-ocr page 1- -ocr page 2- -ocr page 3-

		£?V 2yog (
		KERKELIJKE ARCHIEVEN.
		Als inleiding tot het verslag over de kerkelijke archieven in deze provincie zij het mij vergund het volgende vooraf te laten gaan. Dat er zeer weinig van het uit vroegeren tijd dateerende is over- gebleven , springt hij de eerste inzage in het oog. Alle oorzaken , die bij de gemeentelijke archieven dien bijna algehcelen ondergang veroorzaakten, werkten hier samen, en nog in meerdere mate. Immers verwisseling in personeel greep hier nog meer dan daar plaats. Daarbij kwam dat de administratie der diakenen en die der kerkvoogden van oudsher gescheiden waren, en de stukken bij verschillende personen moeten worden gezocht. Bovendien was tot de revolutie de regeling der kerkelijke zaken , vooral wat het ma- teriè\'ele gedeelte betreft, de administratie der bezittingen , een on- derwerp , waarbij de hoofden der burgerlijke gemeente medespraken niet alleen , maar in hoogste ressort beslisten. Vandaar, dat in do grootere plaatsen, zooals Meppcl en Coevorden , in het archief der burgerlijke gemeente een afzonderlijke rubriek voor de kerkelijke inrichtingen kon worden aangenomen. In de Drenthsche dorpen was, behoudens het toezicht der hoogere autoriteiten , de kerk zoowel als de school, met wat daartoe behoorde , het onderwerp van de zorg der marke- en kerspelgenooten. Dit vóór de hervorming, loon echter behoudens de inmenging der hoogere geestelijke autoriteiten volgens het seendrecht, met name van den deken , nog sterker dan later. Wat dienaangaande nog over is, zal men clan ook niet in de tegenwoordige kerkelijke archieven moeten zoeken. Behoudens een hoogst enkele uitzondering , is van vóór de hervorming daarin niets bewaard. Daarom is ook alleen de tijd van den bouw van die kerken opgegeven , welke van na de hervorming dagteekenen. Voor ge- schicdenis der kerken te Beilen, Westerbork, Ruinen en Ruiner- wold bevat het archief van het klooster Dikninge vele bijzonder- beden , omdat zij bij dit klooster behoorden en zijne bestuurders de collatie daarvan bezaten. Voor de kerk te Assen, oorspronkelijk kloosterkerk, zullen wij natuurlijk in het archief van dat klooster hebben te zoeken. Wat de andere oude kerken aangaat, valt slechts te putten uit hier en daar verspreide losse papieren, waarvan er enkele zich bevinden in het Rijksarchief in Drenthe. Ten aanzien der kerken, waarover het collatierecht in handen van aanzienlijke geslachten

-ocr page 4-

		2
		berustte, is bij die families mogelijk rog iets te vinden. Zeker is, dat bijv. met betrekking tot de kerk te Eelde, over welke bedoeld reclit aan de eigenaars van het huis Oosterbroek toekwam , nog het een en ander is bewaard. (1) Met de hervorming werd dit anders. Deze toch ging, bepaalde- lijk in Drenthe, meer uit van hoogcr band. werd althans na de reductie van Groningen, vooral sinds 1598 door den stadhouder Willem Lodewijk bevorderd, en werd daarop door hem toezicht ge- oefend. De nieuwe toestanden op kerkelijk gebied werden door hem in overleg met de Staten geregeld. Vooral ten gevolge van de door den oorlog ontstane armoede en de mindere finantiëele krachten der bevolking, moesten de Staten van het gewest, die ook wegens de secularisatie der kloostergoederen eenigermate daar- toe verplicht waren, bijspringen, opdat dientengevolge de gods- dienstige belangen der inwoners geen schade zouden lijden. Vandaar een overwegende invloed van de overheid, meer bijzonder van het college van Drost en Gedeputeerden, waaraan bovendien het grootste deel der vroegere geestelijke jurisdictie , bepaaldelijk in vermogensrechtelijke aangelegenheden , was opgedragen. (2) Vandaar ook, dat in het depot te Assen met betrekking tot de kerkelijke aangelegenheden der provincie verschillende registers en papieren aanwezig zijn. Vooreerst de protocollen der synodale ver- gaderingen, in vier banden, uit de jaren 1508—1809. Voorts tal van losse stukken, bepaaldelijk daarmede in verband staande, bijv. betrekkelijk de vaststelling der kerkenorders van 1038 en 1730, en voorts andere, rakende de kerkelijke goederen in de onderscheidene gemeenten, de beroepingen van predikanten en de administratie van het fonds voor het onderhoud der weduwen van predikanten bestemd. Van de archieven der onderafdeelingen , waarin Drenthe kerke- lijk was verdeeld . de drie classes van liolde , Meppel en Emmen , en die onder de Provinciale Synode ressorteerden , is hier en daar nog het een en ander bewaard gebleven. Losse stukken daartoe behoorende, heb ik echter niet aangetroffen. De Acta der classis Emmana berustten in 1889 bij dr P. H. Roessingh , predikant te Emmen, die ze ten behoeve van het eins- sicaal bestuur van Emmen bewaarde. Die protocollen loopen van af\' 1033 geregeld door. Van de Acta der classis Iloldana is het eerste deel loopendo over 1603—1624 in de bibliotheek van het Provinciaal Museum van Oudheden in Drenthe voorhanden ; omtrent de andere kon ik van
		(!) Zie ovor het collatierocht betrekkelijk de verschillende kerken: Tegen- woordigc staat van Drenthe, p. l.\'fl vlg. (2) Men vergelijke daarover Tegenwoordige staat van Drenthe, p. 128 vgl.

-ocr page 5-

		3
		ds. A. Brouwer, te Annerveen, scribii van het classicaal bestuur van Assen, bij vvieu zij moeten berusten, en die ze, naar mij werd medegedeeld, ook werkelijk in bewaring had gehad, geene nadere mededeelingen verkrijgen. Van de Acta der classis Meppelana, werd door mij een deel, en wel loopende over de {aren 1Ö22—1GG2 , aangetroffen in het oud- archief der gemeente Meppel. (1) De overige schijnen verloren te zijn geraakt. Wat nog in de verschillende kerkelijke gemeenten aanwezig is , uit den tijd vóór 1810, vindt men in de hierachter volgende opgaven. Aan het slot dezer inleiding kan ik niet nalaten den wensch uit te spreken, dat de kerkelijke autoriteiten mochten worden door- drongen van de wenschelijkheid niet alleen, maar van de nood- zakelijkheid , om , ter voorkoming van den algeheelen ondergang iler oude kerkelijke archieven, die bij den tegenwoordigen toestand in een betrekkelijk kort tijdsverloop onvermijdelijk is, voor zoover zij niet nog in het dagelijkseh gebruik te pas komen, ze in het depot der rijksarchieven ter bewaring te geven. Daarmede zullen zij zich zelven en allen , belanghebbenden en belangstellenden , een dienst bewijzen. Immers , zij zijn daar èn zekerder geborgen, èn voor ieder, meestal voor hen zelve ook, meer toegankelijk dan nu het geval is , en het wel nooit, — komt in den tegenwoordigen toe- stande geen afdoende verbetering — het geval zal worden. Hun , op wie de verantwoordelijkheid , zij het dan misschien geen wette- lijke, rust, roep ik toe: Waakt ook in dezen voor de u toever- trouwde belangen! Assen, 26 Februari 1891. De Rij lis-Archivaris in Drenthe , Skkrp (jk.vtajja.
		(1) Dit deel is titans in liet depot der Rijksarchieven te Assen overgebracht krachtens besluit van het gemeentebestuur.

-ocr page 6-

		4
		KERKELIJKE GEMEENTEN. Gemeente Anloo. 1.    Protocol, bevattende de namen deraannemelingenen der van elders gekomen lidmaten , 1739—18(35; voorts handelingen van den kcrkeraad, lijsten van lidmaten en opgaven der overledenen, 1681—1705. 2.    Armenrekeningen, 1 GoG — 1 <i<>-"> (ligt los in n°. 8). 3.    Protocol, bevattende armenrekeningen, 1(578 — 1718, tevens eenige aanteekeningen omtrent het armbestuur van 1703. 4.    Protocol als voren, 1718—1741 5.    Protocol als voren, 1741—17(32. (3. Protocol als voren, 17G2—18d7. 7.    Protocol als voren, 1807—18R 8.    Protocol. zijnde een diaconieboek . niet verschillende opgaven omtrent de administratie der diaconie en omtrent de bestedelingen, uit de jaren 1059—1(398. 9.    Protocol als voren, uit de jaren 1602 -1707. 10.    Protocol als voren, uit de jaren 1750-1812 \'bevattende tevens een opgave omtrent de schuldvorderingen ten behoeve der diaconie). 11.    Een protocol (in quarto) betrekkelijk de uitgaven voor de kleederen der .alumni", 1741—1753. 12.    Een protocol als voren , 1753—1709. 13.    Een protocol als voren, 1777—1810. 14.    Een protocol als voren, bevattende particuliere aanteeke- ningen uit de jaren 1"14—1733. Gemeente Assen. 1.    Een protocol bevattende de notulen van liet verhandelde bij den kcrkeraad , 1705—1859. (Voorin een naamlijst van predikanten van 1615 af.) 2.    Een doopregister van af 1811. 3.    Een register van lidmaten (aannemelingen en van elders overgekomenen), 1713 1842. 4.    Een protocol bevattende rekeningen der diaconie , van 1(350 -1077.                                                                 - 5.    Een dito, bevattende hetzelfde van 1077—1845; en tevens opgaven van inschulden en andere aanteekeningen. (\'). Een pakket losse diaconie rekeningen uit de jaren 1709 1815 (uitvoeriger dan die in het protocol). 7. Een pakket borgtochten voor van elders gekomen onvermo- genden en andere stukken betredende het armwezen uit het begin dezer eeuw.

-ocr page 7-

		5
		8. «Protocol van de kerk te Assen", bevattende: n. Een resolutie van Drost en Gedeputeerde Staten van 2 Oc- tober 1680, de volgende heffing wegens de graven in de kexk en op het kerkhof vaststellende en regelende. b.    Opgaven der ontvangsten va» o-e ze heffing, 1754- 1805. c.    Rekening en verantwoording van den kerkvoogd J. W. Tabingh over 1785. d.    Opgaven der ontvangsten wegens de zitplaatsen in de kerk van 1755 - 1805. e.    Dito der uitgaven naar aanleiding van de onderwerpen onder b en </. Gemeente Beilen. Niets, ten gevolge van den brand in 1820. Gemeente Borger. 1.    Een protocol, bevattende rekeningen der kerkvoogdij, 1667 tot heden bijgehouden. 2.    Een markeprotoeol, waarin de copie eener uitspraak tusschen Borger en Westrup, 165Ó. 3.    Een register van inkomsten der pastorie. 1794. 4.    Een lijst van lidmaten 1760, tot heden bijgehouden. Gemeente Coevorden, Een protocol, bevattende : Opgaven van lidmaten, 1701 — 1857. Kerkeraarlsnotulen en verkorte mededeelingen dienaangaande. Lijsten van ouderlingen enz., 1687—1842. Verder ben ik nog steeds in afwachting van toezending van het geheel of van deelen van het archief, tot ordening en beschrij- ving. Het bestaat hoofdzakelijk uit eigendomsbewijzen en obligaties (rentebrieven) en uit protocollen, bevattende rekeningen enz., van ± 1612 af. Gemeente Dalen. Niets, ten gevolge van den brand in 1815. Gemeente Diever. In het kerkelyk archief vond ik alleen een pakket door vuur geschonden rekeningen , van 1753 af.

-ocr page 8-

		(5
		Gemeente Dwingeloo. 1. Een protocol bevattende : een lijst van gedoopten, 1790—1811; een lijst van lidmaten, 1700—1808; een lijst van hen, die te Dwingeloo zijn komen wonen en van de armen, 1771-1832. 2 Een protocol, zijnde „het armenboek", 1670—1699, bevat- tende diaconierekeningen , met eenige schuldbrieven aan de diaconie. 3.    Een protocol, bevattende: diaconierekeningen, 1699—1742; een lijst van ouderlingen , 1731-—1753. 4.    Een protocol bevattende diaconierekeniugen , 1807 tot na 1813. 5.    Een protocol, bevattende armenrekeningen van 1799 tot 1823. Gemeente Eelde. 1.    Een protocol, zijnde „het Kerkeboek", bevattende : een register van huwelijken, 1737—1858; handelingen van den kerkeraad , 1737—1861. 2.    Een register van lidmaten van 1780 , bijgehouden tot heden; benevens een lijst van predikanten. 3.    Een protocol, bevattende kerkerekeningen, 1741—1782. 4.    Eenige losse stukken, waaronder rekeningen , 1784—1796. Gemeente Emmen. 1.    Een protocol, bevattende diaconierekeningen, 1651—1686. 2.    Een idem, van 1775 tot 1802. Gemeente Gasselte. 1.    Een doopprotocol van af 1811. 2.    Een protocol, bevattende armenrekeningen , 1680—1701. 3.    Een idem , 1715—1*17. Gemeente Gasselter-NijeveeH. (± 1690). Een protocol, bevattende diaconierekeningen, ongeveer uit de iaren 1690—1739. Gemeente Gieten. 1. Een protocol bevattende: een lijst van lidmaten ;

-ocr page 9-

		7
		een lijst van gedoopten; een lijst van gehuwden; van 1798 tot heden bijgehouden. 2. Een protocol, bevattende diaconierekeningen , van 1784 tot heden bijgehouden. Gemeente Havelle. 1.    Een protocol, bevattende handelingen van den kerkeraad, 1757—1888, en eenige rekeningen van 1757 tot 1700. 2.    Opgave van bezittingen en inkomsten omtrent 1757. 3.    Enkele losse stukken, 1598—1809, zijnde o a. registers van kerke- en pastoriegoederen uit de jaren 1598, 1637, 1G52, 1G61, 1798, 1800 en 1807; verder betreffende de administratie dier goe- deren, de beroepen van predikanten, enz. (Afschrift eener lijst met nauwkeuriger opgave berust in het archief te Assen). Gemeente Hoogeveen. Naar ds. Peikens mij mededeelde, was er niets uit den tijd vóór 1813 in het archief aanwezig. Gemeente Koekatige. Een protocol, bevattende rekeningen der diaconie, 1656—1711. Gemeente Kolderveeu. 1.    Een protocol, zijnde: „het Boeck der pastorie-, kosterij- en vicariegoederen", met opgave der pachten , renten, enz., 1610—1703. 2.    Een dergelijke lijst tot 1833. 3.    Extracten uit de Acta Synodi Drenthinae 1721, 1725 en 1734. 4.    Eenige jaarlijksche pachtboekjes van af 1791. Gemeente Meppel. 1.    Een protocol, zijnde het „Kerkeboek van Meppel", bevattende notulen van den kerkeraad, 1767 1795. 2.    Een idem, 1795 tot na 1813. Naar ds. A. W. Kamp mij mededeelde, bevatte het kerkelijk ar- chief niets meer van vóór 1813; b\\j een volgend bezoek vond ik echter nog: 3.    Protocol, bevattende diaconie-rekeningen, (alleen ontvang) van diakenen en armvoogden, 1645—1658.

-ocr page 10-

		8
		4. Dito dito , 1697-1710. 5 Dito dito, 1710—1724. 6.    Dito dito , 1730—1743. 7.    Dito dito der diakenen, 1698—1729. 8.    Dito dito derzelfden , 1729—1749. 9.    Dito dito derzelfden, 1749—V. 10.    Protocol. bevattende diakonierekeningen (alleen uitgaaf), 1651—1669. 11.    Dito dito, 1669—1681. 12.    Dito dito, 1681-1685. 13.    Dito dito, 17(14—1711. 14a. Dito dito, 1723-1747. 14/;. Dito dito. 1720-1734. 15». Dito dito, 1767—1782. 15//. Dito dito, 1766—1790. 16.     Dito dito, 1782—1796. 17.    Dito dito, 1809 1836. 18.    Een protocol, zijnde het »bestedelingenboek" van 1693 tot 1720. 19.    Dito dito over 1741—1750. 20<r Dito «lito over 1780 1798. 20/*. Dito dito over 1790-1798. 21.    Dito dito over 1798-1810. 22.    Een protocol, getiteld „Het wekelijksch deelingboek", 1749 —1764. 23.    Dito dito 1764—1776. 24.    Een protocol, zijnde het kleedboek voor de armen, 1763— 1770. 25.    Een protocol, zijnde het boek der landhuren, aan de diaconie verschuldigd , 1727 - 1761. 26.    Een protocol, zijnde hetzelfde over 1763—1805, en bevattende aan de andere zijde uitgaven der diaconie over 1803. 27.    Een protocol, zijnde het „Renteboek" der diaconie, 1683 - 1734. 28.    Een protocol, getiteld: „Het nieuwe Stoeleboek van diakonen, van tafeltjes en aanlegswallen", 1755—1817. 29.    Een protocol zijnde „het Armeugasthuisboek", bevattende rekeningen daarover en wel alleen de iukomsten , 163\'—1753. Voorts eenige losse stukken. Gemeente Norg.
		1.    Een protocol, bevattende diaconie-rekeningen, 1651/1737. 2.    Een idem , 1738\'1772. 3.    Een idem , 1773/1798.

-ocr page 11-

		9
		Gemeente Nijeveen. Van het kerkelijk archief niets te vinden uit den tijd vóór 1813. Gemeente Otlmrn. Naar ds. Mees mij mededeelde is in liet kerkelijk archief niets voorhanden van vóór 1813. Gemeente Oosler/iesselen. Inhet kerkelijk archief van vóór 18K5 niets. Gemeente Peizc. 1.    Een protocol, bevattende de kerkerekeningen van 1083 1758, benevens opgaven der schuldvorderingen en der landschaps-obli- gaties, behoorende aan de kerk: voorts oanteekeuingen omtrent de administratie van kerkvoogden, als verhuringen van land, enz. (deze tot 1700\'. 2.    Een protocol als voren, 1758—1851. 3.    Een protocol, bevattende de ontvangsten en uitgaven , voort- koniende uit het aan de pastorie behooreud hakhout, 1705-177(5. Gemeente Roilnt. 1.    Een opgave van den staat der Hervormde gemeente op het einde der vorige eeuw. 2.    Een protocol bevattende een register van kerkepachten, 1747 1782, en de uitgaven der diaconie over 179:> tot 1851. 3.    Een lidmaten-boek, 1730 1851. Voorts verscheidene losse stukken, niet van groot gewicht; de oudere zijn nu in het Rijksarchief te Assen. (iemeente Rmlerwolde. In het protocol bevattende de handelingen van den kerkeraad, na 1813 komt voor een lijst van predikanten en een plaatsbesihrij- ving van onderen datum. 1.    Een protocol, betrekkelijk de administratie der kerkvoogden, 1641-1752, tevens bevattende opgaven omtrent de verhuringen van landerijen enz 2.    Protocol betrekkelijk de administratie der diakenen , 1001 - 1700 (achterin een borgtocht voor een onvermogende van 1809). 3.     L\'rotocol, bevattende diaconierekeningen over 1751 tot 1839.

-ocr page 12-

		10
		Hierin lijjfjreii eenige fragmenten van het protocol, dat tusschen n°. 2 en n". 3 in behoort. Gemeente Ruide 1.     Een protocol bevattende: een register van gedoopte n, 1801-1810; een idem van lidmaten , 1801 1850. 2.    Een protocol, bevattende diaconierekeniiigen , 17:31-179:?. 3.    Een idem, 1793 1855. 4.    Een protocol bevattende aanteekeningen over de administratie der kerkvoogden. 1782—1819. 5.    Een protocol, bevattend\'! kerkvoogdijrekeningen van af 1809. (Heide laatste zeer beschadigd en door vocht onleesbaar). Gemeente Rosirinkel. 1.    Een protocol, bevattende : een lijst van gedoopten van 1811 1877. een lijst van lidmaten, van 1811 1887. 2.    Een protocol, zijnde het kerkeraadsbock , 175G—1887. Gemeente Ruinen. 1.    Register van lidmaten van af 1811. 2.    Protocol, bevattende handelingea van den kerkeraad, 1808 —1855. Gemeente Ruinerwold. 1.    Een protocol, bevattende : staten van pastorie- en kerkeopkomsten, 1619—1009, 1669 en 1720. 2.    Een protocol, bevattende kerkerekeningen 17/1—1772. 3.    Een idem , 1772—1805. 4.    Losse stukken betreffende de kerk en de pastorie: o. a. koopbrieven van land, ten behoeve der kerk te Blijdensteden , van 1517 , 1533 , enz. 5.    Een protocol, bevattende : een register van lidmaten, 1708—1874, benevens lijsten van leden van den kerkeraad, 1670—1784. 6.    Een protocol, bevattende de handelingen van den kerkeraad 1784-1876.

-ocr page 13-

		11
		Gemeente Scliooneleek. 1.    Een protocol, bevattende de handelingen en besluiten van den kerkeraad, 1756—1869. 2.    In het protocol der diaconie van 1821 , treft men aan enkele aanteekeningen over verzegelingen van 1782. 3.    Een copielijst der p:\\storieopkomsten van 1597. 4.    Een lijst der predikanten van af de hervorming. 5.    Extracten uit but „Kerkeboek" van 1720. Gemeente Sleen. 1.    Een protocol, bevattende de rekeningen der kerkvoogden 1748—1821. 2.    Een protocol, bevattende rekeningen der kerk, 1777—1821. Gemeente Smilde, Hijkpisniilde en Klooslerveen. (1780). [n het archief vond ik niets, dat van vóór 1813 dagteekent. Gemeente Jlnhlcr. 1.    Een protocol, bevattende huwelijksatkondigingen van 173G tot 1794. 2.    Een protocol, zijnde een register van huwelijken, 1705—1867. 3.    Een protocol, bevattende handelingen van den kerkeraad van af 1811, en voorts een lijst van van elders gekomen lidmaten van 1795 tot 1830. 4.    Een protocol, bevattende diaconierekeningen van 1715 tot 1777. 5.    Eenige losse stukken, waaronder enkele aankomsttitels o. a. een van 1077, waarbij aan de diaconie land op de Westeresch werd verkoebt. Gemeente Fries. 1.    Een doopprotocol van 1811 af. 2.    Een register van lidmaten , 1772—1832. Gemeente Wapservreii, 1.    Een protocol, bevattende kerkeraadsaanteekeningen van 1774 tot 1835. . 2.    Een protocol, bevattende de ontvangsten van de rekeningen der armen , 1742—1702.

-ocr page 14-

		■z tyz
		12 3.    Een idem van 1810 tot 1810. 4.    Een idem, met uitgaven van idem, 1004—1718. 5.    Een idem met idem. 1724—1747. G.    Een idem met idem , 1747—1702. 7.    Een idem niet idem, 1762—1774. 8.    Een idem met idem , 1780—1801. !». Een idem met idem, 1801—1816. 10 Benige oude stukken de kerkvoogd betreffende, waaronder als oudste een lijst vim de pachten der pastoriegocderen van I73:S. 11. (Jojtie omslag-register over Wapservecn van 175<>. Gemeente H\'exlei-bork. 1.    Een doopprotocol van af 1811. 2 Een protocol, bevatten.Ie rekeningen der diaconie, .1704—1810. \'A. Een idem bevattende kerkerekeningen , 1G37—17">0. (ieme snte ila Wijl;, eigenlijk FJhorsl, kerkelijk onder Overijssel. Een protocol , zijnde »het kerekenboeck van de LJhorst", be- ginnendc 1058, tevens bevatten Ie : Wekeningen van kerkvoogden, 1080—1801. Handelingen eener „erfgenamen-vergaderinge"\', 1781. Register der kerke- en pastorie-opkomsten , 1735. Register der grat\'steden , 1804. Gemeente Zuidlareii. 1 Kerkelijk protocol, bevattende : Opgaven der lidmaten, 1729—181\'». Dito der gestorvenen, 1801—1813: eu De handelingen van den kerkeraad , 1729—1858. 2.    Een protocol, bevattende de resoluties en handelingen der diakenen, benevens opgaven aan wie uitdeelingcn van wegc de diaconie zijn geschied, 172(5—1787. 3.    Een protocol bevattende : de besluiten van de eigenaren der Plaukensloot, en de rekeningen en verantwoordingen hun gedaan, 1743—1808. Gemeente Zuidwolilc. Naar mij ds. A. Reiners verzekerde, is in bet kerkelijk archief niets van vóór 1813 voorhanden, wijl alles in den brand van 1824 is te gronde gegaan. Wemeente Zweeloo. In het archief heb ik niets van vóór 1813 dagtcekenende aan- getroffen.