Politieke en
Soeiale Programma\'s.

óBijeen verzameld

Pi^ogranttiia\'s in ulphabetische volgorde van :

De Antirevolutionaire Partij,
(Circulaire Commissie van Advies).

Den Christelijk-Historischen Kiezersbond.

De Katliolieke Kamerleden.

De Sociaal Democratische Arbeiderspartij.

Circulaire Vrijzinnige Kiesvcreenigingen
«Vooruitgang.*

Het Algemeen Nederlandsch Werklieden-
Verbond.

Den Bond van Nederlandsche Onderwijzers.

Nederl. Roomsuh-Kath. Volksbond.

Den Socialisten-Bond.

�9999999993999999999999999999999�

Politieke en
Sociale Programma\'s.

Programma\'s in alphabetische volgorde van :

De Antirevolutionaire Partij,
(Circulaire Commissie van Advies).

Den Clirislelijk-Historischen Kiezersbond.

De Katholieke Kamerleden.

De Sociaal Democratische Arbeiderspartij.

Circulaire Vrijzinnige Kiesverenigingen
»Yooruitgang.«

Het Algemeen Nederlandsch Werklieden-
Verbond.

Den Hond van Nederlandsche Onderwijzers.

Nederl. Koomseh-Kath. Volksbond.

Den Socialisten-Bond.

Stoomdruk van C. SNOEK Wz., Woerden.

De Nederlandsche pers heeft met lofwaardigen ijver
en over het algemeen met verblijdende onpartijdig/leid de
programma s der partijen, die bij de Jnni-stembus op-
treden of daarop invloed oefenen, aan hare lezers voor-
gelegd. De politiek meelevende kiezers kunnen dus weten,
wat de verschillende partijen in \'t schild voeren.

Kranten zijn echter bij de overgroote massa als de
vlinders: ze leven slechts enkele dagen. Vandaar dat
ik het een niet geheel nutteloozen arbeid oordeelde, de
politieke en sociale programma\'s naar officieclc gegevens
te verzamelen en afzonderlijk uit te geven.

De saamlezing was me door de welwillendheid van de
Icidslieden der partijen een aangename taak. Ik zeg hun
voor de verstrekte inlichtingen bij dezen hartelijk dank.

Met de aaiiteekeningen moest ik zoo sober mogelijk
zijn, om eiken schijn van partijdigheid te mijden en het
boekske voor alle partijen bruikbaar te maken.

Programma\'s, meer van locale bcteekenis, op te nemen,
gedoogde het bestek niet.

Beter kennen is niet zelden beter waardeeren. Lcidc
ook deze poging, ter verbreiding van meerdere bekendheid
met de politieke en sociale programma\'s, tot meerdere
wederzijdsche waardeering!

Naarden, i Mei \'97.

I. Anti-Hevolutionaire Programma\'s........ 4

a. Program van Beginselen........... 4

/». Phogham van Actie.............. 12

(Commissie van advies.)............. 10

II. Christelijk-Historische Kiezersbond....... 1H

III. Phogham dek Katholieke Kamerleden....... 23

IV. Programma\'s van dk Liberale Unie........ 28

I. Hervormingsprogramma............ 30

II. Programma van Urgentie........... 34

V. Programma\'s van den Radicalen Bond....... 37

Verkiezingsprogram van idem.......... 41

VI. Program van dk Sociaal Democratische Arbeiders-
partij .................... 44

VII. Circulaire Vrijzinnige Kiesvereenigingen Vooruit-
gang" .................... 47

VIII. Algemeen Nederlands Werklieden Verbond. ... 50

IX. Hond van Nederlandsche Onderwijzers...... 55

X. Program van Patrimonium............ 56

XI. Nederlandsche Roomsch Katholieke Volksbond . . 00
XII. Socialisten-Bond. Beginselenverklaring..... 63

Een program of programma op staatkundig-maat-
schappelijk terrein is de saamvatting van geformuleerde
inzichten of wenschen.

Men kan onderscheiden:

a. Program van Beginselen. Dit omschrijft de
beginselen, welke de partij op staatkundig-maatschap-
pelijk terrein belijdt en de toepassing, welke deze be-
ginselen in de practische staatkunde vragen. Het geeft
de theorie en bouwt hieruit de praktijk op. Het is een
staatkundige geloofsbelijdenis.

b. Stembusprogram. Het is de meer of minder
breed uitgewerkte toelichting op de leuze, waarmee de
partij in den verkiezingsstrijd optrekt. Een stembusleuge
moet een slembuspregram in zich bevatten.

Als stembiisprograin of verkiezingsprogram is ook te
beschouwen het Program van Actie, een naam vooral
in anti-revolutionaire kringen gebezigd. Het Program van
Actie bedoelt ook grondslag voor de verkiezingen te zijn.

In een stembusprogram, verkiezingsprogram, program
van actie, spreekt een parlij zich uit, wat ze op een

bepaald oogenblik in "t belang des lands noodzakelijk acht.

De kandidaten der partij beliooren met dit program,
evenals met het program van beginselen, instemming
te betuigen, ten einde »een eenparig optreden der ge-
kozenen in de Kamer mogelijk te maken*. Juist hierin
toch moet het resultaat der kiezers-organisatiën voor
een goed deel gezien worden. Een huis, dat tegen zich
zelf verdeeld is, kan niet bestaan. Dit geldt ook van
elke staatkundige party.

Program van Urgentie. Het is getrokken uit het
breedere program en bevat die punten, welke naar het
oordeel der parlij, het eerst aan de orde beliooren te
komen, die geen uitstel gedoogen. Een extract uit het
program van actie of dat van beginselen.

De Sociaal-Democratische Arbeiderspartij heeft haar
Strijdprogram en het daaruit afgeleide verkiezingsprogram.

Ter verduidelijking diene. dat in \'t algemeen de grenzen
tusschen deze programma\'s: Program van Beginselen,
Stembusprogram, Program van Actie, Program van
Urgentie en Strijdprogram, niet zuiver te trekken zijn.

Waar de Anti-Revolutionairen in het Program
van Beginselen hunne beginselen voor het staatkundig-
maatschappelijk leven omschreven, doen andere partijen
dit in een inleiding op haai- program of in andere
officiëele geschriften.

De benamingen verschillen bij de onderscheidene
groepen.

Waar de anti-revolutionaire partij spreekt van
Program van Beginselen en Program van Actie heeft de
Liberale Linie haar >Hervormingsprogramma* met voor-
afgaande »overwegingen*, en als verkiezingsprogram het
Program van Urgentie; de Radicale Bond eenvoudig

zijn > Programma*, inct eenige omschrijving van zijn
doel in de Statuten en het verkiezingsprogram; de
Sociaal-Democratische Arbeidersparty haar Strijdprogram
met inleiding en Verkiezingsprogram en de Socialisten-
Bond (revolutionaire Socialisten) niets anders dan een
«Beginselenverklaring», omdat deze Bond het terrein
der practische staatkunde niet betreedt.

De Hooinsch-Katholieken hebben een «Program», dat
èn als program van beginselen èn als verkiezingsprogram
dienst moet doen.

Van alle staatkundige partijen trad de anti-revolu-
lionaire partij het eerst op met een Program. Haar
Program van Beginselen dagteekent van 1<S7S. De pro-
gramma\'s der andere partijen zijn hoofdzakelijk van de
laatste jaren: de verkiezingsprograms voor de a. s.
Juni-stembus meerendeels van dit jaar. De anti-revo-
lutionaire partij kwam met haar Program van Actie
het laatst.

Dat de onderscheidene partijen hare inzichten en
wenschen in een bepaald programma formuleeren is in
hooge mate bevorderlijk aan de politieke ontwikkeling
des volks. Ze kunnen grondslag voor gemeen overleg
in de Kamer zijn. De Regeering zal er mee rekenen,
wanneer ze voor de nieuwe Kamer komt met haar:

c. Regeeringsprogram. Dit program wijst de taak
aan, welke de Regeering zich voorstelt in een bepaalden
termijn af te werken. In de troonrede is het op zijn
plaats.

Anti-Revolutionaire Programma\'s.

a. Program van Beginselen.

Dit program dagteckent van 1 Januari 1878. Het
Centraal-Comité (hoofdbestuur van den Bond van anti-
revolutionaire kiesvereenigingen), waarvan ook toen,
gelijk nu, de heer Dr. A. Kuyper voorzitter was, stelde
het op. In de Standaard lichtte Dr. Kuyper het in
tal van artikelen toe, welke in 1879 uitgegeven werden
onder den titel Ons Program". Jn 1880 verscheen een
volksuitgave van .,Ons Program" een boekdeel van
400 bladzijden.

Vooral door dit Program ontwikkelde de anti-
revolutionaire partij ongenieene werkzaamheid en
werd, door het machtig organiseerend talent van den
voorzitter, de organisatie van jaar tot jaar vervolledigd.

Het anti-revolutionaire Program van Beginselen
bestaat uit de volgende 21 artikelen:

De anti-revolutionaire of Ghristelyk-historische richting
vertegenwoordigt, voorzooveel ons land aangaat, den
grondtoon van ons volkskarakter, gelijk dit, door Oranje
geleid, onder invloed der Hervorming, omstreeks 1572,

zijn stempel ontving: en wenscht dit, overeenkomstig
den gewijzigden volkstoestand, in een vorm, die aan
de behoeften van onzen tijd voldoet, te ontwikkelen.

Art. 2.
Het Gezag.

Noch in den volkswil noch in de wet, maar alleen
in God vindt zij de bron van het souvereine gezag:
en verwerpt mitsdien (-enerzijds het beginsel van volks-
souvereiniteit, terwijl zij anderzijds de sonvereiniteit van
Oranje eert, als onder de leiding Gods in onze ge-
schiedenis geworteld: door de mannen van 1SIH in
den Nederlandschen Staat tot ontwikkeling gebracht;
en door de grondwet als zoodanig bevestigd.

De ordinantïcn Gods.
Ook op staatkundig terrein belijdt zij de eeuwige
beginselen van Gods Woord;

zóo evenwel, dat het staatsgezag noch rechtstreeks
noch door de uitspraak van eenige kerk, maar alleen
in de consciëntie der overheidspersonen, aan de ordi-
nantiën Gods gebonden zij.

De overheid, zoo leert ze, is als dienaresse Gods,

in een Christelijke en dus niet-godsdieustlooze natie,

gehouden tot verheerlijking van Gods naam en behoort

a. uit bestuur en wetgeving alles te verwijderen, wat
den vrijen invloed van het Evangelie op ons volksleven
belemmert;

b. zichzelve, als daartoe in volstrekten zin onbevoegd,

te onthouden van elke rechtstreeksche bemoeiing met
de godsdienstige ontwikkeling der natie:

c. alle kerkgenootschappen ol\' godsdienstige vereeni-
gingen, en voorts alle burgers, onverschillig welke
hunne denkwijze aangaande de eeuwige dingen zij. te
behandelen op voet van gelijkheid; en

d. in de consciëntie, voorzoover die het vermoeden
van achtbaarheid niet mist, een grens te erkennen voor
haar macht.

Zij belijdt, dat de overheid regeert bij de gratie
Gods, en. hieraan hare regeeringsmaeht ontleenende,
het recht heelt,

den eed te vragen, en,

ter vrijlating van den dag des Heeren, en alzoo mede
in \'s volks belang, na wijziging der bestaande Zondags-
wet, zoowel zelve zooveel doenlijk in al haar vertak-
kingen op dien dag behoort te rusten, als

in haar concessiën aan maatschappijen van vervoer
geheelen of\' gedeeltelijken stilstand van zaken voor
dien dag heelt te bedingen.

Art. C).
Staatsvorm.

Op zichzelf geen enkelen staatsvorm den eenig
bruikbaren keurende, erkent zij het aan de grondwet
gebonden koningschap, gelijk zich dit ten onzent ge-
leidelijk uit de republiek der vorige eeuw heelt ont-
wikkeld, als den voor Nederland moest geschikten
regeeringsvorm.

De Grondwet, gelijk die in 1848 gewijzigd is, aan-

vaardt zij als uitgangspunt om langs wettigen weg tot
een heïvorming van onze staatsinstellingen naar eisch
der Christelijk-historisehe beginselen te geraken.

Art. 8.
Volksinvloed.
Zij verlangt daartoe bevestiging van den rechtma-
tigen volksinvloed, die, krachtens den zedelijken band
tusschen kiezers en gekozenen, door de Staten-Gene-
raal, naar eisch van onze historie, op het staatsgezag
wordt uitgeoefend.

Het verwerpen van begrootingen, om redenen buiten

die begrootingen gelegen, keurt ze, tenzij in zeer bui-

tengewone omstandigheden, als machtsoverschrijding al\'.

Art. 10.
Centralisatie.
Zij wil dat de gewestelijke en gemeentelijke auto-
nomie, voor zoover deze niet strijdt met de eisenen der
staatseenheid en de rechten van de enkele personen
niet onbeschermd laat, door decentralisatie worde
hersteld.

Art. 11.
Staten en Raden.
Opdat de Staten-Generaal in de natie wortelen;
het volk niet slechts in naam vertegenwoordigen; en
in hun saamstelling niet langer een krenking van
het recht der minderheden opleveren;

eischt zij de invoering van een ander kiesstelsel
en, ter voorbereiding daartoe,
verlaging van den census.

Zij wil dat de staat (voor zoover ontstentenis van
veerkracht bij de burgerij hiertoe niet noodzaakt) het
beginsel late varen, alsof de overheid geroepen zou zijn
om van harentwege onderwijs te doen geven;

voorkome dat de overheidsscholen, voor zoover
noodig, tot propaganda van godsdienstige of tegen den
godsdienst gekeerde begrippen misbruikt worden; en
alzoo ook in zake onderwijs aan alle burgers, onver-
schillig welke hunne godsdienstige of paedagogisehe
zienswijze zij.

gelijke rechten gunne.

Van den souverein wil zij. dat door eene onafhan-
kelijke rechtspraak, die onder ieders bereik valle en
in verband sta met bet zedelijk rechtsbesef der natie,
volgens wetten, die op de eeuwige rechtsbeginselen
rusten.

1^R beslissing uitga voor alle geschillen van partijen,
zoowel van burgen-echtelijken als van administratieven
aard:

ten 2^e vonnis kome tegen een iegelijk, die zich ver-
grijpt aan de gemeene orde der dingen: en

ten B^e voltrekking van straf aan den gevonniste volge,
niet sleehls om de maatschappij te beschermen of den
overtreder te beteren, maar allereerst tot herstel van
de geschonden gerechtigheid.

Desnoods door de doodstraf, waartoe het recht in
beginsel aan de overheid toekomt.

Art. 14.
Publieke eerbaarheid.

Op de overheid, zoo oordeelt ze, rust de plicht om
te waken voor de publieke eerbaarheid op den weg en
in publieke plaatsen;

de gelegenheid tot het gebruik van sterken drank
te beperken :

den uitstal te verbieden van onzedelijke boek-, plaat-
of prentwerken;

verleiding van minderjarigen tot onzedelijke daden
strafbaar te stellen en

met de hoererij op geenerlei wijze, noch prevenlief,
noch beschermend, en derhalve anders dan werend, in
aanraking te treden.

Onder dien verstande echter, dat ze zich bij eiken
maatregel, die uit deze verplichting voortvloeit, stipte-
lijk ven-e houde van wat tot het terrein des luiise-
lijken levens behoort.

Art. 15.
Gezondheidsleer.

In het belang der openbare gezondheid acht ze,

dat de overheid te waken heeft tegen vervalsehing
van levensmiddelen;

tegen verontreiniging van den publieken weg en tegen
vergiftiging van den dampkring of hel water;

zorg heeft te dragen voor zindelijkheid in haar eigen
huishouding;

en een eerbare begrafenis der lijken ;

en voorts bij het zich vertoonen van besmettelijke
ziekten (behoudens de vrije beschikking van een iegelijk
over zijn eigen lichaam en zijn eigen consciëntie) al
zulke maatregelen beeft te nemen, als strekken kunnen en

onmisbaar zijn om te voorkomen, dat iemand, onwillens
of onwetens, met de smetstof dezer ziekten in eene
voor hem gevaarlijke aanraking zon treden.

Art. lü.
Financien.

Zij wenscht, dat bij het linantiëel beheer van den
staat de verhouding tusschen overheid en burgers niet
die van verdrag, maar een zedelijk organische zij. en

dat het evenwicht tusschen ontvangsten en uitgaven
geregeld worde, niet door drukkende vermeerdering van
de lasten der natie noch door bezuiniging op het noo-
dige, maar door beperking van staatsbemoeiing;

en dat voorts ons belastingstelsel hervormd worde
in den zin,

dat de ontwikkeling van het volksleven minder
schade lijde,

de hooge opbrengst der middelen niet eenige maatstaf;

de druk minder ongelijkmatig zij;

en de kosten van inning afnemen.

Art. 17.
Nationale zelfstandigheid.

Kracht tot handhaving van onze nationale zeltstan-
digheid zoekt zij in de versterking van het rechtsbesef;

in de bevordering van kennis onzer historie:

in de bevestiging van onze volksvrijheden;

in eene ervarene diplomatie;

en voorts in een wettelijke organisatie van de doode
en levende strijdkrachten te land en te water. die. na
verbetering van het scheeps- en kazerneleven, met prijs-
geving der plaatsvervanging, bovenal kracht zoeke in
het moreel van den soldaat.

Art. 18.
Koloniaal besit.

Voorzooveel liet koloniale vraagstuk aan belangt, belijdt
zij, dat de baatzuchtige neiging van onze staatkunde,
om de koloniën voor de kas van den staat of van den
particulier Ie exploiteeren, dient plaats te maken voor
een staatkunde van zedelijke verplichting;

en diensvolgens in de lijn, herhaaldelijk dooi- anti-
revolutionaire staatslieden, wier inzicht op bestudeering
der quaestie gegrond was. aangegeven, alle belemmering
voor de vrije prediking van het Evangelie dient op-
gebeven;

bij het lager onderwijs het bijzonder initiatief van
het Europeesch bestanddeel aanvankelijk dient gesteund;

tegenover liet Mahomedanisme liet Christelijk karakter
der natie niet verloochend;

en zoo de politieke als sociale en oeconomische ver-
houding in overeenstemming gebracht worde met den
eisch der Christelijk-llistorische beginselen.

Art. 19.
De Sociale kwestie.

Zij erkent de noodzakelijkheid om ook door middel
van onze wetgeving, beter dan tlians. er toe mede te
werken, dat de verhouding tusschen de verschillende
maatschappelijke standen zooveel doenlijk beantwoorde
aan de eischen van Gods Woord.

Art. 20.
Staat en Kerk.

Zij verklaart, dat noch voorliet rijk in Europa noch
voor de Indien, door de overheid eene staatskerk, van
wat vorm of naam ook. mag worden in stand gehouden
of ingevoerd;

dat het den staat niet toekomt, zich met de inwendige
aangelegenheden der kerkgenootschappen in te laten;

en dat, ter bevordering van een meer dan dusge-
naamde scheiding tusschen staat en kerk. de verplich-
ting, uit art. 1(58 der grondwet voor de over-
heid voortvloeiende, na uitbetaling aan <le rcchtheb-
benden van het rechtens verschuldigde, dient te worden
opgeheven.

Art. 21.
Partijbeleid.

Dat zij. om deze beginselen ingang te doen vinden,
de zelfstandigheid van hare partij handhaaft;

zich bij geen andere partij Iaat indeelen;

en slechts dan samenwerking met andere partijen
aanvaardt, indien die door een vooraf wel omschreven
program, met ongekrenkt behoud van haar onafhanke-
lijkheid, kan worden verkregen.

Reden, waarom zij bij eerste stemming gemeenlijk
met een eigen candidatuur aan de staatkundige ver-
kiezingen deelneemt, en, bij herstemming zich voorbe-
houdt te handelen naar omstandigheden.

b. Program van Actie.
Vastgesteld door de Deputaten vergadering van 29 April.
De Antirevolutionaire Partij, op den29*^tel> April 1897
in vaste Deputatenvergadering saaingekomen, besluit:

1". dat harerzijds aan het werk der verkiezing voor
de keuzen van Juni aanstaande dit navolgende! Program
van Actie ten grondslag zal worden gelegd:
I. In zake de SOCIALE QUAESTIE.

A. Voor Arbeid en Landbouw beide:

1. Ministerie van Arbeid en Landbouw (met
Handel en Nijverheid).

B. Voor wat den Arbeid aangaat:

1. Verplichte pensioenregeling voor loontrekkende
personen met aanvankelijke ondersteuning uit
\'s Rijks schatkist.

2. Kegeling van het Arbeidscontract.
2bis. Verzekering van Zondagsrust.

3. Maatregelen ter verbetering van den woning-
toestand.

4. Wet regelende de onteigening in het belang der
Gemeenten ten behoeve harer bevolking\'.

5. Uitbreiding en wijziging van het tarief van
invoerrechten op bewerkte artikelen.

C. Voor wat den Landbouw aangaat:

1. Oprichting van Kamers van Landbouw, alsmede
van een Raad van Landbouw, door de land-
bouwers zelven gekozen.

2. Nadere regeling van het Pachtcontract.

3. Afschaffing van den accijns op het Geslacht.

4. Tijdelijke tegemoetkoming aan den graanbouw
door premieverleening in verband met heffing
van invoerrechten.

II. In zake ONDERWIJS.
A. Lager Onderwijs:

1. Verhooging van de Rijksuitkeering aan Ge-
meentebesturen en Schoolbesturen.

2. Regeling van Jaarwedden en Pensioenen.

3. Examen-Commissiën van Overheidswege, onder-
scheiden naar de opvoedkundige beginselen,
waarvan de onderscheidene groepen van scholen
uitgaan.

\\. Losmaking van het Vaccine-vraagstuk van de

school,
ö. Bevordering van het Ambachtsonder wgs in

verband met de invoering van het leerlingen-

B. Middelbaar Onderwijs:

1. Herziening van de wet op het Middelbaar
Onderwijs, o. m. leidende tot:

a. Gelijkstelling van de diploma\'s der Over-
heids- en der Vrije Scholen.

b. Rijksnitkeering aan de Vrije Scholen op
voet van die aan Gemeentescholen.

C. Hoogcr Onderwijs:

1. Afschaffing van het privilegie, toegekend aan
de diploma\'s der Overheidsscholen.

2. Rijksuitkeering aan de Vrije Gymnasia op den
voet van die aan de Geineente-Gymnasia.

1. Herstel van het recht der Overheid om den
moordenaar aan het leven te straffen.

2. Opheffing van het verbod van onderzoek naar
het vaderschap.

8. Bescherming van het verwaarloosde kind.

Mis. Verbod tegen het houden van openbare

huizen van ontucht.
3ter. Strafbepaling op de openbare aanbeveling

van het gebruik der neo-malthusiaansche mid-

delen.
\'iquater. Tegengaan vau de vergiftiging der be-

volking door den sterken drank.
4. Herziening van de militaire rechtsbedeeling.

ó. Nadere voorziening tegen de vervalsehing van
waren en oneerlijke concurrentie.

IV. In zake DE KOLONIËN.

1. Onttrekking van de inlandsche Christenen
aan het Mohammedaansche recht.

2. Bevordering van de Kerstening van Indië:

a. door het beschikbaarstellen van vaste
uitkeering aan de Bijzondere Scholen,

b. en door het steunen van de Medische
Zending.

3. Tegengaan van de vergiftiging der bevolking
door den Opium.

V. In zake de DEFENSIE.



		Politieke en Sociale Programma\'s.

		bijeenverzameld

		I10OK

		N. OOSTEÏ^BAAN.

		Programma\'s in alphabetische volgorde van : De Antirevolutionaire Partij, (Circulaire Commissie van Advies). Den Clirislelijk-Historischen Kiezersbond. De Katholieke Kamerleden. De Liberale Unie. Den Radicalen Hond. De Sociaal Democratische Arbeiderspartij. Circulaire Vrijzinnige Kiesverenigingen »Yooruitgang.« Het Algemeen Nederlandsch Werklieden- Verbond. Den Hond van Nederlandsche Onderwijzers. Patrimonium. Nederl. Koomseh-Kath. Volksbond. Den Socialisten-Bond.

		Utrecht, H. HONIG. 1897.



		INHOUD.

		liladz. I. Anti-Hevolutionaire Programma\'s........ 4 a. Program van Beginselen........... 4 /». Phogham van Actie.............. 12 (Commissie van advies.)............. 10 II. Christelijk-Historische Kiezersbond....... 1H III. Phogham dek Katholieke Kamerleden....... 23 IV. Programma\'s van dk Liberale Unie........ 28 I. Hervormingsprogramma............ 30 II. Programma van Urgentie........... 34 V. Programma\'s van den Radicalen Bond....... 37 Verkiezingsprogram van idem.......... 41 VI. Program van dk Sociaal Democratische Arbeiders- partij .................... 44 VII. Circulaire Vrijzinnige Kiesvereenigingen Vooruit- gang" .................... 47 VIII. Algemeen Nederlands Werklieden Verbond. ... 50 IX. Hond van Nederlandsche Onderwijzers...... 55 X. Program van Patrimonium............ 56 XI. Nederlandsche Roomsch Katholieke Volksbond . . 00 XII. Socialisten-Bond. Beginselenverklaring..... 63



		programma\'s.

		Een program of programma op staatkundig-maat- schappelijk terrein is de saamvatting van geformuleerde inzichten of wenschen. Men kan onderscheiden: a. Program van Beginselen. Dit omschrijft de beginselen, welke de partij op staatkundig-maatschap- pelijk terrein belijdt en de toepassing, welke deze be- ginselen in de practische staatkunde vragen. Het geeft de theorie en bouwt hieruit de praktijk op. Het is een staatkundige geloofsbelijdenis. b. Stembusprogram. Het is de meer of minder breed uitgewerkte toelichting op de leuze, waarmee de partij in den verkiezingsstrijd optrekt. Een stembusleuge moet een slembuspregram in zich bevatten. Als stembiisprograin of verkiezingsprogram is ook te beschouwen het Program van Actie, een naam vooral in anti-revolutionaire kringen gebezigd. Het Program van Actie bedoelt ook grondslag voor de verkiezingen te zijn. In een stembusprogram, verkiezingsprogram, program van actie, spreekt een parlij zich uit, wat ze op een



		I.

		Anti-Revolutionaire Programma\'s.

		a. Program van Beginselen. Dit program dagteckent van 1 Januari 1878. Het Centraal-Comité (hoofdbestuur van den Bond van anti- revolutionaire kiesvereenigingen), waarvan ook toen, gelijk nu, de heer Dr. A. Kuyper voorzitter was, stelde het op. In de Standaard lichtte Dr. Kuyper het in tal van artikelen toe, welke in 1879 uitgegeven werden onder den titel Ons Program". Jn 1880 verscheen een volksuitgave van .,Ons Program" een boekdeel van 400 bladzijden. Vooral door dit Program ontwikkelde de anti- revolutionaire partij ongenieene werkzaamheid en werd, door het machtig organiseerend talent van den voorzitter, de organisatie van jaar tot jaar vervolledigd. Het anti-revolutionaire Program van Beginselen bestaat uit de volgende 21 artikelen: Art. 1. Richting. De anti-revolutionaire of Ghristelyk-historische richting vertegenwoordigt, voorzooveel ons land aangaat, den grondtoon van ons volkskarakter, gelijk dit, door Oranje geleid, onder invloed der Hervorming, omstreeks 1572,



		H

		Art. 12. Van de Scholen. Zij wil dat de staat (voor zoover ontstentenis van veerkracht bij de burgerij hiertoe niet noodzaakt) het beginsel late varen, alsof de overheid geroepen zou zijn om van harentwege onderwijs te doen geven; voorkome dat de overheidsscholen, voor zoover noodig, tot propaganda van godsdienstige of tegen den godsdienst gekeerde begrippen misbruikt worden; en alzoo ook in zake onderwijs aan alle burgers, onver- schillig welke hunne godsdienstige of paedagogisehe zienswijze zij. gelijke rechten gunne. Art. 13. Justitie. Van den souverein wil zij. dat door eene onafhan- kelijke rechtspraak, die onder ieders bereik valle en in verband sta met bet zedelijk rechtsbesef der natie, volgens wetten, die op de eeuwige rechtsbeginselen rusten. 1^R beslissing uitga voor alle geschillen van partijen, zoowel van burgen-echtelijken als van administratieven aard: ten 2^e vonnis kome tegen een iegelijk, die zich ver- grijpt aan de gemeene orde der dingen: en ten B^e voltrekking van straf aan den gevonniste volge, niet sleehls om de maatschappij te beschermen of den overtreder te beteren, maar allereerst tot herstel van de geschonden gerechtigheid. Desnoods door de doodstraf, waartoe het recht in beginsel aan de overheid toekomt.



		(t

		Art. 14. Publieke eerbaarheid. Op de overheid, zoo oordeelt ze, rust de plicht om te waken voor de publieke eerbaarheid op den weg en in publieke plaatsen; de gelegenheid tot het gebruik van sterken drank te beperken : den uitstal te verbieden van onzedelijke boek-, plaat- of prentwerken; verleiding van minderjarigen tot onzedelijke daden strafbaar te stellen en met de hoererij op geenerlei wijze, noch prevenlief, noch beschermend, en derhalve anders dan werend, in aanraking te treden. Onder dien verstande echter, dat ze zich bij eiken maatregel, die uit deze verplichting voortvloeit, stipte- lijk ven-e houde van wat tot het terrein des luiise- lijken levens behoort. Art. 15. Gezondheidsleer. In het belang der openbare gezondheid acht ze, dat de overheid te waken heeft tegen vervalsehing van levensmiddelen; tegen verontreiniging van den publieken weg en tegen vergiftiging van den dampkring of hel water; zorg heeft te dragen voor zindelijkheid in haar eigen huishouding; en een eerbare begrafenis der lijken ; en voorts bij het zich vertoonen van besmettelijke ziekten (behoudens de vrije beschikking van een iegelijk over zijn eigen lichaam en zijn eigen consciëntie) al zulke maatregelen beeft te nemen, als strekken kunnen en



		11

		Art. 18. Koloniaal besit. Voorzooveel liet koloniale vraagstuk aan belangt, belijdt zij, dat de baatzuchtige neiging van onze staatkunde, om de koloniën voor de kas van den staat of van den particulier Ie exploiteeren, dient plaats te maken voor een staatkunde van zedelijke verplichting; en diensvolgens in de lijn, herhaaldelijk dooi- anti- revolutionaire staatslieden, wier inzicht op bestudeering der quaestie gegrond was. aangegeven, alle belemmering voor de vrije prediking van het Evangelie dient op- gebeven; bij het lager onderwijs het bijzonder initiatief van het Europeesch bestanddeel aanvankelijk dient gesteund; tegenover liet Mahomedanisme liet Christelijk karakter der natie niet verloochend; en zoo de politieke als sociale en oeconomische ver- houding in overeenstemming gebracht worde met den eisch der Christelijk-llistorische beginselen. Art. 19. De Sociale kwestie. Zij erkent de noodzakelijkheid om ook door middel van onze wetgeving, beter dan tlians. er toe mede te werken, dat de verhouding tusschen de verschillende maatschappelijke standen zooveel doenlijk beantwoorde aan de eischen van Gods Woord. Art. 20. Staat en Kerk. Zij verklaart, dat noch voorliet rijk in Europa noch voor de Indien, door de overheid eene staatskerk, van wat vorm of naam ook. mag worden in stand gehouden of ingevoerd;



		II)

		\'t", dat bijaldien iemand, die voor eandidatuur in aanmerking komt, tegen liet Program van Actie op eenig punt bedenkingen heeft, de Kiesvereeniging hem om schriftelijke verklaring van zijn gevoelen op dit punt zal verzoeken, en deze verklaring tijdig openbaar zal maken. 5°. dat, voor zoover aan het sub 3 en 4 genoemde voldaan is, noch het gebeurde bij de stembus van 1894, noch ook min gewenschte persoonlijke verhouding, beletsel is te achten tegen iemands eandidatuur. en 6°. dat bij herstemming in den regel diegene der beide candidaten zal te steunen zijn, die ons Pro- gram van Actie het meest in het gevlei komt.

		Commissie van advies. De ondergeteekenden, allen instemmende met het pro- gram van beginselen der anti-revolutionaire partij: saamgekomen ter bespreking van den tegenwoor- digen toestand der anti-revolutionaire party; van oordeel, dat, ter verdediging van de in dat pro- gram neergelegde beginselen, eenparige samenwerking noodig is van alle anti-revolutionairen in den lande: dat zulke samenwerking voorafgaande, openlijke, vriendschappelijke doch rondborstige bespreking eischt en onderstelt: dat echter in de laatste jaren zoodanige bespreking bemoeielijkt en schier onmogelijk is geworden: dat dientengevolge vele anti-revolutionairen in de tegen- woordige leiding der partij geen voldoenden waarborg vinden, dat de in voormeld program neergelegde begin- selen behoorlijk zullen worden gehandhaafd en toegepast



		17

		hebben zicli geconstitueerd als eene voortdurende Commissie van Advies, ten einde; die anti-revolutionairen, welke met hen bovenstaand oordeel onderschrijven, wan- neer zij met het oog op de aanstaande verkiezingen zulks verlangen, te dienen van raad; hen, indien zulks noodig mocht blijken, te steunen bij het oprichten van eigen kiesvereenigingen of het stellen en doen slagen van eigen candidaten; en de gelegenheid open te stellen tot overleg zoowel met geestverwanten, die in bedoelde bezwaren niet deelen, als met andere partijen. Te dien einde hebben zij uit hun midden gekozen eene Commissie van Uitvoering, bestaande uit de H. H.: Mr. 13. .1. 1.1. baron De Geer van Jutphaas, B. .1. Gerretson Jr.. J. C. Heesterman, Jhr. Mr. J. H. .1. Quarles van Ufïord, en Mr. R. van Veen, welke heeren zich bereid hebben verklaard om op vaste vooraf gepubliceerde tijdstippen; en wel voorloopig op den laatsten Maandag van elke maand, te Utrecht te vergaderen, ten einde in samenwerking met onderge- teekenden, en in overleg met de geestverwante leden der Staten-Ueneraal, die zich bereid hebbon verklaard hen in dezen hij te staan, mondeling zoowel alsschrif- telijk raad en ondersteuning te verschaffen. (November 1896.)

		■j



		I! Christelijk-Historisclie Kiezersbond. Deze Kiezersbond, in \'t begin dezes jaars opgericht, is gevestigd te Utrecht, Art. 1 en 2 van het Reglement luiden: Artikel 1. De Christelijk-Historisclie Kiezersbond stelt zich ten doel, de keuze te bevorderen van leden der Tweede Kamer, der Provinciale Staten en der Gemeenteraden, van wie hij verwachten mag. dat zij zijne beginselen zijn toegedaan, behoudens het bepaalde in Art. 14. Ook wil hij trachten, door de pers, het verspreiden van ge- schriften, het levend woord en alle andere geoorloofde middelen, de kennis van zijne beginselen te verspreiden, en het aantal voorstanders er van te vermeerderen. Art. 2. Niemand kan lid worden van den Bond, die niet be- hoort tot een protestantsch kerkgenootschap. Het Hoofdbestuur is aldus samengesteld: Prof. Dr. E. H. van Leeuwen te Utrecht, ie Voorzitter. Dr. J. Th. de Visser te Amsterdam, 2de Voorzitter. C. M. J. Muller Massis te Amsterdam, ie Secretaris. Prof. Dr. P. J. Muller te Haarlem, 2de Secretaris. F. Labouchere te Doorn, Penningmeester.



		1!)

		A. A. Bredius te Amsterdam, Dr. A. W. Bronsveld te Utrecht. \' j^_e(j_eri W. .1. .1. Koole te Middelburg. \| N. J. A. C. Swellengrebel te Deventer. De beginselen van den Bond zijn omschreven in de volgende negen artikelen. I. Ofschoon wij van God geen stelsel van staatkunde ontvangen hebben en evenmin eene oplossing van vraag- stukken, die een speciaal onderzoek vereischen, zoo erkennen wij toch, dat in het Evangelie van Jezus Christus beginselen liggen opgesloten, die bebooren ge- ëerbiedigd te worden op elk levensgebied, dus ook waar sprake is van de verhouding tusschen overheid en onderdanen, tusschen moederland en koloniën, tusschen patroons en werklieden. Op dien grond erkennen wij onze Overheid als eene maclit van God over ons gesteld, en dulden wij geene verkorting van gewetensvrijheid.

		Terwijl wij onze constitutioneele vrijheden en regeering willen handhaven, gevoelen wij ons innig verknocht aan aan het Stainhnis van Oranje, waarmede wij door ge- meenschap van geloof, door saamgedragen leed en saamgenoten zegen onafscheidelijk verbonden zijn. III. Wij steunen niet wat leiden kan tot scheiding van staat en godsdienst; tot verkrachting van rechten op wettige wijze door kerkgenootschappen verkregen; tot het verdringen van de Ned. Herv. Kerk van de plaats, welke zij inneemt in ons openbare leven; tot het



		20

		uitwisschen van hetgeen ons kenmerkt als eene prote- stantsche natie. Wij zijn tegen het herstel der Nederl. Legatie bij den pauselijken stoel, en tegen het behoud van den nuntius bij ons Hof\', dewijl deze alleen specifiek- roomsche belangen behartigt en geen wereldlijk vorst meer vertegenwoordigt. IV. In de moeilijke en ingewikkelde omstandigheden, waarin de maatschappij verkeert, worde niet allereerst aan den Staat opgedragen om in alles helpend en oppermachtig op te treden. Het eigen initiatie!\' worde aangemoedigd, opdat het aantal hulpbehoevenden niet voortdurend grooter, maar dit, zoowel door spaarzaamheid, vlijt en matigheid, als dooi- het sluiten van verzekeringen tegen ziekte en ouderdom steeds kleiner worde. Wel zij het streven van den staat daarheen gericht, dat de Zondagswet al- gemeen geëerbiedigd, dronkenschap en ontucht beteugeld worden, terwijl verder de Staat heeft te waken voor de veiligheid van het leven der werklieden in fabrieken enz.; tegen den fabrieksarbeid van vrouwen, die jonge kinderen te verzorgen hebben, tegen overmatigen arbeid vooral van kinderen. Hij bevordere daarbij alle pogingen om kranken, tot arbeid ongeschikt gewordenen, en ouden van dagen te vrijwaren tegen gebrek. V. Armenzorg blijve een zaak van Kerkgenootschappen en particulieren. Die taak over te dragen aan den Staat, of dezen in de uitoefening der liefdadigheid te laten ingrijpen, achten wij voorloopig onnoodig en bedenkelijk. VI. Wat het Onderwijs betreft: het zij en blijve het



		22

		onze legermacht in Vaderland en Koloniën de zede- lijkheid bevordert. IX. Landbouw, handel en binncnlandschc nijverheid hebben aanspraak op de zorg en den steun der Regeering, van welke verwacht mag worden, dat zij trachten zal alles weg te nemen, wat deze bronnen van bestaan drukt.



		21

		streven, voor onze kinderen scholen te verkrijgen ofte behouden, waar, bij degelijk maatschappelijk onderwijs, alles is doortrokken van den geest des evangelies, en \'s lands historie niet verminkt, maar onvervalseht wordt voorgesteld. Vooral worde gelet op het zedelijk en godsdienstig gehalte der onderwijzers. Ook worde niet vergeten, dat het zwaartepunt der opvoeding niet moet liggen in de school, maar in het huisgezin. De wetten op hel middelbaar en hooger onderwijs vereischen herziening. VII. liet beset dat hel bezit aan een volk van Koloniën dure verplichtingen oplegt, worde meer en meer openbaar. De Regeering vorloochene in onze Indien het christelijk karakter der natie niet, maar bevordere de Zending met wijsheid en beslistheid; verbetere den rechtstoestand der inlandsche Christenen; trachte. door opwekking van veerkracht en arbeidzaamheid, den inlander in vrijen arbeid te doen deelen in hel partij- trekken van de vele bronnen van welvaart, die onder zijn bereik liggen. Ook zie de Regeering toe, dat de eene Christelijke Zendingsarbeid niet verstorend iugrijpe op bet terrein van den ander. Het onderwijs, van regoeringswege aan inlanders gegeven, zij niet op Europoesche leest geschoeid, en trachte niet de goede scholen der Zendelingen te ver- dringen. VIII. Onze weerbaarheid mag, bij betrachting van zeer noodige zuinigheid, niet worden verzwakt. Persoonlijke dienstplicht is een eisch van billijkheid en in het belang van leger en vloot. De Regeering steime alles wat bij



		III.

		Program der Katholieke leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, vastgesteld 20 October i8q6.

		PROGRAM. I. Sociale Vragen. (\') Vo or de Katholieke leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal is de Encycliek *Rerutn* Novarum op dit stuk de grondwet. Met haar verwerpen zij het Socialisme als waanzinnig, onrechtvaardig en leidende tot vernietiging van alle recht, alle vrijheid en alle orde. De sociale vragen zijn in de eerste plaats zedelijke vragen en alleen in den geest van het Christendom kunnen zij tot eene goede oplossing worden gebracht. Godsdienst, huisgezin en eigendom zijn de van God ge- wilde grondslagen der maatschappij. Voornamelijk in den nood dezer tijden moet de Staat zijn macht op dit gebied doen gelden, altijd met eer- biediging van de natuurlijke rechten van persoon en huisgezin. \') De Encycliek over het Arbeidersvraagstuk 1891, uitgegeven te Amsterdam. C. L. Langenhuüsen.



		24

		De Wetgever heelt dus o. ra. zijn aandacht te wijden aan de volgende punten : Zondagsrust; Zedelijke en stoffelijke verheffing van den ambachts- stand, voornamelijk met betrekking tot de leerlingen; Het vraagstuk der arbeiderswoningen; Verbod of beperking van den arbeid voor vrouwen en kinderen voor zooveel mogelijk en naar den aard der werkzaamheden en verbod van dien arbeid in fabrieken en werkplaatsen voor vrouwen met de zorg voor eigen kinderen belast: Bestrijding van overmatigen arbeid ook voor mannen ; Kegeling der uitbetaling van loon: Verzekering tegen ziekte, ongevallen, invaliditeit en ouderdom. Terwijl het recht van den arbeider op een pensioen van Staatswege als zoodanig beslist wordt ontkend, wordt even beslist erkend, dat de Staat ertoe behoort mede te werken, dat het lot van den invalieden en den ouden werkman niet aan de openbare weldadigheid zij over- gelaten. Dit brengt zijne roeping mede : uit het samen- stel en uit het bestier van den Staat moet de welvaart van de gemeenschap en van de enkele personen op- bloeien". Ene. Re rum Novarum. Verbetering van de Armenwet met behoud van het thans gehuldigd beginsel: de ondersleuning der armen wordt... in hoofdzaak ... overgelaten aan de ker- kelijke en bizondere instellingen van weldadigheid". //. Onderwijs. Hoofdbeginsel blijft; onderwijs als wezenlijk deel dei- opvoeding is plicht en recht der ouders.



		25

		Er behoort naar gestreefd te worden de bizondere school regel te doen zijn. De rechtsgelijkheid door de pacificatie van 188!) er- kend en gevestigd moet over het geheele gebied van het onderwijs, ook over dat van Hooger en Middelbaar Onderwijs worden uitgebreid. Getuigschriften van bekwaamheid afgegeven door bi- zondere gymnasia verleenen dezelfde rechten en be- AToegdheden als die afgegeven door openbare instellingen van dien aard. mits de eischen voor het verkrijgen van die getuig- schriften gesteld ongeveer overeenstemmen met die van het programma bedoeld in het derde lid van art. 11 der Wet op het Hooger onderwijs," art. 8öbis Wet H. 0. Wet van 23 Juli 1885 S. 141, en een eindexamen zij afgenomen door de leeraren der genoemde gymnasia in tegenwoordigheid van een In- specteur en van gecommitteerden door de Regeering te benoemen. Aan erkende Kerkgenootschappen en Vereenigingen tot bevordering van Hooger Onderwijs, die rechtsper- soonlijkheid bezitten, moet het recht tot vestiging van leerstoelen aan de Rijksuniversiteiten en aan de ge- meentelijke Universiteit van Amsterdam worden verleend. Aan bizondere gymnasia en bizondere scholen voor Middelbaar Onderwijs, die aan zekere bij de Wet te stellen voorwaarden voldoen, moet van Rijkswege een bijdrage in de kosten van het onderwijs worden ver- leend. III. Leger. Vermindering van financiëele en persoonlijke lasten moet richtsnoer en doel blijven.



		26

		De vraag moet worden onderzocht of bij den tegen- woordigen stand van zaken een uitgave van meer dan twintig inillioen \'s jaars voor het leger gewettigd is. Voor miliciens, die geacht kunnen worden geheel of ten deele kostwinners te zijn, wordt schadeloosstelling verleend. Naar verheffing van het zedelijk leven bij land-en zeemacht moet worden gestreefd. IV. Zaken van recht. Als beginsel sta de uitspraak, dat de Overheid, die uit God is, het recht bezit om te straffen met de straffe des doods. Rijksopvoedingsgestichten en gevangenissen voorjeug- dige misdadigers moeten worden toevertrouwd aan er- kende Kerkgenootschappen en daartoe in het leven ge- roepen liefdadige instellingen behoudens het toezicht van den Staat. Inzonderheid voor jeugdige beklaagden is kort recht een eisch van zedelijk en stoffelijk belang. Over het geheel moet naar vereenvoudiging in de rechtspleging worden gestreefd. Art. 449 van het Wetboek van Strafrecht moet worden afgeschaft en art. 136 13. W. dienovereenkomstig ge- wij zigd. De formaliteiten gevorderd bij het sluiten van het burgerlijk huwelijk moeten zoo veel mogelijk worden vereenvoudigd. Schadeloosstelling kan volgens wettelijke regeling worden toegekend aan ben, die uit preventieve hechtenis zijn ontslagen, zonder dat eene veroordeeling gevolgd is, zoomede aan onschuldig veroordeelden.



		■21

		Toezicht van overheidswege op levensverzekeringen zieken-begrafenisfondsen. Verbod van huizen van verkoop met recht van weder- inkoop. V. Belastingen. Geen verdere uitbreiding of verhooging van \'s Rijks directe belastingen. Afschaffing van het recht van successie in de rechte lijn- Versterking van ^?s Rijks middelen, zoo die noodig is, worde verkregen door indirecte heffingen, o. a. door eene belasting op de transactiën ter beurze. VI. Landbouw en Nijverheid. De Regeering behoort den Nederl. Landbouw en de Nederl. Nijverheid te steunen en te ontwikkelen door maatregelen van overheidswege te nemen. Met name behoort zij, waar zij optreedt als werk- geefster en aanbesteedster, op de belangen van den Nederl. arbeid te letten en zich niet dan om gewichtige redenen te wenden tot het buitenland. Bescherming van landbouw en nijverheid door herzie- ning van ons Ned. tarief van invoerrechten. Wederinvoering van octrooien Vermindering van lasten bizonder drukkende op den landbouw als b. v. door afschaffing van tollen op wegen en vaarten ; vermindering van kosten van zegel voorpacht- contracten : vergemakkelijking van den tiendafkoop. Wijziging der grondbelasting. VII Koloniën. Herziening der verordeningen op het toelaten van



		28

		christenleeraars, priesters en zendelingen in Nederlandsch- Indië. Krachtiger ondersteuning der Missiën. Bij het inlandsch onderwijs behoort de invloed der erkende Christelijke Kerkgenootschappen langs wette- lijken weg te worden verzekerd. Voorziening in den rechtstoestand der inlandsche Christenen. Verbetering van den financiëelen toestand door krachti- ger ontwikkeling der natuurlijke hulpbronnen. Ten slotte wenschen de Katholieke leden der Tweede Kamer nog het volgende te verklaren. De opheffing der Nederlandsche legatie hij den H. Stoel blijven zij afkeuren en betreuren. Voor het belang en de eer des lands vorderen zij haar herstel. Zoo spoedig dit herstel met eenige hoop op goeden uitslag kan worden beproefd, zullen zij geen middel ongebruikt laten om daartoe te komen. Zij hopen en vertrouwen, dat al hun katholieke landgenooten aan bovenstaand program hun krachtigen en onontbeerlijken steun zullen verleenen. (Volgen de namen der 25 Katholieke Kamerleden.)



		IV.

		Liberale Unie. Nadat door de Liberale Unie sinds 1894 aan een programma gewerkt was, is dit in November des vorigen jaars uitgevaardigd. De programma\'s der Liberale Unie luiden aldus: I. Hervormingsprogramma. De uLibcralc Unie* in hare Algemeene Vergadering van 14 November 1896; Overwegende: dat voor haar de tijd gekomen is tot het vaststellen van een staatkundig programma, geschikt om te strekken tot vereenigingspunt voor alle vooruitstrevende v rij - zinnigen; dat voor de gezonde ontwikkeling van ons staatkundig leven noodig blijft de handhaving van onze constitu- tioneele instellingen en volksrechten tegen iederen aan- val, van welken kant ook ondernomen, maar dat daar- mede gepaard moeten gaan ingrijpende hervormingen ter bevordering van de geestelijke en stoffelijke wei- vaart van het geheele volk; dat bovenal op het gebied der sociale vraagstukken krachtig de hand aan het werk moet worden geslagen, opdat in de wetgeving: elke bevoorrechting van het kapitaal ophoude, de belangen van den arbeid en den



		30

		arbeider tot hun recht komen, en in het algemeen, voor zoover de wetgeving invloed uitoefent op de ver- deeling der maatschappelijke goederen, meer rechtvaar- digheid worde betracht; Besluit: vast te stellea het volgend HERVORMINGSPROGRAMMA. § 1. Ten aanzien van het kiesrecht blijft de Liberale Unie, in overeenstemming met wat in 1891 en in 18Ui door haar beleden werd, een zoo ruim moge- lijke uitbreiding van het kiesrecht, los van eiken band met belastingen, noodzakelijk achten. § 2. Ten aanzien van de sociale-vraagstuk- ken worde van den wetgever verlangd: instelling van Kamers van arbeid, \'met toe- kenning van gelijke rechten aan werkgever en werkman; regeling van het arbeidscontract, tot betere verzekering van de wederzijdsche rechten en verplich- tingen; de nadere regeling van de pachtovereenkomst, ter voorkoming dat de eigenaar alle risico ten nadeele van den pachter brenge en hem rechtmatige vergoeding voor aangebrachte verbeteringen onthoude beperking van over matigen arbeids- d u u r, ook voor volwassen mannelijke arbeiders, en verzekering van een wekelijkschen rustdag, zooveel mogelijk den Zondag; invoering van een stelsel van verplichte verzekering tegen de nadeelen, waaraan de arbeid blootstaat, tengevolge van ongevallen, ziekte, invaliditeit en ouderdom, en zulks, althans voor invaliditeit en



		:5I

		ouderdom, zoo noodig, ten deele op kosten van den Staat: vaststelling van bepalingen tot ingrijpende verbetering van woningstoestanden; hervorming van het onteigening s-r echt, nood- zakelijk niet alleen met het oog op woningbouw, maar ook ter bevordering van productieve bearbeiding van onontgonnen gronden en van doelmatige uitbreiding van de bebouwde kommen der gemeenten: meer afdoende behartiging van de volksgezond- heid, ook door toezicht op de volksvoeding en het tegengaan van vervalsching van levensmiddelen; meer ingrijpende maatregelen tegen drank mis- b r u i k; herziening der armenwet, tot verzekering der samenwerking van alle armbesturen en tot erkenning van den plicht der overheid, om voortwoekering van het pauperisme te keeren en de armenverzorging niet aan te merken als uitsluitend uitvloeisel van haar politiezorg. £ ;?. Onafhankelijk van wettelijke maatregelen be- hoort de o v e r h e i d, waar zij, rechtstreeks of mid- dellijk, als werkgeefster optreedt, tegen misbruik van werkkrachten te waken, o. a. door voorschriften omtrent arbeidstijd en loon. § 4. Ten aanzien van de volksopvoeding zijn dringend noodzakelijk: invoering van leerplicht, ook voor voortgezet of voor herhalingsonderwijs; en betere regeling der onder- wijzerstraetementen; uitbreiding van vakonderwijs en bevordering van een practische richting by het onderwijs;



		32

		behartiging van het lot van verwaarloosde kinderen, waar noodig onder opheffing of beperking van de ouderlijke macht. $ 5. Herziening van het personenrecht en van het er f re c h t, met name tot: verbetering van den rechtstoestand der vrouw, zoo wat haar persoon als wat haar vermogen betreft, en in \'t bijzonder tot waarborging van het recht der ge- huwde vrouw op de opbrengst van haar arbeid; verbetering van den rechtstoestand van natuurlijke kinderen, in het bijzonder door opheffing van het ver- bod van onderzoek naar het vaderschap; uitbreiding van het erfrecht van den langstlevenden echtgenoot: opheffing van de wettelijke erfopvolging van venvij- derde bloedverwanten. $ 6. Behartiging van de ontwikkeling van 1 a n d- b o u w. veeteelt, handel e n n ij verhei d, niet door beschermende rechten, maar door andere maat- regelen, o. a. door verbetering van verkeers- en gemeen- schapsmiddelen, ook tusschen afgelegen streken en de centra van bevolking: en, wat den landbouw aangaat, o. a. door verbreiding van landbouwonderwijs, door samentrekking van de bestuurstaak ten aanzien der landhouwbelangen bij één der departementen van alge- meen bestuur, door herziening van de bepalingen op het stuk van de jacht. £ 7. Ten aanzien van het defensiewezen, - bij welks inrichting rekening worde gehouden met de internationale verhoudingen die in redelijkheid kunnen worden voorzien, en met de financiëele lasten, die zoo- veel mogelijk behooren te worden verminderd ■:



		33

		regeling der levende strijdkrachten, met invoering van het stelsel der persoonlijke vervulling van den dienstplicht en met opheffing van de s eli u 11 e r ij e n in haar tegenwoordigen vorm; nieuwe regeling van den rechtstoestand van den militair. § 8. Invoering van administratieve recht- s p r a a k ; vereenvoudiging van het procesrecht tot verkrijging van snel en goedkoop recht en tot be- spoedigde berechting van lichte vergrijpen. § 9. Herziening der gemeentewet ter verze- kering van een krachtiger werkzaamheid der gemeente- besturen, vooral op sociaal en hygiënisch gebied. § 10. Op het gebied der financiën: A. G e m e e n t e-f i n a n c i ë n : aan de gemeenten worde van staatswege tegemoet gekomen in den druk. die het gevolg is van uitgaven, liaar in het rijksbelang opgelegd; haar belastinggebied worde verruimd. B. R ij k a-f i n a n c i ë n : een zuinig beheer, ter voor- koming van belastingverhooging, sta op den voorgrond: mochten niettemin ingrijpende sociale hervormingen versterking van middelen onvermijdelijk maken, dan belmoren daarvoor in aanmerking te komen, niet ac- cijnsen op eerste levensbehoeften, maar debietrechten en soortgelijke indirecte hellingen op voorwerpen of verteringen van weelde, alsmede belasting op goederen in de doode hand: hervorming in het samenstel der belastingen worde voortgezet, door, met verlichting van den druk der minder gegoeden, het beginsel van progressie, ook bij

		3



		34

		de successiebelasting, ruimer in toepassing te brengen. §11. Op het terrein der koloniale staat- kunde: bevordering van de vrije ontwikkeling der particu- liere nijverheid, onder krachtdadige bescherming van de rechten en belangen der inlanders; hervorming van het bestuur onzer Oost-Indische be- zittingen, met name in de richting van overbrenging van een deel der bestuurstaak van het centraal gezag naar onderdeden: maatregelen tot verbetering van de welvaart der West-Indische koloniën. II. PROGRAMMA VAN URGENTIE. De »Liberale Unie* in hare Algenieene Vergadering van 11 November 1896: Overwegende : dat, met het oog op de algemeene verkiezingen van 18!)7. het noodig is. eenige der in haar >Hervormings- programma* genoemde maatregelen wegens hunne bijzondere beteekenis voor de welvaart van het geheele volk en voor de verbetering dei- maatschappelijke ver- houdingen - in dien zin op den voorgrond te brengen, dat zij van de te stellen candidaten verlangt, niet enkel dat zij instemming betuigen met de strekking van het geheele Hervorinings-programma, maar ook dat zij van na te noemen maatregelen met volle overtuiging de urgentie erkennen; dat de omstandigheden meebrengen, kiesrecht-her- vorrning onder de urgente maatregelen voor het oogen- blik niet op te nemen, omdat, hoe onbevredigend de tot stand gekomen regeling van het kiesrecht ook moge



		35

		wezen, het eiseh van goede staatkunde is, niet op eeue nieuwe aan te dringen, zoolang de ervaring omtrent de uitkomsten der vastgestelde kieswet met betrekking tot het aantal kiezers nog geen uitspraak heeft gedaan : Verklaart, als zoodanige hervormingen te beschouwen: regeling van het arbeidscontract, tot betere verzekering van de wederzijdsche rechten en verplich- tingen, beperking van overmatigen arbeids- duur, ook voor volwassen mannelijke arbeiders, en ver- zekering van den wekelijkschen rust d a g, zooveel mogelijk den Zondag: invoering van een stelsel van verplichte verzekering tegen de nadeelen waaraan de arbeid blootstaat, ten gevolge van ongevallen, ziek t e, invaliditeit en o u d e r d o m, en zulks, althans voor invaliditeit en ouderdom, zoo noodig, ten deele op kosten van den Staat: vaststelling van bepalingen tot ingrijpende ver- betering van woningstoestanden en de daartoe noodzakelijke hervorming van het onteigeningsrecht. herziening der armenwet, tot verzekering der samenwerking van alle armbesturen en tot erkening van den plicht der overheid om voorlwoekering van het pauperisme te keeren en de armenverzorging niet aan te merken als uitsluitend uitvloeisel van haar politiezorg. - Invoering van leerplicht, ook voor voort- gezet of voor berbaliugsonderwijs, en verbetering der onderwijzerstractementen. verbetering van den rechtstoestand der v r o u w, zoo wat haar persoon als wat haar vermogen betreft, en in \'t bijzonder tot waarborging van het recht der



		36

		gehuwde vrouw op de opbrengst van haar arbeid ; behar- tiging van het lot van verwaarloosde kinderen, waar noodig onder opheffing of\' beperking van de ouder- lijke macht. maatregelen ter behartiging van de ontwikkeling van landbouw, veeteelt, handel en n ij v e r- heid, niet door beschermende rechten, maar o. a. door verbetering van verkeers- en gemeenschapsmiddelen, ook tusschen afgelegen streken en de centra van be- volking: en, wat den landbouw aangaat, o. a. door verbreiding van landbouwonderwijs, dooi- samentrekking van de bestuurstaak ten aanzien der landbouwbelangen bij één der departementen van algemeen bestuur, door herziening van de bepalingen op het stuk van de jacht. regeling der levende strijdkrachten, niet invoering van het stelsel der persoonlijke vervulling van den dienstplicht en met opheffing van de schutterijen in haar tegenwoordigen vorm.



		V. Radicale Bond. De Radicale Bond, goedgekeurd bij K. 15. van ö Febr. 1894, telt op dit oogenblik 34 aangesloten Vereenigingen met een gezamenlijk aantal van pi. m. 2300 leden : Het bestuur is aldus samengesteld : C. V. Gerritsen, Amsterdam, Voorzitter Mr. Z. van den Bergh, \'s Gravenhage. P. Nolting, Amsterdam. I*. W. .1. van Hassel, Utrecht. H. A. van der Houwen. Delft. S. Jansnia, Leeuwarden. H. L. van der Sleen. Hoogeveen. J. de Jong Pzn. - Rotterdam. Een officieel orgaan heelt de Hond niet. De ..Badi- cale Hervorming", waarvan hel eerste nominer 17 April j. 1. verscheen, kan als officieus worden aangemerkt. Het Bestuur geeft op ongeregelde tijden blaadjes uit, Democratische schetsen", welke als een toelichting op het program kunnen aangemerkt worden. Het doel van den Bond is omschreven in art. 1 der statuten. Art. I. De hond stelt zich ten doel het eendrachtig optreden in Nederland te bevorderen van allen, die eene her- ziening van ons Staatswezen in democratischen geest op de volgende grondslagen zijn toegedaan :



		38

		I. Gelijkstelling der meerderjarige Nederlanders ten aan- zien van de uitoefening van staatsburgerlijke rechten: II. Bestrijding van de sociale afhankelijkheid en verhoo- ging van liet stoffelijk en zedelijk welzijn der niet- en min- dervermogenden dooi\': a. afschaffing van die wettelijke bepalingen.welke opeen- hooping van kapitaal in de handen van enkelen bevorderen ; b. invoering van wetten die; 1". Zonder te streven naar den gemeenschappelijken eigendom der productiemiddelen, de uit den persoonlijken eigendom voortvloeiende bevoegdheden binnen engere grenzen beperken en eene meer gelijkmatige verdeeling van het maatschappelijk inkomen iu de hand werken ; 2°. de nadeelige gevolgen der werking van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt zooveel mogelijk tegengaan. Programma van den Radicalen Bond. 1. Algemeen kiesrecht. II. Een kiesstelsel, dat de vertegenwoordiging ook der minderheden zooveel mogelijk waarborgt. III. Afschaffing der Eerste Kamer. IV. Uitbreiding van het onteigeningsrecht. V. Een regeling van het arbeidscontract en oprichting van kamers van arbeid, ten einde; a. te voorkomen overmatigen of onvoldoend betaalden loonarbeid;



		39

		b. te verhinderen eiken arbeid van kinderen, welke schadelijk is voor hun lichamelijke of geestelijke ont- wikkeling; c. te waken voor gezondheid en veili gheid in fabrieken en werkplaatsen; d. te voorkomen dat arbeiders, wier arbeidskracht door ouderdom, ziekte of ongeval is verminderd of\' te looi\' gegaan, afhankelijk worden van openbare, kerkelijke of particuliere liefdadigheid; e. te zorgen, dat de rechten der arbeiders niet minder dan die der werkgevers zijn gewaarborgd. VI. Dadelijke toepassing van de in punt V neergelegde beginselen door de overheid, wanneer zij zelve direct of indirect als werkgeefster optreedt. VU. Bestrijding van werkeloosheid en instelling van arbeids- beurzen door de overheid. VIII. Beperking der armenzorg door verplichte verzekering tegen de gevolgen van ziekte, invaliditeit, ouderdom werkeloosheid. IX. Concentratie van armenzorg. Zorg van de overheid voor voldoenden onderstand van hulpbehoevenden, zoo dikwijls die niet of\' niet vol- doende wordt verstrekt door kerkelijke en particuliere liefdadigheid. Ontheffing der gemeenten van overmatigen en onge- hjken druk der armenzorg. Zorg van de overheid voor verwaarloosde kinderen. Toezicht van overheidswege op instellingen ter ver-



		10

		pleging van ouderlooze en verwaarloosde kinderen. X. Maatregelen van overheidswege voor betere huisves- ting der niet- of min-vermogenden. Scherper toezicht tegen vervalsching van levensmid- delen. Opheffing van het staatsbelang bij en krachtige be- strijding van drank- en opiummisbruik. XI. Invoering van leerplicht. Oprichting en instandhouding van openbare lagere scholen en herhalingsscholen, en verschaffing van am- bachts-en landbouvv-onderwijs door den staat, overal waar het noodig is. Kosteloos onderwijs voor onvermogenden. Als overgang tot algemeen kosteloos onderwijs pro- portioneele schoolgeldheffing met afschaffing van dein- deeling der scholen naar het schoolgeld, bij alle open- bare inrichtingen van onderwijs. Dienstbaarmaking van de lagere school door den staat ook aan de lichamelijke ontwikkeling der kinderen. Invoering van een uitgebreid beurzenstelsel van staatswege. XII. Herziening der rijks directe belastingen naar het be- ginsel van belasting naar draagkracht. Afschaffing der accijnsen op levensbehoeften. Invoering van progressie in de successie-belasting. Betere regeling in de verhouding tusschen rijks-en gemeentefinanciën. XIII. Exploitatie van overheidswege van ondernemingen die



		II

		een monopolistisch karakter dragen. XIV. Afschaffing van de dienstvervanging en beperking der uitgaven voor leger en vloot tot het volstrekt on- vermijdehjke. XV. Volledige scheiding van kerk en slaat. XVI. Eenvoudige en goedkoope rechtspleging. Administratieve rechtsspraak. Hulp van overheidswege\' aan misdadigers bij hun te- rugkeer in de maatschappij. XVII. Gelijkstelling der burgerlijke rechten van de ongehuwde vrouw met die van den man. Herziening onzer huwelijkswetgeving. XVIII. Ongeschonden handhaving der vrijheid van vereeni- ging en vergadering. XIX. Wettelijke regeling van het landbouwcrediet; ophef- fing van het heerlijk jachtrecht; verbetering der rechts- verhouding tusschen eigenaar en gebruiker van het land; herziening der wetgeving op den grondeigendom en op het notariaat. XX. Ontwikkeling en zelfbestuur en volledige toepassing van het stelsel van vrijen arbeid in Ned.-lndië. Scheiding der financiën van het moederland en de koloniën. VERKIKZINSPROGRAM. (Vastgesteld in de algemeene vergadering van 3 Januari 1897.)