L................_...............................................................IIL 1

Prof. Dr. J. A. C. OUDEMANS.

H. M. J. WATTEL.

S. & W. N. VAN NO O TEN.
1895.

De populaire schetsen van staatsinrichting, in deze bladzijden
vervat, verschenen aanvankelijk als extra-feuilleton in het Nieuws
van den Dag, en vonden algemeenen bijval.

Toen het bleek dat die belangstelling van blijvenden aard was,
gaf de Directie, op verzoek van den auteur, op hoogst welwillende
wijze toestemming tot overdruk.

Waar het noodig bleek is de tekst aangevuld en met den tegen-
woordigen toestand in overeenstemming gebracht.

Schrijver en Uitgever vertrouwen met de herziening en de uitgave
in dezen vorm, een nuttig en velen welkom werk te hebben verricht,

Sassf.nheim en Schoonhoven,
Mei 1895.

Staatkundige Geschiedenis tot de Omwenteling

De bewoners der gansche beschaafde wereld leven in
groote groepen: Volken of Staten genaamd. Wel bestaan
tusschen de verschillende volken vele punten van aanraking;
wel heeft het eene volk dikwyls veel overeenkomst niet het
andere; maar toch staat elke groep op zichzelf. Binnen be-

Eaaide grenzen gevestigd, bewegen de menschen, die er toe
ehooren, zich meestal ook in dien kring. Gewoonlijk
stemmen zy overeen in taal en gebruiken. Bovenal, en dit
maakt juist den Staat tot Staat, zü hebben hetzelfde be-
stuur, zij leven onder dezelfde wet, uit dezelfde beurs:
eene groote huishouding dus.

Het kan ons niet onverschillig zijn, hoe het huishouden
bestuurd en de beurs aangewend wordt. Wy hebben daarbü
zelf belang. Bovendien is de wetenschap, die ons leert hoe
de Staat is ingericht, ook in andere opzichten zeer belang-
rn\'k, vol verscheidenheid en ten hoogste praktisch.

W\\j vertrouwen dat de hierna volgende Schetsen uit de
groote huishouding van den Staat, aan vele belangstellenden
als huisboek welkom zullen zn\'n.

Niet geheel door vrn"e keus, meestal slechts door om-
standigheden van hun wil onafhankelijk, z\\jn de menschen
tot Volken of Staten vereenigd. Het is daarom niet minder
belangrn\'k te weten hoe onze Staat ontstaan is.

Ons vaderland maakte in vroegere eeuwen een deel uit

van het groote Duitsche Ryk. Tot de Nederlanden of de
Nederkreits behoorden echter niet alleen de tegenwoordige
Nederlandsche gewesten, maar ook andere, thans meeren-
deels Belgisch grondgebied. Ten tijde van Karel V waren
er zeventien afzonderlijke gewesten, die in 1548 geheel on-
afhankeln\'k werden en eigenlijk nog maar alleen in naam
gerekend werden tot het Duitsche Rijk te behooren. Vroeger
door verschillende bestuurders geregeerd, was het bestuur
langzamerhand door huwelijk en erfrecht in dezelfde handen
gekomen. Karel V regeerde, onder verschillende titels, over
al de zeventien gewesten. Maar bet gezag der toenmalige
Vorsten was hier in vele opzichten zeer beperkt. De af-
zonderlijke Staten en vooral de steden met hunne nijvere en
gegoede poorters (burgers), wisten voortdurend eene ruime
mate van onafhankelijkheid te bewaren en voor de groote
geldelijke bijdragen, die de Vorsten steeds behoefden, allerlei
vrijheden en rechten, of zoogenaamde privilegiën te be-
dingen. Intusschen gaf juist dit aanleiding tot de groote en
vr\\j algemeen bekende gebeurtenissen der zestiende eeuw.
Vooral de Vorsten uit het Oostenrijksche stamhuis, meeren-
deels oppermachtige gebieders in de grootere Staten, die zij
beheerschten, streefden naar uitbreiding van gezag over de
i-yke en bloeiende Nederlanden. Niet alleen over aan-
gelegenheden van godsdienstigen aard, zooals men wel eens
denkt, maar ook over de geldmiddelen, over de rechtspleging,
over de krijgsmacht ontstonden hooggaande twisten. Toen
Karel\'s zoon, Philips II, Koning van Spanje en heer der
Nederlanden, met geweld de geschillen te zijnen gunste
wilde doen beslissen, brak de zoogenaamde Tachtigjarige
Oorlog uit, die Noord-Nederland vrij maakte.

Het grootste deel der tegenwoordige Nederlandsche
provinciën sloot in 1579 en 1580 een verbond van ver-
dediging, de Unie van Utrecht genaamd, dat men de eerste
Nederlandsche grondwet kan noemen en aan welk verbond
later nog andere gedeelten van het land werden toegevoegd.
De oorlog zelf, in 1568 reeds aangevangen, had eigenlijk slechts
ten doel: de handhaviug der vrijheden en privilegiën, met
erkenning der heerschappij van Philips; maar toen deze zyn
hevigen tegenstander, den bij velen geliefden Willem van
Oranje, stadhouder in Holland en Zeeland, vogelvrij ver-
klaarde en in den ban deed, met het kennelijk oogmerk om
hem uit den weg te ruimen, verklaarden de verbonden ge-
westen den Koning vervallen van zijne heerschappij over
deze landen (1581).

Van dien ty\'d af rekent men gewoonlijk het bestaan van
de Republiek der vereenigde provinciën: Holland, Zeeland,
Gelderland, Utrecht, Friesland, Overijsel en Groningen;
waartoe tevens behoorde het landschap Drente, met eene
eigene regeering, maar zonder aandeel in de algemeene
regeering. En toen, in 1648, by den vrede van Munster,
onze onafhankelijkheid door Spanje was erkend, werd het
grondgebied nog met eenige veroverde streken vermeerderd:
ongeveer het tegenwoordige Limburg, Noord-Brabant en
Zeen wsch- Vlaanderen.

Het vreemde woord Republiek, afkomstig van eene
Latljnsche uitdrukking, beteekent, letterlijk opgevat, alge-
meen belang. Maar elke regeeringsvorm is natuurlijk
voor het algemeen belang ingesteld. Eene Republiek is
eenvoudig een Staat, waarover niet een persoon als hoofd is
gesteld, maar een geheel college van personen, of ver-
schillende colleges. Zóo was het ook bij ons. Elk gewest
stond op zichzelf, geregeerd door eigen vertegenwoordigers
of Staten, die in hoofdzaak overal op dezelfde wijze waren
samengesteld, voornamelijk uit de edelen en de vroed-
schappen of stedelijke regeeringen. Die Staten hadden dus
ook de wetgevende macht, en meestal was er een stadhouder,
die de wet uitvoerde en het recht handhaafde.

Maar behalve de bijzondere zaken van elk gewest, waren
er ook algemeene zaken, omdat overeen was gekomen om in
vele aangelegenheden, vooral omtrent het voeren van oorlog
en bet sluiten van bondgenootschap met vreemde mogend-
heden, gemeenschappelijk te handelen. Daarom hadden er
soms bijeenkomsten plaats om samen te beraadslagen, waar
de bondgenooten, de verschillende gewesten namelijk, hun
gemachtigden heenzonden, en die men daarom noemde de
vergadering der Generale (Algemeene) Staten, kortheidshalve
ook Staten-Generaal.

Die Staten-Generaal hadden ook het bestuur over de ver-
overde gewesten, waarvan wy boven spraken. Deze hadden
geen eigen beheer en men noemde ze daarom: generaliteits-
landen.

Intusschen waren de bijeenkomsten der Generale Staten
slechts tydelyk; zy waren volstrekt niet voortdurend ver-
gaderd of, zooals men het met een vreemd woord noemt, zij
waren niet permanent. Daarom was er nog een blijvend
werkzaam college, de Raad van State genaamd, dat de
wetten uitvoerde en het dagelyksch beheer had over de
algemeene zaken, zooals het krijgswezen en de geld-

middelen, totdat in 1593 de Algemeene Staten ook permanent
werden en daarom langzamerhand de meeste zaken zelf
begonnen te behandelen.

Het beheer over oorlogszaken en financiën bleef echter
voortdurend bij den Raad van State. De rekeningen van
het algemeen bestuur werdeu uagezien in eene andere ver-
gadering: de generaliteits-rekenkainer; terwijl de zeezaken
werden geleid onder toezicht van nog een ander college, de
admiraliteit genaamd, dat op verschillende plaatsen zitting
had en waarbij ook elke provincie gemachtigden zond,
ofschoon het eigenlijke beheer door Holland, Zeeland en
Friesland werd gevoerd.

Bü dit alles was en bleef het de hoofdzaak, dat elk
gewest volkomen zelfstandig was. De Unie van Utrecht
was eene zeer onvolkomene grondwet en eene verbeterde
samenstelling van het algemeen bestuur was welhaast dringend
noodig. Maar zoolang de vereenigde provinciën bestonden,
dat is meer dan tweehonderd jaren, kon men tot die ver-
betering niet geraken, en dit feit was oorzaak van den later
zoo treurigen toestand des lands. Tot algemeene hervormingen,
van tijd tot tyd in eiken Staat gewenscht, omdat elke staats-
inrichting met de nieuwere denkbeelden en begrippen, die
met den tijd ontstaan, rekening behoort te houden, kon
het nooit komen. Wat de een wilde, wilde de ander steeds
niet. De hoog geroemde zelfstandigheid der gewesten had
eene zeer donkere zijde. Ook elke stad had hare eigene
wetten en gewoonten. Het bestuur, het recht waren schier
overal verschillend. Steeds nam dat verschil toe; bijna nooit
kon men geraken tot maatregelen van algemeene kracht, en
die niet wilde medewerken kon moeilijk of in het geheel
niet gedwongen worden.

Er waren groote rechtsgeleerden, maar het recht werd niet
naar behooren uitgeoefend. Er waren groote krijgshelden,
maar leger en vloot zagen er dikwijls treurig uit. Aan
onderwijs, aan volksbeschaving, aan volksgezondheid, liet
men zich te weinig gelegen liggen. Zóo was het met de
belangen van het verkeer, met de belastingen, met het munt-
wezen. Ambten en bedieningen werden hoe langer zoo
meer erfelijk of werden verkocht, en het beste wat de
republiek opleverde kwam dan ook meestal aan eenige be-
voorrechte familiën ten bate. Die niet tot de gereformeerde
staatskerk behoorden, sloot men uit van alle waardigheden.

De overdreven zucht om toch maar volkomen op zich-
zelf te staan, om macht en gezag uit te oefenen, om het

bestaande te behouden en niets op te offeren aan het al-
gemeen, waren van dat alles de oorzaak. Zóo kon men op
de gebrekkige grondwet der Unie niet voortbouwen en zij,
die iets van de historie kennen, weten hoe dit alles ten
slotte leidde tot een toestand van onhoudbare verwarring
en regeeringloosheid.

Is het waar, wat de schoone spreuk zegt, dat de wereld-
geschiedenis het wereldgericht is, dan moest een volk, dat
na een zoo glorierijk verleden zijn beste belangen zóo ver-
waai\'loosd had, door een tijdperk van harde beproeving
gelouterd en tot meerdere zucht naar eenheid en overeen-
stemming worden aangespoord.

Staatkundige Geschiedenis na de Omwenteling.

De ernstige verbetering van regeeringsvormen en maat-
schappelijke toestanden kon men desnoods nog met geweld
tegenhouden, maar het doorbreken van nieuwere denk-
beelden en den wensch naar verandering nooit De natuur-
lyke ontwikkeling gaat van zelve voort. Zóo was het ook
in de dagen der Vereenigde Nederlanden, inzonderheid in
de laatste dagen der achttiende eeuw. Tegenover de ver-
stokte zucht naar behoud, stond de eisch van verbetering en
aaneensluiting met klimmenden aandrang, nog gesteund door
armoede en groote maatschappelijke rampen. Als de beker
vol is doet een druppel dien overloopen. Vandaar dat de
omwenteling met geweld bracht wat anders niet te bereiken
was. Maar, zooals het met elke omwenteling gaat, zij brak
te veel af en bouwde aanvankelijk te weinig op.

Toen in 1789 de verschrikkelijke revolutie in Frankryk
een einde maakte aan het wanbestuur der Fransche Koningen
en hunne regeeringslieden, gaf dit ook hier het sein tot
eene gelukkig niet zeer bloedige revolutie, eigenlyk een

reeks van kleine of plaatselijke omwentelingen, die hierop
uitliepen, dat de nieuwe Fransche Republiek hare legers
zond, om een einde te maken aan den regeeringsvorm en
inzonderheid aau het stadhouderlijk bewind van Prins
Willem V, die door de zoogenaamde patriotten (vaderlanders)
ten onrechte als den grootsten dwingeland en vijand van
alle verbetering werd beschouwd.

Waarheid is, dat in den verwarden toestand geene ver-
betering meer mogelijk was, dan door het geweld van den
staatkundigen storm. De geschiedenis toont daarvan meer
dan een voorbeeld.

Tn 1795 werd de revolutie of staatsomwenteling daarmede
voltooid dat, onder bescherming van Frankrijk, dat ons in
ruil voor dien dienst al dadelijk zware lasten oplegde, de
vereenigde provinciën werden gevormd tot een Ruk: de
Bataafsche Republiek.

Uit groote feit was voorzeker het allerbeste gevolg van
den tuimelgeest dier dagen; maar het moet erkend worden,
dat ook veel goeds werd vastgesteld in de grondwet of staats-
regeling, die den 1. Mei 1798 tot stand kwam: een eenigs-
zins zonderling klinkend en geheel van den opgewonden
tijdgeest getuigend stuk. Uit een reeks van algemeene
beginselen, waarmede deze merkwaardige grondwet aan-
vangt, blykt zeer duidelijk wat als de voornaamste fout
van den ouden regeeringsvorm werd geacht en natuurlek
ook wat men er voor in de plaats wenschte te brengen.
Zeer belangrijk zijn daarin b.v. de volgende artikelen:

Alle de leden der maatschappij hebben, zonder onder-
scheid van geboorte, bezitting, stand of rang, gelyke aan-
spraak op derzelver voordeelèn.

Ieder burger is volkomen vrö om te beschikken over
zyne goederen, inkomsten en de vruchten van zü\'n vernuft
en arbeid, en voorts om alles te doen wat de rechten van
een ander niet schendt.

Ambten en bedieningen zyn lastgevingen der maat-
schappij voor een bepaalden tn\'d. Zy zn\'n noch erfeln\'k noch
vervreemdbaar, noch bijzondere voorrechten van hen die ze
waarnemen. De keus van den eenen burger boven den ander
is alleenlijk gegrond op meerdere deugd en bekwaamheden.

De vrh\'heid der drukpers is heilig.

Ieder burger heeft het recht om met zyne medeburgers te
Tergaderen, tot onderlinge voorlichting, ter opwekking van
vaderlandsliefde en ter nauwer verbintenis aan de staatsregeling.

Ieder burger heeft vrh\'heid om God te dienen naar de

overtuiging van zy\'n hart. De maatschappij verleent te dezen
opzichte aan allen gelijke zekerheid en bescherming.

Geene burgerlijke voordeelen of\' uadeelen zyn aan de be-
lijdenis van eenig kerkelijk leerstelsel gehecht.

Alle heerlijke rechten en titels, waardoor aan een
byzonder persoon of lichaam zou worden toegekend eenig
gezag omtrent het bestuur of de aanstelling van ambtenaren,
worden voor altijd vernietigd.

Er zal een wetboek gemaakt worden, zoowel van burger-
lijke als van lijfstraffelijke wetten, algemeen voor de gansche
republiek.

De pijnbank wordt afgeschaft door de gansche republiek.

By de aanneming der staatsregeling worden vervallen
verklaard alle gilden, corporatiën of broederschappen van
neringen, ambachten of fabrieken. Ieder burger heeft het
recht zoodanig eerlijk bedrijf aan te vangen als hü verkiezen
zal, enz.

Dat van dit alles in de eerste tijden veel niet tot uit-
voering kwam, laat zich wel begrijpen. Voor een deel moet
dit echter ook geweten worden aan den onrustigen staat-
kundigen toestand en den invloed van Frankrijk, waardoor
alras de grondwet en de regeeringsvorm werden veranderd.

Eerst kwam de grondwet van 1801, die al een weinig
minder republikeinsch gekleurd was, of waarin, met andere
woorden, de onmiddellijke invloed van het volk opderegee-
ring reeds minder groot was dan volgens hare voorgangster.
Toen wist Napoleon Bonaparte, Fraukrijk\'s machtige beheer-
scher, die den republikeinschen regeeringsvorm haatte, te
bewerken, dat bij eene nieuwe constitutie, die van 1805,
een raadpensionaris aan het hoofd der zaken werd gesteld.
Den 9. April 1805 werd de bekende Rutger Jan Schimmel-
penninck onder Bonaparte\'s invloed als zoodanig bij volks-
stemming gekozen; maar kort daarop, bü het verdrag van
26 Mei 1806, werd de republikeinsche regeeringsvorm afgeschaft
en gaf Napoleon ons zijn broeder Lodewijk tot Koning. Ook
deze gaf ons eene grondwet, die van 1806, in vele opzichten
met de vroegere overeenkomende; maar zy had evenmin
veel uitwerking.

Het noodzakelijk einde van onze verdeeldheid en van
de staatkundige gebeurtenissen, die er op gevolgd waren,
was dat Napoleon het kleine Nederland, welks bezit hem in
zijne oorlogen tegen Engeland van zooveel gewicht was, by

Frankryk inlijfde. Wat daarop volgde behoeft niet in
bijzonderheden vermeld te worden. Verdrukt, uitgezogen,
meegesleept in de oorlogen van het Fransche Keizerrijk
tegen half Europa, was het een tijd van harde beproeving,
maar die louterde en vereenigde. Het is van meer algemeene
bekendheid, hoe November 1813 ons de onafhankelijkheid
hergaf en het Rijk der Vereenigde Nederlanden deed geboren
worden, waarover Willem Frederik, Prins van Oranje, werd
uitgeroepen tot Souverein Vorst (een Vorst die onbeperkt
regeert); hoe wij daarna met de Zuidelijke Nederlanden
werden vereenigd, onder den naam van Koninkrijk der Ne-
derlanden en hoe de Souvereine Vorst de eerste nationale
(door het volk gewilde) Koning was. Bij twee constitutiën,
van 1814 en 1815, werd bepaald op welke grondslagen de
regeering van den Staat zou rusten en welke de betrekking
zou zijn tusschen Vorst en volk.

Bij deze en jatere gebeurtenissen behoeven wij in dit
geschiedkundig overzicht slechts kort stil te staan, omdat
wn\' menig belangrijk punt later nog zullen ontmoeten.

Willem I was, zonder twijfel, een zeer goed en vaderlijk
Vorst, maar, onder den indruk van het gebeurde, was de
grondwet van 1815 wel wat ver afgeweken van de beginselen
in 1798 aangenomen. De vrijheden en bevoegdheden van
het volk waren tamelijk ingekort, zijn aandeel in de regee-
ring was zeer gering en daarentegen de gelegenheid voor
het hoofd van den Staat en zijne bewindslieden, om wille-
keurig te werk te gaan en toezicht op de daden der regeering
af te snn\'den, zeer groot. By de wetgeving en het beheer
der geldmiddelen, kwam dit vooral sterk uit. Ook waren
niet eens aan alle burgers gelijke rechten toegekend, en
werd onderscheid gemaakt tusschen den adel, de steden en
het platteland.

Op den langen duur kon dit niet goed gaan. Willem I
was beslist tegen alle verandering, die natuurlijk de macht
des Konings een weinig moest beperken. Toch wonnen
nieuwere denkbeelden omtrent het Staatsbestuur steeds veld
en werd de aandrang tot grondwetswijziging grooter, vooral
toen er, na de afscheiding van België, meer aanleiding en
gelegenheid was om zich met ernst op de verbetering der
staatsvormen, geheel in Noord-Nederlandschen geest, bezig
te houden.

Toen, nadat in 1840 eenige onbeduidende wijzigingen
waren aangebracht, kwam, grootendeels door de persoonlijke
tusschen komst van Willem II, die daarmede eene echt
koninkln\'ke daad verrichtte, de groote grondwetsherziening
van 1848, die bijna geheel de wenschen van het volk be-
vredigde en waaruit zeer veel goeds is geboren. De invloed,
vooral het toezicht van het volk op de regeering, werden
aanmerkelijk grooter; de zelfstandigheid van provinciën en
gemeenten werd uitgebreid zonder benadeeling van de een-
heid van den Staat; de verhouding tusschen de verschillende
staatsmachten en het geldelijk beheer werden op vaster voet
geregeld, eene passende uitbreiding werd gegeven aan de
volksvrn\'heid; de wetgeving werd aanzienlyk verbeterd.

En later is op dien grondslag voortgebouwd. Laatstelijk
is in 1887 de nog altijd bestaande grondwet van 1815 weer
door eene wijziging tot verdere ontwikkeling gebracht.

Waar wy nu in een reeks van opstellen een blik wen-
schen te slaan in de belangrijke huishouding der gemeenten,
het provinciaal beheer en het groote Rijksbestuur, daar zal
ons van zelf binken hoe krachtens de grondwet, zooals die
nu bestaat, de betrekking der staatsmachten is geregeld,
hoe in alle behoeften wordt voorzien en waarover de
zorg voor de groote huishouding van den Staat en zyne
onderdeelen zich uitstrekt.

De Gemeenten.- De Uitvoerende en Wetgevende
Macht. Burgerlijke- en Burgerschapsrechten.

De staatsregeling van 1798 verdeelde het grondgebied
des lands in departementen en gemeenten, ter betere uit-
oefening van het bui\'gerlijk bestuur.

De splitsing in gemeenten, de voornaamste onderver-
deeliug van het Ryk, treffen wy dan ook nog heden ten
dage aan, en z\\j is voorzeker onmisbaar. De grenzen der

gemeenten toch zyu niet geheel willekeurig getrokken,
maar omvatten de eene of andere stad of een of meer
dorpen, gehuchten enz., met eene uitgestrektheid land daar-
om heen, waarvan de bewoners met de stad of het dorp de
meeste gemeenschap hebben of het getnakkelykst kunnen
verkeeren. De plaatselijke of zoogenaamde locale belangen
van zulk een kring (er bestaan ruim elfhonderd gemeenten)
worden, onder een afzonderlijk hoofd, door een eigen be-
stuur, met een eigen kas en gedeeltelijk zelfs met eigen
plaatselijke wetten behartigd, en het zou moeilyk anders
kunnen zijn.

Intusschen kunnen veranderde omstandigheden, b.v. ver-
beterde of gewijzigde middelen van gemeenschap, uitbreiding
van bevolking en daardoor van de bebouwde kom der ge-
meenten enz., wel eens noodzakelijk maken, dat de kaart
worde verlegd. Met andere woorden: de gemeentelijke gren-
zen kan men niet eens en voor altijd vaststellen, en het
zou zelfs de vraag kunnen zijn, of eene algeheele herziening,
op eene eenvoudige wyze, niet gewenscht zou wezen. De
grondwet heeft dit nu wel niet voorgeschreven, maar dan
toch in de zaak voorzien. Zij bepaalt dat provinciën en ge-
meenten kunnen worden vereenigd en gesplitst, dat nieuwe
kunnen worden gevormd en de grenzen der bestaande ver-
anderd. Vooral de belangen der ingezetenen moeten daarbij
wegen, doch de wenschen van de eene gemeente strooken
niet altijd met die der andere. Er wordt echter zoo-
veel mogelijk gezorgd dat, wat het zwaarst is, ook het
zwaarst weegt. Alle belanghebbende partyen worden
gehoord. De vereeniging of splitsing en evenzoo de
grens verandering, die niets anders is dan de vereeniging
van een deel eener gemeente met eene andere, worden ont-
worpen door het dagelyksch bestuur der provincie, de zoo-
genaamde Gedeputeerde Staten, of, zoo de gemeenten in
meer dan éene provincie liggen, door eene commissie uit de
Gedeputeerden dier gewesten, nadat de burgemeester en de
wethouders der betrokken gemeenten door die Staten zyn
geraadpleegd. Dan wordt in elk der gemeenten, die by de
zaak belang hebben, het plan beoordeeld, niet alleen door
den gemeenteraad, dit ligt voor de hand, maar bovendien
door eene byzondere commissie uit de ingezetenen, even
sterk als de raad in ledental, door de gewone stem-
gerechtigden voor den gemeenteraad gekozen en waarvan de
burgemeester voorzitter is.

De vereeniging, splitsing of verandering kan daarna

plaats hebben, maar kan toch nooit geschieden dan ten-
gevolge eener wet, die daarvoor opzettelijk wordt gemaakt.
Wat dit beteekent zal ons later duidelijk worden.

De huishouding der gemeente wordt in geen enkel opzicht
willekeurig geregeld. Vooral bij deze huishouding heeft de
burger belang en, het moet gezegd worden, hij stelt er
over \'t algemeen ook belang in. Hier vooral kan hij zelf-
standig waarnemen en den loop der zaken beoordeelen. De
gemeente is de beste oefenschool voor de staatkundige oplei-
ding van het volk.

Sedert de grondwetsherzieuing van 1848 zijn een aantal
belangrijke aangelegenheden bij verschillende wetten geregeld.
Onder deze behoort ook de wet van 29 Juni 1851, welke
de samenstelling, inrichting en bevoegdheid der gemeente-
besturen vaststelt.

Elke gemeente wordt bestuurd door een raad en door een
burgemeester en wethouders.

Het is de Koning die regeert, ook in de gemeente. Hem
komt het opperbestuur toe; doch het wordt feitelijk in zn\'nen
naam uitgeoefend dooreeueu ambtenaar, dien men zou kunnen
noemen Commissaris (zaakgelastigde) des Konings in de ge-
meente, maar die den titel draagt van burgemeester.

Laat ons hier even opmerken dat, ofschoon de regeering
thans berust in handen eener Koningin, w\\j opzettelijk van
een Koning spreken en dit in het vervolg zullen blijven
doen. In de grondwet en in andere wetten, waar het te
pas komt, wordt steeds van den Koning gesproken, niet
zoozeer omdat, toen die wetten gemaakt werden, een Koning
regeerde, maar omdat men, van het hoofd van den Staat
sprekende, vooral het oog heeft op het koninklijk gezag of,
zooals men het ook wel uitdrukt, de kroon. Het is dan ook
niet alleen gemakkelijker, maar het schijnt juister, om steeds
het mannelijk woord te bezigen, tenzij men bepaald mocht
spreken van de persoon der Koningin.

In zoogenaamde officieel e stukken moet echter steeds
van de Koningin worden gesproken, zoolang deze regeert.

Het hoofd van het plaatselijk bestuur wordt door den
Koning benoemd, niet voor het leven, maar voor den tijd

van zes jaren tegelijk, en, dit is althans de regel der wet,
uit de ingezetenen der gemeente gekozen.

Op dezen regel zijn wel wat veel uitzonderingen. Haasten
wij ons er bij te voegen, dat de wet die uitzonderingen toe-
laat in het belang der gemeente. Maar de regeering alleen
heeft dit belang te beoordeelen en het woord belang is zeer
ruim op te vatten. De uitzondering is in de praktijk regel
geworden. Het is en blijft waar, dat het de gemeente is
die zelve het meeste belang heeft bij eene goede keuze en
dit belang het liefst zal behartigd zien door een harer be-
kwaamste eu geschiktste burgers. Niet alle gemeenten, het
is zoo, leveren geschikte personen op, die zich voor de taak
beschikbaar kunnen stellen, maar veelal zou men het voor-
schrift der wet toch kunnen nakomen, te meer omdat de
burgemeester niet wordt benoemd voor het leven, maar de
Koning telkens de vrije keus heeft.

Uit het feit dat de burgemeester eigenlijk de koninklyke
macht in de gemeente vertegenwoordigt, moet vanzelf volgen
dat de wet hem verschillende bevoegdheden of zoogenaamde
attributen toekent: hij is voorzitter van den gemeenteraad
en heeft daarin in ieder geval eene raadgevende stem; hem
komt de zoogenaamde uitvoerende macht toe, dat wil zeggen:
wat besloten wordt voert hij uit; wordt door de gemeente
een proces gevoerd of wordt tegen haar in rechten op-
getreden, het geschiedt op zijn naam; hij treedt op als hoofd
der plaatselijke politie, enz.

Overal waar eene uitvoerende macht is, moet nood-
zakelijk eene wetgevende macht zijn. Immers, zal men
een besluit uitvoeren, het moet eerst wettig bestaan en het
gezag, dat bevoegd is om besluiten te nemen, noemt men
de wetgevende macht, al duidt men die besluiten zelf dan
ook niet altijd met den naam van wet aan.

Het voornaamste wetgevend lichaam der gemeente is de
raad, die, zooals trouwens vanzelf spreekt, uit de in-
gezetenen wordt gevormd. Dit welbekende college bestaat
minstens uit zeven en hoogstens uit negen-en-dertig leden,
naarmate der bevolking, volgens een tafel van berekening in
de gemeentewet opgenomen. B\\j eene bevolking van minder

dan drieduizeud zielen bedraagt het aantal zeven. Groeit
het zielental tot drieduizend aan, dan zijn er elf raadsleden,
enz. Het getal is steeds oneven, om zooveel mogelijk het
zoogenaamde staken der stemmen te voorkomen.

En de keuze der leden van den raad geschiedt door de
ingezetenen of, beter gezegd, door ingezetenen, namelijk
alleen door hen die het recht van keuze bezitten, kort-
weg kiezers genaamd: mannen, die ten volle drie-en-
twintig jaren oud en geen vreemdelingen zijn, een jaar in
de gemeente hebben gewoond en bevoegd zijn om hunne
burgerlijke en burgerschapsrechten volledig uit te oefenen.

Deze vereischten om kiezer te zyn behoeven wel eenige
toelichting.

De gewijzigde grondwet van 1848, die het maken van
een aantal nieuwe wetten gebood, bepaalde ook, dat bij eene
byzondere wet zou moeten worden uitgemaakt wie Neder-
landers zijn, vooral omdat men, volgens de grondwet, om
eenig burgerschapsrecht te hebben, bepaaldelijk Neder-
lander moet wezen. Nederlanders en vreemdelingen hebben
geenszins dezelfde rechten. Wie Nederlanders en wie
vreemdelingen zijn, is laatstelijk geregeld bij eene wet
van den 12. December 1892. By die wet is ook be-
paald hoe een vreemdeling genaturaliseerd kan
worden, dat wil zeggen, de rechten van een Nederlander
kan verkrygen.

Doch wat zyn dan burgerschaps- en wat zyn burger-
lyke rechten?

Tot de eerste soort behooren die welke men bezit juist
omdat men burger, lid der vereeniging van den Staat is en
die dus ook het bestuur of de huishouding van den Staat
betreffen, zooals: om een ambt te bekleeden, een volks-
vertegenwoordiger te kiezen, enz.

De burgerlijke rechten zijn die, welke de menschen in
het onderling verkeer, dus tegenover elkander, uitoefenen
en op hunne eigene bijzondere levensverrichtingen be-
trekking hebben. Zij beschikken over hun eigendom, over
hunne nalatenschap; zy huwen, sluiten allerlei contracten,
voeren processen, enz. Het recht daartoe is een burgerlyk
recht en hier maakt de wet tusschen man en vrouw en
tusschen Nederlander en vreemdeling weinig verschil.

De kiezer moet al die rechten ten volle kunnen uit-
oefejien en niet alle menschen kunnen dat. Zoo verliest
b.v. iemand, die ophoudt te betalen en zooals het heet in
staat van faillissement verklaard wordt, enkele burgerlyke

rechten; zoo kunnen burgerlijke en burgerschapsrechten
verloren worden tengevolge van een strafvonnis, en elk
verlies van dien aard maakt soms wel wat overdreven
de stembus voor een burger ontoegankelijk.

Verkiezingen in het algemeen. - Voor den Baad
in het bijzonder. Lidmaatschap.

Er is echter nog een vereischte, om als kiezer voor den
raad der gemeente op te treden, een vereischte dat wn\' nog
niet noemden, omdat het eene meer nauwkeurige op-
merking vordert.

Tot aan de grondwetsherziening van 1887 moest men,
om kiezer te zijn, eene zekere som betalen in de grond-
belasting, de personeele belasting of het patentrecht. Het
te betalen bedrag was echter niet in alle gemeenten even
hoog. In de groote steden was die som (de zoogenaamde
census) hooger dan in de kleinere enz., en die census was
zoo hoog gesteld, dat het aantal burgers, bevoegd om aan
de verkiezingen deel te nemen, over \'t algemeen betrek-
keiijk zeer gering was. Het mocht met recht een be-
denkelijk stelsel heeten, dat op geheel onjuiste voorstellingen
berustte. Wie meer betaalt, zoo redeneerde men ongeveer,
heeft ook meer belang dan h\\j die minder opbrengt. Die
b. v. een groote handelsstad bewoont, zoo dacht men verder,
en weinig ontwikkeld is, zal doorgaans toch wel ongeveer
zooveel belasting betalen, als die meer ontwikkeld is, doch
in eene kleinere plaats of op het platteland leeft; want in
grootere plaatsen woont men kostbaarder en drn\'ft zyne zaken
op meer uitgebreide schaal. Daar nu ook de ontwikkelde
meer recht moet hebben dan de niet of minder ontwikkelde,
moet in de grootere plaatsen de census hooger zyn.

Het voornaamste bezwaar tegen dit onhoudbaar stelsel
was ongetwijfeld gelegen in de omstandigheid dat, zooals
w\\j reeds opmerkten, een zoo gering aantal personen .werd
toegelaten.

Om deze en andere redenen is bjj de laatste grondwets-

herziening het maken van eene nieuwe kieswet voorgeschreven,
die de keuze van afgevaardigden op andere grondslagen moet
vestigen. En terwn\'1 wij nu in afwachting van deze wet leven,
zyn bij diezelfde grondwetsherziening alvast eenige o ver-
gangsbepalingen gemaakt, waardoor terstond dit voordeel is
verkregen, dat het aantal kiesgerechtigden aanmerkelijk is
uitgebreid. Hoewel nog altijd het betalen van eene zekere
som in de zoogenaamde Rijks directe belastingen is voor-
geschreven, is deze betrekkelyk laag.

Welk stelsel van verkiezingen de te verwachten nieuwe
wet ons zal brengen, is natuurlijk onbekend. In zooverre
zal het tegenwoordige wel behouden blijven, dat men een
te betalen geldsom (census) ook in het vervolg zal eischen.
Die som zal echter vermoedelijk zeer laag worden gesteld,
en bovendien zal dan waarschijnlijk vereischt worden, dat
de kiezer blijk moet geven van het bezit van genoegzame
verstandelijke ontwikkeling, om zelfstandig in het burgerlijk
leven te kunnen optreden.

Of zou men wellicht het stelsel der algemeene kiesbevoegd-
heid invoeren, waarbij op verstandelijke ontwikkeling of op
het bijdragen in de lasten in het geheel niet behoeft te
worden gelet? Met de grondwet, zooals die thans luidt, is
dit in elk geval in strijd; want deze zegt uitdrukkelijk dat
de nieuwe kieswet moet letten op geschiktheid en het bezit
van eenigen maatschappelijken welstand. Het is dan ook
stellig de bedoeling om daardoor zooveel mogelijk waarborg
te verkrijgen, dat alleen zij aan de keuze der regeerings-
lichamen deelnemen, die iets te verliezen hebben en daarom
meer bijzonder belang hebben bij maatschappelijke orde, en
die, eenigszins op de hoogte van de inrichting en de een-
voudigste eischen van het Staatsbestuur, niet al te licht
een werktuig worden in de hand van anderen en zelfstandig
over de openbare belangen kunnen oordeelen.

De leden van den gemeenteraad hebben zitting gedurende
den tijd van zes jaren, maar zij treden niet allen tegelijk af.
Om de twee jaren is een derde gedeelte aan de beurt van
aftreding, en wel met den eersten Dinsdag in September.
Men noemt dit de periodieke (op geregelde tn\'den plaats
hebbende) aftreding. Mochten er plaatsen te vervullen zn\'n,
die door ontslag, overlijden of om eene andere reden tusschen-
tjjds openvallen, dan wordt binnen zes maanden door burge-

meester en wethouders eene nieuwe verkiezing uitgeschreven.
Als algemeene regel geldt, dat een aftredend raadslid dadely\'k
weder verkiesbaar is.

In de meeste gemeenten is de derde Dinsdag in de
maand Juli, om het andere jaar, en wel in die jaren welker
tallen met een oneven cyfer eindigen, een gewichtige dag.
Dan zyn de gewone gemeentelijke verkiezingen daar. Vooral
na de belangrijke uitbreiding van het zoogenaamde kiezers-
personeel, door de grondwetswyziging van 1887, is die dag
van groote beteekenis geworden en de nieuwe kiezers hebben
van hun recht aanvankelijk een ijverig gebruik gemaakt.
Op den duur diezelfde belangstelling van allen te verwachten
zou wel eenigszins ongegrond zyn. Het is toch proef-
ondervindelijk bewezen, dat de Nederlandsche natie dergelyke
zaken en eigenlijk het geheele zoogenaamde politieke (staat-
kundige) leven over het algemeen vrij kalm opvat. Dit
levert zeker een groot voordeel op, daar bedaard overwogen
keuzen de slechtste niet zullen zyn en hartstochtelykheid of
wanordelijkheid, die wy zoo vaak in andere Staten aan-
treffen, de goede zaak slechts kunnen schaden. Toch zal
men ten onzent altyd wel een weinig moeten waken, dat niet
de gewenschte kalmte ontaarde in lauwheid en onverschillig-
heid. Bovendien behoort naar onze meening y\'verig zorg te
worden gedragen voor de staatkundige opleiding van het
volk. De kalme opvatting der dingen spruit niet zelden
voort uit onwetendheid, die natuurlyk de wezenlyke belang-
stelling schaadt. Op alle scholen behoort reeds een een-
voudig leesboek over de allereerste beginselen der staats-
inrichting aanwezig te zyn, en ook de volwassene moet,
voor zoover hij er behoefte aan heeft, door woord en schrift
worden onderwezen en opgewekt. Niet het minst de dagblad-
pers kan in dit opzicht bydragen tot de volksopvoeding en
de overtuiging ingang doen vinden, dat wy wel rechten
bezitten, maar meer plichten te vervullen hebben en dat
slechts de ordelyke, doch algemeene samenwerking der bur-
gers, den Staat zyn taak wezenlyk kan doen vervullen.

De wet stelt eenige vereischten voor het lidmaatschap
van den gemeenteraad, die overeenkomen met hetgeen in
den kiezer gevorderd wordt.

Er zyn evenwel nog eenige bijzondere bepalingen voor
de leden van den raad gemaakt, die ten doel nebben, eene

vry\'e gedachten wisseling en zelfstandige stemming, buiten
allen invloed, zooveel mogelijk te bevorderen. Van lamilie-
regeeriug wil de wet niet weten. Tusschen den burge-
meester en de leden van den raad en tusschen de leden
van den raad onderling, mag niet bestaan bloedverwant-
schap of zwagerschap in den eersten of tweeden graad. De
betrekking van zoon, kleinzoon, vader, grootvader, schoon-
vader, schoonzoon, zwager, tusschen twee personen, is dus
voor die personen een beletsel om te zamen in den raad
zitting te hebben, enz. Die b. v. met de zuster van den
burgemeester der gemeente gehuwd is, kan geene zitting
nemen in den raad van diezelfde gemeente, maar sterft de
vrouw, die de oorzaak was van het beletsel, dan houdt het
verbod op. De bedoelde personen zijn dan in het staatkundig
leven geene zwagers meer, ofschoon zg het in het burgerlijk
leven wel degelijk blijven.

Ambtenaren der gemeente of zij, die invloed hebben op
het bestuur, zn\'n niet verkiesbaar, en, wat wel het voor-
naamste is, een aantal betrekkingen zijn met het lidmaat-
schap van den raad geheel onvereenigbaar. Voor die
uitsluiting geldt in hoofdzaak dezelfde reden, die wij boven
hebben genoemd. Deze verbodsbepaling betreft de Ministers,
die aan het hoofd eener afdeeling der Regeering staan, den
Commissaris des Konings in de provincie, de griffiers der
Provinciale Staten, de leden der Gedeputeerde Staten. Ook
is met het lidmaatschap van den raad onvereenigbaar de
betrekking van commissaris van politie, geestelijke of be-
dienaar van den godsdienst, onderwijzer bij het lager of
middelbaar onderwijs en krijgsman in werkelijken dienst.
In enkele gevallen wil het ons voorkomen, dat deze verbods-
bepaling te ver is uitgestrekt en velen, die thans zijn uit-
gesloten, zonder bezwaar in het regeerings-college der
gemeente zitting zouden kunnen nemen.

De burgemeester is altijd benoembaar, zelfs wanneer hij
tevens secretaris en dus ambtenaar der gemeente is. In vele
gemeenten maakt het hoofd van het bestuur dan ook deel
Van den raad uit. In andere is de burgemeester zelf daartoe
niet gezind en inderdaad is het eene ernstige vraag, of
de vereenigbaarheid der betrekkingen van burgemeester en
lid van den gemeenteraad niet aan gegronde bedenkingen
onderhevig is?

De Burgemeester als Raadslid. "Plaatselijke Eigen-
dommen en Wetgeving. Huishouding.

Wanneer uien het volgende bedenkt, valt het gemakkelijk
om over de stelling van den burgemeester, die tevens lid van den
raad is, eenigszins te oordeelen. Het is volkomen waar, dat hij
door het vertrouwen der kiezers het lidmaatschap verwierf,
maar dit vertrouwen geldt zijn persoon, niet zu\'n ambt. De
burgemeester, die vanwege den Koning de gemeente be-
stuurt, is voorzitter van den raad en bovendien van een
ander college, dat van burgemeester en wethouders, waarvan
de voorstellen, die de raad moet behandelen, hoofdzakelijk uit-
gaan. Vooral in laatstgemelde betrekking is zijn invloed groot
en nu brengt hij in den gemeenteraad nog eens stem uit,
misschien wel de beslissende stem, over diezelfde voorstellen.
Strookt wat de raad beslist niet met zijne zienswyze, dan is er
allicht een grond te vinden om de vernietiging van het be-
sluit aan den Koning voor te dragen. Wij komen op dezen
laatsten maatregel nog nader terug, doch wn\'zen er ook
thans reeds op, om te doen uitkomen dat in het algemeen
vele redenen bestaan, om den burgemeester zyne eigen-
aardige stelling in de gemeente geheel zuiver te doen be-
waren. Alleen voor zeer kleine gemeenten, vooral ten
platten lande, moet soms het bezwaar zwichten voor een
ander: dat daar namelijk de keuze van een genoegzaam
aantal geschikte personen niet altijd even licht valt.

De gemeente is slechts een onderdeel van het groote
geheel des Rijks en tevens een deel van eene provincie of
gewest. Het spreekt wel van zelf, dat de algemeene Rijks-
wetten en de provinciale verordeningen (waarover wy later
uitvoeriger spreken) ook betrekking kunnen hebben op het
gemeentelijk leven. Voor het overige geldt de regel, dat
de gemeente zichzelve bestuurt, mits zy zich gedrage naar
de algemeene regelen, die de gemeentewet en de grondwet
hebben gesteld en onder voorwaarde dat hare besluiten niet
met hoogere wetten in strn\'d zn\'n. De regeling en het bestuur

van de huishouding der gemeente zh\'n voor een deel voor-
behouden aan den hurgemeester of\' aan burgemeester en
wethouders. Al het overige behoort tot de bevoegdheid
van den raad, die het aangewezen lichaam is om de eigen-
Hjke gemeentelijke wetten te maken, of, zooals zy heeten:
de keuren, verordeningen of reglementen.

In de allereerste plaats kunnen deze keuren betrekking
hebben op de eigendommen der gemeente, en hierbij moeten
wy er de aandacht op vestigen dat de gemeenten, zoowel als
de Staat en de provinciën, op tweeërlei wyze eigendommen
bezitten of kunnen bezitten. Zoo is een straat, een markt-
plein, gemeente-eigendom; een raadhuis, een timmerwerf,
een werkinrichting, evenzeer; maar al deze zaken bezit de
gemeente als gemeente of, zooals men het in de rechtstaal
noemt, als publiekrechtelijk lichaam, dat wil zeggen: zij zijn
bestemd om door of ten dienste van het publiek of van het
bestuur der gemeente te worden gebezigd. Die bestemming
behouden zy, totdat by een raadsbesluit verklaard is, dat
zij aan den openbaren dienst worden onttrokken. Ge-
schiedt dit, dan staan die eigendommen gelijk met alle
andere die de gemeente bezit en die niet tot den open-
baren dienst zijn bestemd. De gemeente bezit deze zooals
elk mensch het zyne heeft, als een privaat persoon oi\',
zooals het weer met een rechtsterm heet, als privaat-
rechtelijk lichaam.

Over de laatste kan het gemeentebestuur vrijelyk beschik-
ken, door ze te verkoopen, verruilen of met hypotheek te
bezwaren. Over alles wat tot den openbaren dienst is bestemd
kan op die wijze niet beschikt worden, dau nadat de eigen-
dommen aan dien dienst onttrokken zijn.

Vele beslissingen van den raad, die in het algemeen
meestal besluiten worden genoemd, betreffen byzondere op
zichzelf staande gevallen en behoeven slechts tydelyk te
werken, zooals b.v. het besluit tot het doen eener geld-
leening; het verkoopen, verhuren, verruilen of bezwaren o
van gemeente-eigendommen, het aannemen van legaten of
schenkingen aan de gemeente gedaan, het aanleggen of
verbeteren van gemeentewegen, straten, pleinen, grachten
en andere werken, het benoemen van ambtenaren, enz.

Doch andere besluiten, de eigenlyke gemeentewetten,
hebben de strekking om voortdurend te blijven werken.
Deze worden meestal aangeduid met den naam van ver-
ordeningen , keuren of algemeene regelingen; zooals die welke
in het belang der openbare orde, zedelijkheid en gezondheid

worden vereischt, die welke in betrekking staan tot de open-
bare veiligheid, enz.

Bij deze keuren of verordeningen worden aan de burgers
allerlei verplichtingen opgelegd, waardoor de zindelijkheid,
het onbelemmerde verkeer en alles wat zoowel op zedeln\'k
als op stoffelijk gebied voor de welvaart der gemeente noodig
is, kan bevorderd worden.

Meer dan verordeningen maken kan het bestuur echter
niet doen. Ze behoorlijk en vrijwillig uit te voeren is de taak
der burgerij, en het kan helaas niet ontkend worden, dat veelal
eene onredelyke tegeningenomenheid is waar te nemen met
de plaatselijke reglementen en de bijzondere voorschriften
van politie, eene tegeningenomenheid, die meestal voort-
spruit uit een verkeerd begrip van vrijheid. Juist de vrijwillige
onderwerping aan de voorschriften der openbare orde kan
veroorzaken, dat minder of minder gestrenge voorschriften
in haar belang behoeven te worden uitgevaardigd en het
openbaar gezag zeldzamer behoeft op te treden om ze te
handhaven. Maar ook het tegenovergestelde is waar, en slechts
bij volmaakte orde is de maatschappij in waarheid vrij, omdat
daar niemands handeling de vrijheid van anderen belemmert.

Intusschen zal verstoring der openbare orde wel steeds
in de maatschappij voorkomen, en de wet geeft dan ook wel
degelijk het middel aan de hand om tot plichtsbetrachting
te nopen. De gemeenteraad kan tegen de overtreding zijner
verordeningen, wanneer dit niet reeds bij eene hoogere wet
is geschied, straf, namelijk geldboete en hechtenis, bedreigen.
De overtreder der verordening wordt voor den rechter gedag-
vaard, en wanneer hij door dezen tot eene geldboete wordt
veroordeeld, wordt tevens bepaald, dat wanneer de boete
niet binnen twee maanden na gedane aanmaning is betaald,
deze door hechtenis (de zoogenaamde subsidiaire hechtenis)
wordt vervangen.

Bij het maken der verordeningen, vooral die tegen welker
overtreding straf is bedreigd, is algemeene kennis der wet-
geving, inzonderheid ook van het strafrecht, een vereischte.
Het ontwerpen van de laatstgenoemde plaatselijke wetten
wordt zooveel mogelijk opgedragen aan vaste commissiën,
waarvan de burgemeester voorzitter is. Waar geene com-
missie voor de strafverordeningen bestaat, behoort dit uit
den aard der zaak tot den werkkring van burgemeester en
wethouders. Door deze of door de genoemde commissie,
wordt steeds onderzocht welke strafverordeningen nog van
kracht zyn, en minstens eenmaal in de vyf jaren wordt eene

afzonderlijke verordening gemaakt, waarbij de gemeenteraad,
na eene algemeene herziening, verklaart welke der bedoelde
verordeningen nog in de gemeente gelden.

Het is niet twijfelachtig, dat het gemeentebestuur de
stoffelijke belaugen der ingezetenen zoo krachtig mogelijk
behoort te bevorderen. Trouwens, stoffelijke en zedelijke be-
langen gaau veelal hand aan hand. Maar wij hebben hier
het oog op die maatregelen, welke inzonderheid strekken om
het verkeer te vergemakkelijken, den handel te verlevendigen
en de nijverheid aan te moedigen. De gemeentewet heeft
dit punt niet vergeten en maakt uitdrukkelijk melding van
het aanleggen of verbeteren van gemeentewegen, water-
ieidingen, straten, pleinen, grachten, gebouwen, werken en
inrichtingen, het instellen van jaarmarkten of gewone markt-
dagen, enz. Juist omdat de gemeente in betrekkelijk
kleinen kring leeft, omdat zij in vele opzichten zoo huis-
houdelijk is ingericht, omdat men er haast aller belangen
kent en veler belangen kan behartigen, schijnt het gemeente-
bestuur het aangewezen lichaam om in deze voor te gaan
en wel kalm en voorzichtig, maar dan toch ook ijverig te
streven in de richting van vooruitgang en ontwikkeling.
Vooral is het zijne roeping te helpen en voor te gaan waar
particuliere krachten te kort schieten of ontbreken.

Maar de gemeente moet niet, om hare inkomsten te
vermeerderen, als mededingster der ingezetenen optreden, in
het algemeen zelfs niet als mededingster der particuliere
nijverheid. Worden werken of inrichtingen daargesteld in
het algemeen belang of in het belang van handel en nijver-
beid, dan behoort dit werkelijk teu nutte van het publiek
te geschieden en dus zonder dat de gemeente voor de door
haar bewezen diensten meer dan den kostenden prijs rekent.
Nog veel beter is het te trachten het benoodigde door particu-
liere krachten onder goed toezicht van het bestuur tot stand
te doen brengen, en waar de gemeente ernstig in die richting
streeft, zal het haar ongetwyfeld meestal gelukken. De ge-
meentewet heeft het ook zóo begrepen, maar in de praktijk
ssjjn vele gemeentebesturen afgeweken van den goeden weg,
waarop de wetgever ze wel door strengere bepalingen be-
hoorde terug te brengen.

De Gemeenteraadsleden en hun mandaat. Ver-
gaderingen van den Baad.

Wanneer eene verkiezing yan leden yoor den gemeente-
raad heeft plaats gehad, moeten eenige formaliteiten worden
vervuld, die voor deze gelegenheid door de wet worden ge-
eischt. Vooreerst moeten de zoogenaamde geloofsbrieven
der nieuw inkomende leden door den raad worden onder-
zocht. Onder geloofsbrieven verstaat men zoodanige stukken,
waaruit blijkt van de gedane keuze en van de bevoegdheid
om de betrekking van raadslid te bekleeden. Worden deze
niet in orde bevonden en weigert de raad toelating, dan kan eene
hoogere beslissing, van Gedeputeerde Staten, worden gevraagd;
doch ook bij gunstige beslissing van den raad kunnen de
burgemeester en elk der raadsleden zich op die wijze tegen
de toelating verzetten. De eindbeslissing is in beide gevallen
aan den Koning.

Bij het aanvaarden van het lidmaatschap zijn de leden
van den raad verplicht in handen van den voorzitter den
zoogenaamden zuiveringseed af te leggen, dat wil zeggen,
te zweren dat zij om de benoeming te verkrijgen niemand
iets hebben beloofd of gegeven en ook aan niemand iets
zullen geven. Daarna zijn zij verplicht te zweren trouw aan
de wet en dat zij de belangen der gemeente met al hun
vermogen zullen voorstaan en bevorderen. Zij die behooren
tot het Doopsgezinde Kerkgenootschap, met welks beginselen
de eedzwering in strijd is, kunnen volstaan met eene ver-
klaring en belofte, hetgeen een verschil maakt in de be-
woordingen of het zoogenaamde eedsformulier.

De raad is het vertegenwoordigend lichaam der gemeente,
b\\j uitnemendheid geschikt tot bespreking harer belangen.
Openbaarheid is zn\'n hoofdkenmerk, en die openbaarheid is
niet alleen gewenscht in het belang van onpartijdigheid en
toewijding; z\\j is tevens dringend noodzakelyk, daar zy het
voornaamste middel kan zyn om met juistheid te oordeelen

over de vraag, of de afgevaardigden, ofschoon vrije mannen,
zich het verti\'ouwen der bevolking waardig betoonen?

Het is een stellig beginsel onzer Staatsinrichting, dat de
afgevaardigden vrij blijven, dat zij hun last of mandaat zelf-
standig opvatten. Zij mogen dan ook niet met een be-
paalden last of zoogenaamd imperatief mandaat worden
afgevaardigd. Zij mogen evenmin, vóór het uitbrengen van
stem, met de kiezers daaromtrent in overleg treden. De
gedragslyn voor het lid van den gemeenteraad en van de
leden van alle hoogere colleges, die wjj nader zullen ont-
ïnoeten, wordt bepaald door de afgelegde belofte en de
eerlijke overtuiging van het geweten: zóo wil het de wet
en zóo behoort het te zijn.

Streng af te keuren is het vaak voorkomend streven, om
de Regeeringslichamen te vullen met personen, wier doel
het is, by voorkeur de belangen van een bepaalden stand of
van de aanhangers van éene bepaalde richting te behartigen.
In het gemeentelijk leven b. v. wordt door elk raadslid de
geheele gemeente vertegenwoordigd. Nu is het zeker waar,
dat de geheele gemeente eerst dan vertegenwoordigd wordt,
wanneer alle voorname richtingen in het burgerlijk leven
een afgevaardigde bezitten, die inzonderheid de denkbeelden
dezer richting met bekwaamheid voorstaat; maar het zou
zeer wenschelijk zijn dat de verschillende partijen zich meer
dan thans van tijd tot tijd vereenigden, om de vertegen-
woordiging op die wijze samen te stellen. De aldus gekozen
afgevaardigden zouden dan de belangen hunner eigene
richting met de algemeene belangen der gemeente weten
overeen te brengen, en de vertegenwoordiging zelve zou een
meer waardig en degelijk karakter aannemen. Dit schijnt
des te meer aanbevelenswaardig, omdat de gemeenteraad
niet de plaats is, waar groote vraagstukken van staat-
kundig belang voorkomen. Zijn eenigszins huiselijk en huis-
houdelijk karakter eischt vooral onderlinge waardeering,
kalme bezadigdheid en eene groote kennis van plaatselijke
toestanden en belangen.

Minstens zes malen per jaar houdt de raad zijne openbare
vergadering of, beter uitgedrukt, de raad vergadert zoo
dikwyls als de burgemeester, of burgemeester en wethouders,
het noodig oordeelen of vergadering moet worden belegd,
en dit laatste is zes malen in een jaar. Op het verzoek van

een deel der leden, dat schriftelijk wordt gedaan, en wel in
genieenten beneden twintig duizend zielen door drie en in
de overige gemeenten door een vijfde der leden, moet de
raad mede buitengewoon worden bijeengeroepen. De ver-
gadering zelve wordt door den burgemeester belegd.

Van de openbaarheid der beraadslagingen kan slechts in
enkele gevallen worden afgeweken. Acht de voorzitter ot
een door de wet aangewezen deel der leden het noodig,
dan worden de deuren gesloten en kan aan de aanwezige
leden geheimhouding omtrent het behandelde worden op-
gelegd. Maar de wet stelt terecht op de openbaarheid den
grootsten prijs" en voor de meest belangrijke zaken, zooals
over geldleeningen, over plaatselijke belastingen, over het
beschikken ten opzichte der gemeente-eigendommen, kan
met gesloten deuren niet worden gehandeld of beslist. Aan
den anderen kant heeft de wet een waarborg gegeven, dat
niemand de openlijke bespreking van alle zaken en een
volkomen vrij en zelfstandig besluit behoeft te schromen,
want wegens de stem of meening door hen in de ver-
gadering geuit, kunnen de leden niet gerechtelijk worden
vervolgd.

De besluiten zelven moeten zooveel mogelijk het wezen-
lyk gevoelen van den raad uitdrukken. Vandaar dat,
wanneer niet de grootste helft van het aantal leden, waaruit
de raad volgens de wet moet zn\'n samengesteld, aanwezig is,
van beraadslagen of besluit nemen geen sprake kan zijn.

In dit geval wordt eene nieuwe vergadering belegd, en
doet zich daarin opnieuw hetzelfde verschijnsel voor, als-
dan ten derde male; en in deze laatste vergadering kunnen
met de aanwezige leden de zaken worden behandeld en af-
gedaan. Men stemt over de meeste zaken mondeling. De
volstrekte meerderheid, dat wil zeggen de grootste helft,
is voor het nemen van een besluit noodig. Staken de
stemmen, met andere woorden, zn\'n er evenveel vóor- als
tegenstemmers, dan wordt in eene volgende vergadering
nog eenmaal gestemd, en heeft dan weder hetzelfde plaats,
dan staat de staking van stemmen met eene verwerping
gelh\'k.

Alleen wanneer een keuze of voordracht van personen
moet geschieden, stemt men met briefjes, ongeteekend en
gesloten (b. v. dichtgevouwen). Heeft nu in zoodanig geval
staking van stemmen plaats, dan moet het lot beslissen.

Nog andere voorschriften z\\jn omtrent de wn\'ze van
werken van den raad in de wet vervat: doch waar de wet

zw\\jgt, kan de raad zelf daaromtrent bijzondere bepalingen
vaststellen. Het daarvan opgemaakte besluit noemt men
het reglement van orde.

Hoe noodig het ook zij, dat de leden van den gemeente-
raad uit de beschaafde en verstandige burgers worden ge-
kozen, het is toch onmogelijk dat zij allen kennis bezitten
van alle gemeentelijke belangen en van de geheele wet-
geving. Een zoogenaamd werkman zal b. v. moeilijk over
het maken van strafverordeningeu kunnen oordeelen. Moet
men daarom den werkman uitsluiten? Zeker niet, want de
werkman zal een vers tan digen raad kunnen geven, waar de
rechtsgeleerde geheel onwetend is. Intusschen heeft de wet
getracht te voorzien in de moeilijkheid, die zou kunnen ont-
staan, door de verplichting, om een besluit te nemen over zaken,
waaromtrent de kennis der leden onvoldoende is. Dan is het
zeer gewenscht dat vooraf door de deskundigen een onderzoek
geschiede en door dezen hunne meen ing omtrent het voor-
stel aan de overigen kenbaar worde gemaakt. De raad heeft
daarom de bevoegdheid om vaste commissiën uit de leden
te belasten met de voorbereiding van hetgeen waarover een
besluit moet worden genomen, en tevens, doch dit alleen
op voordracht van burgemeester en wethouders, aan vaste
commissiën uit de leden op te dragen, om het dagelijksch
bestuur en dit zijn juist burgemeester en wethouders, in
het beheer van bepaalde takken van de huishouding der ge-
meente bij te staan (zoogenaamde commissiën van bijstand).
Van deze laatste is de burgemeester of een der wethouders
altijd voorzitter.

Zoo vindt men in sommige gemeenten commissiën voor
de geldelijke aangelegenheden, voor de strafverordenin-
gen, enz.

Wij merkten op dat hier sprake is van vaste commis-
siën. De regelen voor het benoemen van andere commissiën,
tot uitvoering van een bijzonderen last, worden door den
raad zelf bij het reglement van orde vastgesteld.

Het lidmaatschap van den raad is eene onbezoldigde be-
trekking; terecht, want zucht naar wezenlijk geldelijk voor-
deel mag geen gewicht in de schaal leggen bü het al of niet

aanvaarden van openbare bedieningen van dien aard. Boven-
dien, hoe meer onafhankelijke personen hoe beter. Toch
mogen anderen niet worden uitgesloten omdat de tijd voor
hen te kostbaar is en brengt de billijkheid soms het toeleggen
eener schadevergoeding mede. De wet heeft echter niet
gewild dat in dit opzicht verschil zou bestaan, en wanneer
de raad dit zoo bepaalt genieten daarom de leden, zonder
onderscheid, een zoogenaamd presentiegeld voor de zit-
tingen die zjj werkelijk hebben bijgewoond, als tegemoet-
koming voor het verlies van den tijd, in het belang der
publieke zaak besteed.

Dagelij ksch Bestuur. - Ambtenaren. -
Administratie.

Het zou volstrekt onmogelijk wezen, den gemeenteraad
steeds te doen vergaderen, steeds werkzaam te doen z\\jn,
en toch moet er een schier voortdurende werkkracht wezen,
die de zaken gaande houdt, die beheer voert en kleine dingen
regelt. De wet heeft dien bijzonderen werkkring opgedragen
aan het zoogenaamd dagelij ksch bestuur, dat gevormd
wordt door den burgemeester met twee of meer leden van
den raad, die den titel van wethouder dragen.

Dat zulk een dagelijksch beheer volkomen onmisbaar is,
blijkt terstond, wanneer men opmerkt wat de wet bijzonder
aan burgemeester en wethouders opdraagt. Het is voldoende,
er op te wijzen dat het dagelyksch bestuur belast is met
het uitvoeren der gemeentelyke verordeningen, die de raad
heeft vastgesteld; het houden van toezicht over de adminis-
tratie van den gemeente-ontvanger en op het beheer en het
onderhoud van alle plaatselijke werken en eigendommen, de
braudbluschmiddelen enz.; het benoemen en ontslaan van
ambtenaren ter secretarie en van wyk- en brandmeesters,
enz. Verder wordt al hetgeen ter overweging en beslissing
in den raad wordt gebracht, door het dagelyksch bestuur
voorbereid. Immers, de leden van den raad mogen wel uit

eigenhoofde voorstellen doen, van welken aard ook, of,
zooals men het uitdrukt, zy hebhen wel het recht van
initiatief, maar de regel is natuurlek dat de meeste voor-
stellen, inzonderheid de ontwerpen der eigenlijke gemeente-
lh\'ke wetten of plaatselijke verordeningen, uitgaan van
burgemeester en wethouders. Het is volstrekt geen vereischte
dat die ontwerpen of de voorstellen der raadsleden onver-
anderd worden goedgekeurd of wel verworpen. Elk lid van
den raad heeft het recht om veranderingen of bijvoegingen
voor te dragen, waarover dan op de gewone wijze wordt
heslist. Zulk een voorstel tot wijziging eener gedane voor-
dracht noemt men een amendement.

Het minste getal wethouders (in gemeenten van niet meer
dan twintigduizend zielen) bedraagt twee, het hoogste (in de
overige gemeenten) drie of vier. De helft hunner treedt om
de drie jaren af. In welke volgorde die aftreding plaats
heeft, bepaalt het lot. Intusschen zijn ook hier de af-
tredenden dadelijk herkiesbaar. Op den eersten Dinsdag in
September in de jaren 1896, 1899, enz. heeft door en uit de
leden van den raad de gewone verkiezing plaats van wet-
houders, die met dien dag hunne zesjarige bediening
neerleggen.

In vele gemeenten worden bijzondere afdeelingen der
werkzaamheden, die het voortdurend toezicht van een be-
paald deskundige vereischen, dan ook aan bepaalde wethou-
ders opgedragen; zoo heeft men b.v. een wethouder voor het
onderwijs, een ander voor de openbare werken, een ander
voor de geldmiddelen, een ander voor den burgerlijken stand.

Dit laatste punt vereischt eenige toelichting. Volgens
de burgerlijke wet bestaan in elke gemeente registers, die
voortdurend worden bijgehouden en waaruit met groote
zekerheid blijkt van alle plaats hebbende geboorten, huwe-
lü\'ken, echtscheidingen en sterfgevallen en van alle bn\'zon-
derheden welke daarop betrekking hebben. Deze nuttige
instelling, van Franschen oorsprong, levert zooveel zeker-
heid en gemak op, dat zg wel onmisbaar kan worden ge-
noemd en er zeker de meest mogelijke zorg aan behoort te
worden besteed. De ambtenaar nu, die met het bijhouden
dezer belangrijke registers wordt belast, en die, ofschoon de
taak zelf feitelijk meestal door anderen wordt waargenomen,
daarvoor verantwoordelijk is, noemt men ambtenaar van den
burgerlijken stand. Hij wordt door den gemeenteraad be-

noemd en uit de leden gekozen. De burgemeester echter,
ofschoon geen lid van den raad zijnde, is toch in deze be-
trekking altijd benoembaar. Meestal wordt dan ook de
burgemeester of een der wethouders voor de taak aangewezen.

Hoe gewichtig de werkkring van den gemeenteraad ook
zijn moge, hij is ondergeschikt aan de hoogere wetgevende
machten; bovendien moeten zijne besluiten aan het openbaar
belang bevorderlijk wezen en mogen geenszins, in strijd met
het algemeen, een bijzonder belang op den voorgrond stellen.
Voor de handhaving van dit beginsel waakt de burgemeester,
die elk door den raad genomen besluit, dat hij strijdig acht
met Rijks- of provinciale wetten of met het algemeen be-
lang, niet ten uitvoer brengt, maar aan den Koning tot
schorsing (tijdelijke buiten werking stelling) of vernietiging
voordraagt. De Gedeputeerde Staten der provincie zijn ver-
plicht den Koning daaromtrent van raad te dienen, en
wanneer na dertig dagen, volgende op de kennisgeving van
het voorgevallene door den burgemeester aan Gedeputeerde
Staten, geene schorsing of vernietiging door den Koniüg is
bevolen, moet het besluit van den raad worden ten uitvoer
gelegd.

Tot de bevoegdheden van den raad behoort mede het
benoemen en bezoldigen van gemeente-ambtenaren; doch
ook dit punt vereischt eenige toelichting.

De burgemeester is iu den eigenlijken zin des woords
geen ambtenaar der gemeente. Zijne bezoldiging wordt
onder goedkeuring des Konings door Gedeputeerde Staten der
provincie vastgesteld, maar komt ten laste der gemeentekas.
De raad wordt er over gehoord.

Is er in de gemeente een commissaris van politie, dan
wordt deze door den Koning benoemd en ontslagen. Zyne
bezoldiging, door den Koning geregeld, wordt mede door
de gemeente betaald.

De wethouders die, als raadsleden, evenmin gemeente-
ambtenaren z\\jn, genieten uit de gemeentekas eene jaarwedde,
die door Gedeputeerde Staten onder goedkeuring des Konings
wordt vastgesteld en die zn\' voor de helft ontvangen als vast
inkomen en voor het overige als presentiegeld, naarmate z|j

de vergaderingen van het dagelijkscli bestuur bijwonen, en
dus op dezelfde wijze als de leden van den gemeenteraad.

De dienaren van politie, onder welke benaming deze dan
ook voorkomen, worden door den burgemeester aangesteld,
de gemeenteveldwacht op het platteland door den Oommis-
saris des Konings in de provincie. De gemeente draagt
alweder de bezoldiging, die door den raad wordt vastgesteld.

Gemeente-ambtenaren, welke niet alleen uit de gemeente-
kas worden betaald, maar die ook bepaaldelijk door den
raad worden benoemd en ontslagen, zijn vooral de secretaris
en de ontvanger, en verder de ambtenaren bij de gemeente-
administratie, de raadsboden, de onderwijzers bij de gemeente-
scholen, de gemeente-geneesheeren. Hun traktement wordt
mede door den raad vastgesteld, behalve dat van den
secretaris en den ontvanger, hetwelk door Gedeputeerde
Staten wordt bepaald.

Ook is de raad soms geroepen om te voorzien in de ver-
vulling van andere bedieningen, waarvan de bekleeders niet
zoozeer als ambtenaren kunnen worden aangemerkt, omdat zij
minder in dienst der gemeente staan, zooals de leden van het
burgerlijk armbestuur.

Over twee der bovengemelde ambtenaren dient nog iets
naders te worden gezegd: den secretaris en den o n t-
vanger. De eerste voert, met uitzondering van de gelde-
lyke aangelegenheden, bijna het geheele beheer der gemeente
en van alles wat door de Rijkswetten aan de zorg der
gemeentebesturen is toevertrouwd. De ontvanger voert be-
paald de geldelijke administratie, onder bijzonder toezicht
van burgemeester en wethouders. Hij is verplicht om, tot
zekerheid van zijn beheer, een zakelijken borgtocht te
stellen, hetz\\j hyzelf zn\'ne goederen verbinde, hetzij een ander
dat te zynen behoeve doe. Onder zakelijke borgtochten ver-
staat men vooral het stellen van hypotheek op onroerende
zaken en het verbinden van kapitalen ingeschreven op het
grootboek der nationale schuld. In \'de gemeente waar de
ontvangst gering en de bezoldiging laag is, kan onder goed-
keuring van Gedeputeerde Staten genoegen worden genomen
met een persoonlijken borgtocht, die hierin bestaat, dat
een ander zich in het algemeen verbindt om de geldelijke
verplichtingen van den ontvanger na te komen, wanneer
deze zelf in gebreke is.

Ook de burgemeester eener gemeente kan tot secretaris
dierzelfde gemeente worden benoemd, en bovendien kan de-
zelfde persoon burgemeester, secretaris of ontvanger van meer
dan éene gemeente z\\jn, altbans wanneer de bevolking van elk
dier gemeenten niet meer dan vijfduizend zielen bedraagt,
de gemeenten aan elkaar grenzen en te zamen niet meer
dan tienduizend zielen bevatten.

De betrekkingen van secretaris en ontvanger derzelfde
gemeente kunnen niet door denzelfden persoon worden be-
kleed, dan alleen in gemeenten van niet meer dan v\\jf-
duizend zielen en mits de secretaris niet tevens burgemeester
zy, daar deze, als lid van het dagelijksch bestuur, op de
gemeente-administratie toezicht houdt.

Het is juist het geldelijk beheer, dat het nauwst tot de
gemeentelijke huishouding in betrekking staat. Zij heeft hare
inkomsten en uitgaven en zij heeft vaste regelen daarvoor, in
hoofdzaak door de wet bepaald. Wij merkten reeds op, dat
de gemeente ook eigen bezittingen kan hebben, die, b.v.
door verhuring of belegging, rente kunnen opleveren, doch
geen enkele gemeente kan daardoor alleen in haar onder-
houd voorzien. Trouwens, al ware dit zoo, dan nog zou de
administratie niet zoo heel eenvoudig zyn en toch eene
nadere beschouwing ten volle verdienen, met het oog op de
talrijke en onderscheidene uitgaven.

By die beschouwing zullen wij al dadelijk opmerken,
dat het niet alleen de gemeente-ontvanger is, wiens be-
moeiingen in deze zaak zyn betrokken.

Gemeentelijke Huishouding. - Begrooting.
Belastingen.

Het is alweer de gemeenteraad, die, met burgemeester
en wethouders, op de inkomsten en uitgaven der gemeente

rechtstreeks den meesten invloed uitoefent en die eigenlijk
geheel regelt.

Nimmer is het met volkomen zekerheid te zeggen, welke
de inkomsten en uitgaven der gemeente in een volgend
jaar zullen zyn, maar de wet heeft toch gewild dat men die
te voren zoo na mogelijk zal bepalen, om alle willekeur en
wanbeheer te voorkomen. Dit geschiedt door het maken
eener raming of zoogenaamde begrooting, welke vier
maanden vóór den aanvang van een nieuw jaar door
burgemeester en wethouders wordt opgemaakt en den raad
aangeboden.

Op die begrooting komen natuurlnk in de eerste plaats
de te verwachten ontvangsten voor, en daarom hebben wij
thans gelegenheid om even een overzicht te geven van het-
geen in de kas der gemeente vloeit of kan vloeien. Een on-
ingewijde zou allicht denken dat, daar de gemeente een
onderdeel van den Staat is, deze iaatste aan elke gemeente
slechts heeft uit te keeren wat zy\' noodig heeft. Wij willen
nu niet onderzoeken of dit denkbeeld ook geheel voor uit-
voering vatbaar zou wezen. Gedeeltelijk stemt het met de
werkelijkheid overeeu; doch over het algemeen moeten de
gemeenten in haar eigen onderhoud voorzien, en by de
gemeentewet is geregeld op welke wijze dit geschiedt.

Behalve de inkomsten uit eigen bezittingen, wordt het-
geen de gemeente behoeft hoofdzakelijk gevonden uit zoo-
genaamde plaatselijke belastingen, die voor een groot deel
in verband staan met de Rijksbelastingen.

Onder de voornaamste Rijksbelastingen rekent men: de
grondbelasting en de personeele belasting, die wij bij een
overzicht van de belastingheffingen in het algemeen nog
nader zullen ontmoeten.

De opbrengst der personeele belasting nu komt, sinds de
afschaffing der plaatselijke accijnzen, voor het grootste deel
aan de gemeenten, want deze kunnen over vier vyfde ge-
deelten van de opbrengst daarvan beschikken.

Verder mogen zy heffen veertig opcenten, d^,t wil zeggen
veertig percent, van de hoofdsom (de eigenlyke belasting)
der grondbelasting van gebouwen en tien opcenten van de
hoofdsom der grondbelasting van landerijen enz., benevens
een onbepaald aantal opcenten op de hoofdsom der reeds
genoemde personeele belasting, die het Ryk in de gemeente
heft. Deze laatste opcenten bedragen in sommige gemeenten
meer dan honderd.

Eindelijk kunnen, behalve eenige kleine heffingen, zooals

hondenbelasting en vergunningsrechten, ook nog zoo-

fenaainde hoofdeln\'ke omslagen of andere plaatselijke directe
elastingen worden ingesteld, die daarin bestaan, dat de
belastingschuldige ingezetenen, in evenredigheid van hun
vooronderstelde draagkracht, eene zekere som in de gemeente-
kas storten.

In den laatsten tyd verkeeren de geldmiddelen van onder-
scheidene gemeenten in vrij treurigen toestand en het is
zeer noodig daarin eene andere regeling te brengen. Van
de genoemde bronnen van inkomst is wat de gemeente van
het personeel trekt verweg de voornaamste, en hieruit volgt,
dat in plaatsen waar weinig of geen e vermogende lieden
wonen, waar men zeer eenvoudig leeft en waar dus de per-
soneele belasting (zooals men weet eene belasting op huur-
waarde, deuren, vensters, haardsteden, mobilair, enz.) weinig
oplevert en ook niet veel door middel van hoofdelijke
omslagen kan worden verkregen, de kunst om rond te komen
niet altijd zoo gemakkelijk te beoefenen is.

Toen in 1865 de zoogenaamde accijnzen of belastingen op
artikelen van verbruik als gemeentebelastingen werden afge-
schaft, moesten de gemeenten daarvoor eene vergoeding
hebben. De afschaffing zelve was zeer toe te juichen, want
alle accijnzen geven aanleiding tot den onzedelijken smokkel-
handel en maken de levensbehoeften duurder, meest ten
nadeele der lagere volksklassen, waar men by kleinere hoe-
veelheden koopt. Maar de gemeenten konden die bron niet
missen en men gaf ze een aandeel in de opbrengst der
personeele belasting. Echter werd hierdoor slechts een deel
der gemeenten gebaat. Immers, in de eene gemeente wordt
in verhouding tot het gezamenlijk bedrag der belastingen
veel personeel opgebracht, ia de andere weinig; waar weinig
opgebracht wordt ontvangt de gemeente ook minder en toch
wordt wellicht in diezelfde gemeente zeer veel opgebracht
aan grondbelasting, waardoor de gemeentekas echter minder
gebaat wordt. Sommigen willen dan ook het bedrag, dat
het Rijk aan de gemeente uitkeert, niet hoofdzakelijk afhan-
kelü\'k stellen van de opbrengst van het personeel alleen,
maar ook een grooter aandeel in de opbrengst der grond-
belasting toekennen.

Bovendien acht men het wenschelijk, de invoering van
nog meer bijzondere plaatselijke belastingen mogelijk te
maken, en als zoodanig worden meestal genoemd: de ver-
mogensbelasting, de verteringsbelasting, de bedryfsbelasting
en het debietrecht.

De hoofdelijke omslag of plaatselijke directe belasting,
welke thans in de gemeentewet is toegelaten, neemt veelal den
vorm aan eener bepaalde inkomstenbelasting, dat wil zeggen,
men betaalt een zeker percent van zyu werkelijk inkomen,
volgens eigen aangifte of naar schatting. Maar er is veel
getwist over de vraag, aan welken vorm van belasting
de voorkeur moet worden gegeven: aan den aanslag naar
het werkelyk inkomen of aan dien naar het werkelijk
vermogen, en daarom zou men dan de gemeente tusschen
die beide soorten een keus willen laten doen.

Wat een verteringsbelasting is begrypt men ge-
makkelijk, wanneer wij opmerken, dat tot die soort de
personeele belasting gerekend wordt. Duze heffing is er dus
eene naar den uitwendigen staat, den uiterlijken schijn en, wij
mogen er wel bijvoegen, wat men, althans bij de personeele be-
lasting, daaronder ten onrechte verstaat. Immers, door b.v.
huurwaarde, deuren, vensters en haardsteden te belasten,
belast men met den uiterlijken staat tevens lucht en licht
en andere noodwendigheden, en verder datgene wat uood-
zakelijk is om het hoofd te bieden aan de eischen van den
tijd en de mededinging. Om die reden en andere dergelijke
bestaan tegen alle verteringsbelastingen gegronde beden-
kingen.

Ook tegen de bedrijfsbelasting bestaan ernstige be-
zwaren. Men verstaat hieronder vooral eene belasting op
ondernemingen van handel en nijverheid, uitgeoefend in
winkels, fabrieken, werkplaatsen, kantoren en magazijnen
binnen de gemeente; maar zoowel in deze als in de verte-
ringsbelasting kan men gemakkelijk, en dit is dan ook
veelal een hoofddoel van die heffingen, hen aanslaan, die
in de gemeente het belastbaar bedrijf uitoefenen, zouder er
werkelijk te wonen. Dit is een gevaarlijk beginsel, want
zoo gaat de eene gemeente feitelyk belasting heffen van de
inwoners van andere gemeenten. Bovendien houdt men te
weinig de eenheid van belangen en den nauwen samenhang
der dingen in het oog. Men zegt: het is billijk dat de
gemeente, die zich bijzondere uitgaven voor handel en nij-
verheid getroost, ook hen in de lasten aanslaat, die, of-
schoon elders wonende, daarvan mede genieten. Maar ook
deze redeneering kan niet geheel opgaan, want wat de
gemeente schijnbaar ten gerieve van handel en nijverheid
alleen doet, is niet minder in het belang van het algemeen,
en nooit is het juist uit te maken, wie er door gebaat
worden en in hoever; terwyl het ook volstrekt onbewijsbaar

is dat de uitwonende handelaar van de voordeel en geniet
zonder wederkeerig de gemeente te bevoordeelen.

Debietrechten hebben het doel om sommige gemeenten
in de gelegenheid te stellen, meer voordeel te trekken van
het vreemdelingenbezoek. Juist daarom is ook deze belas-
ting bedenkelijk, daar men, door ze te heffen, de beteekenis
van het vreemdelingenbezoek miskent. Het is onbetwist
dat de stroom van vreemdelingen, die ons land bezoekt,
door het verbruik van eene verbazende hoeveelheid spijs en
drank en den aankoop van allerlei zaken, de inkomsten van
het volk zeer verhoogt. En zal men nu zeggen: er valt
van die vreemdelingen nog meer te trekken; laten wij halen
wat wü kunnen ?" Dit zou zijn de bekende spreuk toepassen ,
dat men de belastingschuldigen moet knijpen zoolang ze
niet schreeuwen, maar het zou tevens wezen onbillyk en
onpraktisch. Men rekent den vreemdeling voor zijn verblijf
en zn\'ne verteringen wat men maar eenigszins kan. De
meeste artikelen zijn bovendien reeds belast. Wy\'n, bier,
suiker en vleesch zijn belast. Gedistilleerd is zwaar belast.
De verkoop in het klein van sterken drank is belast. Nu
zou de gemeente nog eens gaan belasten den verkoop in het
klein van artikelen als tabak en sigaren, bier, limonade, enz.
Maar daardoor zullen dan toch ook de ingezetenen worden
getroffen, en deze zullen meestal betalen van hetgeen reeds
door andere Rijks- en gemeentebelastingen is bezwaard.

Alleen de inkomstenbelasting is werkelijk te ver-
dedigen, omdat in deze elk zooveel mogelijk in de kosten
der huishouding kan bijdragen naar gelang van zyne draag-
kracht.

Bij de bespreking der algemeene Rijksbelastingen vinden
wy nog gelegenheid om op dit punt terug te komen. Wy
mogen ons thans geene verdere uitweiding veroorloven, daar
het eigenlijk de begrooting van ontvangsten en uitgaven is,
die ons bezighoudt.

Wij hebben met het bovenstaande de ontvangsten op
de gemeente-begrooting of zoogenaamde baten overzien en
keeren dus nu het blaadje om.

Begrooting. Toezicht der Begeering.
Armwezen.

Wat de begrooting der uitgaven bevat behoeft nauwln\'ks
vermelding, ofschoon de gemeentewet het in alle byzonder-
heden opnoemt, om daardoor uit te maken wat op de raming
moet voorkomen, hoewel nog vele andere uitgaven, in de
wet niet vermeld, noodig z\\jn. Worden, tengevolge der
algemeene wetten van het Ryk, aan de gemeente uitgaven
opgelegd, dan moet ook daarvoor een post worden uitge-
trokken, en wanneer de raad dit niet doet, dan geschiedt
het door Gedeputeerde Staten der provincie, want de
begrooting is aan de goedkeuring van dit lichaam onder-
worpen.

Welke kracht heeft eene begrooting? Moet er juist
worden uitgegeven wat er op vermeld is¥ Natuurlijk niet.
Maar mag men meer uitgeven; mag de begrooting worden
overschreden ?

De wet geeft op die vraag het antwoord. Buiten de
begrooting kan geene uitgaaf geschieden dan met machtiging
van Gedeputeerde Staten. Slechts in buitengewone gevallen
van dringenden spoed kan de raad tot zulke uitgaven be-
sluiten, mits terstond de zaak zelve en de reden waarom
zoo gehandeld is aan Gedeputeerde Staten worden medege-
deeld, met aanduiding van den post van ontvangsten,
waaruit de hoogere uitgaaf moet worden gevonden. B\\j-
zondere uitgaven, welke bestreden worden uit posten, die
binken niet noodig te zijn, of uit den post voor onvoorziene
uitgaven, die altijd op de begrooting moet voorkomen,
hebben trouwens dikwüls plaats. Er geschiedt dan op de
begrooting afschrijving van posten of overschrijving van den
eenen post op den anderen. Dit kan echter niet of er moet
machtiging toe verleend zn\'n bij de begrooting zelve of bij
een afzonderlek raadsbesluit, dat door Gedeputeerde Staten
moet worden goedgekeurd; en om de af- en overschrijving,
waartoe bn\' de begrooting machtiging is verleend, te doen
plaats hebben, behoeven burgemeester en wethouders, die
de begrooting feiteln\'k uitvoeren, in ieder geval toestemming
van den raad.

Bij de begrooting worden de inkomsten en uitgaven dus
slechts geraamd, maar het dagelijksch bestuur moet van de
werkelijke ontvangsten eu uitgaven wel degelijk rekening
en verantwoording doen.

Intusschen is de gemeente-ontvanger belast met de in-
vordering van alle baten en het doen van alle betalingen.
Deze betalingen geschieden op bevelschriften of zoogenaamde
mandaten, geteekend door den voorzitter van het college
van burgemeester en wethouders, met een der wethouders.
Door den ontvanger wordt jaarlijks rekening gedaan aan
het dagelijksch bestuur, dat van zijne zijde, binnen zeven
maanden na afloop van elk dienstjaar, rekening en verant-
woording doet aan den raad. Zij li^t voor het publiek ter
lezing en wordt algemeen vei\'krijgbaar gesteld. Zij wordt
door den raad onderzocht en voorloopig vastgesteld, maar
moet daarna door Gedeputeerde Staten voorgoed (definitief)
worden vastgesteld, en door deze vaststelling worden
gemeente-ontvanger en burgemeester en wethouders van
hunne verantwoording over het vorige dienstjaar ontheven
(gedechargeerd).

In den loop onzer schetsen van de gemeentelijke huis-
houding zien wij zoo telkens eene hoogere macht of hoogere
machten over de aangelegenheden der gemeente beslissen,
een noodzakelijke maatregel voor den geregelden en on-
gestoorden gang van zaken. Onder die hoogere machten
nemen de Gedeputeerde Staten der provincie eene voorname
plaats in, en eene afzonderlijke afdeeling van de gemeente-
wet is dan ook gewijd aan de besluiten der gemeente-
besturen, die aan de goedkeuring van Gedeputeerde Staten
onderworpen zijn. Hiertoe behooren vooral: het aangaan
van geldleeningen, het als eigenares beschikken over de
voornaamste eigendommen der gemeente, het aanvaarden
van legaten of schenkingen, het ondershands verhuren of in
gebruik geven van gemeente-eigendommen en aanbesteden
van werken of leverantiën en h°c voeren van rechtsgedingen.
De weigering van Gedeputeerde Staten, om een besluit goed
te keuren, is in hooger beroep aan de uitspraak des Konings
onderworpen. Dat de gemeentelijke begrootingen van in-
komsten en uitgaven mede de goedkeuring der Staten
behoeven, hebben wij reeds opgemerkt. Ook het invoeren,
wijzigen of afschaffen van plaatselijke belastingen ver-

eischt de tussehenkomst der Staten, die de daartoe strek-
kende besluiten der gemeentebesturen aan den Koning ter
goed- of afkeuring voordragen. Wij zien uit een en ander,
dat de provinciale besturen in het beheer van de financiën
der gemeente vooral zeer nauw betrokken zijn.

Overal zien wh\' er de bewijzen van, dat het bestuur der
gemeente aan de hoogere en algemeeue wetgeving onder-
worpen is. De Rijkswetten verplichten haar om onder-
scheidene instellingen of inrichtingen te hebben, die nu
eens betrekking hebben op het zedelijk doel van den Staat,
dan weer op het stoffelijk belang der maatschappij.

.Zoo zouden wij hier al dadelijk gelegenheid hebben om \'
te spreken over het onderwijs. Maai* bet onderwijs wordt
meer in het bijzonder als eene Rijkszaak beschouwd en bij
een later overzicht van het Rijksbestuur is die bespreking
dus meer op haar plaats.

Als het ware naast de plaatsen, waar de jeugd voor het
maatschappelijk en daardoor ook voor het staatsburgerlijk
leven wordt opgeleid, vinden wij de inrichtingen ten be-
hoeve van hen die, door het gemis eener voldoende maat-
schappelijke stelling, van het staatsburgerlijk leven grootendeels
zijn uitgesloten. Wij bedoelen die van weldadigheid.

Het bestaan eener klasse van armen, het zoogenaamd
pauperisme, schijnt wel onafscheidelijk aan het bestaan
van eiken Staat verbonden te zijn. Nevens hen, die moed-
willig of door onachtzaamheid lijden, zullen wel steeds
slachtoffers van het ongeluk en van minder gunstige maat-
schappelijke toestanden gevonden worden. In ons vaderland
was liefdadigheid steeds een hoofdtrek der burgers, maar de
Staat schoot wel eens in zn\'n taak te kort, en terecht
schreef dan ook de staatsregeling van 1798 voor, dat het
vertegenwoordigend lichaam het armbestuur over de geheele
republiek zou regelen. Toch hebben wij vóór 1854 geen wezen-
lijke armwet gehad. De grondwet van 1848 schreef voor, dat het
armbestuur een onderwerp van de aanhoudende zorg der
regeering zou zn\'n en door eene wet moest worden geregeld.
Deze is daarna, den 28 Juni 1854, tot stand gekomen en
b\\j eene latere wet van 1 Juni 1870 gewijzigd. Deze wetten
regelen in hoofdzaak de zoogenaamde burgerln\'ke armbesturen,
die door de gemeenten, althans hoofdzakelyk door de ge-
meenten, worden opgericht.

De geest en het beginsel der armenwet zijn deze: de
armverzorgiug in liet algemeen moet worden overgelaten
aan kerkelijke en bijzondere instellingen; het bur-
gerlijk armbestuur is tot leniging der armoede geroepen,
waar van kerkelijke of particuliere zijde geen onderstand te
bekomen is.

Er bestaan ook wel andere dan gemeentelijke instellingen
van armverzorgiug, maar de gemeentelijke armbesturen treft
men alom aan. Somtijds zijn deze van gemengden aard, dat
wil zeggen: gedeeltelijk beheerd door de gemeente, ge-
deeltelyk door de kerk of bijzondere personen; op deze en
op de zuiver burgerlyke is de wet vooral toepasselyk.

De Regeering doet jaarlijks van den toestand van het
armwezen en hare werkzaamheden op dit gebied een verslag
aan de Staten-Generaal; daarom moeten de besturen van
alle instellingen van weldadigheid van hunne z\\jde de
noodige opgaven aan den Minister van Binnenlandsche
Zaken doen. De kerkelijke en particuliere instellingen, die
veelal door de openbare liefdadigheid in staat gesteld worden
om hare taak naar eisch te vervullen, zn\'n ten gerieve der
ingezetenen beperkt in de vrijheid tot het houden van
openbare collecten enz., die niet mogen plaats hebben dan
na kennisgeving aan het gemeentebestuur, dat zelfs, be-
houdens beroep op den Koning, de inzameling kan stuiten.
Alleen collecten in de kerken en die voor instellingen eener
kerkelijke inrichting, enkel aan de huizen der lidmaten van
het kerkgenootschap, zijn geheel vrn\'.

De burgerlijke armbesturen worden door den raad der
gemeente benoemd en zijn aan dezen rekenplichtig. Die
besturen hebben soms bepaalde afgezonderde fondsen te
hunner beschikking; anders komen de uitgaven, als alle
andere kosten der gemeente, ten laste der gewone be-
grootiug. Voor vele gemeenten is het armbeheer een
drukkende last, die een betere regeling van het inkomen
mede zeer wenschelijk maakt. Er is echter voor sommige
een tijd van zwaarder druk geweest, toen de kosten van
verpleging van eenen arme, door eene gemeente, terug-
gegeven werden door die waar de arme zn\'n wettige woon-
plaats (domicilie van onderstand) had. Zeer vele armen, in
de groote steden aan het armbestuur vervallen, bleven
voortdurend ten laste van het platteland. Thans blh\'ven de
kosten der verpleging van eenen arme, die ergens wordt
bedeeld, ten laste van die gemeente en teruggaaf (restitutie)
heeft niet meer plaats.

In de besturen der gemengde instellingen van weldadig-
heid wordt ook ten deele door de gemeente voorzien.



		Uit de

		HOM W DEN STAAT.

		SCHETSEN

		DOOR

		H. M. J. WATTEL.

		SCHOONHOVEN, S. & W. N. VAN NO O TEN. 1895.



		48

		geeiie andere colleges, wat uitgebreidheid en belangrijkheid van werkkring betreft, met de Gedeputeerden der gewesten kunnen worden vergeleken.

		Feitelijk worden de meeste werkzaamheden natuurlijk niet door Gedeputeerde Staten zelven verricht. De ambtenaren en bedienden der provinciale griffie zijn daarvoor aangewezen. De eerste ambtenaar is de griffier, wiens betrekking door de wet zelf in hoofdtrekken is geregeld, doch die voor het overige zijne instructie van de Provinciale Staten ontvangt. Hij wordt dan ook door deze op voordracht van Gedepu- teerdeu benoemd en woont waar de Staten vergaderen. Voor het overige worden de ambtenaren en bedienden ter griffie door Gedeputeerde Staten benoemd op voordracht van den Commissaris, en deze heeft over de geheele provinciale griffie het oppertoezicht.

		XII. Het Rijk. De Regeeringsvorm. De Troonopvolging. Tot dusver behandelden wy de wijze waarop de onder- deelen, waarin de Staat voor het burgerlijk bestuur gesplitst is, door de wetten is geregeld. Van die onderdeden klimmen wij op tot het groote geheel en naderen dus tot het Rüks- bestuur zelf: niet het minst belangrijke gedeelte onzer schetsen. Het Rijk der Nederlanden, zooals het sinds 1815 bestaat, is een constitutioneel Koninkrijk, thans onder bestuur van onze jeugdige Koningin Wilhelmina. Dat wij, niettegenstaande de Regeering thans berust in handen eeuer Koningin, voortdurend zullen blijven spreken van den Koning, teuzy bepaaldelijk de persoon der Koningin mocht worden bedoeld, is reeds vroeger gezegd. Intusschen mogen wij hier wel even opmerken, dat volgens eene daartoe vastgestelde wet, zoolang eene Koningin regeert, ook het woord Koningin moet worden gebezigd in alle wettelijk vastgestelde formulieren, ambtstitels en officiëele (ambte- lyke) benamingen, waarin het woord Koning voorkomt. Er



		66

		bevatten dus eene tijdelijke kieswet, waarin voorloopig als vereisclite om kiezer te zyn, alleen de voldoening eener matige belasting gesteld is, hetzij dan dat men die belasting zelf betaalt, hetzij dat men een huis of gedeelte daarvan be- woont, dat niet afzonderlijk in de belasting wordt aan- geslagen, doch waarvan dan toch een zeker bedrag betaald wordt. Deze personen storten de vereischte som middellijk, de anderen onmiddellijk.

		De Tweede Kamer is de zoogenaamde Kamer van honderd; dat wil zeggen: er zijn honderd leden, die om de vier jaren allen tegelijk aftreden en die gekozen worden in vaste districten, waarin het laud voor deze keuze is ver- deeld. Deze districten zijn bijna allen enkelvoudig; dit be- teekent dat in elk district slechts een persoon gekozen wordt. Van dezen regel zijn alleen uitgezonderd: het district Amster- dam, bevattende de gemeenten Amsterdam en Nieuwer- Amstel, waarin negen leden worden gekozen; Rotterdam met Oapelle aan den IJsel, waarbinnen de keuze voor vh\'f leden wordt uitgebracht; \'s-Gravenhage, dat drie leden afvaardigt; Groningen en Utrecht, beide met eenige om- liggende gemeenten, welke districten ieder twee leden aan- wijzen. Dientengevolge zyn er niet honderd maar slechts vier-en-tachtig districten. Velen wenschen ook de genoemde meervoudige districten in enkelvoudige te splitsen, omdat over het algemeen dit stelsel nu eenmaal is aangenomen en er geene afdoende redenen bestaan om daarin juist voor de groote gemeenten verandering te brengen of liever, uit- zonderingen te laten bestaan. Bij de te verwachten nieuwe kieswet zal in dit punt van zelf worden voorzien.

		De verkiezingen voor de leden der Kamer van honderd hebben plaats op den tweeden Dinsdag der maand Juni. De aftreding der leden heeft plaats op den darden Dinsdag in September. Zoowel hier als met betrekking tot alle der- gelijke lichamen zijn de aftredenden steeds herkiesbaar. De vereischte ouderdom voor het lidmaatschap is dertig jaar, terwjjl bij de Provinciale Staten slechts de vijf-en-twintig- jarige, bij de gemeenteraden slechts de drie-en-twintigjarige leeftijd verlangd wordt. De Eerste en Tweede Kamer stemmen in dit opzicht overeen.



		85

		Toen de bespreking van de voorrechten of prerogatieven der kroon ons bezighield, hebben wy ook melding gemaakt van het recht van gratie, dat de Koning bezit. De aard van dit recht wordt veelal geheel verkeerd opgevat. Het doel der gratie is geenszins om uit medelyden of\' grootmoe- digheid kwijtschelding van strafte verleenen, maar integendeel om by te dragen tot eene goede en juiste rechtspleging. Wij wezen er reeds op, dat de rechter aan de wet is gebonden en. de inuerlyke waarde of billijkheid ervan niet beoordeelen mag. Vandaar dat er zich gevallen kunnen voordoen, dat een vonnis berust op wetsbepalingen, die op een gegeven oogenblik, of in bepaalde omstandigheden, uit een oogpunt van billykheid niet konden worden toegepast. Nu kan de Koning het evenwicht tusschen het recht en de billijkheid door gratie, dat wil zeggen door kwytscheldiug of vermindering van straf (want het recht van gratie ziet natuurln\'k alleen op strafvonnissen), herstellen, na in- gewonnen bericht van het daartoe door de wet aangewezen rechterlijk college.

		By de onderscheidene rechterlijke colleges ontmoeten wij nog andere personen dan de rechters en leden van het open- baar ministerie, namelyk de griffiers, de advocaten en procureurs en de deurwaarders. De eerstgenoemden zijn aangewezen tot het administratief gedeelte der rechterlijke taak; de advocaten treden op als rechtsgeleerde raadslieden en verdedigers der partijen en beklaagden; terwijl de procureurs, in burgerlijke en handels- zaken, bij de rechtbanken en hoogere colleges, namens partyen, die daar in \'t algemeen niet in persoon verschijnen, de vormen in acht nemen door de wet by de rechtspleging voorgeschreven. Voor de kantongerechten verschynen par- tyen in persoon of door gemachtigden. De deurwaarders zyn beambten, door wier tusschenkomst de door de wet vereischte gerechtelijke aanzeggingen plaats hebben, waarmede elk rechtsgeding of proces aanvangt en die ook in vele andere gevallen noodig zyn of gewenscht kunnen wezen.

		Bij eene vroegere gelegenheid werd reeds melding ge- maakt van de zoogenaamde administratieve rechtspraak,



		8G

		die niet opgedragen is aan de rechterlyke macht. Uit de rechten en verplichtingen der burgers tegenover den Staat en zijne onderdeelen, kunnen even goed geschillen ontstaan als uit die tusschen de burgers onderling, b.v. in zake van belasting, van militie enz., en ook uit de verhouding tus- schen verschillende bestuurslichamen onderling. In die ge- vallen is door de wet aangewezen aan wiens beslissing de zaak onderworpen is, b.v. aan die van den gemeenteraad of van Gedeputeerde Staten en met hooger bereep op den Koning, na ingewonnen advies van den Raad van State. Het zou intusschen zeer gewenscht wezen dat in die zaken meer eenheid bestond en dat een bepaald college belast werd om dergelijke geschillen in het hoogste ressort te beslissen. De grondwet wil dit ook en heeft eenige regels voor- geschreven voor de samenstelling van zulk een hof, indien dit te eeniger tgd werkelijk tot stand mocht komen.

		Boven hebben wy opgemerkt, dat de strafwetgeving in militaire zaken volgens de grondwet in een algemeen wetboek moet worden vervat. Ook moet de wu\'ze van rechts- pleging door eeiie wet worden geregeld. De tegenwoordige regeling is gegrond op eenige wetten, meestal van vroegere dagteekening, en eischt dringend herziening. Wat het krygs- volk betreft, dit staat terecht voor krijgsraden en in hooger beroep voor het Hoog Militair Gerechtshof te Utrecht, dat ook in eersten aanleg vonnis velt over de straf- bare feiten door hoofd-officieren begaan. Bij de schutterij bestaan voor de berechting der strafbare feiten zoogenaamde schuttersraden, van wier uitspraken hooger beroep bestaat by Gedeputeerde Staten der provincie.

		Er bestaat een zeker verband tusschen de nu door ons besproken rechterlijke macht en de politie, inzonderheid de Rijkspolitie, omdat de taak der politie niet alleen be- staat in het bewaren van rust en orde, maar ook daarin, dat zy de justitie of rechterlijke macht behulpzaam is, waar het op de feitelijke uitoefening van het recht aankomt. Wy onderscheiden de politie in gemeente- en Rn\'ks- politie. De eerste is die, welke in dienst der gemeente is en daar hoofdzakeln\'k de orde handhaaft en van de over-



		VOORBERICHT.

		De populaire schetsen van staatsinrichting, in deze bladzijden vervat, verschenen aanvankelijk als extra-feuilleton in het Nieuws van den Dag, en vonden algemeenen bijval. Toen het bleek dat die belangstelling van blijvenden aard was, gaf de Directie, op verzoek van den auteur, op hoogst welwillende wijze toestemming tot overdruk. Waar het noodig bleek is de tekst aangevuld en met den tegen- woordigen toestand in overeenstemming gebracht. Schrijver en Uitgever vertrouwen met de herziening en de uitgave in dezen vorm, een nuttig en velen welkom werk te hebben verricht, Sassf.nheim en Schoonhoven, Mei 1895.



		5

		bestaande te behouden en niets op te offeren aan het al- gemeen, waren van dat alles de oorzaak. Zóo kon men op de gebrekkige grondwet der Unie niet voortbouwen en zij, die iets van de historie kennen, weten hoe dit alles ten slotte leidde tot een toestand van onhoudbare verwarring en regeeringloosheid.

		Is het waar, wat de schoone spreuk zegt, dat de wereld- geschiedenis het wereldgericht is, dan moest een volk, dat na een zoo glorierijk verleden zijn beste belangen zóo ver- waai\'loosd had, door een tijdperk van harde beproeving gelouterd en tot meerdere zucht naar eenheid en overeen- stemming worden aangespoord.

		II. Staatkundige Geschiedenis na de Omwenteling.

		De ernstige verbetering van regeeringsvormen en maat- schappelijke toestanden kon men desnoods nog met geweld tegenhouden, maar het doorbreken van nieuwere denk- beelden en den wensch naar verandering nooit De natuur- lyke ontwikkeling gaat van zelve voort. Zóo was het ook in de dagen der Vereenigde Nederlanden, inzonderheid in de laatste dagen der achttiende eeuw. Tegenover de ver- stokte zucht naar behoud, stond de eisch van verbetering en aaneensluiting met klimmenden aandrang, nog gesteund door armoede en groote maatschappelijke rampen. Als de beker vol is doet een druppel dien overloopen. Vandaar dat de omwenteling met geweld bracht wat anders niet te bereiken was. Maar, zooals het met elke omwenteling gaat, zij brak te veel af en bouwde aanvankelijk te weinig op. Toen in 1789 de verschrikkelijke revolutie in Frankryk een einde maakte aan het wanbestuur der Fransche Koningen en hunne regeeringslieden, gaf dit ook hier het sein tot eene gelukkig niet zeer bloedige revolutie, eigenlyk een



		9

		Toen, nadat in 1840 eenige onbeduidende wijzigingen waren aangebracht, kwam, grootendeels door de persoonlijke tusschen komst van Willem II, die daarmede eene echt koninkln\'ke daad verrichtte, de groote grondwetsherziening van 1848, die bijna geheel de wenschen van het volk be- vredigde en waaruit zeer veel goeds is geboren. De invloed, vooral het toezicht van het volk op de regeering, werden aanmerkelijk grooter; de zelfstandigheid van provinciën en gemeenten werd uitgebreid zonder benadeeling van de een- heid van den Staat; de verhouding tusschen de verschillende staatsmachten en het geldelijk beheer werden op vaster voet geregeld, eene passende uitbreiding werd gegeven aan de volksvrn\'heid; de wetgeving werd aanzienlyk verbeterd. En later is op dien grondslag voortgebouwd. Laatstelijk is in 1887 de nog altijd bestaande grondwet van 1815 weer door eene wijziging tot verdere ontwikkeling gebracht.

		Waar wy nu in een reeks van opstellen een blik wen- schen te slaan in de belangrijke huishouding der gemeenten, het provinciaal beheer en het groote Rijksbestuur, daar zal ons van zelf binken hoe krachtens de grondwet, zooals die nu bestaat, de betrekking der staatsmachten is geregeld, hoe in alle behoeften wordt voorzien en waarover de zorg voor de groote huishouding van den Staat en zyne onderdeelen zich uitstrekt.

		III. De Gemeenten.- De Uitvoerende en Wetgevende Macht. Burgerlijke- en Burgerschapsrechten. De staatsregeling van 1798 verdeelde het grondgebied des lands in departementen en gemeenten, ter betere uit- oefening van het bui\'gerlijk bestuur. De splitsing in gemeenten, de voornaamste onderver- deeliug van het Ryk, treffen wy dan ook nog heden ten dage aan, en z\\j is voorzeker onmisbaar. De grenzen der



		14

		rechten; zoo kunnen burgerlijke en burgerschapsrechten verloren worden tengevolge van een strafvonnis, en elk verlies van dien aard maakt soms wel wat overdreven de stembus voor een burger ontoegankelijk.

		IV. Verkiezingen in het algemeen. - Voor den Baad in het bijzonder. Lidmaatschap. Er is echter nog een vereischte, om als kiezer voor den raad der gemeente op te treden, een vereischte dat wn\' nog niet noemden, omdat het eene meer nauwkeurige op- merking vordert. Tot aan de grondwetsherziening van 1887 moest men, om kiezer te zijn, eene zekere som betalen in de grond- belasting, de personeele belasting of het patentrecht. Het te betalen bedrag was echter niet in alle gemeenten even hoog. In de groote steden was die som (de zoogenaamde census) hooger dan in de kleinere enz., en die census was zoo hoog gesteld, dat het aantal burgers, bevoegd om aan de verkiezingen deel te nemen, over \'t algemeen betrek- keiijk zeer gering was. Het mocht met recht een be- denkelijk stelsel heeten, dat op geheel onjuiste voorstellingen berustte. Wie meer betaalt, zoo redeneerde men ongeveer, heeft ook meer belang dan h\\j die minder opbrengt. Die b. v. een groote handelsstad bewoont, zoo dacht men verder, en weinig ontwikkeld is, zal doorgaans toch wel ongeveer zooveel belasting betalen, als die meer ontwikkeld is, doch in eene kleinere plaats of op het platteland leeft; want in grootere plaatsen woont men kostbaarder en drn\'ft zyne zaken op meer uitgebreide schaal. Daar nu ook de ontwikkelde meer recht moet hebben dan de niet of minder ontwikkelde, moet in de grootere plaatsen de census hooger zyn. Het voornaamste bezwaar tegen dit onhoudbaar stelsel was ongetwijfeld gelegen in de omstandigheid dat, zooals w\\j reeds opmerkten, een zoo gering aantal personen .werd toegelaten. Om deze en andere redenen is bjj de laatste grondwets-



		18

		V. De Burgemeester als Raadslid. "Plaatselijke Eigen- dommen en Wetgeving. Huishouding. Wanneer uien het volgende bedenkt, valt het gemakkelijk om over de stelling van den burgemeester, die tevens lid van den raad is, eenigszins te oordeelen. Het is volkomen waar, dat hij door het vertrouwen der kiezers het lidmaatschap verwierf, maar dit vertrouwen geldt zijn persoon, niet zu\'n ambt. De burgemeester, die vanwege den Koning de gemeente be- stuurt, is voorzitter van den raad en bovendien van een ander college, dat van burgemeester en wethouders, waarvan de voorstellen, die de raad moet behandelen, hoofdzakelijk uit- gaan. Vooral in laatstgemelde betrekking is zijn invloed groot en nu brengt hij in den gemeenteraad nog eens stem uit, misschien wel de beslissende stem, over diezelfde voorstellen. Strookt wat de raad beslist niet met zijne zienswyze, dan is er allicht een grond te vinden om de vernietiging van het be- sluit aan den Koning voor te dragen. Wij komen op dezen laatsten maatregel nog nader terug, doch wn\'zen er ook thans reeds op, om te doen uitkomen dat in het algemeen vele redenen bestaan, om den burgemeester zyne eigen- aardige stelling in de gemeente geheel zuiver te doen be- waren. Alleen voor zeer kleine gemeenten, vooral ten platten lande, moet soms het bezwaar zwichten voor een ander: dat daar namelijk de keuze van een genoegzaam aantal geschikte personen niet altijd even licht valt.

		De gemeente is slechts een onderdeel van het groote geheel des Rijks en tevens een deel van eene provincie of gewest. Het spreekt wel van zelf, dat de algemeene Rijks- wetten en de provinciale verordeningen (waarover wy later uitvoeriger spreken) ook betrekking kunnen hebben op het gemeentelijk leven. Voor het overige geldt de regel, dat de gemeente zichzelve bestuurt, mits zy zich gedrage naar de algemeene regelen, die de gemeentewet en de grondwet hebben gesteld en onder voorwaarde dat hare besluiten niet met hoogere wetten in strn\'d zn\'n. De regeling en het bestuur



		22

		VI. De Gemeenteraadsleden en hun mandaat. Ver- gaderingen van den Baad. Wanneer eene verkiezing yan leden yoor den gemeente- raad heeft plaats gehad, moeten eenige formaliteiten worden vervuld, die voor deze gelegenheid door de wet worden ge- eischt. Vooreerst moeten de zoogenaamde geloofsbrieven der nieuw inkomende leden door den raad worden onder- zocht. Onder geloofsbrieven verstaat men zoodanige stukken, waaruit blijkt van de gedane keuze en van de bevoegdheid om de betrekking van raadslid te bekleeden. Worden deze niet in orde bevonden en weigert de raad toelating, dan kan eene hoogere beslissing, van Gedeputeerde Staten, worden gevraagd; doch ook bij gunstige beslissing van den raad kunnen de burgemeester en elk der raadsleden zich op die wijze tegen de toelating verzetten. De eindbeslissing is in beide gevallen aan den Koning. Bij het aanvaarden van het lidmaatschap zijn de leden van den raad verplicht in handen van den voorzitter den zoogenaamden zuiveringseed af te leggen, dat wil zeggen, te zweren dat zij om de benoeming te verkrijgen niemand iets hebben beloofd of gegeven en ook aan niemand iets zullen geven. Daarna zijn zij verplicht te zweren trouw aan de wet en dat zij de belangen der gemeente met al hun vermogen zullen voorstaan en bevorderen. Zij die behooren tot het Doopsgezinde Kerkgenootschap, met welks beginselen de eedzwering in strijd is, kunnen volstaan met eene ver- klaring en belofte, hetgeen een verschil maakt in de be- woordingen of het zoogenaamde eedsformulier.

		De raad is het vertegenwoordigend lichaam der gemeente, b\\j uitnemendheid geschikt tot bespreking harer belangen. Openbaarheid is zn\'n hoofdkenmerk, en die openbaarheid is niet alleen gewenscht in het belang van onpartijdigheid en toewijding; z\\j is tevens dringend noodzakelyk, daar zy het voornaamste middel kan zyn om met juistheid te oordeelen



		26

		aanvaarden van openbare bedieningen van dien aard. Boven- dien, hoe meer onafhankelijke personen hoe beter. Toch mogen anderen niet worden uitgesloten omdat de tijd voor hen te kostbaar is en brengt de billijkheid soms het toeleggen eener schadevergoeding mede. De wet heeft echter niet gewild dat in dit opzicht verschil zou bestaan, en wanneer de raad dit zoo bepaalt genieten daarom de leden, zonder onderscheid, een zoogenaamd presentiegeld voor de zit- tingen die zjj werkelijk hebben bijgewoond, als tegemoet- koming voor het verlies van den tijd, in het belang der publieke zaak besteed.

		Vil. Dagelij ksch Bestuur. - Ambtenaren. - Administratie. Het zou volstrekt onmogelijk wezen, den gemeenteraad steeds te doen vergaderen, steeds werkzaam te doen z\\jn, en toch moet er een schier voortdurende werkkracht wezen, die de zaken gaande houdt, die beheer voert en kleine dingen regelt. De wet heeft dien bijzonderen werkkring opgedragen aan het zoogenaamd dagelij ksch bestuur, dat gevormd wordt door den burgemeester met twee of meer leden van den raad, die den titel van wethouder dragen. Dat zulk een dagelijksch beheer volkomen onmisbaar is, blijkt terstond, wanneer men opmerkt wat de wet bijzonder aan burgemeester en wethouders opdraagt. Het is voldoende, er op te wijzen dat het dagelyksch bestuur belast is met het uitvoeren der gemeentelyke verordeningen, die de raad heeft vastgesteld; het houden van toezicht over de adminis- tratie van den gemeente-ontvanger en op het beheer en het onderhoud van alle plaatselijke werken en eigendommen, de braudbluschmiddelen enz.; het benoemen en ontslaan van ambtenaren ter secretarie en van wyk- en brandmeesters, enz. Verder wordt al hetgeen ter overweging en beslissing in den raad wordt gebracht, door het dagelyksch bestuur voorbereid. Immers, de leden van den raad mogen wel uit



		30

		Ook de burgemeester eener gemeente kan tot secretaris dierzelfde gemeente worden benoemd, en bovendien kan de- zelfde persoon burgemeester, secretaris of ontvanger van meer dan éene gemeente z\\jn, altbans wanneer de bevolking van elk dier gemeenten niet meer dan vijfduizend zielen bedraagt, de gemeenten aan elkaar grenzen en te zamen niet meer dan tienduizend zielen bevatten. De betrekkingen van secretaris en ontvanger derzelfde gemeente kunnen niet door denzelfden persoon worden be- kleed, dan alleen in gemeenten van niet meer dan v\\jf- duizend zielen en mits de secretaris niet tevens burgemeester zy, daar deze, als lid van het dagelijksch bestuur, op de gemeente-administratie toezicht houdt.

		Het is juist het geldelijk beheer, dat het nauwst tot de gemeentelijke huishouding in betrekking staat. Zij heeft hare inkomsten en uitgaven en zij heeft vaste regelen daarvoor, in hoofdzaak door de wet bepaald. Wij merkten reeds op, dat de gemeente ook eigen bezittingen kan hebben, die, b.v. door verhuring of belegging, rente kunnen opleveren, doch geen enkele gemeente kan daardoor alleen in haar onder- houd voorzien. Trouwens, al ware dit zoo, dan nog zou de administratie niet zoo heel eenvoudig zyn en toch eene nadere beschouwing ten volle verdienen, met het oog op de talrijke en onderscheidene uitgaven. By die beschouwing zullen wij al dadelijk opmerken, dat het niet alleen de gemeente-ontvanger is, wiens be- moeiingen in deze zaak zyn betrokken.

		VIII. Gemeentelijke Huishouding. - Begrooting. Belastingen. Het is alweer de gemeenteraad, die, met burgemeester en wethouders, op de inkomsten en uitgaven der gemeente



		:<5

		IX. Begrooting. Toezicht der Begeering. Armwezen. Wat de begrooting der uitgaven bevat behoeft nauwln\'ks vermelding, ofschoon de gemeentewet het in alle byzonder- heden opnoemt, om daardoor uit te maken wat op de raming moet voorkomen, hoewel nog vele andere uitgaven, in de wet niet vermeld, noodig z\\jn. Worden, tengevolge der algemeene wetten van het Ryk, aan de gemeente uitgaven opgelegd, dan moet ook daarvoor een post worden uitge- trokken, en wanneer de raad dit niet doet, dan geschiedt het door Gedeputeerde Staten der provincie, want de begrooting is aan de goedkeuring van dit lichaam onder- worpen. Welke kracht heeft eene begrooting? Moet er juist worden uitgegeven wat er op vermeld is¥ Natuurlijk niet. Maar mag men meer uitgeven; mag de begrooting worden overschreden ? De wet geeft op die vraag het antwoord. Buiten de begrooting kan geene uitgaaf geschieden dan met machtiging van Gedeputeerde Staten. Slechts in buitengewone gevallen van dringenden spoed kan de raad tot zulke uitgaven be- sluiten, mits terstond de zaak zelve en de reden waarom zoo gehandeld is aan Gedeputeerde Staten worden medege- deeld, met aanduiding van den post van ontvangsten, waaruit de hoogere uitgaaf moet worden gevonden. B\\j- zondere uitgaven, welke bestreden worden uit posten, die binken niet noodig te zijn, of uit den post voor onvoorziene uitgaven, die altijd op de begrooting moet voorkomen, hebben trouwens dikwüls plaats. Er geschiedt dan op de begrooting afschrijving van posten of overschrijving van den eenen post op den anderen. Dit kan echter niet of er moet machtiging toe verleend zn\'n bij de begrooting zelve of bij een afzonderlek raadsbesluit, dat door Gedeputeerde Staten moet worden goedgekeurd; en om de af- en overschrijving, waartoe bn\' de begrooting machtiging is verleend, te doen plaats hebben, behoeven burgemeester en wethouders, die de begrooting feiteln\'k uitvoeren, in ieder geval toestemming van den raad.

		*



		39

		In de besturen der gemengde instellingen van weldadig- heid wordt ook ten deele door de gemeente voorzien. De beschikbare gelden van alle burgerlijke en gemengde instellingen worden op eene door de wet aangewezen wyze belegd, en de machtiging van Gedeputeerde Staten voor de beschikking over de goederen der instelling, is voor het bestuur een vereischte. Bedelary en landlooperü zyn verboden en er bestaan gestichten, waarin zn°, die deswege zgn veroordeeld, kunnen en soms moeten worden overgebracht en waarin ook andere behoeftigen kunnen worden opgenomen.

		Men verwarre vooral de instellingen van armenzorg niet met die tot voorkoming van armoede. Het voorkomen van armoede is zeker veel schooner taak dan het bedeelen, en rechtstreeks in het belang der maatschappij. Onze voor- ouders droegen, veelal uit een godsdienstig oogpunt, tot verval van maatschappelijke welvaart bij, door het stichten van hofjes en dergelijke instellingen van een blijvend karakter en met een eigen, afzonderlijk vermogen. De vrij algemeen bekende maatschappij van weldadigheid levert een voorbeeld op eener particuliere instelling van lateren tijd, en op gemeentelijk gebied kennen wij vooral de werkinrichting en de bank-van-leening, welke laatste voorschot geeft op roerend goed, tegen rente. Het is proefondervindelijk bewezen, dat deze instelling de ar- moede eer verergert, daar niet altijd in geval van behoefte geleend wordt, het leenen zelf niet goedkoop kan zijn en bn\' gebreke van aflossing de verkoop der panden steeds schadelijk is voor den eigenaar. Het ware, naar onze meening, de taak der gemeentebesturen om langzamerhand dergelijke instellingen van twijfelachtig nut te doen vervallen en vooral niet toe te laten, dat banken van leen ing door particulieren onder een valschen naam worden gehouden, zooals in den laatsten tijd vooral in de groote gemeenten plaats heeft. Mocht het recht der gemeente daartoe min of meer twijfelachtig zijn, dan behoorde de Rijkswetgeving in die zaak te voorzien.



		40

		X. Provinciën. - Provinciale Staten. Verkiezingen. In den aanvang onzer schetsen hebben wij een en ander medegedeeld omtrent de staatkundige geschiedenis en de wor- ding van het Rijk en merkten daarbij reeds op hoe, meeren- deels door toevallige omstandigheden, de verdeeling van het land in provinciën, ook wel gewesten genaamd, ontstaan is. Holland is bij de grondwetswijziging van 1840 in twee deelen, Noord- en Zuid-Holland, gesplitst, terwijl de pro- vinciën Brabant en Limburg hoofdzakelijk gevormd zijn uit de vroeger vermelde generaliteitslanden. Vóór de laatste verandering in de grondwet (1887) werden daarin de namen der elf provinciën opgenoemd en werd aan Limburg den naam gegeven van hertogdom. Ook thans wordt dat gewest nog wel eens zoo genoemd, doch ten onrechte. Toen op den 19 April 1839 België door onze Regeering als een onafhankelijk Rijk werd erkend, werd een deel van het landschap Limburg, toen eene provincie vau het Vereenigd Koninkrijk, aan ons land toegewezen, doch met bepaling dat de Koning over de oostelijke helft, die over de Maas aan de zijde van Duitschland ligt, als hertog regeeren zou, en dat dit oostelijk gedeelte zou behooren tot het toen bestaande verbond van Duitsche Staten. Aan dit oorspronkelijk plan is echter geen gevolg gegeven. Limburg kwam, zooals het ons tegenwoordig toebehoort, geheel aan Nederland, onder de regeering van Willem I als Koning, maar het werd tevens byna geheel in den Duitschen bond opgenomen, totdat deze in 1866 ophield te bestaan. Het woord hertogdom heeft dus alleen eene geschiedkundige beteekenis, niets meer.

		Toen elk gewest nog een zelfstandig bestaan had, sprak het van zelf, dat elk ook züne bn\'zondere belangen telde en elke Regcering voor die inwendige belangen zorg droeg. Toen de Bataafsche Republiek, die boven alles eenheid en ondeelbaarheid (centralisatie) voorstond, tot stand kwam, werden de afzonderlijke gewesten wel opgeheven, maar de constitutie van 1806 keerde, door hare verdeeling van het



		41

		land in departementen, in hoofdzaak tot den ouden toestaud terug, daarin door de grondwet van 1814 gevolgd, in zoo- verre althans, dat de afzonderlijke gewesten, wat het burgerlijk bestuur betreft, bleven bestaan als hoofdverdeeling van het Rijk. Daar die toestand nu reeds zoolang geduurd heeft, zijn dan ook steeds vele belangen aan de bewoners van hetzelfde gewest gemeen en komen zij dikwijls overeen in verschillende zaken, die hen van de bewoners van andere gewesten onderscheiden. Vandaar dat het gewenscht is, de eenmaal getrokken grenzen zooveel doenlijk te behouden. Is er eene gegronde reden om van dit beginsel af te wijken, dan laat de grondwet, zooals wij vroeger reeds opmerkten, toe, dat de grenzen worden veranderd bij eene opzettelijk daarvoor te maken Rijkswet. Zelfs kunnen provinciën, evenals gemeenten, worden vereenigd en ge- splitst en kunnen nieuwe worden gevormd. Mocht ooit de drooglegging van een deel der Zuiderzee, zoolang reeds voorgenomen, inderdaad tot stand komen, dan zal dit laatste voorschrift der grondwet waarschijnlijk worden toegepast. Toen de gewijzigde grondwet van 1848 de meerdere zelfstandigheid der gewesten, wat het eigen bestuur betreft, duidelijk uitsprak, werden daarbij eenige algemeene voor- schriften voor dat bestuur vastgesteld, doch werd tevens bepaald dat eene bijzondere wet, voor dat doel opzettelijk in het leven te roepen, de wijze moest regelen, waarop het gezag en de macht van dat bestuur worden uitgeoefend. Dit is dan ook geschied. De zoogenaamde provinciale wet is den 6 Juli 1850 tot stand gekomen en thans worden dus, zoowel in de grondwet als in de provinciale wet, de regelen gevonden waarnaar onze gewesten worden geregeerd.

		Wat wij bij het overzicht der gemeentelijke aangelegen- heden opmerkten, geldt dikwijls ook voor de provinciën. Zóo b.v. is het ook hier de Koning die regeert, daar immers het gewest slechts een deel van het Rijk is; maar ook hier wordt het hoofd van den Staat vertegenwoordigd door een commissaris, die de bevelen des Konings uitvoert en met het toezicht over de handelingen der Staten belast is. Deze hooge ambtenaar, die werkelijk den titel van Commis- saris des Konings draagt, is voorzitter van de vergade- ringen der Staten van de provincie, die wij spoedig zullen ontmoeten, en h\\j heeft de uitvoerende macht, wat ook hier



		42

		weer beteekent, dat wat de Staten besluiten door hem werkelijk ten uitvoer wordt gelegd of.... niet ten uitvoer gelegd; want de Koning heeft de bevoegdheid om de besluiten der Staten, die met de wet of het algemeen belang strijden, te vernietigen of tijdelijk buiten werking te stellen. Meent nu de Commissaris dat een dergelyk geval aanwezig is, dan brengt hij het genomen besluit niet ten uitvoer en neemt de zaak vervolgens ongeveer denzelfden loop als ten aanzien van dergelijke besluiten van den ge- meenteraad, waarop wy vroeger hebben gewezen.

		Mag men veilig aaunemeu dat elke provincie hare byzon- dere, inwendige belangen zal hebben en dat hare bewoners inzonderheid daarop het oog zullen vestigen, dan is het ook gewenscht dat elk gewest zijne eigene vertegenwoordi- ging heeft, evenals dat bij de genieenten wordt aangetroffen; en zóo is het ook inderdaad. Deze vertegenwoordiging, welke in betrekking tot haren kring de wetgevende macht uitoefent, noemt men: de Provinciale Staten. De leden van dit lichaam worden voor zes jaren door de stemgerechtigde ingezetenen gekozen, terwijl de helft van hen om de drie jaren aftreedt. De wet bepaalt waar de Staten vergaderen, en daar woont ook de voorzitter, daar worden de dagelyk- sche werkzaamheden door de ambtenaren verricht aan de zoogenaamde provinciale griffie. Ook het aantal van hen, die in de Staten-vergadering zitting nemen, is bepaald, met inachtneming van de sterkte der bevolking. Zoo worden b. v. in Zuid-Holland tachtig leden gekozen, waarvan, zooals wy opmerkten, de helft om de drie jaren aftreedt. Wordt nu dat groot aantal personen door al de stemgerechtigden gekozen, met andere woorden: moet elk kiezer veertig personen tegelijk op zyn stembiljet invullen? Dit zou niet doelmatig wezen en waarschijnlijk de opkomst der kiezers tegenwerken. Men heeft daarom in 1852, bij eene afzonderlyke wet, elke provincie in districten verdeeld en uitgemaakt hoevele leden binnen eiken kring moeten worden aangewezen. Zóo worden nergens meer dan zeventien leden tegelijk gekozen (te Amsterdam), hetgeen trouwens meer dan genoeg is en de deelneming aan de stemmingen zeker niet bevordert. In de andere districten is het aantal veel minder. De verdeeling der provinciën in kiesdistricten is tamelyk



		43

		verouderd eu het is hier en daar noodig geworden, tot eene betere regeling te komen, want de ongelijkmatige toeneming der bevolking is oorzaak, dat de vóór veertig jaren aangenomen getallen in verhouding tot die bevolking niet meer juist zyn; terwijl de geheel gewyzigde middelen van verkeer er het hunne toe bydragen om verandering van de grenzen der districten wenschelyk te doen achten. Het betreft echter eene kiesche en teedere zaak, daar men zoo gemakkelijk, door de districten zooals men het noemt te verknippen, of andere getallen aan te nemen, ten gunste of ten nadeele van de eene of andere staatkundige partij werken kan.

		Veel van hetgeen bij de bespreking der gemeentebelan- gen, met betrekking tot de vereischten voor het lidmaatschap, is opgemerkt, geldt ook voor de Staten. Hetzelfde kan gezegd worden van de met het lidmaatschap der Staten onvereenigbare betrekkingen, van de vergaderingen en stemmingen. Teneinde dus niet in herhalingen te treden, zullen wij deze punten hier niet in bijzonderheden bespreken. Er blyven genoeg belangrijke zaken over. De gewone verkiezingen voor de leden der Staten hebben plaats op den tweeden Dinsdag in de maand Mei, en wel in 1895, 1898, enz. Deze verkiezing is, bij de tegen- woordige regeling van ons Staatsbestuur, in de hoogste mate belangryk, omdat, zooals wy later meer in bijzonderheden zullen opmerken, de leden van de Eerste Kamer der Staten- Generaal door de Provinciale Staten worden afgevaardigd. Deze laatste oefenen dus middellijk invloed uit op de wet- geving van het Rijk en op de zaken der Regeering in het algemeen. Om die reden noemt men dan ook de Provinciale Staten soms politieke of staatkundige lichamen, en tot op zekere hoogte zyn ze dat. Toch meenen wij er voor te moeten waarschuwen om daaraan veel beteekenis te hechten. Het is stellig zeker dat de Eerste Kamer veel minder dan de Tweede Kamer een bepaald staatkundig karakter draagt en dat zy veel minder invloed op den loop der Regeering uitoefent. By de verkiezingen van leden voor de Geweste- ly\'ke Staten schynt het daarom verstandig, slechts in de tweede plaats te letten op kleur of richting, en in de eerste glaats op algemeene kennis en zin voor het praktische. De taten der gewesten vormen, aangewezen als ze zyn om



		44

		vooral de stoffelijke belangen, de welvaart van hun gewest te bevorderen, een by uitstek praktisch lichaam. Allerlei nuttige zaken van dadelijk belang te behartigen is hun aller- eerste plicht. Trouwens, het ontbreekt dan ook in deze colleges niet aan bekwame en degelijke mannen, en de kiezers schijnen tot nog toe over het algemeen werkelijk te handelen in de richting die wij zoo even aanduidden.

		XI. Gedeputeerde Staten. - Huishouding. - Bestuur. Ambtenaren. Evenmin als de raad der gemeente steeds bijeen kan zyn, evenmin kunnen het de Provinciale Staten. Ook voor het gewestelijk beheer is daarom noodig een klein college, dat zich bepaaldelijk met de dagelijksche leiding belast en met de voorbereiding van hetgeen in de Statenvergadering wordt behandeld, üe laatste benoemt daarom uit haar mid- den een zeker aantal leden, namelijk in Drente vier en in de overige gewesten zes, die den naam dragen van Gedepu- teerde Staten en als zoodanig een bezoldigd ambt bekleeden. De Commissaris des Koniugs is van beide Staten voor- zitter, heeft in de Provinciale Staten een raadgevende stem en brengt, evenals of hy lid ware, stem uit in de vergade- ringen van Gedeputeerden, waardoor, en dit is zeer ge- wenscht, in dit kleine college, het aantal stemmen in den regel oneven zal zyn. De eigenlijke werkzaamheden der Provinciale Staten zijn, hoe gewichtig ook, betrekkelijk eenvoudig. Er worden jaarlijks twee gewone vergaderingen gehouden, die, met het oog op den tijd waarin zij vallen, zomer- en najaarsvergade- ringen worden genoemd. Buitengewone bijeenkomsten hebben alleen plaats, wanneer de eene of andere keuze, b. v. voor leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal, moet worden gedaan, of de Koning het om bijzondere redenen noodig oordeelt. Al bepalen intusschen de werkzaamheden der Staten zich hoofdzakelijk tot het by wonen, tweemaal \'sjaars, van ver- gaderingen, die hoogstens eenige dagen duren, al zyn die



		45

		werkzaamheden dus over het algemeen zeer eenvoudig, ze zijn er niet minder gewichtig om. In breede trekken zjjn ze reeds bij de grondwet omschreven. Daar is beslist, dat de Staten belast worden met de uitvoering der wetten en Koninklijke besluiten, waaromtrent hun door de wet of door den Koning die verplichting is opgelegd. Voorbeelden daar- van vindt men in de aangelegenheden der gemeentelijke huishouding, van het onderwijs, van den waterstaat, enz. De huishouding der provincie vereischt natuurlijk ook voorziening. De kosten van het bestuur, voor zoover ze niet wezenlijk het gewest zelf betreffen, komen ten laste van het Rijk. Zij worden elk jaar begroot, aan den Koning voorgedragen en vervolgens gebracht op de Staatsbegrooting. Onder deze kosten rekent men b.v. de traktementen van den Commissaris des Konings, van de leden der Gedepu- . teerde Staten, van den griffier en van het onderhoud der griffie en van de vergaderlokalen, enz. De gebouwen, waarin de vergaderingen worden gehouden en de bureaus zijn gevestigd, noemt men gewoonlijk het Gouvernement, eene benaming die nog dagteekent uit den tijd toen de Commissaris des Konings in de provincie den titel van Gouverneur droeg. Behalve de gemelde provinciale begrooting, wordt er nog eene opgemaakt en aan de goedkeuring des Konings onder- worpen, namelijk die van de ontvangsten en uitgaven, welke meer in de enge beteekenis van het woord het gewest zelf betreffen. De wet noemt deze: de begrooting dei- enkel provinciale en huishoudelijke inkomsten en uitgaven. De inkomsten van het gewest zijn uit den aard der zaak niet vele. De wet bepaalt dat de door de Staten voorge- dragen provinciale belastingen, waartegen bij den Koning geene bedenking bestaat, bij een ontwerp aan de bekrachtiging der wetgevende macht moeten worden onderworpen. Die belastingen bestaan hoofdzakelijk uit opcenten op de hoofd- som der grondbelasting van gebouwde en ongebouwde eigen- dominen, en op de hoofdsom der personeele belasting, sluis- en tolgelden enz., waarbij dan nog de inkomsten uit eigen bezittingen moeten worden gevoegd, zooals b.v. ver- huringen van eigendommen. Bij de belastingheffing ten behoeve der provincie geldt als algemeene regel, dat accijnzen of belastingen op artikelen van verbruik niet mogen worden geheven. Wat de uitgaven betreft, komen op de enkel provinciale en huishoudelijke begrooting onder anderen voor de kosten



		4<i

		van het aanleggen en onderhouden van wegen en andere openbare werken, die ten laste van het gewest zyn, en van het onderhoud der provinciale eigendommen; verder de renten en aflossingen van aangegane geldleeningen, die de provincie, wil zij zich door openbare werken krachtig in de richting van vooruitgang bewegen, nog al eens moet aangaan; inzonderheid ook de kosten der verpleging van arme krankzinnigen. Dit laatste is noodig omdat, voorzoover niet op andere wn\'ze in de behoefte aan gestich- ten voorzien is, het bestuur der provincie, hetzij afzonderlijk, hetzij in vereeniging met de besturen van andere provinciën, krachtens de wet voor de oprichting en instandhouding van krankzinnigengestichten is aangewezen. Ten slotte moeten op de begrooting alle andere uitgaven voorkomen, die het belang van het gewest vordert of die tengevolge van byzondere wetten ten laste der provincie komen.

		Handel, ny verheid en vertier te bevorderen, behoort tot de roeping van het gewestelyk bestuur, dat daarom, in verband met het verbod om accijnzen te heffen, in het algemeen behoort te zorgen dat de doorvoer en de uitvoer naar en de invoer uit andere provinciën niet worden be- lemmerd en het recht heeft om de belangen der provincie en hare ingezetenen bij den Koning en de Staten-Generaal voor te staan. Het houdt verder toezicht op alle wateren, wegen, bruggen, waterwerken en waterschappen en over alle verveningen, indijkingen, droogmakeryen en mijnwerken, althans voor zoover niet op andere wijze een wettig toezicht wordt uitgeoefend. De regeling wordt overgelaten aan den provincialen wetgever, die b. v. bij zijne reglementen beslist, welke wegen publieke wegen zijn, wie ze onderhouden moeten enz., die het aanleggen van tramwegen regelt, voorschriften maakt voor de ondernemers van verveningen, enz. Hoever het toezicht zich uitstrekt en op welke wyze het moet worden uitgeoefend, behoorde in onzen tijd van veelvuldig en toenemend verkeer, wel bij eene Rijkswet volgens algemeene beginselen te worden geregeld. Omtrent al de belangryke aangelegenheden, die wy boven opnoemden, wordt in de vergaderingen der Provin- ciale Staten beraadslaagd en beslist, zoo dikwyls het noodig blykt daaromtrent de eene of andere voorziening te treffen. Maar het dagelyksch bestuur, het college van Gedeputeerde



		47

		Staten, dat om zoo te zeggen steeds werkzaam is, bereidt ze voor, leidt ze en voert ze uit. Op welke wyze dit ge- schiedt, wordt nader door de Provinciale Staten by eene zoogenaamde instructie vastgesteld. En behalve dit, voeren Gedeputeerde Staten beheer over de inkomsten en eigendommen der provincie, treden voor het gewest op by het voeren van rechtsgedingen (wat overi- gens op naam van den Commissaris des Konings geschiedt) en houden op al wat de provincie aangaat een gedurig toezicht.

		Vroeger hebben wij reeds opgemerkt, dat een aantal besluiten van den gemeenteraad aan de goedkeuring der Staten onderworpen zyn. Deze bevoegdheid der Staten wordt werkelyk geheel door Gedeputeerden uitgeoefend. Behalve dit ontdekt men, reeds bij eene oppervlakkige inzage van verschillende Staatswetten, dat in een aantal byzondere gevallen aan Gedeputeerde Staten beheer of toezicht is opgedragen, zoodat hun werkkring voor een niet gering deel in betrekking staat tot het Ryksbestuur. By de wet op het Lager Onderwijs wordt het college telkens genoemd, en er geschiedt op dit punt bijna niets belangrijks, zonder dat Gedeputeerden worden gehoord of hun inlich- tingen worden verstrekt. Bij de wet tot regeling van het armbestuur wordt hun opgedragen, toe te zien dat de reglementen der armeninstellingen waarborgen opleveren voor een regelmatig beheer en dat zij niets bevatten wat strydig is met de wet of het algemeen belang. Gevangenis- beheer, belastingwezen, militie en schutter» vorderen om stryd hunne tusschenkomst, en zij zijn zelfs bekleed met een bijzonder rechterlijk gezag. Er zijn namelijk gevallen, zooals in zaken van militie en van belastingen, dat door de eene of andere autoriteit eene beslissing is genomen, waar- tegen men, zooals het heet, in hooger beroep eene nadere uitspraak van Gedeputeerde Staten mag vragen, die dan soms weer aan de eindbeslissing des Konings onderworpen is. Deze rechtsmacht, die wij nog wel nader ontmoeten, wordt onderscheiden van de gewone, die door werkelijke rechters wordt uitgeoefend. Hier betreft het een verzet tegen een daad van een ambtenaar of een wettig college, en het lichaam, dat daaromtrent uitspraak doet, oefent, zooals men het noemt, eene administratieve rechtsmacht uit. Zoo zien wy, dat op het gebied van praktisch bestuur,



		41)

		wordt nu b.v. recht gesproken in naam der Koningin", de ambtenaren zweren trouw aan de Koningin", enz.

		Dat de regeeringsvorm constitutioneel is, beteekent dat de Koning regeert als opperbestuurder, maar niet als onbeperkt gebieder. Waar dit laatste het geval is, spreekt \'men van eene absolute monarchie, een regeeringsvorm die, vroeger b\\jna de eenig voorkomende, bij de ontwikkeling der volken langzamerhand plaats heeft gemaakt voor een stelsel, waarbij de invloed van den volkswil op de Regeering wordt erkend en van meer of minder beduidenden invloed is. Ten onzent ziï\'n zoowel de Koning als de minste burger aan dezelfde wetten en regelen gebonden, en die welke meer iu het bijzonder de macht en het gezag van den Koning bepalen, zijn neergelegd in de door hem plechtig bezworen grondwet of constitutie. Die grondwet omschrijft de rechten en verplichtingen van de Kroon en het volk in hunne onder- linge verhouding en in breede trekken de wijze van bestuur van het Rijk. Zij vormt den grond waarop het Staatsgebouw rust en zn" tracht het bestuur zóo in te richten, dat er steeds evenwicht bestaat tusschen de onderscheidene machten in het Ruk, dat elke macht zich houdt aan hare eigene be- voegdheid en de onderlinge verhouding van dien aard is, dat eene verstoring van den wettigen en regelmatigen gang van zaken schier onmogelijk moet worden geacht. Toen, door de persoonlijke tusschenkomst van Koning Willem II, iu 1848 eene voor dien tijd vry goed ingerichte grondwet was verkregen, bestond in den eersten tijd aan verandering geene behoefte. Natuurlijk is eene grondwet ook bestemd om zoolang mogelijk te werken. Herhaalde en ongegronde veranderingen, die telkens ook verandering zou- den meebrengen in andere wetten en instellingen, zouden schadelijk werken en een toestand van onrust en onzekerheid veroorzaken. Toch komen steeds langzamerhand andere denk- beelden en inzichten op den voorgrond en leert bovendien de praktijk de gebreken van het bestaande. Dat was de reden, waarom laatstelijk in 1887 de grondwet weer enkele belangrijke veranderingen heeft ondergaan en opnieuw zoo- veel mogelijk is gebracht in overeenstemming met duidelijk geopenbaarde en vry algemeen beleden gevoelens. Die wijzi- gingen betroffen vooral: eene betere regeling der troonop- 4



		50

		volging, van de inrichting der Staten-Generaal, van de kiesbevoegdheid der burgers en van de landsverdediging.

		De Koning der Nederlanden is een erfeln\'k Vorst. De kroon gaat door recht van eerstgeboorte over, maar de man- nelyke tak heeft in het algemeen steeds boven den vrouwe- lijken den voorrang. Nadat in 1887 de bepalingen der grondwet ten opzichte der troonopvolging z\\jn verduidelijkt, is Koning Willem III zonder manneln\'ke nakomelingen overleden en is tengevolge daarvan zijne dochter tot de kroon geroepen. De vraag wie daarna tot de Regeering zouden komen bij gebreke van rechtstreeksche nakomelingen, moet nu op de volgende wijze worden beantwoord: Van de kinderen van Koning Willem II is er nog éene overgebleven, nameln\'k Prinses Sophia, Groothertogin van Saksen-Weimar. Zij is op dit oogenblik de zoogenaamde vermoedelijke troonopvolgster of Kroonprinses, een titel die echter volgens de grondwet alleen toekomt aan den oudsten des Konings zonen of verdere mannelijke nakomelingen, die de vermoedelijke erfgenaam der kroon is, zoodat wü, indien deze aanwezig mocht zijn, van een Kroonprins zouden spreken. In het Huis van Saksen-Weimar, dat dus, na het Huis van Oranje-Nassau, het eerst zou worden geroepen, zn\'n mannelijke opvolgers. De zoon der Groothertogin, Prins Karel August, is overleden, nalatende twee zonen, de Prinsen Willem Ernest en Bernard Karel. Ontbreken er mannelijke afstammelingen in het Huis van Saksen-Weimar, dan zou de regeering kunnen worden over- gebracht in het Huis van Reuss, want eene der dochters van genoemde Groothertogin, de oudste, Prinses Maria, die dan in aanmerking zon komen, is gehuwd met Hendrik VII, Prins van Reuss-Schleiz-Koestritz, uit welk huwelijk zyn ge- boren Prins Hendrik XXXII, Prins Hendrik XXXIII, Prinses Sophia Renée en Prins Hendrik XXXV. Eene andere dochter, de jongste, Prinses Elisabeth, is gehuwd met Johan Albert, Hertog van Mecklemburg-Schwerin, zoodat door deze Vorstin ook in dit Huis later de kroon zou kunnen worden overgebracht. Koning Willem II had nog eene zuster, Prinses Marianne, welker zoon Albert, Prins van Pruisen, uit het geslacht der Hohenzollern, met z\\jne afstammelingen de kroon in



		51

		dat Huis zou overbrengen. Hy\' is gehuwd met Maria van Saksen-Altenburg. Hunne kinderen zyn: Prins Frederik Hendrik, prins Joaehim Albert en prins Frederik Willem. Bovendien had Prinses Marianne twee dochters. De oudste, Prinses Charlotte van Pruisen, huwde met George II, Hertog van Saksen-Meiningen-Hildburghausen; de jongste, Prinses Alexandrina, is weduwe van "Wilhelm, Hertog van Mecklem- burg-Schwerin. Prinses Charlotte heeft twee kinderen nagelaten: haar zoon Bernard en hare dochter Maria. Bij ontbreken van alle andere, zou dus door haar de kroon overgaan in het Huis van Saksen-Meiningen-Hildburghausen. En de genoemde jongste dochter van Prinses Marianne, Prinses Alexandrina, heeft ook eene dochter, Prinses Char- lotte, die gehuwd is met Hendrik XVIII, Prins van Reuss- Schleiz-Koestritz, zoodat door deze de kroon in het Huis van Reuss zou kunnen vererven. Uit het huwelijk zijn ge- boren de prinsen Hendrik XXXVII, Hendrik XXXVIII en Hendrik XLII. Wanneer in het geheel geene afstammelingen van Wil- lem II meer aanwezig mochten zyn, waarvoor alsnog geen vrees behoeft te bestaan, dan worden die van wijlen onzen Prins Frederik geroepen, die zooals bekend is een broeder was van Willem II. Prins Frederik had eene dochter, Prinses Louise, die Koningin van Zweden is geweest, en daarvan is éene dochter in leven, prinses Louisa, die ge- huwd is met den Kroonprins Frederik van Denemarken. Uit het huwelijk van deze laatste Vorstin zyn vier zoons en drie dochters geboren, zoodat door haar het Huis van Deue- marken zou worden geroepen. Maar, zooals wy weten, heeft Prins Frederik nog eene dochter nagelaten, die in vele opzichten nog met Nederland verbonden is: Prinses Maria, gehuwd met den Prins Von Wied, en die dus na het Huis van Denemarken tot de kroon zou worden geroepen, en die zou overbrengen in het Huis Von Wied, daar zij drie zoons en twee dochters bezit. Intusschen kunnen nieuwe huwelijken in deze lijst ver- anderingen brengen, of liever die aanvullen; zoodat voor- eerst geen vrees behoeft te bestaan voor geschillen of on- zekerheid, waar inderdaad een troonopvolger mocht noodig wezen. Natuurlijk is het volstrekt niet onmogelijk, dat mettertijd de kroon in een der genoemde huizen overga, terwyl dit toch ook het geval zou kunnen wezen tengevolge van een huwelijk, door Koningin Wilhelmina te sluiten.



		52

		Vreemde invloeden zullen dus op den duur niet kunnen worden geweerd, maar de vrees voor schadelijke invloeden schijnt bij den tegenwoordigen stand van zaken toch geen reden van bestaan te hebben. Daarbij heeft de grondwet aan de mogeln\'kheid van een dergelijk geval gedacht en het belang des lands met betrekking tot dit punt niet uit het oog verloren. Door een huwelijk in het regeerend stamhuis kan geen persoon invloed op de regeering verkrijgen, aan wieu de natie geen vertrouwen meent te kunnen schenken. De grondwet zegt duidelijk dat van de erfopvolging, zoowel voor zich zelven als voor hunne nakomelingen, alle kinderen zyn uitgesloten, geboren uit eeu huwelijk dat aangegaan werd door een Koning of Koningin, buiten gemeen overleg met de Staten-Generaal, of door een Prins of Prinses van het regeerend stamhuis, buiten de bij de wet verleende toe- stemmiug. De Koningin, een huwelijk sluitende buiten de Volksvertegenwoordiging om, doet door die enkele daad af- stand van de kroon, en een Koning, die aldus handelde, zou zijne eigene afstammelingen uitsluiten. Prinsen en Prinsessen, die niet zoo hoog staan, hebben zelfs van de Volksvertegenwoordiging bepaalde toestemming noodig. Op die wijze is de meest mogelijke waarborg verkregen voor het voortdurend behoud van den in onze toestanden zoo passenden constitutioneelen regeeringsvorm, onder een vorst (of eene vorstin), aan wien de natie hare achting, eerbied en vertrouwen ten volle kan schenken.

		XIII. Minderjarigheid van den Koning. Aanvaarding der Regeering.Koninklijke Macht. - Ministers. Voor het tegenwoordige wordt door onze Koningin de regeering natuurlijk nog niet werkelijk gevoerd. Toch kan die tijd spoedig genoeg aanbreken, want, terwijl alle andere personen, volgens de regelen van het burgerlyk wetboek, meerderjarig zh\'n op drie-en-twintigjarigen leeftyd, is de Koning het volgens de grondwet, die op dezen regel een uitzondering maakt, reeds op achttienjarigeu leeftyd. Voor het overige blyft het burgerlijk recht toepasselyk,



		53

		zoodat, mocht de Koningin b. v. op zestienjarigen leeftijd huwen, zij toch ook meerderjarig zou wezen en dus de regeering zou aanvaarden. Tot zoolang staat de Koningin onder de voogdij harer moeder, de Koningin-Weduwe. De grondwet wil, dat, zoo mogelijk nog bij het leven des Kouings (zooals werkelijk is geschied), in de voogdij zal worden voorzien, en wel door het maken eener wet. Ook hier zien wij dus eene afwijking van het gewone burgerlijk recht, daar anders de benoeming van eenen voogd eenvoudig door den kantonrechter wordt gedaan. Bovendien kunnen in dit geval twee of meer voogden worden benoemd, doch er is geen toeziende voogd. De moeder-voogdes wordt door een raad van voogdij ter z\|jde gestaan, waarin vier door den Koning aangewezen Nederlanders en vijf der voornaamste staatsambtenaren zitting nemen. De plaats der eerstgenoemden, die hunne benoeming aan hunne persoonlijkheid te danken hebben, wordt, bij ontslag of ontzetting, door eene wet aangevuld. Wat de laatsten aangaat, hun lidmaatschap van den raad is aan het ambt dat zij bekleeden en niet aan den persoon verbonden; wordt dus het ambt door een ander vervuld, dan neemt deze vanzelf ook zitting in het college van voogden. Terwijl Koningin Emma werkelijk de voogdij waarneemt, worden de werkzaamheden, die anders volgens de burgerlijke wet aan een toezienden voogd zijn opgedragen, door den raad verricht. Overigens bestaat zijn taak hierin, dat hij de voogdes, zooals gezegd is, ter zijde staat, dat hij dus raad geeft en in belangrijke aangelegenheden geraadpleegd wordt. Intusschen, deze voogdij heeft met de eigenlijke regeering niets te maken. Namens den minderjarigen Koning wordt altijd de regeering waargenomen door een Regent. Ditzelfde heeft plaats wanneer de Koning buiten staat geraakt tot het waarnemen der regeering. Tot de aanstelling van een. regent is mede een wet noodig. Is de Koning niet in staat de regeering waar te nemen, dan wordt het gezag der kroon tijdelijk en voor- loopig uitgeoefend door een Staatslichaaui, waarover wij nader spreken: den Raad van State. Heeft de Koning zoons, dan treedt de oudste, de Kroonprins, indien zn\'n vader de regeering niet kan waar- nemen, vanzelf, zonder by eene wet benoemd te worden, als regent op. Wy kennen allen den samenloop van omstandigheden waardoor thans, namens Koningin Wilhelmina, het Koninklijk



		54

		gezag door hare moeder als regentes wordt waargenomen. Den 2 Augustus 1884 is zij by eene wet tot die waardigheid verheven. Deze aanstelling geldt echter slechts tot het aangaan van een nieuw huwelijk. Mocht deze gebeurtenis plaats hebben, dan zou opnieuw in het regentschap moeten worden voorzien. Immers, het nieuwe huwelyk brengt vreemde invloeden mede en de zaak behoort dus in dat geval van een vry standpunt te kunnen worden beoordeeld.

		By het overlyden van den Vorst of by zyn afstand van den troon, treedt zijn opvolger onmiddellyk in zijne rechten en aanvaardt terstond de regeering. Is de troonopvolger minderjarig, dan heeft deze aanvaarding natuurlijk eerst plaats by de meerderjarigwording. Aan het tydstip der_ aanvaarding van de regeering heeft de grondwet intusschen eene bijzondere plechtigheid verbon- den, die niet zonder beteekenis is. De Staten-Generaal houden zoodra mogelijk eene openbare vergadering binnen de gemeente Amsterdam, als de voornaamste stad des Rijks, en daarin wordt de Koning plechtig beëedigd en gehuldigd. Deze plechtige handeling i3 een zinnebeeld van het wezen onzer Staatsinrichting, die van het beginsel uitgaat dat kroon en volk elkander schragen en in evenwicht houden; dat de Koning macht, het volk rechten, beiden plichten hebben, die allen ongeschonden en ten volle behooren te worden gehandhaafd; dat zóo vrijheid en orde de grondzuilen en hoeksteenen van het Staatsgebouw moeten vormen en dat dit alles de beste waarborgen voor volksgeluk en volkswei- vaart biedt. Er is in de grondwet een hoofdstuk, dat uitsluitend handelt over de macht des Konings en die, hoewel in al- gemeene bewoordingen, toch vrij nauwkeurig omschryft. Wy merkten reeds op, dat de constitutioneel e regeerings- vorm de macht en het gezag des Konings eenigszins beperkt. De natie neemt in de regeering om zoo te zeggen een aan- deel, spreekt zelf ook een woordje meê, en by de meerdere volksontwikkeling is dit aandeel langzamerhand grooter ge- worden. Zonder het gezag des Konings wezenlyk in te krimpen, zonder iets af te doen van het beginsel dat werke- lyk de Vorst regeert en het opperbestuur heeft, kan de be- voegdheid van het volk of van zyne vertegenwoordiging op byzondere punten van tyd tot tyd zonder bezwaar worden



		55

		uitgebreid, zooals b\\j de laatste grondwetsherziening ook inderdaad nog heeft plaats gehad. Toen Nederland, onder Willem I, nog tamelijk wel als eene absolute monarchie kon worden beschouwd, de wil des Konings ongeveer in alles als wet gold, was de Koning ook persoonlek, zooals het heette, voor zijne regeeringsdaden verantwoordelijk; maar men begrijpt gemakkelijk dat een dergelijke verantwoordelijkheid in het wezen der zaak geene beteekenis of gevolg kan hebben. Een beter beginsel is dan ook in 1848 aangenomen, namelijk dat de Koning onschendbaar, dat wil zeggen niet verantwoordelijk is en de verantwoordelijkheid voor de daden der regeering wordt gedragen door de zoogenaamde Ministers, de raadslieden der kroon. De Koning verdeelt namelijk het regeeringsbeleid in verschillende afdeelingen of departementen en plaatst aan het hoofd daarvan Ministers, die daarom hoofden der ministerieel e departementen worden genoemd. Zij hebben te zorgen voor de uitvoering der wetten, voor zoover die van de kroon afhangt, zü dienen den Koning van raad, zü leiden feitelijk de regeering, zü zijn tegenover de natie ver- antwoordelyk en die verantwoordelijkheid is geen ijdel ver- toon: de wet regelt haar. De Ministers kunnen voor de regeeringsdaden in staat van beschuldiging gesteld en straf- rechtelijk vervolgd worden. Alleen in de regeling der verantwoordelijkheid voor de financiëele schade, door de daden der regeering veroorzaakt, is nog niet voorzien. De grondwet bepaalt, dat alle besluiten en beschikkingen des Konings door een der Ministers mede onderteekend moeten worden; dat wil zeggen: de Koning teekent met minstens een zijner verantwoordelijke raadslieden. Hierin is natuurlijk voor de trouwe naleving der constitutie een waarborg ge- legen; want wanneer de Minister, wien de zaak aangaat, den maatregel, die in eenig besluit is neergelegd, met de wet of het landsbelang in strijd acht, dan kan zijne weigering om te teekenen of, zooals men het noemt, zyne contra- signatuur te verleenen, dien maatregel verhinderen. Het besluit zal dan in het geheel niet genomen worden en er komt feitelijk niets tot stand, zoolang de Koning den Minister niet ontslaat. Maar ook dit zal niet geschieden, omdat het geheele Ministerie, al is dit nu geen wettelijk voorschrift, de verantwoordelijkheid voor alle werkelijke regeeringsdaden in den regel op zich neemt of, zooals men

		\\



		56

		het noemt, homogeen is, en omdat dus in zoodanig geval het geheele Ministerie zou moeten aftreden en een ander de verantwoordelijkheid allicht niet op zich zou durven nemen. De Ministeriëele departementen, waarin sedert de laatste wijziging de regeertaak verdeeld is, zijn de volgende: 1°. buitenlandsche zaken, 2°. justitie, 3". binnenlandsche zaken, 4°. marine, 5°. financiën, 6°. oorlog, 7°. waterstaat, handel en nijverheid en 8". koloniën. Wat tot elk departe- ment behoort wordt door de namen genoegzaam aangeduid, al zijn die namen ook niet alle even juist, want de water- staat is natuurlijk ook een binnenlandsche zaak, en de zaken van het krijgswezen staan volstrekt niet alleen in betrekking tot een mogelijken oorlog, maar betreffen evengoed de in- wendige veiligheid. Door den Koning wordt soms aan verdienstelijke af- §etreden Ministers den titel verleend van Minister van taat. Niet aan het hoofd van een departement geplaatst, worden zij toch gerekend tot de raadslieden der kroon, doch hebben geen gezag of verantwoordelijkheid. Ofschoon het door de wet niet bevolen is, bespreken Koning en Ministers de voornaamste staatszaken te zaaien. Behalve het algemeen regeeriugsbeleid behooren daartoe in de eerste plaats de ontwerpen der wetten, die de regeering aan de volksvertegenwoordiging voorstelt of door deze worden aangeboden, en de besluiten, die de Koning verlangt te nemen, in de gevallen dat de \'grondwet hem daartoe de bevoegdheid verleent.

		XIV. Uitvoerende Macht. Gevolgen van de Macht des Konings. De loop onzer schetsen zal ons spoedig brengen tot eene bespreking van de wetgeving van het Rijk. Daaruit zal ons binken hoe de wetgevende macht is samengesteld en ingericht; doch wy moeten er thans, nu de macht des Konings ons bezighoudt, reeds op wyzen dat alle wetten feitelijk moeten worden ten uitvoer gelegd en dat daartoe dikwyls belangrijke maatregelen moeten worden genomen.



		57

		Dit is aan den Koning opgedragen en de grondwet noemt het: de uitvoerende macht. Eens en voor alt\'ud stippen wij hier aan, wat wellicht uit onze vorige schets reeds voldoende blijkt, dat wat aan den Koniug opgedragen wordt, door de regeering, dat wil dan zeggen door den Koning en zijne verantwoordelijke raads- lieden, wordt verricht en feitelijk grootendeels door de laatsten of door de uiimsteriëele departementen wordt uitgevoerd. Dikwijls regelt de wet eenig onderwerp slechts in hoofd- zaak, in breede trekken, en laat de regeling der onderdeden aan de uitvoerende macht over, die er beter toe in staat is. De Koning doet dit door middel van besluiten, door de grondwet algemeene maatregelen van bestuur genaamd. Intusschen is men gewoon iederen maatregel, van de regeeriug uitgaande, b. v. waar het eene benoeming betreft, met den naam van besluit aan te duiden. De algemeene maatregelen van bestuur hebben natuurlijk, zoo goed als de Rijkswetten, de strekking om, zoo noodig althans, voor het geheele Rh\'k te gelden. In den regel zal dat het geval wezen, terwijl de plaatselijke keuren en pro- vinciale reglementen, ofschoon even goed kracht van wet hebbende, slechts gelden binnen zekeren kring. Later zullen wij opmerken hoe de Rijkswetten door samenwerking van regeering en volk tot stand komen. Algemeene maatregelen van bestuur worden door de regee- ring zonder medewerking der volksvertegenwoordiging uitgevaardigd, zoo dikwijls\'de wet het noodig maakt of de regeering zelfstandig een maatregel verlangt te nemen. Het behoeft bh\'na niet gezegd te worden dat dit alleen kan geschieden in zulke zaken, waaromtrent niet is bepaald dat zij eene regeling bij de wet vereischen. Anders zou de Koning feitelijk als onbeperkt gebieder optreden of zou er strijd kunnen bestaan tusschen zijne besluiten en de wet. Wij zien alzoo, dat elk op behoorlijke wijze tot stand gekomen voorschrift van eenige bevoegde macht, kracht van wet heeft, hetzij in beperkten kring, hetzij alom; hetzij onder den naam van wet, hetzg onder eenige andere bena- ming; kracht van wet, dat wil eenvoudig zeggen: ieder is verplicht het voorschrift na te komen. Maar nu rijst de vraag: kent ieder dan de wet? Natuurlijk moet het antwoord ontkennend luiden, doch men begrn\'pt licht dat men eenvoudig aanneemt dat elk de wet kent, en hierin is niets willekeurigs gelegen, omdat,



		58

		zonder dit beginsel, de uitvoering van het recht eene onmogelijkheid zou z\'y\'n. Toch wordt by de toepassing van het beginsel de billijkheid zooveel mogelijk in acht genomen. Elk wettelijk voorschrift wordt door de eene of andere uitvoerende macht afgekondigd, dat wil zeggen openbaar gemaakt, en dan neemt men na verloop van zekeren tijd aan dat het algemeen bekend en daarom verbindend is. Zoo worden de gemeente-verordeningen afgekondigd door aanplakking of plaatsing in een nieuwspapier. Is er geen vroeger of later tijdstip bepaald, dan zijn zn\' verbindend op den derden dag na dien der afkondiging. Zoo worden de provinciale reglementen in een provinciaal blad geplaatst, het orgaan van het gewestelijk bestuur, by de provinciale wet genoemd. Is niets anders bepaald, dan treden zij in werking op den achtsten dag na de dagteeke- ning van het blad waarin zij geplaatst zyn. Voor de openbaarmaking van Rijkswetten en van alge- meene maatregelen van bestuur bestaan twee organen: het Staatsblad, de door de regeering uitgegeven of zoogenaamde officiëele (ambtelijke) verzameling van wetten en besluiten, en de Staatscourant, die zesmalen per week verschijnt en waarin allerlei mededeeliugen worden gedaan, hetzij door de regeering, hetzij door particulieren, in de gevallen dat de wet dit vordert of belanghebbenden het verlangen. De wetten en algemeene maatregelen van bestuur worden door den Koning afgekondigd. Wanneer de af te kondigen wet zelve daarvoor geen ander tijdstip aanwijst, dan is zy verbindend op den twintigsten dag na dien der dagteekening van het Staatsblad waarin zij geplaatst is. In de Staats- courant worden de wetten niet opgenomen. Ook de algemeene maatregelen van bestuur worden in het Staatsblad openbaar gemaakt, maar soms ook in de Staatscourant. Is alleen het eerste het geval, dan werken zij, evenals de wet, na verloop van twintig dagen. Is plaatsing in beide organen bevolen, dan zyn ze reeds na twee dagen verbindend.

		De Koning heeft verder het opperbestuur of de hoofd- leiding der veelvuldige, in den nieuweren tijd steeds meer belangrijke betrekkingen, die met vreemde mogendheden worden onderhouden. Op het gebied van recht, handel en nyverheid, staatkunde en op menig ander bovendien, be-



		59

		staan tusschen de verschillende volken talrijke punten van aanknooping, hoofdzakelijk door het toenemend weder- zijdsch verkeer veroorzaakt. Eenigszins in verband daarmede staat de bepaling der grondwet, dat de Koning oorlog verklaart, een beginsel, waarvan het gevaar, dat er altijd min of meer in gelegen is, in den constitutioneelen Staat sterk getemperd wordt door de omstandigheid, dat de be- noodigde gelden tot oorlogvoeren door de volksvertegen- woordiging moeten worden toegestaan, om van de ministe- riëele verantwoordelijkheid niet te spreken. Op dezelfde wy\'ze sluit en bekrachtigt de Koning alle verdragen met vreemde mogendheden, waarvan hy den inhoud aan de volks- vertegenwoordiging mededeelt, doch alleen wanneer hij oor- deelt dat het belang van den Staat dit toelaat. Ook hier is het gevaar gering voor willekeurige handelingen der regeering tegen den volkswil, want zoodra er sprake is van afstand van grondgebied, ruiling of andere wijziging der grenzen, het op de natie leggen van geldelijke lasten (b.v. het betalen van oorlogskosten) of andere verplichtingen van dien aard, is de goedkeuring der Staten-Generaal tot bekrachtiging van het verdrag noodig, tenzij te voren by eene wet aan den Koning in dit opzicht reeds volle bevoegdheid mocht verleend zijn.

		De grondwet noemt nog verscheidene andere uitvloeisels der Koninklijke macht op. Zoo berust bij het hoofd van den Staat het opperbestuur der zee- en landmacht, van onze bezittingen in andere werelddeelen en van de algemeene geldmiddelen. Welke beteekenis heeft het nu eigenlijk, wanneer de grondwet omtrent zoovele aangelegenheden den Koning het opperbestuur geeft? Feitelijk komt het hierop neer, dat in alle zaken, die niet bepaaldelijk by eene wet moeten worden geregeld, de Koning by\' besluit regelen kanstellen. Eigenlijk is het omtrent alle onderwerpen zoo gesteld, doch waar het geldt de buitenlandsche betrekkingen, de zee- en landmacht, de overzeesche bezittingen en de geldmiddelen, schynt het de bedoeling der grondwet te zyn geweest om het opperge- zag der kroon niet te veel door wettelijke bepalingen aan banden te leggen. Dit neemt niet weg, dat toch veel by byzondere wet geregeld moet worden en dan ook werkelyk geregeld is. By de zee- en landmacht benoemt, bevordert en ontslaat de Koning de officieren en verleent pensioenen volgens wettelijke regelen. Gunst en willekeur zyn daardoor



		60

		zooveel mogeln\'k uitgesloten. Wat de overzeesche bezittingen betreft, voor Oost en West is een soort van grondwet ge- maakt, een zoogenaamd regeeriugsreglement, waarbij het algemeen beginsel is vastgesteld, volgens hetwelk die gewes- ten moeten worden bestuurd. Ook moeten daar het munt- stelsel, het beheer en de verantwoording der geldmiddelen geregeld worden naar voorschriften, die hier door de wet worden gegeven. Met betrekking tot de geldmiddelen regelt de Koning de bezoldiging der ambtenaren, die uit \'s lands kas worden be- taald, niet uitzondering van die der leden van den Raad van State, van de algemeene Rekenkamer en van de rech- terlijke macht, waarvoor de grondwet, evenals voor de peu- sioenen der ambtenaren, namelijk van alle landsambteuaren, de voorschriften eener wet verlangt. Het is niet altijd juist te zeggen waarom in het eene geval den Koning alle regeling is toevertrouwd, in het andere vaste wettelijke regelen worden verlangd, lu het eerste geval bestaat meer gevaar voor gedurige verandering in voorschriften of beginselen; maar de wet is ook dikwijls een knellende band, en het schijnt aanbevelenswaardig om vooral algemeene beginselen en regelen bij de wet te stellen en in de uitvoering veel ruimte te laten aan de regeering, die telkens in aanraking komt met en feitelijk steun behoeft van de meerderheid der volksvertegenwoordiging, zonder welke haar taak op den duur onmogelijk is uit te voeren. Zoo is ook hier in het samenstel onzer constitutioneele in- stellingen de beste waarborg gelegen tegen willekeur en misbruik van macht, waardoor niet alles tot in de minste bijzonderheden aan vaste wettelyke regelen, die moeilijk kunnen worden gewijzigd, behoeft te worden gebonden en veel aan het verlicht oordeel en de goede trouw van kroon en ministers kan worden overgelaten.

		XV. Koninklijke Macht. - Kabinet. - Raad van State. Wetgeving. Nog in andere opzichten zien wy de grondwet de macht der kroon ontwikkelen; doch wg zullen later gelegenheid