-ocr page 1-

u^ès

KV)

K>

5 ets

i

/

.u

1897

De aanstaande Verkiezing

VOOR HET

Kiescollege der Ned. Herv. Gemeente.

TRECHT

Een woord naar aanleiding van de Brochure van ELI-DAN

DOOR

Dr. J. H. GUNNING J.Hz. Predikant te Utrecht.

J. 6. W. MAAS>\'

ten voordeele der Diaconie-Scholen.

5 ets.

-ocr page 2-

		h

-ocr page 3-

		>
		In deze eerste dagen na het Nieuwe Jaar, kort na het heer- ljjke pasgevierde Kerstfeest, verscheen er eene brochure die, tegelijk met N° 14 van het „Gereformeerd Weekblad" bh\' vele leden der Gemeente, en zoo ook bij mij, werd thuis bezorgd. Daar de achterzijde van genoemd Weekblad geheel aan de naderende Verkiezing voor het Kiescollege gewijd js, en de lijst van de candidaten der Kiesverecniging „tot Behoud der Vaderlandsche Kerk", in ,dat Weekblad opgenomen, met den meesten aandrang wordt aanbevolen door den Redacteur Dr. de Lind van Wijngaarden, ligt de gissing voor de hand dat mijn geachte ambtgenoot aan de verschijning dezer brochure niet geheel en al vreemd is. In elk geval is het van algemeene bekendheid dat hij tegenwoordig met nadruk de beginselen van „Behoud" in ons midden verdedigt, zoodat deze candidatenln\'st en al wat er in genoemde brochure tot aanprijzing van die lijst wordt gezegd, onder zijnen veelvermogenden invloed de Ge- meente ingaat. Dit legt mij de verplichting op, waar ik de beginselen van „Behoud" niet deelen kan, evenals hij de Gemeente, die ook mj) aan het harte ligt, vóór te lichten. Ik doe dit geheel zon- der éénig mandaat nóch van eenige Kiesvereeniging nóch van enkele particuliere personen — alleen omdat ik er mij toe gedrongen voel. Want de brochure van Eli-Dan is naar mijne heilige overtuiging een even onwaar als onwaardig perspro- duct, alleszins geschikt om verwarring te stichten, maar heel weinig om tot helderheid en tot vrede te brengen. Dit korte- lij ks aan te toonen, en zoo mogelijk enkele verontruste gemoe- deren tot meerdere klaarheid te brengen, is het doel van de volgende regelen. De titel dier brochure luidt aldus: „De verkiezingen voor het Kiescollege. Een ernstig woord aan de Gemeente Utrecht door Eli-Dan." Zij is uitgegeven bij de firma Kemink en Zoon alhier en kost ƒ0.15. Eli-Dan (uit dezelfde letters kan men ook den naam „Daniël" vormen) is vanzelf een pseudoniem. Ge- woonlijk schrijven onder zulk een aangenomen naam vreesachtige lieden, die een verkeerde zaak voorstaan, maar gaarne zelven buiten schot blijven. Natuurlijk is dit hier niet het geval, en komt het hier uit christelijke bescheidenheid voort. De auteur wil zijn persoon geheel en al op den achtergrond hebben, opdat „afgezien van den schrijver, het aangebodene nauwlettend worde gelezen

-ocr page 4-

		•2
		met een onbevooroordeeld harte." Ik hoop dat men het van mij niet al te onbescheiden zal vinden dat ik mijnen naam maar niet terughoud, en rondweg voor nnjne meening uitkom. Een ieder heeft zoo zijn eigen aard! De strekking van Eli-Dan\'s brochure is allen, die men „de ethischen" gelieft te noemen, aan de Gemeente voor te stellen als drijvers van eene hoogstgevaarlijke leer, in tegenstelling met „de gereformeerden", die „de Waarheid" handhaven en de trouwste verdedigers zijn van hare belangen. „De ethischen" zijn het, volgens Eli-Dan, die de Kiesvereeniging „Gemeente- belang" bevolken, terwijl „de gereformeerden" zich scharen onder de banier van „Behoud". Wie het dus wèl meent niet het Sion Gods kiest de candidaten van „Behoud". Ziedaar doel en inhoud van Eli-Dan\'s „ernstig woord." Wie zijn nu toch die „ethischen", van wie in deze brochure zulke ontzettende dingen verhaald worden? Wanneer men spreekt van „de gereformeerden" weet men zoo ongeveer wel te zeggen wie bedoeld worden. Het zijn zij, die zich scharen rondom de Belijdenis onzer Nederd. Gereformeerde Kerken, en die de handhaving dezer Belijdenis met ernst be- geeren. Dat ook die „gereformeerde" naam hen niet verhindert in allerlei schakeeringen u\'téén te gaan is algemeen bekend. Men kan twee groote groepen „gereformeerden" onderscheiden, die, ondanks hun gemeenschappelijke Belijdenis, nu juist niet broederlijk te zamen gaan. Gereformeerden buiten en Gerefor- meerden binnen de Xed. Herv. Kerk. De eersten kan men weer onderscheiden in Gereformeerden A, B of C, Christelijk-Gere- formeerden, Oud-Gereformeerden, enz. De laatsten — om ons nu maar alleen tot ons goede Utrecht te bepalen — in Gere- formeerden van het type-Gewin, type-Felix, type-de Lind van Wijngaarden (drie schakeeringen die waarlijk niet altijd geneigd zijn elkander de broederband te reiken !) terwijl er nog heel wat meerderci voorgangers zijn, die, met nnj, hoogen prijs stellen op hun „gereformeerden" naam. Genoeg reeds om u te doen verstaan, waarde lezer! dat de tegenstelling „Gerefor- meerd of Ethisch", gelijk Eli-Dan ze met zooveel nadruk stelt, aan duidelijkheid nog wel iets te wenschen overlaat. Maar „zoo ongeveer" weet men dan toch wel dat „de gereformeerden" die leden onzer Kerk zyn, die de oudvaderljjke Belijdenis in hooge eere houden, of zeggen te houden. Maar wie zijn dan nu „de ethischen?" Ik heb nog al eens vaak van die menschen gehoord en gele- zen, maar eene klare voorstelling heb ik nog altijd niet van hen. Ik heb het er steeds voor gehouden dat z\\j ah partij het aan- zijn danken aan het veldheerstalent van Dr. A. Kuyper die, strijdbaar held als hij is, niet alleen in zijn eigen leger orde en tucht wil hebben, maar ook zjjne talrijke vijanden in ver-

-ocr page 5-

		:-?
		schillende corpsen, elk met hun eigen vaandel, indeelt. Tegen het onophoudelijk protest in van hen, die het ethisch karakter der Waarheid voorop stellen, heeft hij net zoo lang van „de ethischen", „de ethische heeren" en „de ethische partij" gespro- ken, dat men eindelijk deze benaming heeft aangenomen, voor- namelijk bij hun tegenstanders „de gereformeerden", die dan nu eene echte partij te bestrijden kregen. Ik voor mij herhaal het geen klare voorstelling van die „de ethischen" te hebben, en hen nimmer te hebben ontmoet. Maar indien ik ooit zulk een kwaadaardig gezelschap op mijnen weg tegenkwam, als men ze nu jaar in jaar uit heeft afge- schilderd, ik verzeker u, dat ik hen met afschuw uit den weg zon gaan! Zij „verloochenen den Christus," zij „scheuren de, Schrift aan Harden," zij „verwoesten de Kerk," zij „zijn Gods .Sion gram," enz. enz. Deze, en dergelijke aanklachten kan men elke weck in de „gereformeerde" pers te lezen krij- gen, zoodat gn\', op zijn zachtst genomen, zoowat dezen indruk krijgt van zoo\'n „ethische" : een zoetsappige, halfslachtige vroom- prater, die wel niet modern is maar toch nog veel minder gereformeerd, zoo\'n tusschending tusschen vleesch en visch, zoo\'n water-en-melk-man die „de groote lui" ontziet en „de kleine luyden" veracht, en wiens leer het gevaarlijkste en ontzettendste mengsel is van waarheid en leugen, dat men zich denken kan. Zie er Eli-Dan\'s brochure slechts op na! Maar — vraagt allicht een enkele onnoozele — vanwaar weet gij dat alles toch ? Wat is dan toch het program, wat is de leer dezer „ethischen?" Ja, lieve lezer, nü komt eerst de moeilijkheid! Want die „ethischen" zei ven hebben nooit een partij gevormd, en dus nimmer een programma opgesteld. Zeker, er zijn wel menschen die erkennen dat de waarheid „ethisch" is, dat wil zeggen „zede- lijk van aard" (want dat beteekent dit woord), maar zij zouden het een pure dwaasheid achten zichzelven die benaming te geven. Verbeeld u: een groep menschen die zich „do zedelijken" gingen noemen! Zoudt ge niet vragen of zij gek waren ge- worden ? Maar wèl zijn daar verschillende godgeleerden en gemeenteleden, die zeggen: „de waarheid is ethisch, is zedelijk van aard," waarmede zn" te kennen willen geven dat de leer der zaligheid niet allereerst een verstandelijk stelsel is, dat men desnoods ook zonder geloof en zonder innerlijke overtuiging zou kunnen omhelzen, maar eene ethische, eene zedelijke groot- heid, die zich allereerst tot het hart des menschen richt, zoo- dat alleen de wedergeborene haar kan kennen en genieten. Voelt gij nu wel dat het hoogst zonderling is menschen, die dit aannemen, „de ethischen" te gaan noemen? Zijn dan zjj, die deze gedachte nu niet zoo op den voorgrond stellen, soms owzedeljjk? of minder zedelijk dan zjj? „Maar — zult gij misschien antwoorden — dan hebben die

-ocr page 6-

		4
		„ethischen" ook niets bijzonders! Want de Heilige Schrift zegt immers zelve dat de natuurlijke mensch de dingen des Geestes niet verstaat?" Zeer zekerlijk! En daarom weigeren die zoogenaamde „ethischen" dan ook altijd, en altijd weer, als een aparte partij tegenover de „gereformeerden" gesteld te worden! Zij begeeren niets anders dan zich zoo kinderlijk en zoo blijmoedig mogelijk aan den Bijbel te onderwerpen. Zij zijn óók al niet allen even eendrachtig (evenmin als de gereformeerden," gelijk wij hier- boven opmerkten) en gij treft ook onder hen menschen aan, die beslister en anderen die weer minder beslist voor de waar- heid uitkomen; maar ik ben er zeker van dat geen enkele ,ethische" zijn geestelijk portret in de brochure van Eli-Dan terug zal vinden. Ik voor mij verklaar u zijne „ethischen" voor de naarste christenen te houden, die ik mij vóór kan stellen. Zie, ik heb geenerlei opdracht namens „de ethischen" te spreken. Ik weet niet of één onzer leeraren zich beslist tot hen rekent; ik voor mij noem mij zoo niet. Ik ben eenvoudig als eerlijk man gereformeerd, omdat ik niet begrijpen kan hoe iemand leeraar in onze kerk zou kunnen zijn, indien hij hare Belijdenis niet deelde. Haar ik vind menige gedachte en menige waarheid in de geschriften dier zoogenaamde „ethischen" uitge- sproken,die ik met hart en ziel beaam, omdat zij schriftuurlijk is, en al wat schriftuurlijk is, dat is gereformeerd. Ik haat die tegen- stelling: „gereformeerd of ethisch". Wat? Onze heerlijke ge- reformeerde belijdenis zou niet „ethisch" zijn, niet met het zedelijk leven in betrekking staan? Wanneer ik nu de beschuldigingen zoo eens naga, die Eli- Dan in zijne brochure dien „ethischen" voor de voeten werpt, dan denk ik telkens: „hoe komt ge er aan?" Het is zijn doel in dit boekske de vrienden en de candidaten van „Gemeente- belang" te bestrijden. Zij zijn die .ethischen." En daar ook ik, thans niet voor het eerst, de candidaten van „Gemeente- belang" steun, heb ook ik mij deze aanklacht eenigszins aan te trekken. Wie zulke „ethischen" steunt, zal ook zelf wel\'een weinigje met hunne ketterijen besmet zijn! Allereerst dan vernemen wij dat „de ethischen" de „alge- meene verzoening" leeren, en wel in dien zin dat Christus voor alle menschen, hoofd voor hoofd, gestorven is, zoodat ook alle menschen in den hemel komen. Nu vraag ik toch: waar vindt gij deze meerling door (let wel! niet door een enkelen zonderling) maar door vde ethischen" geleerd? Noem eens uit de geschriften, bijv. van Prof. de la Saussaye Sr. of van Prof. Gunning, twee mannen die het ethisch beginsel der theologie altijd hebben hoog gehouden, eenige duide- ljjke uitspraken op, waarin zij deze onschriftuurhjke leer verdedigen!

-ocr page 7-

		.5
		Wat mijzelven betreft: de uitverkiezing van Gods volk is m\\\\ eene waarheid, zóó heerlijk en troostvol, als ik geone andere ken. Zoo ik mij niet door Gods vrije genade met alle kinderen Gods van eeuwigheid wist uitverkoren, het leven zou mij geen dag meer de moeite des levens waard zjjn! Maar het praten, het twisten over de uitverkiezing, het uitwerken van deze zalige heils- waarheid tot een logisch, juist in elkaar gezet stelsel, acht ik onschriftuurlijk, al weet ik dat vele „gereformeerden", ook de edele Calvjjn, voor deze verzoeking bezweken zijn. De belijdenis onzer kerk is dat ik met alle kinderen Gods uitverkoren ben (zie het heerlijke antwoord op vraag 54 van onzen Catechismus). Maar het verstandelijk rekenen: „die wèl en die niet" en het gebruik maken van de dierbare leer der goddelijke verkiezing als een twistappel in onzen kerkdijken verkiezingsstrijd, zoo- dat men tal van onbekeerden het hoofd warm maakt door de leuze „algemeene verzoening of particuliere genade?" — zie, dat vind ik een onheilig, onwaardig, onchristelijk werk. Hoe anders, met welk eene heilige teederheid, spreken onze vaderen over deze waarheid! Heel die uitvoerige samenspraak in Eli-Dan\'s brochure over dat goddelooze drijven der „ethischen" van „de leer der alge- meene verzoening" is.... een vechten tegen windmolens. Zoo lees ik in datzelfde boekske ook van de schrikkelijke verwoestingen door „de ethischen" in de Heilige Schrift teweeg- gebracht, als zouden zij die verscheuren, in flai\'den rukken en op alle mogelijk wijzen verdraaien. Ik mag en wil niet ontkennen dat velen, die men tot „de ethischen" rekent, omtrent den oorsprong en de samenstelling der Heilige Schrift dingen gelooven, die ik voor mij ten nadrukkelijkste bestrijd, en menigeen, die tot de hunnen ge- rekend wil worden, niet minder. Men denke nu maar alleen aan Ds. Hulsman, wiens brochure „moderne wetenschap of bijbelsche traditie", zoo pas vei\'schenen \'), een waarlijk niet onduidelijk geluid geeft. Daarom gaat het al wederom niefyx&n een gansche groep medebelijders, die ernst wenschen te maken met het geopenbaarde Woord van God, op zulk eene wijze voor de Gemeente te brandmerken. Ik voor mij vind in Prof. Bavinck\'s Dogmatiek mijne schriftbeschouwing bijkans geheel terug — en toch raad ik met volle vrijmoedigheid u aan. waarde stern- gerechtigden ! de candidaten van „Gemeentebelang" te kiezen. Ik verzeker u wanneer zij allen zulke goddelooze schriftver- valschers waren als Eli-Dan u zijne, „ethischen" afschildert, dat ik dezen raad wèl in mijn pen zou houden ! „Of er nu op die lijst" (vraag ik met mijn geachten ambtgenoot de Lind 2)
		*) Kemink en Zoon. Prijs f 0.00. 2) Geref. Weekblad van 2 Jan. 1897, 3e bladz. 3e kolom.

-ocr page 8-

		6
		niet een paar zijn, die wij er liever afhadden, of er niet een paar gemist worden, die wij er liever ophadden ?" Best mogelijk, maar nu de lijst eenmaal er is, moeten we haar ook in haar geheel overnemen. Tiet kan aan ééne stem hangen! Het is mijne stellige overtuiging dat men goed doet de can- didaten van „Gemeentebelang" te kiezen, niet omdat zij „zoo ethisch" zijn (ik houd mij verzekerd dat verreweg de meesten hunner daar niet toe willen gerekend worden), maar omdat gij van hen en hunsgelijken zeker een waardiger, voorzichtiger, onpartijdiger behartiging der gemeentelijke belangen kunt ver- wachten, dan van menschen die onzen Nicolaas Beets uitwerpen, omdat hij niet voor „de waarheid" is, en die; ons aan de partij- zucht van de Eli-Dan\'s willen overleveren, van welke ik hoo- hoegenaamd geen heil voor Kerk en Godsrijk kan tegemoet zien. De brochure van Eli-Dan is een leerrijk en waarschuwend staaltje, van hetgeen ons te wachten staat wanneer deze geest de overheersehende moet worden in onze Gemeente. Van de 82 bladzijden van dit hoekske zijn er niet minder dan 10 aan ,le dorre (bovendien in zoo menig opzicht ook nog onjuiste!) uiteenzetting van „Gereformeerd en Ethisch", van de Algemeene Verzoening, het verderfelijke, nadeelige en troostelooze van deze leer gewijd! Is dat nu waarlijk het eerste en eenige dat men van onze; aanstaande kerkbestuurders moet weten, dat zij goed o]) de hoogte zijn van deze spitsvondige stellingen? Zijn dat nu de mannen, die ook voor onze studenten, onze op- groeiende jongelingschap, de herders en leeraars moeten aan- wijzen, geschikt en bekwaam om in onzen hootfsternstigen tijd een antwoord te geven op de vele vragen, die hij opwerpt? Gelooft men werkelijk dat aan onze armen en onze kerk een dienst wordt bewezen, wanneer men uitsluitend zulke voorgangers kiest? Dr. de Lind en ik, wij zijn nu beiden nog maar kort hier; wij hebben beiden (-/onbezette kerken; wil ik eens een lijstje publiceeren over een geheel jaar van ons beider kerkcollecten? Zijn dat nu geheel en al onbeteekenende zaken? Heeft mem in \'t geheel niet te letten op de behoeften van dat breede, aanzienlijke deel der Gemeente, dat toch nog iets anders begeert dan de prediking der ultra-orthodoxie in den geest van „Behoud ?" Met nadruk kom ik op tegen den rechterlijken toon, dien Eli-Dan aanslaat. Het is zoo gemakkelijk zich den schijn van groote „getrouwheid" te geven bij de groote massa, die maar al te licht klinkende frasen en forsche beschuldigingen goed- keurt, zoodi\'a zij maar gelooft dat het om „de waarheid" gaat, en dat men „de eere Gods" verdedigt. Maar ik vraag in ge- moede aan allen, die de brochure van dezen wegschuilenden kampvechtcr gelezen hebben: „is dat nu de toon van een oot- moedig belijder, die over het hart van een ander niet oordeelt ?"

-ocr page 9-

		t Durft en kan men zeggen dat liet zedelijk karakter der zooge- naamde „ethischen" in dat boekske niet wordt aangetast ? Moet niet een der zake onkundige, die de gesprekken van K met zijn buurman P niet aandacht volgt, den indruk krijgen: „welke onbetrouwbare, listige, Jezuïtische mannen zijn toch die „ethi- schen",dic vijanden van den dierbaren ({(\'reformeerden naam?" Nog eene omstandigheid worde niet vergeten! Het is van algemeene bekendheid dat de vrienden van „Behoud" er niet tegen opzien mannen in den Kerkeraad te brengen die, zij\' mogen al onberispelijk zijn in leven en belijdenis, dooi\' ont- wikkeling en stand toch niet de meest geschikte mannen moeten heeten om aan het hoofd te staan van eene zoo aanzienlijke Gemeente als deze. ik bezit brieven van gewezen ouderlingen —   en ons kerkelijk Archief evenzoo — die krioelen van taal- fouten; ons notulenboek bewaart de herinnering aan de meest „zonderlinge" discussies, evenals onze eigen memorie. En nu geloof ik toch wèl dat het zaak is het bestuur en het belteer onzer geestelijke en stoffelijke belangen aan wijze, zelfstandige, onafhankelijke mannen toe te vertrouwen. Dat het er mij niet om te doen is uitsluitend „heeren" in de verschillende colleges te hebben, weet ieder die mij kent; ik geloof wel dit getuigenis in de gemeente te hebben dat ik noch op den kansel noch in particulieren omgang de „groote lui" spaar of hun den weg des levens breeder maak dan voor anderen, maar dat er toch ook in dit opzicht een niet te miskennen gevaar dreigt, is onloochenbaar. Indien men straks in den naam des Heeren Heeren alle meer gematigde elementen uit het kiescollege ver- wijderd heeft, en elke predikantsvacature door mannen vervuld ziet, die öf de gezangregeltjes angstvallig niet de kleinste maat afmeten öf geheel en al het christelijk lied uit de gemeente der geloovigen bannen ; wanneer straks de hoofden der diakonie- scholen (heusch niet alléén door de penningen der Behouds- inannen in stand gehouden!) allen in dezen enghartigeii partij- geest werkzaam zijn, en de nu zoo heerlijk bloeiende scholen de sympathie van velen, zeer velen verloren zullen hebben —   waarljjk dan zal men het zich te laat betreuren het milde, belangstellende, inderdaad niet het minst ontwikkelde deel der Gemeente voor goed van haar verwijderd te hebben. Ten slotte een woord over „Gemeentebelang." Wanneer de Heer der Gemeente liet toelaat dat de mannen van „Behoud", en daarmede de geest die uit Eli-Dan\'s brochure spreekt, de overwinning behaalt, dan zal het mn\' bitterlijk be- droeven om al den hartstocht, om al den theologischen haat, die er noodwendig uit volgen zullen. Zij, die zich vroegere jaren van onzen Utrechtschen Kerkeraad herinneren, zullen niet licht beweren durven dat de toon, de broederlijke omgang toen christelijker waren dan tegenwoordig, al waren zij misschien toen wèl zuiverder „gereformeerd."

-ocr page 10-

		8
		En toch zou ik zulk eene overwinning van „Behoud" over ons, die een ruimer en schriftuurlh\'ker opvatting van kerk en theologie meenen voor te staan dan Eli-Dan c. s., niet enkel als een ramp en eene bezoeking kunnen aanzien. Daar kunnen ook wel eens overwinningen zijn die erger moeten heeten dan nederlagen, dan namelijk wanneer zij den overwinnaar over- moedig en ongeestelijk maken. En mocht ook ditmaal „Gemeente- belang-" zegevierend uit de stembus voortkomen, o hoe vurig wensen en bid ik dan dat het een waardig en voorzichtig ge- bruik van zijne meerderheid en van zijn invloed maken moge! Op den band, den geestelijken en kerkdijken band, óók met het meerendeel van hen, die zich bij voorkeur door de mannen van „Behoud" laten voorlichten, stel ik voor onze gemeente den hoogsten prijs. Ik weet het: daar z\\jn vele teedere, waarlijk godvruchtige mannen en vrouwen onder, wier lietde, wier steun en wier gebed onze kerk niet missen kan; en diep zou het mij smarten wanneer „Gemeentebelang" ook hunne belangen niet ernstig overwoog en behartigde, al heeft het zeer zekerlijk óók met die vele anderen te rekenen, die eveneens Gods Woord en de Belijdenis eeren, schoon op eenigszins andere wijze, en wier zielen toch immers even goed aan onze zorgen zjjn toevertrouwd dan die der vrienden van „Behoud". Het is juist in de hoop en het vertrouwen, die mij vervullen, ddt dit inderdaad het ge va! zal zijn, meer dan by de mannen van „Behoud" die, ook krachtens deze brochure van Eli-Dan, niet anders zouden kunnen dan allen weren, van kansel, school en kerkeraad, die niet in alles met hen nieê willen gaan — het is in de vurige hoop dat by „Gemeentebelang" de belangen der gansche gemeente het veiligst zullen blijken te zijn, dat ik aan genoemde ver- eeniging ook op deze wijze mijnen steun heb willen schenken. Moge die hope nimmer beschaamd worden! Meermalen moest ik in het bovenstaande den onbekenden Eli-Dan bestrijden. Het zij mij vergund thans te mogen eindi- gen met een woord van hem, dat ik met volkomen instemming overneem, het toepassende op die gedraging, waartoe ik u, geliefde medeleden onzer Gemeente! in deze regelen heb opge- wrekt. „Slaan wij de hand aan den ploeg, gedrongen door den Geest der waarheid, die ons tot spreken dringt. Gij vraagt mh\' of ik een goeden uitslag verwacht? Ik hoop te durven bidden dat wy de nederlaag mogen lijden, als de overwinning niet is in de gunste des Heeren. Maar dan ook, de uitkomst aan Hem overlatende, die alle dingen werkt naar den raad Zijns wils, zullen wij blijven getuigen en tot deelneming aansporen, juist in de bewustheid dat de Heere in ons werkt beide het willen en liet volbrengen, naar Zijn welbehagen." Utrecht 14 Januari 1897.                 J. H. GUNNING J.Hz.