|
v
|
||||||||||||||||||||||||||
|
VftXfy
|
||||||||||||||||||||||||||
|
9
|
||||||||||||||||||||||||||
|
St»\\£
|
||||||||||||||||||||||||||
|
Prijs f 0,50.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
DE RECHTEN EN PLICHTEN
VAN ONZEN STAAT,
|
||||||||||||||||||||||||||
|
OPZICHTERS
|
||||||||||||||||||||||||||
|
het onderwijs der jeugd
|
||||||||||||||||||||||||||
|
DOOK
|
||||||||||||||||||||||||||
|
W. C. J. A. HEYDEMÏJCK.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
TWEEDE VEKMEE11DERDE ITRiAAF.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
\'S GbAVENHAAGSCHE K A NTOOR-, IÏOEK- EN PAPIERHANDEL,,
Wagenstraat 57, Den Haag.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
EEN AKADEMISCH PROEFSCHRIFT VAN 1855
|
||||||||||||
|
OVF.K
|
||||||||||||
|
De rechten en plichten van onzen Staat,
|
||||||||||||
|
OI\'ZICIITENS
|
||||||||||||
|
HET ONDERWIJS DER JEUGD
|
||||||||||||
|
DOOK
|
||||||||||||
|
M". C. .1. A. HKYDENRI.ICK.
|
||||||||||||
|
Tweede vermeerderde Uitgaaf.
|
||||||||||||
|
\'s Gravenicaaosche Kantoor-, Boek- en Papierhandel,
Wagenstraat 57, Den Haag. |
||||||||||||
|
Bij (loze tweede uitgaat\' voegt een woord van dank ;ian
liet Publiek, dat iiiijn werkje gunstig opnam, ondanks de overspanning van het oogenblik. Men hoorde niet anders dan van „Leerplichl en Her-
halingsondei wijs." En ik noemde „Leerplicht"\' slechts ter loops!! Bij nadenken moest men echter begrijpen, dat, mocht
mijn betoog van het onvoldoende onzer onderwijs-regeling, — het onvoldoende volgens de beginselen — geslaagd zijn, daarin ook de veroordeeling van den Leerplicht lag. Ken groot gebrek onzer gewone gedachtenwisseling over
staatsrechtelijke en sociale vraagstukken schuilt daarin, dat men te veel in het „afgetrokkene" redeneert en niet genoegzaam rekening houdt niet den feitelijken toestand. Zóó b v. kan, wat in liet éénc Land, gelet op allerlei
invloeden on verhoudingen, goed is, in het andere falen. Uit dat oogpunt beschouwd, komt wat men ons thans
wil opleggen en zoon weerzin wekt, niet te pas. Overigens schijnt mijne kalmte, naar don zin van het
publiek te zijn. Een geacht Persorgaan, mijn werkje op advertentie aan-
bevelende, noemde het een ..itoruni decoctuin", een „af- kooksel" en ... . terecht, ofschoon het woordje „iterum" te veel was. „Afkooksels", mits do substantie bewaard blijve, werken
vaak, in tijden van overspanning, zeer nuttig. Hoe menige „wapenstilstand" zou overbodig zijn geweest,
indien een kalmeerend middel den strijd hadde voorkomen on van hartstocht, deugd gemaakl ?? |
||||
|
li
|
|||||
|
De opmerking, < hit ik niet genoegzaam recht deed weder-
varen aan de „zoogenaamde Pacificatie van 1S80"\' is niet juist. Een noot op bladz. \'21 zegt iets anders.
Maar die „zoogenaamde Bevrediging," welke in elk geval
niet lang duurde, overschatte ik nimmer. En nog acht ik mij gelukkig, dat toen destijds de lof-
trompet over haar werd gestoken en liet Handelsblad zege- liederen van wijlen Herman des Amorie van dkb Hoeven ot\' van mij meende te hooreu, een andere lierzanger het recht op die jubelkrcten vindiceerde. Subsidie», zij het on<ler zeer bezwarende voorwaarden,
aan onze bijzondere scholen verleend, versmaad ik aller- minst. Ik begrijp, dat de „Practici" er mede dwepen, maar:
verplichte schoolgeldheffing bij het openbaar onderwijs ivoor welker invoering nogmaals mijn dank aan de Wet Mackav!): hulponderwijzers in bepaalde gevallen, als Hoot\'- den van bijzondere scholen toegelaten: vrijgeviger, drage- 1 ijker regeling van Toezicht en Examens, ot\' wat dies meer zij \'), dat alles strookte nog vrij wat meer niet de begin- selen, die ik de eer had, ook als decoctum, op nieuw aan het oordeels des publieks te onderwerpen. Kan ik zwijgen van het vermaarde Gidsartikol, door mijn
hooggeschatten ambtgenoot Mr. P. F. Hubbecht aan „Kies- recht en Onderwijs" gewijd? Ook hier heeft men weder overdreven en van iemand,
die op menig beginsel onze Tegenstander blijft, een „Be- keerling" gemaakt. \') Men zie o. a. rTwee Redevoeringen os\'cr de Onder wjjsquaestie,"
met eene aauteekening van Mr C. J. A. Heydenbijck. \'s Gravenhage bij Gkiik. van Lanoenhliosen. isus.
|
|||||
|
III
|
|||||
|
Al mire het ander*, dan nog zou ik den verdwaalden
Broeder, die terugkeert in liet Vaderlijke Huis, mei open armen ontvangen, doch onmiddellijk de deur sluiten, uit vrees voor burengerucht en onbescheidenheid der menigte. Neen — op het stuk der beginselen, van Grondwets-
v er klaring, van Kiesrecht, is de klove tusschen Mr. Hubrecht en bijv. den ondergeteekende, als deze zich tegenover Hem mag noemen, niet gedempt. Omtrent dogmatixclien Godsdienst verschilt onze meening
ten eenenmale, evenals over de opvatting dei\' Grondwets- artikelen, het rellende het Onderwijs, die. in 1SS7 ongerept gebleven, thans, volgens Hem, eene geheel andere uitlegging zouden gedogen dan vóór genoemd tijdstip!! Maar — en hierop komt het aan — Mr. HubüECHT, naiir
aller overtuiging, hoogst bekwaam en vol ervaring, is een bij uitstek ridderlijk, gemoedelijk strijder, die liet oog niet sluit voor onrecht, of voor het licht dei\' waarheid en ot\'- schoon iit\'keerig van Kiesvereenigingen op Kerkgeloot\' ge- bouwd (sic), die. — erkennen we het maar — dikwerf hare keerzijde hebben — ook op staatkundig gebied, elk het zijne wil geven, kortom een eerlijke, krachtige kampioen van .,Reeht voor Allen", in den ouden, beproefden zin. Van daar de voor mijn betoog onschatbare, telkens her-
haalde bekentenis zijnerzijds, dat de neutraliteit der Staatsschool eene nooit te verwezenlijken leuze, eene onmoge- lijkheid, eene begoocheling is!! En aangezien Mr. Huhuecht volkomen vrijheid van Gods-
dienst erkent, met en benevens don band tusschen dezen Laatst*» en het onderwijs, tusschen onderwijs en opvoeding, tusschen ouders en kinderen, zegeviert de stelling „bij- zonder onderwijs regel, openbaar aanvulling\'\' met vlag en wimpel!! Omtrent Leerdwano, uitsluitend n\\s maatregel van po-
|
|||||
|
IV
|
|||||
|
litio, door Mr. Htbrecht voorgestaan, verstout ik me, Hem
nadere overweging aan te bevelen. Hij beoordeelt de „Analphabeten\'" te streng.
Die ongelukkige, deerniswaardige schepselen zijn nog
geene boeven, of zullen liet niet minder worden, wanneer zij kunnen \'c?«i, schrijnen en rekenen, dat is, wanneer zij opgehouden hebben „analphabeten" te zijn. Dergelijke middelen zullen op zichzelven, afgescheiden
van andere, evenmin baten tegen het kwaad, als de thans veroordeelde neutraliteit der Staatsschool het <\\evi\\ tegen het goede, door Mr. Hurukcht geheel ten onrechte „Clcricale Overheers-ching" genoemd !!! Ook hoofdgebeurtenissen dei\' vaderlandsche geschiedenis
en hoofdlijnen der vaderlandsche geographie, wil mijn geachte ambtgenoot onder leerdwang brengen. Gevaarlijk pad, terrein vol distelen en doornen voor de
onmogelijk gebleken neutraliteit, willekeurige greep in de volledige vrijheid van ondertrijs!! Mr. Hubrecht moge ook- dezen, zijnen leerdwang prijs
geven, dan is mijne vreugde bij de tireede. uitgaat\' van mijn boekje : zonder weerga. Juni 1899. HEYDENRTJCK.
|
|||||
|
LA O R R o X !)K K W II S
|
|||||
|
Mot aanbeveling van liet bekende werk der Hoeren
H. J. (t. Hartman on Mr. E. L. van Emden (Wot tot Regeling van hot Lager Onderwijs, enz.), uitgegeven bij J. F. v.w Dbüten to Sneek, zij, ter vergemakkelijking van het overzicht der voorschriften op dit gebied, nuk nog herinnerd, wat de Wetgeving betreft, aan: „Besluit van 28 Januari 1897 [Staatsblad 571 ter bokend-
making van den tekst der Wot van 17 Augustus 1878 {Staatsblad 1\'27), zooals die herhaaldelijk, vooral in lS8!t en laatstelijk in 1896 werd gewijzigd." Voor de Maatregelen van Bestuur, aan:
„Kon. Besluit van 24 December 1S*.»4 (\'238)".
„Kon. Besluiten van i$0 November l!S9r> i 1N;J en 184)\'".
..Kon Besluit van 23 December 1895 (220)*\'.
„Kon. Besluit van 27 Juli 1896 (142)".
..Kon. Besluit van 28 December l«!)(i (231)".
..Kon. Besluit van 26 Mei 1897 (161)\'.
„Kon. Besluit van 24 December 1897 (265)\'\'.
„Kon. Besluit van 14 April 1898 (107)".
„Kon. Besluit van 14 April 1898 (108)".
„Kon. Besluit van 17 April 189!» (108)".
|
|||||
|
Do Onderwijskwestie, welke geruimen tijd sluimerde,
trad dus weder oj) den voorgrond. Het Ontwerp-Leerplicht bracht heel wat gemoederen in
beweging. Te verwonderen is het niet. Zelfs al kon de zoogenaamde
„Politiek" ter zijde worden gelaten, hangt de Leerplicht ten nauwste samen niet de heiligste rechten en plichten der burgers, met de teederste rechten en verbintenissen van den Staat. Bijkans vier en veertig jaren geleden werd ik aan de
Leidsche Hoogeschool tot Doctor in de beide Rechten be- vorderd, op een Proefschrift, houdende eene uiteenzetting der Beginselen, welke aan een en ander ten grondslag liggen \')• Ik had daarbij vooral het Lager Onderwijs op het oog.
Mijns bedunkens, kan het nut eener reproductie dier
Beginselen, naar de wijze en den vorm van het Proefschrift niet worden betwist. In September 1855 leefden we, ja, onder de Grondwet,
van 1848, aan welker Art. 194 niemand zulk een krachtig bestaan kon toeschrijven, als het bleek te bezitten. |
|||||
|
\') De Civitatis nostrae orpii Ju vent ut is institntioneni ofBciis.
|
|||||
|
4
|
|||||
|
In elk geval liet do Grondwetsherziening van \'87 liet
artikel, thans 192 geworden, ondanks de uitspraak der Tweede Kamer, ongewijzigd. Als toen, zóó ook nu, geeft het pas te onderzoeken, of\'
het. in een Staat, als de onze. eenig ware stelsel: bijzonder onderwijs regel, openbaar onderwijs aanvulling, door de hoogste Landswet, al of\' niet. en zoo ja, in welke mate wordt ge- huldigd. Wat betreft den vorm van het Proefschrift, heb ik slechts
den vorm van uiteenzetting, van bewijsvoering op het oog. Het Wetsontwerp destijds aanhangig, met al de ge\\vis-
selde stukken, bracht liet niet verder, dan dat het werd onderzocht en in het publiek druk besproken. Wat vax Reenen niet vermocht, werd de triumf van
van Rapparo: de Wet van 13 Augustus 1857 (193): sedert door die van 17 Augustus 1878 (127), van 8 December 1889 (175), van 28 December 1896 (230) gewijzigd. Het was dus niet wel mogelijk eene eenvoudige vertaling
van mijn werkje te leveren, wilde ik, wat de Wetgeving aangaat, den lezer niet op een dwaalspoor brengen. Het- geen niet wegneemt, dat ik, vooral uit de stukken, des- tijds tnsschen Regeering en Volksvertegenwoordiging ge- wisseld, menig argument blijf putten, terwijl de welwil- lende lezer de goedheid zal hebben in de alom bekende Wetten, die ik daar noemde, na te gaan, in hoever mijn stelsel al of niet weerklank vond. Mijn stelsel .... ach neem: een gansch andere autoriteit,
niemand minder dan wijlen Geoen van Peinsterer mocht bogen o]) het Vaderschap er van en het is den onderge- teekende waarlijk reeds een te groote eer, dat zijn Proef- schrifl door zulk een man in zijn „Nederlandsche Gedachten" werd geprezen! Ten slotte zij een verzoek gericht tot hen, die zóó harts-
|
|||||
|
5
|
||||||||
|
toohtelijk vóór en togen „Leerplicht", pleiten, in weikon
strijd ik mij niet mengen mag. Er kan in liet afgetrokkene over geredetwist worden,
zooveel men wil: gaat liet echter aan, dien Plicht op te leggen, als de volledige toepassing van het eenig ware beginsel, dat daaraan ten grondslag moet liggen: „Bij- zonder onderwijs regel, Openbaar Onderwijs aanvulling", mocht blijken te ontbreken?? Ziedaar de vraag.
|
||||||||
|
April 1899.
|
||||||||
|
HEYDEXIM.JCK.
|
||||||||
|
OVERZICHT.
|
|||||
|
Bladz.
Inleiding...................7
Over do beginselen, waaruit de Staatsrechten en -plichteu l)
botrert\'oudo het onderwijs der jeugd voortvloeien..... 7 HOOFDSTUK I.
Vrijheid van onderwijs, in verband met de Voorschriften der
Grondwet...................11 HOOFDSTUK II.
Over den baud tusschen Godsdienst on Onderwijs.....22 HOOFDSTUK III.
§ 1. Over de Staatszorg omtrent het Openbaar Onderwijs. .\'56
§ 2. Do Wet regelt hot Openbaar Onderwijs..... 38
§ 3. Over het voldoend Openbaar Lager Onderwijs . . 41
§ 4. Over het toezicht, hetwelk de Staat met betrek-
king tot hot Onderwijs heoft uit te oefenen . . 43
§ 5. Over het onderzoek naar de bekwaamheid en zedo-
Ijjkhoid dor onderwijzers.........47
\') Het spreekt van zelve dat onder „Slaat" worden begrepen: Oe-
meenten, enz. |
|||||
|
INLEIDING.
|
|||||
|
OVKR DE BEGINSELEN, WAARUIT DE STAATSRECHTEN EN -PLICHTKN,
BETREFFENDE HET ONDERWIJS DEK JEUGD VOORTVLOEIEN. Hoo men het begrip van Staat hebbe te omschrijven,
niemand ontkent, dat zijn doel, zijne bestemming is: het belang, het ware gelnk der burgers te bevorderen, te ver- zekeren: niet op dezelfde wijze, niet niet dezeltde midde- len, als de individuen bet doen, doch aller streven, zonder onderscheid, is daarheen en op niets anders gericht. Ondanks alle verscheidenheid van landaard, van volks-
karakter, van historische vorming treedt overal en altijd de Staat op, als de noodzakelijke band, vastgesnoerd door de natuur zelve des menschen. Het zij voldoende, in herinnering te brengen :
1". dat men zich, waar ter wereld ook, steeds vereenigd heeft, hier meer, daar minder, doch steeds vereenigd heeft, gedreven door de inspraken der natuur: 2". dat de gemeenschap met anderen onvermijdelijk is, wijl de afzonderlijke krachten van het individu te kort schieten, wil hij zijn, wat bij wezen moet; 3°. dat de verschillende vermogens van ir il en verstand, ter hunner ontwikkeling, de gemeenschap met anderen vorderen; maar ook 4". dat geene gemeenschap kan bloeien, ja zelfs bestaan, zonder gezag, dat is: het gezag van den Staat. |
|||||
|
8
|
|||||
|
Één hoogste doel intusschen hoeft \'s menschen bestaan:
dat hij door onderwerping aan, en naleving van de Gk>dde- lijke Wet, de zedenwet, de onvervalschte rede, gelukkig zij en in verband daarmede een juist gebruik wete te maken ook van stoffelijke middelen, ter ontwikkeling tevens van zijne stoffelijke welvaart. Welk eene taak, het kind, de jeugd zoodanig te vormen,
dat al de subjectieve vermogens tot hun recht komen en het objectieve, zooveel het kan. worde begrepen en benut!!! Ik noemde: de Goddelijke Wet.
Of er overtuigde atheïsten te vinden zijn, weet ik niet;
zoo ja, dan kunnen we in elk geval die zeldzame exem- plaren, wegens hunne1 zeldzaamheid, laten rusten. Nog koestert de wereld zich in de stralen van de Zon,
die onzen aardbol beheerscht, wat wij, komende en ras verdwijnende stervelingen ook van haar denken ! !! Zedenwet, natuurwet, verstand, wil, stoffelijke begaafd\'
heid en kracht, elke gemeenschap, dus ook de Maatschappij in haar geheel, dus ook de Staat en het Staatsgezag, heeft zich naar die Wet der Wetten te voegen, wijl deze allen en alles in het leven riep: Zoo en niet anders. Uit al het voorafgaande, maar inzonderheid uit het laatst-
gczejrde volgt, dat het Staatsgezag, hetwelk nergens ter wereld kan gemist worden, eene zeer gewichtige taak heeft te vervullen bij de opleiding der jeugd. Wat de zedenwet, de wetten der natuur, de orde der samenleving en wat dies meer zij. kwetst, wat de stoffelijke welvaart der burgers belemmert, worde door het Staatsgezag gekeerd en het togen- deel door zijne tussclienkomst bevorderd. Toezicht «lus van zijne zijde op zoo monigerlei gebied
onmisbaar, kan wel het allerminst bij de opleiding der jeugd ontbreken, wanneer deze plaats heeft buiten den hui- selijken kring. |
|||||
|
o
|
|||||||
|
Bekwaamheid en zedelijkheid van hen, die zieli ten taak
stellen, de ..ouders behulpzaam te zijn bij de opleiding, de vorming van hun kind", hoe zou men den Staat het recht kunnen betwisten, naar een en ander onderzoek te doen? Den geneesheer, den rechtsgeleerde stelt gij eischen,
waaraan hij door examina moet blijken te voldoen, en waar het meer dan de gezondheid, meer dan eene vaak nietige vordering geldt, zoudt ge, en nog wel in onzen tijd, de baan willen effenen voor onbekwame, onzedelijke 0[>leidings- ot onderwijs-speculanten ? Dat de Staat ook daarin weder te ver kan gaan en g;iat,
zij erkend, maar het beginsel wordt er niet door gedeerd. Vooropgesteld die ruime mate van toezicht en onderzoek
ter keering van het kwaad, blijft tevens de bevordering eener goede opleiding, van goed onderwijs, de roeping, ongetwijfeld de edelste roeping, ook van het burgerlijk gezag. Bevordering zoo krachtig mogelijk, mits zij niet overga in
rechtstreekse/te opleiding door den Staat \') zeken of\' van zijnent- wege, dan in de uiterste noodzakelijkheid, waar de bijzondere krachten falen. HlEHOP KOMT HET AAN.
Terwijl ik in het eerstvolgende hoofdstuk zal aantoonen
dat het onderwijs in r echtst reekschen zin, de roeping der ouders is en niet slechts vrij, maar het vrije onderwijs regel moot zijn, stuit ik op eene tegenwerping, die het ge- heele betoog dezer Inleiding, dat is: het hoofdbeginsel raakt. Indien natuur en zedenwet, indien de mensch met al
zijne vermogens, indien de samenleving, geheel de Maat- |
|||||||
|
\') Dat ik onder .V/««fsonderwijs, het onderwijs rechtstreeks door ge-
ineenten, enz. verstrekt, begrijp, behoeft geen herhaling. |
|||||||
|
10
|
|||||
|
schappij, dus ook de Staat ten eenenmale afhankelijk zijn
oan de Goddelijke Wet, waarom dan den laatsten de plicht, dus tevens liet recht ontzegd, zelf, en rechtstreeks de taak der opleiding van het onderwijs te volvoeren? Daargelaten, dat volgens Hoogere Beschikking die taak
in de eerste plaats op de ouders rust, gelieve men te be- denkcn, dat ons Nederland op het gebied der Goddelijke Wet halverwege blijft staan. Het kon wel niet anders sedert de omwenteling der zes-
tiende eeuw. Vrijheid van godsdienst, vrijheid van eeredienst, vrijheid
van belijdenis werden eisenen des tijds. Slechts wat niemand missen kan, gelijk de Zon, bleef als gemeen goed behouden. Is nu, wat ik in mijn tweede hoofdstuk hoop aan te
tonnen: opvoeding, onderwijs van lkerstelliüen godsdienst onafscheidelijk, hoe kan dan de op dat gebied owzijdiije Staat zich met die opvoeding, met dat onderwijs belasten, zonder of in gebreke te blijven, of de neutraliteit te kwetsen en twist te kweeken, waar eenheid moet zijn? Terwijl ik den inhoud der twee eerste hoofdstukken reeds
aangaf, zal het derde behalve voor een klein gedeelte aan liet Staatstoezicht in het algemeen en aan het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers, meer in het bijzonder aan het openbaar onderwijs, voor zoover het als aanvulling onontbeerlijk is, zijn gewijd. Wat art. 192 der Grondwet van 1848 wilde en derhalve
art. 19*2 der Grondwet van 1887 nog wil, wordt in elk der hoofdstukken met de door mij verdedigde beginselen ver- geleken. |
|||||
|
HOOFDSTUK I.
|
|||||||
|
OVER DE VRIJHEID VAN ONDERWIJS.
{volgens Artikel 194, thans l\'J\'2 der Grondwet).
Het geven van onderwijs is >rij, behoudens het
toezicht der overheid, en bovendien, voor zoo ver het middelbaar en laijer onderwijs betreft, behoudens het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers, het een en ander door de wet te regelen. Vierde Lid.
|
|||||||
|
Men kan vragen, welk nut er in gelegen is te redetwis-
ten over de vrijheid van onderwijs, daar deze vrijheid ge- waarborgd wordt door even zoovele woorden der Grondwet. Het is waar, de bepalingen der wet zijn duidelijk, en toch schijnt het mij toe, dat de verdediging van eene beschre- vene vrijheid steeds nuttig is. Immers opdat een wet hare volle kracht ontwikkele, is
het noodig dat zij, om het licht der waarheid dat uit haar straalt, van ganscher harte worde aanvaard. Alleen op deze wijze zal zij wortelen schieten onder het
volk en van kracht blijven. Ook zijn de voorschrift en der Grondwet wel theoretisch
vastgesteld, maar in de praktijk kwamen zij nog niet tot volle rijpheid, m. a. w. op de bijzondere wetten, ter uitvoe- ring dier voorschriften, komt het aan. |
|||||||
|
1-2
|
|||||
|
Mijn beginsel is: dat de burgers zelven in de eerste plaats
te zorgen hebben voor hel onderwijs. De opleiding toch der jeugd is, volgens nutuur- en zedenwet,
de taak der ouders. Het onderwijs zij dus vrij. Voortreffelijk zegt Spitzen \') aangaande deze allerge-
wichtigste zaak: „den ouders die het kind ter wereld brach- ten, hun staat het recht toe, om hen in de wereld op te voi\'den: zij deden het zijn, zij mogen het vormen; zij noe- men het kind liet hunne. De geboorte gaf een begin van aan- zijn, de opvoeding schenkt het ten volle."1 En verder. „De onder- wijzer alzoo treedt in de plaats der ouders; hij treedt ge- volgelijk in hunne plichten; zoolang hij de kinderen school heeft, is hij er vader, is hij er moeder over."\' Inderdaad rust op de ouders de plicht van het onderwijs,
want zij brengen liet kind ter wereld, verzorgen het, dee- len het de eerste begrippen mede van deugd en kennis. Door woord en voorbeeld zijn de ouders van den beginne at\' en het geheele leven door, de leidslieden hunner kinderen: is het derhalve niet overeenkomstig de natuur, dat ook de ouders zelveu, dien verheven plicht van onderwijs vervullen en geldt hier niet. toegegeven dat het overige gelijkstond, vóór alles, het recht van den bezitter? De ouders zelveu zullen voorzeker niet ontkennen, dat
deze taak op hen rust, en ook wanneer de stem der natuur werd gesmoord, zal er een tijd komen, dat het ongelukkig lot der kinderen tevens het ongeluk der ouders zal zijn! Uok de Staat is er in ruime mate bij betrokken. Schen-
nis van de natuurwetten, verslapping van den band tus- schen het volwassen en het opkomend geslacht, hoe zou het publiek belang daarbuiten kunnen staan? \') Euphronimus of Ncêrlaiids lager onderwijs naar de Grondwet en het
gezond verstand. Oion. 1841), nag. 5. |
|||||
|
i:<
|
|||||
|
Er is meer.
Wanneer de Staat ingrijpt op rechten en plichten den
ouders toekomende, begeeft hij zich op een hellend vlak. Wanneer ge de tank van onderwijs op hem overbrengt,
waarom clan ook niet de plicht van opvoeding en .... voe- ding? En liet belang der kinderen kan er slechts door lijden.
Een anoniem schrijver1) moge zeggen: ..Evenmin als het
ouders vrijstaat, hunnen kinderen door vergif het leven te benemen, evenmin hebben zij liet recht, derzelver jeugdige gemoederen ter vorming toe te vertrouwen aan hen, die het gif van onkunde of bijgeloof door hun onderwijs strooien — ik keer de bewering om en vraag, of de Staat die den burgers hun eigendom niet mag ontnemen, wel zou mogen ingrijpen op een recht der ouders, voortvloeiende uit den familieband, voor een onderwijs, dat hij, we zullen het later zien, niet naar belmoren kan geven? Misbruik der ouders!! Dreigt misbruik van den Staat niet
veel meer? Volgens art. 159 van het Burg. Wetb.: „De Echtgenooten
verbinden zich over en weder door de enkele daad des huwelijks, hunne kinderen te onderhouden en op te voeden," blijft het recht van opvoeding bij hen: op grond van welk recht wordt derhalve het ondei\'wijs aan den Staat over- gedragen? Onderwijs toch en opvoeding zijn zonder elkander niet
denkbaar, hetgeen ik later zal aantoonen: waarom dus die distinctie ? V V Het kan den Staat er niet minder aan gelegen zijn, dat
de kinderen goed opgevoed, dan dat zij goed onderwezen \') Beginselen van Nederlandsen Staatsbestuur, bij Joiian Mullkk,
Amsterdam, 1855. |
|||||
|
14
|
|||||
|
worden. Waarom heeft hij dan ook niet het recht van
onderhoud en opvoeding aan zich getrokken? En nog eens, de ouders brengen het kind voort, onder-
richten het in de eerste beginselen van deugd en kennis, zij zijn in elk geval, om mij zoo uit te drukken, reeds in het bezit van het onderwijarecht; aan V het bewijs, dat het op den Staat overging. Hoe dit bewijs te leveren?
De Staat beweert niet en kan niet aantoonen, dat deze
zorg hem door God is opgelegd! Allerlei eerediensten of godsdiensten, ten zeerste van
elkander verschillende, worden gelijkelijk geduld: niet weinige dezer verzetten zich tegen zulk eene Staatsroeping! Heeft misschien de volkswilf zoo machtig in onzen tijd,
gesproken? Immers neen, en hoe zou deze ook ooit weer dan de
hoogste orde en de orde der natuur kunnen gelden? Op welken grond dan steunt de overdracht??
Zeer zeker erken ik, dat op den Staat eene groote zorg
rust omtrent het onderwijs, wat reeds blijkt uit het beginsel hierboven uiteengezet, want de Staat hevordekt al datgene, hetwelk met de zedenwet overeenkomt, hetwelk de geeste- lijke en stoffelijke welvaart der burgers tot ontwikkeling brengt! Bevorderen nu wijst op vele plichten, welke wij later
nauwkeurig zullen nagaan, maar hier geldt \'t uitsluitend de vraag, of de Staat zelf en in de eerste plaats den plicht van onderwijzen heeft te vervullen, ja, dan neen, m. a. w. of het onderwijs, al clan niet vóór alles vrij moet wezen! Wat de moeilijkheden betreft, die uit genoemde vrijheid
kunnen voortvloeien, hierop strekke ten antwoord, dat aan elke zaak, hoe voortreffelijk ook, bezwaren zijn verbonden, |
|||||
|
li>
|
|||||
|
maar om deze reden mag zij, die vrijheid, niet worden
ontnomen of belemmerd en het zou allertreurigst wezen, wanneer de verschillende rechten, door de Grondwet erkend, moesten vervallen, wijl eenigen ze misbruiken: zooveel te treuriger, daar het tegenovergestelde systeem aanleiding geeft tot veel grootere verwikkelingen. Let wel, dat onze Staat geen onderwijs kan geven, aan
alle redelijke eischen voldoende. Opdat toch het onderwijs zoodanig zij, als het door den
aard der zaak wordt gevorderd, moet het: 1°. met den godsdienst ten nauwste verbonden wezen. Deze
stelling zal ik trachten uiteen te zetten op een andere plaats. Het zij genoeg, hier op te merken dat de meeste man-
nen van wetenschap een allerinnigst en onverbreekbaar ver- band tusschen onderwijs en leerstelligen godsdienst erkennen. Daghelder blijkt ook dit gevoelen, zoowel uit de geschie-
denis der Grondwet als uit de handelingen en gewisselde stukken der Staten-Generaal. De Staat nu belijdt zelf geen bepaalden godsdienst, der-
halve zoo hij zelf onderwijs wilde geven, of het onderwijs van eenige godsdienstige richting verplichtend stellen, ware óf het onderwijs niet voldoende, óf de onzijdigheid slechts eene leuze. 2°. Stabiliteit en uniformiteit zijn eerste vereischten voor
de vorming van het kind. Een krachtig, een levenwekkend beginsel, dat karakter, geest en wil, ja al onze handelingen bestuurt, door alle stormen der tijden henen, zal het door den Staat of door de ouders bij de jeugd worden gewekt, gekweekt, van den stempel der onvergankelijkheid voorzien ?? Wat al wisselingen in het Staatsbestuur, wat al partij-
schappen, welke invloeden van den „volks waan van den dag."!! |
|||||
|
Ifi
|
|||||||
|
Ministers mogen komen en gaan. het is nog zoo erg niet;
doch schoolautoriteiten met toezicht en onderzoek belast, zij blijven. Pe Wet legge een keurslijf\' aan, zoo stijf mo- gelijk. de letter doodt, de yeest maakt levend, en onder anderen bij benoemingen, waait de „geest van waar en waarheen hij wil" !!! Ook de ouders, of\' zij wien door hen de opleiding hunner
kinderen wordt toevertrouwd, kunnen afwijken van het te volgen pad en te kort schieten in het voldoen aan de hier besproken eischen; maar zij kunnen ook anders en in den regel doen zij zóó; hunne richting althans blijft dezelfde*. en veel meer aan hunne zijde is... de liefde!!! Nog een ander argument voor de vrijheid van onder-
wijs put ik uit art. 8(\') der Grondwet." Niemand heeft voorafgaand verlof noodig, om dooi\' de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, belioudens ieders verantwoor- del ijkheid volgens de Wet. (\') Opleiding, onderricht, gelijk men ziet, vnn liet groote
Publiek!!!!! En den ouders zou men die vrijheid met betrekking tot
hunne kinderen ontzeggen? Hoe kan voorts met zulk een systeem van dwang, of
zijdelingschen dwang, om niet van andere moeilijkheden te spreken, de vrijheid van godsdienst worden overeenge- bracht, die toelaat de kinderen in welk kerkgenootschap ook te doen opnemen, zonder dat de Staat er zich mede bemoeit\':* ? V |
|||||||
|
•) Thans 7.
\') Grondwet van 1840 art. 225. Het is aan elk geoorloofd, om zijne
gedachten en gevoelens door de drukpers, als oen doelmatig middel lol uitbreiding van hennis en voorlf/itni) nan verlichting, ie openbaren, zonder eenig voorafgaand verlof daartoe noodig te hebhen, blijvende nochtans elk......verantwoordelijk..... |
|||||||
|
17
|
|||||
|
Het meerdere werde dan toegestaan, het mindere ge-
weigerd!! En als opvoeding, onderwijs van den godsdienst onafscheidelijk zijn?? Hoe zou het dan moeten gaan? Treffend is wat Voorduin in zijne „Geschiedenis en begin-
selen der Grondwet\'", bl. 494, aanhaalt uit de woorden des Ministers van Justitie, de vrijheid van onderwijs verdedi- gende. „Spreker wees op het erkennen van het recht van vereeniging, van de vrijheid van geloofsbelijdenis, het on- belemmerd verkeer mot de hoofden der onderscheidene kerkgenootschappen.....Hij kon zich dat alles niet denken
zonder de vrijheid van onderwijs! Het één kan zonder het
andere niet bestaan...... Uechtraardig is, dat elk naar zijne meening zijne kinderen
kunne opvoeden. Het recht der Regeering is alleen, toezicht te honden over de scholen; — om te iraken, dat bekwame onder- wijzers zulk een gewichtig ambt bekleeden.r Het is, gelijk men ziet, de meest juiste uitdrukking van
mijn systeem. Alles te zamen genomen heb ik, naar het mij toeschijnt,
de vrijheid van onderwijs bewezen: 1°. omdat het recht van opvoeding en onderricht aan de ouders toekomt en er geene enkele reden wordt aangevoerd, waarom men het zou moeten overdragen aan den Staat: 2°. wijl deze laatste geen onderwijs kan geven, hetwelk aan alle eisenen vol- doet; 3". omdat die vrijheid ten nauwste samenhangt met andere voorschriften der Grondwet, welke zonder haar slechts schijn en leuze worden. Zeer belangrijk ware het aan de hand der geschiedenis \')
\') Over het verschaffen van onderwijs volgens het oude Staatsrecht
van ons vaderland handelt H. Bosscha. Amst. 1848, Een later tijdperk beschrijven A. van den Ende «Geschiedkundige
schets van Necrland\'s schoolwetgeving. Deventer 1841!.\'\' P. dk Kaadt 2
|
|||||
|
IS
|
|||||||
|
na te gaan, hoe zij dan eindelijk in de Grondwet van 1848
zegevierde, ofschoon niet volkomen. Slechts zij herinnerd, dat art. 2\'24 der Grondwet van
1840, haar niet, althans niet uitdrukkelijk, vermeldde.1) Evenmin het vermaarde voorstel, dat in 1844 den Staten-
Generaal door negen leden werd gedaan 2). Eindelijk toen den 17 Maart 1848 aan eene Commissie
de taak werd opgedragen ontwerpen ter Grond wetsher- ziening voor te dragen 3), las men daarin: ^Het yeven van onderwijs is vrij, behoudens het onderzoek naar de bekimnm- heid des onderwijzers on het toezicht der Overheid, beide door de Wet te regelen," wat tot heel wat geschrijf en gewrijf\', b.v. tusschen mannen als Groen van Prinsterer en Hofstede de Groot aanleiding gaf\', en in de Staten* Generaal werd behandeld op de meest uitvoerige wijze. Ofschoon de uitkomst was, dat in het desbetreffende
Grondwetsartikel als Vierde Lid werd opgenomen, wat wij er nog in lezen: „Het geven van onderwijs is vrij, behou- dens het toezicht der Overheid en bovendien, voor zooverre het Middelbaar en Lager Onderwijs betreft, behoudens het |
|||||||
|
»de Wetten op liet lager onderwijs in het Koninkrijk der Nederlanden, ge-
schiedkandig beschouwd. Rotterdam 1830. Dezelfde: de Kon. Besluiten van 23 Mei 1845 en 1 Juli 1850. Amsterdam 1851 \') Tiiorbkckk: Aanteekening op de Grondwet. Uit.g. 2, deel 2, blz.
29<i, spreekt over dit artikel aldus: »Het is der Overheid hij uitstek waardig, licht te verspreiden; het is publiek belang, schoon geenszins gelijk eene bevoegdheid van publieke macht, zaak of recht der Over- heid AhLKKN. Zij zorgt voor onderwijs, maar het publiek onderwijs is niet het eenige(M) Het duit bijzonder onderwijs niet buiten\',!!!) Welke is de betrekking der Overheid tot het laatste ? Hierrnn zirgt/l de Grondwet. *) Zie VoOBDUIN : Geschiedenis en Beginselen der Grondwet 1848, blz.
481 en Handelingen omtrent het voorstel van negen Leden der Tweede Kamer tot herziening der Grondwet 1845, \'s Gravenhage bij Bf.mnfante, 1845. \') Voordl\'IN. Geschiedenis, enz. blz. 482 volgg.
|
|||||||
|
lil
|
|||||
|
onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onder-
wijzers, het een en ander door de Wet te regelen\', bleek ten duidelijkste, dat ondanks de on wederlegbare betoogen van zoovele uitstekende mannen, Katholieken vooral in de Pers: van een van Lijnden, een Mackay in de Kamers, de bewuste vrijheid niet dan schoorvoetend werd toegestaan. De Wet van 18()G, waaromtrent volmondig erkend werd
dat zij, op het stuk van onderwijs, een Staatsmonopolie handhaafde en de vrijheid uitsloot, bleef voor velen een ideaal. Men week, ja. wijl men meende den drang naar vrijheid
niet te kunnen weerstaan, men wilde, of eigenlijk moest toegeven; rondborstig werd het in de gewisselde stukken verklaard. „Dwang zou mistrouwen wekken en uit mistrouwen kon
geen verdraagzaamheid ontstaan !" rDe groote meerderheid," aldus een verslag van 8 Aug. \'48,
„bleef bij de vroegere betuiging volharden, dat zij niet dan schoorvoetend, tot de erkentenis van het beginsel van vrij- heid van onderwijs kunnende toetreden, die toetreding on- dergeschikt moest maken aan het verlangen van waarbor- gen, dat daardoor het voortdurend bestaan van een goed Lager Schoolwezen niet in de waagschaal zou worden gesteld." En zóó geschiedde, doch welk een vrees! Dan zag de
toenmalige Minister van Justitie het beter in. Zijne be- toogen voor de vrijheid blijven zijn roem! „Zoo de macht om het onderwijs te regelen, alleen aan
den Staat toekomt", zoo zeide hij onder meer, „wat gewordt er dan van de vrijheid van Godsdienst, welke met kwistige hand is verleend? Het is billijk dat het een ieder gegund zij, zijne kinderen op te voeden naar zijne eigene begin- selen; de tijd is daar, dat wij op den weg der vrijheid |
|||||
|
20
|
|||||
|
kunnen voortgaan"; en dan die gulden woorden, „ik twijfel
niet, of algemeene verdraagzaamheid zal het gevolg we- zen: — niet de verdraagzaamheid, die in strijd is met eene cast gevestigde overtuiging, maar de verdraagzaamheid van den Staatsburger, die, ofschoon betreurende de dwaling van an- deren, toch eerbied heeft roor hetgeen zij te goeder trouw belijden en hen, als Staatsburgers noch boven, noch beneden zich stelt." Erkennen we liet volmondig, de goede bedoelingen des
Ministers gingen verder, dan de Grondwet die tot stand kwam. Waarom moest alleen het Openbaar Onderwijs tot voor-
werp van de aanhoudende zorg der Regeering worden verklaard on niet het onderwijs in het algemeen? Waarom de bepaling opgenomen, dat overal in het Rijk van Over- heidsirege voldoend Openbaar Lager Onderwijs wordt ge- geven?? Het was de halfheid van de vrees!
Men koos bewoordingen, wier bedoeling uit do geschie-
ilenis harer wording blijkt, maar zóó onduidelijk, zóó on- logisch, dat zij het stelsel hetwelk men wilde keeren, vol- strekt niet ten eenenmale uitsluiten, gelijk wij verder zullen zien. Het Ontwerp van Wet op het Onderwijs, tijdens de
Zitting der Staten-Oeneraal van 1854—1855 ingekomen, droeg dan ook de sporen dier weiteling, zoowel in de Ar- tikelen als in de Toelichting. Zóó b.v. is, men vergeve mij het woord, curieus, de
volgende verklaring. „De Regeering erkent, dat het Bij- zonder Onderwijs, goed ingericht, voordeden aanbiedt, welke het Openbaar Onderwijs, wegens zijn algemeene strekking mist, maar tevens is zij innig overtuigd, dat voor de hoogste belangen van Volk en Staat niet zou zijn gezorgd, indien |
|||||
|
2}
|
|||||||
|
een wel geregeld Openbaar Onderwijs ontbrak, en nlles aan
het bijzondere werd overgelaten!!!!!\'\' \'). Doch gaan we tot de bespreking van liet verband tus-
schen Godsdienst en Onderwijs over |
|||||||
|
\') Heb ik den lezer er aan te herinneren, dat ik hem een Proefschrift
uit den jare 1855 voorleg, om den wille der bei/inselen daarin ontwikkeld, beginselen <»»\', o ja. maar altijd nieuw om hun praktisch belang ?? ? Het Ontwerp, waarvan ik hierboven spreek, werd niet tot wet verheven
Maar in de vier en veertig jaren, die sedert verliepen, kregen we nog
heel wat anders te zien: de Wetten van 57 en 78, door die van 8!) en yti, om den wille der Pacificatie, wat verzacht en dragelijker gemaakt doch wat de beginselen betreft vrijwel onaangetast gelaten. Steeds was ik een voorstander van schoolgeldheffing bij het openbaar
onderwijs: ik ben der Wet Mackaï dankbaar voor de invoering, doch de volledige toepassing van mijn stelsel ware nog beter. |
|||||||
|
HOOFDSTUK II
|
|||||||
|
OVER HET VERBAND TUSSCHEN UODSD1ENST EN ONDERWIJS
ALSMEDE OVER DE RECHTEN EN PLICHTEN, DIE DAARUIT
VOORTVLOEIEN VOOR DEN STAAT.
Het Openbaar Onderwijs is een voorwerp van
de uanhondende zorg der Regeering.
De inrigting van het openbaar onderwijs wordt, met eerbiediging van ieders ijoilsdietutlige be- yrippen, door de Wet geregeld. Er wordt overal in het Rijk van overheidswege luldoentl openbaar lager onderwijs gegeven. Art. 15)4 (thans VJ2 der Grondwet lc, 2e en 3e lid). |
|||||||
|
Tk meen nis bewezen te mogen beschouwen, dat het
Onderwijs vrij moet zijn. 1". wijl het recht van onderwijs en opvoeding aan de ouders toekomt; 2". omdat deze vrijheid met andere bepalingen der Grondwet ten nauwste samenhangt. Betoogd moet thans worden, dat onze. Staat op dit stuk
geen meer of min exclusief\' recht bezit, wijl hij geen onder- wijs kan geven, dat aan billijke eisenen voldoet, waartoe ook voor alles behoort, dat Onderwijs en Godsdienst onaf- scheidelijk verbonden zijn. Men versta mij wel.
Niet bij elke gelegenheid, niet op elk uur van den dag,
|
|||||||
|
23
|
|||||
|
niet bij de behandeling van welk onderwerp ook, brenge
men eenig voorschrift vnn den Godsdienst, eene dogmatische stelling of eene zcdenles te berde: het zij verre. Ik bedoel, dat de Godsdienst, en wel de leersteUinge,
zijne onvermijdelijke hulp verleene, ter afwending van het geen geest en hart, ziel en lichaam, dat is, de vermogens van het kind, verzwakt en ter aanwending van hetgeen ze versterkt; dat hij zijn licht doe schijnen over de weten- schap; verstand en wil samenhoude, ontwikkele, kortom al fle vermogens doe medewerken ter bereiking van het eenige doel: \'s nienschen geluk en derhalve dat van de Maat- schappij. — Ziehier mijn logischen gedachtengang • 1°. Geen onderwijs zonder opvoeding; 2°. Geene opvoeding zonder godsdienst, derhalve geen onder-
wijs zonder godsdienst. 3°. Geene algemeene Christelijkheid \'), of beginselen n,iu ul-
gemeene zedelijkheid zijn voldoende. Geen onderwijs zonder opvoeding.
Voortreffelijk zegt de Gerando in zijn werk: du Perfec-
tionnement Moral. ou do 1\'éducation de soi-même, Livr. 11 (\'hap V: „Toutefois, les puissances de F esprit out avec celles de la volonté un commun foyer; elles se rencontrent dans Ie principe d\'unité, <pai préside a notre nature; elles ne peuvent donc dans leurs développemens rester étrangères les unes aux autres. Le perfectionnement intellectuel ne consiste pas essen-
tiellement dans 1\'étendue des lumières acquises 2), il con- siste turtout dans le développement hui monique des facultés de 1\'intelligence; <lans eet heureux concert, qui s\'établit \') De uitdrukking „Christendom boven geloofsverdeeldheid" had zich
in 1855 nog geen baan gebroken. *) Men schijnt er tegenwoordig anders over te denken!
|
|||||
|
•24
|
|||||
|
entre ellos, lorsque chacune, croissant on énergie, oonservo
Ie rang, remplit les fonctions qui lui sont propres; lorsque toutes ensemble, entretiennent \'réciproquement des rapports conforme* a l\'assistance qu\'elles se doivent, ei concourent ainsi en accord a leur destination commune. Le perfec- tionnement intellectuel conduit ainsi a 1\'accroissement des connaissances; mais en même temps, il rend capable d"ob- tenir des lumières complet es, coordonnées, réglées sur de sages proportions; il garantit ainsi du danger de la demi* science, plus fatale encore que Pignorance. Oi\\ on voit déja que 1\'bomme doit trouver dans l\'babi-
tude de se gouvemer lui même, le moyen essentie! de sou- mettre les facultés de 1\'esprit a ce régime salutaire, acetto sage subordination. On voit également que l\'harmonie des facultés ntorafes doit prêparer par de secreten influertces, celles (U\'n puissances de Pentendement; que les exercises, par lesquels 1\'ame s\'applique a la méditation et a la pratique du bien, doivent naturellement introduire l\'ordre et le calme dans les régions de Pintelligence, et assujettir toutes les facultés, suivant le róle, qui leur appartient, au service de la raison." Mij dunkt, dat het betoog atdoende is.
Vermogens van het verstand, vermogens van den wil, hoe
zijn ze te scheiden??? Hoe dan ze afzonderlijk aan te kweeken, te vormen??
Opgevoed hier, onderwezen ginds! Zooveel tijd aan dit gc-
dcolte van de taak gewijd, zooveel aan het andereW Is het denkbaar?? En als beider richting verschilt??? Zooveel althans staat vast, dat, al bestonden deze be-
zwaren niet, het toch verkieslijk is, de taak, wel dubbel maar toch één, te laten aan den vader, of aan den persoon, wien deze ze toevertrouwt, dan aan personen, hoe bekwaam, en hoe goedgezind ook, de zorg alleen voor het onderwijs |
|||||
|
25
|
|||||
|
op Ie dragen, omtrent hetwelk de oen niet dezelfde in-
zichten heeft als de andere!! Terecht zegt de Boxald in zijne Theorie du Pouvoir
(Tomé UT de 1\'éducation sociale) „On ne sait rien a dix-huit ans, mais on aura appris a tont apprendre." O ja, er zijn lichtstralen gevallen op rlat jeugdige verstand, die het de wegen toonden op allerlei gebied van kennis! Wat baten ze als die wegen niet worden betreden, wijl de oproei/in;/ die zedelijke gebreken liet bestaan, of kweekte, zulks belet? Hoor wat een der straks genoemde schrijvers zegt: „On
peut ranger sous trois ordres principaux les facultés acti- ves de 1\'intelligence, et rapporter ainsi a trois principaux points de vue toutes les causes, qui déterminent les succes réels flans les diverses carrières de l\'étude; r esprit d\'nb- servation qui recueille les éléments de sciences ou des arts, Ie jugement, qui les met en ordre, les fait concorder entre eux et fonde la solidité des connaissances: enfin Vesprit de création, qui met en oeuvre ces matériaux soit pour pro- duire les découvertes, soit pour enfanter des modèles, soit pour réaliser les applications pratiques. Or sous chacun de ces trois points de vue, on reconnait, que les facultés de l\'esprit peuvent recevoir des influences de la vertu les plus precieust secours.\'\' De opmerkingsgave.
Om, bij welke studie ook, alles juist op te merken, te
onderscheiden, behoeft men eene zekere mate van rust, waardoor we zonder eenige hindernis kunnen opgaan in de zaak. Wordt deze rust niet het best door de deugd, dat is,
door de opvoeding bevorderd?? „Il faut une ame pure pour recevoir la verité, comme il
faut un milieu transparent, pour recevoir les rayons de la lumière." BSocrate," zoo gaat de Gébando voort, „Socrate enseigna
|
|||||
|
26
|
|||||
|
que la Science et la Morale ont une source unique et commune:
la connaissance de soi même; et dam ceprincipe unique il ren- ferma tous les principes de décou vertes, qui devaient giiider ses successeurs dans les régions de la sagesse. Le célèbre Oracle de Delplies ne peut être reéllement compris que des yens de bien." En het gezond oordeel, benevens de scheppingsgave t
Wie toch ziet niet in, dat vooral het oordeel beneveld
wordt door sommige omstandigheden, welke den wil be- wegen en aldus ook het oordeel naar dezen of genen kant doen overhellen, zoodat ons verstand het spoor bijster raakt ? En wat ik de scheppingsgave meen te mogen noemen???
Nog ééne aanhaling uit de geschriften van den uitste-
kenden De Géeando. ,,Les exercises de la vertu n\'auraient- ils fécondé aucune de ces dispositions, qui sont demeurées stériles? n\'auraient-ils prévenu aucune de ces déviations, qui semblenl rendre Ie génie infidèle a lui-même; n\'au- raient-ils perfectionné encore aucune de cos qualités bril- lantes, qui ressemblent a une espérance mal remplie? n\'y a- t-il donc aucun commerce entre le talent et le caractère, entre les conceptions et les moeurs, la vie de l\'entende- nient ne recoit-elle rien de la chaleur de Tamey\'" Is het niet het zedelijk leven (door opvoeding gevormd),
hetwelk onopgemerkt de eigenschappen, de vindingrijkheid des verstands aanwakkert door zijn bezieling en den geest als ter sluiks verrijkte niet verhevene en nieuwe gedachten? Derhalve geen onderwijs zonder opvoeding; beide onafscheide-
lijk verbonden en dus beide te stellen onder dezelfde leiding. Maar ook: Geene opvoeding zonder Godsdienst. Welk ernstig
man ontkent dit verband? Eene natie zal, dunkt me, in hoofdzaak wezen wat de
opvoeding van haar heeft gemaakt. Greef haar zelfkennis, zelfverloochening, oifervaardigheid ter verdediging van den |
|||||
|
27
|
||||||
|
geboortegrond, trouw jegens het gezag, ordelievendheid en
zoovele deugden moer, zij werden gekweekt aan den hui- selijken haard, onder verwijzing naar een God die loont en een God die straft, door de kus eener moeder, die hel best bij ondervinding weet, waar te vinden zijn: de weg, de waarheid en het leven. De geheele wereldgeschiedenis in hare duizelingwekkende
verscheidenheid, bevestigt wat ik zeg. En met de enkele zedenleer komt ge; er niet. „Tous les
sentiments moraux invoquent les sentiments religieux pour achever de s\'y purifier, de s\'y satisfaire: sous ce doublé rap- port, la morale est donc une vraie initiation religieust." „De même que la civilisation dépose de 1\'existence du
législateur politique, la morale dépose de eelle du législateur divin; ce que 1\'une atteste sur Ie théatre de la sociétc, 1\'autre 1\'atteste dans Ie sanctuaire de la Nature. Le légis- lateur politique n\'a point créé la morale publique et privée, il 1\'a rencontrée préexistante; il s\'est appuyé sar elle, il lui a servi d\'organe. Mais ce génie de la morale, qui 1\'a inspiré, d\'oü dérivait il lui même?" \') Geene opvoeding dus, maar dan ook geen onderwijs zonder
godsdienst. Onrust des geestes, te groote zinnelijkheid, onstandvas-
tigheid door den invloed van het ons omringende teweeg- gebracht vooral bij de jeugd, dat alles wordt door den godsdienst gekeerd, terwijl inzonderheid de historische en wijsgeerige wetenschappen, bij dezen verklaring en bewijs- grond vinden. Men vergete ook niet welke gevaren de maatschappij bedreigen van de zijde des volks, wanneer het wel veel heeft gehoord en gelezon, maar niet geoefend werd in de beteugeling zijner, niet altoos onrechtmatige |
||||||
|
\') De Gkkamdu in het aangehaalde werk.
|
||||||
|
28
|
|||||||
|
verlangens! Mij dunkt, de ondervinding der eeuwen en van
thans spreken luide genoeg! Mijn innig vereerde Oud-Hoogleeraar den Tex had dus
wel gelijk, toen hij in zijne Encyclopaedia Jur. den Cyclus aanwees, die alle onze vermogens, welke ook, en dezen met God verbindt. Maar zal men vragen, waartoe uw zóó uitvoerig betoog?
noch Katholieken, noch Antirevolutionairen \'), noch goed- gezinde Liberalen ontkennen het onverbreekbaar verband tusschen onderwijs en godsdienst en zelfs zij, die den laat- sten miskennende, toch bekwame mannen zijn en ons ver- rijken met veel schoons, zullen moeten instemmen met het- geen de (terando van hen zegt: „Leur imagination ne dé- robe-t-elle pas a la vertu par un secret larcin, cc que leur caractère na pas osé lui einprunter ouvertement? Nerecueih lent-ils pas en cux-mêmes une portion de cette vie morale, qu\'ils ont trop exclue du reste de leur conduite? N\'est-ee pas elle peut-être, qui, a leur insu, vient encore les animcr de son soufflé, et leur suggérer en secret de hautes et neuves pensees" ? Intusschcn
3c Zijn zoogenaamd algemeen Christelijke beginselen 2) niet
voldoende, maar wordt leerstellige, dogmatische godsdienst ge- vorderd. Een systeem van waarheden en voorschriften, door on-
|
|||||||
|
\') Zie ook Tijdgenoot van 1855. Deel IV, No. 34, bl. 52!).
*) Nog herinner ik me, hoe de vraag van Mr. Hkydknrijck, lang na
1855, in de Tweede Kamer gedaan: ,.Wat het voor christelijke deugden zijn. die nog boven en behalve maatschappelijke deugden in de openbare school moeten worden gekweekt", van den toenmaligon Minister van Bin- nenlandscke.zaken ten antwoord ontving: „het zijn de deugden van het Christendom boven geloofsverdeeldheid, boven uersclieidenheid van Heden j Prachtig!! |
|||||||
|
29
|
||||||
|
betwistbare, duidelijke grenzen omlijst, gemakkelijk te ken-
nen en door goddelijk gezag bekrachtigd, op goddelijk gezag verkondigd; dat en niet minder is vereischte. Zoovele Christelijke Belijdenissen treden op en hebben
volgens onze Grondwet aanspraak op gelijke rechten. En de Israëlieten dan?
Wat al te gemakkelijk maakt een Voorloopig Verslag der
Staten-Generaal zich van hen af. „Het eenig wezenlijk be- zwaar tegen de vermelding van het Christelijke (?) of gods- dienstig beginsel in de Wet ligt, naar het oordeel dezer leden, daarin, dat die vermelding krenkend zou kunnen worden geacht voor de Israëlieten! Maar de goede inrich- ting van het openbaar lager onderwijs mocht niet in een land van \'6 millioen ]) zielen aan het belang van 70 OCX) Israëlieten worden opgeofferd." Niet aldus zou ik het grondwettig recht voor allen durven
verstaan. Maar hoe het zij, welken godsdienst, die toch, gelijk ik
bewees, bij het onderwijs brood nood ig is, denkt gij U bui- ten den leerstellig en? Welke voordeden voorspelt gij u, buiten den invloed
van dezen? Gezag der Hoogste Leer, die het zedelijk leven des kinds,
des jongelings moet besturen, moet voorkomen, wegnemen wat de vorming zijner verstandelijke vermogens in den weg staat, wat zijne rust verstoort, zijne opmerkingsgave, zijn oordeel, zijn scheppingskracht verzwakt. Waar vindt ge dat gezag?
Het moet zijn van boven, want anders imponeert het niet,
het moet prijzen uitloven, die men stellig ontvangt en straf- fen bedreigen die men stellig ondergaat, het moet Één |
||||||
|
\') Men gelieve zich in 1866 te verplaatsen.
|
||||||
|
80
|
|||||
|
wezen opdat het richtsnoer zij, het moet de eeuwen en dus
ook den tijd beheerschen, opdat het niet een louter mode- artikel worde of een wrak zonder mast of roer, dobberende op den oceaan, als een speelbal der winden, flat geslingerd kan worden op de eerste rots de beste en.... vergaan. Godsdienst is verschuldigde dienst, maar verschuldigde
dienst op voorschrift en voorgeschreven zoo en niet anders door God zei ven : zonder dat bindt hij niet: geene macht ter wereld kan er ons toe dwingen! Uwe algemeene Christelijke beginselen.uw Christendom boven geloofsverdeeldheid, eilieve beste vriend, die u op zulke dingen beroept: Zij zijn er niet! Wat .de eene voorstander daarvan gelooft, wordt door
den anderen ontkend : is de Stichter van dat Christendom God? ja, zegt de een, neen, de ander: de eerste ten koste der consequentie, de andere ten koste van bedrog. En hoe moet dat alles werken op de kinderen, als ze er
naar vragen — en dat zullen ze -- zoo ten minste uwgods- dienst niet loutere zedenleer wordt? Het antwoord dat zij heden ontvingen, zal allicht niet
dat van morgen zijn: de beschaving en ontwikkeling gaan tegenwoordig zóó snel! En, merkt het kind het verschil, of wordt hem daarenboven
nog geleerd, dat alle godsdiensten zoowat even zwaar
wegen, dan vrees ik, dat het kind, jongeling geworden, er
geen een meer, tenzij voor den schijn, zal volgen en de
zucht van Faust slaken:
Da steh ich non, iel) armer Thor!
Uiul bin so klug, als wie zuvor. Welke beweringen voert men tegen mijnt* stelling aan?
Lees het Algemeen Handelsblad van 19 October 1854: „De jeugd wordt niet noodwendig goddeloos opgebracht (opgeleid), indien haar de geloofspuNTEN, die zij op rijpen lee.f- tijd heeft te kennen (althans in zich op te nemen) niet met het |
|||||
|
31
|
|||||||
|
élémentaire, maatschappelijke onderwijs worden ingegeven (sic!)"
Geloofspunten, die zij op rijpen leeftijd heeft te hennen!!
De bewering steunt op niets.
Bovendien is het eene moeilijke taak op rijperen leeftijd
godsdienstige beginselen te aanvaarden, die men in zijne prille jeugd niet kende, voor welke wij toen nimmer een otter brachten of die wellicht toen reeds werden ondermijnd ! En de onverdraagzaamheid, die volgens menige uiting
der Staten-Generaal door bijzondere leerstellingen der kerk- genootschappen bij het onderwijs zou gekweekt, het kwade zaad, dat zou uitgestrooid worden? Wat er van te zeggen!
De meest onverdraagzame is in den regel hij, die geene
overtuiging heeft, of, nog erger, die onder den schijn van het zoeken naar waarheid, tracht haar te doen verloren gaan. Doch genoeg. Het verband tusschen onderwijs en leerstelligen gods-
dienst werd aangetoond en, meen ik, bewezen. Welke rechten en plichten vloeien daaruit voort voor onzen
Staat?? Indien de laatstgenoemde stelling, hier mag ik zeggen:
naarheid, medebrengt en bevestigt, dat het onderwijs de taak der ouders en der door hen gekozen personen is, volgt daaruit, dat bijzonder onderwijs regel, openbaar onder- wijs aanvulling moet zijn. \') Immers de op godsdienstig gebied onzijdige Staat kan
de taak slechts ten halve volbrengen. En toch is het zijn recht, zijn plicht te zorgen, dat de
verwaarloozing van de vorming der jeugd worde gekeerd. |
|||||||
|
\') In een volgend hoofdstuk zullen we zien, in hoever het 8e lid van
het bewuste grondwetsartikel hiermede te rijmen is |
|||||||
|
32
|
|||||
|
Eene soort politiezorg, zoo men wil; gelijk die waarop
de arme, aan de kerkelijke en bijzondere liefdadigheid in de eerste plaats bevolen, zoo deze te kort schiet, zich kan beroepen. Meer dan dat.
Men voorkome het kwaad en bevordere het goede.
De Staat steune dus de particuliere krachten, het bijzon-
der onderwijs, door zedelijke en stoffelijke middelen, zoo- veel hij kan: door opwekking van edelen naijver, wed- strijden, belooningen, subsidiën en wat dies meer zij. Zelfs kunnen behoorlijk ingerichte examens, te vorderen
van hen, die zich aan het onderwijs wijden en waarover nader in een volgend hoofdstuk, hiertoe dienen. En toch, te verwachten is het niet, dat overal en altoos,
én ouders én scholen van hunne richting in de behoeften zullen kunnen voorzien. Openbaar, of juister, van Staats- of gemeentewege ver-
strekt onderwijs, worde dan aanvulling. Maar hoe in dat geval te handelen, gelet op den onver-
breekbaren band tusschen onderwijs en godsdienst?? Velen meenen, dat splitsing der openbare school naar de
kerkelijke richting der schoolgaande kinderen, wenschelijk en mogelijk is; zie ook het Regeeringsontwerp 1855. Zoo- veel is zeker, dat de Grondwet zich er niet tegen verzet. Het ware er kwalijk uit af te leiden.
Dergelijke afzonderlijke of gesplitste scholen zijn niet in
strijd met de aanhoudende Regeeringszorg, noch met de eerbiediging van ieders godsdienstige begrippen, noch met den eisch, dat het openbaar onderwijs voldoende zij. Ter zijde mag worden gelaten wat er tegen wordt aan-
gevoerd door verdraagzaamheid-predikers, die „de ver- draagzaamheid" kwalijk schijnen te begrijpen. „Tijdgenoot (deel IV, n°. 34, bl. 529), Algemeen Han-
|
|||||
|
33
|
|||||
|
delsblad (19 October 54), ja, vele leden der St aten-Genera al
(blijkens de gewisselde stukken) deinzen terug van schrik voor zulke scholen, die volgens hen de onderlinge liefde kwetsen, het vuur van sektenhaat voeden, ons volksleven, de nationale eenheid bedreigen, beletten dat men de wereld, de maatschappij met ruimen hlik overzie en oorzaak zouden zijn dat „reeds op de school bijzondere leerstellingen van kerk- genootschappen werden aangeraakt, hetgeen de overgroote meerderheid der bevolking niet verlangt, enz. enz. enz."\' De goede lieden vergeten, dat hunne redeneering tegen
geheel de vrijheid van godsdienst is gericht: „schrapt ze uit de Grondwet, of onverdraagzaamheid, haat, tweedracht, bur- gerkrijg doen ons Nederland uit de rij der Staten verdwij- nen!" Aldus moesten zij spreken! Intusschen kan ik de moeilijkheden niet ontveinzen aan
de inrichting van dergelijke afzonderlijke scholen, of wil men, aan de splitsing van het openbaar onderwijs naar de gezindte der kinderen verbonden: moeilijkheden van praktijk. De écoles comnmnales in Frankrijk en de Simultan-Schtile in Pruisen leverden voorbeelden; zijn ze hier te lande gemak- kelijk ti\' volgen? Ik beslis het niet, maar hoe het zij, ver- moeien we ons niet te zeer met het vooralsnog onbereikbare. Beter is het te doen uitkomen, dat. waar eene openbare
school noodig blijkt en kinderen van verschillende richting samenkomen, geen godsdienst hoegenaamd mag worden aan- geroerd. Beter niets, dan dat. ten koste van het recht voor allen,
reeds bij kinderen eene slinksche propaganda worde ge- dreven ten bate eener bepaalde gezindte of van het on- geloof!! Hoe ware zulks te rijmen met het grondwettige» voor-
schrift, dat het openbaar onderwijs niet eerbiediging van ieders godsdienstige begrippen geregeld zij? Let wel. ieders be- 3
|
|||||
|
:ü
|
||||||
|
grippen; het luidt zoo absoluut mogelijk; vim iodor,
wien ook!! Nogal duidelijk en vrij onomwonden schroef „de Tijd"
van 8 Nov. 54.: „Wijl de Katholieken en de Protestanten weder onderling in geenen deele eens zijn, betreffende de beteekenis welke het wookd Christelijk \') heeft en het een onrecht zou zijn, de opvattingswijze van den één door te drijven tot ergernis en schade van allen, die eene andere zienswijze toegedaan zijn, zoo moet het onderwijs in de openbare school, ten opzichte van den godsdienst „bloot negatief zijn,"\' en „de Nederlander" van 10 No- vember : „Liever de godsdienstlooze school, dan een alge- meen Christendom, dat aan allen, hetzij Protestanten, hetzij Roomsch Katholieken, die in de hoofdwaarheden van het Evangelie, naar hun kerkgeloof, belang stellen, ergernis geeft." Met de zoogenaamd algemeen Christelijke beginselen
meen ik thans te hebben afgerekend. Er blijft dus niets over, dan dat. aangezien slechts het bijzonder onderwijs aan de eischen, die ik uiteen zette, kan beantwoorden, dit regel en het openbare aanvulling zij. natuurlijk voor zoover letter en geest der Grondwet zulks eenigszins toelaten. Voor het overige sture men op Grondwetsherziening aan.
Heb ik nog iets te zeggen over bepalingen als deze:
dat de openbare scholen op zekere uren toegankelijk worden verklaard voor godsdienstleeraren, of in het algemeen, dat aan dezen het geven van godsdienstonderwijs wordt over- gelaten?? Recht duidelijk heb ik me zoo iets nooit kunnen voor-
stellen. |
||||||
|
\') De Christelijke Staatspartij bestond nog niet in 1866.
|
||||||
|
35
|
|||||
|
„Voor wat „leerstellig\'\' is, „leerstellig" in don moost
uiteenloopenden zin, opent men eenige uren per week of por dag de deuren. Zijn zo weder gesloten, dus den moesten tijd. heorseht liet algemeen Christendom! Hoe moet dat gaan???
Hoe is het een met liet ander te rijmen?
Verbeeld u een Israëliet?
En de onzijdigheid ?
Waarom niet eenvoudig van opleiding tot deugd gesproken?
|
|||||
|
HOOFDSTUK Til.
|
|||||||
|
OVER DE VERDERE RECHTEN EN* PLICHTEN VAN ONZEN STAAT
HETREFFENDE HET ONDERWIJS. |
|||||||
|
§ 1.
Over de Staatszorg omtrent het Openbaar Onderwijs.
Zie art. 194 (thans 192) der Grondwet. De Staat, dus beweerde ik. bevordert de verstandelijke en
zedelijke ontwikkeling dor jeugd. Het is een zijner voornaamste plichten.
Bevorderen, want de rechtstreeksche vervulling dier belang-
rijke taak rust op de burgers zelven, op de ouders, en slechts daar, waar de krachten van dezen falen, treedt de Staat zoo goed als liet kan, in hunne plaats. Dus zal er ook Openbaar Onderwijs zijn: voorwerp zijner
aanhoudende zorg. Deze zorg lost zich daarin op, dat de Wet het Openbaar
Onderwijs regele: dat dit onderwijs voldoe aan de behoefte; dat bij het middelbaar en lager onderwijs door examens blijke van de bekwaamheid der onderwijzers; dat voorts blijke van dezer zedelijkheid, het een en ander te regelen door de Wet; dat de Koning jaarlijks verslag doe aan de Staten-Generaal van don staat der scholen. |
|||||||
|
.".7
|
|||||
|
In liet Ontwerp, hetwelk ten jare 1844 door negen Leden
van de Staten-Generaal werd voorgedragen, bleek de Staatszorg te zijn opgevat, als medebrengende eene Wet op het Openbaar Onderwijs. „De Wet van 3 April 180(i\'", aldus zeide men, „in stede
van te leiden tot eene omvattende Wetgeving, ook ten aanzien van het Hooger Onderwijs, werd een middel om de medewerking der Staten-Generaal te ontwijken, eene door Koninklijke Besluiten buigzame orde van zaken te vestigen." Inderdaad, indien er, opdat het openbaar onderwijs zoo
goed mogelijk zij, eenige niet angstvallig maar wel om- schreven regelen worden gevorderd, kan men dezen toch kwalijk afhankelijk stellen van de willekeur der sterk afwisselende Ministers of richtingen !! Niemand zal van mij vergen, dat ik omtrent deze wettelijke
regeling in bijzonderheden trede. In de volgende paragraaf zeg ik er nog iets van. Ik heb mij de aanwijzing, de uiteenzetting van begin-
selen ten taak gesteld. Omtrent afzonderlijke openbare scholen bleek van mijne
meening. Maar zooveel is zeker, dat, als deze laatsten praktisch
onmogelijk mochten zijn, de meest stipte neutraliteit als strenge plicht en de „algemeene Christelijkheid" verwerpe- lijk moet worden beschouwd ! Er valt dan nog genoeg voor de verstandelijke ontwik-
keling, voor wetenschap en kunst, voor de gezondheid, de lichamelijke vorming der jeugd, te doen. Eén woord moet mij van het hart!
De zorg voor het openbare ontaarde toch in \'s Hemels
naam niet in naijver, in eene soort vijandige concurrentie met hen, die door geweten, door liefde, door natuurlijke |
|||||
|
38
|
|||||||
|
bandun, zich verplicht zien, meer dan, wie ook, voor de
hunnen te doen! Wanneer toch zal het oogenblik daar zijn, dat de zonen
van hetzelfde Vaderland, hoedanig hunne meeningen om- trent \'s mensehen hoogste aangelegenheden verschillen, zich waarachtig verdraagzaam voelen en niet meer schennen met liet schoonklinkende, verleidelijke woord, terwijl hun richtsnoer is: taktiek, gedreven door vrees! |
|||||||
|
§2.
De Wet regelt de inrichting van het Openbaar Onderwijs. Gelijk ik in de laatstvorige paragraat\' deed uitkomen
smelt deze regeling samen met de zorg, die aangaande het Onderwijs rust op den Staat. Let wel, dat hier slechts sprake is van het openbare,
welks geheele regeling wettelijke bepalingen eischt, terwijl ik, wat aangaat het bijzondere, in het 4° Lid van het bewuste Grondwetsartikel slechts voor het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheii) des onderwijzers, benevens voor het Toezicht wettelijke regeling gevorderd zie \'). Het „een en ander^ van genoemd 4e Lid moet die meer
beperkte beteekenis hebben of de geheele „Vrijheid" waar- mede hot aanvangt, dreigt eene bedriegelijke leuze te worden. Eenige enkele historische herinneringen mogen verder
volstaan. \') Of men dit in liet oog heeft gehouden bij de vaststelling der Wetten
van lil Augustus 57 en 17 Augustus 78 betwijfel ik zeer. |
|||||||
|
39
|
||||||
|
De Grondwet dan van 1840 bepaalde in haar Artikel
\'224: _Het Openbaar Onderwijs is een aanhoudend voor- werp van de zorg der Regeering. De Koning floot, enz.\'1 Het Ontwerj) van 1844 wilde deze „zorg" veranderd
zien in „Regeling door de Wet." Denzelfden weg volgden de mannen, aan wie den
17den Maart 1848 de samenstelling van een Ontwerp-Con- stitutie werd opgedragen. In het Voorloopig Verslag der Staten-Generaal van 18
Juli wenschten sommigen hel voorschrift der Grondwet ,.over de Staatszorg" behouden te zien." En het gebeurde. Zie lid I.
Welk eene vrees!!!
„Regeling bij de Wet," kon niet zoo gaafweg, en zonder
tegenstribbelen door vele Heeren afgevaardigden worden aangenomen. Wees de een er op (zie hierboven) dat de Wet van 8
April 180(i een middel werd om de medewerking der Sta- ten-Generaal te ontwijken en eene door Kon. Besluiten buigzame orde van zaken te vestigen, anderen niet zoo ingenomen met uniformiteit, beliepen zich op art. 148 der toen bestaande Grondwet \'j en „meenden, dat provinciale en derhalve eigene Machten, het best in de zaak konden voorzien! Men liet dit onderwerp echter liever onaange- roerd !!!!!!" De drang der omstandigheden, de gebeurtenissen van
1848 dwongen eehter tot afdoening van de zaak en in zon- derheid deed de invloed der Grondwetseominissie de „rege- ling bij de Wet"\' van facultatief: letylichtend worden. En nu „de eerbiediging van ieders godsdienstige be-
giïppen?" |
||||||
|
\') Voübduin 481.
|
||||||
|
1(1
|
||||||
|
Ik heb er reeds zooveel van gezegd !!
Wat al overleg en redeknveling, alvorens die „begrip-
pen," iets zoo onbestemd en verstrekkend, dat men er alles onder kan verstaan, genade vonden bij de Heeren. Art 188 der toenmalige Grondwet kwam er bij te pas. \')
Men beweerde, dat het, onder de heerschappij der „ver-
draagzaamheid" eigenlijk overbodig zon zijn. dergelijke waar- schuwende woorden te bezigen, ofschoon de goede regel tot „hiertoe niet altijd iras betracht en dus waarschuwing haar nut had !! !" De Christelijke beginselen van artt. 22 en 23, Reglement
van 1806, vormden schering en inslag der wederzijdsehc betoogen. „Volgens die schoolverordeningeu was het doel van het
onderwijs opleiding tot alle maatschappelijke en Christelijke deugden: moest het schooltoezicht bij het examen van iederen onderwijzer zooveel mogelijk zijne zedelijke en godsdienstige denkwijzen en beginselen trachten te ont- dekken(!ü) en werden hem daartoe vragen gedaan over de geschiktste middelen om het verstand der kinderen op te leiden tot Christelijke deugdsbetrachting (art. 22 van het Reglement voorliet lager schoolwezen en artt. 8 en 11 van de verordeningen op de examens). Bij de algemeene school- orde van 1806 werd het openen en sluiten van den school- tijd met een Christelijk gebed voorgeschreven." In de circulaire van den Secretaris van Staat van 130
Mei 1806 werd de verwachting des G-ouvernements uitge- drukt. dat, terwijl het geven van onderwijs in de leerstellige begrippen (!! !) van bijzondere kerkgenootschappen aan de kerkgenootschappen zelven verbleet\', allengs (kostelijk!!!) op de scholen een behoorlijk en welingelicht onderwijs in |
||||||
|
1) Voorul\'IX 482 volgji;.
|
||||||
|
41
|
|||||
|
den Chrktelijken godsdienst (!!!) zon kunnen worden ingevoerd i!!!)
terwijl eindelijk bij de invoering der algemeene boekenlijst aan de onderwijzers werd voorgeschreven om van den Bijbel op de school een gepast gebruik te maken!" En dat alles, waarvan letterlijk liet eene het andere weer-
spreekt, zou te rijmen zijn met onze Grondwet, die volstrekte vrijheid van godsdienst, ja van begrippen, wil Allons donc!!!
8 3.
Over het voldoend openbaar lager onderwijs. Het woord voldoend levert stof voor velerlei beschouwing.
Uit al het voorafgaande blijkt, mijns bedunkens, genoeg-
zaam dat in een Staat als de onze, ..bijzonder onderwijs zooveel mogelijk regel, openbaar aanvulling moet zijn"\'. Wanneer men dus in de Grondwet leest, dat overal in
het Rijk van overheidswege voldoend openbaar Lager Onder- wijs wordt gegeven, zou de natuurlijke, duidelijke, meest eenvoudige uitlegging wezen: voldoend in verhouding tot hetgeen de particuliere krachten, in de eerste plaats tot de vervulling dei\' taak geroepen, leveren en kan het niet gemist worden, dan zoo goed mogelijk. Eene tegenovergestelde opvatting leidt tot zonderlinge
gevolgtrekkingen. Indien men toch aldus redeneert, „zelfs waar het open-
baar onderwijs niet verlangd wordt, in. a. w. waar het goede, dat men stichten wil reeds bestaat, blijft handelend optreden plicht, alsof er niets bestond, dan kent de Staats- zorg, zeggen we maar, de Staatsalmacht, geene grenzen meer, op welk gebied ook !! Armenzorg, behoorlijke voeding en kleeding der kin-
deren, naar hun stand en roeping, verstrekking van lec- |
|||||
|
42
|
||||||
|
tuur aan burgers, dit\' zich in liunne ledige uurtjes vervelen
en wier denkvermogen min of meer aan de kwaal van verstomping lijdt; voortplanting der bevolking op heide- gronden en in zandige streken : hulp voor den «uden dag en invaliditeit der minvermogenden. Waarom zou de Staat niet evenzeer tot rechtstreeksche zorg voor dat alles geroe- pen zijn. indien hij het is tot rechtstreeksche zorg voor het onderwijs in zulk een omvattenden zin VVV Zeer ter snede schrijft dan ook Spitzen in zijn reeds genoemd werk. l>lz. 11 en 12 ,,Lct wel: voldoend. Ligt hierin wat de Minister de Kempenaek beweert „In elke f/emeenfe is. een voldoend getal openbare scholen aanwezig?" ..Het aantal scholen maakt het onderwijs nog niet vol-
doende; het onderricht zelf moet ook voldoen: voldoen aan aller billijke eischen en verlangens: voldoen aan de be- palingen dienaangaande van de Grondwet zelve." En verder: „Indien de Staat zoo hoogst zorgvuldig is, dat
hij nog eens wecer op eigen hand zorgt, waar de burgers zelven genoegzaam zorgen, waarom richt hij dan niet overal openbare molens op nevens de burgermolens, waarom geen openbare winkels nevens de bijzondere?" Volkomen juist.
Het zou nog al wat kosten; of vreest men dat
Exhausta redivivus pullulet Arcft
Ntimraus ? In de uitgeputte schatkist, \'t geld
Te rijkelijk naar boven welt\'r1?? Eéne vraag is bij mij gerezen; ze moet me van \'t hart :
wanneer de gevolgtrekkingen, welke ik daar aangaf. onwe-
derlegbaar zijn, doch in tegenstelling er mede, zelfs de
vrijzinnige partij, in alles het meest van het particulier
initiatief verwachtende \'), op het gebied van „onderwijs" juist
|
||||||
|
M Hoe anders, thans in 189!)
|
||||||
|
43
|
||||||||
|
het tegenovergestelde beginsel voorstaat, is dan die incon-
sequentie eigenlijk niet de dekmantel van de vrees, of ver- raadt ze niet de zucht, ons schijnbaar vrij te laten, terwijl men de koorden van liet maatschappelijk leven in handen houdt?? Hoe het zij, ook uit hetgeen ik aanhaalde van de ge-
schiedenis, van de gewisselde stukken, blijkt, zoo men eerlijk wil zijn, dat de Grondwet het eenig goede stelsel slechts ten halve heeft gewild: maar dan toch ten halve! Onzerzijds trekke men ten minste van die inconse-
quentie partij. \') |
||||||||
|
§ 4.
Over het Staatstoezicht op het Onderwijs. Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht
der Overheid. Niets is billijker dan dat: het volgt uit al hetgeen ik
tot nog toe aanvoerde. De Staat waakt over het onderwijs in het algemeen, ten bate van kinderen en ouders, om de eersten te waarborgen tegen schandelijke misbruiken, om de taak der laatsten te vergemakkelijken. Hoe zou flit, met onbevangenheid, zonder nevenbedoelingen,
kortom behoorlijk geregeld toezicht te kort doen aan de vrijheid, aan het particulier initiatief\'? Hoevele bedrijven, geheel volgens eigen verkiezing, uit-
geoefend naar maat en gewicht, zijn aan wettelijke bepa- |
||||||||
|
l) Bij de Grondwetsherziening van 1887 handelde de Tweede Kamer
zeer wijs, door liet Se lid van het toenmalige art. 194 te doen vervallen. Men leze en herlezc hare beraadslaging en beslissing, die in elk opzicht
verbetering bracht en ook de vrijheid van onderwijs veel duidelijker radiceerde. Helaas! onze Senaat dacht er anders over en deed het eenig r/oede der geheele herziening te loor gaan. |
||||||||
|
44
|
|||||||
|
linden omtrent de betrouwbaarheid dezer laatsteu onder-
worpen ? Wel verre, dat de vrijheid er door lijdt, wint zij bij
dezen waarborg, dien slechts het Staatsgezag kan schenken. Maar nog eens: de regeling zij krachtig en vrijzinnig,
eenvoudig en toch niet al te centraliseerend, verschillend waar noodig, naar mate het geldt onderwijs, als aanvulling van Staats- ot\' Gemeentewege verstrekt, dan wel de vrije school zelve, enz. 1°. Met het Toezicht worden mannen belast, natuurlijk
in alle opzichten geschikt, (wat in deze niet weinig zegt), verdraagzaam en op de meest onbevangen wijze, uit ver- sehillende godsdienstige richtingen gekozen \'). Zullen het zijn inspecteurs, schoolopzieners met eenige
klassiticatie, plaatselijke schoolcommissien, het I)agelijk- sche Bestuur der gemeenten: zal het Toezicht naar pro- vinciën ot\' naar een anderen maatstaf worden ingedeeld?? Mij zou toelachen eene regeling, welke de benoeming
van al die school-autoriteiten niet uitsluitend liet aan de Kroon, let wel, aan een Minister van de bovendrijvende partij, doch die den invloed der schoolhoofden, bijzondere en openbare, tot zijn recht deed komen. 2°. Het Toezicht ontaarde niet in kleingeestig onderzoek
naar hetgeen men nog het best leert kennen, juist wanneer men er niet naar zoekt. Een rechtmatig onderscheid tusschen Staats- en bijzonder
onder wij 8 neme men hierbij in acht. Treed bijv. particuliere woningen binnen zoovele ge wilt,
en zoo dikwijls ge wilt: zullen ze u ooit bekend worden, als uwe eigene?? |
|||||||
|
\') Tevens behoorlijk gesalarieerd en zooveel mogelijk staande buiten
andere ambtsbetrekking. Doch wat dit aangaat. </een nood. |
|||||||
|
45
|
|||||
|
Vooral klemt dit onderscheid bij
B°. hot Toezicht, voor zooverre het te keeren heeft alles
wat in strijd is met godsdienst en zedelijkheid; gansch wat anders dan hygiënische misstanden van lokalen: van ven- sters, deuren, banken, stookplaatsen of gasgeleiding. Het is met betrekking tot de openbare school niet zóó lastig.
Lees het Handelsblad van 12 October 1854. „Door het stilzwrj- gen der Wet omtrent schoolboeken, door hetwelk zelfs niet is aangewezen of er eene boekenlijst, eene censuur van boeken, die op de openbare school gebruikt worden, zal zijn, bleef er, ten aanzien van de eerbiediging der godsdienstige meerlingen eene leemte in de Wet. die misschien weder door eene transactie, zooals het Kon. Besluit van 2 Jan. 1842 was, zou moeten aangevuld worden.*\' Zeer goed, zeer welwillend, ofschoon het n weinig kost !
Hoe kan het ook anders in eene gemengde School?
En zulk eene censuur vereischt weinig inspanning, naar ik
meen. Slechts vrees ik, dat bij eerbiediging van alle meeningen,
uwe christelijke deugden groot gevaar loopen, nogal te wor- den verwaterd. Bij de bijzondere school is, een ieder gevoelt zulks, het
toezicht, het onderzoek van meer ingewikkelden aard, immers 4o de vrijheid moet in den ruimsten zin verzekerd blijven.
Men kan toezien, „dat er geene afwijking der verorde-
ningen plaats hebbe" men kan „de onderwijzers verplichten, de noodige inlichtingen te geven omtrent hunne school en hun onderlicht." doch gaat men verder, zie, daar hebt ge bvb. eene katholieke school; is. wat het schoolhoofd toelaat, wel geheel volgens den Catechismus? loopt in die andere Protestant se he, het Luthersche misschien te veel in het Cal- vinistische over? En de verdraagzaamheid bij allen, hoe staat het er mede? opdat, wanneer ge den rug zult hebben |
|||||
|
46
|
|||||||
|
gekeerd, de kinderen zich niet afranselen op straat? Eene
netelige zaak die verdraagzaamheid ! En de geheele methode van opvoeding, die zulke uiteen-
loopend e middelen eisoht, vaak in één en hetzeltde huis- gezin, hoe zult gij die doorgronden? En als het niet gaat zonder inquisitie, hoe staat het dan
met de vrijheid, hij dat toezicht en onderzoek ? Nog is er eene andere bepaling der Grondwet, die trou-
wens geene de minste toelichting eischt en welke ik ner- gens beter dan hier ter plaatse weet te vermelden: „De Koning doet van den staat der hooge, middelbare en lagere scholen jaarlijks een uitvoerig Verslag aan de Staten-Gene- raal geven." Wil men het een uitvloeisel van het toezicht, dan wel van
de .staatszorg in meer bijzonderen zin. noemen? Mij dunkt, het eerste ware beter.
Immers de bewuste Verslagen omvatten ook het bijzonder
onderwijs en. let wel, dat volgens de eigen bewoordingen der Grondwet, niet dit, doch wel het openbare tot voorwerp der staatszorg wordt verklaard \'). Inmiddels kan ik het hierbij laten. Genoeg, dathet voor-
schrift zijne nuttige zijde heeft. Openbaarheid, de meest mogelijke openbaarheid heeft men
niet te schuwen en de altijd in volle stroomen voortbrui- schende statistiek kan ook dit wel dragen! |
|||||||
|
\') In gelijken zin sprak onder anderen reeds art. 140 van het ontwerp-
Grondwet 1814. (Zie uitgave C. L. Schleukr, Amsterdam, Op \'t Water. No. 63). |
|||||||
|
47
|
|||||
|
Over het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid
der onderwijzers. Onder de verschillende bemoeiingen, tot welke de Staat
in zake de opleiding der jeugd geroepen is, behoort het recht, de plicht, in de Grondwet aldus omschreven, „dat voor zoover het lager en middelbaar onderwijs betreft, een door de Wet te regelen onderzoek plaats hebbe naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers.\'" Ook tegen dit voorschrift verzet zich de vrijheid niet !
Het mag waarlijk overbodig heeten, te betoogen dat hij.
die genezing zoekt van eene ziekte, van eene lichamelijke kwaal, of hij, die zijne vordering in rechten wil doen gelden, niet het allerminst wordt belemmerd in zijne vrije, o! zoo overruime keuze van arts of advokaat, wijl de Staat het verleenen van die „heilrijke, zegenrijke hurp", van examens en wat dies meer zij, afhankelijk stelt. Wat de bekwaamheid des onderwijzers betreft is het voor-
zeker niet zoo moeilijk eenige afdoende proeven van dien aard voor te schrijven, welke niet slechts Staat en gemeente de noodige zekerheid verschaffen omtrent de personen die zij in dienst nemen, maar vooral ook den ouders ten waarborg zijn. Ook hier komt het echter weder op eenige voorwaar-
dcn aan. 1". Niet slechts bekwame, maar tevens onpartijdige
mannen moeten met het afnemen van dergelijke examens worden belast. Zeer gemakkelijk is de regeling niet. In een der gewisselde stukken van IS54 lees ik. dat de
samenstelling der Provinciale Commissiën een behoorlijk onderzoek naar de kunde der adspiranten niet waarborgt. Er is geene genoegzame eenheid.
|
|||||
|
-1S
|
|||||
|
De eene Commissie is streng; de andere toegevend; de
leerwijze, de methode, waarop deze prijs stelt, wordt door genen afgekeurd. Ach ja, het is nu eenmaal zóó en niet anders met den mensch!! Door zeer sterke centralisatie verhelpt ge \'t echter niet!
De benoeming fier examinatoren, of de goedkeuring
daarvan geheel overlaten aan een Minister? Is het raad- zaam?? Ik zal er, gelet op hetgeen ik reeds over het ministeriëele
bestaan in het midden bracht, niets meer van zeggen, evenmin als van de vraag, of het provinciale stelsel ge- huldigd, of, naar gelang van de vakken, en dus van de akten, eene verschillende soort van commissiën aangewezen moet worden !! Uiteenzetting van beginselen, en niets meer beoogt deze
mijne beknopte verhandeling. Ook hier wil ik echter gevraagd hebben, of de belangen
van het bijzonder onderwijs, hetwelk toch eigenlijk regel moest zijn, niet eenigszins tot hun recht zouden komen, door aanbeveling, door voordracht, door schoolraden wei- licht??? "2". De examens mogen niet te zwaar, niet te veel om-
vattend wezen! ..Vrome wensch", denkt misschien een of ander welwil-
lende lezer van dit proefschrift. Het „non multa" klinkt het tegenwoordig geslacht vreemd
in de ooien: opvoering van het aantal vakken, waarin de burger ervaren moet schijnen, is gewild, is mode geworden: het veelkleurige behaagt. Lezen, schrijven, rekenen, moedertaal, vaderlandsche
geschiedenis, Fransche en misschien Hoogduitsche talen, was zoo ongeveer waarmede onze ouders en grootouders zich tevreden stelden. |
|||||
|
49
|
|||||
|
En tegenwoordig?
Heeft echter de degelijke vorming van het verstand, de
echte ontwikkeling van den geest er bij gewonnen ? In elk geval lette men er op bij de regeling der examens
en de keuze der examinatoren. Het zij mij vergund te dezer plaatse iets op te merken
wat min of meer vreemd schijnt aan het thans besprokene. maar er toch ten innigste mede samenhangt en de vrijheid van onderwijs ten zeerste bedreigt. De eisch, dat aan het hoofd, ook van elke bijzondere
school, steeds iemand zij geplaatst, die den hoofdonder- wijzersrang bezit. Een eisch door niets gewettigd, gaande buiten het recht
van den Staat en geboren uit dezelfde ziekelijke stemming, die de vakken opdreef en de examens dreigt te doen ont- aarden in een onderzoek naar „ veel wet erij." Gesteld dat ik een schooltje voor lezen, schrijven, rekenen
en niets meer wil doen houden, ongetwijfeld, aan u, o Staat, het recht te onderzoeken, of hij die genoemde vakken of vakjes onderwijst en tevens als hoofd van het schooltje optreedt, daarin ervaren is, doch te vergen, dat meer dan b.v. een huljjonderwijzersakte voor de waarneming van zulk een nederig baantje worde overgelegd en de volle glans van den hoofdonderwijzersrang er over schijne, het ware een doorslaand bewijs, dat het willekeurige, opge- dreven niveau van volksontwikkeling onzer dagen u blind heeft gemaakt voor de ware ontwikkeling: die welke uit concurrentie geboren wordt: U maakte voor .... de vrij- heidf/l ongevoelig. Omtrent het onderzoek naar de zedelijkheid kan ik zeer
kort zijn. Het is eene zaak daarom moeilijk, wijl bij het uitéén- |
|||||
|
60
|
|||||
|
loopondo dor mooningon op dit gebied afdoende zekerheid
toch niet te verkrijgen is!! Een en ander zal zich wel tot de afgifte of weigering
der afgifte van een getuigschrift door het schooltoezicht, dan wel door het Plaatselijk Bestuur bepalen, in dien zin, dat weigering slechts volgt bij het bestaan van notoire kenteekenen of feiten. Alweder een beweegreden om het onderwijs zoo vrij mogelijk, of anders gezegd, de bijzon- dere school regel te doen zijn. Waar het onderzoek naar de wezenlijke, waarachtige
zedelijkheid mocht falen, is het instinct van het ouderlijk hart de beste waarborg voor de ontdekking van het bedrog. Dat er zoowel bij het onderzoek door den Staat naar de
bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers, als bij schor- sing en ontslag beroep moet zijn, spreekt van zelve. EINDE.
|
|||||
|
ir
|
||||||
|
ERRATA.
|
||||||
|
BI. 10 onderaan te lezen:
„Wat Art. 194 der Grondwet van 1848 wilde," enz.
BI. 23 bovenaan voor leerstellinge te lezen: „leerstellige."
BI. 25: „les éléments de sciences" moet zijn: „des Sciences."
|
||||||