk geëindigd was? Neen, bij \'t scheppen van hen", zegt vs. 4, tijdens de Schepping, toen schiep God de planten Gen. r : 11, maar dat was op zichzelf niet genoeg. Zij moesten groeien en daartoe was regen noodig. De natuurwetten moesten geregeld worden. Evenzoo was er geen mensch. De planten waren er wel, maar er was geen orde. Om de aarde was alleen slechts een nevel, een damp. Vorming, bereiding is dus noodig en die heeft ook plaats gehad en God heeft ook daarvan op den zevenden dag gerust. Ja, maar \'t is nog niet verhaald wat ten dage van die vorming gebeurde. Dat zal hij nu doen en hij doet het in \'t volgende: Cap. 2 : 7 vv. Wij vragen: Sluit dat niet, is hier geen logische gedachten- gang? En indien ja, wordt hoe ons niet hoe langer hoe moei- lijker ons ook maar \'t bestaanbare der critische voorstelling in te denken ? En voor deze verklaring en voor \'t nauwe verband tus- schen Gen. 1 en 2 pleit immers nog meer. Wordt TlfoV (asa) gebruikt in Gen. 2 :a, op zichzelve reeds TT noemt dit de grondstof, die gevormd moet worden, voorhanden ; X"13 (bara) zoekt men dan ook in \'t verdere van Gen. 2

-ocr page 66-



		64

		tevergeefs. De verba, verder gebruikt (c.f. bijv. vs. 7), vooron- derstellen alle \'t voorhanden zijn van de stof en sluiten dus elke Sckeppingsged&chtc, qua talis, buiten. Genoeg o. i. om te constateeren, dat geheel de inhoud; de woordenkcus en vooral \'t uitdrukkelijk gezegde in Cap. 2 :4 rechtstreeks heerwijzen naar en niets anders mogelijk laten dan de Eenheid van \'t Scheppingsverhaal. Gestaafd wordt die Eenheid niet minder door d. de eenheid der gedachte, die beide in Gen. 1 en 2 heerscht. Kennelijk toch is de mensch in beide hoofdpersoon en cen- trum van \'t geschapene. Gen. 1 vermeldt zijne schepping het laatst, als alles voor hem bereid is. Vóór hij geschapen wordt, overlegt de Heilige met Zichzelven. Als hij geschapen wordt, is het naar Gods beeld en gelijkenis en als hij geschapen is, zegent Zijn Schepper hem en wijst hem de heerschappij over al het geschapene toe. En is het anders dan hier, dat de mensch in Gen. 2 op den voorgrond treedt ? Zijn schepping wordt nader gedetailleerd. De zijne alleen, die van planten en dieren niet. De plaats, waar hij woont, wordt uitvoerig beschreven, maar die plaats ook alleen. Om zijne verhouding te teekenen tot God, de dieren, zijne vrouw, daartoe moet al \'t overige dienen. In beide capita geldt alles hem. In beide is hij het centrum, het doel. Niet anders is het, waar wij letten op de wijze, waarop hij geschapen wordt. Met nadruk stelt Gen. 1 voorop, dat \'t is naar Gods beeld en gelijkenis", en Gen. 2 zet die gedachte voort en laat ons zien, hoe de mensch geroepen wordt het Godsbeeld uit te drukken, opdat hij zich bewust worde hoe en dat hij de drager daarvan is. Daartoe \'t verbod om van den boom der kennis te eten. Als beelddrager Gods moet hij, uit vrije gehoorzaamheid, willen: \'t zelfde wat God wil. Daar- toe ook het noemen van al het gedierte. Als beelddrager Gods voert ook de mensch heerschappij en noemt wat onder

-ocr page 67-



		65

		hem staat, zooals God Zelf \'t licht en de duisternis en \'t uit- spansel noemde" \'). Zoo heerscht in beide capita dezelfde gedachte, dezelfde omtrent den mensch en zijne schepping en de plaats, die hij inneemt tegenover zijn God. Dezelfde ook omtrent God, den Almachtige, Schepper des hemels en der aarde. Hij spreekt en\'t is er", zegt Gen. i. Wat Hij wil, dat geschiedt", zegt Gen. 2. Dezelfde ook omtrent de dieren en al \'t ge- schapene en hun ondergeschikte betrekking tot \'t hoofd dei- Schepping : den mensch. Zou dan ook dit niet getuigen van de eenheid van wat onze tekst zoo nauw aan elkander ver- bindt? Zou \'t mogelijk zijn, dat twee verschillende en tegen- strijdige verhalen, afkomstig van twee auteurs, zich kenmerkten door een eenheid van gedachte als deze? En nog meerdere getuigen pleiten vóór en onder die niet het zwakst: e. De historische betrouwbaarheid van deze Scheppingsge- schiedenis. Laten wij tekst en inhoud eenvoudig voor zich- zelven getuigen, alles zegt, dat hetgeen hier voor ons ligt als historie wil worden beschouwd en voor de waarheid dier beschouwing wordt hier meer dan één voldingend bewijs ge- vonden. Let op den eenvoud van het verhaal, terwijl \'t zoo verheven een onderwerp bespreekt. Geen spoor is hier te vinden van opgesmuktheid en opsiering. Iedere trek op zichzelven kan den eenvoud zelf worden genoemd. Denk aan het overleggen van God met Zichzelven, Gen. i : 2b, de schepping van den man, Gen. 2 : 7, en die van de vrouw, Gen. 2:21 en 22, en stel daartegenover het wonderlijke van het in allen eenvoud ver- haalde. De vrouw wordt uit den man genomen. God blaast den adem des levens in de neusgaten des mans, de dieren worden tot Adam gebracht, enz. Denk daarbij aan het ver-

		\') Hoedemaker : Handboek O. T." 5

-ocr page 68-



		66

		hevene der gedachten, hier uitgedrukt. Scheppen is voor God niets meer dan voor ons \'t noemen der dingen" (LüTHER). Trapsgewijze gaat de Schepping voort in onafzienbare ver- scheidenheid en toch ook weer in heerlijke overeenstemming van de deelen onderling, en zij gaat voort tot \'t bereiken van één aanbiddelijk doel. De mensen wordt geschapen naar Gods beeld en gelijkenis, van welke gedachte de verhevenheid zeker wel \'t sterkste uitkomt, als men ze vergelijkt met wat latei- eeuw in dezen uitvond, bijv. met de hypothese van DARWIN. God Zelf bereidt de woonplaats des menschen om niet méér te noemen. En nu hetgeen zoo verheven gedachten vertolkt, wat is het (wij zeiden \'t reeds vroeger) tegelijk minutieus namvken- rig, zelfs waar \'t schijnbaar zeer onbelangrijke dingen geldt. Denk aan de uitdrukking tegen het Oosten", Gen 2:8; aan \'t planten der boomen in den Hof en wel in \'t midden van den Hof; aan \'t goud van Havila en de opmerking, dat er ook bedolah en dat er ook de steen sardonix is. En als men dan aan al deze dingen gedacht heeft en ze goed ingedacht heeft, dan vrage men zich eens in oprecht- heid: Est-il ainsi qu\'on invente?" Historisch betrouwbaar, hoe wordt deze Schcppingsgeschie- denis niet minder aldus genoemd door de vergelijking met de cosmogenieën der andere volkeren. Onmogelijk en onnoodig tegelijk hier die vergelijking te maken, waar dat elders veel beter is gedaan. Alleen, hoe waar wordt door die vergelijking de conclusie: De laatste (de heidensche cosmogenieën) vertoonen, zonder uitzondering, of een hylozoïstisch óf een pantheïstisch-ema- natistisch karakter, terwijl niet één uit die allen zich tot een zuiver begrip eener eigenlijk gezegde wereldse hepping ver- heft. De grenslijn, die het verhevene van het belachlijke scheidt, wordt daar onophoudelijk, hier daarentegen nooit vergeten. In zijn geheel en in zijne deelen vertoont ons

-ocr page 69-



		6₇

		Scheppingsverhaal niet slechts een streng-monotheïstisch, maar ook een zuiver zedelijk karakter" (Van OOSTERZEE). Er is verschil, een kenmerkend verschil tusschen ons ver- haal en de cosmogenieën der volkeren en toch ook weer een verrassende overeenkomst. Waar dit verschil op bovenge- noemde wijze moet worden gequalificecrd, zou de overeenkomst niet, tegelijk daarmede, wijzen op ons verhaal als op de oor- spronkelijke en historisch betrouwbare bron? Maar dan de resultaten der natuurwetenschap en die der geologie, hoe die te rijmen bijv. met Gen. i ? Onmogelijk hier ook daarop in te gaan en geheel \'t veld der met deze vraag geopperde problemen te overzien. Alleen omtrent de wording der aarde heeft de geologie nog het laatste woord niet gesproken, maar wat ze met zekerheid weet, weerspreekt de opgaven des Bijbels niet. Weersprak zij ze wel, wij zijn er vast van overtuigd, zij zou den weg gaan van de Assyriologie en de Egyptologie, die eerst minachtend wijs \'t hoofd schudden over zooveel in de Schrift en die in onze dagen dat hoofd stilhouden en dieper buigen over de hiéroglyphen, waarvan reeds veel werd ont- cijferd dat maar al te luide getuigenis gaf van de waar- heid der Schrift \'). En is er niet een lange rij namen te noemen van natuur- kundigen, die de voorstelling van de Schepping, in Gen. i gegeven, door het wetenschappelijk onderzoek in tal van trekken zagen bevestigd ? Maar ook afgezien van allerlei geologische uitspraken en nu niet alleen lettende op Gen. i, maar ook op Gen. 2, be- kend is het, dat de historische betrouwbaarheid dezer verhalen, althans in beginsel, niet met recht kan weersproken worden, zelfs op \'t meest geavanceerde standpunt, waarop men zich plaatst. \') Men leze \'t lezenswaardige werk van A. H. Savce : The higher critism and the verdict of the monuments". Cf. ook : Ern. Renan: Histoire du peuple d\'Israel," door Dr. Polak, Gids" 1893.

-ocr page 70-



		68

		In der Nöthigung, hier Mythe zu finden, liegt cin starkes Prajudiz dafür, dass die Sache eben in diescr einfachhind- lichen Weise gescliehen sei; denn nur am Gcschehenen bildet sich der Mensch in seine Kindheit. Soll er sich die Sache so denken mussen, so liegt darin die Voraussetzung, das sie so für ihni begreiflich war. Warum also soll sie nicht so geschenen sein?" (Dr. Hoffmann) \'). Neen, mag man heutzutage nach drei bis vier Jahrtausenden über die Composition dieser Geschichte, über die einzelnen Urkunden Hypothesen aufstellen, welche man will der rein historische und geographische Karakter dcrselben macht sich doch immer und immer wieder geitend, wenn die Hy- pothesen wechseln, wie die Wolken, welche die Sonne um- schweben" (I\'resski.) \') En dat van deze historische be- trouwbaarheid de eenheid van \'t verhaalde eisch is, wie kan het ontkennen? Een tweeheid, die innerlijk verschilt en strijdt, vernietigt allereerst het karakter van waarheid. f. Niet minder is daarom deze eenheid eisch van en wordt zij gestaafd door \'t karakter van Godsopenbaring, dat onmoge- lijk aan den inhoud van Gen. i en 2 kan worden ontzegd, zelfs niet, als men het eerste opvat als allegorie of ook als retros- pectieve profetie, waarvan trouwens in de H. Schriften geen tweede voorbeeld wordt gevonden. Postulaat van dat karak- ter is de eenheid van \'t verhaalde, want het is onvereenig- baar met een tweeheid, die strijdt en verschilt. Is het hier onmogelijk waarheid en leugen te scheiden, wat dan nog be- trouwbaar te heeten en wat moet dan als Goddelijke open- baring erkend en kan zelfs die laatste vraag niet naar eisch beantwoord worden, wat te denken van een Godsopenbaring, die zich niet maar in gebrekkige menschelijke vormen, maar in fabelen kleedt, die kaar waarheden verduisteren, bedekken en bestrijden? Wil men, dat de Godsopenbaring hier verbor- \') Herzag: Real-Encycl.," I, Art. Adam. ^s) llerzo^: Real-Encycl.," XX, Art. J\'aradUs.

-ocr page 71-



		6₉

		gen is als de kern in een vrucht, men vergetc niet, dat geen vruchtkern wordt omsloten door een niet passenden, haar zelfs met ondergang dreigenden bolster, en dat, in ieder geval, de kern door icderen bolster volkomen onzichtbaar wordt voor \'t oog. Zou ook wel dit koninkrijk, indien aldus tegen zichzclvcn verdeeld, tot heden hebben bestaan ? Waarheen wij zien, van alle zijden roepen aldus de ge- tuigen ons toe, dat één is hetgeen de Scheppingsgeschiedenis verhaalt. Worde ten slotte hun eenstemmig getuigenis besloten, ver- sterkt en bekroond door dat van den g. Waarachtigen en Getrouwen Getuige, Wiens woord ook hier allesbcslissend mag heeten, want voor de Eenheid van het Scheppingsverhaal heeft niemand minder dan de Christus, de Eengeborene des Vaders, gepleit. Wij lezen in Matth. 19:4 en 5 : Doch hij, antwoordende, zeidc: Hebt gij niet gelezen, Die van den beginne de men- schen gemaakt heeft, dat Hij ze gemaakt heeft man en vrouw?" " (vs. 5) En gezegd heeft: Daarom zal een mensch vader en moeder verlaten, en zal zijne vrouw aanhangen, en die twee zullen tot één vlecsch zijn." In het vierde vers wordt aangehaald Gen. 1 : 27, in het vijfde Gen. 2 :24. De aanhaling geschiedt als die van een woord, dat Goddelijk gezag bezit, en als zoodanig, beslist in het geschil, waarvoor de Earizeén den Heiland hebben ge- plaatst. Zij gaat dus uit van de vooronderstelling : a. dat Gen. 1 en 2 één verhaal bevatten van dezelfde ge- schiedenis. Woorden uit twee tegenstrijdige verhalen, waarvan dus minstens het één leugen bevat, kan Hij, Die de Waar- heid is, niet in één adem citeeren ; b. dat \'t geen Gen. 1 en 2 verhalen, historisch betrouivbaar is. God heeft ze gemaakt man en vrouw", Hij heeft gezegd",

-ocr page 72-



		70

		enz. De feiten worden, in deze aanhaling, eenvoudig daar- gesteld, als geschied, als zóó plaats gehad hebbende, als \'t ge- zegd wordt. Waren ze aan eenigen rechtniatigen twijfel onder- hevig geweest, dit ware zeker niet van den Spreker te wachten, en eindelijk wordt hier voorondersteld: c. dat in Gen. i en 2 Goddelijke openbaring wordt gevonden. Het vierde vers zegt wat God deed, het vijfde, wat God zeide en daad en woord en wil, in beide vervat en kenbaar ge- maakt, zij worden geldende gemaakt als Goddelijk gezag hebbende. Waaruit dus moet volgen, dat Hij, in Wien de Schriften vervuld werden ; dat Hij, Die in den beginne was als \'t Woord, dat bij God en zelf God is en zonder \'t welk geen ding ge- maakt is, dat gemaakt is; dat Hij, in Wiens mond geen be- drog is gevonden, den inhoud van Gen. 1 en 2 heeft be- schouwd als: een niet strijdig, maar historisch betroiavbaar verhaal, dat als Godsopenbaring moet ontvangen en gebruikt tvorden; van welke beschouwing Hij in Matth. 19:4 en 5 openlijk getuigenis heeft afgelegd voor de Farizcén, \'t volk van Israël en voor alle eeuwen. Hetgeen dan God samengevoegd heeft, scheide de mensch niet." Meenen wij, aan het einde van ons onderzoek gekomen, met recht te mogen constateeren: De Eenheid van het Schep- pingsverhaal" en mogen wij dus het daaraan beantwoordende gevoelen beschouwen als op zekere gronden te handhaven en te rechtvaardigen wat daaruit dan verder volgt omtrent den schrijver, de samenstelling van den Pentatcuch, den Mo- zaïschen oorsprong daarvan, enz. moet hier buiten beschouwing blijven, als een afzonderlijke behandeling en studie eischende. Hoe de schrijver (waarom niet Mozes ?) aan de kennis dezer geschiedenis kwam, door schriftelijke aanteekeningen, mon-

-ocr page 73-



		7i

		delinge overlevering of onmiddellijke openbaring, niemand zal het misschien ooit met zekerheid kunnen zeggen \'). Afgezien van al deze dingen, waaromtrent het persoonlijk gevoelen op zichzelven niets zegt, als \'t niet behoorlijk gestaafd en be- wezen is, wat onmogelijk te doen is in ecnige woorden en ziende op \'t boven verhandelde, mcencn wij, met recht, te mogen besluiten tot de volgende stellingen, daarin neerleggende : VI. HET RESULTAAT VAN ONS ONDERZOEK. 1. Het onderzoek der H. Schrift moet rekening houden met de Godsopenbaring, ons daarin en daarmede gegeven, en met hare organische eenheid als voertuig der Godsge- dachte en -gedachten. 2. Wordt daarmede rekening gehouden, dan wordt een atomistische critick onmogelijk, die vorm en inhoud beide, bandeloos willekeurig, scheurt, scheidt en verplaatst. 3. De methode, die de critiek toepast, is in tegenspraak met de methode, die zij de alleen geldende noemt, n.1. het zonder a priori aannemen van cenige hypothese en met ter zijde stellen van alle vooroordeelen, onderzoeken der Schrift. 4. Met betrekking tot Gen. 1 en 2 tracht de critiek hare mecning te bewijzen, door a priori die meening (hypothese) als bewezen aan te nemen. 5. Volgt men deze methode van onderzoek niet, dan is het onmogelijk tot de resultaten der critiek te komen. 6. De resultaten der critiek kunnen alleen als van hypo- thetische waarde en dus niet als objectief vaststaande weten- schap worden beschouwd. \') C. f. hierover Hoedemaker : Moz. Oorsprong," 38.

-ocr page 74-



		72

		\'J. De resultaten der critiek en de consequenties daarvan zijn onvereenigbaar met een ander dan een naturalistisch standpunt, ingenomen tegenover de Schrift. 8. De resultaten der critiek zijn in strijd met de Hamar- tologie, Christologie, Sotcriologie en Pneumatologie der H. Schrift, als één geheel beschouwd. 9. In Gen. 1 en 2 is geen grond voor de ontbindings- hypothese van den Pentateuch. ÏO. In Gen. 1 en 2 is geen grond om het auteurschap van MozES te loochenen. 11. De tekst van Gen. 1 en 2 leert de eenheid van het verhaalde en bevat niet meer dan één Scheppingsverhaal. 12. De Eenheid van het Scheppingsverhaal, geleerd door den tekst van Gen. 1 en 2, wordt gestaafd en bevestigd door het Woord des Hceren: Matth. 19:4 en 5.

-ocr page 75-



		NASCHRIFT.

		Reeds was het vorenstaande geschreven en uit onze handen, toen (terwijl de uitgave door omstandigheden werd vertraagd) van de hand van Prof. VALEïON de brochure Christus en het Oude Testament" verscheen. Omdat het daar besprokene in het nauwste verband staat met veel van het door ons ge- zegde, achten we tot rechtvaardiging daarvan dit Nabericht noodzakelijk. Nog eens en hier vooral zij vooropgesteld, dat wij door dit schrijven allerminst geacht willen worden iets te kort te doen aan den eerbied en de achting, den Christen-geleerde, eens ook onze leermeester, uit wiens pen Christus en \'t Oude Testament" vloeide, verschuldigd, \'t Geldt hier zaken, geen personen, maar dan ook zaken o. i. van \'t hoogste be- lang niet alleen voor de wetenschap, maar ook voor de gc- meente als zoodanig. Isagogische en historische vragen moeten, zoo wil Prof. V. \'), bij de studie van het O. T. gescheiden. Wij zouden willen vragen: Is dat wel zoo volkomen mogelijk, als Prof. V. \'t wil, en, stemt hij zelf toe, dat ze nauw met elkander samenhangen, is die samenhang niet nog nauwer dan hij zich dien denkt? Raakt de zuiver wetenschappelijke zijde van de studie des O. T." niet in zulk een mate den bodem van de godsdienstig-theologische, dat ze dien kan ondergraven en ondermijnen? Zegt de wetenschap, dat de aartsvaders ²) historische per-

		>) C. f. pag. 12, Ciir. en \'t Ü. T." *) C. f. pag. 41 en 42, CliR. en \'t O. T.\'\'

-ocr page 76-



		74

		soncn waren, maar tegelijk, dat hun geschiedenis veel per- sonifïcatie bevat, wat is dan werkelijk in \'t leven der patri- archen geschied, wat is hun later in den tijd der grootc profeten" toegedicht en wat dan te denken van geschriften, die ons ook dat laatste als historie verhalen, en wat wordt, bij dit mengsel van waarheid en verdichting, de Godsopen- baring daarvan of zelfs daarin ? Mag \'t waar zijn, dat in dergelijke profetisch-dichterlijkc verhalen ware herinneringen uit den voortijd bewaard zijn gebleven", hoe \'t ware van \'t dichterlijke te scheiden, het te midden daarvan te onderken- nen, en ook al kan men dat, wat wordt er van \'t karakter van deze verhalen, wat van hun betrouwbaarheid en dus ook, wat wordt er van hun waardeering voor de godsdienstig-thcolo- gische zijde", die dan toch vooral \'t geloofsleven en de Gc- meente raakt? Die in JEZUS CHRISTUS gelooft, kan geen principieel bezwaar hebben tegen de voorstelling, dat God zich aan MOZKS of aan wien ook heeft geopenbaard." Neen maar is dat in \'t algemeen gezegde genoeg, ook waar het \'t bijzondere geldt? Is \'t daarom hetzelfde of\'t waar is, wat daar geschreven staat op deze of gene bepaalde plaats: God sprak tot " of dat \'t niet waar is (al kon \'t dan ook waar wezen), en indien dit laatste, is de verdichting, om niet te zeggen de leugen, is de onbetrouwbaarheid van \'t geschre- vcne daarmede volkomen vergoed ? Met tegendeel is o. i. waar en aldus laten isagogische en historische vragen zich moeilijk geheel en volkomen van elkander scheiden, daar toch in de meeste gevallen \'t ant- woord op de eerste dat op de laatste vragen bepaalt. Moeten de zuiver wetenschappelijke en de godsdienstig- theologische zijde van de studie des O. T." van elkander worden gescheiden, zou die scheiding niet tot andere resultaten leiden, als men ze beide in denzelfden bodem, dien des gc- loofs, wortelen liet? Zou er clan geen sprake kunnen zijn van opbouw en steun in plaats van botsing en strijd en is \'t dan alleen wetenschappelijk, wat, zoo dan al niet van \'t ongeloof uitgaande, toch ook met \'t geloof geen rekening houdt?

-ocr page 77-



		75

		Zal Prof V. \') niet zeggen, dat \'t voor de wetenschappe- lijke zijde onverschillig is of men al dan niet in Christus ge- looft," verklaart hij bepaald dat de verschillende zijden van \'s menschen geestelijk leven nu eenmaal niet door een muur van elkander gescheiden zijn en dat er bovendien, ook bij den meest streng wetenschappelijken arbeid, altoos zooveel speelruimte overblijft voor verschillende combinatièn, enz., dat het subjectieve clement, de persoonlijkheid, nooit geheel zal kunnen worden buitengesloten" wij zouden willen vragen: Ware het dan niet beter nog een stap verder te gaan en wat niet geheel kan worden buitengesloten, in \'t geheel niet meer buiten te sluiten? Een positief zich plaatsen op den bodem des geloofs, een rekening houden met \'t hoogste" en \'t be- houden daarvan ook bij wetenschappelijk onderzoek, zou het geen alleszins te billijken maatregel alleen reeds van vcilig- heid zijn, opdat de schat niet verloren ga en zou \'t geen wetenschap mogen hecten, die, op dezen bodem staande, zich bemoeit met bevestigen, versterken, opbouwen en vcr- dedigen ? In de meening, dat die vraag toestemmend mag worden beant- woord, zijn wij niet \'t minst door \'t lezen van Christus en \'t O. T." versterkt. Tot zijn eigenlijk onderwerp overgaande, behandelt Prof. V. de vragen, wat de H. Schriften materieel en formeel voor den Heiland zijn geweest, en \'t antwoord op de eerste dier vragen kon wel niet anders van den schrijver worden verwacht. Bij het geven daarvan spreekt niet \'t minst de C/irislen-gclccrdc en misschien zal dit deel dan ook wel \'t minst wetenschap- pelijk hceten voor hen, voor wie alleen wetenschap is, wat door ongeloof wordt beheerscht. Maar waar dan Prof. V. voortgaat met \'t formeele standpunt des Heeren tegenover de Schriften uiteen te zetten, ontstaat er daar geen strijd met het te voren gezegde; is \'t daar geleerde aannemelijk en wordt \'t aangenomen, heeft \'t dan niet vérstrekkende gevolgen ook voor de godsdienstig-theologische waardeering met name van de woorden en getuigenissen des Heeren ?

		\') C. f. pag. io, Cilr. en \'t O. T."

-ocr page 78-



		₇6

		Het formeele standpunt des Hecrcn tegenover de Schriften noemt Prof. V. een zoodanig, dat Hij allereerst niet wil gelden als autoriteit in vragen van wctenschappclijkcn aard" \'), evenmin als de goddelijke Geneesheer een medicus geweest is, bij wien men terecht kon met theoretische vragen over ziektekundc," enz. JEZUS is in zijn formeele verhouding tot de Schrift een kind van zijn tijd en van zijn volk, dat zich eenvoudig als in zijn kleeding, taal, enz. aansluit bij hetgeen Hij als gewoon en algemeen geldende vindt." Tot zoover, tot zoo diep wordt Hij mensch, wordt \'t Woord vlcesch. Wij zouden willen vragen : Is dat aannemelijk, houdbaar, waar? Sloot Hij zich zoo eenvoudig aan bij \'t gewone, dat Hij algemeen geldende vond, ook als \'t feitelijk op onwaar- heid, dwaling en verkeerde voorstellingen berustte ? Is \'t waar, dat Hij Zijn tijdgenooten ongemoeid liet in dezen? Trad Hij dan niet telkens op tegen zooveel, dat gewoon en algemeen geldende was, en zou Hij dan, niet eenmaal stilzwijgend, maar in de vooronderstelling, waarvan Zijn woorden uit- gingen, dwaling en leugen als waarheid hebben erkend ? Be- roept Hij Zich telkens weer op de Schriften, in de meening en met \'t doel, aldus Zijn Woord te versterken en Zichzelvcn te plaatsen in \'t rechte licht heeft Hij daarin in zulk een mate gedwaald, dat Hij veeleer verzwakte dan versterkte, immers, waar \'t nu blijkt, dat die Schriften geheel iets anders waren en zijn dan Hij meende? Is het Woord vlcesch geworden, ook in dien zin, dat een dergelijke accommodatie plaats had, is \'t mogelijk, dat Hij mensch en ons gelijk is geworden zelfs in zooverre, dat Hij leugen voor waarheid hield, dat Hij de historische betrouw- baarheid aannam van wat, immers naar de uitspraken der critische wetenschap, niets meer was dan een kunstig ver- dichte fabel? Zou Hij dan dus eerbied en dien eerbied voor de Schriften, die Hij kwam vervullen, hebben gehad, terwijl die, ongeluk-

		\') Pag. 30, Chr. en \'t 0. T."

-ocr page 79-



		*
		77


		lagerwijze, op een valsche voorstelling dier Schriften was gebouwd ? Prof. V. wil niet, dat hier sprake zij van een zich vcr- gissen". Maar als de Heiland spreekt uitgaande bijv. van de voor- onderstelling der historiciteit van \'t boek JONA en \'t nu blijkt dat JONA niets is dan een fantaisie, die Gods barmhartigheid jegens de heidenen predikt heeft Hij dan niet gedwaald ? Wist Hij niet beter, kon Hij, mensch geworden, niet beter weten, berustten dan toch Zijn weten en spreken niet op een valsche voorstelling, en is dit geen dwalen, een zich vergissen, wat is \'t dan? Blijft, als men dit aanneemt, deze Spreker bc/jw/ïfbaar in Zijn uitspraken? Of volgt hier niet de moge- lijkhcid uit, dat Hij zich in meer heeft vergist en dat er ten slotte niet zoo heel best op Zijn uitspraken kan worden vertrouwd, althans, voordat ze gerectificeerd zijn door de wetenschap onzer eeuw ? Zou \'t waar zijn, dat Prof. V. deze consequentie der stel- ling aanvaardde? Wij geloovcn \'t niet. Iets anders is \'t o. i. bij dezen Heiland terecht te willen met allerlei wetenschappelijke vragen, als ware Hij in dezen een speciale autoriteit; iets anders is dit, dan te meencn dat in Zijn uitspraken niets wordt gezegd of voorondersteld in strijd met de waarheid, zoodat, waar Zijn Woord in conflict komt met dat der wetenschap, dit laatste zich buigen moet voor \'t eerste. Zonder dat men den Christus per se vooral en aller- eerst wil beschouwen als leeraar in isagogischc quaesties, komt men toch voor deze vraag te staan: Dit leert de wetenschap der isagogiek, dat leert of vooronderstelt kennelijk des Heeren getuigenis en \'t een druischt rechtstreeks tegen \'t ander in; wat is dan van die beide waar? Is het \'t eerste, dan dwaalt het laatste. Een middenweg is er o. i. niet. De poging, om beider waarheid en waardigheid te redden, is o. i. zelfs een geleerde als Prof. V. niet gelukt. Een voorbeeld ten bewijze: Volgens de tegenwoordige wetenschap is \'t boek Jona \') eene in verhaaltrant gevatte

		\') Pag. 46, Chr. en \'t O. T."

-ocr page 80-



		78
		\'


		prediking van de barmhartigheid Gods jegens de heidenen". In \'t gcheelc bock geen pcricoop haast geen vers dat geen bedenking tegen den ouderdom en \'t historisch ka- rakter rijzen doet". \'t Mag dan als profetische prediking hoog staan, \'t is dan toch verdichting, fictie, wat we daar in en van JONA lezen. Hij is nooit te Ninevé geweest, heeft er nooit gepredikt, de Ninevieten hebben hem nooit gekend, zich ook nooit be- kcerd, enz. Leg nu daarnaast Matth. 12:41: De mannen van Ninevé zullen opstaan in het oordcel met dit geslacht en zullen het veroordeclcn; want zij hebben zich bekeerd op de prediking van JoXA, en ziet, meer dan JoXA is hier". Kennelijk (ook Prof. V. erkent het volmondig) vooronder- stelt dit woord, dat JONA voor de Ninevieten gepredikt heeft en dat ze zich bekeerd hebben, enz. Hoe nu dit neen\' en ja" te rijmen en de waarheid en waardigheid van beide uitspraken te redden ? Prof. V. beproeft het door te zeggen: De Christus accepteert hier eenvoudig een door al Zijn tijdgenootcn geloofd verhaal". Maar is daarmede alles dan nu in \'t reine ? Verschijnen ons bij deze stelling èn de persoon en de arbeid des Hccren niet in een zeer vreemd licht? Door \'t eenvoudig acccptccren van dit verhaal neemt Hij leugen als waarheid aan, nog wel omtrent en aangaande \'t wezen der Schriften, die Hem ten nauwste raken en aangaan. Doet Hij dit ook onbewust, is een dergelijk Zich inleven in dwaalbe- grippen Zijner tijdgenootcn niet geheel in strijd met den persoon, \'t wezen, \'t karakter van den menschgeworden Zoon van God ? Kan Hij, Die de Waarheid is, ook als mensch, ook maar voor één oogenblik en zelfs onbewust leugen voor waar- heid houden en als zoodanig acceptecren ? Nog meer! Des Heeren Woord heeft onwillekeurig moeten dienen om Zijn tijdgenootcn in hun dwaalbcgrippcn te ver- sterken. En wat nog meer zegt, wat de Heiland daar in Matth. 12:41 heeft gezegd, is innerlijk onwaar. Ook bij \'t aannemen van JONA\'s geschiedenis als fictie, mogen de tijd- genooten des Heeren even veroordeelingswaardig blijven, bij \'t licht van die ontdekking blijkt het toch, dat-\'t hun niet in dezen vorm gezegd had mogen worden. De mannen van Ni-

-ocr page 81-



		79

		ncvé zullen dan niet opstaan in \'t oordeel niet dit geslacht en dit veroordcclcn. Zij hebben zich dan niet op de predi- king van JONA bekeerd, want die hoorden ze nooit. Ook als beeldspraak bedoeld, ligt er dan iets in dit Woord des Heercn, dat valscli en omvaar is en dat zoo sterk mogelijk afsteekt bij den ernst daarvan, \'t Kan niet anders, of die ernst wordt bij dat licht dan nu ook voor ons verzwakt. Feitelijk, zooals wij dat dan nu zien en weten, feitelijk ligt daar dan nu in Matth. 12:41 een woord voor ons, dat een treffende waarheid bevat, afgeleid uit een verdicht verhaal, zooals nog waarheden worden afgeleid of opgehelderd door grepen uit de mythologie, maar de Spreker, de historiciteit van JONA aannemende, dwaalde, vergiste zich (wij weten er geen ander woord voor), en jammer is \'t dus, dat er iets onwaars in bleef. Verliest bij deze beschouwing dat woord werkelijk niets van zijn ernst, kracht, betcekenis en be- trouwbaarheid zelfs? Treedt de Spreker hier niet in een licht, waarin Prof. V. Hem toch ook niet geplaatst wil hebben ? Die onder zooveel reserves de uitspraken des Hecren moet aanvaarden, begeeft hij zich niet tot een huiverig werk? Kan Iemand wel veel vertrouwen inboezemen, Die zich in dingen, die hem \'t meest raakten, zóó heeft vergist en Wiens woor- den thans een zoodanige rectificatie noodig hebben ? Had deze Heiland zoo verkeerd een oog op de Schriften, kan Hij, zal Hij ook niet in meerdere dingen verkeerd heb- ben gezien ? En om dit nog eens hier te vragen: Zijn derge- lijke isagogischc uitspraken alleen maar van gewicht voor de school of in hunne consequenties ook van \'t hoogste be- lang voor de godsdienstig-thcologische zijde en dus ook voor de Gemeente? Het antwoord kan o. i. niet twijfelachtig zijn. De uitspraken der wetenschap en die des Heercn raken elkander te nauw, om hier van deelen te kunnen spreken. Er kan slechts van kiezen sprake zijn en dan is de keuze niet moeilijk. Het getuigenis des Heeren kan niet geneutraliseerd worden zonder dat het inwendig wordt verzwakt en ook Zijn eigen waardigheid schade lijdt. Dat het daarom blijve wat het is, maar dan ook in al zijn waarheid en kracht worde aan-

-ocr page 82-



		So

		vaard, al zal ook misschien cen immers toch niet onfeilbare wetenschap hare uitspraken moeten herzien. Maar genoeg! \'t Was niet ons doel cen repliek te schrijven op CHRISTUS en \'t O. T.", een arbeid, die trouwens bevoeg- der hand eischt dan de onze. Wij achtten ons alleen geroepen reden te geven, waarom wij meenen niet te kunnen voldoen aan den eisch CHRISTUS buiten \'t geding te laten". Moge het gezegde daartoe genoeg zijn............

		Die in onze dagen te midden der Gemeente leeft met een hart voor haar en hare hoogste belangen, met een hart ook voor onze oude Vaderlandsche Kerk, hij ziet veel, dat hem met weemoed vervult, en onder dat vele ook dit, dat de Ge- meente hoe langer hoe meer vervreemdt en ook wel moet vervreemden van haar mannen der wetenschap, en dat, aan- gaande de Kerk, het niet \'t minst vriendenhanden zijn, die den vijand \'t materiaal leveren om de oude muren te breken. En die dit ziet en aldus ziet, hij hoopt en bidt dat \'t anders en beter worde en dat, zooveel dat nu wegdrijft en verstrooit, moge bijeenbrengen en vergaderen. O., Febr. 1896. H. V. E. V. H.\'

		«

-ocr page 83-


«	»
		■
	"	-
		:
		■ ■
		...

■*-■

Men leze met aandacht:

het Prospectus,

den Inhoud,

de beoordeelingen van binnen- en buitenlandsche geleerden
van Dr. HOEDEMAKERS werk:

De Mozaïsche Oorsprong der Wetten in de
Boeken Exodus, Leviticus, Numeri.
Prijs 3,90 ingenaaid.
4,50 gebonden,

\' .



	\'.

		\'


	\'



		.

\'	.
¹		.
■
		*/-
.	>