-ocr page 1-

-ocr page 2-



		Mn }<Z/?Z

		»



		/

-ocr page 3-



		*t L\' S*

-ocr page 4-

-ocr page 5-



		HANDLEIDING BIJ HET ONDERWIJS IN RECEPTUUR.

-ocr page 6-



		UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT

			A06000037252966B

		3725 2966

-ocr page 7-





		HANDLEIDING

		lil.l IIKT

		ONDERWIJS IN RECEPTUUR

		M. .1. SCHRODEK en D". II. (i. DE ZAAIJKH.

		EERSTE DEEL.

		SCHEIKUNDE, BEWERKT DOOR M. J, SCHHUULR.

		TE GRONINGEN BIJ J. B, W01TEH8, 1899.

-ocr page 8-



		blOOMDRUKKERW VAN J H WÜLItHb.

-ocr page 9-



		VOOR RKDK.

		Het doel, dat ons voor oogen stuud bij het schrijven dezer hand- leiding, was tweeerlei. Allereerst wenschten wij onzen a.s. assistenten een eenigszins uitvoeriger werkje over Scheikunde in, handen, te geren dan de tot heden bestaande en daarnaast meenden wij, dat, door het opnemen van zoowel vele oude als nieuwe geneesmiddelen, het koikjc geschikt kon, zijn om den receptarius omtrent de eigensehajrpen dei\' geneesmiddelen, wat betreft oplosbaarheid enz. in te lichten. Moge in dv praktijk blijken, dat het daarvoor geschikt is. M. .). SCIIKÖDEI!. (iiioNiNuKN, April lfS\'.ii). Dr. II. (i. db ZAAIJEK.

-ocr page 10-

-ocr page 11-



		INHOUD.

		i Bladz. Cadmium........ 11") Nikkel Xieeolum .11") Kobalt Cobaltuni . . . .115 IJzergroep........ 115 IJzer FeiTimi..... 116 Mangaan Manganum . . 125 Chroom (\'bromium . . . 126 Aluminium........ 127 Koper Cupruiu..... 130 Kdele metalen...... 133 Kwik Ilvdrargvrum . . 133 Zilver Argentum .... 141 (rond Aiirum...... 145 Platina......... 146 ^: Osmiiim........ 146 Organische «chkikunkk . . 147 Koolwaterstoffen...... 151 Verbindingen met open koolstof- keten ......... 153 ; Verzadigde koolwaterstoffen . . 153 , Halogeenderivaten der verzadigde koolwaterstoffen..... 157 Alcoholen........ 160 Aethers......... 165
		Bladz. Inleiding........ 1 Zuurstof < >xygenium 22 Waterstof Hydrogenium . 28 Water Aqua...... 31 Zwavel Sulfur..... 37 Nomenclatuur....... Ui Halogenen........ 52 Chloor Chlorium .... 52 Broom Bromium .... 58 .lood Jodiuni...... 511 Fluor Fluorium..... lil Stikstof Xi tronen imu (il Dampkringslucht...... 63 1\'hosphor Phosphorus . liit Arsenik Arsenicum .... 74 Aiitimoniiiiii Stibium ... 70 Borium......... 77 Koolstof Carboneum . . . 7!i Kiezel Silicium..... 82 Mktalkn........ 82 Alkalimetalen....... 80 Kalium......... 86 Natrium........ !)3 Lithium......... 99 Ammonium....... 100 Aardalkalimetalen..... 101 Calcium......... 102 Lood Plnmbuni..... 107 Magnesium....... lOil Zink /incum..... 112

		Aldehyden........166 Organische zuren.....168 Tweebasische organische zuren . 177 Driebasisehe . 180 Samengestelde aethers . . . .183 Cyaanverbindingen.....18\'J

-ocr page 12-



		Bladz. Bladz. Koolhydraten....... 192 Balsems.........2:i7 Verbindingen met gesloten kci(il- Harsen.........2;i8 stofkcten........ 198 Gomharseu.......240 Aromatische verbindingen . . lüS Fossiele harsen......241 koolwaterstoffen. . Jon rlarshondciide plantensappen. .241 Phenolen........ 202 Pyridineverbindingen .... 242 Tweeatomige phenolen .... 210 Chinolineverbindingen .... 247 Drieatomige ,..... 213 Alkaloïden........249 Aromatische zuren..... 211 Zuurstofvrije alkaloïden . . .251 Naphtalinereeks...... 22:) Zuiiistofbevattonde alkaloïden . 252 Anthraeeen verbindingen . . . 22") Bitteistoften.......2«1 Aetherisehe oliën..... 227 Glukosiden........262 Kamfersoortcn...... 237) I Eiwitstoffen.......2ü"{

		VERBETERINGEN.

		Pag. 20 regel Mi v. o. moet zijn: :SH₂0 2Fe = (ill FejOg. 45 22 v. 1). staat NjSOtj moet zijn NiioSO». .V2 4 v. I.. 135,5 127. .V) 17 v. I). 6HCI RCI. ,, 7)7 ,, 10 v. o. ,, (!<)._) chloordioxyde moet zijn (\'M^8 chloor- trioxyde. 7)8 5 v. b. 4- II₂<) moet zijn 3HgO. 121 ,, 3 v. o. verschenen verdwenen.

-ocr page 13-



		I X L E I D I N G.

		Om nauwkeurig te kunnen recepteeren is liet niet voldoende, dat men alleen op de hoogte is van de verschillende bewcr- kingen, welke de geneesmiddelen moeten ondergaan om in verschillende artsenij vormen te worden afgeleverd, maar eene uitgebreide kennis van de herkomst, de samenstelling en de eigenschappen der geneesmiddelen is daarvoor noodig. Het planten-, dieren- en delfstoffem-ijk leveren alle stoften, die als geneesmiddelen worden gebruikt. Kennis van deze onderdeden der natuur wetenschap is dus noodzakelijk. In fabrieken zoowel als in de laboratoria der apotheken worden uit deze ruwe natuurproducten langs scheikundigen weg andere geneesmiddelen bereid, hetzij door de werkzame bestanddeelen uit die grondstoffen af te zonderen, hetzij door daaruit geheel nieuwe stoffen samen te stellen. Deze bewerkingen behooren geheel tot het gebied der scheikunde of chemie, terwijl voor oen juist begrip van deze wetenschap kennis der natuurkunde een eerste vereischte is. We zullen ons in dit deeltje bezighouden met de hoofdzaken der scheikunde en met die geneesmiddelen welke door schei- kundige processen worden verkregen. Om na te gaan, wat we onder een scheikundig proces verstaan, moeten we beginnen met het gebied der scheikunde zoo eng mogelijk af te bakenen en het stellen tegenover het gebied der natuurkunde. Beide wetenschappen houden zich bezig met het bestudceren van ver- schijnselcn, d. i. met het bestudecren van de veranderingen die een lichaam kan ondergaan, maar ieder op eene verschil- lende wijze. Nemen we bijv. een stuk ongebluschte kalk en slaan daarop sc\'HKÖder en de ZAAUER, Scheikunde. 1

-ocr page 14-



		2

		met een hamer dan zal het in kleinere deelen verdeeld worden, houden we een stuk week ijzer in de nabijheid van een mag- neet dan zal ook dit ijzer magnetisch worden en kleinere stukjes kunnen aantrekken. De kleinere deeltjes ongebluschte kalk hebben echter nog alle eigenschappen van deze stof be- houden, terwijl het ijzer na verwijdering van de magneet zich in geen enkel opzicht van ander ijzer onderscheidt. In deze beide gevallen is dus de stoffelijke samenstelling van de stof niet veranderd, alleen de toestand waarin die stof verkeerde heeft ecne blijvende of tijdelijke verandering ondergaan. Derge- lijke verschijnselen waarbij de stof of materie zelf geen veran- dering ondergaat behooren tot het gebied der natuurkunde. Brengt men de stukjes ongebluschte kalk in aanraking met water dan vallen ze onder sterke dampontwikkeling uiteen tot een poeder, dat geheel andere eigenschappen heeft dan de ongebluschte kalk. Laat men het ijzer eenigen tijd aan vochtige lucht blootgesteld liggen, dan wordt liet bedekt met een bruin laagje ijzerroest, dat men reeds tusschen de vingers tot poeder kan wrijven en dat, in de nabijheid van een magneet gebracht, niet meer wordt aangetrokken. De veranderingen, die in deze beide gevallen plaats gebad hebben, zijn van meer ingrijpenden aard geweest; want daarbij zijn nieuwe stoffen ontstaan.met geheel andere eigenschappen dan de oorspronkelijke stoffen bezaten. Dergelijke verschijnselen waarbij een nieuwe stof ont- staat met geheel andere eigenschappen worden tot liet gebied der scheikunde gerekend. We kunnen dus in het kort zeggen: Bij_een natuurkundig verschijnsel verandert alleen de toestand waarin een lichaam verkeert, en bij een scheikundig verschijnsel ontstaat een nieuwe stof met geheel andere cigonschappen. Het aantal verschijnselen, dat alleen op scheikundige veran- deringen berust is buitengewoon groot. De verschijnselen die wij gewoonlijk samenvatten onder den naam verbranding zoowel als de stofwisseling van planten en dieren, het rotten en tal van andere processen meer kunnen uitsluitend verklaard worden op scheikundige gronden. Deze groote uitgebreidheid van de scheikundige wetenschap heeft eeno verdceling van dit vak noodig gemaakt, zoodat we onderscheiden: landbouwscheikunde, physiologische scheikunde, pharmaceutische scheikunde enz.

-ocr page 15-



		3

		al. naarmate de toepassingen der chemie meer bijzonder een dezer takken van wetenschap betreft. De stof of materie, waaruit alle lichamen bestaan, beschouwt men tegenwoordig algemeen als te zijn samengesteld uit zeer kleine deeltjes, die niet aan elkaar liggen maar waartusschen zeer kleine ruimten, de poriën, zich bevinden. Indien dit waar is zal het dus mogelijk moeten zijn een stukje van een of andere stof, bijv. ijzerroest in zeer kleine deeltjes te verdeelen. Dit blijkt ook inderdaad het geval te zijn, wc kunnen daarvan door stampen en wrijven een onvoelbaar fijn poeder maken, en dan die verdooling mechanisch nog op andere wijzen voort- zetten. De vraag doet zich dan echter voor of die verdeeling tot in het oneindige kan worden voortgezet. Het antwoord op die vraag is ontkennend men neemt algemeen aan dat er een einde komt aan die verdecling. De kleinste deeltjes, die in natuurkundigen zin niet meer deelbaar zijn noemt men moleculen (het verkleinwoord van moles = massa). We zagen reeds, dat ijzerroest ontstaat, wanneer men ijzer aan vochtige lucht blootstelt, we zullen naderhand zien dat het zich daarbij heeft verbonden met een der bestanddeelen van de lucht, n.1. de zuurstof. Wanneer we ons voorstellen, dat we een stukje ijzer- roest hebben verdeeld in moleculen dan zal elk dezer moleculen nog alle eigenschappen van de stof zelve hebben, de kleur, het soortelijk gewicht enz. zijn dezelfde gebleven. Zulk een molecule bestaat echter uit twee geheel verschillende stoffen, de vaste stof ijzer en het gas zuurstof, het moet dus nog weer in die stoffen verdeeld kunnen worden, een molecule moet dus nog weer deelbaar zijn. Deze verieeling kan echter langs natuur- kundigen weg niet meer plaats hebben, maar moet langs che- mischen weg geschieden, en de kleinste deeltjes, die bij deze verdeeling ontstaan, noemt men atomen. Men verstaat dus onder een atoom: de kleinste hoeveelheid stof, die noch door natuurkundige, noch door scheikundige middelen verder kan worden verdeeld. In vrijen toestand kunnen deze atomen niet bestaan, zij verbinden zich direct met elkaar tot moleculen. Het doel van de scheikunde is tweeërlei: eenerzijds om na 1*

-ocr page 16-



		4

		te gaan uit welke atomen de moleculen van verschillende stoffen bestaan, anderzijds om door het samenbrengen van verschillende atomen nieuwe moleculen te vormen. Wanneer we de lichamen waarmede we dagelijks in aanraking komen eenigszins nader beschouwen, zullen wij bemerken, dat slechts een klein gedeelte daarvan niet kan verdeeld worden in ongelijksoortige deelen, bij pul-vis Doveri, vele ertsen enz. kunnen we zelfs met het bloote oog of met een vergrootglas reeds zien, dat zij uit 2 of meer verschillende stoffen bestaan. Hij andere, zooals water, ijzerroest, suiker is de samengesteld- heid op deze wijze niet te herkennen; wanneer we echter met scheikundige middelen probeeren, zien we dat de 3 genoemde stoffen uit geheel verschillende bestanddeelen bestaan. Water bestaat uit twee gassen, waterstof en zuurstof, ijzerroest uit ijzer en zuurstof, suiker uit koolstof, waterstof en zuurstof. Deze laatste stoften echter kunnen tot dusver ook langs che- mischen weg niet in ongelijksoortige deelen worden verdeeld en men geeft daaraan den naam van elementen of grondstoffen, dus: elementen zijn die stoffen welke ook langs chemisehen weg niet in ongelijksoortige deelen kunnen worden verdeeld, alle andere stoffen, die in 2 of meer ongelijksoortige deelen verdeeld kunnen worden, noemt men samengestelde stoffen. liet aantal elementen, dat men tegenwoordig uit de o vertal- rijke samengestelde stoffen heeft kunnen afzonderen, bedraagt ongeveer 70. (Gewoonlijk stelt men ze in de scheikunde voor door de beginletters van hunne latijnsche namen). Wanneer we tegenwoordig een stof een element noemen heeft die uitdrukking slechts betrekkelijke waarde, we geven daar- mede alleen aan, dat die stof met onze tegenwoordige hulp- middelen niet verder kan verdeeld worden. Het is volstrekt niet onmogelijk, dat later, wanneer men over betere hulpmiddelen kan beschikken enkele van onze tegenwoordige elementen blijken samengestelde stoffen te zijn. Wanneer we op de elementen en samengestelde stoffen de leer der moleculen en atomen toepassen komen we tot deze bepalingen: 1°. Bij een element bestaan de moleculen uit gelijksoortige atomen.

-ocr page 17-



		5

		20. Bij een samengestelde stof bestaan de moleculen uit on- gelijksoortige atomen. AVe zullen ons dus van een element, bijv. van ijzer wat betreft de samenstelling uit moleculen en atomen de voorstelling kunnen maken als in fig. 1, een samengestelde stof als zwaveb ijzer zal men kunnen voorstellen als in tig. 2.

		Fig. 2.
		Fi*. 1.


		In tig. 1 zijn dus de moleculen onderling èn de atomen on- derling aan elkaar gelijk, in fig. 2 vindt men gelijke moleculen maar ongelijksoortige atomen. Een stof kan op twee wijzen samengesteld zijn. Mengt men bijv. ijzerpoeder met suiker, dan kan men daarbij zooveel suiker voegen als men wil en na het vermengen krijgt men toch een, voor het bloote oog, homogeen mengsel. Brengt men dit mengsel in de nabijheid van een magneet dan zal al het ijzerpoeder worden aangetrokken; giet men het mengsel in water en schudt dan zal alleen de suiker oplossen, dampt men deze oplossing uit dan houdt men de suiker achter. Hieruit blijkt reeds vol- doende dat bij deze vermenging het ijzer en de suiker hunne oorspronkelijke eigenschappen hebben behouden. Wanneer men ijzerpoeder mengt met jodiuni, onder toevoe- ging van wat water, dan ziet men geheel andere verschijnselen. Terwijl bijv. beide stoffen afzonderlijk in water onoplosbaar zijn ontstaat bij hot vermengen onder toevoeging van water eene lichtgroene oplossing. Kon men bij het vermengen van ijzerpoeder niet suiker van beide willekeurige hoeveelheden nemen en toch een homogeen mengsel krijgen, hier is dit anders. Alleen in het geval dat men 5G gram zuiver ijzer vermengt met 2ö4 gram jodium zal

-ocr page 18-



		li

		men eene volledige lichtgroene oplossing krijgen, neemt men van een van heide stoffen meer dan zal of het ijzer als een grijs poeder achterblijven óf het jodium zal met een donker- hruine kleur in de vloeistof oplossen. Brengt men de licht- groene oplossing in de nabijheid van een magneet dan zal er niets uit worden aangetrokken; brengt men haar in aanraking met een koude stijfseloplossing, dan zal deze niet\' blauw ge- kleurd worden, wat wel zou geschieden indien er nog jodium als zoodanig in aanwezig was. Bij deze vermenging hebben dus beide stoffen hunne oor- spronkelijke eigenschappen verloren, en een nieuwe stof met geheel andere eigenschappen is ontstaan. Deze nieuwe stof noemt men eene scheikundige verbinding. Vermengt men ijzer en jodium onder toevoeging van wat water in een dunwandig schaaltje, dan kan men zeer duidelijk bemerken, dat dit warm wordt; hetzelfde verschijnsel zullen we telkens waarnemen wanneer een scheikundige verbinding ontstaat. Uit het voorgaande komen we tot de volgende bepalingen: 1°. Bij een mengsel behouden de samenstellende deelen hunne oorspronkelijke eigenschappen; 2J. Een mengsel kan in elke willekeurige gewiehtsverhou- ding worden gereed gemaakt; 30. Bij eene scheikundige verbinding ontstaat een nieuwe stof met geheel andere eigenschappen dan de oorspronkelijke stoffen hadden; 40. Eene scheikundige verbinding heeft slechts plaats in eene bepaalde gewichtsverhouding ; 50. Wanneer eene scheikundige verbinding tot stand komt ontstaat warmte. / We leeren in de natuurkunde, dat de moleculen van de eene of andere stof door de cohaesie bijeengehouden worden, dat van de meerdere of mindere grootte van die cohaesie de aggre- gaatstoestand der stoffen afhangt en ook, dat bij vaste lichamen de graad van hardheid door de meerdere of mindere cohaesie wordt bepaald. De cohaesie is echter een kracht, die uitsluitend werkt tusschen de moleculen onderling, er moet dus nog een

-ocr page 19-



		\' \\

		7 andere kracht zijn die de atomen eerst vereenigt tot moleculen en deze kracht noemt men de scheikundige aantrekkingskracht verwantschap of affiniteit. De affiniteit vereenigt zoowel gelijk- soortige als ongelijksoortige atomen tot moleculen. Zoo worden dus in deeltjes ijzer en jodium de moleculen bijeengehouden door de cohaesie; evenzoo geschiedt dit hij het gevormde joodijzer. De atomen, zoowel van het ijzer en jodium afzonderlijk als van de verbinding, joodijzer, worden tot mole- culen vereenigd door de affiniteit. De affiniteit van de verschillende elementen ten opzichte van elkaar is niet altijd even groot. Laat men ijzer aan vochtige lucht liggen dan zal het gaan roesten, zich verhinden met de zuurstof uit de lucht, stelt men goud of zilver aan vochtige lucht bloot dan zullen zij niet veranderen. Bovendien is de grootte van de affiniteit afhankelijk van verschillende omstandigheden, zoo zelfs, dat stoffen die met elkaar in aanraking gebracht zijn onder gewone omstandigheden zich niet met elkaar zullen verbinden, maar dit wel zullen doen, wanneer die omstandigheden veranderd zijn. De voornaamste omstandigheden, die de affiniteit tusschen de elementen bevorderen, zijn de volgende: 1. Innige aanraking. Om tusschen twee stoffen eene schei- kundige verbinding tot stand te brengen is het noodig dat zij beide zoo fijn mogelijk verdeeld en zoo innig mogelijk vermengd zijn, want de afliniteit werkt nooit op een afstand maar steeds tusschen lichamen die direct met elkaar in aanraking zijn. Een dergelijk innige vermenging van vaste stoffen is niet te krijgen. Men kan bijv. zwavel en ijzer zoo fijn mogelijk verdeelen en onder elkaar mengen, men zal daarbij toch geen scheikundige verbinding verkrijen. Veel beter gaat dit reeds wanneer één der stoffen vloeibaar is, de vermenging komt dan veel beter tot stand terwijl de omstandigheden nog beter worden wanneer beide lichamen vloeibaar en vooral wanneer beide lichamen gas- A-ormig zijn. Wanneer men bijv. ijzerpoeder voegt bij gesmolten zwavel zal men zeer spoedig scheikundige werking zien optreden. De omstandigheid, dat door het vloeibaar maken van min- stens één der stoffen de affiniteit grooter wordt, heeft aanleiding gegeven tot het oude gezegde: Corpora non agunt, nisi fluida.

-ocr page 20-



		8

		2. Verwarming. Daar door verwarming vele stoffen smelten, zou men deze invloed op de grootte der affiniteit kunnen terug- brengen tot de vorige. Geheel juist is dit niet, daar onder den invloed der warmte, de moleculen der stoffen in veel sneller beweging komen en daardoor juist in inniger aanraking. 3. Licht. Stoffen, die in het duister geen of bijna geen affiniteit jegens elkaar toonen kunnen soms heftig op elkaar inwerken wanneer men ze aan het daglicht of nog beter aan het zonlicht blootstelt, een voorbeeld daarvan vinden we in de verbinding van waterstof en chloor, die in het zonlicht onder ontploffing geschiedt. 4. Electriciteit. Gassen, die zich onder gewone omstandig- A heden niet met elkaar verbinden, zooals zuurstof en waterstof doen dit wel wanneer men door het mengsel een electrische vonk laat gaan. < ,~ 5. Status nascéns. Wanneer stoffen door de eene of andere chemische oorzaak uit eene verbinding worden vrijgemaakt, zien we, dat zij groote neiging hebben om zich op het oogen- blik van vrij worden, wanneer zij dus in statu nascendi ver- keeren, direct met andere stoffen te verbinden. Arsenicum en ^ waterstof, beide afzonderlijk bij elkaar gebracht, zullen in \'t geheel niet op elkaar inwerken. Wanneer men echter water- _k stof ontwikkelt in eene vloeistof waarin een oplosbare arsenik- verbinding aanwezig is, zullen beide zich direct vereenigen tot ¹ \' arsenikwaterstof. Verwonderen kan ons dit ook niet. Eeno scheikundige verbinding toch komt tot stand door innige aan- eenligging der atomen de moleculen moeten dus eerst in atomen verdeeld worden eer er sprake kan zijn van seheikun- -dige werking. Wordt nu een stof uit eene verbinding vrijge- ^ maakt, dan moet zij een ondeelbaar klein oogenblik in den atoomtoestand verkeeren en op dat oogenblik bezit zij een zeer ^\\ groote affiniteit. Laat men dit oogenblik voorbijgaan dan ver- binden zich de vrijgeworden atomen direct weer tot moleculen en deze moeten eerst ontleed worden in atomen eer er eene g scheikundige werking kan optreden. L ^» Dat warmte, licht en electriciteit de affiniteit bevorderen is slechts in hoofdzaak waar, in enkele gevallen het zijn echter uitzonderingen wordt de affiniteit er door verminderd. Zoo

-ocr page 21-



		9

		wordt kwikoxyde, eene verbinding van kwik met zuurstof, door verhitting in deze bestanddeelen ontleed. Kwikoxyde, chloorzilver en tal van andere stoffen worden door het licht ontleed, terwijl in enkele gevallen de affiniteit tnsschen de verschillende atomen zóó gering is, dat zij reeds zonder bekende oorzaak we zouden in \'t dagelij ksch leven zeggen: zonder oorzaak uiteenvallen. Een voorbeeld hiervan hebben we in het waterstofperoxyde, eene verbinding van twee atomen waterstof met twee atomen zuurstof, die reeds bij de gewone temperatuur uiteenvalt in water en zuurstof. Behalve met de verbindingen van elementen onderling hebben we ons in de scheikunde ook bezig te houden met de stoffen die kunnen ontstaan wanneer een element inwerkt op een scheikundige verbinding en met die welke ontstaan bij de in- werking van 2 scheikundige verbindingen op elkaar. Heeft men eene verbinding van twee elementen, die we dui- delijkheidshalve A en B zullen noemen, en voegt men daarbij een derde element C, dan kunnen zich daarbij 2 gevallen voordoen. 10. Het derde element kan zich met de beide anderen ver- eenigen tot ééne verbinding; we kunnen dit dus voorstellen door: AB H- C = ABC. 2i>. Het derde element kan een der andere elementen uit de verbinding verdringen en zelf eene verbinding met het over- gebleven element aangaan; we kunnen dit dus voorstellen door de vergelijkingen: AB C = AC B en AB C = BC -t- A. In het eerste geval komt dus de verbinding tot stand doordat de verschillende atomen zich samenvoegen, we drukken dit in de scheikunde uit door te zeggen, dat de verbinding is ontstaan door additie. In het tweede geval heeft het derde element de plaats inge- nomen van een der beide andere elementen, daarom spreken we in dit geval van substitutie. Wanneer twee scheikundige verbindingen AB en CD op elkaar inwerken kunnen zich de volgende gevallen voordoen:

-ocr page 22-



		10

		30. de beide stoffen kunnen samen ééne scheikundige ver- binding vormen, dus dan is: AB CD = ABCD. 40. de beide stoffen kunnen elkaar wederkeerig ontleden, wat we kunnen voorstellen door de vergelijkingen: AB H- CD = AC BD en AB CD = AD BC. Het 3^Je geval komt overeen met het eerste en ook hierbij zullen we dus spreken van additie; bij het vierde geval daaren- tegen ontstaan uit twee scheikundige verbindingen twee geheel nieuwe verbindingen, in dit geval spreken we van dubbele of wederkeerige ontleding. Vroeger werden deze scheikundige werkingen op de volgende wijze verklaard. De additie verklaarde men door te zeggen, dat er tusschen de verschillende elementen, die men samenbracht, eene groote affiniteit bestond. Bij de substitutie nam men aan dat het derde element grooter affiniteit bezat tot A of tot B dan er tusschen deze beide bestond en men sprak daarom van keurverwantschap. Bij de dubbelontleding was de verwantschap tusschen de ele- menten, waaruit de verbindingen bestaan, wederkeerig sterker en men sprak daarom van dubbele keurverwantschap. Wanneer men twee stoffen, hetzij elementen of scheikundige verbindingen, bij elkaar brengt, zullen deze niet altijd op elkaar inwerken, we zagen dit reeds bij het mengen van zwavel en ijzer. Op de vraag wanneer er wel en wanneer er geen schei- kundige werking zal plaats vinden, kan men in het algemeen het volgende antwoord geven. Scheikundige werking zal optreden wanneer 10. een stof kan ontstaan,, die vluchtiger is, dan de stoffen die men bij elkaar bracht; (w> . I ^:,a- . "tyi^ft^ 20. een stof kan ontstaan, die minder goed oplosbaar is dan de samengevoegde stoffen. Brengt men bijv. soda en azijn bij elkaar, dan zal er schei- kundige werking optreden omdat door de azijn Uit de soda het vluchtige koolzuurgas kan worden vrijgemaakt. Wanneer men eene oplossing van keukenzout (eene verbin- ding van de elementen natrium en chloor) voegt bij eene op-

-ocr page 23-



		11

		lossing van zilvernitraat (eenc verbinding van zilver niet sal- peterzuur) dan zal uit het mengsel van beide waterheldere oplossingen een kaasachtige, witte stof worden afgescheiden, n.1. eene verbinding van chloor met zilver, omdat deze stof onoplosbaar is. Dat ook hierbij de meer of mindere graad van warmte van belang is, blijkt uit de volgende voorbeelden: Kiezelzuur en kaliumsulfaat (eene verbinding van het element kalium met zwavelzuur) geven bij de gewone temperatuur geene omzetting; verhit men echter het mengsel dan verbindt zich het kalium met het kiezelzuur en het zwavelzuur wordt vrij omdat zwavelzuur bij hoogere temperatuur wel en kiezelzuur niet vluchtig is. / u Het aantal enkelvoudige stoffen of elementen bedraagt, zooals we reeds zeiden, ongeveer 70; gewoonlijk worden zij met hunnen latijnschen naam aangeduid. We zullen in liet vervolg zien dat het dikwijls wenschelijk is eene scheikundige werking door eene eenvoudige formule voor te stellen, en om dit te kunnen doen is men overeengekomen de elementen voor te stellen door de eerste letter .van hunnen latijnschen naam. Zoo stelt men Zuurstof (Oxygenium) voor door O, Waterstof (Hydrogenium) door H, Zwavel (Sulfur) door S. Bij de 70 elementen moet het noodzakelijk eenige malen voorkomen, dat enkele elementen met denzelfden letter beginnen, om verwarring te voorkomen voegt men dan bij de eerste letters nog een tweede terwijl dan alleen de eerste letter als hoofdletter wordt voorgesteld. Zoo beginnen Bromium, Barium, Bismuthum en Borium alle met B, men stelt ze daarom in de chemie voor door Br, Ba, Bi en Bo. Deze teekens, waardoor de elementen worden voorgesteld, noemt men de scheikundige teekens of symbolen. Verder is men overeengekomen door deze teekens uitsluitend 1 atoom van het element aan te geven. Wanneer we dus het teeken H gebruiken geven we daarmede aan 1 atoom waterstof, willen we 2 of meer atomen waterstof aangeven dan kunnen we vóór het teeken het aantal atomen, door een cijfer aangeven of een klein cijfer plaatsen rechts van het teeken, iets lager dan het teeken zelf.

		/ \'

-ocr page 24-



		12 / 3 atomen waterstof stelt men dus voor door 3 H of H₃. Bovendien is het nog mogelijk door deze teekens eene be- paalde gewichtshoeveelheid van een element aan te geven. Wanneer men zeggen wil, dat kwik 13.57 maal zoo zwaar is als water, drukt men dit gewoonlijk uit door te zeggen: het soortelijk gewicht van kwik is 13.57. Daarbij wordt dan ver- ondersteld, dat we hebben nagegaan hoeveel maal zwaarder een bepaald volume, bijv. 1 liter kwik, weegt dan een gelijk volume water. We kunnen op deze wijze natuurlijk ook het soortelijk gewicht van gassen uitdrukken, maar daar gassen zooveel lichter zijn dan water zou men op deze wijze zeer kleine breuken krijgen, waarmede men in het dagelijksch leven niet vlug kon werken. Men is daarom overeengekomen voor het soortelijk gewicht van gassen lucht als eenheid aan te nemen en men heeft daarbij gevonden: het soortelijk gewicht van waterstof = 0,0693 chloor =2,458 zuurstof = 1,108 stikstof =0,969. Vergelijkt men deze cijfers nauwkeuriger met elkaar, dan ziet men, dat ze alle in eene betrekkelijk eenvoudige verhou- ding tot het soortelijk gewicht van waterstof staan. Chloor toch is 2,458:0,0693 = 35,5, Zuurstof 1,108:0,0693 = 16, Stik- stof 0,969 : 0,0693 = 14 maal zwaarder dan waterstof. Nemen we dus het gewicht van 1 liter waterstof als eenheid, dan wordt het s.g. van chloor uitgedrukt door 35,5, van zuurstof door 16 en van stikstof door 14. Nu heeft men bij liet schei- kundig onderzoek der elementen gevonden, dat in 1 liter waterstof evenveel moleculen voorkomen als in 1 liter van een ander element in dampvorm gebracht; wanneer dus 1 liter zuurstof 16 maal zoo zwaar weegt als 1 liter waterstof, dan zal ook 1 molecule zuurstof 16 maal zooveel moeten wegen als 1 molecule waterstof. Bij verreweg de meeste elementen o. a. bij zuurstof bestaat één molecule uit 2 atomen, dus dan zal ook één atoom zuurstof 16 maal zoo zwaar wegen als één atoom waterstof. Wanneer men nu aanneemt dat met het teeken H behalve één atoom ook één gewichtsdeel wordt aangegeven (men kan zich dat gewichtsdeel geheel willekeurig denken als

-ocr page 25-



		13

		milligram, gram enz.), dan zal men met liet teeken O ook 1(1 van dergelijke gewichtsdeelen zuurstof aangeven. Zulke getallen, die aangeven hoeveel maal zoo zwaar één atoom van een ele- ment weegt als een atoom waterstof noemt men de atoomge- wichten der elementen. ~v y^* Wij z:igen reeds, dat eene scheikundige verbinding ontstaat door innige aaneenlegging der atomen, bij liet bespreken der verschillende elementen en hunne verbindingen zullen we echter ook zien dat één atoom van een element zich kan verbinden met een verschillend aantal atomen van andere elementen. Zoo verbindt 1 atoom chloor zich met 1 atoom waterstof tot zoutzuur, maar 1 atoom zuurstof verbindt zich met 2 atomen waterstof tot water, 1 atoom stikstof verbindt zich met 3 atomen waterstof tot ammonia, enz. De 2 atomen waterstof die in water voorkomen kan men vervangen door 2 atomen kalium, maar wanneer men in plaats van kalium het element calcium neemt, is 1 atoom daarvan voldoende om de 2 atomen waterstof te vervangen. Deze voorbeelden leeren ons dus: 10. dat er verschil bestaat in het aantal atomen waterstof waarmede zich één atoom van een element kan verbinden. 20. dat er verschil bestaat in het aantal atomen waterstof dat door één atoom van een element kan worden vervangen. We noemen het cijfer, dat aangeeft met hoeveel atomen waterstof één atoom van een element zich kan verbinden, of dat aangeeft hoeveel atomen waterstof één atoom van een element kan vervangen, de valentie of waardigheid van het element. De elementen, die één atoom waterstof kunnen vervangen of er zich mee kunnen verbinden, noemt men univalent of éénwaardig, die welke 2 atomen waterstof kunnen vervangen of er zich mee kunnen verbinden, noemt men bivalent of tweewaardig. Verder spreekt men van trivalente (driewaardige), quadrivalente (vierwaardige), pentavalente (vijfwaardige) en sex- valente (zeswaardige) elementen. Hieronder volgt eene lijst van de belangrijkste elementen met hunne symbolen en hunne atoomgewichten.

-ocr page 26-

Univiilento elementen.


Litijnsche naam.	Neder!, naam.	Symbool.	Atoomgewh
Hydrogenium	Waterstof	H	1
Chlorium	Chloor	Cl	35,5
Bromium	Broom	Br	80
Jodium	Jood	J	127
Fluorium	Fluor	Fl	19
Kalium		K	39
Natrium		Xu	23
Lithium		Li	7
Argentum	Zilver	Ag	108

Divalente elementen.


Oxygenium	Zuurstof	0	HL
Sulfur	Zwavel	s	32
Calcium		Ca	4(1
Barium		Ba	137
Strontium		Sr	87,3
Plumbum	Lood	Pb	206,5
Magnesium		Mg	24
Zincum	Zink	Zn	65
Cuprum	Koper	Cu	63,2
Hydrargyrum	Kwik	Hg	200

Trivalente elementen.


Borium	Boor	Ito	11
Bismuthum	Bismuth	Bi	208
Aurum	Goud	Au	196,2

Tri- en pentavalente elementen.


	X	14
	p	31
	As	75
	Sb	120

Nitrogenium Stikstof

Phosphorus

Arsenicum

Stibium of Antimonium

-ocr page 27-

Quadrivalente elementen.


Latijnsche naam.	Neder], naam.	Symbool.	Atoomgewicht.
Carbonium	Koolstof	c	12
Silicium	Kiezel	Si	28
Stannum	Tin	Sn	117,5
Aluminium		Al	27
Ferrum	IJzer	Fe	56
Chromium	Chroom	Cr	52,5
Manganum	Mangaan	Mn	55
Cobaltum	Kobalt	Co	58,7
Niccolum	Nikkel	Ni	58,7
Platinum	Platina	Pt	194,5
Osmium		Os	195

Sexvalente elementen.

240

Uranium

De valentie der elementen wordt in de scheikunde op 2 wijzen
voorgesteld, of door een Romeinsch cijfer hoven het symbool,

I II III IV

bijv. Cl, O, N, C enz. of door verticale of horizontale streepjes,
die elk ééne valentie aanduiden, bijv.:

^Cl, -0-, -N-, -C-.
I

Om voor te stellen op welke wijze de elementen zich met
elkaar verbinden, kunnen we vooral de laatste schrijfwijze ge-
bruiken. Zoodra 2 elementen zich met elkaar verbonden hebben,
kunnen we ons voorstellen dat de streepjes aan elkaar ^er-
bonden zijn. Wanneer we een mengsel van waterstofgas en
chloorgas voorstellen door H----1----Cl, zullen we. de verbin-
ding, zoutzuur, voorstellen door H-Cl.

Een atoom van een bivalent element zal zich natuurlijk
kunnen verbinden met 2 atomen van een univalent element

H-
H-

=0 =

-ocr page 28-



		16

		of met één atoom van een bivalent element bijv.: 0a= 0= = Ca=0 enz. Wij merkten reeds op, dat bij de meeste elementen één molecule bestaat uit 2 atomen, uitzonderingen op dezen regel zijn: Pbospborus en Arsenicum waarbij het molecule uit 4 atomen bestaat en Kwik en Zink waarbij het molecule uit 1 atoom bestaat. Bij de meeste elementen als O, H, S enz., zullen we dus een molecule kunnen voorstellen door 0=0, HH, S=S, en het gewicht van een molecule zal dus ook gelijk zijn aan 2 maal het atoomgewicht. Wanneer twee atomen van verschillende elementen zich met elkaar verbinden ontstaat een molecule van een nieuwe stof. Een dergelijke vereeniging kunnen we ook door het schei- kundig teekenschrift gemakkelijk voorstellen, wanneer we maar overeenkomen, dat Ave de stoffen, die zich met elkaar moeten verbinden, dus de gemengde stoffen, door het teekon -t- aan elkaar verbinden en dat we, wanneer de scheikundige verbin- ding tot stand gekomen is de symbolen naast elkaar schrijven. De vereeniging van waterstof en chloor tot zoutzuur kunnen we dan voorstellen door de vergelijking H Cl = HC1. Nu weegt 1 atoom waterstof 1 gewichtsdeel, 1 atoom chloor 35,5 gewichtsdeelen, het molecule zoutzuur zak dan wegen 1 35,5 = 3(J,5 gewichtsdeelen dus één molecule zoutzuur weegt 36,5 maal zooveel als 1 atoom waterstof. Dergelijke cijfers, die aangeven hoeveel maal 1 molecule van een stof zwaarder is dan één atoom waterstof noemt men de inoleculairgewichten der stoffen. Men vindt ze door de som te nemen van de gewichten der atomen waaruit het molecule is samengesteld. Wanneer we bijv. weten dat een molecule zwa- velzuur is samengesteld uit 2 atomen waterstof, 1 atoom zwavel on 4 atomen zuurstof, dan zal daarvan de formule zijn H9SO4 en het moleculairgewicht 2^ 1 32 4 x 16 = 98. Weten we van een stof eenmaal de formule, dan kunnen we daaruit zoowel de kwantitatieve als de kwalitatieve samenstel- ling lezen: Uit de formule van salpeterzuur HN0₃ kunnen we lezen: I

-ocr page 29-



		17

		10. Dat dit zuur is samengesteld uit waterstof, stikstof en zuurstof; 20. Dat zicli 1 gewichtsdeel waterstof met 14 gew.deelen stikstof en 48 gew.deelen zuurstof hebben verbonden, dus dat-^ dit zuur bestaat uit 1,58 0/₀ II, 22^2 0/₀ X en 76,2 o/₀ O. De scheikundige werking, die twee of meer stoffen op elkaar uitoefenen, kunnen we gemakkelijk aangeven door scheikundige vergelijkingen. Vóór liet gelijkteeken plaatsen we dan de stoffen, die op elkaar inwerken en achter dat teeken de stoffen, die na de werking zijn ontstaan. De vereeniging van 1 atoom ijzer met 2 atomen jodium kunnen we dus voorstellen door: Fe - - 2J = FeJ₂. (1) Voegt men bij ceno oplossing van jodetnm kalicum weinig chloorwater dan zal het chloor zich verbinden met het kalium en jodium zal worden vrijgemaakt; we kunnen dit voorstellen door: KJ Cl = KC1 -4- J. (2) Uit deze beide vergelijkingen kunnen we het volgende zien: 1°. Welke elementen of verbindingen op elkaar inwerken; - 20. Hoeveel atomen of moleculen van elk daaraan deelnemen; 3°. Op welke wijze de werking plaats heeft, bij (1) door additie bij (2) door substitutie; 40. Welke stoffen na de werking zijn ontstaan; 50. Welke gewichtshoeveelheden van de stoffen op elkaar inwerken en in welke hoeveelheden er nieuwe stoffen ontstaan. Uit (1) zien we dat 56 gew.deelen ijzer zich verbinden met 2 x 127 gew.deelen jodium tot 310 gew.deelen jodetum ferrosum. Uit (2) zien we dat 39 127 = 166 gew.deelen jodetum kalicum worden ontleed door 35,5 gew.deelen chloor en dat daarbij ontstaan 3!) - - 35,5 = 74,5 gew.deelen chloretum kalicum en 127 gew.deelen jodium. Uit deze vergelijkingen zien we tevens nog dat: voor en achter het gelijkteeken dezelfde atomen in hetzelfde aantal moeten voorkomen en dat dus ook de soi^der atoomgewichten van de stoffen vóór het gelijkteeken gelijk moet zijn aan de som der atoomgewichten achter het goMjkteeken. Deze beide bepalingen zijn» te leiden uit de, door Lavoisier gevonden, belangrijke wet Waarop onze geheele scheikunde schrödek en de ZAAIJER, ScliriSiindc. 2

-ocr page 30-



		18

		berust: geen stof kan uit niets ontdaan, geen stof kan vernietigd worden. Om het overzicht over de elementen wat gemakkelijker te maken verdeelt men deze gewoonlijk in twee groepen: de me- talen en de niet-metalen of metalloïden.(Ofschoon het onmogelijk is een scherpe grens te trekken tusschen deze beide groepen van elementen en de wetenschappelijke waarde van deze in- deeling zeer gering is, zullen we haar bij dit leerboek toch behouden, omdat de chemische eigenschappen, waaruit het verkeerde van die indeeling zou volgen voor ons doel geen waarde hebhen. We hebhen dan het voordeel, dat we twee groepen van elementen hebben, die in pbysische en in chemische eigenschappen vele punten van onderscheid hebbend De metalen zijn gekarakteriseerd door hunnen aggregaatstoe- stand, met uitzondering van kwik zijn ze alle vast, zij hebben in den regel een hoog soortelijk gewicht en zijn goede geleiders van warmte en electriciteit. (\\-\\aa ^:- De metalloïden missen deze algemeene eigenschappen: enkele zijn gasvormig (zuurstof, waterstof, stikstof en chloor), enkele vast (jodium, zwavel, phosphorus, antimonium, arsenicum, borium, koolstof en silicium) terwijl alleen bromium vloeibaar is. In den regel is het s.g. kleiner dan dat van de metalen en geleiden ze de warmte en electriciteit niet goed. Een voornaam scheikundig onderscheid is: dat de verbin- dingen der metalloïden met zuurstof zich geheel anders ge- dragen dan de overeenkomstige verbindingen der metalen. Verbinden zich de eerste met water dan ontstaan zg. zuren, terwijl de laatstgenoemde zuurstof verbindingen dan basen vormen. Om de waarde van dit onderscheid te kunnen schatten moeten wij deze heide soorten van verbindingen nader\'beschouwen. Wanneer wij een mengsel maken van Sirupus rhoeados en wa- ter, en we verdeden dit in 3 gelijke deelen waarvan we er één onveranderd laten, bij het tweede eenige druppels verdund zout- zuur voegen en bij het derde eenige druppels ammonia dan nemen we direct een duidelijk onderscheid in kleur waar. Door toevoeging van het zoutzuur is de kleur veel fraaier rood en door toevoeging van de ammonia vuil blauw geworden. Dit

-ocr page 31-



		19

		onderscheid is nog duidelijker waar te nemen wanneer men in plaats van Sir. rhoeados een aftreksel neemt van een andere plantenkleurstof, het lakmoes, dat voor dergelijke veranderingen nog veel gevoeliger is. Voegen wij bij dit aftreksel in plaats van zoutzuur een andere stof, die een zuren smaak heeft, bijv. zwavelzuur, eitroenzuur of azijnzuur, dan zullen we eenzelfde kleursverandering zien. Nemen we in plaats van ammonia op- lossingen van hydras kalicus of hydras natricus of kalkwater, dan zullen wc do kleur van het lakmoesaftreksel donkerblauw zien worden. De eerste soort van verbindingen noemt men naar hunnen smaak zuren, de laatste soort basen, deze hebben een loogachtigen smaak. \'^u \' Sommige zuren en basen, die in water onoplosbaar zijn ver- kleuren lakmoes niet en zijn grootendeels smakeloos, de boven aangegeven kenmerken zijn dus niet voldoende om zuren en basen van elkaar te onderscheiden. Wanneer men phosphorus aan de lucht verbrandt zal het zich met de zuurstof uit de lucht verbinden, stelt men deze verbinding bloot aan den waterdamp van de lucht dan ontstaat eene oplossing, die een zuren smaak heeft en die behalve phosphorus ook nog zuurstof en water bevat. Brengt men deze verbinding in aanraking met een metaal, bijv. met ijzer, dan ziet men plotseling een gas ontwijken en het ijzer wordt opge- lost. Het gas, dat ontwijkt is, zooals we naderhand zullen zien, waterstof, de gedachte ligt dus voor de hand, dat door het ijzer de waterstof uit de verbinding is verdreven en dat dit metaal zelf de plaats van die waterstof heeft ingenomen. Dit nu is een hoofdkenmerk van alle zuren: dat zij waterstof be- vatten, die door metalen kan worden vervangen. pBrengt men het calciumoxyde, eene verbinding van het metaal Ca met zuurstof in aanraking met water dan zal het oxyde, onder ont- wikkeling van damp in poeder uiteenvallen en dit poeder is oplosbaar in water tot een loogachtig smakende vloeistof, het kalkwater. Voegt men hierbij een paar druppels zwavelzuur dan zal het eerst volkomen heldere kalkwater met het heldere zwavel- zuur een witte troebeling in de vloeistof geven, er is dan een nieuwe stof ontstaan, die bij onderzoek blijkt te zijn zwavelzuur waarin de waterstof is vervangen door het metaal calciumTJ

-ocr page 32-



		20

		We zullen dus van deze basen kunnen zeggen: dat het zijn de zuurstofverbindingen van de metalen met water, die een aftreksel van lakmoes blauw kleuren en die, wanneer zij in aanraking worden gebracht met een zuur bun metaal omruilen tegen de waterstof van het zuur. De verbindingen der elementen met zuurstof noemt men oxyden, en we kunnen dus in \'t algemeen zeggen: de oxyden der metalen vormen, wanneer zij zich met water scheikundig hebben verbonden, bij voorkeur basen, het zijn dus basetor - mende oxyden. De oxyden der metalloïden vormen, wanneer zij zich schei- kundig verllinden met water, bij voorkeur zuren, dit zijn dus zuurvormende oxyden. Wanneer in een zuur de waterstof geheel of gedeeltelijk is vervangen door het metaal van een base ontstaat in het alge- meen een zout. Bij het behandelen van de elementen en hunne verbindingen zullen we nog meermalen gelegenheid hebben uitvoeriger terug te komen op de eigenschappen van zuren, basen en zouten. De verbindingen van het element koolstof, wier aantal dat der verbindingen van alle andere elementen met elkaar verre overtreft, vormen een afzonderlijke afdeeling der chemie, de z.g. Organische Scheikunde, terwijl alle andere elementen en hunne verbindingen tot de zoogenaamde Anorganische Schei- kunde gerekend worden. In de Natuurkunde leeren wij; dat de verschillende stoffen in drie aggregaatstoestanden kunnen voorkomen, n.1. in den gasvormigen, den vloeibaren en den vasten toestand. De vaste lichamen worden, wat hunnen vorm betreft, nog weer onderscheiden in: 10. kristallen; 20. amorphe lichamen; 30. georganiseerde lichamen. Laat men eene oplossing van salicylzuur 1/200 afkoelen dan zal het salicylzuur daaruit afzetten in regelmatige lichamen, die begrensd worden door regelmatige platte vlakken welke elkaar onder hoeken van bepaalde grootte ontmoeten, dergelijke

-ocr page 33-



		21

		regelmatige lichamen noemt men kristallen. Alle lichamen, waarbij een dergelijke regelmatigheid niet voorkomt en die niet begrensd worden door platte vlakken noemt men amorph. Onder deze amorphe lichamen zijn er enkele, de organen van planten en dieren, die wel een bepaalden vorm hebben maar toch niet begrensd zijn door regelmatige platte vlakken, deze noemt men georganiseerd.

		Bij het bespreken der elementen, die voor de Pharmacie van belang zijn, zullen we achtereenvolgens nagaan: 1". de vormen waarin zij in de natuur voorkomen, n.1. in vrijen of in gebonden toestand; 20. de bereidingswijzen of de wijzen van zuiveren; 3°. de natuurkundige en scheikundige eigenschappen; 4°. de belangrijkste verbindingen, die voor de Pharmacie van belang zijn; met vermelding, zoo noodig van die eigen- schappen, Maarmede men bij het recepteeren rekening moet houden.

-ocr page 34-



		I. ANORGANISCHE SCHEIKUNDE.

		A. METALLOÏDEN. ZUURSTOF O X Y G E NI U M. O = 10. De naam oxygenium is afgeleid van het grieksch en betee- kent zuurvormer. Voorkomen. Zuurstof is het meest verbreide element op aarde. In vrijen toestand treft men haar aan in de lucht, die in hoofd- zaak een mengsel is van 21 "/o zuurstof en 7i)°/o stikstof. In gebonden toestand vindt men haar in water, eene verbinding van 2 atomen waterstof met 1 atoom zuurstof, die voor 88,89 0/₀uit zuurstof bestaat, verder komt zij voor in vele mineralen, zand bijv. bestaat voor ongeveer ö30,\'₀ en krijt en marmer voor ongeveer 48 o/₀ uit zuurstof, bovendien vormt zij een bestand- deel van allo planten en dieren. Berekening heeft geleerd, dat de aarde met de haar omringende dampkring voor 2/₃ uit zuurstof bestaat. Bereiding. Daar zuurstof in vrijen toestand in de lucht voor- komt ligt het voor de hand, dat men heeft getracht de daarin tevens aanwezige stikstof te verwijderen, om dan zuivere zuur- stof achter te houden. Op grond van de geringe neiging die stikstof vertoont om zich met andere elementen te verbinden is deze bereidingswijze tot nu toe niet gelukt. Gewoonlijk maken wij voor de bereiding van zuurstof ge- bruik van stoffen, die door eenvoudige verhitting hunne zuurstof geheel of gedeeltelijk verliezen. Tot deze stoflen behooren o. a.

-ocr page 35-



		/u« *fa\'.* \' kwikoxyde (oxj^rdum hydrargyricum), chloras kalicus, bruin- steen (peroxydum manganicum). Wij brengen bijv. in een reageerbuisje een kleine boeveelheid kwikoxyde en verhitten dit boven- een gasvlam; wij zien dan dat zich boven het verhitte deel van het buisje een metaal- spiegel afzet, de zuurstof zelve kunnen wij niet direct waar- nemen. Houden we echter in het buisje een smeulende hout- spaan, dan begint deze weer te branden dit is een bewijs voor de aanwezigheid van ongebonden zuurstof. De ontleding van kwikoxyde, kunnen wij voorstellen door de vergelijking: HgO = Hg -f- O 216 =200 16 dus uit 216 gewichtsdeelen kwikoxyde ontstaan 16 deelen zuur- stof. Voor de bereiding van groote hoeveelheden zuurstof is kwikoxyde te duur, en naar evenredigheid de opbrengst te gering, daarom maakt men veel meer gebruik van chloras kalicus, dat goedkooper is en naar verhouding veel meer zuur-

		stof afgeeft. Wij gebruiken bij deze bereiding gewoonlijk een retort van moeielijk smeltbaar glas (fig. 3), vullen die voor niet meer dan l/g met chloras kalicus, en verbinden haar met een glazen buis, die in een bak onder water uitkomt. In deze z.g. gasbak hangt een metalen plaat met openingen. Boven één dezer openingen plaatst men een flesch met water met de ope-

-ocr page 36-



		24

		ning naar beneden, terwijl men de genoemde glazen buis in de opening van de plaat laat uitkomen. Zoodra men de chloras kalicus in de retort verhit zal daaruit de zuurstof vrij worden, deze zal door de buis heen in de flesch komen, zich boven het water verzamelen en het water weg- drukken. Zoodra op deze wijze ééne tiesch is gevuld plaatst men er eene andere boven. De ontleding van chloras kalicus, bij voldoende verhitting, wordt voorgesteld door de vergelijking: KClO.j = KC1 4- 30 39 355 - 3 X 16 = 39 355 _j_ 48 1225 = 745 48. Uit 122,5 gewichtsdeelen chloras kalicus bedraagt dus de op- brengst 48 gewichtsdeelen zuurstof. Mengt men de chloras kalicus vooraf met een vierde van zijn gewicht aan bruinsteen, dan heeft de ontleding van het zout bij lager temperatuur er meer regelmatig plaats. Verhit men bruinsteen alleen, dan geeft hij 1/3 van de voor- handen zuurstof af, deze ontleding heeft dan plaats volgens de vergelijking: 3Mn0₂ = Mn₃0₄ 0₂3 X (55 -f- 32) = 3 X 55 4 X 16 2 X 16 261 = 229 -f- 32. De opbrengst uit chloras kalicus is dus het grootst. Eigenschappen. Zuurstof is een kleurloos, reukeloos en smake- loos gas, dat moeielijk oplosbaar is in water, in 100 liter water lossen nog geen 5 liter zuurstof op. De belangrijkste scheikun- dige eigenschap van dit gas is dat brandende of smeulende stoffen er in ontvlammen en veel licht en Avarmte ontwikkelen. Geen enkel ander gas heeft deze eigenschap met zuurstof gemeen. Een smeulend stukje hout en de nog gloeiende pit van een uitgeblazen kaars beginnen in zuurstof direct met een heldere vlam te branden; houtskool die aan de lucht moeielijk door- gloeit verbrandt in een flesch met zuurstof met een schitterend licht. Zwavel, die aan de lucht nog moeielijker verbrandt dan houtskool, verbrandt met een heldere vlam in zuurstof. Een horlogeveer, waaraan aan het ondereinde een stukje brandende zwam is bevestigd, zal in een flesch met zuurstof gebracht

-ocr page 37-



		onder hevig spatten van vonken verbranden. Zorgt men niet, dat de bodem van de rlesch bedekt is met een laagje water, dan zullen de ijzerdruppels in den bodem van de flesch vastsmelten. Wij zien uit het voorgaande, dat de verbranding in zuurstof veel krachtiger gaat dan in lucht; wij weten tevens wel bij ondervinding, dat zonder lucht geen verbranding kan plaats vinden. De stoffen, die verbranden veranderen alle vansamen- stelling, houtskool bijv. verandert in een gas, dat in kalkwater gebracht, daarin een troebeling veroorzaakt, wegen we de hoe- veelheid van dit gas, dan zien we dat het zwaarder weegt dan het stukje verbrande houtskool. Wanneer we een kaars laten branden en alle gassen, die daarbij ontstaan opvangen zullen we eveneens zien, dat deze met elkaar meer wegen, dan de kaars. Er moet zich dus met de houtskool en met de bestand* deelen waaruit de kaars bestond een andere stof verbonden hebben, en in verband met het voorgaande besluiten we, dat die andere stof zuurstof is. Bij de verbranding verbinden de stoffen zich met zuurstof. Het wezen der verbranding is dus: het ontstaan van een scheikundige ver- binding van een of andere stof met zuurstof. Bij het verbranden van verschillende stoffen in zuurstof kan. men opmerken, dat sommige als ijzer en koolstof niet en an- dere, als zwavel en phosphorus wel met vlam verbranden. De oorzaak hiervan is, dat beide laatstgenoemde stoffen bij de verbrandingstemperatuur vluchtig zijn, en dat de damp dier stoffen bij het ontbranden een vlam vormt. Een vlam is n.1. niets anders dan eene hoeveelheid brandend gas, en alleen die stoffen zullen met een vlam verbranden, die bij de verbran- dingstemperatuur vluchtig zijn of vluchtige ontledingsproducten afgeven, zooals bijv. hout en papier. Behalve met de verbranding onder licht en vuurvorschijnselen moeten wij nog kennis maken met de z.g. langzame verbran- ding. Laat men ijzer aan vochtige lucht liggen dan zal het bedekt worden met een bruine laag roest, dit ijzerroest is eene verbinding van ijzer en zuurstof van dezelfde samenstelling als ontstaan is bij het verbranden van een horlogeveer in zuurstof. Vuur of lichtverschijnselen zijn bij het roesten echter niet waar te nemen.

-ocr page 38-



		26

		De ademhaling van menschen en dieren is eveneens een langzame verbranding. De zuurstof, die uit de longen in het bloed wordt opgenomen verbindt zich met een deel van de koolstof tot koolzuurgas, dat weer door de longen wordt uit- geademd. Het rotten van plantaardige en dierlijke stoffen, het broeien van hooi en talrijke andere processen meer zijn voorbeelden van langzame verbranding. De producten, die na de verbranding, hetzij dit eene lang- zame verbranding of eene onder licht en vuurverschijnselen was, ontstaan noemt men oxyden, de verbranding zelve heet oxydatie. Alle elementen met uitzondering van fluoiïum kunnen zich met zuurstof verbinden, en geven daarbij oxyden, die echter in scheikundige eigenschappen belangrijke punten van onderscheid opleveren. Bij het verbranden van zwavel ontstaat een gas, dat in water opgelost, daaraan een zuren smaak mededeelt. Voegt men bij deze oplossing een druppel lakmoestinctuur dan wordt zij helder rood gekleurd. Laat men het metaal natrium eenigen tijd met zuurstof in aanra- king, dan zal ook dit geoxydeerd worden, er ontstaat een wit, poedervormig oxyde, dat gemakkelijk oplost in water maar dat daaraan een loogachtigen of alcalischen smaak (als van zeep) mededeelt. Voegt men hierbij een druppel lakmoestinctuur, dan wordt zij donker blauw gekleurd. Ten opzichte van lakmoestinc- tuur vertoonen beide oxyden dus geheel verschillende eigenschap- pen. Dit onderscheid kunnen we waarnemen bij de oxyden der meeste metalloïden, die zich gedragen als zwavel, en de oxyden der meeste metalen, die zich gedragen als natrium. Daar de oxyden der metalloïden in water opgelost zuren vormen, noemt men deze oxyden ook zuurvormende oxyden, en de oxyden der metalen, die opgelost in water basen, vormen basevormende oxyden. Bovendien onderscheidt men nog een derde groep van oxyden, de z.g. indifferente oxyden, die noch zuren, noch basen vormen wanneer zij met water in aanraking komen, hiertoe behooren o. a.: water, kooloxyde, stikstofoxyde. ommige elementen hebben het vermogen om zich in meer

	^

-ocr page 39-



		27

		dan eene verhouding met zuurstof te verbinden zoo kan bijv. kwik zich in twee verhoudingen daarmede verbinden n.1. tot stoften van de formules Hg₂0 en HgO. De laagste oxydatietrap, dus bij dit voorbeeld Hg₂0 noemt men dan oxydule, de hoogere oxyde. Bestaan er nog meer ver- bindingen van een element met zuurstof, zooals het geval is bij stikstof dan plaatst men ter onderscheiding ook wel de Grieksche telwoorden voor het woord oxyde, zoo spreekt men van: Stikstofmonoxyde N₂0. Stikstofdioxyde N₂0₂. Stikstoftrioxyde N₂0₃. - , / Stikstoftetroxyde N₂0₄. Stikstofpentoxyde N2O5. ... Bestaan er drie oxyden van element, dan noemt men de hoogste oxydatietrap peroxyde of superoxyde. De Latijnsche namen der oxyden worden gevormd door achter het substantief oxydum een adjectief te plaatsen dat gevormd is uit den naam van het element waarvan het oxyde afkomstig is met den uitgang icum. Wanneer er twee oxyden bestaan, zooals bij kwik, krijgt de verbinding die betrekkelijk de kleinste hoeveelheid zuurstof bevat, dus bij kwik het kwikoxydule, den uitgang osum. J<₇ V , «< u Kwikoxyde, HgO wordt dus oxydum hydrargyricum. Kwikoxydule, Hg₂0 hydrargyrosum. [).x^ i Enkele stoffen nemen, wanneer zij fijn verdeeld zijn, zóó begeerig zuurstof op, dat zij door de scheikundige warmte tot aan de ontbrandingstemperatuur verhit worden en zóó zich zelf doen ontbranden. Dergelijke stoffen noemt men pyrophoren. Deze ontbrandingsverschijnselen neemt men soms waar bij de bereiding van ferrum reductum, zoodra dit praeparaat in aan- raking komt met lucht, verder bij watten die met olie ge- drenkt zijn.

		Behalve als gewone zuurstof is dit element nog in een andere modicatie bekend, die wegens hare sterk oxydeerende werking

		¹ \' (

-ocr page 40-



		2S

		active zuurstof en naar den reuk Ozon genoemd wordt. Men vindt Ozon voornamelijk in de zeelucht en in de gewone lucht na onweders. Terpentijnolie en andere aetherische oliën absor- beercn zuurstof en voeren deze betrekkelijk gemakkelijk in Ozon over, dat zij in onveranderden toestand opgelost houden. Ozonhoudende terpentijnolie wordt gebruikt als tegengift bij vergiftiging met phosphorus. De formule van Ozon is O.», het bevat dus drie atomen zuurstof per molecule, het onderscheidt zich o. a. hierdoor van gewone zuurstof, dat blank geschuurd zilver, dat aan de lucht niet verandert, in aanraking met Ozon wordt bedekt met een zwart laagje oxyde. Hieruit blijkt tevens het grooter oxy< leerend vermogen. WATERSTOF HYDROGENIUM. (^-^A \' / H = 1. De naam hydrogenium beteekent watervormer; bij het ver- branden van waterstof ontstaat water. Voorkomen. In vrijen toestand komt dit element slechts in zeer kleine hoeveelheden voor. In gebonden toestand vindt men waterstof voornamelijk als water, dat voor l/₉ uit dit element bestaat, terwijl het tevens een bestanddeel vormt van alle in de natuur voorkomende organische stoffen. Bereiding. Uit water kan men op verschillende wijzen water- stof vrijmaken. 10. Door electrolyse van water, dat met ongeveer i/₁₀ van zijn gewicht aan zwavelzuur gemengd is. Men verstaat onder electrolyse de ontleding van een samen- gesteld lichaam door den electrischen stroom. 20. Wanneer men de metalen kalium en natrium in aanra- king brengt met water, zullen beide daarop ontledend inwerken, zóó dat de helft van de waterstof van het water door een dezer metalen wordt vervangen en gasvormig ontwijkt. We kunnen deze werking als volgt voorstellen: H₂0 K = KOH H H₂0 Na = NaOH H.

-ocr page 41-



		2\'J

		De warmte, die bij deze scheikundige werking vrij wordt, is dikwijls zoo groot, dat de waterstof ontbrandt. - ; K"\' Behalve waterstof ontstaan ook nog twee stoffen, die we dus kunnen beschouwen als water waarin 1 atoom waterstof is ver- vangen door een metaal, of korter uitgedrukt als verbindingen van een metaal met OH. Deze groep OH die in de scheikunde dikwijls een belangrijke rol speelt noemt men hydroxyl. Zij gedraagt zich in verschillende opzichten geheel als een atoom van een univalent element. Dergelijke groepen, die zich op deze wijze gedragen als atomen van elementen, hetzij univalente, bivalente enz., noemt men radicalen. Vooral bij het organisch gedeelte der scheikunde zullen we daarmede dikwijls kennis maken. De verbindingen der metalen met één of meer groepen OH dragen den naam van basen. Zooals we reeds zagen ontstaan deze verbindingen ook wanneer men de basenvormende oxyden met water in aanraking brengt. 30. In plaats van kalium of natrium kan men ook andere metalen gebruiken, maar de meeste ontleden water eerst bij verhooging van temperatuur. Het meest geschikt voor deze ontleding is ijzer. Voert men waterdamp door een gloeiende ijzeren buis, die met stukjes ijzer is opgevuld dan wordt het water ontleed volgens de vergelijking: 3411,0 -h28Fe =68H F₂0₃. 4°. De gemakkelijkste bereiding van waterstof is die uit zuren door middel van metalen. Wij hebben (bladz. 19) reeds gezien, dat zuren verbindingen zijn van zuurvormende oxyden met water en dat zij lakmoestinctuur rood kleuren. Blijkens hunne vorming zijn het dus alle waterstofverbin- dingen, en deze verbindingen hebben alle de eigenschap, dat zij, in aanraking met metalen, gemakkelijk hunne waterstof omruilen tegen het metaal, de waterstof ontwijkt dan als gas. Voor de bereiding van waterstof neemt men gewoonlijk zink en zwavelzuur, de scheikundige werking, die plaats heeft kan men clan voorstellen door de vergelijking: Zn H0SO4 = ZnS0₄ H₂. Voor de ontwikkeling van waterstof gebruikt men veelal een . tweehalzige, z.g. Woulfsche flesch, of een wijdmondsch flesch, die gesloten is met een kurk met twee openingen (fig. 4).

-ocr page 42-



		30

		In de flesch a brengt men eerst stukjes zink, dan giet men door de trechterlmis b verdund zwavelzuur, ot\' eerst water en daarop zwavelzuur in de verhouding van ongeveer 5:1.

		De waterstofontwikkeling begint dan direct en men ziet voort- durend, dat zich kleine gasbellen aan de stukjes zink vormen, die loslaten en opstijgen. De waterstof, die ontwikkelt wordt in buis c gedreven, die in een gasbak uitkomt. zoodat men het gas in fleschen h kan opvangen. De waterstof, die het eerst in deze fiesschen wordt opgevangen is nog vermengd met lucht, die zich in de flesch a bevindt, men moet zeer voor- zichtig zijn met het aansteken van een dergelijk mengsel, daar het onder een hevige knal kan ontploffen. Eigenschappen. Waterstof is een kleurloos, reukeloos en smakeloos gas, zij is het lichtste van alle gassen en wordt daarom dikwijls gebruikt voor het vullen van luchtballons, in water is zij slecht oplosbaar. In scheikundige eigenschappen bestaat een groot onderscheid tusschen zuurstof en waterstof het eerste element heeft, zooals wij zagen eene groote neiging om zich met bijna alle elementen te verbinden, waterstof verbindt zich slechts gemak- kelijk met twee elementen n.1. met zuurstof en met chloor.

-ocr page 43-



		31

		Waterstof is een brandbaar gas, maar onderhoudt do verbran- ding niet. Brengen we een brandend voorwerp in een nesch niet water- stof dan zal dit gas bij de opening van de nesch verder bran- den, maar liet brandend lichaam dooft uit. Wanneer men waterstof verbrandt ontstaat een kleine, weinig licht gevende vlam, die echter zeer veel warmte geeft, een platina draad begint daarin zeer spoedig te gloeien. Nog veel meer warmte geeft deze vlam wanneer men baar aanblaast met zuurstof (knalgasvlam). Houdt men in deze vlam een stuk krijt dan begint het te gloeien en geeft een sterk wit licht, dat soms in de natuurkunde wordt gebruikt ter vervanging van het zonlicht (Drummond\'s kalklicht). Wanneer men een mengsel van zuurstof, waterstof met een vlam nadert ontploft het met een knal onder vorming van waterdamp een dergelijk gasmengsel is bekend als knalgas. Bij het nagaan van de eigenschappen van zuurstof zagen wij, dat dit element zich met vele metalen bij de gewone of bij verhoogde temperatuur verbindt tot oxyden. Brengt men deze oxyden bij verhoogde temperatuur in aanraking met waterstof, dan worden zij weer ontleed, de zuurstof verbindt zich met de waterstof en het metaal blijft achter. Deze werking van water- stof noemt men desoxijdeeren of reducceren, men maakt daarvan somtijds gebruik om metalen in zeer fijn verdeelden toestand uit de oxj-den te bereiden (zie later bij ferrum reductum). Van de talrijke verbindingen van waterstof bespreken we hier slechts water H₂0 en waterstofperoxyde H₂02- WATER. AQUA. H₂0. Water is het oxydatieproduct van waterstof, bij verbranding van waterstof wordt water gevormd. Het is een der meest ver- breide stofTen op aarde, men vindt het als zeewater, rivier- water, als wolken en nevels, als sneeuw en ijs, dus in de drie aggregaatstoestanden; als kristal water vindt men het in vele mineralen, terwijl het bovendien een bestanddeel uitmaakt van alle planten en dieren. Daar het in de natuur voorkomende, meestal onzuivere water, gemakkelijk gezuiverd kan worden_r

-ocr page 44-



		32

		is natuurlijk ccne bereidingswijze van water onnoodig. Deze zou anders kunnen bestaan in liet verbranden van waterstof aan de lucht. Do voreeniging zou dan plaats hebben volgens de vergelijking: ^~y% ^ ^vajL^^tr\\ ,* 2H O = H₂0. Wil men zuiver water bereiden, dan gaat men steeds uit van liet in de natuur voorkomende onzuivere water, dat vaste storten en gassen in oplossing bevat, en waarvan men het door destillatie bevrijdt. Onder destilleeren verstaat men het overvoeren in damp van een vloeistof, de damp opvangen in buizen die door koud water omgeven zijn, zoodat de damp weer tot vloeistof wordt verdicht en als zoodanig kan worden opgevangen. Het doel bij de destillatie is eene scheiding te bewerkstel- ligen tusschen vluchtige vloeistoffen on daarin opgeloste niet vluchtige stoffen. Voor de bereiding van zuiver gedestilleerd water (aqua destillata) kan men den toestel van fig. 5, ge- bruiken. Den destilleerketel A vult men ongeveer halverwege met water en brengt het daarin aan het koken. Bij hot begin van \'t koken ontwij- ken eerst de gas- sen, die in het water waren op- gelost, bijv. lucht en koolzuur, dan ontwijkt ook wa- terdamp, die door den helm B naar de koelslang C gedreven wordt. Deze koelslang is omgeven door koud water, dat ^lg\' ^J\' telkens door E onder in het koelvat D stroomt en door weer afvloeit.

-ocr page 45-



		::;;

		Jn deze koelslang wordt het water weer verdicht (geconden- seerd) en vloeit dan in de flesch. Voor pharmaceutisch gebruik is een dergelijk aqna destillata, dat gemankt is van betrekkelijk zuiver water, voldoende zuiver, wanneer men maar het eerst overgaande vierde deel, dat gassen bevat, weg werpt, en het laatste vierde gedeelte niet afdestilleert. Voor chemisch zuiver water is eene herdestillatie noodig. Eigenschappen. Zuiver water is eene smaak- en reukelooze vloeistof, in dunne lagen is het kleurloos, maar in dikke lagen vertoont het een blauwe kleur. Het is een neutrale stof, d. i. het heeft noch de kenmerken van een zuur noch die van een base. Het bevriest bij O³ en kookt bij 100° C onder normale om- standigheden d. i. hij een barometerstand van 7(>0 millimeter (zie natuurkunde), door vermindering van de drukking wordt het kookpunt verlaagd en bij vermeerdering van de damp- kringsdrnkking verhoogd. Wanneer water bevriest zet het uit, 1 liter water van 0° neemt als ijs van 0° eene ruimte in van 1.07 liter, en heeft dan een s.g. van 0,93. IJs drijft ook, zooals wc weten, op water. Us en sneeuw zijn beide gekristalliseerde stoffen, vooral bij sneeuwvlokken is dit gemakkelijk waar te nemen. Het uitzetten van water bij \'t hevriezen geschiedt met een enorme kracht geheele rotsen worden soms losgemaakt door de kracht waarmede het water, dat tusschen de spleten is ge- drongen, zich uitzet bij het vast worden. Water heeft zijne grootste dichtheid bij 4° C., beneden en boven die temperatuur zal het zich dus uitzetten. Het gewicht van 1 liter water van 4° C. is als eenheid van gewicht aange- nomen. Bovendien dient ook water als eenheid bij het bepalen van het soortelijk gewicht van vaste stoffen en vloeistoffen. Water, dat zouten opgelost heeft, bevriest bij eene lagere temperatuur dan 0\', vandaar dat zeewater niet zoo spoedig bevriest als zoetwater. Bij de gewone temperatuur verdampt water reeds in merk- bare hoeveelheid, waterdamp is kleurloos en doorschijnend. Bij verhooging van temperatuur wordt de verdamping be- spoedigd en de spankracht van den damp grooter. sciiröder en de zaaijeu Schcikimde. 3

-ocr page 46-



		:)i

		Zoo heeft waterdamp van 100³ een spankracht van 760 mm. of 1 atmosfeer. Zoo heeft watenlamp van 111,7° een spankracht 1,5 atmosfeer. ,, 180,3° 10 atmosfee- ren enz. Van deze spankracht wordt, zooals wij weten, gebruik ge- maakt bij de stoommachines. Van de wateren, die in de natuur voorkomen is regenwater (aqua pluvialis), mits opgevangen buiten bewoonde plaatsen, het zuiverste. Men kan het, indien het op eene goede wijze opge- vangen is, gebruiken in de receptuur, wanneer aqua communis is voorgeschreven. Dit moet n.1. voldoen aan de volgende eischen: het zij helder, neutraal, kleur- en smakeloos en, ook bij ver- warming, reukeloos, het mag slechts weinig organische stof bevatten en moet vrij zijn van ammonia, van zware metalen enz. Het aangeven der wijzen om de genoemde verontreinigingen aan te toonen, ligt buiten het bestek van dit leerboek. Door regenwater op te vangen in looden gooten loopt men gevaar, dat het met lood verontreinigd wordt, wat aanleiding kan geven tot vergiftiging. Het regenwater, dat op den bodem valt en daarin dringt, ontmoet in de bovenste aardlagen koolzuurgas, afkomstig van de rotting van organische stoffen, en lost dit gas op, verder doordringende ontmoet het koolzure kalk, die door de aamvc- zigheid van koolzuur oplost als dubbelkoolzure kalk, bovendien wordt in den bodem nog wat magnesiumcarbonaat en calcium- sulfaat opgelost. Dit water verzamelt zich op zekere diepte in den bodem, en men maakt daarvan in bewoonde streken als drinkwater gebruik. Men noemt het zahwater. Nog dieper in den bodem vindt men soms groote hoevecl- heden water, die in samenstelling verschillen met het zakwater, men bestempelt dit met den naam van welwater {aqua fontana). Wanneer het water veel kalkzouten bevat schuimt zeep daar- mede niet op, maar wordt ontleed en drijft in kleine vlokjes boven op, zulk water noemt men hard water, in tegenstelling van water, dat wel schuimt met zeep (b.v. regenwater) en dat men zacht water noemt. / / __K0:trfew I .. (j f , , /

-ocr page 47-

,,:;,/ 35 , ,, .. , f

Soms zay wanneer men hard water kookt, de opgeloste kalk \'
zich als ketelsteen afzetten, zoodat men dan zaelit water heeft \'
verkregen, dergelijk water noemt men voorbijgaand hard.

Rivierwater (aqua fluviatilis) is dicht bij de bronnen der ri-
vieren in den regel een tamelijk zuiver water, langs bewoonde,*., (/.
streken neemt het echter veelal vuil en afval op en is daardoor .
zonder voldoende zuivering onbruikbaar voor drinkwater en \'
voor aqua communis in de receptuur. Deze zuivering van rivier» . \'ê
en welwater geschiedt in het groot bij de waterleidingen onzer u^ ^
groote steden, en kan in het klein geschieden door filtratie .
door onverglaasd porcelein. Dit geschiedt gewoonlijk door een

bougie van Pasteur-Chamberland ffig. 6), welke bestaat uiteen
van boven gesloten hollen eylinder, omgeven door een metalen
huls; liet water wordt van buiten af binnen in den eylinder
geperst en vloeit bij « af.

Onder mineraalwateren verstaat men: natuur-
lijk voorkomende wateren, die door bepaalde
stoffen, welke daarin opgelost zijn, of door do
hoogere temperatuur, waarmee zij uit de bronnen
komen, een geneeskrachtige werking hebben.
Men onderscheidt v.n.:

a. Zv.urwatercn, die door een groot gehalte
vrij koolzuur bij het uitschenken opbruisen;

b. Alkalische wateren bevatten bovendien nog
natriumbicarbonaat; "V" \'

c. Bitterwateren met veel magnesiumzouten;

d. Zwavelwateren met zwavelwaterstof;

e. Zoute wateren. (Solen) met keukenzout en
zouten van Broom en Jood;

Fig. (5.

f. Staalwateren, die ijzerzouten bevatten ;

g. Thermen met hoogere temperatuur.

Zeewater is zeer onzuiver, het bevat ongeveer 2,7% keuken-
zout benevens tal van andere zouten, zoodat het gehalte aan
vaste stoffen ongeveer 3,5 o/o bedraagt.

Als drinkwater gebruike men slechts water, dat helder, klcur-
en reukeloos is, een frisschen smaak heeft (door opgelost kool-
dioxyde) en dat geen ammoniak of salpeterig zuur en slechts

-ocr page 48-

.\'!(}

sporen chloor-, zwavelzure- of salpeterzure zouten bevat, en dat
vooral zeer weinig organische stof bevat.

Verscheidene zouten bevatten, wanneer zij uit waterige op-
lossingen zijn afgescheiden (uitgekristalliseerd), nog een of meer
moleculen water, die chemisch met die zouten zijn verbonden,
en die zij bij verwarmen, of soms ook reeds bij bet bewaren
in droge lucht, verliezen. Zulk chemisch gebonden water noemt
men kristalwater, daar de kristalvorm van vele zouten door
verlies van dit water verloren gaat en dus bet voorkomen in
kristallijnen toestand bij die zouten afhangt van bet kristal-
water. Verbit men deze zouten zóó sterk dat zij bun kristal-
water verliezen dan vallen zij in poeder uiteen en verliezen
soms tegelijk hunne kleur (sulfas cupricus, sulfas ferrosus).

Stollen, die reeds bij de gewone temperatuur aan droge lucht
hun kristalwater verliezen, verweeren, zooals men dat gewoonlijk
uitdrukt. .

De hoeveelheid kristalwater van de zouten wordt zóó uitge-
drukt dat men aangeeft hoeveel moleculen water zich met één
molecule van een zout hebben verbonden. Gewoonlijk schrijft
men achter de formule van het zout het aantal moleculen
HoO <>f uq (afkorting van aqua) bijv. FeS0₄ 7 aq. In de
Ed. I onzer Pharmacopee werd door het achtervoegsel cum
aqtin aangegeven, dat het gekristalliseerde zout werd bedoeld.

Het kristalwatergehalte is bij de verschillende stollen zeer
verschillend, bijv.:

1 molecule bevatten acidum citricum, tartarus stibiatus.


	2	moleculen
	3	:;
	4	»
	5	»

	t	;>
	10	))
	12	0
	2 f	\'5

oxalicum, chloretum baryticum

phosphas calcicus.
acetas phunbicus, ace tas natricus.
tartras kalico-natricus.
sulfas cupricus, byposulfis natricus.
sulfas ferrosus, zincicus, magncsicus.
biboras natricus, carbonas natricus, phos-

phas natricus, sulfas natricus.
chloretum ferricum.
sulfas. kalico-aluminicus.

Waterstofperoxyde, H₂0₂ Peroxydum Hydrogenii, Hy-
drogenium peroxydatum komt in zeer kleine hocveelbe-

-ocr page 49-

il J S

den voor in de lucht. Men kan het verkrijgen door Bariumpèr
oxvde HaOo te ontleden met zwavelzuur: f ^ l-f_t

Ba0₂ HoS()₄ = BaS0₄ H₂0₂.^U ^Cl^u \\i,\'^

In zuiveren toestand heeft men deze stof nog niet verkregen;
men gebruikt gewoonlijk de waterige oplossingen als bleek-
middel voor haren, veeren, ivoor enz. en voor het schoonmaken
van oude schilderijen. Deze zijn meest donker geworden, doordat
het loodcarbonaat uit de verf is overgegaan in zwart zwavellood.
door hierop H₂( )> te laten inwerken wordt dit weer geoxydeerd

tot wit loodsulfaat. -,

ZWAVEL, SULFUR.

S = 32.

Dit bi valente element komt in vrijen of gedegen toestand in
groote hoeveelheden voor op Sicilië, in Spanje, Mexico en
Japan in de nabijheid van werkende of uitgewerkte vulkanen.
Aan zuurstof gebonden komt het voor als zwaveldioxyde en met
waterstof gebonden als zwavelwaterstof in vulkanische dampen.

SO.

Fig. 7.

Gebonden aan metalen treft men het aan als sulfiden, die
naar hunne bijzondere eigenschappen weer worden verdeeld in

-ocr page 50-



		kiezen, glanzen 01/ blenden; verder als zwavelzure zouten of sulfaten zooals gips, zwaarspaat enz., ook in het planten- en dierenrijk vindt men soms zwavel, zooals in knoflook, asa Joetida en in eiwit. C , T, Vb < cl/Xi-i 0- AjW ~" Verreweg de meeste zwavel komt uit Italië, waar de in de natuur voorkomende zwavel eerst zeer ruw wordt gezuiverd. Binnen een metselwerk met schuin afloopenden bodem (fig. 7) wordt het zwavelbevattende erts los opgestapeld en dan beneden aangestoken, een deel der zwavel verbrandt daarbij en doef de rest smelten, die dan bij a in den vergaarbak d vloeit. Deze zwavel, bekend als ruwe zwavel (sulfur griseurn),* is voor phar- maceutisch gebruik ongeschikt, zij moet verder gezuiverd worden. Dit geschiedt door destillatie in een toestel als fig. 8. De ruwe zwavel wordt in den ketel B gesmolten en dan gebracht in den gietijzeren buis A, die zoo sterk verhit wordt, dat de zwavel in dam]) overgaat, welke in een gemetselde ruimte wordt op-

		gevangen. Wanneer men zorg draagt, dat de temperatuur van deze kamer laag blijft, beneden het smeltpunt van zwavel, zal

-ocr page 51-



		39 ru^Aii de zwavel zich tegen de wanden als een fijn poeder afzetten, dit poeder is bekend als gesublimeerde zwavel (mlfur subli- matum) of zwavelbloemen (flores sulfuris). Wordt de tempera- tuur van deze ruimte liooger dan het smeltpunt van zwavel, dan zal de zwavel smelten, en zich op den bodem verzamelen. Deze gesmolten zwavel vangt men dan bij C op in conisch toeloopende houten vormen, waaruit men na afkoeling de zwavel in stangen, als z.g. pijpzwavel (mlfur in baculiti) ver- krijgt. <i~~es»blim~~ecrdr zwavel is rn de I\'~~harnme~~oper opgpn\'ö\'mcïr"öTtcTeï <k> lij»>t van~ ^tott\'ert- ,-,~~dio m~~-^4e^~~havma<v~~»pe^ genoemd; mrrrr ~~tiivi~~ ~~bwhu~~\'~~M\'ii grjB~~T\' Zij doet zich voor als een fijn, eenigszins kristallijn, citroengeel poeder, dat na bevochtiging met water blauw lakmoespapier rood kleurt door aanhangend zwavelig- zuur, dat bij de bereiding is ontstaan. Bovendien bevat, deze z. zwavel als verontreiniging bijna steeds arsenik. vv^ ^ \' \' _J^lr~ Sulfur sublimatum vormt een bestanddeel van unguentum ^ sulfuratum compositum. Zij mag daarin niet door het gezui-^ \' verde praeparaat worden vervangen. ,, ( _ \' ( c_lA _0tlJ ^ Om de genoemde verontreinigingen uit zwavel te verwijderen, J schrijft de Pharmacopce voor, haar te vermengen met water en ammonia waarin arsenik en zwaveligzuur beide oplossen, dan met gedestilleerd water af te wasschen, te drogen en daarna te ziften. Men heeft dan een fijn citroengeel poeder, dat oplosbaar moet zijn in verwarmde natronloog (oplossing ~, van hydras natricus) en dat bij verbranding bijna niets mag achterlaten. Zwavel smelt bij ongeveer 115° en kookt bij 440°.\' Verhit men zwavel tot 250\' dan ontstaat een taaie donkere massa, die niet meer uitgegoten kan worden, terwijl bij 3(HP een donkere vloeistof ontstaat. Zwavel lost niet op in water ^t^ en spiritus, weinig in aether, iets meer in chloroform maar vooral goed in zwavelkoolstof. Laat men deze oplossing \\ang-^H/^td\' zaam verdampen, dan ontstaan mooi gevormde kristallen. ^i% Houdt men een pijp zwavel in de warme hand, zoo hoort\'\' men een knetterend geluid doordat de buitenste laag zwavel door de warmte wordt uitgezet en wegens het geringe geleiclings-\\ vermogen voor warmte de binnenste niet, zoodat spleten in de^<V massa ontstaan. , ._r. ^~ rr-~ ,\' v, \' *35v5c2J

-ocr page 52-



		40

		Behalve de genoemde zwavelsoorten gebruikt men in de Pharmacie nog de sulfur praecipitatum of lac sulfuris (neerge* slagen zwavel of zwavelmelk), welke zuiverder is dan de sulfur depuratum en fijner verdeeld. De bereiding van dit praeparaat komt op liet volgende neer. Men kookt gesublimeerde zwavel met geblusebte kalk en water in een ijzeren pot gedurende een uur. daarbij ontstaat dan onder meer calciumpentasulfide, eene verbinding van één atoom calcium met 5 atomen zwavel, dus CaSs, die in bet water oplost; voegt men bij deze oplossing zoutzuur, dan wordt genoemde verbinding ontleed onder afschei- ding van zwavel: CaS₃ 2HC1 = CaCl₂ H₂S 4S. Het neerslag van zwavel, dat in de vloeistof ontstaat, wordt op een linnendoek met water afgewasseben en dan gedroogd. Deze zwavel moet gebeel oplossen in zwavelkoolstof. In de tecbniek gebruikt men ruwe zwavel voor de bereiding van zwavelzuur, gezuiverde voor de bereiding van buskruit, lucifers enz. Met zuurstof vormt zwavel twee verbindingen n.1.: zwaveldioxyde K0₂ en zwavel trioxydc SO3. Zwaveldioxyde ontstaat bij de verbranding van zwavel, bet is een kleurloos gas met een prikkelende reuk, dat de adeinbaling eerst belemmert en waarin dieren daarna stikken. In water is het gemakkelijk oplosbaar onder vorming van een zuur reagee- rende vloeistof, bet zwaveligzuur H0&O3: S0₂ H₂0 ="H₂8()_a. Zwaveligzuur, acidum sufurosum, wordt niet als zoodanig in de receptuur gebruikt, soms gebruikt men enkele zouten, sal- Jieten, b.v. sulfis natrieus NaoSOjj, dat gemakkelijk in water oplost. Voegt men bij eene oplossing van dit zout een zuur dan wordt bet ontleed onder vrij worden vaü/Jw\'aveldioxyde: Xa₂S()₃ 2HC1 = 2XaCl H₂0 Sb* Men gebruikt zwaveldioxyde tot bet bleeken van gekleurde stof- fen, als antisepticum, tot het dooden van schimmels en 1 >acterieën (zwavelen van flesschen) en tot het blusschen van schoorsteen- branden. Wanneer men n.1. onder den schoorsteen zwavel ver- brandt dan ontstaat zwaveldioxyde, dat de lucht uitdrijft en zelf de verbranding niet onderhoudt. Door gebrek aan zuurstof zal de 1 \'^\'W^{cuJ(. .

-ocr page 53-



		41

		brand dus uitgaan. Onder bepaalde omstandigheden kan zwa- veldioxyde nog meer zuurstof opnemen en ontstaat zwaveltri- oxyde S()₃. Deze stof komt voor in lange doorschijnende kiïs- tallen, die in water met een sissend geluid oplossen onder vorming van zwavelzuur: S0₃ H₂() = H2SO4. Zwaveldioxyde en -trioxyde zijn zooals we zagen twee stoffen, die zich chemisch met water verbinden tot zuren, dergelijke stoffen noemt men anhydrieden of muranhydrieden, verkeerdelijk ook wel watervrije zuren. Steeds zijn het oxydatieproducten der metalloïden. De formules dezer anhydrieden kan men ge- makkelijk afleiden uit die der (zuurstof bevattende) zuren. Men onttrekt dan n.1. aan het zuur alle waterstof met zooveel zuur- stof als noodig is om alle H te oxydeereu tot water, bijv.: H₂S0₄ - H.,0 = SO.. H₂C0₃ - HgO = C0₂Koolzuur Kooldioxyde. Wanneer het zuur een oneven aantal atomen waterstof bevat zooals salpeterzuur HNO3, phosphorzuur H3PO4 enz., dan kan men daarvan geen geheel aantal moleculen water afnemen, men verdubbelt daarom de formule van het zuur, bijv.: 2HXO3 - H₂0 = X₂0₅2H₃P0₄ 3H₂0 = P₂0₆. Van zuren die geen zuurstof bevatten zooals zoutzuur, HC1, kunnen geen anhydrieden bestaan. Zwavelzuur. Acidum sulfuricum H2SO4. In de natuur vindt men dit zuur in vrijen toestand in de nabijheid van vulkanen, in gebonden toestand als zwavelzure zouten of sulfaten. Zooals wij reeds zagen ontstaat het door oplossen van zwavelzuuranhydried SO3 in water. Voor de ge- wone bereiding van zwavelzuur volgt men echter een weg, die wel op hetzelfde neerkomt als de genoemde, maar daarvan in zooverre verschilt, dat men niet uitgaat van het zuivere anhy- driede, maar van zwavel, welke men verbrandt tot zwavcldi- oxyde; dit gas wordt in tegenwoordigheid van water, lucht en salpeterzuur gemakkelijk geoxyrteerd tot zwaveltrioxyde, dat daarbij tevens in het water oplost tot zwavelzuur. De zwavelzuurfabrieken bestaan uit een oven waarin de zwavel

-ocr page 54-



		42

		wordt verbrand, het daarbij gevormde zwaveklioxyde wordt gevoerd in een reeks kamers, die alle bekleed zijn met loodcn wanden, daar dit het eenige metaal is, dat door het gevormde zwavelzuur niet wordt aangetast, in deze kamers komt het zwaveldioxyde in aanraking met waterdamp en wordt tevens geoxydeerd door salpeterzuur, dat men in de kamers laat vloeien, zoodat S0₂ wordt geoxydeerd tot S0₃, dat dan oplost in het water tot zwavelzuur. Dit zuur is echter nog zeer verdund (wanneer de fabrieken goed zijn ingericht bevat dit zuur geen stikstofverbindingen meer) en wordt vorder hl looden pannen uitgedampt tot het een s.g. heeft van ongeveer 1,7, i"\'\' overeenkomende met een gehalte van ongeveer 77 % De ver- i dere uitdamping geschiedt in retorten van platina, waarbij «n/ men een zuur verkrijgt van ongeveer 95 o/o met een s.g. 1,839.

		^Ve		Gaat men uit van zuivere zwavel, dan is het zuur dat men

		erkrijgt ook zuiver. Dikwijls echter gaat men uit van pyriet ëSo die echter steeds arsenicum bevat, dat dan ook in het zuur overgaat. Dit onzuivere zuur is bekend als vitriool, vitri- , oólolie = oleum vitrioli (glasolie), acidum sulfuricum crudum, jen mag natuurlijk in de receptuur niet gebruikt wordend- Het zuivere zuur, in den handel bekend als Engelsch zwaveh zuur, is een reukelooze, kleurlooze, olieachtige vloeistof. Dik- wijls is het zuur wat bruin gekleurd, hetgeen wordt veroorzaakt doordat in het zuivere zuur stukjes stroo of andere organische stoffen zijn gevallen, aan deze wordt water onttrokken en de achterblijvende koolstof kleurt het zuur bruin. Sterk zwavelzuur is zeer hygroscopisch; tarreert men een bekerglas met dit zuur op do balans en laat dit eenige oogenblikken staan, dan slaat de balans door naar de kant van het zuur, daar dit door water- aantrekking zwaarder is gewoiUen. Om deze reden gebruikt men zwavelzuur in exsiccatoren. Met alcohol en water is zwavelzuur in elke verhouding meng- baar, bij dit vermengen ontstaat eene groote hoeveelheid warmte en vermindering in volume (contractie). Om zooveel mogelijk springen van het glaswerk, waarin de verdunning plaats heeft, " of verdamping van de vloeistof (alcohol of water) te voorkomen, giet men het zwavelzuur in een dunnen straal onder voortdu- rend omroeren in alcohol of water en koelt het vat bovendien

-ocr page 55-



		43 nog telkens af. Op deze wijze worden bereid: sulfas aethylicus acidus cum spiritu uit gelijke deelen alcohol en zwavelzuur en acidum sulfuricum dihitum uit o deelen water en 1 deel zwa- velzuur. Nooit mag men alcohol of water hij zwavelzuur gieten, daar dan de vloeistof veel te hoog (tot 110°) verwarmd wordt. Wanneer zwavelzuur op kleeren valt, bijt het daarin direct gaten, doordat aan de weefsels water wordt onttrokken en deze daardoor uit elkaar vallen, het zuur wordt daarbij dus alleen verdund maar niet vernietigd, zoodat, wanneer het niet direct wordt uitgewasschen, het wegvretcn verder zal gaan. Zwavelzuur mag alleen afgeleverd worden in flesschen met glazen stop, kurk wordt er door aangetast en het zuur zelf gekleurd. Zooals de naam reeds aangeeft is zwavelzuur een zuur, het bevat dus waterstof, die door metalen kan worden vervangen, en wel, zooals \\iit de formule blijkt 2 atomen. Wordt in een zuur waterstof door een metaal vervangen (hetzij geheel of gedeeltelijk) dan ontstaat een zout. Worden alle ver- vangbare waterstofatomen vervangen, dan ontstaat een normaal zout, worden één of meer atomen H niet door een metaal ver- vangen dan ontstaat een zuur zout. Men geeft aan deze verbin- dingen den naam van zure zouten, omdat zij nog waterstof bevatten, die door metalen kan worden vervangen, dus omdat zij gedeeltelijk nog het karakter van een zuur bezitten. Bepalingen. 10. Een zuur is een waterstofverbinding, waarvan de water- stof geheel of gedeeltelijk kan worden vervangen door een metaal; 2^. Een zout is een zuur, waarin de waterstof geheel of ge- deeltelijk is vervangen door een metaal; 3°. Een normaal zout is een zuur, waarin de vervangbare waterstof geheel is vervangen door een metaal; é\'K Een zuur zout is een zuur, waarin de vervangbare water- stof gedeeltelijk is vervangen door een metaal. Blijkens hetgeen wij bij de valentie (pag. 13) opmerkten, kan één atoom waterstof slechts worden vervangen door één atoom van een univalent element. Willen wij dus de formule vinden van kaliumsulfaat, het normale kalizout van zwaveh zuur, dan zullen twee atomen kalium de plaats der waterstof"

-ocr page 56-



		44

		atomen moeten innemen, dus de formule van kaliumsulfaat wordt K2SO4, zóó vinden wij voor natriumsnlfaat Na^SC^, voor zilversulfaat A^O^ enz. Eén atoom van een bivalent element neemt de plaats in van 2 atomen waterstof, dus de formule van calciumsiüfaat zal zijn CaS<)₄, van loodsullaat 1\'bSO., enz. [Eén__atoom van een trivalent element l>ijv. van Bismuth neemt de plaats in van 3 atomen waterstof, in zwavelzuur zijn slechts 2 atomen waterstof aanwezig, dus de formule van Bis- muthsulfaat zou worden Bi\'-/_:1S( )₄. [Gedeelten van atomen bestaan echter niet, daarom ncmeif wij 3 moleculen zwavelzuur en ver- vangen de daarin voorkomende (> atomen waterstof door 2 atomen__Bismuth, de formule wordt dus Bio(S(>4);j of meer uit- gewerkt SSO4

		*r\\>₄*

		Zoo zal men, om een zout van een quadrivalent element te vormen, 2 moleculen zwavelzuur moeten nemen en de daarin aanwezige 4 atomen waterstof door één atoom van dit element vervangen enz. Wanneer wij zure zouten van zwavelzuur willen vormen, ver- vangen wij slechts één atoom waterstof door een metaal, dus zal de formule van zuur kaliumsulfaat worden KHSO4 of ït/S0₄. Calcium is bivalent en zal dus 2 atomen waterstof vervangen; om de formule van zuurcalciunisulfaat te vormen zullen we dus 2 moleculen zwavelzuur moeten nemen, en in elk 1 atoom waterstof vervangen. De formule wordt dan aldus:

		/SOi

	Ca_v H>>, De zouten van zwavelzuur worden sulfaten genoemd, die van zwaveligzuur, welke op dezelfde wijze worden gevormd als die der sulfaten, noemt men sulfieten.

-ocr page 57-



		45

		Behalve het gewone of engelsch zwavelzuur bestaat nog het rookend of Nordhauser zwavelzuur (acidum sulfuricum fumans) HoSoOj, dat te beschouwen is als eene verbinding van SO3 met HoSO.,. Men bereidt het door watervrije ijzervitriool (sulfas ferrosus) te destilleeren en het daarbij vrijkomende SO3 in zwavelzuur op te vangen, het ijzeroxyde, dat bij deze destillatie achterblijft wordt onder den naam doodekop, (caput mortuum, colcothar) gebruikt als kleurstof en om metalen te polijsten. Rookend zwavelzuur is een dikke olieachtige vloeistof, meestal eenigszins bruin gekleurd door organische stoffen, die aan de lucht witte dampen van zwaveltrioxyde uitstoot, welke zich met het water uit de lucht weer verbinden tot zwavelzuur. Men gebruikt rookend zwavelzuur o. a. om indigo op te lossen. Van de overige zuren, die zwavel in verbinding met waterstof en zuurstof kan vormen, is nog voor de Pharmacie van belang het onderzwaveligzuur, acidum hyposulfurosum, II₂S₂<),>, ⁽^^at niet in vrijen toestand bekend is, maar waarvan het natrium- zout Xa₂S₂()3, hyposulfis natricus, voornamelijk wordt gebruikt. Men verkrijgt dit zout door een oplossing van sultis natricus, Na₂SO_;! te koken met /wavel: N£50₃ S = XaoSoO;.. Voegt men bij de oplossing van dit zout een zuur, dan wordt het ontleed onder vorming van zwaveldioxyde, zwavel en een zout van het toevoegde zuur, met zwavelzuur zal de ontleding plaats hebben volgens de vergelijking: Xa₂S₂0₈ H9SO4 = Xa₂S0₄ H₂0 S 80₂. Een andere, hoogst belangrijke verbinding van zwavel is die met waterstof, bekend als zwavelwaterstof (acidum hi/drosul/uricum) H₂S. Men vindt deze verbinding in de natuur bij ^Tcen in de z.g. zwavelwateren, verder ontstaat zij bij de rotting van z\\va- velbevattende organische stoffen. Voor de bereiding gaat men gewoonlijk uit van zwavelijzer FeS, dat men ontleedt door zwavelzuur of zoutzuur: FeS H₂S0₄ = FeS0₄ H₂S. FeS 2 HC1 = FeCl₂ H₂S. Daar zwavelwaterstof een belangrijk hulpmiddel in de schei- kunde is, tot het herkennen van vele metalen en enkele

-ocr page 58-



		46

		metalloïden, heeft men toestellen geconstrueerd, waarmede men in staat is, dit gas direct uit de verbindingen te kunnen bereiden, zonder dat men veel hinder heeft van den reuk. Zwavelwaterstof is een kleurloos, vergiftig gas, dat riekt naar rottende eieren. Het heeft de eigenschappen van een zwak zuur, zoodat het met vele metalen zouten vormt, die onder den naam sulfiden of zwavelmetalen bekend zijn. Vele van deze zouten ont- staan ook door directe vereeniging van de metalen met zwavel. Zwavelwaterstof wordt veelvuldig als reagens gebruikt in de analytische chemie, d. i. dat gedeelte der scheikunde, dat zich bezig houdt met de ontleding der stoffen en het bepalen van de elementen, waaruit eene stof bestaat. Hiertegenover staat de synthetische chemie, die de samenstelling der stoffen leert kennen door deze uit de elementen op te bouwen. Reagens noemt men in de scheikunde elke stof. die bij samenbrengen, verhitten enz. niet een andere duidelijke ver- schijnselen (neerslag, kleursverandering) te voorschijn brengt, waaraan de eerstgenoemde stof met zekerheid kan worden herkend. De bewerking zelve heet reayeeren, de verschijnselen die men waarneemt reactie. Een geheele reeks metalen, als goud , tin, zilver, kwik, lood, koper, bismuth benevens de metalloïden arsenicum en anti- monium worden uit hunne zure oplossing door zwavelwaterstof als sulfiden neergeslagen (geprecipiteerd), andere als ijzer, mangaan, zink enz. worden uit eene alcalische oplossing gepre- cipiteerd, en nog andere als calcium, barium, strontium, magnesium, kalium en natrium worden niet neergeslagen. Sommige van deze sulfiden hebben een karakteristieke kleur, f zoo is zwavelarsenik geel, zwavelstibium oranje enz.^ In water is zwavelwaterstof tamelijk goed oplosbaar (1 L\' water lost 3 L. van het gas op) tot \'eene kleurlooze, zwak zuur reageerende vloeistof, die onder den naam zwavelwaterstofwater (aqua hydrosulfurata) wordt gebruikt. QH NOMENCLATUUR. <-W c^u^Wva , *(\\* Wij hebben thans reeds met verschillende elementen en ver- bindingen kennis gemaakt en moeten thans in \'t kort nagaan hoe zij hunne namen hebben verkregen.

-ocr page 59-

De namen der elementen zijn willekeurig gekozen. Elementen,
die reeds langen tijd bekend zijn, hebben hunne oude namen
behouden zooals natrium, kalium enz., al werden ook met deze
namen vroeger meer speciale verbindingen dan de elementen
zelve aangeduid. De later ontdekte, als chloor, broom en jood
heeft men genoemd naar duidelijk waarneembare eigenschappen,
zoo beteekent chloor groen, broom stank en jood violet, ter-
wijl aan de nieuwst ontdekte elementen den naam gegeven is
van het vaderland van den ontdekker als Gallium, Germanium
en Austrium.

De namen der binare verbindingen (dat zijn de verbindingen,
die uit twee elementen bestaan) werden vroeger in het Neder-
landsch gevormd door de namen der elementen met elkaar te
verbinden.

Zoo noemde men NaCl: chloornatrium, KBr: broom kalium,
K₂S: zwavelkalium. Tegenwoordig noemt men

de chloorverbindingen chloriden,


	V	broom
	»	jood
	:>	rluor
	jï	zwavel
	5J	zuurstof
	Zoomede dus	NaCl

bromiden,

jodiden,

,, fluoriden,

sulfiden,

oxyden.

Na(\'l natriumchloride,

K15r kaliumbromide,
KJ kaliumjodide,
K₂S kaliumsulfide,
KoO kaliumoxyde.
De latijnsche nomenclatuur dezer verbindingen is ook zeer
eenvoudig: [de naam van het metalloïde met den uitgang um
of etum wordt "als substantief gebruikt en daarop volgt een
adjectief, dat gevormd is uit den naam van het metaal met den
uitgang icum (daar het substantief dat voorafgaat onzijdig is).7
NaCl wordt dus chloretum natricum.
KJ jodetum kalicum.

K₂S sulfuretum
KoO oxydum
Soms komt het voor, dat één element zich met twee verschib
lende hoeveelheden van een ander element verbindt, zoodat

-ocr page 60-

geheel verschillende \'verbindingen onstaan. De .verbindingen,
die dan relatief de tfmikekt hoeveelheid metaal" bevatten noemt
men chloruren, bromuren, joduren, sulfuren.cp oxydulen, en
die welke de hoeveelheid metaal bevatten chloriden,

bromiden enz.

Hij de latijnsche nomenclatuur verschilt de uitgang van het
adjectief, voor de. verbindingen met relatief de ~~gwote~~te hoe-
veelheid metaar gaat dit uit op osum, bij die met de Weinslu \'
hoeveelheid metaal op icum, bijv.:

ïo^\'h kwikcnloruur. Chloretum hydrargyrosum.
HgClo kwikchloride. hydrargyrienm.

HgoJo kwikjoduur. Jodetum hydrargyrosum.
Hg.J₂ kwikjodide. hydrargyrienm.

Fe() ijzeroxydule. Oxydum ferrosum.
Fe^O.-j ijzeroxyde. ferricum.

De latijnsche namen der zuren worden gevormd uit het sub-
stanticf acidum (zuur) gevolgd door een adjectief, dat gevormd
is uit de zuurvormende stof met den uitgang icum, bijv.;
zwavelzuur, acidum sulfuricum, afgeleid van sulfur,
phosphorzuur, phosphoricum, phosphorus,

benzoëzuur, benzoïcum, benzoë,

azijnzuur, aceticum, ,, acetum.

Hij de waterstofverbindingen van chloor, broom, jodium en
nuorium welke ook zuren zijn (zie bij de Halogenen) wordt
nog liet woord hydro voor het adjectief geplaatst, dus acidum
hydrochloricum, hydrobromicum enz.

Wanneer van één element 2 zuren bestaan met verschillend
zuurstofgehalte, dan geeft men die verbinding, welke de minste
zuurstof bevat, den uitgang osum, bijv.:

H0SO3 = acidum sulfurosum,


HoS0₄ =	)!	sulfuricum,
HXO., =	>!	nitrosum,
HXO3 =	"	nitricum,
IT₃AsO_:,=	)>	arsenicosum,
H₃As0₄	!>	arsenicicum,
H₃I\'0, =	JT	phosphorosum,
H₃P0₄ =	))	phosphoricum.

-ocr page 61-



		49

		Wanneer er bovendien nog zuren bestaan, die relatief nog minder zuurstof bevatten, dan plaatst men vóór het adjectief het voorvoegsel hypo, bijv.: H2S2O3 = acidum hyposulfurosum, H3PO2 = ,. hypophosphorosuni. Basen zijn, zooals we op pag. 18 zagen, verbindingen van ba- senvormendc (metaal-)oxyden met water, of anders uitgedrukt: verbindingen van metalen met één of meer groepen hydroxyl. Het aantal hydroxylgroepen, waarmede een metaal zich kan verbinden, hangt of van de valentie van het element. Daar het radicaal OH univalent is, zal het metaal zooveel groepen OH kunnen binden, als het cijfer der valentie aangeeft, dus: bij een univalent metaal als kalium is de base KOH, .. bivalent calcium ,, .. Ca(OH)₂, .. trivalent ,, .. bismuth .. ., Bi(OH)_;!. Voor een vollediger bepaling van basen moeten wij er nog bijvoegen, dat het metaal van een base de waterstof van een zuur geheel of gedeeltelijk kan vervangen, bijv.: 2 KOH H0SO4 = K₂S0₄ 2 H₂0. Wanneer wij deze vergelijking nader beschouwen, zien wij o.a., dat het metaal van de base zich heeft verbonden met SO4, d. i. met het zuur zonder de verplaatsbare waterstof, eene dergelijke verbinding noemt men een muirest, en dit brengt ons nog tot deze bepaling: een base is een verbinding van een metaal met één of meer groepen hydroxyl, welke door zuur- resten kunnen worden vervangen. De namen der basen worden samengesteld uit het substantief hydras (hydraat, hydroxyde), gevolgd door een adjectief, dat uit den naam van het metaal met den uitgang icvs is ge- vormd, bijv.: KOH = hydras kalicus, Ca(OH)₂ = hydras calcicus enz. Zouten zijn zuren, waarin de waterstof geheel of gedeeltelijk is vervangen door een metaal. Wij onderscheiden: normale zouten, waarbij alle vervangbare waterstof van het zuur is vervangen door een metaal, bijv.: K₂S0₄; SciiRÖDER on DE ZAAI.IEK, Scheikunde. 4

-ocr page 62-



		50

		zure zouten, waarbij de vervangbare waterstof van het zuur slechts gedeeltelijk is vervangen, bijv. KHSO4; basische zouten, waarbij niet alle hydroxylgroepen der base door zuurresten vervangen zijn, bijv.: (\'ik l,j ; dubbclzouten worden gevormd, wanneer de waterstof van één of meer zuurmoleculen wordt vervangen door meer dan ééfl K \\ , acV/¹ metaal, bijv.: .. ^SOj. Kalinnmatriumsultaat, K_L)Alo(S()₄)₄ (cl. i. K2 SO4 en AU(S( )₄)_;! tot één molecule verbonden), Kaliunialumini- umsulfaat. Wij zouden dus ook kunnen zeggen: clubbelzouten zijn t\\vee- of meerbasische zuren, waarin de vervangbare water- stof door verschillende metalen is vervangen en ook verbindingen van twee zouten van bet zelfde zuur. De namen der normale zouten worden gevormd uit die der zuren en der metalen of der basen. Van den naam van bet zuur vormt men een substantief door het woord ncidum* weg te laten en van het adjectief den uitgang icum te veranderen in as, bijv.: van aciduni sulfuricum komt sulfas = sulfaat, ., nitricum ., nitras = nitraat, ., ,, salicylicum ., salicylas =: salievlaat, ,, ., tartaricum ., tartras = tartraat, ,, ,, citricum citras = citraat. Bij de namen der zuren, die uitgaan op osum (pag. 48) vormt men de substantieven door den uitgang is inplaats van as., bijv.: van aciduni sulfurosum komt sulfis = sultiet. ., ., nitrosum ., nitris =: nitriet, ,, arsenicosum ., arseniis arseniiet. Op deze substantieven volgt het adjectief van de base, dus de naam van het metaal tot adjectief gevormd door den uit- gang icus. kaliumsulfaat wordt dus sulfas kalicus, zilvernitraat ,, nitras argenticus, natriumnitriet ., ,, nitris natricus, kaliumarseniiet ., ., arseniis kalicus enz.

-ocr page 63-



		51

		De namen «Ier zure zouten worden gevormd: a. door achter den naam van het normale /.out het woord acidus te plaatsen. Koolzuur, HX\'O.j, is in het Latijn acidum carhonicum, de naam van het normale natriunizout N^COg ^za\' dus zijn: carbonas natricus. De naam van het zure zout, NaHCOg, wordt dan carbonas natricus acidus; h. door vóór den naam van het normale zout liet woord hl (dubbel) te plaatsen, dus NalICC). wordt bicarbonas natricus (dubbelkoolzure natron). f Men kan deze woordvorming verklaren , indien men bedenkt. dat in één molecule NaHCOj op 1 atoom natrium één zuurrest CO3 voorkomt en in XogC\'Og op \'1 atomen natrium eveneens één zuurrest OO3, dus in de eerste verbinding de dubbele hoeveelheidTJ e. doöfvóór den naam van het normale zout liet woord hydro te plaatsen, bijv.: hydrocarbonas natricus. Deze laatste nomencla- tuuris de beste, omdat daaruit tevens blijkt, dat in het zout nog ver- vangbare waterstof (hydro is afgeleid van hydrogenium) voorkomt. Ook de namen der basische zouten worden op verschillende wijzen gevormd: ril-\'-\'-- a. door achter den naam van het ~~neutral~~e zout het woord basicus te plaatsen, bijv.: nitras bismuthicus basicus = basisch bismuth nitraat; h. door het woord sul» vóór het substantief te plaatsen, bijv.: subnitras hismuthicus; c. door basische zouten te beschouwen als verbindingen van ^l-A-C VH* %s(Ji «rttisak* zouten met basen; dit geschiedde o.a. bij de oudere nomenclatuur der basische carbonaten, bijv.: basisch magnesuimcarbonaat = carbonas et hydras magnesicus, ., loodcarhonaat = .. .. .. plumbicus. De namen der dubbekouten worden gevormd op de wijze als die der rwnmnc zouten, maar dan uit de namen der beide metalen, waarvan de eerste steeds in den ablativus staat, bijv.: kaliumaluminiumsulfaat = sulfas kalico-aluminicus of sulfas alummico-kalicus, kaliumnatriumtartraat = tartras kalico-natricus. enz. \\ \\

-ocr page 64-



		52

		DE HALOGENEN. Tot deze groep brengt men vier univalente elementen: Fluor atoomgew. li\'. Chloor atoomgew. 35.5, Broom atoomgew. 80 en Jood atoomgew. l\'$L^r>. Zij onderscheiden zich van alle andere elementen door de volgende eigenschappen: 1° Met waterstof vormen zij direct zuren (halogeenzuren); 20 ,, metalen zouten (halloïdzouten). Om deze laatste eigenschap noemt men deze groep van elementen halogenen of zoutvormers. De A-envantschap van deze elementen tot waterstof en metalen neemt af met het stijgen van het atoomgewicht. Wanneer men bij de verbindingen van broonl of jood met waterstof of met metalen chloor voegt, dan worden broom en jood vrij gemaakt en afgescheiden, evenzoo maakt br< lom jood uit de verbindingen vrij. Juist omgekeerd is het ten opzichte van de zuurstof verbin- dingen, de ailiniteit van jood is dan het grootst, van chloor het kleinst. Voegt men bijv. jodium bij eene oplossing van kaliumchloraat, dan ontstaat kaliumjodaat en chloor ontwijkt. KC\'K);. .1 = KJ0₃ Cl. Het atoomgewicht van broom is ongeveer de helft van de som der atoomgewichten van chloor en jood (127 35,5) : 2 = 81,25. Ook in eigenschappen staat broom tusschen beide elementen in. De affiniteit van iiuor jegens waterstof is zoo groot, dat het hoogst moeielijk is dit element uit verbindingen af te scheiden, de afliniteit jegens zuurstof is uiterst gering. CHLORIUM =1 CHLOOR. Cl = 35,5. In de natuur komt dit element niet in vrijen toestand voor, dit kan ook moeielijk, daar het zich reeds bij de gewone tempera- tuur met zeer vele stoffen verbindt. In verbindingen komt het in zeer groote hoeveelheden voor, o.a. met natrium verbonden als chloornatrium of keukenzout, dat _men in groote hoeveel- heden verkrijgt uit zeewater en zoutmijnen, met waterstof verbonden als chloorwaterstofzuur of zoutzuur, dat voorkomt

-ocr page 65-



		53
		*^w^ _Ai* -**


		in de dampen van vulkanen en voor ongeveer 0,2 O/o in ons maagsap. Bereiding: De verschillende methoden, waarop chloor gewoon- lijk wordt bereid, berusten op de eigenschap van waterstof om zich nog gemakkelijker met zuurstof te verbinden, dan met chloor, feitelijk wordt dus de verbinding van chloor niet waterstof ge- oxydeerd. De oxydatiemiddelen, die men hiervoor gebruikt. zijn voornamelijk bruinstcen Mn()₂, ehloras kalicus KCIO3 en bichromas kalicus K₂Cr₂0;. Do werking geschiedt volgens de vergelijkingen: Mn(\'), 4 Hete MnCl₂ 2 Cl 2 H₂0. KCIO3 6 HC1 = K(l" 3 H₂() 6 Cl. ~~KijO^O\|~~ ^44 ~~1IC1~~ = fl K^r ) <\'t^ Ol^^-Tfett^fcafcfil. Meestal neemt men niet het vrije zoutzuur, maar chloor- natrium en zwavelzuur, die door inwerking op elkaar zoutzuur leveren: XaCl 1I₂K()₄ = XaHS0₄ HCl. Eigenschappen: Chloor is een groengeel gas (de naam beteekent groengoel) met een verstikkendon reuk. Het is niet brandbaar.

		Fig. 9. In water lost bij de gewone temperatuur ongeveer 2,3 volume chloor op.

-ocr page 66-



		54

		(Jewoonlijk bereidt men het chloor uit bruinsteen on zoutzuur. Men brengt daartoe in een glazen kolt" (lig. \'.) stukjes bruinsteen ter grootte van kleine knikkers, zóó, dat de kolf voor niet meer dan de helft is gevuld en giet door den trechter sterk zoutzuur. Zoodra wij dit mengsel op een zandbad of hoven een zacht vuur verhitten, begint de chloorontwikkeling; het gas bevat nog \\vat zoutzuur, daarom voert men het in een waschfleschje met weinig water, waarin het zoutzuur oplost. Met vele elementen gaat chloor direct verbindingen aan (phosphorus, antimoon, tin), met sommige zelfs onder vuur- verschijnselen, bijv. met onecht bladgoud, een legeering van koper met zink. Met waterstof verbindt chloor zich in verstrooid daglicht langzaam, plaatst men echter een mengsel van die twee gassen in het directe zonlicht, dan heeft de vereeniging onder ontploffing plaats. Onder den invloed van het zonlicht werkt chloor ook ontledend op water, onder afscheiding van zuurstof: IL/) Cl₂ 2 IK\'1 O. Op deze ontleding berust ook de bleekende werking van chloor, de zuurstof, die hier in statu nascendi vrij wordt, werkt ontledend op vele organische kleurstoffen. Om deze eigenschap, dat chloor uit water zuurstof kan vrij maken, behoort dit element tot de oxydatiemiddejen. Nog eene andere reden is daarvoor echter aan te voeren. Wij be- spraken reeds, dat de werking van zuurstof oxydeerend en die van waterstof reduceerend is, oxydatic en reductie staan tegenover elkaar. Wanneer dus het toevoeren van zuurstof oxydatic is, zal het onttrekken van zuurstof reductie zijn, en wanneer het toevoeren van waterstof reductie is, zal het ont- trekken van waterstof oxydatic zijn. Chloor werkt sterk water- stof onttrekkend en is dus ook daardoor* een oxydatiemiddel. De verbindingen van chloor met metalen noemt men chloriden on chloruren, die welke relatief het meeste chloor bevatten zijn de chloriden, de andere de chloruren (zie pag. 48). In water zijn de chloriden allo oplosbaar mot uitzondering van zilverchloride AlK \'1, loodchlori\'lii PM \'U (moeilijk oplosbaar mjvoud water, gemakkelijker in kokend) kwikchloruur (ealomel) HgoClo en koperchloruur (\'u^CL.

-ocr page 67-



		55

		Deze stoffen zullen als neerslagen ontstaan, wanneer men bij oplossingen van nitras argenticus, aeetas plumbicus of nitras hydrargysosus voegt: chloorwater, zoutzuur of eene oplossing van een chloride. Chloorzilver is oplosbaar in ammonia, loodchloride in kokend water en kwTkcTilorimr wordt zwart, wanneer men bet in aan- raking brengt met ammonia. Laat men chloor inwerken op calomel, dan wordt sublimaat gevormd: HgoCL CU = 2 HgCU. Laat men chloor inwerken op bromiden of jodiden, dan worden broom of jodium daardoor vrijgemaakt: KBr (\'1 = KC1 . Br. FeJ₂ 2(1 VvCU 2 .\\. Wanneer men chloor voegt bij ammonia, dan ontstaat ge- makkelijk de zeer ontplofbare chloorstikstof: NH₃ (i SCI = :: HOI XC1₃. In de receptuur gebruikt men chloor bijna uitsluitend nls>U_ waterige oplossing: chloorwater = solutio chlorii = aqua \\ chlorata = acidum muriaticum oxygenatum. Deze o])lossing wordt bereid door 01) een der aangegeven wijzen chloor te bereiden (meestal uit hruinstcen en zoutzuur), dit van het aanhangende zoutzuur te bevrijden, door het door een waschfieschje met weinig water te voeren en het dan te , leiden in een flesch, die met zooveel mogelijk luchtvrij, dus*^¹?} het best uitgekookt, aqua destillata voor - _:> is gevuld. Zoodra de ruimte boven het water een intensief geelgroene kleur heeft aaiW/_u, genomen, vervangt men de flesch door eene andere en schudt de eerste flesch eenige malen krachtig om, teneinde het chloor, dat boven het water staat nog in oplossing te brengen. Is dit gas geheel opgelost, dan voert men opnieuw chloor in de vloei- stof, schudt wederom en herhaalt dit zoo dikwijls, tot geen chloor meer wordt opgenomen. Chloorwater is een heldere, zwak geelgroene vloeistof, die sterk naar chloor riekt, lakmoespapier terstond ontkleurt en na verdampt te zijn niets achterlaat. Zij tast kurk aan, en geeft aan de lucht gemakkelijk chloor af, zoodat men haar het best bewaart in kleine stopllesschen, die men buiten het dag-

-ocr page 68-



		56

		licht plaatst. Wanneer men de oplossing aan het daglicht bewaart, wordt zij ontleed volgens de vergelijking: HoO 2 Cl = 2 1FC1 O. In het zonlicht heeft deze ontleding nog spoediger plaats. Het chloorgehalte van de oplossing moet minstens 0,39 o/o bedragen. Wanneer solutio chlorii in de receptuur wordt A-oor- geschreven, denke men er aan, dat zij, hoewel in minder hevige mate, dezelfde chemische werking uitoefent als chloor; dat zij metalen, o. a. balansen aantast en dat zij zeer vluchtig is. Met waterstof vormt chloor ééne verbinding: HC1 of chloor- waterstof, dat o. a. in vulkanische gassen vrij voorkomt. De gewone bereiding van dit gas geschiedt door een chloor- metaal, v. n. chloornatrium te ontleden door zwavelzuur, wij kunnen deze ontleding voorstellen door de vergelijkingen: NaCl H2SO4 = HC1 NaHS0₄, of 2 NaCl ~]I₂S<>₄ = 2 11(1 NajjSO*. Alleen bij hooge temperatuur heeft de laatste reactie plaats. Chloorwaterstof is een kleurloos, zuur smakend gas met een prikkelenden reuk, het kleurt blauw lakmoespapier rood, is niet brandbaar en onderhoudt de verbranding niet. Het rookt aan de lucht, het onttrekt er n.1. water aan en vormt hiermede een minder vluchtige verbinding, die als damp neerslaat. In water lost het gas zeer gemakkelijk op (bij lö° (\'. lost 450 L. HC1 o]) in 1 L. water) en vormt daarmede een sterk zure, aan de lucht dampen afgevende vloeistof, met een s.g.


		1,212 en die 43 O/o (gewichtspercenten) HC1 bevat. .		W

		De waterige oplossing van chloorwaterstof noemt men chloor waterstofzuur of zoutzuur (acidum hydrochloricum, acidum muriaticum). Verwarmt men deze vloeistof, dan geeft zij zóó lang chloorwaterstof af tot de rest nog 20o q gas bevat. deze overblijvende vloeistof destilleert bij 110° zonder ontleding over, omgekeerd ontwijkt bij meer verdund zoutzuur zóó lang water, tot de vloeistof 20⁰\'₀ Ht\'1 bevat. Verdund zoutzuur (zie later) behoort dus bij de receptuur tot de nict-vluchtige vloeistoffen. Zoutzuur lost vele metalen op onder vorming van chloriden; de edele metalen, zilver, goud, kwikzilver en platina worden

-ocr page 69-



		er echter niet door aangetast. Bij de werking van HC1 op metalen ontstaat tevens waterstof; werkt zoutzuur in op oxyden, hydroxyden, sulfiden of carbonaten der metalen, dan ontstaan ook de chloriden dier metalen, maar tevens ontstaan water, zwavelwaterstof en kooldioxyde. Wij kunnen deze reacties voor- stellen door de volgende vergelijkingen: Zn 2 IK\'1 = ZnCl₂ 2 II. Zn() 2 IK\'1 = Zn(\'l₂ H₂0. Zn(()II)₂ 2 HC1 = ZnCU 2 H₂0. ZnS 2 IK\'1 = Zn(\'l₂ H₂S. wA} Zn(\'(>₃ 2 IK\'1 = Zn(\'l₂ R^TTT^ 5n den handel onderscheidt men: Acidum hydrochloricum cruduin, ruw zoutzuur, dat als bijpro- duct bij de sodafabricatie in groote hoeveelheden wordt verkregen; het is eene veelal gele vloeistof, verontreinigd door chloor, z\\vavel- zuur, arsenicum en ijzer. Acidum hydrochloricum, zoutzuur, bet zuivere zuur. dat in de apotheek voorkomt als een helder, kleurloos vocht s. g. 1,126, en dat 2öo ₀ IK\'1 bevat. Het moet o.a vrij zijn van de genoemde verontreinigingen van het ruwe zuur. Uit dit zuur wordt bereid: acidum hydrochloricum dilulum = acidum muriaticum dilutum, verdund zoutzuur, door het te vermengen met eene gelijke hoeveelheid aqua destillata. Dit zuur heeft een s. g. 1,0(52 en bevat (12,5o/₀ HC1.K\'<<\'<\'rU-ncn Tabel XI der pharmacopee geeft de soortelijke gewichten en bet daarmede overeenkomend gehalte aan zuur of alkali van verschillende vloeistoffen aan, o.a. ook van zoutzuur. _______>^,

		De verbindingen vim chloor met zuurstof, (\'1₂0 chloormon^ , TJ\\ oxyde en t\'Ufo chloorCHoxyde zijn voor ons slechts van belang, i omdat het anhydrieden zijn. van zuren, (\'hloormonoxyde yovmt,._c^t" met water onderchloriyzuur, acidum hypochlorosum ÏK\'K): ot.Q . t CU) H₂() = 2 IKK). Dit zuur is niet anders bekend dan in oplossing en in ver- binding met metalen als zouten, de hypochloriten, die wegens hunne bleekende werking worden gebruikt. Deze zouten worden door zuren ontleed, waarbij chloor vrij wordt. (\'hloorzuur, acidum chloricum is ook alleen in oplossing en met metalen verbonden tot zouten bekend. De zouten van dit

-ocr page 70-



		58

		zuur Loeten chloraten, liet meest bekende chloraat is het kaliumchloraat of chloras kalieus KCIO3, dat ontstaat, wanneer men chloor leidt in een warme geconcentreerde oplossing van hydras kalieus : j., .\' 1» cU 1; KOH (i (\'1 = K(\'l()_;, ó KCI 3n₂<). De chloraten hebben alle de eigenschap van hunne zuurstof gemakkelijk af te geven, wanneer zij in aanraking komen met brandbare» of gemakkelijk oxydeerbare lichamen als koor, zwa- i. vel. plmsphorus, suiker, plantenjioeders en organische stoffen. Men zij dus uiterst voorzichtig bij het vermengen van chloras kalieus niet een der genoemde stoffen, daar hevige ontploffingen hierbij kunnen plaats vinden. Wordt chloras kalieus verhit bij niet te hooge temperatuur dan ontstaat eerst KCIO4 kaliumperchloraat (een zout van HClOj, overchloorzuur), dat bij sterkere verwarming ontleedt in chloretum Uijlicimi en zuurstof. #0 Wij hebben aangaande de verbindingen van liet element chloor dus het volgende gezien: 1" niet metalen verbindt liet zich tot chloriden of chloruren; 2" met waterstof vormt het chloorwaterstof, een zuur waar- van de zouten eveneens weder chloriden en chloruren zijn; 30 niet zuurstof vormt het twee weinig belangrijke oxyden; 4^fJ met waterstof en zuurstof vormt ]_iet de volgende zuren: HC10 onderchlorigzuur, ü<-%(-) HCIO2 chlorigzuur (niet van belang), (Je O HCIO3 chloorzuur, &^O_y HCIO4 overchloorzuur. ai. c^v4w^\'(.<^r ^v-

		BROMIUM = BROOM. Br = 80.
		.


		Dit vloeibare element komt niet vrij in de natuur voor, men vindt liet echter in verbinding niet metalen (kalium, natrium en vooral magnesium) in zeewater en in zoutmijnen naast cliloornatrium. Vooral bij Stassfurt komt dit element in groote

-ocr page 71-



		59

		hoeveelheden als magnesiumbromide naast chloornatrium voor. Uit deze broomverbinding kan men het element vrij maken door chloor: MgBr.j 2 Cl = MgC:i₂ 2 Br. Door herhaalde destillatie kan men dit balogeen zuiveren. Eigenschappen: Broom is een donkerbj;viuirüodc,_ vloeist»>t\'. die reeds bij de gewone temperatuur zeer onaangenaam riekende dampen afgeeft, welke de ademhalingsorganen hevig aantasten. Het lost op in ongeveer 30 deelen water tot een roodbruine vloeistof, ((qua bromata (broomwater) en is gemakkelijk op- losbaar in zwavelkoolstof, aether en chloroform. Schudt men eene waterige oplossing van broom met chloroform in een reageerbuisje, dan wordt een groot deel van het aanwezige broom door den chloroform opgenomen, zoodat zich onder in bet buisje een donkerbruine vloeistof verzamelt. Doet men betzelfde met eene oplossing van jodium. dan wordt de chloroform violet gekleurd. De chemische eigenschappen van broom komen overeen met die van chloor, maar zijn zwakker. Met metalen vormt bet bromiden en bromuren, met waterstof broom waterstof, waarvan een 10°/o oplossing wordt gebruikt onder den naam broomiva- (erstöjzuur of acidum hydrobromicum HBr; broom waterstofzuur moet eene heldere, kleurlooze vloeistof zijn. In aanraking met de lucht wordt de vloeistof bruin door afgescheiden broom: 2 HBr O = 1LO 2 Br. Daar broom vluchtig is en metalen gemakkelijk aantast, moet men dit element niet anders afwegen dan in gesloten stoplles- schen. Moet men bet in kleine hoeveelheden bij andere stoffen voegen, bijv. voor de bereiding van brometum ferrosum, dan geschiedt dit het best uit een scheitrechter. -^^ ^^J^. JODIl\'M = JOOD. J = 127. Jodium komt evenmin als de beide besproken halogenen vrij in de natuur voor, daarvoor is de affiniteit jegens andere ele-

-ocr page 72-



		60

		meuten, hoewel minder sterk dan bij chloor en broom, nog te groot. Men vindt het v. n. gebonden aan metalen in zeeplanten en zeedieren, en in chilisalpeter. Voor de bereiding van jodium uit zeeplanten (verschillende soorten Focus en Laminaria) worden deze verbrand; de asch, welke achterblijft, wordt in Schotland help en in Normandië varee genoemd ^en bevat 0,10,50 ,, jodium. .Men maaktjderuit het element vrij door chloor of door bruin- steen en »wH.veli«wr- ofwel, men ontleedt de joodverbinding met chloretnm fcrricuni, waardoor ook al het jodium wordt vrij- gemaakt: 2 NaJ _ftFe₂(^,l₀r=^FeC^,l_/ 2 NaCl 2 J. Eigenschappen: \'Jood komt voor in kristallijne, grijsachtig- zwarte, metaalachtig glanzende, eigenaardig riekende plaatjes, ^ die bij eenc zachte warmte in violette dampen overgaan. .Zij zijn niet een bruine kleur oplosbaar in alcohol en aether en met een violette kleur in zwavelkoolstof en chloroform. HoverïdicjWpit dit nalogeen zeer gemakkelijk en snel op in een geconcentreerde oplossing (1 2 bijv.) van jodetum kali- cum en van andere joodmetalen. Hij verdunnen met water blijft het element opgelost. In verdunde joodkali-oplossingen lost het zeer langzaam op. Jood kleurt stijfsel (anivlum) donkerblauw, de kleur verdwijnt bij verwarming, maar komt na afkoeling weer terug; dit is een zeer karakteristiek kenmerk. Jodium tast metalen gemakkelijk aan en is vluchtig, daarom wege men het af tusschen twee horlogeglazen. Jodium wordt gebruikt in de apotheek voor de bereiding van solulio jodii spirituosa, eene .S0 ₀ oplossing van jodium in spiritus\'\'" ³fortior. Hij de bereiding wordt do kleur der oplossing spoedig»*^l0donkerbruin, zonder dat echter al het jodium is opgelost, daar- voor moet men langdurig schudden. Veel gemakkelijker ge- schiedt de oplossing, wanneer men het jodium brengt in een reageerbuisje zonder bodem, beneden afgesloten door een los propje zuivere glaswol, en dit boven in de llesch niet spiritus hangt, zoodat de spiritus met het jodium in aanraking is, de zwaardere joodoplossing zal dan bezinken en telkens door spiritus worden vervangen.

-ocr page 73-



		(il

		Vorder dient jodium voor de bereiding van jodetum ferrosum (zie aldaar). Met waterstof vormt jodium joodwaterstof HJ, waarvan ver- schillende zouten, nl. jodiden en joduren in de Phannacie worden gebruikt. Met chloor verbindt jodium zich tot jodium trichloratumj^._ JClg, dat voorkomt in gele, gemakkelijk oplosbare kristallen. Met broom verbindt jodium zich tot jodium tribroniatum, ^j een roodbruine, zware vloeistof, die reeds bij gewone tempe- ratuur broomdampen ontwikkelt. ,-}tiCr\'^J^J^! <? u^ffA^^i^^r ^fuoriim = ««* Fl = 19. In de natuur vindt men dit element voornamelijk als vlo?i- spaat, calciumflïioride, CaFlo, liet komt verder in kleine hoeveelheden voor in beenderen en in het email van de tanden. Het is het sterkste halogeen en verbindt zich direct met alle metalen, met goud en platina langzaam. Voor ons is alleen van belang de verbinding mot waterstof HF1 = Fluorwaterstof, waarvan men gebruik maakt om 01 > glas te etsen. Men overgiet daartoe Fluorcabum met zwavelzuur in een looden vat (lood wordt weinig aangetast) en legt daar* boven een glazen voorwerp bedekt met een laag was waarop de figuren, die men op het glas wenseht, met een puntig voorwerp zijn geteekend. De waslaag wordt niet aangetast, op de ontbloote plaatsen verbindt zich het 1IF1 met bet silicium van het glas en geeft hierop matte figuren.

		/

		NITROGEXIl\'M = STIKSTOF.

		N = 14.

		De naam Yiitrogenium beteekent salpetervormer. Voorkomen. In vrijen toestand vindt men stikstof in de lucht die voor ongeveer 79o₀ uit dit gas bestaat, gebonden treft men

-ocr page 74-



		62

		het aan in de salpeterzure zouten (nitraten) waarvan <>.a. na- triunmitraat in groote lioeveelheden in Zuid-Amerika als z.g. Chilisalpeter wordt aangetroffen. Stikstof is verder een bestand- deel van eiwit, bloed, spieren en zenuwen en van fossiele/0 t planten (steenkolen). ./ Bereiding. In de luclit komt stikstof voor hoofdzakelijk ge- niengd niet zuurstof men zal dus, door dit laatste element aan de lucht te onttrekken, stikstof achter houden. 1° Wanneer men onder een met lucht gevulden glazen klok die in een vat met water is geplaatst (tig. 10) een schaaltje met hrandenden phosphorus brengt, dan zal deze zich met de zuurstof van de lucht verbinden en in de klok houdt men stik- stof achter. 20 Voert men lucht over gloei- \' end koper, dan verbindt de zuur- stof zich met het koper tot ko- peroxyde en stikstof blijft over. Ook uit sommige stikstofver- bindingen kan men dit element vrij maken o.a. uit salpeterigzure ammoniak (nitris ammonicus) door eenvoudige verhitting. Het F<K- 10. ontleedt daarbij in stikstof en water: NH,Xü₂ = 2H₂0 N.₂. Eigenschappen: Stikstof is een kleurloos, reukeloos en sma- keloos gas, het is niet vergiftig, maar in een atmosfeer van zuivere stikstof sterven dieren door gebrek aan zuurstof. Het verbindt zich moeielijk met andere elementen, het is, zooals men dit gewoonlijk uitdrukt, chemisch zeer indifferent, Men herkent dit gas eigenlijk alleen aan negatieve kenmerken, n.1.: 10 het onderhoudt de verbranding niet (onderscheid met zuurstof); 20 het is niet brandbaar (onderscheid met waterstof); MO het geeft, in kalkwater geleid, geen troebeling (onder- scheid met kooldioxyde);

-ocr page 75-



		4° het is ongekleurd en geeft geen neerslag met zilvernitraat (onderscheid met chloor). DAMPKRINGSLUCHT. Zooals wij reeds opmerkten is lucht een mengsel, dat voor- namelijk hestaat uit zuurstof en stikstof, vroeger, n.1. tot het einde der vorige eeuw, werd lucht voor een element gehouden; hij het bestudeeren der verbrandingsverscbijnselen is echter gebleken, dat het een samengestelde stof is. Nauwkeurige analysen van lucht hebben geleerd. dat zij gemiddeld de volgende samenstelling heeft: 77,4ö vol. 0 o stikstof, 20,77 .. .. zuurstof, 0,9 ,, argon i), 0,.s4 .. .. waterdamp, 0,04 ., ., kooldioxvde, 0,0001 ., .. ammoniak. Het gewicht van 1 liter lucht bedraagt bij 0\' en een damp- kringsdrukking van 760 m.m. 1,293 gram. De verhouding tusschen stikstof en zuurstof in de lucht is op bijna alle plaatsen der aarde dezelfde en onveranderlijk, dit geeft dus aanleiding om de lucht voor een scheikundige verbinding te houden. Op grond van de volgende eigenschappen en verschijnselen blijkt zij echter een mengsel te zijn: 1° In de lucht hebben de zuurstof en de stikstof hare oorspronkelijke eigenschappen behouden; brandende stoffen bijv. blijven in de lucht doorbranden, maar door de gïoote hoeveelheid stikstof langzamer dan in zuivere zuurstof. Was de lucht een scheikundige verbinding, dan zou zij geheel andere eigenschappen bezitten dan zuurstof en stikstof, terwijl zij nu het gemiddelde toont van de eigenschappen dier beide gassen. 20 Mengt men zuurstof en stikstof in de verhouding, waarin zij in de lucht voorkomen, dan wordt geen warmte ontwikkeld, 1) Argon is een kleurloos en reukelooa gas, dat als nieuw element in 1894 in ile lucht is gevonden.

-ocr page 76-



		64

		dit zou wel geschieden wanneer een chemische verbinding was ontstaan. Het aldus gevormde mengsel komt geheel met damp- kringslucht overeen. 8" De verhouding, waarin zuurstof en stikstof in de lucht voorkomen, is anders dan de verhouding hunner atoomgewichten of een eenvoudig veelvoud daarvan. 4\') Wanneer men lucht met water schudt, dan lossen zuurstof en stikstof in eene andere verhouding daarin op, dan waarin zij in de lucht voorkomen. Drijft men de in het water opgeloste lucht door verwarmen weder uit, dan blijkt zij tot samenstelling te hebben: 34,9 o ₀ zuurstof en (15,1 ° o stikstof. Zooals we reeds opmerkten is de samenstelling van de lucht ongeveer constant, en dit niettegenstaande er elk oogenblik groote hoeveelheden zuurstof worden gebruikt voor de adem- haling van planten en dieren, voor de verbranding van steen- kolen en andere brandstoffen en voor allerlei andere oxydaties. Het kooldioxyde echter, dat bij de ademhaling en de verbranding van brandstoffen ontstaat, wordt over dag (dus onder den invloed van het zonlicht) door de chlorophylhoudende planten- deelen opgenomen en ontleed in koolstof, die in de plant ge- bonden blijft en in zuurstof, die weer in de lucht terugkeert. Deze ontleding van kooldioxyde, die naast de ademhaling der planten bestaat, noemt men assimilatie. De belangrijkste verbinding van stikstof met waterstof is ammonia NH3, dat in kleine hoeveelheden in de lucht voor- komt en verder ontstaat bij de rotting van stikstofhoudende organische stoffen. Voor de bereiding gaat men voornamelijk uit van de ammoniakzouten, die men als bijproducten verkrijgt bij de bereiding van lichtgas. Daar ammoniak een base is, zal men haar uit de zouten vrij kunnen maken door er een sterkere base. bijv. hydras ealcicus, bij te voegen, bijv.: 2NH₄C1 C\'a(OII)₂ = CaCl₂ 2H₂0 2NH₃. NH3 is een kleurloos gas, met een sterk prikkelenden, ge- makkelijk herkenbaren reuk. In water lost het zeer gemakkelijk op (1 L. water lost bij 0° 1050 L. ammoniak op); verwarmt men de oplossing, dan wordt al het gas weer uitgedreven.

-ocr page 77-



		65

		Het gas onderhoudt de verbranding niet en is niet brandbaar. f Zoowel in gasvormigen als in opgelosten toestand heeft hot gas sterk basische eigenschappen, het verbindt zich met zuren tot zouten, waarbij niet de waterstof van het zuur wordt vervangen, maar deze zich verbindt met NH₃ tot NH₄ ammonium, een radicaal, dat zich gedraagt als een atoom van een univalent element, bijv.: XH₃ HC1 =z NH4CI ammoniumchloride, 2NH₃ H2SO4 = (NH₄)₂S04 ammoniumsulfaat. ^ Wij zullen deze ammoniumverbindingen bespreken~ha de verbindingen van kalium en natrium, waarmede zij in eigen- schappen veel overeenkomst bezitten. Voert men NH₃ gas in water, dan krijgt men eene oplossing, die ongeveer 36 0/₀ van dit gas bevat en dan een s.g. heeft van 0,884. (Bij het oplossen van ammoniakgas in water wordt het s.g. van de vloeistof des te lager naarmate meer gas is opgelost). Deze vloeistof kunnen wij beschouwen als eene oplossing van de base NH4OH (gevormd uit NH₃ H₂0). Verdunt men haar met zooveel water dat de oplossing 10 0/₀ ammoniakgas bevat, dan heeft men de ammonia liquida uit de apotheek. Dit is een heldere, kleurlooze, zeer doordringend riekende vloeistof, die een daarboven gehouden rood lakmoespapiertje blauw kleurt. Het s.g. bedraagt 0,960. Ammonia wordt o.a gebruikt bij de bereiding van linimentum^v";^;ammoniae, solutii ammoniao spirituosa anisata en sirupus- er/" J^\\ extractum liquiritiae. .<<:.; (Jb_ /vut Houdt men een glasstaaf, bevochtigd met zoutzuur, in de nabijheid van de opening van een flesch met ammonia, dan ontstaan witte nevels van chlorctum ammonicum. Uit de oplossingen van vele metaalzouten slaat ammonia de onoplosbare hydroxyden neer, bijv.: Fe₂Cl_G 6 NH4OH = Fe₂(OH)_G 6NH4CI. Eveneens ontleedt het de zouten der alcaloïden (zie organisch gedeelte) en slaat de veelal onoplosbare alcaloïden neer. Wanneer men chloorgas leidt in eene overmate van ammo- niakgas, dan ontstaat ammoniumchloride en stikstof ontwijkt: 2NH₃ 6C1 = 6HC1 2 N, en verder: NH₃ HC1 NH₄C1. Schröder en PE zaaijer, Scheikunde. 5

-ocr page 78-



		66

		Is echter chloor in overmate aanwezig, clan wordt het ge- vormde ammoniumchloride nog verder ontleed en ontstaan zoutzuur en chloorstikstof: NH4CI 6C1 = NCI3 4HC1. Chloorstikstof is een zware olieachtige vloeistof, die bij zeer zachte verwarming en dikwijls reeds bij aanraking heftig explo- deert. Men zij daarom uiterst voorzichtig met het gereedmaken van combinaties van chloorwater en ammonia. Op dezelfde wijze ontstaan broomstikstof en joodstikstof, wan- neer men ammonia voegt bij overmate broom of jodium; ook deze beide stoffen ontploffen zeer gemakkelijk. Met zuurstof verbindt stikstof zich in vijf verhoudingen, n.1.: N₂0 stikstofoxydule of stikstofmonoxyde, NO stikstofoxyde stikstofdioxyde, N₂0₃ salpeterigzuuranhydried stikstoftrioxyde, N0₂ of X2O4 stikstoftetroxyde, X₂0₅ salpeterzuuranhydried stikstofpentoxyde. Twee dezer verbindingen n.1. N2O3 en X₂0₅ zijn anh)-drieden van zuren: N₂0₃ H₂0 = 2HN0₂ salpeterigzuur, N₂0-, H₂0 = 2HN0₃ salpeterzuur. Stikstof en zuurstof verbinden zich niet gemakkelijk direct met elkaar; de genoemde verbindingen worden meestal langs

		Fig. 11. den indirecten weg uit salpeterzuur bereid, zoodat wij deze verbinding eerst zullen bespreken.

-ocr page 79-



		67

		Salpeterzuur HNO.i, acidum nitricum. In vrijen toestand komt dit zuur niet in de natuur voor, wel in gebonden toestand als nitraten, vooral als natriumnitraat of chilisalpeter. Dit zout dient ook voor de bereiding; men maakt hierbij gebruik van de eigenschap, dat salpeterzuur zwakker zuur is dan zwavelzuur en dus uit de zouten door H2SO4 zal worden vrijgemaakt. Voor de bereiding mengt men chilisalpeter met zwavelzuur in een gietijzeren ketel (fig. 11) en verwarmt, daarbij destilleert het vrijgeworden salpeterzuur over en wordt opgevangen in een reeks steenen kruiken, waarin zich een weinig water bevindt, hierin wordt het zuur gecondenseerd. Gewoonlijk krijgt men op deze wijze een zuur van ± 60°/₀. De werking van zwavel- zuur op salpeter verloopt als volgt: NaN0₃ H₂S0₄ = HXO3 NaHS0₄. Is er overmate salpeter voorhanden en wordt de temperatuur bij de bereiding verhoogd, dan heeft ook nog de volgende reactie plaats: NaN0₃ NaHSC)₄ = HN0₃ Na₂S()₄. Gewoonlijk wordt hierbij echter de temperatuur zoo hoog, dat een deel van het salpeterzuur ontleedt en roodbruine dampen van NC)₂ vormt, die in het reeds overgedestilleerde zuur oplossen, en daarmee een roodgekleurde, aan de lucht sterk rookende vloeistof vormen: liet rood rookend salpeterzuur of acidum nitricum fumans. (iaat men uit van zuivere grondstoffen, dan is het verkregen salpeterzuur ook zuiver. Zijn zij bovendien watervrij, dan kan men een zuur van ongeveer 100 0/₀ verkrijgen met een s.g. 1.8384. Het zuur van de pharmacopee is vijftigpercentig en heeft een s.g. van 1,317. Als middel ter herkenning van dit zuur geeft de Pharmacopee aan, dat het koper moet oplossen onder ontwikkeling van een bruinrood gas. Eigenschappen. Salpeterzuur is een helder, kleurloos vocht. Het geeft gemakkelijk zuurstof af en is daardoor een oxydatie- middel, sommige organische kleurstoffen worden er door verwoest, eiwitstoffen en ook de menschelijke huid worden er geel door gekleurd. Werkt het^ zuur in^op cellulose, dan kan schietkatoen ontstaan^, i-iii W-crJL,lw>(-. Salpeterzuur is een sterk éénbasich zuur, de zouten heeten 5*

-ocr page 80-



		68

		nitraten, zij zijn alle in water oplosbaar met uitzondering van do basische. _xGloeit men <Ië nitraten, dan geven zij zuurstof af, bijv.: KN0₃ = O KNO* _pM i^J . Ook deze zouten zijn dus oxydatiemiddelen, vandaar ook dat men explosie krijgt wanneer men een nitraat met kool of zwavel verbit of vermengt onder sterk wrijven. In den handel onderscheidt men: Acidum nitricum crudum , ruw salpeterzuur en acidum nitricum purum, zuiver salpeterzuur, alleen bet laatste mag in de recep- tuur worden gebruikt. Bovendien gebruiken wij nog verdund salpeterzuur, acidum nitricum dilutum, een mengsel van 2 deelen salpeterzuur en 3 deelen water, dat dus 200₀ HXO_;i bevat. Mengt men 1 deel salpeterzuur met 3 dln. zoutzuur dan krijgt men aqua regia (koningswater), zoo genoemd omdat goud, de koning der metalen, daarin oplost. Bij het mengen van beide zuren, voornamelijk onder ver- warming, ontstaat vrij chloor, dat de metalen omzet in oplosbare chloriden. Van de zuurstofverbindingen van stikstof bespreken wij de volgende: Stikstofoxydule, NgO, ontstaat bij verhitting van ammonium- nitraat: NH₄N0₃ = N₂0 2H,0. Het is een kleurloos gas, dat bij inademing een eigenaardig opwekkende werking uitoefent en daarom vroolijk makend of lachgas genoemd wordt. In grootere hoeveelheid werkt het ver- doovend. Stikstofoxyde, NO, ontstaat bij het oplossen van koper, kwik of zilver in salpeterzuur: 3Cu 8HNO3 = 3Cu(N0₃)₂ 4H₂0 2X0. Het is een kleurloos gas, dat zich van alle andere gassen daardoor onderscheidt, dat het aan de lucht overgaat in rood- bruine dampen van N0₂. Stikstoftrioxyde, N₂0;{, is liet anhydried van salpeterigzuur HN0₂, waarvan enkele zouten, nitrieten, gebruikt worden.

-ocr page 81-



		(><)

		Voegt men bij deze zouten een zuur, clan wordt weer galpeterig- zuur vrijgemaakt, dat uit joodzouten jodium vrij maakt. Stikstofdioxide, N()₂, is een roodbruin, verstikkend riekend gas. Stikstojpento.ryde, N₂0₅, het anhydried van salpeterzuur, komt voor in kleurlooze kristallen. piiospiioRrs. P = 31. Dit element komt niet vrij in de natuur voor, het oxydeert zeer gemakkelijk, wanneer het met zuurstof of lucht in aan- raking komt. Door de eigenschap om in het donker licht te verspreiden heeft dit element den naam phosphorus (lichtdrager) gekregen. Voorkomen: Voornamelijk als phosphorzure kalk, dat men aantreft als mineraal (phosphoriet) en in beenderen, die voor een groot deel uit dit zout bestaan; verder vindt men phos- phorus in de hersenen, in eidooier en in spiervleesch. Bereiding: Hiervoor gebruikt men tegenwoordig uitsluitend beenderen. Deze worden eerst van vet bevrijd door ze uit te trekken met zwavelkoolstof, dan wordt de lijm er uit verwijderd / door ze te behandelen met waterdamp en om de overige^\',.,,, organische stoffen te verwijderen brandt men ze in ovens toï een witte massa. De beenderenasch, die voornamelijk nciilulal calciumphosphaat bevat, wordt nu behandeld met zwavelzuur, waarbij een deel van de kalk wordt omgezet in gips en tevens zuur calciumphosphaat ontstaat: ,,. ^ ^ ₍£_c , ; Ca₃(P0₄)₂ 2H,S0₄ = c4h₄(PÓ₄)₂ 2CaS0₄.^f^,C^ De oplossing van dit zure zout wórdt, nadat de gips afgefil- treerd is, tot droog verdampt en verhit, waarbij onder afschei- ding van water calciummetaphosphaat ontstaat: CaH₄(P0₄)₂ = 2H₂0 Ca(P0₃)₂. AVanneer dit zout met kool wordt vermengd en in aarden retorten aan de wit gloeihitte wordt blootgesteld, wordt een deel van de phosphorus vrijt 3Ca(P0₃)₂ IOC =JP, Ca₃(P0₄)₂ 10CO. Deze vrijgeworden phosphorus wordt door aarden buizen in

-ocr page 82-



		70

		water gevoerd, waarin hij tot eene vloeistof wordt verdicht, die bij afkoeling vast wordt. De aldus verkregen phosphorus is nog onzuiver. Tor zuivering wordt hij gesmolten en dan door zeemleer geperst, of opnieuw gedestilleerd. Tenslotte wordt hij in glazen huizen opgezogen of in koperen vormen gegoten, waarin men hem laat afkoelen. Hij wordt als pijpen in den handel gebracht. Eigenschappen: Phosphorus komt in drie modificaties voor, waarvan de eene, de z.g. metallische modificatie voor ons niet van belang is. De andere zijn de z.g. gewone, vergiftige of gele phosphorus en de roode phosphorus. Gele phosphorus komt voor als glanzende, min of meer door- schijnende staafjes, wier oppervlakte dikwijls niet een dun wit laagje is bedekt. In het duister licht hij en verspreidt aan de lucht een naar knoflook riekenden nevel. In de koude is phosphorus broos, bij de gewone temperatuur kan men haar met een mes snijden. Hij is zeer weinig oplosbaar in water (wanneer men water langen tijd met phosphorus in aanraking laat, neemt het daarvan wel iets op, tenminste het water neemt den reuk en smaak van dit element aan), beter in alcohol, aether en in vette oliën, nog beter in benzol on aetherische oliën, maar vooral in zwavelkoolstof is phosphorus goed oplosbaar. Men zij met deze oplossing zeer voorzichtig, want wanneer zij verdampt blijft de phosphorus in zeer fijn verdeelden toestand achter en ontbrandt zeer gemakkelijk van zelf. Verwarmt men phosphorus aan do lucht, dan smelt hij bij 44° en verbrandt bij 60° met een verblindend wit licht onder vorming van phosphorzuuranhydried. ** Phosphorus moet worden bewaard onder water, in een ge- sloten flesch, die in een metalen bus geplaatst is. Het bewaren onder water geschiedt om zelfontbranding te voorkomen, terwijl door afsluiting van licht en lucht wordt voorkomenwdat de phos- phorus wordt bedekt met een geelwit laagje amorhe phosphorus. Wanneer phosphorus in de receptuur moet worden gebruikt, Il dan verwijdert men eerst dit witte laagje door afschrapen; ver- volgens snijdt men, liefst onder water, een stukje van ongeveer het verlangde gewicht af, neemt dit met een pincet uit het water, droogt het door drukken tusschen filtreerpapier en weegt het

-ocr page 83-



		71

		in een getarreerd horlogeglas of schaaltje met water. Moet de phosphorus worden opgelost in olie, dan droogt men hem weer tusschen filtreerpapier, hrengt haar in een fleschje waarin de olie reeds is afgewogen, voegt een paar druppels aether toe en plaatst dan liet fleschje, eerst zonder kurk, in warm Avater, de aether verdampt dan en drijft de lucht uit het fleschje; zoodra de phosphorus gesmolten is, dus in een druppel op den bodem van liet fleschje ligt, schudt men krachtig om; blijkt de phosphorus nog niet geheel opgelost te zijn, dan verwarmt en schudt men opnieuw. Wanneer phosphorus onder geheele afsluiting van zuurstof of lucht in een met koolzuur of stikstof gevulde buis tot 250° wordt verhit, dan gaat hij over in de derde modificatie, roode of amorphe phosphorus, die van de vorige voornamelijk in de volgende opzichten verschilt: hij is niet vergiftigd is geheel onoplosbaar, zelfs in zwavelkoolstof en ontbrandt eerst bij 2fi(y^>. Behalve de betrekkelijk kleine hoeveelheden phosphorus, die als geneesmiddel en tot verdelging van ongedierte worden aan- gewend, worden groote hoeveelheden phosphorus gebruikt voor de bereiding van lucifers. Bij de ouderwetsche lucifers bevatte de kop gele phosphorus, hij de z.g. Zweedsche lucifers vindt men op de strijkvlakte der doosjes amorphe phosphorus. VEBIXDIXGEX VAX PHOSPHORUS. Met waterstof vormt phosphorus drie verbindingen, die zelden elk afzonderlijk voorkomen, maar die, wanneer zij gemengd met lucht in aanraking komen, ontbranden. Met zuurstof vormt phosphorus twee oxyden, nl.: P₂0₃ phosphortrioxyde = phosphorigzmiranhydried, P0O5 phosphorpentoxyde == phosphorzuuranhydried. De eerste verbinding ontstaat uit phosphorus met weinig zuurstof, de laatste, wanneer phosphorus in een overmaat van zuurstof wordt verbrand; phosphorpentoxyde heeft eene zeer groote verwantschap voor water en wordt daarom dikwijls als wateronttrekkende stof gebruikt.

-ocr page 84-



		72

		Met waterstof en zuurstof vormt phosphorus verschillende zuren, nl.: Onderphosphorigzuur H3PO2, » ö Phosphorigzuur H3PO3, <j" 0 f \\ ft, Orthosphosphorzuur H3PO4, <7 ,, Metaphosphorzuur HPO3, <y Pyrophosphorzuur H4P2O7. «"\'«^rOnderphosphorigzuur, acidum hypophosphorosum, wordt in de pharmacie niet als zoodanig gebruikt. Het is een kleurlooze, stroopdikke vloeistof, die beneden 0^D kristallijn wordt. Het is een sterk rednctiemiddel, dat o.a uit goud en zilverzouten de metalen afscheidt, het zuur wordt daarbij zelf geoxydeerd tot phosphorzuur. Van de drie atomen waterstof kan maar één door een metaal worden vervangen, het is dus een éénbasisch zuur, waarvan de zouten hypophosphiten heeten. Wij gebruiken voornamelijk hypophosphis calcicus en natricus, die beide ook reductie- middelen zijn. Phosphorigzuur, acidum phosphorosum, ontstaat bij langzame oxydatie van phosphorus aan vochtige lucht en door oplossen van het aldus gevormde anhydried in water: . ; IU).. 3H₂0 = 2H₈P0₃. Door opname van zuurstof ontstaat phosphorzuur, het is dus ook een reductiemiddel. Van de drie atomen waterstof kunnen slechts twee door een *mar* "worden vervangen, zoodat dit een tweebasisch zuur is. -"\'Wanneer men phosphorpentoxyde met water in aanraking brengt, kan het zich verbinden met 3, 2 of 1 moleculen van deze vloeistof, en daarbij drie verschillende zuren vormen, n.1.: P₂Ü₅ 3H₂Ü = 2H;jP0₄ = orthophosphorzuur, P₂0₃ -t- 2H₂0 = H4P2O7 = pyrophosphorzuur, P₂0₅ H₂0 = 2HPO-J = metaphosphorzuur. Orthophosphorzuur, acidum phoshoricum (gewoon phos- phorzuur), komt in de natuur vooral als calciumzout voor. Men kan het bereiden door beenderenasch niet zwavelzuur te ont- leden: Ca₃(P0₄)₂ 3H,S0₄ = 3CaS0₄ 2H₃P0₄ en de vloei- stof van liet calciunisulfaat af te gieten, of door amorphe phos-

-ocr page 85-



		73

		phorus met salpeterzuur te verhitten; de phosphorus lost dan langzamerhand onder ontwikkeling van roodbruine dampen op: 3HN()₃ 1\' = H3PO4 2N0₂ NO. Bij verhitting zullen het nog aanwezige HNO3 en de gassen XOo en NO ontwijken en het niet vluchtige phosphorzuur blijft achter. Verdunt men dit zuur met zooveel water, dat het een s.g. heeft van 1,153 (overeenkomend met 25% H3PO4), dan verkrijgt men het acidum phospboricum onzer pharmacopee. Het is een heldere, kleur- en reuklooze, niet vluchtige vloei- stof. Met metalen vormt het door vervanging van de waterstof zouten (de phosphaten), waarvan alleen kalium-, natrium- en ammoniumphosphaat oplosbaar zijn in water. Daar phosphorzuur een driebasisch zuur is, kan het drie soorten van zouten vormen, n.1. iré»4«tle~, zure en overzure zouten. Met natrium en barium. zullen wij dus zouten kunnen krijgen van de formules: XaHoPO.}, Ba(H₂P<)4)2 overzure zouten of primaire phosphaten, XaoHPC>4, BaHPO^ zure secundaire Na₃P()₄, Ba₃(P0₄)₂ ncaftArfb^ tertiaire ,, Van de zouten gebruiken wij o.a. phosphas calcicus, phosphas ferricus en phosphas natricus. Pyrophosphorzuur¹)* ontstaat, wanneer men orthophosphorzuur eenigen tijd tot 300° verhit: 2H3PO4 = H4P2O7 H₂0. De zouten hiervan heeten pyrophosphaten; officieel is alleen p\\-rophosphas natricus, deze verbinding lost gemakkelijk ijzer- zouten op, vandaar gebruikt men haar wel om roestvlekken te verwijderen. Pyrophosphorzuur is vierbasisch, de waterstofatomen kunnen echter slechts 2 aan 2 vervangen worden, zoodat maar twee soorten van zouten bestaan. Verhit men pyrophosphorzuur zoo lang als nog water ontAvijkt, dan gaat het over in metaphosphorzuur: H₄P₂0₇ = 2HP()₃ H₂0. Dit zuur vormt eene glasachtige, doorschijnende massa en is bekend als acidum phosphoricum glaciale. Aan vochtige lucht

		*) Pyro wordt afgeleid van een Griekseh woord, dat vuur beteekent.

-ocr page 86-



		74

		vervloeit liet en gaat dan langzamerhand weer over in ortho- phosphorzuur. Basiciteit der j)hosphor zuren. Zooals we uit het voorgaande reeds konden zien is de basiciteit dezer zuren niet afhankelijk van het aantal atomen waterstof, dat er in voorkomt, dan toch zou H3PO2 driebasisch moeten zijn, terwijl het maar 1 basisch is. De basiciteit dezer zuren hangt af van het aantal hydroxyb groepen, dat zij bevatten en dit aantal kan men op de volgende wijze vinden: Van de zuurstofatomen blijft er steeds één met den phosphorus verbonden, de overige verbinden zich met de voorhanden waterstof tot hydroxylgroepen, dus: H3PO2 = H₂PO(OH) éénbasisch, H3PO3 = h!^,0(()H)₂ tweebasisch; H_;iP0₄ = PO(OH)₃ driebasisch, H₄P₂0₇ = P₂0₃(OH)₄ vierbasisch, HPÖ3 = PÖo(OH) éénbasisch. ARSENICUM. As = 7ö. Voorkomen: In de natuur vindt men dit element in vrijen of gedegen toestand onder den naam schervenkobalt; vertier ver- bonden met zwavel als realgar AsoS₂ en \'operment AS0S3, met ijzer en zwavel als arsenikkies, met kobalt en zwavel als glanskobalt en met zuurstof als arsenikbloesem AS2O3. Het element zelf is voor ons van weinig belang, het is staalgrijs van kleur en komt in uiterlijk min of meer overeen met de metalen. De verbinding met waterstof, AsH₃ arsenikwaterstof, is van groot belang voor het opsporen van dit vergiftige element. Arsenikwaterstof ontstaat n.1. altijd, wanneer waterstof in statu nascendi in aanraking wordt gebracht met een oplosbare arsenikverbinding. Prengt men het gas in, aanraking met eenc geconcentreerde oplossing van zilvernitraat (ile= 2), dan ontstaat een gele verbinding, die na toevoeging van water wordt. ^g, ontleed en bruinzwart gekleurd onder vorming van metalliscli^r" zilver. [De Pharmacopee geeft o.a. deze reactie aan bij het

		onderzoek van acidum hydrochloricum op arsenik, da			bij \\

-ocr page 87-



		75

		de bereiding met behulp van zwavelzuur ingekomen kan zijn. Men mengt dan 3 cM3 chloorwaterstofzuur met 6 cM3 water, kleurt dit mengsel met broomwater zwak geel om S0₂, dat voorhanden zou kunnen zijn, te oxydeeren tot H2SO4, en bindt vervolgens de overmaat van broom door toevoeging van een paar druppels phenoloplossing/Dit mengsel brengt men in een reageerbuis, waarin eenige stukjes zink zijn gebracht, de opening der buis sluit men met een losse prop watten en daar over heen een stukje filtreerpapier, welks midden met een oplossing van zilvernitraat (1 = 2) bevochtigd wordt. Deze vochtige plek mag na 15 minuten niet geel en na bevochtigen met water niet ter- stond zwart worden. Wanneer men onder de noodige voorzorgen (zie bij waterstof pag. 30) arsenikwaterstof aansteekt en een koud porceleinen plaatje in de vlam houdt, zullen zich daarop metaalglanzende vlekken van amorph arsenicum afzetten. Met zuurstof vormt arsenicum twee verbindingen, n.1. arse- nicumtrioxyde As₂0_;i en arsenicumpentoxyde AS2O5, die beide anhydrieden van zuren zijn. Arsenicumtrioxyde AS2O3 komt in de natuur voor als arsenik- bloesem. Men verkrijgt het bij het roosten van arsenik bevattende ertsen aan de lucht, het gevormde A82O3 wordt door gemetselde gangen (z.g. giftkanalen) geleid, waarin het zich als wit kristallijn poeder, giftmeel, afzet. Dit praeparaat is in den regel nog ver- ontreinigd met fijne ertsdeeltjes en wordt gezuiverd door subli- matie, waarbij men het als een glasachtige, amorphe massa verkrijgt, die onder den naam arsenikglas wordt verzameld. Bij het bewaren wordt het langzamerhand ondoorzichtig, wit en porceleinachtig, en krijgt daarbij tevens een kristallijne struc- tuur. Dit is dan het acidum arsenicosum of arsenicum album, dat wij in de apotheek lüoetun wcbTOiken.\' Gewoonlijk gebruiken wij het daarvan bereide poeder. In water is het moeieliik_op- losbaar, teneinde het op te lossen kookt menT^TeenTgen^iJd\' met water in een reageerbuisje of kookkolfje, de oplosbaarheid wordt bevorderd door" toevoeging van zoutzuur. Zooals reeds gezegd is, is deze verbinding geen zuur, zij bevat geen water- stof, maar is het anhydried van arsenigzuur H.-AsOg, ontstaan uit As₂0₃ 3H₂0 = 2H-jAs0₃. Van dit zuur worden enkele zouten

-ocr page 88-



		gebruikt o. a. arseniis kalicus in o]}lossing nis Solutio arseniitis kalici composita (Liquor Fowlcri). Voor de bereiding van deze op- lossing kookt men in een reageerbuisje of kookkolfje carbonas kalicus, acidum arsenicosum on aqua van elk één deel met elkaar tot allo As₂0_;j is opgelost, deze oplossing verdunt men na toevoeging van 4 doelen Spiritus Lavandulae, töt lOO deelen 1). Arsenicumpenloxyde, As₂0₅, is het anhydried van arsenikzuur HoAs()₄, waarvan enkele zouten, arseniaten, worden gebruikt. De verbindingen van Arsenicum met zwavel kan men bereiden door beide elementen in de verhouding hunner atoomgewichten samen te smelten. Arsenicumdisulfide, As-yS^, Kealgnr, komt voor in robijnroode kristallen. Arsenicumtrisulfide, As^S-j, Operment, Auripigmentum, is geel van kleur en ontstaat o. a., wanneer men zwavelwaterstof voert in eene met zoutzuur zuurgemaakte oplossing van As₂()₃: AsoOa 3II₂S = As₂Sj 3I£₂0. Deze verbinding, die soms als kleurstof wordt gebruikt, is alleen dan niet vergiftig, wanneer zij volkomen vrij is van op- losbare arsenikvevbindingen en dit is met het praeparaat uit den handel nooit het geval. Bij vergiftiging met arsonicumverbindingen geve men zoo spoedig mogelijk liet Antidotum Arsenici, bestaande uit: l^e een mengsel van (50 doelen solutio chloreti ferrici met 260 deelen water, 2^e een mengsel van 14 deelen oxydum magncsicum met 200 deelen water. Zoodra het tegengift wordt gevraagd, schudde men van beide mengsels gelijke volumina dooreen tot een homo- gene brij; hierbij zijn dan gevormd Hydras ferricus en Chloretum magncsicum: Fe₂Cl₀ 3MgO 3II₂() = 3MgCl₂ Fe₂(OH)₆, die beide met de arsenikverbinding onoplosbare stoffen vormen.. *ANTIMONIUM OF STIBIIM (SPIESGLAXS). -"""** Sb = 119.G. In de natuur komt dit element zelden gedegen voor, meest

		!) Zie ook: Schröder, Receptuur, 2e druk, pag. 84.

-ocr page 89-



		77

		als (irijs spiesglanserts Sb₂S₃, als Wit spiesglanserts Sb₂0₃ en als Rood spiesglanserts Sb₂()₂S. Het element is blauwachtig wit, metaalglanzend. ^ ., Van de stibiumverbindingen bespreken wij:\' -., ,--r^\'-^-\'" Stibiumtrichloride, Chloretum stibiosum, dat verkregen kan wor- den door Sb₂0₃ of Sb₂S₃ op te lossen in zoutzuur: SW^j 6HC1 = 2SbCl₃ 3H₂S. Het is eene kristallijne, weeke massa, waarvan in de Ed. II onzer Pharmacopie een oplossing was voorgeschreven. Voegt men bij deze oplossing veel water, dan wordt zij ontleed en ontstaat een wit neerslag van Stibiumoxychloride SbOCl. Chloretum stibiosum is in zooverre nog van belang, als het kan ontstaan, wanneer Calomel en Sulfidum stibicum in Pul- A\'eres Plummeri op elkaar inwerken: .,/ 3Hg₂Cl₂ Sb₂S₅ = 3Hg₂8 \' S₂ 2KbCl₃. Kermes minerale, Oxysulfuretum stibicum, is in hoofdzaak een mengsel van Sb₂S₃ en Sb₂0₃. Een zeer fijn roodbruin poeder, waarin met een vergrootglas kristallen worden gezien van Sti- biumtrioxyde. Het is onoplosbaarjn water en onder ontleding oplosbaar in zoutzuur. Sulfidum stibicum, Sulfur auratum antimonii, is een zeer fijn, donker oranjerood poeder, onoplosbaar in water, aether en spi- ritus, bij verwarming oplosbaar in ammonia, kaliloog en soda- oplossing. In kokend, geconcentreerd zoutzuur lost het op onder afscheiding van zwavel en ontwikkeling van zwavelwaterstof. BORIUM. \'/i------ B = 11. In de natuur vindt men dit element uitsluitend als Boorzuur en_fzouten daarvan, als Tinkal of Borax (eigenlijk een zout van tetraboorzuur). Borium komt in uiterlijke eigenschappen véél ^_ overeen mot diamant. CU. \'tv7tiv -r - * "" J^ Van de verbindingen bespreken wij: Boorzuur, acidum boricum,** dat in 1702, door; Homberg uit Borax werd afgescheiden en als Sal sédativuni Hom- bergii in de geneeskunde ingevoerd. Boorzuur treft men vooral

-ocr page 90-



		78

		aan in de waterdampen, die in eenige vulkanische streken (Toskane) uit den Ijodem stroomen. Deze dampen (Fumaroli of Suffioni genaamd) voert men in gemetselde met water ge- vulde bakken, waarin zij condenseeren. De aldus verkregen waterige oplossingen van boorzuur worden in platte pannen zoover uitgedampt, dat het boorzuur uitkristalliseert. Als warmte- bron bij het uitdampen dienen de dampen zelve. Ter zuivering , wordt dan het boorzuur omgekristalliseerd. , _s : \' \'.;\'\' \';£,\'.₀&), t{L Men kan het zuur ook bereiden door borax te ontleden met zoutzuur: (\\a₂B₄0₇ 10aq) 2HC1 = 4H₃B0₃ 2NaCl -«üser Eene warme oplossing van borax 10 = 40 wordt daarvoor ontleed met 8 doelen zoutzuur, en de afgescheiden kristallen door omkristalliseeren uit water gezuiverd. Boorzuur, H₃B0₃, vormt glinsterend witte plaatjes, die op- losbaar zijn in 25 deelen koud en ?> deelen kokend Mater, in 15 deelen kouden en (i deelen warmen Spiritus fortior. De op- lossing reageert zwak zuur en onderscheidt zich van alle andere zuren hierdoor, dat zij curcumapapier roodbruin kleurt. Men mengt daartoe een boorzuur-oplossing met een paar druppels zoutzuur, drenkt hiermede een stukje curcumapapier en droogt dit op eene warme plaats. Verhit men boorzuur eenigen tijd bij 140° a 160³, dan ontstaat onder verlies van water een glas- achtige massa van Tctraboorzuur of Pyroboorzuur: 4H;;BO;j = 5H₂0 HjjBjOy. Onze gewone Borax is een zout van dit zuur. KOOLSTOF, CARBOXEUM. C = 12. In de natuur vindt men dit element zoowel vrij als gebonden. In vrijen toestand treft men koolstof aan in drie allotrope¹) 1) Onder allotropie verstaat uien de eigenschap van sommige elementen om in verschillende vormen voor te komen, die vooral in natuurluindiöjeeigen- v 11 1 11 VV<WtA^\\,fr ° schappen van elkaar verschillen. J Wanneer verbindingen in twee of meer kristalvormen voorkomen, [üie tot geheel verschillende kristalstelsels hehooren, spreekt men van dimorphic, tri-

-ocr page 91-



		79

		toestanden, n.1. als diamant, graphiet en amorphe koolstof. In gebonden toestand vindt men haar als koolzuur in de lucht, als koolzure zouten of carbonaten b.v. krijt en marmer, boven- dien is koolstof een der elementen, waaruit dieren en planten zijn opgebouwd. Talrijke andere koolstofverbindingen, zoowel kunstmatige als natuurlijke komen voor en worden, zooals wij reeds zagen, in een afzonderlijk deel der Scheikunde, de Or- ganische Chemie, besproken. Behalve het element koolstof bespreken wij in dit anorganisch gedeelte kooloxyde CO, kooldioxyde COo (koolzuur H0CO3) en zwavelkoolstof CS₂. Diamant is gekristalliseerde koolstof. De gewone diamant is kleurloos, slechts bij uitzondering vindt men gele en zwarte (carbonado). Als vindplaatsen voor diamant noemen wij: Indië, Brazilië en Zuid-Afrika. Het s. g. is 3.5, het is een slechte ge- leider voor warmte en electriciteit. Diamant is de hardste van alle stoffen en krast ze dus alle. De natuurlijk voorkomende diamanten moeten, vóór zij als sieraden gebruikt kunnen worden, nog worden geslepen. Groote diamantslijperijen vindt men in Amsterdam en in Antwerpen. Diamant kan wegens de groote hardheid slechts in zijn eigen poeder geslepen worden. Door oxydatiemiddelen wordt het niet aangetast. In 1893 is diamant kunstmatig gemaakt i) door koolstof op te lossen in gesmolten ijzer en het daaruit onder zeer hevige drukking te laten uitkristalliseeren, zonder aanwending van drukking kristalliseert in plaats van diamant graphiet uit. Graphiet, Plumbago, Potlood, is eveneens gekristalliseerde koolstof. Het onderscheidt zich van diamant vooral daardoor, dat het zeer zacht is (op papier bijv. laat het reeds af) en dat het een goede geleider is van warmte en electriciteit. Graphiet is een grijszwarte, glanzende stof, welke voor de vervaardiging van potlooden dient, het wordt aangetroffen in Ceylon, Bohemen en Siberië.

		morphic, polymorphic, b.v. bij zwavel 011 koolstof. Van isomorphlc spreekt men wanneer chemisch geheel verschillende stoffen denzelfden kristalvorm hebben, als Calciumcarbonaat, Magnesiumcarbonant en Zinkcarbouaat. !) Holleman, Anorganische Chemie, pag. 243.

-ocr page 92-



		80

		Amorphe koolstof kan men verkrijgen door koolstofbe- vattende lichamen buiten toetreding van lucht te verhitten, vooral suiker is hiervoor zeer geschikt. Zij is zwart, ondoor- ziehtig en onsmeltbaar. Van amorphe koolstof worden verschil- lende soorten gebruikt o. a.: Lampenzwart, dat ontstaat bij verbranden van koolstofrijke stoffen als terpentijnolie en harsen bij beperkte toetreding van lucht. Deze koolstof is zeer zuiver, men gebruikt haar voor de bereiding van drukinkt en Oostindische inkt. Cokes houdt men terug als rest bij de droge destillatie van steenkolen voor de bereiding van lichtgas. Beendcrenkool, Carbo ossium, Carbo animalis, wordt ver- kregen door beenderen buiten toetreding der lucht te verhitten, daarbij verkoolt de organische stof; de aanwezige Calciumzouten worden door uittrekken met zoutzuur verwijderd. Men gebruikt beenderenkool in waterfilters om haar eigenschap riekende gas- sen, kleurstoffen en loodzoutcn uit water te verwijderen.

		Fïg. 12. Houtskool, Carbo ligni, wordt bereid door stukken hout opeen te stapelen in zoogenaamde meiiers (fig. 12), te bedekken met graszoden en dan van onderen aan te steken; door de geringe toevoer van zuurstof smeult het hout langzaam voort en verkoolt. Voor pharmaceutisch gebruik neemt men liefst houts- kool bereid uit lichte houtsoorten bijv. uit lindenhout (Carbo tiliaé), deze wordt dan nog eens gegloeid en daarna tot poeder gebracht. Dit poeder is zwart, zacht, licht en droog, reuk- en

-ocr page 93-



		81 smakeloos. Met oxydatiemiddelen, als Chloras kalicus en Nitras kalions. gewreven ontploft het. Men gebruikt het poeder bij de fabricatie van buskruit. Het grootste gebruik, dat van koolstof wordt gemaakt, is als brandstof. Men gebruikt daarvoor niet het zuivere element, maar \'de natuurlijk voorkomende z.g. fossiele koolstof (turf, bruin- kolen . steenkolen , anthraciet), die uit voorwereldlijke planten, door een langzaam vergaan buiten toetreding der lucht is ontstaan. Met zuurstof vormt koolstof twee verbindingen n.1. kooloxyde : CO en kooldioxyde: CO^. Kooloxyde ontstaat bij onvolledige verbranding van koolstof, dus bij onvoldoende toevoer van lucht. Het is een kleur- en reukeloos gas, onoplosbaar in water. Het is brandbaar met een blauwe vlam. In kleine hoeveelheden ingeademd veroorzaakt het reeds ernstige vergiftigingsverschijnselen, daar het zich met de roode kleurstof van het bloed (Haemaglobine) verbindt en de gevormde verbinding niet meer in staat is zuurstof op te nemen. Het kooloxyde is het meest vergiftige bestanddeel van kolendamp. Kooldioxyde ontstaat bij volkomen verbranding van koolstof, bij de ademhaling, bij rotting van organische stoffen. Het is het anhydried van koolzuur, dat in den vorm van zouten (carbonaten) veelvuldig voorkomt. Men bereidt het gewoonlijk door krijt of marmer te overgieten met zoutzuur^»} l CaC0₃ 2HC1 = CaCl₂ HaO txV* Het is een kleur- en reukeloos gas met een zwak zuren smaak, het is niet brandbaar en onderhoudt de verbranding niet. Bij 0° en een druk van 39 atmospheeren verandert het in een kleurlooze, bewegelijke vloeistof, die in ijzeren cylinders in den handel gebracht en voor de bereiding van spuitwater enz. gebruikt wordt. Kooldioxyde is oplosbaar in water, 1 Liter water lost bij de gewone temperatuur 1 L. kooldioxyde op, bij hoogere temperatuur vermindert de oplosbaarheid, bij verwar- ming ontwijkt het gas dus. Bij vermeerdering van drukking wordt de oplosbaarheid in water grooter. De oplossing van COg in water kan men beschouwen als het niet in vrijen toestand bekende koolzuur: H₂Ü COs = H₂C0₃. SOHBÖDER en DE ZAAIJER, Scheikunde. (i

-ocr page 94-



		Koolzuur is oen tweebasisch zuur en vormt dus zure zouten (bicarbonaten) en normale zouten (carbonaten). Door toevoeging van zuren worden <le/.e zouten onder ont- wikkeling van kooldioxyde ontleed. Zwavelkoolstof, koolstofdisulfide, Sulfidum carbonicum, bereidt men door zwaveldamp over gloeiende kolen te voeren. Het is een kleurlooze vloeistof, s. g. 1.27, die bij 4(5° kookt en zeer gemakkelijk ontbrandt. Bij de verbranding ontstaan kool- dioxyde en zwaveldioxyde: CS₂ <><) = C0₂ 2HO2. Zuivere zwavelkoolstof\' riekt eigenaardig, niet onaangenaam, die van den handel riekt meestal zeer onaangenaam. Men ge- bruikt haar voornamelijk als oplosmiddel voor zwavel. phos- phorus, broom, joditun, harsen en vetten. Zij is oplosbaar in aleoliol en aether, niet in water, u .1: \\ \' \'~\'.L ^y\'\' KIEZEL, SI I.RUM. Si = 28.3. Met uitzondering van zuurstof is dit het meest verbreide element, het komt echter niet vrij, maar vooral gebonden aan zuurstof als kiezeldioxyde of kiezelaarde SK>2 voor. Kiezeldioxyde komt gekristalliseerd en amorph voor. Het gekristalliseerde is bekend onder verschillende namen als Bergkristal. Amethyst (violet gekleurd door mangaan), Kwarts enz. Het amorphe kiezeldioxyde is bekend als infusoriënaarde. Met water en zuurstof vormt Silicium verschillende kiezelzuren waarvan enkele zouten (Silicaten) in de Pharmacie gebruikt worden, o. a. Bolus alba en Talcum venetum. ^Ulv^ , _ll^r_Ti-.---- J \'M, 1 £ c^tA METALEN. Wij zagen reeds, dat een scherpe grens tusschen metalen en metalloïden niet getrokken kan worden, en dat van een chemisch

-ocr page 95-



		83

		standpunt eene verdeeling der elementen in deze beide groepen niet geheel doorgevoer.cbfkan Worden. In hunne physisene oïgpnscftappen vertoonen de metalen echter veel meer onderlinge punten van overeenkomst dan de metalloïden. Zoo zijn alle metalen ondoorschijnend, slechts zeer enkele o. a. Ooud en Zilver laten in dunne lagen eenig licht door. In lijnverdeoldon toestand vormen de metalen donker gekleurde poeders, in samenhangenden toestand hebben zij een eigenaardigen glans (metaalglans). die vooral bij het polijsten sterk te voorschijn komt. Warmte en electriciteit, «lic door de metalloïden in \'t algemeen slecht geleid worden, worden door de metalen goed geleid. Met uitzondering van kwik, dat vloeibaar is, zijn alle metalen vast, bij de metalloïden troffen wij de drie aggregaatstoestanden aan. De kleur der metalen wisselt af tussehen zuiver wit, zooals Zilver en blauwgrijs, zooals Lood. Koper is rood. Goud, Calcium en Strontium zijn geel. Het soortelijk gewicht der metalen ligt tussehen zeer wijde grenzen n.1. tussehen 0.59 (Lithium) en 22.5 (Osmium). Naar het soortelijk gewicht worden de metalen in twee groepen ver- deeld, n.1. in lichte metalen, die een s. i>-. kleiner dan ."> hebben en in zware metalen, die een grooter s. £. hebben. In \'t algemeen zijn de metalen smeedbaar en pletbuar,/jij kunnen tot dunne blaadjes geplet (bladzilver, bladgoud cn^wtot^vr\'^ dunne draden uitgerekt worden. Bismuth en tin zijn bros en kunnen tot poeder gestampt worden. Alle metalen kunnen ge- smolten worden, het laagste smeltpunt heeft kwik (44°), het hoogste smeltpunt chroom, verder smelt zink bij 42.\'!^:>, platina bij 1770°. iridium bij 1!)50°. Bij veel hooger temperatuur is het gelukt om alle metalen in dampvorm over te voeren. De mc- talen als zoodanig zijn onoplosbaar. Wanneer een metaal in een zuur ot\' een andere vloeistof is opgelost, is het bij dat oplossen tevens omgezet tot een zout of base, in elk geval is bet metaal als zoodanig niet meer voorhanden. Wanneer men verschillende metalen samensmolt ontstaan legcermgcn, die metaalglans ver- toonen en in andere physische eigenschappen met de metalen overeenkomen. Het smeltpunt dezer legeeringen is in den regel lager dan het smeltpunt der metalen, waaruit zij ontstaan zijn. Ilose\'s metaal b.v. heeft een smeltpunt van 93\\75 C en bestaat 6*

-ocr page 96-



		84

		uit 2 doelen bismuth (smeltpunt 2(>4°), 1 deel lood (smeltpunt 325°) t\'ii 1 deel tin (smeltpunt 228°). Op «rond van deze ver- laging van het smeltpunt beschouwt men de legeeringen meer als scheikundige verbindingen dan als mengsels van metalen. Talrijke legeeringen worden in het dagelijksch leven gebruikt, o. a. Aluminiumbrons (koper en aluminium), Lettermetaal (an- timonium en lood). Brittanniametaal (antimoninm en tin). De legeeringen van kwik noemt men amalgama\'s. Die, welke veel kwik bevatten, zijn vloeibaar, met minder kwik worden zij week of vast. Met metalloïden vormen de metalen verbindingen, waarin de eigenschappen der metalen geheel verdwenen zijn. De oxyden der metalloïden zijn meest alle z.g. zuurvormende oxydcn, die der metalen zijn in \'t algemeen basenvormende oxyden en alleen de hoogere oxyden van enkele metalen (IJzer en Platina) kunnen zuren vormen. De verdeeling der metalen in onedele en edele berust op de meer of mindere gemakkelijkheid, waarmede zij zich verbinden met zuurstof. Edele metalen vertoonen weinig verwantschap jegens zuur- stof, zij veranderen niet aan droge of vochtige lucht, ontleden water niet bij de gewone of bij verhoogde temperatuur. De oxyden, die door verhitting der metalen aan de lucht ontstaan, vallen bij eene weinig hoogere temperatuur weer uiteen in metaal en zuurstof. Hiertoe behooren: Goud, Zilver, Platina en Kwik. Onedele metalen verbinden zich of bij de gewone tempe- ratuur of bij temperatuursverhooging met zuurstof. Sommige (o. a. Kalium en Natrium) ontleden water bij de gewone tem- pcratuur, andere doen dit bij verhitting. Wegens hunne geringe affiniteit jegens zuurstof gebruikt men de edele metalen voor het vervaardigen van sieraden. Omtrent het voorkomen der metalen in de natuur valt het volgende optemerken: In vrijen of gedegen toestand zal men voornamelijk die me- talen aantreffen, welke door zuurstof, water en koolzuur bij de gewone temperatuur niet of weinig aangetast worden, zooals: Goud, Platina, Kwik, Zilver, Koper, Bismuth en Lood.

-ocr page 97-



		s.-,

		De overige zware metalen komen meest voor, verbonden niet zuurstof, zwavel, arsenicum en antimonium als ertsen. De liclite metalen, nl. de zoogenaamde alkali- en aardal kalimetalen, komen eveneens niet gedegen voor, daar zij met zuurstof, water of koolzuur direct verbindingen vormen: men vindt deze me- talen gewoonlijk als zouten. Naar hunne ehemische eigenschappen verdeelt men de me- talen in verschillende groepen, waarvan de leden onderling groote overeenkomst met elkaar hebben. De groepen zelve zijn echter niet door scherpe grenzen van elkaar gescheiden. In onderstaande groepeering zijn zoowel de gewone als de zeldzame metalen opgenomen, alleen do cursief gedrukte zullen in dit werkje nader besproken worden: I. Groep der Alkalimetalen: Kalium, Natrium, ~~()tto~~- sium, ltubidiimi, Lithium (Ammoniutn). II. (iroep der Aardalkalimetalen: Calcium, Barium, Strontium. III. Magnesiumgroep: 44erv4Hrrni, Magnesium, Zink. Cad- mium. IV. Zilvergroep: Koper, Zilver, Kivikzilver. V. (iroep der aardmetalen: Aluminium, (-~~iollium, Indi~~mn, T~~hallium,~~ J=Uauidiuiu, Yttriuui, i«inthaniuni, (\'eriimi,Didy- awtnt-,- ~~Vttorbr~~uTtr;"Hrbittm-,"Terbrum-, S~~amayium~~. VI. Tingroep: Tin, ~~Titanium,~~-%frkonium, Thorium , (4er- ~~monium~~, Lood. VII. Bismuthgroep: Bismuth, ~~Vnnuidin~~um-_> Nio~~bium,~~ Tantnliom. VIII. Chroomgroep: Chroom, ~~Molyb~~rhTFTrmni, \\~~Volfra~~- ~~»iiuni~~-, öranrtrtn. IX. I.Jzergroep: Mangaan, IJzer, Kobalt, Nikkel. X. (Iroep van Goud- en Platinametalen: Goud, Platina, Osmium, ~~ftiiliiini, Uulheim~~mt-, Rhodium, Palladium. In de Pharmacie maken wij, zooals bekend is, minder ge- bruik van de metalen zelve, dan van hunne zouten. Behalve enkele bijzondere bereidingswijzen, waarop wij bij de zouten zelve terugkomen, kan men deze bereiden volgens eenige alge- nieene methoden. Men laat n.1. het zuur, waarvan men het

-ocr page 98-



		86

		zout bereiden wil, inwerken op het metaal, op het oxyde, het hydroxyde, of het earbonaat van het metaal, bijv.: Zn IT₂S0₄ = Z11SO4 2H CuO H2SO4 = CuSCX, H₂() Ca(OH)₂ 2HC1 = CaCl₂ 2H₂0 K₂C0₃ 2HN0₃ = 2KN0₃ H₂() C0₂. Welke van de genoemde stoffen men zal kiezen hangt af van de eigenschappen der metalen, vooral van hunne meer of minder gemakkelijke oplosbaarheid in zuren. Bovendien moet men rekening houden met de verbindingen, waarin die metalen het meest voorkomen. Zoo zal men voor het bereiden van kalizouten uitgaan van het earbonaat omdat dit de goedkoopste verbinding is; het metaal zelf is duur en komt weinig voor. Zink en ijzer komen veelvoudig voor, daarom bereidt men vele hunner zouten direct uit de metalen. ^>><C ALKALIMETALKN. Van deze groep bespreken wij alleen de elementen: kalium, natrium en lithium. Zij zijn univalent en vertoonen eene groote verwantschap jegens zuurstof. Zij oxydeeren daardoor gemak- kelijk aan de lucht en ontleden water reeds bij de gewone temperatuur onder vorming\',vdn gemakkelijk oplosbare hydro- xyden, die wegens hunne catisfrseïre\' werking bekend zijn onder den naam van bijtende alkaliën.\' Deze hydroxyden zijn de sterkste van de ons bekende basen, zij hebben een bijtenden loogachtigen smaak en verwoesten de huid. De meeste zouten dezer metalen lossen zeer gemakkelijk op in water. ----- De metalen zelve zijn "week, bij de gewone temperatuur hebben zij de consistentie van was, zij hebben een sterken metaalglans, een laag soortelijk gewicht en een laag smeltpunt. De verbindingen van het radikaal ammonium, NH₄, ver- toonen zulk eene groote overeenkomst met de verbindingen der alkalimetalen, dat zij direct na deze behandeld zullen worden. ., KALIUM. A^M/L J^> K=39. \\j* Wegens de groote verwantschap jegens zuurstof en water komt dit element niet in vrijen toestand in de natuur voor.

-ocr page 99-



		87 Het chloride en het sulfaat komen voor in zeewater, als? \' silicaat vindt men het, meestal gecombineerd met aluminium- silicaat. in den bodem. Deze verbinding verweert in den bodem en wordt dan door de planten opgenomen, vandaar dat de asch van landplanten meestal rijk is aan kalizouten. Uit de planten komen de kalizouten in het dierlijk organisme. De bereiding van het element geschiedt gewoonlijk door kaliumearbonaat innig te vermengen met koolstof en dit mengsel bij wit gloei- hitte te destilleeren: K₂(\'()_;; 2C = 2K :5(\'0. Men vangt het element op in petroleum. Het is een zilverwit, sterk glanzend metaal, dat aan de lucht en aan zuurstofverbindingen zeer gemakkelijk zuurstof onttrekt en dat daarom een sterk reductiemiddel is. In aanraking ge- bracht met water maakt het daaruit de helft der waterstof vrij, bij deze chemische reactie is de hoeveelheid warmte, die vrij wordt, zóó groot, dat de waterstof ontbrandt. Men bewaart daarom het element, dat aan de lucht direct oxydeert, onder petroleum, eene verbinding van koolstof en waterstof. De zouten van kalium zijn kleurloos voor zoover de zuren waarmee liet element de zouten vormt zelve kleurloos zijn, in water lossen zij meest alle gemakkelijk op. Het zure wijnsteen- zure zout (tartras kalicus acidus) is nioeïcTTjk oplosbaar, vandaar dat vele kalizouten door toevoeging van wijnsteenzuur een korrelig neerslag van dit zure tartraat geven. Verbindingen van kalium. Kaliumoxyde, K₂<>, is een wit poeder, dat ontstaat, wanneer kalium aan volkomen droge lucht is blootgesteld; brengt men het in aanraking met water, dan ontstaat hydras kalicus. Hydras kalicus, KOH, ontstaat, wanneer men kalium of kaliumoxyde in aanraking brengt met water. De gewone be- reiding is echter uit kaliumearbonaat. Men kookt eene oplossing van dit zout met gebluschte kalk, waarbij oplosbare hydras kalicus en onoplosbaar calciumearbonaat ontstaan. K2CO3 Ca(OH)₂ = ,CaCü_;i f 2KOH. De oplossing wordt tot droog uitgedampt en dan gewoonlijk in vormen gegoten, zoodat het meestal in pijpjes in den handel

-ocr page 100-



		komt onder de namen: lapis causticus, potassa iusa, kali caüsticum. "Bewaart men deze aan de lucht, dan nemen zij gemakkelijk water en koolzuur op en er ontstaat een vloeistof, die behalve kaliumhydroxyde ook kaliumcarbonaat bevat. In water en in ^alcohol is hydras kalicus goed oplosbaar, hij het_ oplossen ontstaat_ warmte; in aether lost het slecht op. De oplossing nwiTcbhöl ontleedt gemakkelijk en kan daarom niet in voorraad worden gehouden. De waterige oplossing is bekend als kaliloog. Deze heeft zelfs in zeer verdunden toestand nog een loogachtigen smaak en kleurt rood lakmoespapier blauw. Brengt men oplossingen van aardmetalen of zware metalen met kaliloog in aanraking, dan worden de onoplosbare hydroxyden dier metalen afgescheiden: FeS0₄ 2KOH = Fe(OH)₂ K₂S0₄. Voegt men KOU bij oplossingen van ammoniakzouten, dan wordt ammonia vrij gemaakt: flé/nuL ^\'^J NH₄(\'1 KOU = KC1 ^/H^T^ÏÏ3. Ook alcaloidzouten zullen door deze base ontleed worden, onder afscheiding van het veelal onoplosbare alcaloide. Brengt men vetten of oliën mét kaliloog in aanraking, dan ontstaan, onder scheikundige omzetting, zeepen, die in water oplosbaar zijn. Gemengd/vfoet oxydum calcicum vormt hydras kalicus de z.g. Pasta vibrihensis, die, met alcohol tot een deeg gemengd, als bijtmiddel wordt gebruikt, Sulfuretum kalicum, K₂S, verkrijgt men door kaliumsulfaat te gloeien met koolstof: K0SO4 2C = K₂S 20O₂. Voegt men bij een oplossing van dit sulfide een zuur, dan wordt het ontleed onder ontwikkeling van zwavelwaterstof. Trisulfureturn kalicum, K0S3, wordt volgens depharmacopee bereid door een mengsel van 4 deelen sulfur depuratum en 7 deelen carbonas kalicus te smelten en in een bedekten kroes, bij een zachte warmte, zóó lang gesmolten te houden, totdat het niet meer opbruist, daarbij heeft dan de volgende werking plaats gehad: 10S 4K₂(\'0₃ = 3Kj&, K₂S0₄ 4C0₂. Het kaliumtrisulfide onzer pharmacopee, ook zwavellever of hepar sulfuris genoemd, is dus een mengsel, dat behalve

-ocr page 101-



		K2S3 ook nog kaliuinsulfirat bevat. \\\\ anneer de temperatuur bij do bereiding niet boog genoeg wordt, dan ontstaat inplaats van dit sulfaat: Koi^O», en wordt dus een kleiner deel van de zwavel gebruikt voor de vorming van K2S3. Zwavellever vormt olijfkleurige stukken en riekt naar zwavel- waterstof. Zij lost op in 2 deelen water, deze oplossing geeft na met zuren verzadigd te zijn ontwikkeling van HoS en een neerslag van zwavel: K₂S_;. HwSOj = K^30₄ 11₂S 2S, ook door liet koolzuur uit de lucht heeft deze ontleding reeds langzaam plaats. Het preparaat moet dus in goed gesloten ilessehen worden bewaard. Het beschreven preparaat is bestemd voor inwendig gebruik, voor uitwendig gebruik, o. a. voorbaden, laat de l\'harmacopee een preparaat bereiden uit 2 deelen ruwrf potasch en 1 deel gesublimeerde zwavel. J, Ü \'\\ Voegt men eene oplossing van trisulfuretum kalicum bij eene oplossing van een zout der zware metalen, dan zaleen neerslag ontstaan van het sulfide van liet metaal. Chloretum kalicum, KC1, wordt zuiver verkregen door earbonas kalicus op te lossen in zoutzuur en het zout te doen uitkristalliseeren: KgCO., 2HC1 = 2KC1 H₂0 CO». In de 1\'harmaeie wordt dit zout weinig gebruikt, het is goed oplosbaar. Volgens de Duitsche nomenclatuur is de naam kalium chloratum. wat een verwarring zou kunnen geven met onze ehloras kalicus (Duitsch: kali chloricum), daarop zij hier attent gemaakt. Brometum kalicum, KBr, kan worden bereid door op kaliumcarbonaat broomwaterstof te laten ijm*e]£erf^ K2CO3 2HBr = 2KBr H₂OViW De gewone bereidingswijze is echter uit kaliloog en broom; door inwerking van deze beide stoffen ontstaat een mengsel van kaliumbromide KBr en kaliuiubromaat KBrOg: 6Br 6KOH = 5 KBr KBr0₈ 3H₂0. Men dampt dit mengsel uit tot droog, mengt het met koolstof en verhit, waarbij het kaliumbromaat door kool gereduceerd wordt: KBr0₈ 3C = KBr 3CO. U6(D

-ocr page 102-



		90

		INIoii lost het mengsel op in water en dampt uit tot kristal- lisatie. Broomkalhim kristalliseert in kleurlooze kuiten, die in 1,5 deel water onder sterke afkoeling oplossen; in alcohol lost het zont 1 : 200 op. De oplossing in water is kleurloos, heeft een zouten smaak en geeft met mercurozouten en niet loodzouten witte neerslagen van hrometum hydrargyrosum en hrometum plumbicum. Met zilvernitraat ontstaat een geel neerslag van hrometum argenticum, dat onoploshaar is in zuren, en lang- zaam oplost in ammonia. Na toevoeging van weinig chloorwater wordt broom afgescheiden: KBr Cl = KC1 Br. dat met een bruine kleur in de vloeistof oplost. Met veel chloor- water ontstaat de kleurlooze verbinding chloorbroom. (\'hloretum ferricum geeft geen reactie met KBr, dit is een onderscheid mét jodetum kalicuni, waaruit jodium wordt vrijgemaakt. S><r ^ Jodetum kalicum, K.J. wordt op geheel analoge wijze als hrometum kalicum bereid uit kaliloog en jodium. Joodkalium komt voor in kuben, die in 0.75 deelen water en 12 deelen spiritus fortior oplossen. TDe~ waterige oplossing van KJ lost jodium in groote hoeveelheden op en wel lost 1 deel K.J, opgelost in 2 deelen water, 1.5 deel jodium op, ver- moedelijk onder vorming van K.J3 (kaliumtrijodide), voegt men bij deze oplossing meer water dan wordt de helft van het jodium afgescheiden en ontstaat KJ» (kaliumbijodide). Voor de praktijk kan men dus rekenen, dat 1 deel joodkalium 0.75 deelen jodium in oplossing kan houden./ Door licht en lucht wordt het zout onder vrijwording van jodium (geelkleuring) ontleed, men beware het daarom in flesschen van inactinisch glas, J^/ / ty \'xjlMr^J^A^j Door cldoowyater^hroomw^ter^ vöokcnd s^tpeJ.eiRuuri platina- chloride, ferriemórioe, ferrisulfanè, cliröomzuur,\'geconcentreerd zwavelzuur en nitrietcBL in tegenwoordigheid van vrij zuur wordt

		jodium uit joodkalium vrijgemaakt.

		Tn de waterige oplossing geeft zilvernitraat een kaasachtig geel neerslag van joodzilver, dat onoplosbaar is in ammonia, loodacetaat geeft een geel neerslag van loodjodide, sublimaat, HgClg, geeft een rood neerslag van jodetum hydrargyricum, dat in overmate joodkalium kleurloos oplost.

-ocr page 103-



		m

		Jodetum kalicum vormt een bestanddeel van de Unguentum jodeti kaliei onzer Pharmacopee, welke zalf door afgescheiden joditim spoedig bruin wordt. Chloras kalicus, KC10₃, wordt fabriekmatig o. a. bereid door chloor te leiden in warme kaliloog: 6KOH 6C1 = 5KC1 KC1C)₃ 3H₂0. Wanneer men de oplossing uitdampt, zal het betrekkelijk moeilijk oplosbare kalinmchloraat bet eerst uitkristalliseeren. Chloras kalicus komt meestal voor in glanzende plaatjes, op- losbaar in Ki ft XI doelen kond water en in 1.7 deel kokend water. \'rU :"\' v; Verbit men bet zout, dan geeft bet zuurstof af, ditzelfde geschiedt bij bet wrijven van zwavel, koolstof, zwavelstibium, suiker en andere brandbare lichamen met chloras kalicus, hierbij kan ontploffing optreden. Met zoutzuur overgoten ontstaat chloorontwikkeling, door sterk zwavelzuur ontstaat een heftige werking en worden gele dampen van CloO uitgestooten. Mengt men kaliumchloraat met suiker en voegt daarbij een enkelen druppel sterk zwavelzuur, dan ontbrandt het mengsel direct met een schitterend licht. Men zij dus met het vermengen van chloras kalicus met andpre ,_c j stollen steeds voorzichtig! Chloras kalicus is een bestanddefsj van de Trochisci chloratis kaliei. >(i . t\\) Y " Sulfas kalicus, K2SO4, wordt het eenvoudigst bereid door neutralisatie van kaliumcarbonaat^niet zwavelzuur: K2CO3 II9SO4 = K₂S()₄ C0₂ H₂0. Het zout komt voor in kristallen zonder kristalwater, die langzaam in 9 a 10 deelen water oplossen, sneller bij ver- warmen. Uit de warme geconcentreerde oplossing scheidt het zich bij bekoeling in scherpe kristalnaalden af. Met oplossingen van loodzouten en van calciumzouten ontstaan witte neerslagen van loodsulfaat en calciumsulfaat. Het vormt een bestanddeel van Pulvis opii eompositus en van Hal carolinum facticium. Nitras kalicus, KN0₃, wordt tegenwoordig meestal bereid door ontleding van het in de natuur voorkomende natrium- nitraat met chloretum kalicum: NaN0₃ KCl = KN0₃ NaCl.

-ocr page 104-



		92

		Bij kookhitte zal het chloornatrium, dat oplosbaar is 30 in 100, zich afscheiden en het kaliumnitraat, <lat oplosbaar is 247 in 100, opgelost blijven. Kaliumnitraat of salpeter vormt zuilvormige kristallen, die bij de gewone temperatuur oplossen in 4 deelen water, sneller bij verwarming. Bij verhitting geeft liet zuurstof af en ontstaat kaliumnitriet KNÜ2- <>p de eigenschap van gemakkelijk zuurstof af te geven, berusten de sterk oxydeerende eigenschappen van salpeter. Bij samenwrijven met zwavel, koolstof en organische . stoffen ontstaat ontploffing. >\'rC« Salpeter wordt gebruikt hij de bereiding van buskruit, dat is een innig mengsel van salpeter, zwavel en houtskool. De werking van kruit berust op de vorming van een groote hoe- veelheid gassen na liet aansteken, welke gassen door hunne groote spankracht in staat zijn krachtigen arbeid te verrichten. 1 volunie buskruit levert 20 volumina gas bij de explosie In de Pharmacopee wordt salpeter voorgeschreven bij de bereiding van Charta antasthniatica. Arseniis kalicus,* K..As<>₃, wordt gevormd bij de beigidjiig f: .^ van Solutii arsoniitis kalici composita. J , ^v^^-^-.\'^tyviA^ Carbonas kalicus,* K2CO3, wordt op verschillende wijden verkregen: a. l\'it de asch van landplanten. In deze planten komen kalizouten voor van organische zm^-en, welke bij het verbranden overgaan in kaliumcarbonaat. De asch wordt met water uitge- trokken. de gefiltreerde oplossing tot droog uitgedampt en de bruin gekleurde rest in potten wit gebrand. (Van deze berei- dingswijze is de naam potasch afkomstig). b. Bij de bereiding van lanoline uit schapenwol, wordt uit het waschwater eene groote hoeveelheid K2CO3 verkregen. c. Door ontleding van kaliumchloride op dezelfde wijze als soda wordt verkregen uit chloornatrium (zie later). Bij deze drie bereidingswijzen verkrijgt men onzuivere potasch, die voor pharmaceutisch gebruik niet kan dienen. Voor de bereiding van zuiver kaliumcarbonaat gaat men uit van zuur kalium- tartraat (tartarus), dat men gloeit en. dat dan overgaat in kaliumcarbonaat, kooldioxyde en water. Van deze bereidings- wijze i« de naam Sal tarlari afkomstig. \\

-ocr page 105-



		Goedkooper dan< op deze wijze krijgt men dit-Ttout door ^J, kaliumbiearbonaat (a verhitten: 2KHC0₃ = K₂C().. 1I₂<> C0₂. Zuiver kaliumcarbonaat is een wit, grofkorrelig poeder, moeielijk geheel fijn te wrijven. Aan de lucht trekt het vocht aan en vervloeit geheel. Het is oplosbaar in eene gelijk gewield water tot eene alkalisch reageerende vloeistof, die bij toevoeging van een zuur opbruist. In alcohol is het zout onoplosbaar. Voegt men eene oplossing van dit zout bij eene oplossing van een alcaloïdzout, dan wordt het alcaloïde vrijgemaakt; met de zouten der zware metalen geeft het een neerslag van de carbo- naten van die metalen. De Fharmacopee schrijft het voor bij de bereiding van: Pilulae Blaudi, Solutio arseniitis kalici composita en l\'nguentum sulfuratum compositum. Bicarbonas kalicus, KHC< >₃, verkrijgt men door in eene gecon- centreerde oplossing van het carbonaat kooldioxyde te, voeren. Het scheidt zich dan in kristallen af: ,!- \'^v K₂CO_;. C0₂ H₂<) = 2KHCCVW- -V-\'\\iv_"{ Het zout lost op in 4 deelen water tot een alkalisch reagee- " rende vloeistof. De verbindingen der metalen met organische zuren worden bij het organisch gedeelte besproken. NATRIUM. Na=23. Dit metaal kan ten gevolge van zijn groote verwantschap voor zuurstof, evenmin als kalium, vrij in de natuur voor- komen. De zouten, vooral chloornatrium, komen in zeer groote hoeveelheden in de natuur voor. Men vindt genoemd zout in zeewater en in zoutmijnen (steenzouf) in kolossale hoeveelheden. Uit dit zout wordt het natriumcarbonaat bereid en dit dient weer voor de bereiding van andere natriumzouten. ..( ;^d
		J
	Het element natrium wordt op analoge wijze bereid als kalium en komt daarmede in eigenschappen overeen. De affiniteit jegens water is echter niet zöö groot als bij kalium, de vrijgeworden waterstof ontbrandt gewoonlijk niet.

-ocr page 106-



		\'.14

		Verbindingen van Natrium. Het oxyde en het hydroxyde van dit element komen in eigenschappen overeen niet de gelijknamige verbindingen van kalium. Chloretum natricum, XaCl, komt. zooals wij reeds zagen, in groote hoeveelheden in de natuur voor. liet zout dat uit zeewater en zoutmijnen wordt verkregen is echter voor phar- maceutisch gebruik veel te onzuiver, het bevat o. a. nog mag- A nesiumchloride. .Men zuivert bet op de volgende wijze. Bij de oplossing in water voegt men eene oplossing van car- bonas natricus, dan ontstaat onoplosbaar magnesiumcarhonaat, dat men amltreert. Hij de gefiltreerde vloeistof voegt men eenig zoutzuur, om de overmate toegevoegd earbonaat te ontleden en om te zetten in chloride en dampt de vloeistof uit tot droog. Men verkrijgt dan kleurlooze kuben, die veelal eenige moeder- loog insluiten en daardoor hij verhitten uit elkaar slatten (decrepiteeren), met een eigenaardig knappend geluid. Voegt men bij eene oplossing van chloornatrium eene oplossing van zilvernitraat, dan ontstaat een wit kaasachtig neerslag, dat aan het licht zwart wordt en gemakkelijk oplost in ammonia, echter niet in zuren. Mercurozouten veroorzaken in chloornatriumoplossing een wit neerslag van calomel, dat door ammonia zwart wordt. Loodzouten geven met chloornatrium een wit neerslag van loodchloride, dat oplost in kokend water..!,, ^:-\'~\\ Verwarmt men chloornatrium met zwavelzuur dan ontstaat zoutzuur, met hruinsteen en zwalzaVur ontstaat chloor. Chloor- natrium is een bestanddeel van Sal carolinum facticium. In de receptuur gebruikt men NaCl om sublimaat op te lossen en bij de bereiding van subhmaatpasfijles, die bestaan uit gelijke deelen chloornatrium en sublimaat, gekleurd met indigocarmijn of eosine. Sublimaat en chloornatrium vormen samen aen dubbelzout, (lat jjemakkelijk..apk>st. -^Cv Brometum natricum, NaBr, wordt op analoge wijze bereid als brometum kalicum, waarmede het in de meeste chemische eigenschappen overeenkomt. Het zout is echter hygroscopisch en moet in een kalkstopHesch worden bewaard.

-ocr page 107-



		95

		Jodetum natricum, NaJ, wordt bereid als Jodetum kalicum on komt daarmede ook in eigenschappen overeen. FFet is echter hygroscopisch. Hypochloris natricus, NaCIO, wordt uitsluitend gebruikt in waterige oplossing, welke men bereidt door hypochloris calcicus niet water aan te mengen, te filtreeren en te precipiteeren met eene oplossing van carbonas natricus: Ca(ClO)₂ Xa₂(\'<>s = 2Nal\'l<) CaC()₃. Het calciumcarbonaat bezinkt en wordt afgetiltreerd. De oplossing riekt naar onderchlorigzuur en bruist op met zuren onder ontwikkeling van chloor. De oplossing wordt veel- vuldig als bleekmiddel gebruikt onder de namen bleekwater, eau de Javelle, eau de Labarraque. Deze oplossing bevat ook nog chloornatrium, doordat men voor de, bereiding uitgaat van chloorkalk. dat naast hypochloris calcicus ook nogphlore.tum calcicum bevat. . . - ;--\' l Sulfas natricus, Sal mirabile (ilauberi, NagSl^-f IÖH2U, wordt in groote hoeveelheden verkregen als uitgangsmateriaal bij de bereiding van soda, door verhitten van chloornatrium met zwavelzuur: 2NaCl ]I₂S()₄ = XaoS()₄ 2HC1. Bovendien wordt het bereid door niagnesiumsulfaat, «lat in groote hoeveelheden voorkomt in de zoutmijnen bij Stassfurth, te ontleden met chloornatrium: MgSü₄ 2NaCl = Na₂S<)₄ MgCl₂. Het zout vormt neutrale, doorschijnende, kleurlooze, bitter- smakende kristallen, die aan de lucht verweeren en daarbij met een wit poeder bedekt worden. Natriumsulfaat is bij de gewone temperatuur oplosbaar in 3 deelen water, bij 100° in 0.4 deel. De grootste, hoeveelheid lost op bij 33°, n.1. op 100 deelen water 3\'22.(i deelen van het zout. Laat men eene dergelijke oplossing zeer rustig afkoelen, dan blijft al het zout ook bij lagere temperatuur dikwijls nog opge- lost, men heeft daarbij dan een oververzadigde oplossing verkregen. Werpt men in deze oplossing een klein kristal sulfas natricus, dan kristalliseert plotseling eene groote hoeveelheid van het zout uit. Daar eene bij 33° verzadigde oplossing de grootst mogelijke hoeveelheid van het zout heeft opgelost, zal

-ocr page 108-



		96

		èn bij verwarmen èn bij afkoelen een deel van liet zout uit- kristalliseeren. Evenals andere sulfaten geeft <lit zout neerslagen niet oplos- singen van lood-. calcium-, barium- en strontiumzouten. Legt men de kristallen van sulfas natricus eenigen tijd op een warme plaats bij 40° a 50°, dan verliezen zij een groot deel van hun kristalwater en gaan over in sulfas natricus exsiccatus XaoS()₄ aq. 1100 gram sulfas natricus leveren ongeveer 50 gram van het uitgedroogde zout. dat voorkomt als een fijn, wit poeder. Men gebruikt in poeders dit uitgedroogde zout veelal in plaats van het gekristalliseerde, maar moet dan ~~natuurlijk <k~~>built vt» ihrtToeEgasduaaaaa frmrieht nemen. Door het kristalwater toch zou het poeder licht vochtig worden, vooral indien het hygroscopische bestanddeelen bevat. In hooge mate is dit natuurlijk het geval, waar het tengevolge eener chemische omzetting vrij gemaakt wordt. bijv. bij het vermengen van sulfas natricus met brometum kalicum. NaüSO., lOaq 2KBr = 2NaBr Kg>0₄ 1011₂(). Sulfas natricus exsiccatus vormt een bestanddeel van Sal carolinum facticium. Het wordt soms wegens zijn wateront- trekkende eigenschap gebruikt als droogmiddel, b.v. bij de bereiding van Traumaticine. Hyposulfis natricus, Na₂S₂()_:i öaq, komt voor in groote kleurlooze kristallen. die in water gemakkelijk oplossen en door zuren ontleed worden onder ontwikkeling van zwaveldi- oxyde en afscheiding van zwavel: Xa₂S₂<)._s 2HC1 = 2NaCl S()₂ S H₂0. Xatiïumhypo sulfietof natriumthiosulfaat i) neemt gemakkelijk chloor op en wordt daarom dikwijls onder den naam antichloor gebruikt, om de laatste resten chloor te onttrekken aan stoffen, die hiermede gebleekt zijn: ~~aNos&Oa~~ I ~~201~~ = Na^Üg 2NaGl.- Jodium wordt in groote hoeveelheid door hyposulfis natricus opgelost, er ontstaat pene kleurlooze vloeistof, daar bet jodium

		!) I )e iiiuim thiosulfant verklaart men, door aan to nemen dat in natrium- snlfaat 1 atoom O is vervangen iloor 1 atoom S tliion. XaoS^g is natrinmtetrathionaat, omdat het 4 atomen S bevat.

-ocr page 109-



		\'.»7

		omgezet wordt in joodnatrium. Wanneer echter meer dan 254 doelen jodium op 4!>(> doelen hyposulfiet worden toegevoegd, dan ontstaat bruinkleuring, doordat de overmaat .1 oplost in het gevormde NaJ. De halogeenverbindingen van zilver zijn gemakkelijk oplosbaar in eene oplossing van natriumhyposulfiet, daarom gebruikt men ( dit zout veel bij de pbotogratie, om de niet door het licht___-\\ ontleede zilververbindingen op te lossen. Nitras natricus, NaN0₃, chilisalpeter, komt in uitgestrekte^ / lagen in Chili in den bodem voor; dit onzuivere zout wordt door omkristalliseeren gezuiverd en komt voor in neutrale^ <~ _k_ hygroscopische kristallen. die in vorm veel op kubcn gelijken,\' om deze reden wordt bet zout ook kubensalpetcr genoemd. Het is gemakkelijk oplosbaar in koud en in kokend watei⁴^. daar het hygroseopisch is, kan het niet worden gebruikt voor-fo, do bcreuïïng van buskruit. , Phosphas natricus,* Xa_aHI\'(>₄ 12aq. Van de drie natrium- phosphaten, die men kan verkrijgen door in phosphorzuur, H3PO4, 1,2 of 3 atomen H door Na te vervangen, wordt het KogHPOj 12a<j, dus hot dinatriumphosphaat onder den naam phosphas natricus gebruikt. Dit zout verkrijgt men door phosphorzuur te neutraliseeren met carbonas natricus: H3PO4 Xa₂(\'<)₃ = Nt^HPO* C0₂ II₂0. Het vormt kleurlooze, gemakkelijk verweerendo kristallehyiA\'» die in 6 deelcn koud en in 0.5 deel kokend water oplossen. \' Door verhitting gaat dit zout onder verlies van water over in natrium pyrophosphaat: 2Xa₂HPU₄ = Xa₄P₂<>₇ H₂(), ./ t dat voorkomt in kleurlooze kristallen, die in 14 deelen water\' oplossen. Men gebruikt dit zout voor de bereiding van solutio * pyrophosphatis natrico-ferrici, solutio Leras, waarvoor men eene verdunde oplossing van chloretum ferricum voegt bij eene oplossing van natriumpyrophosphaat.^BiJ het vermengen ont- staat een neerslag van fernpyrophospnaar, dat langzaam oplost in de overmate natriumpyrophosphaat, tot het oplosbare dub- belzout pyropbosphas natrico-ferricus. Behalve dit dubbelzout bevat de solutio Leras ook nog chloornatrium, dat bij de dubbele omzetting is ontstaan. 8CHKÖDEB on de ZAAi.iKit, Scheikunde. 7

-ocr page 110-



		98

		Hypophosphis natricus, NaH₂P02, is een korrelig, kris- tallijn, wit en hygroscopisch poeder. Bij verhitting ontstaat phosphorwaterstofgas, dat aan de lucht ontvlamt, Biboras natricus, Na^Bc^Oy, borax, wordt verkregen door neutralisatie van boorzuur met natriumcarbonaat en ook door zuivering (raffineeren) van de ruwe borax of tinkal. Het zout komt voor in kristallen, die aan droge lucht slechts zeer opper- vlakkig verweeren. Door verhitten verliest borax zijn kristal- water en gaat over in een glasachtige massa. Boorzuur en salicylzuur lossen in boraxoplossingen beter op (fan in water. Op de~êigenschap metaaloxyden op te lossen berust het gebruik van borax bij het soldeeren. Hij zachte verwarming lost borax op in glycerine ((ilycerinum nim biborato natrico). Carbonas natricus, Na₂C0₃ 10aq., soda. Voor de bereiding- van dit belangrijke natriumzout gaat men uit van keukenzout, dat men v. n. op 2 wijzen in het carbonaat omzet: 10, Volgens het proces van Le-Blanc verhit men eerst chloor- natrium met zwavelzuur: 2NaCl H₂S0₄ = Xa₂S0₄ 2HC1. Het sulfas natricus, dat hierbij wordt gevormd, gloeit men met een mengsel van koolstof en calciumcarbonaat. Door de koolstof wordt het natriumsulfaat gereduceerd tot natriumsulfide: Na₂S0₄ 20 = 2C0₂ H- Na₂S en dit zout wordt door het calciumcarbonaat omgezet in natrium- carbonaat en calciumsulfide Na₂S CaC0₃ = Na₂C0₃ CaS. 20. Bij het proces van Solvay voert men onder drukking ammoniakgas en kooldioxyde in eene verzadigde oplossing van natriumchloride, waarbij dan bicarbonas natricus, NaHCO_a, en chloorammonium NH₄C1 ontstaan: NaCl NH₃ C0₃ H₂0 = NaHC0₃ NH₄C1. Door gloeien gaat liet bicarbonaat over in het carbonaat: 2NaHC0₃ = Na₂C0₃ C0₂ H₂0. Natriumcarbonaat komt voor in doorschijnende, kleur- en reukelooze kristallen, die aan de lucht verweeren en gemak- kelijk oplossen in ongeveer 2 deelen koud water, sneller in kokend water. De grootste hoeveelheid soda lost op bij 38°, n.L in 100 deelen water 1142 deelen soda. De oplossing reageert sterk

-ocr page 111-



		<)\'.!

		alkalisch. Men gebruikt dit zout o. a. 4»tj-du bereiding wm-da. fi~~rtio Uivcri (m^cr~~-WmrmïïrfrpT^eHbij de bereiding van Sirupus rhei en Tinctura rhei aquosa, waar het dient om de be- standdeelen van den wortel v.n. chrvsophaanzuur en eniodine in natriumverbindingen om te zetten, die goed oplosbaar en donker roodbruin van kleur zijn. Voegt men bij deze oplossing een zuur, dan worden de natriumverbindingen ontleed, de donkere kleur wordt lichtgeel en het chrvsophaanzuur praecipiteert. Met de zouten der zware metalen geeft soda een neerslag van de metaalcarbonaton, die onoplosbaar zijn; uit oplossingen van alcaloïden worden door natriumcarbonaat fik alcaloïaen neer- geslagen. Laat men natriumcarbonaat aan droge lucht liggen, dan verliest het spoedig een groot deel van het kristalwater, zóó dat ongeveer 500/₀ carbonas natricus exsiccatus overblijft. Men gebruikt dit zout in plaats van het gekristalliseerde, wan- neer het in poeders wordt voorgeschreven. Bicarbonas natricus, NaHCOs, scheidt zich als een kristallijn poeder af, wanneer men in eene verzadigde oplossing van carbonas natricus kooldioxyde voert: Xa._,(\'o₈ IM) (\'<)._» = 2NaHC0₃. Het zout heeft een zwak alkalische reactie en is oplosbaar in 11 deelen water. Verwarmt men de oplossing boven 70°, dan wordt zij ontleed onder vorming van carbonas natricus, ook door sterk schudden verliest de oplossing CO;>. Het zout is een bestanddeel van Sal carolinum facticium, van de Trochisci bicarbonatis natrici en van I\'ulvis aërophorus. Door zuren wordt het bicarbonaat ontleed onder vrijwording van C©2- ^ï^eu g^e_bruikt het zout veel voor de bereiding van saturatïes. **i ! \' * \'t A** LITHIUM. /. J^^^r.i \' Li = 7. Van dit element gebruikt men in de Pharmacie: Carbonas lithicus, LigCOs, een wit poeder, dat onder op- bruising oplost in zuren (uitgezonderd in phosphorzuur). Het is oplosbaar in 75 deelen koud water, minder goed in kokend 1 JL* 3*

-ocr page 112-



		il water. Houdt men een weinig van dit zout aan een platinadraad in een niet lichtgevende vlam, dan wordt deze karmijnrood gekleurd.

		AMMOXU\'M. XII, = 14 4. Wanneer ammonia, Nll₃, zich verbindt met zuren, dan ge- sehiedt dit. zooals wij zagen, zonder dat waterstof uittreedt: Ml.., 11(1 = NH4CI, 2NH₃ H₂S0₄ = (NH₄)₂S0₄. De verbindingen, die hierbij ontstaan, zijn zouten, welke in vele eigenschappen overeenkomen met de kalizouten, daarom neemt men in deze ammoniakzouten het radicaal NH4, ammo- nium, aan. dat zich op dezelfde wijze gedraagt als de\'alkali- metalen. De ammoniumverbindingen komen in geringe hoeveelheden .jj in de natuur voor, de meeste worden bereid uit ammonia,/\' die men verkrijgt uit het ammoniakwater der gasfabrieken (zie pag. <>4). Chloretum ammonicum, NH4CI, ontstaat wanneer men ammoniakgas voert in zoutzuur en ook door ontleding van ammoniumsulfaat met chloornatrium. Chloorammonium of salmiak komt in den handel als draderige koeken en als kristallijnpoedcr. Het lost op in ongeveer 3 deelen water van de gewone temperatuur. Door sterk alealisch reageerende stoffen (KOU) wordt ammonia uit dit en uit de andere ammoniak- zouten vrijgemaakt. De Pharmacopee laat van dit zout trochisci bereiden, welke elk i"> mgr. chloretum ammonicum bevatten. Wanneer men 5 deelen chloretum ammonicum mengt met 1 deel solutio chloreti ferrici, het mengsel op een waterbad tot droog uitdampt en daarna fijnwrijft, verkrijgt men chloretum ferricum et chloretum ammonicum, een oranjekleurighygros- copisch poeder. Brometum ammonicum, .\\\\II4Br, is een wit, kristallijn zout, goed oplosbaar in water en dat aan de lucht geel gekleurd wordt. Jodetum ammonicum, ^XH₄J, is hygroscopiseh, goed op- losbaar in water en alcohol.

-ocr page 113-



		101

		Hydras ammonicus, N\'H₄OH, is niet in vrijen toestand/ bekend, maar komt voor in ammonia liquida (zie pag. <>">)./.\' Ml, Sulfas ammonicus, (Mi4X>^⁽⁾4, komt voor in kleurlooze / kristallen, die gemakkelijk in water oplossen, maar onoplosbaar zijn in alcohol. /\'"\'\' \' \' ^ \'^! Carbonas ammonicus werd vroeger in onzuivercn toestand verkregen door stikstofhoudende organische^stonen, bijv. hoorn, aan droge destillatie te onderwerpen. Het op deze wijze ver- kregen product, dat verontreinigd was door dierlijke olie (oleum animale empyreumaticïim), werd vroeger gebruikt onder den naam sal cornus cervi of carbonas ammonicus pyro- animalis. . - . . (. Tegenwoordig bereidt men het anmioniumcarbonaat door sublimatie van een mengsel van chloorammoniuin en ealcium- carbonaat. Het komt voor in harde, kristallijne stukken, die sterk naar ammoniak rieken en door warmte geheel vervluch- tigen. Het lost op in 5 deelen water (om de vluchtigheid mag het zout niet in warm water worden opgelost), en bruist op met zuren. Mengt men 4\'J deelen van dit zout nauwkeurig met 1 deel oleum animale empyreumaticum depuratum, dan ver- krijgt men ons tegenwoordige sal cornus cervi. Wrijft men 1 deel van dit zout met "> deelen water, dan krijgt men na filtratie den spiritus cornus cervi of solutio carbonatis ammonici pyro anima lis. Voegt men sal cornus cervi hij eene oplossing van barnsteen- zuur in water, dan ontstaat de spiritus cornus cervi succi- natus of solutio succinatis ammonici pyroanimalis. I-------f P~ AARDALKALIMETALEN. Tot deze groep behooren de drie bivalente elementen calcium, strontium en baryum. Zij verbinden zich reeds bij de gewone \' temperatuur met zuurstof tot sterk basische oxyden, ontleden water en vormen daarbij hydroxyden, die veel minder goed in water oplossen dan de overeenkomstige verl undingen der alkaliën. He normale phosphaten, sulfaten en carbonaten dezer elementen zijn in water onoplosbaar. ~\\ .

-ocr page 114-



		102

		CALCIUM. Ca = 40. In <lc natuur vindt men dit clement niet in vrijen toestand, in gebonden toestand echter is het een der meest verbreide elementen. Met Huor verbonden komt het voor als fluorcalciuni, CnFlo of vloeispaat, met koolzuur als ealciumearbonaat, met zwavelzuur als calciumsulfaat of gips. Calcium is een geel, sterk glanzend metaal, dat aan vochtige lucht overgaat in calciumhydroxyde. Chloretum calcicum, CaCl₂ 6aq, kan men bereiden door ealciumearbonaat op te lossen in zoutzuur: CaC0₃ 211(1 = CaCl₂ C0₂ H₂0. baat men het zout uitkristallisecrcn, dan bevat het 6 molec. kristalwater, en vormt doorschijnende, zeer hygroscopische kristallen, die onder sterke afkoeling gemakkelijk in water oplossen. Verwarmt men de kristallen langzamerhand tot 200°, dan verliezen zij al het kristal water, waarbij zij in een witte poreuze massa overgaan: deze massa is uitstekend geschikt voor wateronttrekkende stof in exsiccatoren, waarvoor zij veelvuldig wordt gebruikt. Daar zij aan de lucht vervloeit, kan zij echter niet voor de gewone Cornelisflesschen gebruikt worden. Oxydum calcicum, CaO, calx usta, gebrande kalk, ongebluschte kalk, komt in de natuur niet vrij voor, maar wordt bereid door gloeien van ealciumearbonaat onder toetreding van lucht in z.g. kalkovens: CaC0₃ = CaO CO.,. Daar ealciumearbonaat in zeer verschillende vormen in de natuur voorkomt, zal het product, dat men verkrijgt, ook verschillen. In de Pharmacie gebruikt men gewoonlijk oxydum calcicum e marmore, dat verkregen wordt door gloeien van zuiver, wit cararisch marmer. Dit calciumoxyde is een witte, harde, amorphe massa, die zelfs bij zeer hooge temperatuur nog niet smelt. Het calcium- oxyde verkregen uit ander materiaal, als schelpen, kalksteen of krijt, is grijswit van kleur, tengevolge van klei, zand, ijzer- oxyde enz., welke in die stoffen voorkomen.

-ocr page 115-



		108

		Laat men calciumoxyde aan de lucht liggen, dan vallen de stukken eerst tot poeder uiteen, tengevolge van opname van water: Ca() 1I₂0 = Ca(OH)₂. Het gevormde calciumhydroxyde gaat onder opname van kooldioxyde uit de lucht langzamerhand over in calcium- carbonaat. Besprenkelt men de stukken ongebluschte kalk met water, dan wordt dit eerst opgezogen, maar daarna ontstaat onder hevige dampontwikkeling een chemische werking, waarbij het oxyde zich met het water verbindt tot hydroxyde, dit is dan de z.g. gebluschte kalk, hydras calcicus, waarvan de verzadigde waterige oplossing wordt gebruikt als kalkwater. Voor de bereiding van kalkwater, solutio hydratis calcici aqua calcis volgt men dezen weg: 1 deel oxydum calcicum wordt in een schaal langzaam besprenkeld met *> il 4 deelen koud water of met 1 deel kokend water; daarbij wordt de kalk gebluseht. Het verkregen poeder brengt men in een flesch, overgiet het met 20 deelen gewoon water en schudt flink door; hierbij lossen in het water op de chloriden, de hydraten en de carbonaten van kalium en natrium, die veelal het calciumoxyde verontreinigen. Na bezinking schenkt men de bovenstaande heldere vloeistof af, overgiet de achtergebleven brijachtige massa met oOO deelen water en schudt herhaalde malen om, zoodat zooveel mogelijk hydras cal<-icus in het water oplost. Daar 1 deel hydras calcicus oplost in 600 deelen water, zal er hydras calcicus in overmate zijn. Laat men de vloeistof aan de lucht blootgesteld staan, dan vormt zich bovenop een laagje calcium- carbonaat, dat bezinkt en verlies van hydras calcicus tengevolge heeft. De bedoeling van de Pharmacopee is nu, dat men vóór het gebruik de flesch met kalkwater zal schudden om op die wijze weer ander hydras calcicus in oplossing te brengen en dan de oplossing te filtreéren. Bij deze filtratie heeft men echter weer verlies aan kalk. Doelmatiger is het daarom maar niet in overeenstemming met het voorschrift der Pharmacopee om kalkwater met overmaat kalk in goed gesloten flesschen te bewaren en bij het gebruik de bovenstaande vloeistof helder af te gieten.

-ocr page 116-



		104

		Een dergelijk kalkwater wordt bij koken troebel, het gefil- treerde meestal niet. Dit troebel worden berust op de eigen schap van hydras calcicus, dat bet in kokend water minder goed oplosbaar is dan in koud. \\ / Kalkwater is een heldere, kleurlooze, scherpsmakende vloei- /^^atof. Men gebruikt haar u,. a. voor de bereiding van aqua phagadaenica, waarvonri men 1 deel vooraf fijngewreven sublimaat voegt bij 250 deelen kalkwater. Er ontstaat dan een geel neerslag van kwikoxyde: Ca(OH)₂ HgCl₂ CaC:i₂ UgO H₂<). Aqua phagadaenica nigra bereidt men door 1 deel calomel te schudden met 100 deelen aqua caleis: hierbij ontstaat een zwart neerslag van kwikoxydule: Ca(OH)₂ 4- Hg₂Cl₂ = CaClg Hg₂C) H₂0. Aqua phagadaenica moet vóór het gebruik omgeschud worden. Schudt men gelijke deelen kalkwater en lijnolie met elkaar, dan ontstaat een geelwitte emulsie, die bekend is onder den naam linimentum caleis. cc .Mengt men hydras calcicus met weinig water, dan verkrijgt men de /..g. kalkbrij, die met zand gemengd de z.g. metselkalk vormt. Stelt men deze bloot aan de lucht, dan wordt zij vast onder vorming van calciumcarbonaat en calciumsilicaat. Een mengsel van 1 deel hydras calicus met 8 deelen water is bekend als kalkmelk en wordt gebruikt als desinfectie- middel, ook dit mengsel moet onder afsluiting van de lucht worden bewaard. / Hypochloris calcïcusV OaXÜÏCJ)₂, komt niet in zuiveren toestand in den handel voor, maar als bestanddeel van het handelsproduct, dat onder de namen chloorkalk, bleek- poeder of bleekkalk bekend is en bestaat uit een mengsel van hydras calcicus, ehloretum calcicum en hypochloris calcicus. Men verkrijgt dit mengsel door chloor te voeren over gebluschte kalk die op ramen is uitgespreid: \' ,)^L\':>V_V 2Va(OH)₂ 4C1 = CaCL, (\'a((\'l())₂ 2H₂0. Chloorkalk is een wit, brokkelig poeder, dat naar chloor riekt. In water lost het slechts gedeeltelijk op, men bereidt de op- lossing door choorkalk in een mortier telkens met kleine hoeveelheden water aan te mengen, de vloeistof vervolgens af

-ocr page 117-



		105

		te gieten en te fütreeren; de achterblijvende rest bestaat uit hydras calcicus, terwijl de oplossing alle drie bestanddeelen bevat. Door toevoeging van zelfs zeer zwakke zuren wordt uit de verbinding chloor vrijgemaakt, hierop berust het gebruik als bleekmiddel: Ca(C10)₂ CaCl₂ 41IC1 = 4(ï -J(a(\'l₂ 2H₂(). Hypochloris calcicus is een oxydatiemiddel, dat o. a. de weinig vergiftige mercurozouten oxydeert tot de vergiftige mer- curizouten. ISij het vermengen van eene oplossing van (\'a((\'l()).> niet ammonia kan < hloorstikstof ontstaan. Sulfas calcicus,* CaS()₄ 21I₂(.), komt in de natuur in groote hoeveelheden voor, watervrij als calciumsulfaat of anhy- driet en kristalwaterhoudend als gips. Kunstmatig kan men het calciumsulfaat verkrijgen, door verdunde oplossingen van calciunizouten neer te slaan met zwavelzuur. In \'water is gips weinig oplosbaar, het best lost het op bij 3ö³. Wanneer men gips langzaam tot 150° a 160\' verhit, verliest het zijn kristalwater en gaat over in gebrande gips, gypsum ustuin, mengt men deze gips met water aan, dan neemt het het verloren kristalwater weder op en verandert in een steen- harde massa. Om deze eigenschap gebruikt men gips tot het maken van afdrukken van voorwerpen, voor gipsverbanden enz. Wordt gips tot 200° verhit, dan verliest het de eigenschap om met water een harde massa te vormen, en men spreekt van doodgebrande gips. Hypophosphis calcicus, CaCH^PO^, is een korrelig, kris- tallijn, wit poeder. Bij verhitting ontstaat phosphorwaterstofgas, dat aan de lucht ontvlamt: q_t CaCIial\'C^o - CaHP0₄ l\'H₃. In 6 a 7 deelen water is het zout oplosbaar, de oplossing mag zwak opalesceerend zijn. Phosphas calcicus, CaHP()₄ 2H₂Ü, wordt volgens de Pharmacopee bereid door gebluschte kalk op te lossen in zout- zuur tot calciumchloride en de oplossing neer te slaan met eene oplossing van phosphas natricus: CaCl₂ Na₂HP()4 = CaHP0₄ 2NaCL Het neerslag wordt verzameld en met water afgewasschen. Men verkrijgt op deze wijze een fijn, licht, wit poeder, dat

-ocr page 118-



		106

		in water bijna geheel onoplosbaar is. In zuren n.1. azijnzuur, phosphorzuur, zoutzuur en salpeterzuur is het gemakkelijk oplosbaar. ~ --~" Carbonas calcicus, CaCO,., komt in de natuur voor als kalkspaat, marmer on krijt, die echter voor pharmaceutiscb gebruik ongeschikt zijn. De bereiding van het calciumcarbonaat. dat wij in de Pbarmacie gebruiken, berust op eone zuivering van het in de natuur voorkomende. Het onzuivere calcium- carbonaat, wit marmer, lost men oji in zoutzuur, waarbij CaCL ontstaat: CaC0₃ 2HC1 = CaCl2 C0₂ H₂(), bij deze oplossing voegt men, na zuivering door chloorkalk, eene oplossing van natriumcarbonaat, waarbij calciumcarbonaat neerslaat: CaCl₂ XajCO... ₌ CaC0₃ \\-* 2NaCl. Carbonas calcicus is een lijn, zeer wit poeder, onoplosbaar in water, oplosbaar in verdunde zuren (natuurlijk niet in phos- phorzuur en zwavelzuur). Het poeder bestaat geheel uit kristallen, dit is een onderscheid met het poeder van marnier of krijt, dat amorph is. Bovendien is het langs scheikundigen weg bereide poeder veel zachter dan krijt of marmerpoeder. Het maakt een bestanddeel uit van pulvis antacidus. Q,~) Oaleiumsilicaat vormt een hoofdbestanddeel van ons gewone glas. #emengd met natriumsilicaat vormt het natronglas, dat gemakkelijk smeltbaar is: gemengd met kaliumsilicaat vormt het kaliglas, dat moeielijk smelt. Üfatnonglas wordt gemaakt door .zuiver zand met soda" en kalk"\' in een oyen zoolang te verhitten, tot de massa geen dampbelleiï meer "uitstoot. Om gekleurd glas te bereiden, voegt men aan de glasmassa ver- schillende metaaloxyden toe, bijv. voor groen glas ijzeroxydule, voor geelrood glas ijzeroxyde, voor blauw glas kobaltoxyde enz. Ons gewone glas geeft aan water, dat er langen tijd in staat, alkali af; dit is de reden dat oplossingen van Apomorphine in zulk glas bewaard groen worden en oplossingen van Escrine; , < rood. Door bij de vloeistof wat zuur te voegen, dat het alkali;-\' * neutraliseert, voorkomt men deze kleursverandering. . , . .


		i/yv "*

-ocr page 119-



		¹⁰⁷ LOOI) PLUMBUM. Pb = 206,5. In de natuur vindt men lood zelden in vrijen toestand, meestal treft men het aan als loodglans, zwavellood", PbS. Uit deze verbinding kan men het lood bereiden, door het met metallisch ijzer te verhitten: 1\'bS Fe = FeS Pb. Lood is een blauwgrijs, sterk glanzend, zeer week metaal; men kan het met een mes snijden en over papier gestreken laat het een grijze streep achter. Aan vochtige lucht verliest lood spoedig zijn glans en wordt bedekt met een dun laagje loodoxydule, l\'b.,0. Smelt men lood onder toetreding van lucht, dan wordt het bedekt met een geelgrijs poeder, een mengsel van loodoxydule en loodoxydc. Lood wordt door zuiver, luchtvrij water niet aangetast. Bevat het water echter lucht, dan wordt het lood aan de oppervlakte langzaam in loodhydroxyde Pb(OH)2 omgezet, dat in kleine hoeveelheden in het water oplost en het daardoor schadelijk maakt voor de gezondheid. Regenwater, dat in looden dakgoten wordt opgevangen en door looden buizen wordt gevoerd, zal dus gemakkelijk loodhoudend worden! Wanneer het water kool- zuur of sulfaten in oplossing bevat, neemt het geen noemens- waardige hoeveelheden lood meer op, daar door inwerking van beide stoffen op het lood de buis van binnen wordt bedekt met een laagje van basisch loodcarbonaat of van loodsulfaat, dat het metaal tegen verdere inwerking beschut. Zoutzuur en zwavel- zuur tasten lood weinig aan, daar het gevormde loodchloride- en loodsulfaat onoplosbaar zijn en het lood niet een beschuttende laag bedekken. Lood is in verdund salpeterzuur en, onder toetreding van lucht, ook in azijnzuur oplosbaar. VERBINDINGEN VAN LOOD. De halogeenverbingen van lood verkrijgt men door bij eene oplossing van een loodzout eene oplossing van een halogeen- vorbinding te voegen: chloorlood, PbC\'L, en broomlood

-ocr page 120-



		108

		PbBro, krijgt men dan als witte neerslagen, terwijl ioodlojgd I\'1 >J2 geel is. Met zuurstof vormt lood verschillende verbindingen, waarvan wij alleen loodoxyde, PbO, en menie, IMkjOj, zullen bespreken. Oxydum plumbicum, PbO, wordt in \'t groot verkregen als bijproduct bij het vrijmaken van zilver uit zilverbevattende loodertsen. Men krijgt bet dan als zoogenaamd loodglid, lithargyrum, oxydum plumbicum semivitreum, dat voor pharniaceutisch gebruik dient. Het loodoxyde, dat ver- kregen wordt door verhitting van loodcarbonaat of loodnitraat, wordt onder den naam massi cot als verfstof gebruikt. Loodoxyde komt voor als geelroode, glanzende schubben of als een oranjerood poeder, in water is het bijna pnopJpsliaar_, in ajdjnv<uur en salpeterzuur en in oplossingen van hydras kalicus en hydras natrieus lost het gemakkelijk op, aan de lucht bloot- gesteld neemt het kooldioxyde op en gaat ten dcele over in basisch loodcarbonaat. Daar deze verontreiniging storend werkt bij de bereiding van solutio acetatis plumbici basici en van emplastrum oxydi plumbici moet men het oxyde in een goed gesloten llesch bewaren of het vóór het gebruik door zwak gloeien van het kooldioxyde bevrijden. Minium, PbjO^j, menie is een vuurrood, zwaar poeder, dat verkregen wordt door loodoxyde onder toetreding van lucht eenigen tijd bij 300^a a 400° te verhitten. Menie wordt gebruikt als verfstof. Nitras plumbicus, l\'l>( XO_;{)_L,, wordt verkregen door loodoxyde op te lossen in een mengsel van salpeterzuur en water, liet loodnitraat kristalliseert in kleurlooze kristallen, die in 2 doelen zuiver water helder oplossen. Bevat bet water kooldioxyde, dan wordt de oplossing troebel, door vorming van loodcar- bonaat. In "t algemeen gebruikt men voor het oplossen van loodzouten bet best aipia_dj^stillata, dat door koken van kool- dioxyde is bevrijd. Carbonas plumbicus, I\'b(\'()₃, wordt niet gebruikt; wat we in de I\'harmacie onder dezen naam gebruiken is het basisch car- bonaat of loodwit, cerussa, eeno verbinding van 2 moleculen lood- carbonaat en 1 molecule loodhydroxyde n.1.: 2PbCOa Pb(OH)jj. Men kan het praeparaat op verschillende wijzen bereiden.

-ocr page 121-



		109

		De oudste, hollandsche, bereidingswijze is de volgende. Men brengt spiraalvormig opgerolde looden platen in potten, die tendeele met azijn gevuld zijn, sluit ze los met een looden plant en plaatst ze eenigen tijd in paardenmest. liet lood zal, daar ook de lucht kan toetreden, eerst omgezet worden in loodacetaat. en door het koolzuur, dat ontstaat l>ij liet rotten van den paardenmest, wordt deze verbinding vervolgens omgezet in Loodcarbonaat. Een andere, fransche, bereidingswijze bestaat hierin, dat men zooveel loodoxyde als mogelijk is, oplost in azijnzuur, waarbij basisch loodacetaat ontstaat, dat men door inleiden van kool- dioxyde omzet in basisch loodcarbonaat. (\'arbonas plumbicus is een wit, zwaar, in water onoplosbaar poeder, dat als verfstof veelvuldig wordt gebruikt. I)e 1\'harmacopee laat het gebruiken voor de hcreiding van unguentum carbonatis plumbici, terwijl deze zalf dient voor de bereiding van unguentum carbonatis plumbici camphoratum. In salpeterzuur, dat met een gelijk gewicht water is verdund. en in azijnzuur is loodcarbonaat onder op- bruisen oplosbaar. In sterk salpeterzuur lost het niet op. Schilderijen, die met loodcarbonaathoudende verf geschilderd zijn, worden dikwijls donker door vorming van zwart loodsulfide. Om de oorspronkelijke kleur weer te herstellen, behandelt men ze niet eene oplossing van waterstofperoxyde, waardoor het loodsulfide wordt geoxydeerd tot loodsulfaat. *\' I)e magnesiumgroep omvat de vier volgende bivalente ele- menten: Magnesium, Beryllium, Zink en Cadmium. De oxyden, hydroxyden en carbonaten van deze 4 elementen zijn onoplosbaar in water, de sulfaten lossen gemakkelijk op. MAGNESIUM. Mg =24. In de natuur komt dit element niet in vrijen toestand voor, de verbindingen zijn echter zeer verbreid in de natuur. Men vindt het o. a. als carbonaat in Magnesiet en Dolomiet, als

-ocr page 122-



		fv-t/vW

		*jjv^*
	l\|/W^^r


	silicaat in speksteen, meerschuim en asbest. Het clement kan bereid worden door ontleding van magnesiurochloride door den electrischen stroom. o/l/iKj X\\ Magesium is een zilverwit, sterk glanzend métaal, dat smelt- baar is. Verhit men het metaal aan de lucht, dan verbrandt het met een intensief wit licht, dat rijk is aan chemische stralen en in de natuurkunde soms gebruikt wordt ter vervanging van het zonlicht, o. a. om te photografeeren. Tiet metaal lost in verdund HC1, IL>S0₄ en HNO3 gemakkelijk op. De zouten van het element zijn kleurloos of wit, wanneer het zuur waarmede zij bereid zijn kleurloos is.

		VERBINDINGEN VAN MAGNESIUM. Chloretum magnesicum, MgCl₂, vindt men o. a. in zee- water, het is zeer hygroscopisch; dit is de reden, dat ook het zeezout (onzuiver chloornatrium), dat steeds wat MgCU bevat, hygroscopisch is. Oxydum magnesicum, MgO, wordt bereid door "gloeien van basisch magnesiumcarbonaat in oen hessischen kroes. Onder verlies van kooldioxyde en water gaat de verbinding dan in het oxydc over, de opbrengst bedraagt ongeveer 40u/₀. Het magnesiumoxyde of de gebrande magnesia, magnesia usta is een zeer fijn, wit, reuk- en smakeloos poeder. In water isl^tjanoplosbaar; door toevoeging van ammoniumzouten wordt de oplosbaarheid belangrijk verhoogd. In verdunde zuren lost het oxyde zeer gemakkelijk op. Bij eene ondoelmatige bewaring neemt het oxyde water en kooldioxyde op en gaat over. in het , carbonaat. _ri,,_l \', f^^!" \' * L^l -; \\!\'(o(jL Magnesiumoxyde dient bij de bereiding van nilulae Dlaudi en maakt een bestanddeel uit van antidotum _arsenici. In vroegeren tijd werd het algemeen gebruikt als constituens voorO>, , pillen met balsanium copaivae of extractum filicis; men heeft echter gevonden, dat het zich met de zuren uit deze stoffen tot onoplosbare zouten verbindt, zoodat men het tegenwoordig hierbij alleen nog als constituens gebruikt, wanneer het uit- drukkelijk is voorgeschreven. Sulfas magnesicus, MgSftj 7aq., is tegen het einde van

-ocr page 123-



		111

		de 17" eeuw van uit Engeland tot ons gekomen (Sal anglicum), waar het uit de bronnen bij Epsom is bereid (Sal ebsha- mense). Men bereidt tegenwoordig dit zout uit magnesium- carbonaat en zwavelzuur: MgC0₃ 1I₂S0₄ = MgS0₄ C0₂ H₂0. Het vrijgeworden kooldioxyde gebruikt men voor de bereiding van mineraalwater. Magnesiumsulfaat vormt kleurlooze kristallen met onaangenamen, bitteren smaak (Sal amarum). Het lost bij de gewone temperatuur op in 2 deelen water, gemakkelijker in warm water. Verhit men het zout in een porceleinen schaal op een water- bad, dan verliest het een groot deel van zijn kristalwater en er blijft ongeveer Gö% sulfas magnesicus exsiccatus over, dat men in poeders in plaats van het gekristalliseerde kan gebruiken. - . _:y\\ 6xCi#t.Cjr,\\


		i, MgC()_:!, wordt in de/Pha		rmacie niet I
		Carbonas magnesicus


		gebruikt: men gebruikt daar het basiseh magnesiumcarbonaat, magnesia alba, van de formule:, {4MgC0₃ Mg(OH)2 6aq. J. Men bereidt het door eene oplossing van magnesiumsulfaat te praecipiteeren met eene oplossing van natriumcarbonaat, het neerslag te verzamelen en in vierkante stukken te persen, daar het op deze wijze goedkooper vervoerd kan worden dan als zeer licht, volumineus poeder. Van deze stukken bereidt men het poeder, door ze over een haren zift te wrijven. Magnesia alba ia een fijn, licht, wit poeder, onoplosbaar, in water, oplosbaar in verdunde zuren. Mengt men het poeder met water aan en voert in dit mengsel COo, dan ontstaat eene oplossing van magnesiumbicarbonaat. { \\\'.., ⁽),[.\'. (0 0, h- Met chloorammonium vormt carbonas magnesicus basicus een oplosbaar dubbelzout. f r ki \'J (lsIamsl, Het vormt een bestanddeel van pul vis antacidus en van^, citras magnesicus effervescens. v \\,:--i-.\' , \' ~t^\'c\\ /^ Nu en dan wordt het voorgeschreven in saturaties met acidum citricum, waarbij het meer te doen is om de oplossing van citras magnesicus dan om het vrije CO2. Men mengt daarom beide stoffen en overgiet ze met warm, water, waarbij dan direct onder opbruising eene heldere oplossing ontstaat; overgiet men

-ocr page 124-

.112

het- mengsel met koud water, da-o geschiedt de oplossing zeer

langzaam. \' ILi l \\

Tot de magnesi umsilicaten behooren o. a» asbest en

talcum ot\' talcum venetum. Het laatste is] een wit, zeer

fijn, reuk en smakeloos, op liet gevoel vettig poeder, onop-

losbaar in water en sterken spiritus.

In de receptuur dient het als conspergeerpoeder bij pillen

waarvan bet geneesmiddel door organische stoffen wordt ontleend.

W/

ZINKZIXCIM.

Zn <>ö.

Zink komt niet vrij in de natuur voor, maar alleen als
verbindingen o. a. als carbonaat of galmeisteen Zn(\'0_;!, als
sulfide of zinkblende ZnS. Om uit deze verbindingen het element
te bereiden, worden zij eerst omgezet in het oxyde: het carbo-
naat door dit te gloeien (calcineeren) waarbij het (\'()₂ verliest,
het sulfide door dit onder toetreding van lucht te roosten. Het
aldus verkregene onzuivere zinkoxyde wordt nu niet kool ge-
mengd en gedestilleerd.

Zink is een blauwachtig wit metaal, sterk glanzend en
bladerig kristallijn op de breuk. Wanneer men het metaal aan
de lucht verhit, verbrandt het met een verblindend licht tot
zinkoxyde, dat zich dan als witte vlokken (lana pbilosophica,
f lor es zin ei) verspreidt, in verdund zoutzuur en zwavelzuur lost
zink op onder ontwikkeling van waterstof. Zuiver zink en zuiver
zuur geven echter bijna geen H ontwikkeling, wel echter, wanneer
men een druppel oplossing van platinachloride toevoegt.

VERBINDINGEN VAN ZINK.

Chloretum zincicum, Zn(\'l₂, verkrijgt men door zinkoxyde
niet water aan te mengen. zoutzuur toe te voegen en vervolgens
oj) een waterbad te verwarmen tot het zinkoxyde is opgelost.
De massa wordt daarna tot droog uitgedampt bij niet te hooge
temperatuur, daar anders door gedeeltelijke ontleding basisch

-ocr page 125-



		chlóorzink ontstaat. Chlóorzink vormtéén kristalbjne, brokkelige, sterk bijtende, massa, die zeer hygroscopisch is. In water en alcohol is het gemakkelijk oplosbaar, de oplossing is dikwijls ecnigszins troebel door reeds gevormd basisch chlóorzink, maar wordt dan weer helder door toevoeging van eonige druppels zoutzuur. Daar men gemakkelijk te veel HC1 toevoegt om het basische zout op te lossen, is het beter om in de receptuur de troebele oplossing te uitroeren. Door vermengen van chloretum zincicum met een gelijk gewicht amylum bereidt men de zeer hygroscopische pasta chloreti zincici of pasta (\'anijuoini, een bijtmiddel. Jodetum zincicum, Zn.J₂, kan men gemakkelijk in oplossing bereiden, door 1 deel fijnverdeeld zink met 10 deelen water en 3 deelen jodium te digereeren en dan van het onopgeloste zink af te filtreeren. De oplossing dient soms als reagens. Oxydum zincicum, ZnO, was reeds in de oudheid bekend als de witte rook, die ontstond bij het verhitten van sommige zinkl>evattende stoffen, do alchemisten uit de middeleeuwen noemden het wegens het lichte, wolachtige uiterlijk lana philo- eophica en wegens de gelijkenis met sneeuwvlokken ook nix al ba, waaruit naderhand de naam nihilum album is ontstaan. Voor de bereiding van zuiver zinkoxyde uit zink gaat men als volgt te werk: uit zuiver zink bereidt men eerst zinksulfaat, door zink met zwavelzuur in aanraking te 1 irengen en, wanneer de eerste hevige waterstofontwikkeling voorbij is, zacht te verwarmen: Zn H₂S0₄ = ZnS0₄ H₂. Het gevormde zinksulfaat wordt in water opgelost, de op- lossing tot kokens verhit en dan gevoegd bij eene kokende oplossing van natriumcarbonaat. Hierbij ontstaat een neerslag van basisch zinkcarbonaat: 1 5ZnS0₄ öXa^COa 3H₂0 = j 2ZnC0₃ 3Zn(OH)₂1 5Na₂S0₄ 3CÖ₂. / Dit neerslag wordt gedroogd en vervolgens zacht verhit, waarbij het onder verlies van kooldioxyde en water overgaat in zinkoxyde: r-"J2ZnCO_a 3Zn(OH)₂\| = 5ZnO 2C0₂ 3H₂0. \\ schnoDER on de zaaijer, Scheikunde. -&_J

-ocr page 126-



		114

		Zinkoxyde is een wit of geelachtig wit, zeer zacht poeder, dat door hitte een gele kleur aanneemt, welke echter onder het afkoelen weder verdwijnt. Aan de lucht neemt liet gemakkelijk kooldioxyde en water op en gaat dun weer over in het basisch carbonaat. In water is het onoplosbaar, in verdunde zuren (n.1. in HC1, IT9SO4 en HXO3) en in azijnzuur lost het op, als het zuiver is zonder opbruisen. In de receptuur maakt liet een bestanddeel uit van Unguen- tum Oxydi zin.eici, bestaande uit 10 deelen zinkoxyde en \'90 deelen\' reuzel. Een mengsel van 1 deel zinkoxvde, 1 deel \' . \' ._i.\\^r\' amvluni en 2 deelen vaseline wordt gebruikt onder den naam van Lassar\'s zinkpasta. \'\',j<J> Sulfas zincicus, ZnSOj 7aq, kan worden bereid door zuiver zink op te lossen in verdund zwavelzuur en liet zink- sulfaat te laten uitkristalliseeren. Neemt men onzuiver zink, dan moet de oplossing van het sulfaat eerst van mogelijk opgelost ijzer en andere metalen worden gezuiverd, vóór men haar laat uitkristalliseeren. Zinksulfaat vormt kristallen, die geheel in uiterlijk overeenkomen met magnesiumsulfaat, de oplossing van zinksulfaat reageert echter zuur, die van mag- nesiumsulfaat niet. In water lost ZnSC>4 zeer gemakkelijk op; door liet zwavelzuurgelialte zal het o. a. een neerslag geven met acetas plumbicus. Komt eene dergelijke combinatie in de receptuur voor, bijv. voor oogwaters, dan voege men heide stoffen in verdunden toestand hij elkaar, op, deze wijze is hetj gevormde loodsulfaat het fijnst verdeeld. , 1 f-U\\C \\ \'J j Xj. Een hekend synoniem voor sulfas zincicus is vit riolu 111 album \' (witte vitriool). In vroegeren tijd noemde men vele sulfaten vitriolen (afgeleid van oleum vitrioli, zwavelzuur), om deze.van elkaar te onderscheiden voegde men er den naam van de kleur bij , zoo heeft men : witte vitriool, zinksulfaat = vitriolum album; groene vitriool, ferrosulfaat = viride; blauwe , kopersulfaat eocruleum. c^-Phosphas zincicus, Zn₃(POj)₂ 4H₂0, verkrijgt men door eene oplossing van zinksulfaat neer te slaan met eene oplossing van natriumphosphaat, het is een wit, kristallijn, onoplosbaar poeder.

-ocr page 127-



		115

		Phosphoretum zincicum, phosphidum zincicum, Z113P2, is oen min.of meer metaalglanzende, zwartgrijze massa, die verkregen wordt door zinkvijlscl te verhitten in phosphordamp. Brengt nwyx-ArCf^n\\ aanraking ïnet zuren, dan ontstaat phosphor- wjiierFtof; het is een zeer vergiftige stof. CADMIUM. Cd. = 112. Van dit element wordt alleen het gemakkelijk oplosbare sulfas cadmicus, dat voorkomt in kleurlooze kristallen, nu en dan nog gebruikt. NIKKEL XICC\'OLUH. Ni = 58.7. Nikkel is een zilverwit, sterk glanzend metaal, dat veel gebruikt wordt om andere metalen mede te bedekken, die daardoor voor roesten worden beschut. Nikkel wordt 11.1. aan de lucht niet veranderd, bij verhitting wordt het bedekt met een dun oxydlaagje. Nikkel is magnetisch. De zouten, die voor ons van geen belang zijn, zijn meest alle groen gekleurd. KOBALT COBALTÜM.

		Co = 58.7. {h^ y. , : :^: Kobalt is eveneens een zilverwit metaal, dat nikkel nog.in glans overtreft. De zouten zijn rood, violet of blauw gekleurd. De kobaltverbindingen worden voornamelijk gebruikt voor do bereiding van blauwe kleurstoffen, die onder den naam smal- turn in den handel komen, een voorbeeld daarvan i.s o. a. bet smaltum of oxydum cobalticum cum terra silicea van de vorige editie onzer Pharmacopee. In hunne chemische eigen- schappen staan Ni en Co tusschen de magnesium- en ijzergroop in.
		\' i


		IJZERCROEP. Hiertoe behooren de elementen: IJzer Fe, Mangaan Mn, Chroom Cr en Aluminium Al. 8*

-ocr page 128-



		110

		Deze elementen zijn quadrivalent, uit de formules van enkele stoffen zou men echter opmaken, dat zij bivalent zijn l>ijv. FcClg of trivalcnt bijv. FeCl.j. In deze verbindingen komen echter twee atomen van het metaal voor, die met 2 of 1 vnlentie aan elkaar zijn verbonden, de formules zullen dus zijn Fe,(\'lj en FeoClg en zijn op de volgende wijze geconstrueerd: /Cl Z⁰¹ II ^X( * ,. I ^X<\'1 Il /ei ^en I /Cl Door de helft van deze verbindingen te nemen verkrijgt men de bovenstaande formules. Bij de bespreking der zouten zullen we ons aan de gewone schrijfwijze der formules houden en in de zoogenaamde ferro- verbindingen één bivalent ijzeratoom aannemen en in de ferri- verbindingen 2 quadrivalente ijzeratomen, die door ééne valentie aan elkaar zijn verbonden. IJZER FEKBUM. Fe = 5G. IJzer is reeds sedert eeuwen hekend, maar werd in den alleroudsten tijd betrekkelijk weinig gebruikt, vermoedelijk omdat het slechts in kleine hoeveelheden vrij in de natuur voorkomt; de bereiding van ijzer uit do ertsen, die zeer veel- vrüdig voorkomen, is van latere dagteekening. In de natuur vindt men ijzer vooral als oxyde, carbonaat, silicaat en ver- bonden met zwavel. Men verkrijgt ijzer uitsluitend uit de verbindingen met zuurstof, door dit clement daaraan door "loeien met kool te onttrekken, dit geschiedt in de z.g. hoog- ovens (fig. 12). Ken hoogoven is ongeveer 12 M. hoog en bestaat uit eene ruimte, die van binnen met vuurvaste steen is bekleed en die van boven en beneden kegelvormig toeloopt. Van onderen bij n legt men vuur, meestal eerst van hout, in den oven en blaast dit aan met lucht, die door m wordt toegevoerd. Zoodra het brandt werpt men voortdurend cokes en steenkolen op dit

-ocr page 129-



		vuur, afgewisseld niet lagen ijzererts. Bij liet verbranden bij e levert <le cokes (\'O2, dat opstijgt en bij het passeeren van de hooger liggende cokes gereduceerd wordt tot (\'O. Dit kooloxyde werkt reduceerend op het ijzererts: Fe,0,j 3CO = 2Fe SCO,,. Het vrijgeworden ijzer neemt nu wat koolstof op, smelt en vloeit naar he- neden , waar het in groeven wordt op- gevangen. Dit ijzer is dus steeds kool- stofhoudend. Zuiver ijzer is een bijna zilverwit me- taal, s. g. 7.84, dat aan droge lueht en in lucht- en kool- zuurvrij water niet verandert; aan vochtige lucht en vooral in aanraking met luehthoudend water wordt het zeer spoedig bedekt met een laag ijzerhy* droxyde het ijzer roest. Wordt ijzer aan de lueht ver- hit , dan wordt het ^g- bedekt met een zwart laagje ijzeroxyduuloxydc, dat hij het smeden loslaat (hamerslag). Door een magneet wordt ijzer aangetrokken en wordt zelf magnetisch. Zuiver ijzer, snieedijzer en gietijzer blijven na verwijdering van den magneet niet magnetisch, staal echter nog geruimen tijd. Onder ontwikkeling van waterstof lost ijzer op in verdund zoutzuur, zwavelzuur, azijnzuur en in vele andere
		*6fo*
			*(Ui*

-ocr page 130-



		118

		/uren; bevat het ijzer koolstof, dan riekt de ontwikkelende waterstof zeer onaangenaam naar koolwaterstoffen. Wij zagen reeds, dat ijzer twee soorten van verbindingen vormt n.1. die, waarin 2 atomen Fe door 2 valenties mot elkaar verhouden zijn en waai\' dus elk atoom ijzer zich als bivalent voordoet, dit zijn de zoogenaamde ferroverbindingen of ijzeroxyduulverbindingen, en die verbindingen, waarbij twee ijzeratomen door ééne valentie niet elkaar zijn verbonden en waarbij dus elk der atomen zich trivalent voordoet, de zooge- naamde ferriverbindingen of ijzeroxydverbindingen. Wij kunnen de ferroverbindingen afleiden van ijzeroxydule, FeO, de ferriverbindingen van ijzeroxyde, Fe.>0,j; lost men deze oxyden op in zuren, dan ontstaan de ferrozouten en do ferri- zouten. De ferrozouten zijn in watervrijen toestand wit van kleur, in waterhoudenden toestand of in geconcentreerde oplossingen zijn zij licht of donkergroen; aan de lucht worden zij gemakkelijk geoxydeerd tot oxydzoivten, die geel of bruin van kleur zijn. Door de volgende reacties kan men de ferro- en ferrizouten van elkaar onderscheiden. 1°. Feriïcyankaliuni geeft met oplossingen van ferrozouten een donkerblauw neerslag van Turnhullblauw. Dit neerslag is onoplosbaar in zoutzuur, oplosbaar in K01I en NaOH. 20. Ferrocyankalium geeft met oplossingen van ferrizouten een donkerblauw neerslag van Berlijnschblauw, dat zich in oplosbaarheid verhoudt als Turnhullblauw. 30. Sulfocyankalium (rhodankalium) geeft mot oplossingen van ferrizouten oen bloedroode kleur, door vorming van sulfocyanijzer. 4P. Salicylzuur geaft met ferrizouten een violetblauwe vei- klcuringN^ f .\\T\')y&C ja i i>;/a j {Uw^U. < t J ö0. Tannine,\'dat ferrozouten niet verandert, geeft met ferri- zouten een blauwzwart noorslagACvp XCK/.v\\\\<\\/} \'\'. uVtC^vJ, Metallisch ijzer wordt in twee vormen in de\'pharmacie ge- bruikt, n.1. als ferrum pulveratum on als ferrum reductum. Ferrum pulveratum wordt vooral in Tyrol gemaakt door zuiver ijzer eerst te vijlen en het verkregen vijlsol in stalen mortieren tot poeder te brengen. Het is een zwaar, reuk- en smakeloos poeder met motaalglans en heeft een grijze kleur.

-ocr page 131-



		119

		In water is het onoplosbaar, door zuren wordt het opgelost onder waterstofontwikkeling, dit geschiedt ook reeds door zwakke organische zuren. Mengt men bijv. ijzerpoeder met £ /gentiaaiït\'xtract, dan ontstaat reeds, door de in het extract Sianwezige zuren, H ontwikkeling, welke soms zeer hinderlijk is, o. a. bij het maken van pillen. Men moet dan eerst alle H door zachte verwarming uitdrijven of de ontwikkeling er van geheel voorkomen, door het zuur uit het extract te neutrali- seeren door toevoeging van sapo medicatus (op 4 deelen extract 1 deel sapo). Ferrum* reductum, ferrum hydrogenio reductum, wordt bereid door ijzeroxyde door middel van waterstof te reduceeren. Het ijzeroxyde bereidt men gewoonlijk uit chloretum ferricum. Voegt men bij eene oplossing hiervan ammonia, dan ontstaat een neerslag van ijzQrhydxoxyd»^>: Fe₂01_ö (ÖXHJ 6fl^F)= Fe₂(.OH)₆ 6NH4CI. Door verhitting van het ijzerhydroxyde verliest dit water en gaat over in ijzeroxyde: Fe₂(OH)₆ = Fe₂0_? 3H₂0. Dit brengt men in een porceleinen buis en voert er ver- volgens onder verhitting een stroom gedroogde waterstof over: Fe₂Ö_s 6H = 2Fe =f- 3H₂0. Wanneer de reductie met waterstof bij te lage temperatuur geschiedt, dan is het verkregen ijzer pyrophorisch, d. i. hetr"^ verbrandt onmiddellijk aan de lucht onder lichtverschijnselen tot ijzeroxyde. , \' y \' \' Ferrum reductum is een matgrijs, reuk- en smakeloos poeder, fijner verdeeld dan ferrum pulveratum, waarmede het in de andere genoemde eigenschappen overeenkomt. VERBINDINGEN VAN IJZER. Met chloor verbindt ijzer zich in twee verhoudingen, n.1. tot ijzerchloruur FeCl₂ en ijzerchloi-ide Fe₂Cl<3. Lost men ijzer op in zoutzuur dan ontstaat onder H ontwikkeling chloretum ferrosum FeCl₂: "1 Fe 1JHC1 FeCl* ^H. Men krijgt eene lichtgroene oplossing. Chloretum ferricum

-ocr page 132-



		120

		kan op deze wijze niet ontstaan, omdat deze verbinding door de waterstof weer tot chloretum ferrosum zou worden gere- duceerd: Fe₂Cl,) 2H = 2HC1 2FeCl₂- Om chloretum ferrosum te oxvdeeren tot chloretum ferricum voert men door de oplossing zoolang chloor, totdat de vloeistof met ferrieyankali «reen blauw neerslag meer geeft, dus tot alle ferrozout in ferrizout is omgezet: 2Fe(\'l₂ 2C1 = Fe₂Cl₆. Dan dampt men de vloeistof zoover uit, tot zij hij afkoelen kristalliseert. IJzerchloridc vormt gele of bruinachtig gele kris- tallijne stukken, die zeer hygroseopisch zijn, 12 mol. aq. be- vatten en gemakkelijk oplossen in water, spiritus cnae£licï (dus ook in collodium). Door het licht worden zij gereduceerd, zij moeten dus in het donker worden bewaard. In plaats van deze zeer hygroscopische stukken gebruikt men in de receptuur veelal solutio chloreti ferrici, eene oplossing van 3 deelen chloretum\' I ferricum in 1 deel water, die voorkomt als een zuur reageerende/ heldere, geelhruine vloeistof. Deze oplossing wordt ook door het licht gemakkelijk gereduceerd tot ijzerchloruur. Eenc zelfde reductie wordt veroorzaakt door vele metalen als ijzer, koper, lood, zink en door organische stoffen. Voegt men ammonia, KOH of NaOH hij de oplossing, dan wordt ijzerhydroxyde neergcsl agen: Fe₂(\'V, 6KOH = Fe₂ (OH)₀ 6KC1. Voegt men jodiden hij de vloeistof, dan wordt jodiuni vrij- gemaakt. Solutio chloreti ferrici wordt o. a. gebruikt hij de bereiding van tinctura nervina Bestucheffi, solutio ferri albuminata, antidotum arsenici, solutio pyrophos? phatis natrico-ferriei., .. \' - ! \' - - i Ook met broom vormt ijzer twee verbindingen, brometum ferrosum, FeBr₂ en brometum ferricum, Fe₂Br_c. Alleen het eerste wordt in de receptuur gebruikt, en daar het zeer ge- makkelijk ontleedt, bereidt men het steeds ex tempore. Men schudt daarvoor in een kolf 8 deelen ferrum pulveratum met 20 deelen water en druppelt daarbij uit een scheitrechter in i De W y. *y^ /U*

-ocr page 133-



		121

		kleine hoeveelheden 16 deelen broom. IJzer en broom zullen zich dan verbinden, volgens de vergelijking: Fe 2Br = FeBr^ 56 2 X 80 216. Aren verkrijgt dan eene oplossing van bronietum ferrosum, die men voor bet gebruik in pillen en poeders zeer voorzichtig moet uitdampen. l"it de vergelijking volgt dat 16 deelen broom 21.6 deelen bronietum ferrosum geven en dat biervoor slechts 5.6 deelen ijzer noodig zijn. De overmate ijzer, die wij bij de bereiding nemen, dient om oxydatie tegen te gaan; men kan baar a(Hl- treeren zoodra de verbinding tot stand is gekomen. Het supple- ment op de Pharmacopee laat op deze wijze uit N deelen ijzer en 15 deelen broom 40 deelen (gefiltreerde) oplossing van bronietum ferrosum bereiden, welke 50% van dit zout bevat. De berekening leert, dat de opbrengst uit 15 deelen broom bedraagt 20.25 deelen bronietum ferrosum, immers 16 deelen 21.5 X15 broom leveren 21.6 FeBr.», dus leveren 15 deelen : --tt,----== 20.25 lo deelen Felïro. Van de verbindingen van jodium en ijzer is alleen het jodetum ferrosum goed bekend; het jodetum ferrieum Fe2.J6 wordt zeer gemakkelijk ontleed in jodetum ferrosum en vrij jodium: Fe,J_(! = 2Fe.L, J₂. Jodetum ferrosum, FeJ₂, wordt voor het gebruik in de receptuur ook steeds ex tempore bereid, aan de lucht wordt het spoedig ontleed onder afscheiding van jodium en vorming van basisch oxyde. De bereiding geschiedt gewoonlijk door 2 deelen ijzerpoeder te mengen met weinig water en vervolgens bij gedeelten 4.1 deel jodium toe te voegen. Vóór men eene nieuwe boeveelheid jodium toevoegt moet men zorgen, dat al het reeds toegevoegde jodium gebonden is, dus tot de bruine kleur, die eerst verschijnt, verschenen is. Uit de vergelijking: Fe J₂ = Fe.J₂56 254 310

-ocr page 134-



		122

		volgt, dat 254 deelen jodiura olO deelen jodetum ferrosum 1 ♦ 11 1 1 V 1 " 1 ³-¹⁰ ^X ⁴¹ . _K leveren, uit 4.1 deel jodium verkrijgt men dus-----sfj-----±^iJ deelen jodetum ferrosum. Om dezelfde reden nis hij hrometum ferrosum neemt men hier een overmaat van ijzer. Jodetum ferrosum vormt liet werkzame hestanddeel van sirupus jodeti ferrosi en pilulac jodeti ferrosi. ". Met zuurstof vormt ijzer drie verbindingen, n.1.: FeO, ijzeroxyduul. oxyduni ferrosum; F(\'i>0_;i, ijzeroxyde. ferricum; FcgOj, ijzeroxyduuloxyde. ,, ferroso-ferrieiun. Het ijzeroxyduul, FeO, is in zuiveren toestand niet hekend, zoodra het met zuurstof in aanraking komt, gaat het over in de heide andere zuurstofverhindingen. Met water verhindt het zich tot Fe(OII)₂, ijzerbydroxyduul, dat men o. a. verkrijgt wanneer men sulfas ferrosus praeeipiteert niet kali- of natron- loog buiten luehttoetreding, daar anders de verhinding direct weer oxydeert. Ijzeroxyde, Fe₂Oa, vindt men in de natuur in tamelijk zuiveren toestand als bloedsteen of lapis haematitis. In onzuiveren toestand verkrijgt men het hij de bereiding van rookend zwavelzuur uit ijzersulfaat als doodekop, colcothar of caput mortuum, dat gebruikt wordt als poetsmiddel. Kunstmatig kan men ijzeroxyde bereiden door hydras ferricus te verhitten: Fe₂(OH)_(i = Fc₂0₃ :!H₂0. Hydras ferricus, Fe^OH^ vormt oen bestanddeel van anti- dotum arseniei, het ontstaat wanneer men de beide vloeistoffen, die ijzerchloride en magncsiumoxyde bevatten, beide met water verdund, vermengt: F₂C1_(! :^J»Mg(OH)₂ = F₂(OH)_(i 8Mg(\'l₂. Voor de bereiding van hydras ferricus alleen gaat men uit, zooals wij bij ferrum reductuni zagen, van solutio chloreti ferriei en ammonia, Men verkrijgt het dan als een geleiachtig neerslag. In zeer kleine hoeveelheden chloretum ferricum lost dit neerslag op, van deze eigenschap maakt men o. a. gebruik

-ocr page 135-



		123

		bij de bereiding van Ljquor ferri oxydati dialysati (1\'h. Gerni). Men voegt, om deze vloeistof te bereiden, 1 >ïj solutio chloreti ferrici zooveel ammonia, dat niet al het ijzerchloridc ontleed wordt, de eerst troebele vloeistof wordt dan bij staan Meer helder, omdat het ijzerhvdroxyde in het ijzerchloride oplost tot ijzeroxychloride. Wanneer men dit mengsel dialvseert zal een groot deel van het ijzerchloride door de membraan diffundeeren en er zal slechts zooveel achterblijven, als noodig is om het hydras ferricus in oplossing te houden. ^ IJzeroxyduuloxyde, FesOj, komt in de natuur voor als magneetijzersteen of magnetict, het kunstmatige is bekend als aethiops martialis, ijzermoor. Men kan dit pracparaat be- reiden door een mengsel van ferro- en ferrisulfaatoplossing te praecipiteeren met ammonia en vervolgens te verhitten. Men verkrijgt bet dan als een zwart, reuk- en smakeloos poeder. Sulfas ferrosus, FeS0₄ 7H₂0, bereidt men door oplossen van ijzer in verdund zwavelzuur: Fe H₂S0₄ = FeS0₄ H₂. De waterstof, die hierbij ontwikkelt, verhindert de oxydatie. Men filtreert de oplossing van de overmate ijzer af en laat kristalliseeren, men verkrijgt dan groote, groene kristallen. die in de receptuur niet gebruikt mogen worden, daar zij dikwijls moederloog ingesloten houden. De Pharmacopee verlangt een groenachtig-lichtblauw, kristallijn poeder, dat men verkrijgt door de gefiltreerde oplossing van ferrosulfaat in aleohol uit te gieten, waarbij het zich in den gewenschten vorm afscheidt. Sulfas ferrosus is oplosbaar in 2 deelen water, onoplosbaar in aleohol en aether. Men gebruikt het voor de bereiding van crocus martis en voor de pilulae Blaudi. Bij het vermengen met natrium* of kaliumbiearbonaat ontstaat ontwikkeling van kooldioxyde: FeS0₄ 2NaHC0₃ = Xa₂S0₄ Fe(\'Q₃ H₂0 C0₂. Voor de pilulae Blaudi onzer Pharmacopee gebruikt men sulfas ferrosus exsiccatus, hetgeen verkregen wordt door FeS0₄ 7H₂0 langzaam eerst bij 85°40° te drogen (bijv. tussehen filtreerpapier, dat men op een warme plaats legt) en daarna op een waterbad onder omroeren te verwarmen tot (>ö°/o is overgebleven; het bevat dan nog ongeveer D/₂ molee. kristal-

-ocr page 136-



		124

		water en is een grijsachtig wit poeder, dat in water langzaam, maai\' geheel oplost. ₍ Carbonas ferossus, FeC()₃, ontstaat als een wit neerslag, wanneer men oplossingen van ijzersulfaat en kalium- of natrium- carbonaat bij elkaar voegt: I-YS<>₄ Na₂(\'().. = FeC0₃ Xa₂S()j. Aan de lucht wordt dit neerslag spoedig groen en bruin. Het komt o. a. voorin mixtura (Jriffithii. Laat men het neerslag langzaam oxydeeren, dan verkrijgt men crocus martis, een mengsel van Fe(\'()3 en Fe.>(<)n)\|j. De bereiding van dit prae- peraat is de volgende: men lost ferrosulfaat op in heet water en voegt daarbij enkele druppels verdund zwavelzuur om oxydatie, die in <le warmte spoedig plaats heeft, te voorkomen. Deze oplossing giet men in een heete en heldere oplossing van zooveel natriunicarbonaat. dat na liet vermengen de vloeistof alkalisch is. Het neerslag wordt door herhaald overgieten met kokend water en decantheeren gezuiverd, dan op een doek gebracht, sterk uitgeperst, in kleine brokken verdeeld, bij eene zachte warmte gedroogd en tot poeder gebracht. Hij dit drogen heeft de volgende oxydatie plaats: 2FeC()₃ 8H₂0 O = Fe₂(OH)₀ 2C0₂. Crocus martis is een rood- tot geelbruin poeder, onoplosbaar in water, oplosbaar in zoutzuur onder opbruising. Pyrophosphas ferricus, Fe^lV);^ 9aq., wordt bereid door eene oplossing van pyrophosphas natricus te praecipiteeren met eene oplossing van chloretuni ferricum, het neerslag wordt verzameld, uitgewasschen en gedroogd. Pyrophosphas ferricus is een wit, amorph poeder, onoplosbaar in water, oplosbaar in verdund zoutzuur. Het verseh gepraeci* piteerde zout is oplosbaar in eene oplossing van citras ammo- nicus. Dampt men deze oplossing uit tot stroopdikte en strijkt haar dan in dunne lagen op glazen platen, dan verkrijgt men geelgroene, doorschijnende schubben van pyrophosphas ferri- cus cum citrate ammonico. Pyrophosphas natrico-ferricus wordt in de Pharmacopee in oplossing voorgeschreven als solutio Leras. Pyrophosphas ferricus lost n.1. op in eene oplossing van

-ocr page 137-

12.")

pyrophosphas natricus onder vorming van een dubbelzout.

Wanneer men hij eenc overinate oplossing van pyrophosphas
natricus eene oplossing van chloretum ferricum voegt, zal
een neerslag ontstaan van pyrophosphas ferrieus, dat bij om-
schudden in de overinate van het natriumzout oplost. Voegt
men bij deze oplossing alcohol, dan wordt het zout als een wit,
aniorph poeder afgescheiden. In water lost het langzaam op.

I >e solutio pyrophosphatis natrico-ferrici laat de l\'harmacopee
bereiden door bij eene oplossing van 17 dcelen pyrophosphas
natricus in ">(H) dcelen water te voegen een mengsel van 8
deelen solutio chlorcti ferrici met 500 deelen water en het
mengsel te laten staan tot het helder geworden is. De solutio
Leras bevat dus behalve pyrophosphas natrico-ferricus ook nog
chloretum natricum, dat bij de dubbele omzetting is ontstaan.
Gebruikt men warm water voor het oplossen, dan heeft men
kans op vorming van phosphaat. dat niet oplost in pyrophos-
phas natricus.

Sulfuretum ferricum, FeS.. verkrijgt men door zwavel en
ijzer met elkaar te smelten als zware, kristallijne, metaal-
glanzende stukken, die onoplosbaar zijn in water en met zuren

ontwikkeling geven van zwavelwaterstof:

FeS - H^SO* = FeS()₄ lbS.

MANGAAN. /,

\',-W.^CUc

. ^-* .

(J \'i _f : -rfn*

Mn = .).).

Van de in de natuur voorkomende mangaanverbindingen is [
voor ons uitsluitend van belang het mangaandioxyde, Mn<)₂, dat
als mineraal bekend is onder de namen bruinsteen en pyrolusiet.
Uit deze en andere zuurstofverbindingen wordt door reductie rn
met koolstof het voor ons onbelangrijke element verkregen. /

Het mangaandioxyde komt in groote hoeveelheden voor in
de natuur als staalgrijze, metaalglanzende zuilen. Als genees-
middel wordt het niet gebruikt, maar, zooals wij vroeger reeds
zagen, gebruikt men het voor de hcreiding van zuurstof en
van chloor. De waarde van de natuurlijke bruinsteen hangt
geheel van de hoeveelheid Mn0₂, welke daarin voorkomt. Men
bepaalt deze hoeveelheid door na te gaan hoeveel chloor eene

^r. \' - v



	t r

-ocr page 138-



		121\'.

		bekende hoeveelheid bruinsteen met zoutzuur kan ontwikkelen. Wanneer men bruinsteen verhit met een mengsel van hydras kalieus on chloras kalicus, dan ontstaat cene brijachtige massa, die in water niet een groene kleur oplost. Deze oplossing bevat kaliunmiangana.it, een zout van liet in vrijen toestand niet bekende mangaanzuur, IWInOj. De reactie kan men voorstellen door de vergelijking: Q$Mn0₂ 6KOH #K(\'1<).. = ;!K₂Mn()₄ r#KC] :!Ho<)Tj Wordt de oplossing van kaliummanganaat gekookt, dan wordt zij ontleed onder vorming van kaliunipcrmanganaat ^MngOg. Keno dergelijke ontleding beeft ook plaats, wanneer men in de verwarmde oplossing (\'Oo voert. Kaliumpermanganaat, permanganas kalicus, K₂Mn.><),s, vormt naaldvormige, zeer donker violette, glanzende kris- tallen, die in lö a l(i deelen water van de gewone tempe- ratuur en in 8 deelen water van KH)\' oplossen tot cene donkerviolette o])lossing. Verdunt men deze oplossing met water, dan wordt de kleur min of meer rood, zelfs bij eene verdun- ning van 1 gram op .">() liter water is de kleur nog duidelijk zichtbaar. Deze oplossing, welke door desoxydeerende stoffen als ferrozouten, zwaveldioxyde en organische stollen wordt ontkleurd onder afscheiding van cene bruine mangaanverbinding (mangaanperoxde hydraat MnC^HJjO), is bekend als chamaeleon- oplossing het permanganaat zelf om die kleursverandering als rhamaeleon minerale. Verdunde permanganaatoplossingen worden onder den invloed van bet licht gemakkelijk ontleed, organische stollen worden er door geoxydeerd en bet perman- ganaat zelf ontkleurd, uien mag dus de oplossing van dit zout niet door filtreerj>apier filtroeren. De oplossing moet bewaard worden in een stopflescb van geel glas. Jodium, zwavel, pbos- phorus en organische lichamen geven bij bet vermengen met K₂Mn.>O_s aanleiding tot explosies. Op bet groote oxydeerend vermogen jegens organische stoffen berust bet gebruik van de oplossingen van dit zout als antisepticum. CHEOMIUM. Cr = 52.5. In gedegen toestand vindt men dit element niet in de natuur;

-ocr page 139-



		de belangrijkste verbinding, welke tevens dient voor <le be- reiding van de andere chroomverbindingen, is de chroom- ijzersteen, Fe()(\'r₂()₃. Uit deze verbinding bereidt men o. a. het kaliumbichromaat, bichromas kalicus, KgCrgOy, een zout van liet diohroomzuïir, li₂(\'r₂<)7, en niet, zooals de naam aangeeft (zie nomenclatuur), een zuur zout van chroonizuur, H₂(\'r()4. Kaliumbichromaat kristalliseert in roode zuilen, die in 10 deelen water van de gewone temperatuur en in 1.25 deelen kokend water oplossen. Voegt men bij de oplossing in kokend water kaliumearbonaat, dan ontstaat kaliumchromaat:

		K₂(ï₂0₇ K₂0O Dit zewtriiomt voor in g	h = 2K£rO, COg. ;ele, goéooplosbare kristallen en


		verandert door toevoeging van zuren weer in bet roode kalium- bichromaat. Mengt men eenc verzadigde, warme oplossing van bichromas kalicus niet eene ruime hoeveelheid engelsch zwavelzuur, dan scheiden zich na bekoeling naaldvormigc kristallen af van chroomzuuranhydried: - ^. \' i \'\'\'. K₂(\'r₂()₇ 4- -2H₂S()₄ = -2Cï6_h 2KHS()₄ l\\<>. Dit anhydried, dat gewoonlijk met de minder juiste namen chroomzuur, acidum chromicum, Cr0₃ wordt aangeduid, is hygroscopisch en zeer gemakkelijk oplosbaar in water tot het eigenlijke zuur H₂(\'r()₄. ? _^. j-j Q^ H i C-\\ 0_U . Het chroomzuuranhydried is een sterk oxydatiemiddel, zwaveligzuur wordt er door geoxydeerd tot zwavelzuur, orga- nisehe stoffen worden er door ontleed, zoodat de oplossing niet door papier kan worden gefiltreerd. Druppelt men sterken spiritus op de kristallen, dan zal de alcohol ontvlammen en het anhydried gereduceerd worden tot groen chroomoxvde, Cr.>()₃. ALUMINIUM. Al = 27. Dit zilverwit metaal komt niet in gedegen toestand in de natuur voor, maar in verbindingen treft men het zeer ver- spreid aan. Sommige edelgesteenten, robijn, saphier en korund, bestaan hoofdzakelijk uit aluminiumoxyde, AI2O3, gekleurd door oxvdcn van andere elementen. Bovendien treft men het

-ocr page 140-



		.28 \' i element aan verbonden met zwavelzuur, phosphorzuur en fluo- rium. Het meest verbreid zijn echter do aluminiumsilicaten; glimmer en veldspaat bevatten het als hoofdbestanddeel, terwijl klei en porcelcinaarde hoofdzakelijk uit waterhotidende alumi- niumsilieaten bestaan. De bereiding, welke vroeger geschiedde door ontleding van aluminiumohloride met natrium, geschiedt tegenwoordig dooi^-aluminiunioxyde te ontleden door den electrischen stroom. Aluminium is in zuiveren toestand een zilverwit metaal, s.g. 2.5S, dat aan droge lucht niet verandert en door salpotorzuur on zwavelzuur hij de gewone temperatuur niet wordt aangetast. Brengt men het metaal in aanraking met zoutzuur, dan ontstaat aluminiumchloride. Door alkalisch reageerendo stoffen als livdras *Hl l* nkjykalicus, livdras natrieus, zee])cn en ook door azijnzuur wordt \\. het zuivere metaal gemakkelijk aangetast. Het onzuivere metaal, dat men gewoonlijk hij de technische bereiding verkrijgt on dat sporen Fe, Si en X bevat, wordt nog veel gemakkelijker aangetast. Het onzuivere aluminium bijv. wordt aan do lucht mot oen dof laagje oxyde bedekt. Deze omstandigheden vooral staan oeno uitgebreide toepassing van dit element in de techniek zoor in den weg. Do legeering van aluminium (l()0/₀) met koper (900/q) wordt onder den naam aluminiumhroiis gebruikt voor vele instrumenten , o. a. om do stevigheid voor do jukken van balansen. Mot kwik verbindt aluminium zich zoor gemakkelijk, ook reeds mot kwikverbindingen, o. a. suhlimaat en calomel. Men drage dus zorg, dat do milligranigowichtcn van aluminium niet met kwikverbindingen in aanraking komen. Van de verbindingen zijn van pharmaceutisch belang: Chlo- retum aluminicum, AI>(\'1_{!, oen zeer hygroscopisch zout, dat mot vele slijmstoffen oen geleiachtig noorslag geeft. Do oplossing van dit zout is door gedeeltelijke ontleding in aluminiunihy-,;! droxyde niet holder, maar wordt dit eerst na toevoeging van zoutzuur. Sulfas aluminicus, Al₂(S()₄)y 18H₂0, is voor ons in zoo- verre van belang, als hot oene groote neiging vertoont om zich mot de sulfaten dor alkalimetalen to verbinden tot dubbel- zouten , de aluinen, zoo is: *h S ^ ^H ^**

-ocr page 141-



		129

		Al₂Xa₂(H(>₄)₄ \'^^4i,<l- = Al₂(S()₄)₃.Na₂S0₄.24aq.: natronaluin ; A1₂K₂(S0₄)₄ 24aq. = Al₂(,S0₄)₃.K₂S0₄.24aq.: kalialuin ; A1₂(NH₄)₂(S0₄)₄ 24aq. = Al₂(S0₄)₃.(NH₄)₂S0₄.24aq.: ammo- niakaluin. Bovendien brengt men nog lot de aluinen de verbindingen van ilc sulfaten <U\'r alkalimetalen met de sulfaten van de andere elementen der ijzergroep, n.1. mangaan, chroom en ijzer. Deze verbindingen noemt men dan mangaanaluin, chroomaluin en ijzeraluin, bijv.: (\'r₂K₂(S()₄)₄ 24a<j. =rCr2(S()₄)₃.K₂H()₄.24aq.: chroomaluin; Fe₂(NH₄)₂(S< )₄)₄ 24aq. = Fe₂(K< )₄)₃(NH₄)₂S( >₄.24aq.: ijzeram- moniakaluin. Wij kunnen dus in \'t algemeen zeggen, dat aluinen zijn verbindingen van de sulfaten der alkalimetalen niet de sulfaten van Al, Fe, Mn en Cr. Nemen wij als type van een aluin aan het kalium-aluminiumsulfaat, K₂Al₂(K()₄)₄.24aq., dan vinden wij de formules van de overige aluinen , dooi\' daarin kalium te vervangen door Na of NH4 en aluminium door Fe, Mn en Cr. Sulfas kalico-aluminicus, alumen , kalium-aluminium- sulfaat, (kali)aluin, K₂A1₂(S0₄)4 24aq., kan worden ver- kregen door bij eene warme geconcentreerde oplossing van aluminiumsulfaat eene sterke oplossing van kaliumsulfaat te voegen; na afkoeling scheidt zieh dan aluin als een fijn kristal- poeder af. Dit poeder wordt uit kokend water omgekristalliseerd. Men verkrijgt op deze wijze grootc waterhelderc kristallen, die oplosbaar zijn in 11 deelen koud en 0.3 deelen kokend water. De smaak der kristallen en van de oplossing is samentrekkend. In alcohol is aluin niet oplosbaar. Evenals andere oplosbare sulfaten geeft aluin metlood-, ealcium-, barium- en strontium- zouten neerslagen van de onoplosbare sulfaten dier metalen. Eene combinatie van aluin met solutio acetatis plumbiei basici is bekend als solutio Burowi, waarbij het witte neerslag van loodsulfaat volgens sommigen wel, volgens anderen niet ver- wijderd behoeft te worden. \'.\';.. V. . lu de techniek gebruikt men aluin voornamelijk in de ververijen van wollen- en katoenenstoffen. Worden deze stoffen met eene oplossing van aluin gedrenkt, dan heeft de aluin, die op en in de weefsels blijft zitten, bet vermogen zich met SCHBÖDER on DK ZAALTEK, Scheikunde. 9

-ocr page 142-

130

verschillende verfstoffen te verbinden tot onoplosbare (dus z.g.
wascheehtc) kleurstoffen.

Wanneer men aluin langzaam, l>ijv. op een zandbad, verhit,
dan smelt het eerst in zijn kristalwater, l>ij voortgezette vor-
hitting bij niet hooger dan 1K0° verdampt dit water en blijft
ongeveer < >< > °/o licht, wit poeder over. dat bekend is als Sulfas
kalico-aluminicus exsiccatus oi\' alumen ustum, gebrande
aluin. Men gebruikt dit zont in plaats van gewone aluin in
poeders. Het is in 20 deelen water van 50\'langzaam oplosbaar.

Van de alumininiumsilicaten gebruiken wij in de Pharmacie
voornamelijk bolus alba of argilla, die men verkrijgt door
porccloinaardc (kaoline) met zoutzuur te behandelen, om
het caleiumcarbonaat, dat daarin gewoonlijk voorkomt op te
lossen. Door slibben wordt liet van liet bijgemengde zand
gescheiden. Bolus alba is een wit, reukeloos en bijna smakeloos
poeder, dat in de receptuur o. a. dient als constituens voor
pillen, welke bestanddeelen bevatten, die door de gewone
organische constituentia ontleed worden. Kenc zeer zuivere
soort bolus alba kwam vroeger in schijfjes in den handel met
\\cen ingedrukt zegel en was hekend als Terra sigillata alba. . .

Roode holus, holus rubra, en armeniaanschc bolus, bolus/

na, Des taan uit aiumnui
\'llieden iizeroxyde.\'j.yWVCi.

msilicaat gemengd met kleine

arnien

hoevee

Verreweg het grootste belang hebben de aluminiumsilicaten
voor de aardewerk-industrie. I )e onzuivere, ijzerhoudende soorten
gebruikt men voor baksteenen, de zeer zuivere soorten dienen
voor de poiveleinhereiding. l/p JiO\'j

Door samensmelting van een mengsel van klei, soda, zwavel
en houtskool^ onder afsluiting van de lucht ontstaat een zeer
fraaie, blauwe kleurstof, die onder den naam ultramarijn

bekendis. f ÏTr,~ ^r^T"/Y-\'

KOPER. CIU\'RUM. trW /)UW\\*|

Cu = 63.2.

Dit bivalente element is reeds sedert de oudste tijden bekend
naar alle waarschijnlijkheid is de naam afgeleid van het eiland
Cyprus, waar in vroegere eeuwen de grootste hoeveelheden
koper werden aangetroffen.

-ocr page 143-



		131

		In gedegen toestand vindt men koper in grootc hoeveelheden in Noord-Amerika bij het Lake superior, terwijl liet in niet onbelangrijke hoeveelheden wordt aangetroffen in Chili, Bolivia, Spanje, Hongarije en in den Ural. Van de natuurlijk voorkomende verbindingen zijn van belang: roodkopererts CugQ, zwartkopererts CuO, koj)erglans (\'u^Ö en koperkies (CuS Fcji_:i). \'w / ^K~^fl^vv_J\\t. c-\'f^^^i-e De bereiding uit zuurstofhoudende ertsen geschiedt door reductie met koolstot\'. Eigenschappen: Koper is een hard , glanzend, geelrood metaal, dat tot zeer dunne blaadjes kan worden uitgeslagen. Het s. g. is 8,i)4, het smeltpunt 1054° (\'. Aan droge lucht verandert koper niet, aan vochtige lucht wordt het bedekt met een laagje basisch- carbonaat, dat men dikwijls, echter ten onrechte, groenspaan noemt, ((iroenspaan is basisch koperacetaat). Buiten toetreding der lucht wordt koper niet aangetast door verdund zoutzuur, verdund zwavelzuur en azijnzuur, wanneer echter de lucht kan toetreden , lost het metaal in deze zuren langzamerhand op. Door verwarmd, geconcentreerd zwavelzuur wordt koper op- gelost onder vorming van zwaveldioxyde: Cu 2H₂S0₄ = CuS0₄ 80₂ 2H₂0. Brengt men koper in aanraking met salpeterzuur, dan lost het op onder ontwikkeling\' van XO, dat aan de lucht roodbruine dampen vormt van stikstofdioxyde: 3Cu SHNO3 = 3Cu(N0₃)₂ 4H₂0 2N0. In de techniek wordt koper veelvuldig gebruikt voor de ver- vaardiging van machinedeelen, destilleerketels enz. en daar het metaal een zeer goede geleider is van electriciteit, gebruikt men ook koperen draden om deze kracht over te brengen. Ook de legeringen van koper zijn voor de techniek van groot belang. Het geelkoper of messing is eene legering van 70 dln. koper niet 30 dln. zink; het is harder dan koper. Koperbrons bestaat uit koper, tin, lood en zink. phos- phorbrons uit koper, tin en phosphorus, nieuw zilver uit H°J2£r_) nikkel en zink. Koper vormt twee soorten van verbindingen, de koperoxyduul- of cuproverbindingen en de koperoxyde- of cupriverbindingen. Van de euproverbindingen zijn voor ons van belang:

-ocr page 144-



		132

		Jodctum cupromm, koperjoduur, CuoJo, dat o. a. ontstaat wanneer men bij ccne oplossing van kopersulfaat joodkaliuin voegt. Oxydum cupromm, koperoxydulo, CujO, verkrijgt men, wan- neer men eenc oplossing van kopersulfaat kookt met druiven- suiker en overmate natronloog. Het koperoxydule is dus ook hel roodc neerslag, dat men ven-krijgt bij het koken van suiker- houdende urine met Fehlingsproefvocht. ^^^-" Van de kopcroxydeverbindingen zijn van belang: Oxydum cupricum, koperoxyde, CuO, «lat men als zwart- kopererts in de natuur vindt. Dit natuurlijk voorkomende oxyde is echter ongeschikt voor pharniaceutiseh gebruik. Gewoonlijk bereidt men hel. door eerst eenc oplossing van kopersulfaat neer te slaan met eene oplossing van natriumcarbonaat, waarbij basisch kopercarbonaat ontstaat: 2(\'uS0₄ \'ISa.A\'(),., H₂0 = Cu< \'0_;i (!u(< )H)., 2Na₂S0₄ (\'< >₂- Dit neerslag wordt afgeliltreerd, gedroogd en daarna zacht gegloeid, waarbij het onder al\'gave van kooldioxyde en water overgaat in koperoxyde: CuCOa 1- (\'u(01l)₂ = 2(\'uO V0.₂ 1I₂0. Op deze wijze verkrijgt men een zacht, zwart, zeer lijn poeder, dat oplosbaar is in verdunde zuren en in ammonia. In water is het onoplosbaar. Het <\|i(\\nt voor de bereiding van unguentum oxydi cupriciA¹^\' - ) Sulfas cupricus, kopersulfaat, CuS<>₄ 5aq, kan worden bereid uit koper en zwavelzuur: Cu 2H₂S0₄ = (\'uS(>₄ S()₂ -2H.₂0, maar daar deze reactie slechts langzaam plaats heeft, neemt men gewoonlijk een mengsel van zwavelzuur en salpeterzuur: 3(\'u :\'»H₂S()₄ 2HNC)₈ = 3CuS()₄ 41M) 2X0. De oplossing wordt dan uitgedampt tot droog, de rest in water opgelost en door omkristalliseeren gezuiverd. Het gekristalliseerde kopersulfaat vormt doorschijnende, donkerblauwe kristallen, die in 2,5 deelen koud en 0,5 deel kokend water oplossen tot eenc lazuurblauwe vloeistof. In alcohol is het zout onoplosbaar. Aan de lucht blootgesteld verliest het een gedeelte van zijn kristalwater en is dan met een lichtblauw poeder bestoven. Bij 100\' verliezen de kristallen

-ocr page 145-



		4 mol. aq. en bij ruim 200\'/ook liot vijfde molecule, hierbij ontstaat dan sulfas cupricus exsiccatus, dat wit van kleur is. Dit witte poeder neemt zeer begcerig water op en wordt dan weder blauw;. Om deze reden gebruikt men liet ook om kleine hoeveelheden water, bijv. in alcohol absolutus, aan te toonen. In watervrijen spiritus zal het poeder een wit bezinksel vormen, in waterhoudenden spiritus is het bezinksel al naar het water- gehalte meer ot\' minder blauw. Voegt men bij eene oplossing van kopersulfaat ammonia, dan wordt de vloeistof donkerblauw gekleurd, voegt men daarna alcohol toe, dan ontstaat een donker- blauw neerslag van sulfas cuprico-ammonicus basicus. Kopersulfaat dient verder voor de bereiding van cuprum⁷,\' aluminatum of lapis divinus, dat uien .bereidt door koper- sulfaat, kaliünmitraat\'cn kaliumaluinrmuhisulfaat van elk 16 deelen in een porceleinen schaal op een zacht vuur te smelten, bij de gesmolten en van het vuur verwijderde massa een mengsel van 1 deel kamferpoeder en 1 deel aluin te voegen en, na ver- menging, do massa on een bard uit te gieten. _r ^ , \'svfaq cl i/U &> /vAiv^J /\'yi-r-Jpi l? tuutpiLfrA. /^ EDELE METALEN. Onder deze rubriek van elementen rekent men enkele metalen, die slechts in betrekkelijk kleine hoeveelheden in de natuur voorkomen, een hoog soortelijk gewicht hebben en weinig verwantschap jegens zuurstof vertoonen. Zij oxydeeren niet bij de gewone temperatuur en worden daarom o. a. gebruikt voor sieraden. De oxyden, die eerst bij sterke verhitting aan de lucht gevormd worden, vallen bij een weinig hoogere temperatuur weer uiteen. Tot deze groep van elementen rekent men: kwik. zilver, goud, platina, Mnm en oa«it. KWIK , HVDHARGYRIUM.* Hg = 201). Dit element, dat ook bekend is onder de namen argentum vivum en me reu rins vivus, is het eenige vloeibare metaal. In de natuur vindt men liet zelden gedegen, waarbij het clan in kleine of groote druppels tusschen de kwikertsen wordt aange-

		Jó ^lw- ! J//JA .

-ocr page 146-



		*vu.* l\\* ^;!/^c troffen, voornamelijk bij Idria en Alnmden in de kwikmijnen. Veel meer treft men dit element als zwavelverbinding, cinnaber HgS aan en hieruit wordt ook de grootste hoeveelheid kwik bereid. Hiertoe wordt de cinnaber geroost, waarbij de zwavel verbrandt tot zwaveldioxvde en de gevormde kwikdampen in ff. ri ,/v\\ ,) Qii\'-.\\ pondénsatieruimfen worden opge- vangen. waar zij weer tot kwik verdichten. Het aldus verkregen kwik wordt door dichte linnen zakken gefiltreerd on dan meestal in ijzeren flesschen in den handel gebracht. Dit handelsproduct is gewoonlijk verontreinigd door lood, koper, tin, zink en bismuth en heeft dan niet de metaalglanzende oppervlakte van liet zuivere me- taal, maar is bedekt met een grijs huidje, dat bestaat uit de legeeringen van de genoemde me- talen met kwik. Brengt men een druppel van dit verontreinigd kwik op een stuk wit papier dan beweegt zich deze niet als een ronde druppel verder, wanneer men liet papier aanraakt, maar het kwik loopt met een staart", zooals men dit gewoonlijk uitdrukt. Zulk kwik- blijft ook in den regel aan de glazen of porceleinen wanden han- gen, terwijl zuiver kwik er geheel aHoopt. Om bet te zuiveren maakt men het best gebruik van den toestel in tig. 13 afgebeeld. Uit de flesch B laat men langzaam kwik- druppelen in de buis A , die gevuld is met salpeterzuur van 32 a 3.\'»o/₀₎ in dit zuur lossen de verontreinigingen alle op; het kwik zelf wordt niet noemenswaard aangetast. Door de buis D vloeit het metaal in den ontvanger (\'. Na het water afgewasschen

-ocr page 147-



		UK

		te hebben, droogt men liet metaal en destilleert liet zoo noodig nog eens. In zuiveren toestand is kwik een vloeibaar, sterk glanzend, zilverwit metaal van een s. g. 18,573 (bij iö⁰ C). Het metaal be- vriest l>ij :»t>,4° (\'. en kookt bij .\'!.">7,2.">° (\'. Reeds bij de gewone temperatuur verdampt kwik, de damp iskleurloos en zeer vergiftig. Het zuivere metaal wordt door lucbt of\' zuurstof niet aange- tast, bevat het vreemde metalen, dan oxydeeren deze gemalo kelijk en de oxyden vormen o]) het kwik een dof huidje. Schudt men kwik eenigen tijd met water, terpentijn of aether dan verandert liet in een grijs poeder; nog fijner kan men liet metaal verdeelen door liet met vaste stoffen als graphiet, gom of suiker of met weeke stoffen, als vetten, te wrijven. Het metaal vormt dan een grijs poeder, dat echter, bij voldoende vergrooting bezien, 1 dijkt te bestaan uit zeer kleine kwikdruppeltjes. Zulk fijn verdeeld kwik komt o. a. voor in pulvis hydrargyri gum- mosus, een mengsel van kwik met pulvis gummi arabici, in hydrargyrum cum carbonate calcico, een mengsel van kwik met carbonaSf calckms en in unguentum hydrargyri, een mengsel van kwik en reuzel. Kwik wordt door zoutzuur en door koud zwavelzuur niet aangetast: in salneterzuur lost het op ondei\' ontwikkeling van roodbruine dampen.^ \' 7-fy-i [ Koningswater \'tast kwik gemakkelijk aan en vormt kwik- chloride HgOkj. Ook de halogenen, chloor, broom en jood, tasten liet metaal reeds bij de gewone temperatuur aan en vormen daarmede verbindingen. Kwik vormt twee reeksen van verbindingen, de z.g. mercuro- en de mercuriverbindingen. In de eerste reeks verbindingen vindt men steeds twee atomen kwik, die door ééne valentie met elkaar zijn verbonden en dus elk nog ééne vrije valentie hebben: Hg- ; in de tweede reeks verbindigen komt één bivalent Hg- atoom kwik. Hg. voor. In \'t algemeen zijn de mercuroverbindingen minder hevige vergiften dan de mereuriverbindingen, de eerste worden op grond hiervan ook genoemd: niercurialia nütiora, de laatste mercurialia fortiora.

-ocr page 148-

J-

13Ö

VERBINDINGEN VAX KWIK

Met ilc halogenen vormt kwik twee reeksen van verbindingen ,
n.1. de mercuroverbindingen van do formule Hg2ⁿ2 ^cn <^^e merctm\'-
verbindingen van de formule Hgh₂, in welke formules h een
halogeenatoom voorstelt. \\\'an deze verbindingen zijn voor ons
vanbelang: chloretum hydrargyrosum, calomel, kwikchlo-
ruur, mercurochloride, HgoClo, dat reeds in liet begin van
de 17^e eeuw in de geneeskunde werd gebruikt.

De Pharmacopee schrijft voor het [traeparaat, dat door subli-
matie is verkregen en daarna is fijngewreven en geslibd. De
bereiding hiervan geschiedt gewoonlijk zóó, dat men uitgaat
van mcrcurisulfaat, IlgSOj, en dit mengt met kwik, onder
toevoeging van weinig water, daarbij ontstaat dan mcrcuro-
sulfaat: ,^-jwam.

HgSOj Hg = Hg-jSOj/*¹

Dit mercurosulfaat mengt men met chloornatrium en subli-
meert het:

HgaS0₄ 2XaCl = Ilg^\'U Na^SO*

De verkregen calomel wordt in een mortier uiterst fijnge-
wreven en daarna met water aangemengd. De grovere deelen
calomel zullen hierin direct bezinken en alleen de uiterst fijne
deeltjes blijven in liet water eenigen tijd zweven. De vloeistof
giet men af en laat de fijne calomel bezinken, de rest wordt
weer fijngewreven en op dezelfde wijze met water behandeld.
De bezonken, geslibde calomel wordt afgefiltreerd en gedroogd
buiten het licht.

Behalve deze soort calomel gebruikt men soms in de genees-
kunde ook nog: chloretum hydrargyrosum ope vaporis
aquae paratum, dat men bereidt door in een ruimen ballon
calomeldampen en waterdamp samen te brengen; de calomel-
damp wordt dan tot een zeer fijn poeder verdicht. Dit poeder
is fijner en daardoor meer werkzaam; in de receptuur mogen
we beide niet in eikaars plaats geven.

Calomel vormt een fijn, wit poeder, dat bij wrijven een gele
streep geeft, In water, alcohol, aether en in koude verdunde
zuren lost calomel niet op; verhit men het poeder, dan gaat
het zonder te smelten in damp over. Bewaart men calomel aan

-ocr page 149-



		137

		liet licht blootgesteld, dan heeft eene gedeeltelijke ontleding plaats en worden kwik en sublimaat gevormd: lïg₂(\'l₂ = Hg HgCL. Eene dergelijke ontleding heeft ook plaats wanneer men calomel verdeelt onder (vochtige) suiker, veel minder snel met melksuiker. Door KC1, NaCl en NH4CI wordt deze ontleding eveneens zeer bespoedigd. Door inwerking van chloor (aqua chlorata) wordt sublimaat gevormd: llg₂(\'l₂ ^vh = -HgCl₂. .Met broom en jood ontstaat eveneens sublimaat, maar daar- naast de mercuriverbinding van het andere halogeen: IIg₂(\'l₂ -].₂ IIg(\'l₂ IIgJ₂. Door K()H, XaOH, (\'a(OH)₂, de carbonaten dei\'alkaliën en magnesiumoxyde wordt calomel ontleed onder afscheiding van kwikoxydule. Dit gesebiedt o. a. bij do bereiding van aqua phagadaenica nigra (pag. 104). Voegt men ammonia hij calomel, dan ontstaat eveneens een zwart neerslag, dit is eehter geen kwikoxydule maar mercuroammoniumchloride, XH₂Hg₂(\'l, dat men dus kan beschouwen als chlorctum ammonicum, waarin 2 atomen waterstof zijn vervangen door Hg* De vorming van deze verbinding hoeft «nlaats volgens de vergelijking:

		Hg₂Cl₂ 4Nftr94-P= .\\II₂Hg₂(\'l NII₄(\'1 -3É5«- Chloretum hydrargyricum, sublimaat, mercurichloride, HgCL>, kan o. a. bereid worden door kwikoxyde op te lossen in warm zoutzuur: HgO 2HC1 = Hg(\'l₂ 1I₂(), of door kwik op te lossen in warm koningswater: :\',llg mcfy g#$£k = 3HgCl₂ 2N0 4H₂<-). Fabriekmatig geschiedt de bereiding door mercurisulfaat, dat men verkrijgt door kwik met zwavelzuur te koken, te subli- necren niet chloornatrium: u^"\' HgS()₄ 2Na(\'l = HgCl₂ Na₂S0₄. Sublimaat komt voor als zware, kleurlooze naaldvormigéf kristallen, z.g. chloretum hydrargyricum resul^imatuin. ave in 1(3 \'deeleii tvater, in "> deelen \'S&crkeri Spiritus dïïhn 4 doelen aether oplossen. De waterige oplossing\'reageert zuur en is evenals de verbinding zelf een zwaar vergift. Voegt men chloornatrium

-ocr page 150-



		p»

		bij de oplossing, dan verdwijnt do zure reactie. De oplosbaar- heid van sublimaat wordt door toevoeging van NaCl, NH4CI en andere chloormetalon /.eer bevorderd, er ontstaat n.1. bij het oplossen een dubl>elzout, JHgClo \'-Na(\'l \|. dat gemakke- Iijker oplost dan het niercurichloride. De waterige oplossing van sublimaat wordt aan liet licht gemakkelijk ontleed onder ontwikkeling van zuurstof en vor- ming van zoutzuur en calomel: 2Hg(l₂ HoO = llg..><\'U 2HC1 o. Vele metalen, als zink, cadmium, tin, koper, lood, ijzer, nikkel, zilver, hisnmth, onttrekken chloor aan sublimaat en geven aanleiding tot de vorming van calomel en kwik. Eene gelijke reductie wordt veroorzaakt door suiker, aetherisehe oliën en vele andere organische stoffen. Door hydras kalicus, natricus, calcicus wordt uit sublimaat oplossingen geel kwikoxyde afgeselieiden o. a. bij de bereiding van aqua phagadaenica. Sublimaatoplossingen praecipiteeren in het algemeen alcaloïden uit de o]>lossingen hunner zouten, het HgCL vormt er n.1. onoplosbare verbindingen mee. Verdunde sublimaatoplossing (1 : 2()<i0j praecipiteert de alcaloïden niet meeren wordt dikwijls aangewend om alcaloïdoplossingen voor schimmelen te hewaren. Voegt men bij eenc sublimaatoplossing ammonia, dan ont- staat een wit neerslag, dat at\'gewasschen en gedroogd onder de namen chloretum hydrargyro-ammonicum, mercurius prae- cipitatus albus, mcrcuriammoniumchloride, in de ge- neeskunde wordt gebruikt: HgCl₂ 2NH₃ = NH4CI NH₂HgCl. Mercuriammoniiimehloride is onoplosbaar in water, oplosbaar in verwarmd, verdund azijnzuurjThij verhitting smelt het niet, dit is een onderscheid met het praeparaat, dat in de vorige uitgave «Ier Pharinacopee onder den naam mercurius praecipi- tatus albus was beschreven. Dit laatste praeparaat werd bereid door bij eene oplossing van sublimaat en ehloorammoniuni in water eene oplossing van natriumcarbonaat te voegen, waarbij een neerslag ontstond van (NH₃).i HgC^. Door kali en natronloog wordt meivuriannnoniunichloride ontleed onder vorming van een geelrood, basisch zout;/mengt

-ocr page 151-



		180

		men liet met jodium, dan ontstaat na eenigen tijd explosie, voegt men bij het mengsel eenig water dan begint de reactie direct, wat men kan bemerken aan een lang aanhoudend knet- teren, voegt men er wat alcohol in plaats van water bij, dan ontstaat dadelijk een heftige explosie. Men mcnge dus nooit tinctura jqdii met niercurins praecipitatus a.lbus! Jodetum hydrargyrosum, mercurojodide, HgJfc kan worden bereid naar het voorschrift der Pharmacopee door 4 deelen kwik onder toevoeging van sterken spiritus met ï* deelen jodetum hydrargyricum te mengen, totdat geen metaalbolletjes meer zijn waar te nemen: Hg HgJ₂ = H.ir,J₂. Om mogelijk aanwezig jodetum hydrargyricum te verwijderen, mengt men bet met spiritus fortior. waarin laatstgenoemde ver- binding oplost, en filtreert daarna. Jodetum hydrargyrosum vormt een groengeel, onoplosbaar poeder, dat door licht en door de jodiden der alkalimetalen ge- makkelijk wordt ontleed in kwik en mercurijodide. men beware het dus van \'t licht afgesloten. Mengt men Hg₂J_L» met Jodium, dan ontstaat Jodetum hydrar- gyricum, mercurijodide, dat gewoonlijk wordt bereid door eene sublimaatoplossing te ontleden met jodetum kalicum: Hg(l₂ 2KJ = HgJ₂ \' 2KC1. Uit jodide is een scharlakenrood poeder, dat zeer slecht op- lost in water, maar wel oplosbaar is in spiritus (1 : 1 \'»()), beter nog onder verwarming. Ook in aether. chloroform en glycerine is dit zout oplosbaiU\'. Met kaliumjodide ontstaat liet gemakkelijk oplosbare dubbclzout, kalhimkwikjodide (HgJ₂ 2KJ), dat kleurloos oplost en o. a. met alcaloïden uit zeer verdunde oplossingen nog neerslagen geeft. Mengt men eene oplossing van kalhimkwikjodide met hydras kalicns, dan verkrijgt men bet z.g. Ncssler\'s reagens, dat met ammonia eene meer of minder intensieve bruinkleuring geeft en o. a. dient om ammonia in drinkwater op te sporen. Met zuurstof verbindt kwik zich ook in twee verhoudingen, n.1. tot Hg₂0 kwikoxydule en tot HgO, kwikoxyde. Oxydum hydrargyrosum, kwikoxydule, komt voor in aqua phaga-

-ocr page 152-



		140

		(laenica nigra en is een bruinzwart poeder, dat «lour licht zeer gemakkelijk wordt ontleed, zoodat a<\|iia phagadaenica nigra in Hesschen van inactinisch glas moet worden afgeleverd. Oxydum hydrargyricum, kwikoxyde, Hg<), wordt in twee vormen in <le apotheek gebruikt, die in kleur en in grand van fijnheid verschillen. Het roode kwikoxyde, oneigenlijk niercnrius praecipi- tatus ruber geheeten, daar liet niet door praecipitatie wordt bereid, verkrijgt men door verhitting van mercuronitraat ot\' mercurinitraat in roode kristallijne stukken: Hg₂(N(:)₃)2 = -\'IIg(> N₂0₄; Hg(NC)₃>₂ = HgO X._,<>4 O. Deze stukken worden, op de wijze als hij calomel is aange- gevcn, niet water geslibd en daarbij verkrijgt men een zeer lijn, mat rood poeder, d.it hij sterke verhitting ontleed! in kwik en /.uurstot\', onoplosbaar is in water, maar oplosbaar in IK\'1, HNO3 en HoHOj onder vorming van de mercurizoutcn van die zuren. Met reuzel vermengd verkrijgt men unguentum oxydi hydrargyrici (rubri), deze zalf wordt echter spoedig ontleeid, daar het kwikoxyde door licht en door organische stoften, als vetten, suiker, gom, wordt ontleed in kwik en zuurstof. Behalve dit kwikoxyde gebruikt men ook het oxydum hy- drargyricum flavum, mercurius praecipitatus flavus, oxydum hydrargyricum via humida parata, dat verkregen word! door eene oplossing van sublimaat te gieten in eene oplossing van hydras natricus: HgCl₂ 2NaOH = HgO 2Xa(\'l H₂<>. Het gele kwikoxyde is een zeer fijn, zwaar, dofgeel poeder, dat spoediger dan het roode wordt ontleed door licht en orga- nische stollen en dat veel spoediger dan het roode met zuren zouten vormt. Zoo wordt het gele kwikoxyde hij verwarming op een waterhad met oxaalzuur en water spoedig omgezet in wit kwikoxalaat. terwijl bet roode op eene dergelijke wijze behandeld niet merkbaar verandert. Met witte vaseline ver- mengd, verkrijgt men het unguentum oxydi hydrargyrici flavi, dat telkens vóór de aflevering verseh bereid moet worden. Teneide eene zoo fijn mogelijk verdeeling van het gele k\\vik- oxyde in zalven te verkrijgen, wordt in den laatsten tijd aan-

-ocr page 153-



		141

		bevolen het neerslag, verkregen uit sublimaat en hydraa natricus, nog vochtig onder de vascline te verdeelen. Met siil\|ieterzuur vormt kwik mercuronitraat en mercurinitraat, met zwavelzuur eveneens twee sulfaten. Met zwavel vormt kwik liet sulfuretum hydrargyrieum dat in twee modificaties, als eene roodc kristallijnc en als eene zwarte amorphe massa voorkomt. ,\\s ^: >> De ronde modificatie, sulfuretum hydrargyrieum rubrum, cinnaber, HgS, vermiljoen, komt in onzuiveren toestand in de natuur voor en is als zoodanig niet geschikt voor verfstof\' of voor pharmaceutisch gebruik. Men bereidt het daarom ge- woonlijk uit kwik en zwavel, die men eerst vermengt, dan verhit, waarbij de verbinding tot stand komt en ten slotte sublimeert. De verkregen massa wordt fijngewreven. Cinnaber is een seharlakenrood . reuk- en smakeloos poeder, onoplosbaar in water, in alcohol en in verdunde zuren. Door koningswater lost het op tot kwikchloride. Laat men cinnaber langen tijd aan het zonlicht blootgesteld staan, dan verliest het de rood e kleur en naat langzamerhand over in zwart kwiksulfide sulfuretum hydrargyrieum nigrum, aethiops mercurialis, dat men o. a. kan bereiden door oplos- singen van mercurizouten te praecipiteeren met zwavelwaterstof. Het is een amorph, zwart, rcuk- en smakeloos poeder, dat door sublimatie in de roode moditicatic overgaat. ZILVER. ARGENTUM. Ag = 108. In de natuur vindt men dit univalente clement gedegen en als ertsen v.n. als zilverglans Ag^S. Uit de ertsen wordt het zilver op verschillende, voor ons van minder belang zijnde, wijzen verkregen. Zilver komt gewoonlijk voor als een wit, glanzend, smeedbaar metaal met een helderen klank. Het is pletbaar en is tot zeer dunne plaatjes geplet bekend als argentum foliatum, blad- zilver, dat voor het verzilveren van pillen wordt gebruikt en niet verontreinigd mag zijn met koper. Het s. g. van zilver is

-ocr page 154-



		142

		10,5, liet smelt bij ongeveer 101 X)° C. Door zoutzuur en zwavel- zuur wordt het l>ij de gewone temperatuur weinig aangetast, brengt men liet echter in aanraking niet salpetorzuur, dan lost het, onder ontwikkeling van roodbruine dampen, daarin o]> tot zilvernitraat. Door lucht, door zuurstof en door water wordt zilver noch bij de gewone temperatuur, noch bij verwarming veranderd. De halogenen, chloor, broom, jood, werken op metallisch zilver reeds bij de gewone temperatuur in onder vorming van chloor-, broom- en joodzilver. VERWNDIXüKN VAX ZILVER. Het belangrijkste zilverzout is voor de l\'harmacie het zilver- nitraat, nitras argenticus, AgXO... dat verkregen kan worden door zuiver zilver in salpeterzuur op te lossen en uit de verkregen oplossing het zoutte laten kristalliseeren: 8Ag $1X0_;! = 8AgX0₃ iiU) N\'O. Zilvernitraat vormt kleurlooze, doorschijnende kristallen. In zuiveren toestand en in oplossing in zuiver gedestilleerd water verandert zilvernitraat niet door het licht. De geringste hoeveel- beid organische stof werkt echter onder den invloed van het licht reduceerend op het zout en op de oplossing, onder af- scheiding van zwart, metallisch zilver. Het is daarom altijd raadzaam oplossingen van zilvernitraat af te leveren in flesschen van inactinisch glas, gesloten nict₍e*n glazen stop M met een kurk, welke in gesmolten paraffine gedrenkt is. Wordt zilver- nitraat voorgeschreven in pillen, dan mag men ook de gewoner organische bindmiddelen niet gebruiken, maar neemt men de ^vroeger reeds gedoemde bolus alba, en brengt het mengsel met i«i^er-^;f^iglixfiw«e "tot een pillenmassa. Oplossingen van zilver- nitraat worden door tal van andere stoffen ontleed. De oplosbare carbonaten, phospbaten, arseniatcn bijv. vormen neerslagen van zilvercarbonaat, -phosphaat, en -arseniaat. De elementen koper, zink, lood, ijzer, kwik, tin, arsenicum, stibium en bisniuth scheiden uit oplossingen van zilvernitraat het zilver als een zwart poeder af, dit laatste geschiedt ook door sulfas ferrosus en door oplossingen van sulfieten en phosphieten. Op eene dergelijke wijze werken ook vele organische stoffen als

-ocr page 155-



		h

		chloralhydraat, mierenzuur, wijnsteenzuur, suiker en melksuiker. Zijn de oplossingen van zilvernitraat en organische stof voldoende verdund, dan scheidt zich het zilver in een glanzende laag tegen den wand der tlesch, als een z.g. zilverspiegcl, af. Zelfs in zeer verdunde oplossingen van zilvernitraat veroor- zaken de halogeenzuren en hunne/zouten nog een troebeling. Zoutzuur en do oplosbare chloriden geven in verdunde oplos- singen van AgNOg eene witte troebeling, in geconcentreerde oplossingen een kaasachtig neerslag^- van chloorzilver AgCl. Dit neerslag wordt aan het licht eerst violet en daarna zwart gc- kleurd. in verdunde zuren is dit neerslag onoplosliaan /Wet lost echter op in annuonia , in eene nplnssing van cyankali en in ecne oplossing van natriumhyposui.net. -A\'oegt men bij de oplossing van chloorzilver in ammonia salpeterzuur, dan wordt chloor- zilver onveranderd afgescheiden. Hroomwaterstof en oplosbart^ bromiden geven een geelachtig wit neerslag van broomzilver £ AgKr, dat eveneens aan het licht zwart wordt, onoploshaar" is in verdunde zuren en moeilijk oplosbaar in ammonia. In oplossingen van hyposulfis natricus en cyanetmn kalicum lost liet gemakkelijk op. Door joodwaterstof en oplosbare joodmetalen wordt uit op- lossingen van zilvernitraat geel joodzilver, AgJ, afgescheiden, dat onoplosbaar is in verdunde zuren en in ammonia, maar oplosbaar is in eene oplossing van hyposulfis natricus of cya- netum kalicum. Aan het licht wordt joodzilver slechts langzaam veranderd. Op de eigenschap van chloor- en broomzilver om door het licht ontleed te worden, berust de photografie. In grove trekken geschetst, geschiedt hierbij het volgende. Een glasplaat, waarop een dunne laag broomzilver door middel van collodium of gelatine is bevestigd, wordt in een camera obscura gebracht. De camera obscura is een toestel, waarmede door middel van lenzen verkleinde beelden van voorwerpen, die zich vóór de camera hevinden op een plaat, welke zich achter in den toestel bevindt, worden geworpen. Op de gevoelige plaat wordt nu in de camera een beeld geworpen. Hierdoor ontstaat op het broom- zilver een voor het oog nog niet waarneembaar begin van ont- leding. Brengt men de plaat nu in eene reduceerende vloeistof _y

-ocr page 156-



		144

		bijv. in cene oplossing van pyrogallol, dan zal het broomzilver, dat zich op <le plaatsen van de plaat bevindt, welke aan het licht blootgesteld zijn geweest, spoedig gereduceerd worden tot zwart metallisch zilver, terwijl de rest van liet broomzilver niet wordt aangetast. Bracht men de plaat nu in het daglicht , dan zon ook het niet ontleede chloorzilver zwart worden. Daarom brengt men de plaat in cene oplossing van hyposullis natricus, waarin chloorzilver wel, maar metallisch zilver niet oplost, hierdoor wordt, zooals men het gewoonlijk noemt, het beeld gefixeerd. Dit beeld is echter een negatief, d. w. z. de plaatsen, die op bet origineel verlicht waren, zijn hier donker en omgekeerd. Om hiermede cene positieve afdruk te vervaardigen, legt men het negatief op lichtgevoelig papier. De plaatsen, waar op liet negatief zwart zilver is afgezet, laten geen licht door, dus daar blijft de zilververbinding onontlced, op de plaatsen waar zich weinig of geen zilver bevindt, wordt het licht gedeeltelijk of geheel doorgelaten en wordt de zilververbinding gereduceerd. Deze afdruk is dus weer gelijk aan bet origineel. Men fixeert deze afdruk weer door natriumhyposulfict. waaraan men in den regel eenig goudchloride toevoegt, om de tint van de photo- grafic te verfraaien. Gebruikt men bij de vervaardiging van het positief inplaats van papier, dat met een zilververbinding lichtgevoelig is ge- maakt, papier dat met een platinaverbinding is lichtgevoelig gemaakt, dan krijgt men de zwarte platinotypieën. Behalve de kleurlooze kristallen gebruikt men in de Phor- macie ook nog nitras argenticus fusus, lapis infernalis, ge- smolten zilvernitraat, helsche steen, dat verkregen wordt door zilvernitraat bij ongeveer 2(J0° te smelten en dan in vormen var. metaal of glas te gieten. Wanneer zij geheel bekoeld zijn, neemt men de staafjes eruit en verwijdert de bovensteeinden, die in den regel minder gelijkmatig zijn. Ten einde het samen- kleven dezer staafjes te voorkomen, bewaart men ze dikwijls in lijnzaad, natuurlijk ook van het licht afgesloten. Om de helsche steen minder bros te maken, smelt men er soms wat nitras kalicus bij; een samengesmolten mengsel van 1 deel AgN0₃ en 2 declcn KNO3 is bekend onder den naam lapis infernalis mitigatus. ; c^cA"\'

-ocr page 157-



		14Ö

		GOUD AURUM. Aii = 19(i,2. Dit edele metaal komt voornamelijk in gedegen toestand in kwartslagen voor. Men vindt liet o. a. in Californië, Australië, de Transvaal en in den laatsten tijd in betrekkelijk groote hoeveelheden in Nbord-Amerika (Klondyke). Goud is een rood- geel metaal, in zuiveren toestand week als lood en zeer goed rek- en pletbaar. Het dunne bladgoud, au rum foliatum, werd vroeger wel gebruikt voor het vergulden van pillen. Het meest wordt goud gebruikt voor het vervaardigen van munten en weeldeartikelen. Aan de lucht verandert goud niet, door zuren wordt bet niet aangetast, maar het lost op in koningswater, in chloorwater en in eene oplossing van cyanetum kalicum. Goud is. zooals wij zeiden, een weck metaal en is daarom in onvermengden toestand niet geschikt voor het vervaardigen van weeldeartikelen enz. Men maakt daarom legecringen van goud met koper of zilver, waarvan de waarde natuurlijk grooten- deels afhangt van bet goudgehalte. Tegenwoordig wordt het goudgehalte dikwijls aangegeven door breuken, men zegt bijv. dat de oude hollandscbe dueaten een gehalte hebben van 0,9895, d. w. z. voor dit deel uit zuiver goud bestaan; vroeger word liet gehalte algemeen uitgedrukt in karaten, waarbij goud van 24 karaat het zuivere metaal was. Sprak men dus van 14 karaats goud (d. i. het goud, waaruit de meeste sierraden worden ge- maakt), dan bedoelde men hiermee een alliage van 14 deelen goud met 10 deelen koper of zilver. VERBINDINGEN VAN\' GOLD. Voor ons is van deze verbindingen alleen van belang het door de Pharmacopee vermelde chloretum aurico-natricum et chloretum natricum, een dubbelzout van de formule AuCl₃.NaCl gemengd met chloornatrhun. Men bereidt deze verbinding door goud op te lossen in koningswater, de oplossing tot stroopdikte uit te dampen, daarbij eene oplossing van chloornatrium te voegen en tot droog uit te dampen. Op deze wijze verkrijgt men een oranjekleurig, kristallijn poeder, dat door het licht ontleed wordt en dus van het licht afgesloten moet worden bcrröoer on dk zaaijer, Scheikunde. 10

-ocr page 158-



		14(1 bewaard. In water lost het gemakkelijk op. Door vele organische stoften wordt hot gemakkelijk ontleed onder afscheiding van goud. Kwik, platina, zilver en do meeste onedele metalen scheiden uit de oplossing eveneens goud af. In de receptuur behandele men daarom het goudchloride als hij zilvernitraat is aangegeven. PLATINA. Dit edele metaal, dal voornamelijk in Rusland wordt ge- vonden, dient v.n. voor de vervaardiging van verschillende utensiliën, als uitdampschalen en spatels voor chemisch gebruik. Hot smelt eerst hij oene zeer hooge temperatuur (ongeveer hij 2000°) en wordt noch door zuurstof, noch door de sterkste enkelvoudige zuren aangetast. OSMIl\'M. Van dit clement is voor ons uitsluitend van belang het Osmiumzuur, acidum osmicum, acidum perosmicum, acidum hyperosmicum, OSO4. Hot komt voor in glanzende, doorschijnende, gele, hygroscopisehe naaldjes met een ond rage- lijk prikkelenden reuk. De dampen van osmiumzuur werken zeer sterk prikkelend op de slijmhuid; vooral gevaarlijk is de werking op de slijmhuid der oogen. Verschillende gevallen van storing in het zien zijn hekend, men zij dus uiterst voorzichtig met dit preparaat. In den handel komt osmiumzuur voor in toogesmolton glazen huisjes van 0,0 of 1 gram inhoud. ]\\Ien opent deze het host door er met een vijl oen streek over te maken en dan in eene hoeveelheid water van hekend gewicht het huisje door te breken. Men verkrijgt dan eene oplossing van bekend gehalte, die in stoptlesschen van inactinisch glas moot bewaard worden. Inplaats van dit gevaarlijke preparaat wordt thans soms voorgeschreven het veel minder vluchtige en minder hygros- copisebe kaliumosmaat, osmias kalicus, KoOsO^ 2H₂0, dat in granaatroode kristallen voorkomt, welke gemakkelijk in water oplossen. Ook deze oplossingen moeten tegen den invloed van het licht beschut worden. ^^

-ocr page 159-



		147

		ORGAN1SCHE SCIIEIKUXDE. Zooals wij reeds in de inleiding zagen, verstaan wij tegen- woordig onder organische scheikunde de chemie der koolstof- verbindingen , met uitzondering van het element koolstof en zijne verbindingen met zuurstof en zwavel, die nog tot de anorganische scheikunde worden gerekend. Oorspronkelijk noemde men organische scheikunde de chemie der organen, d. i. dus de scheikunde van de weefsels, waaruit planten en dieren zijn opgebouwd. Men hield toen nog vast aan den regel, dat organische stoffen alleen konden ontstaan onder den invloed van de z.g. levenskracht. Zoo noemde Ber- zclius, een der scheikundigen uit het begin dezer eeuw de organische chemie nog: de scheikunde der plantaardige en dierlijke stoffen, en van die stoffen, welke onder den invloed van de levenskracht zijn ontstaan. In 1828 gelukte het aan Wöhler om ureum, een der stoffen, die uit het dierlijk organisme :>ls eindproduct der stofwisseling worden afgescheiden, geheid uit anorganische stoffen op te houwen, dus geheel zonder den invloed van de levenskracht. Met deze synthese viel dus de oude bepaling der organische scheikunde en daarna is men gekomen op de eenvoudige he- paling: chemie der koolstofverbindingen." Feitelijk zouden we dus de organische verbindingen reeds na het element koolstof moeten behandeld hebben , evenals wij de verbindingen van de andere elementen hebben behandeld. Het aantal organische verbindingen is echter zoo ontzaggelijk groot, veel grooter dan dat der anorganische chemie, dat eene afzonder- lijke bespreking het overzicht gemakkelijker maakt. Samenstelling der organische verbindingen. Het aantal elementen, dat in de organische stoffen voorkomt, is betrekkelijk gering. Behalve koolstof komt in alle organische verbindingen ook waterstof voor en in de\'meeste ook nog zuurstof, zoodat men deze drie elementen tezamen organogenen noemt; bovendien komen nog tamelijk veelvuldig voor stikstof, zwavel, phos- phorus en de halogenen. Om te weten of een of andere stof een organische is, dus of 10*

-ocr page 160-



		14*

		zij koolstof beval. is het in sommige gevallen reeds voldoende de stof op een stukje plntinaplnat te verhitten, men ziet dan eerst verkoling optreden en de afgescheiden koolstof verbrandt, wanneer men verder verhit. Wanneer in de organische stof echter genoeg zuurstof voorkomt om alle koolstof te verbranden of wanneer de organische stof zelf vluchtig is. bemerkt men geen verkoling, dan moet men de koolstof langs een omweg aantoonen. Men verhit daartoe de organische stof niet kopcr- oxyde in een buisje, de koolstof zal zieli dan met de zuurstof van bet oxyde verbinden en kooldioxyde vormen: voert men dit gas in kalkwater, dan ontstaat een troebeling van kool- zure kalk. Evenals bij de anorganische stoffen wordt de samenstelling der organische verbindingen ook aangegeven door formules: deze moeten, om ecnigszins een inzicht te geven in de samen- stelling der stol\' en vooral om aan te geven niet welke soort van stof men beeft te doen. anders zijn samengesteld dan de formules uit de anorganische scheikunde. Vinden wij bijv. voor een organische stof de formule t \'₄1I_s< >^, dan zijn er direct 4 stollen, welke in samenstelling aan deze formule beantwoorden. Welke stof echter van dit viertal wordt bedoeld, blijkt niet uit de formule. Wij zijn daarom genood- zaakt de stoffen te ontleden in de atoomgroepen waaruit zij zijn opgebouwd, en v.n. zijn bet de radicalen, welke wij inde stollen moeten aantoonen en waarvan wij in de formules een voorstelling moeten geven. Onder radicalen vefsta/m, wij groepen van atomen, die in den regel niet isdleerbaar zijn, en die zich gedragen als atomen van elementen. Bij de chemische verande- ringen der lichamen gaan zij meestal onveranderd van de eene stof naar de andere over. Zoo spreekt men van alcoholradicalen, wanneer het radicaal, verbonden met een of meer hydroxyl (OH) groepen, een alcohol vormt. Wij moeten thans trachten een antwoord te geven op de vraag, hoe het komt, dat het aantal organische stoffen zoo bijzonder groot is. In de eerste plaats moeten wij daarvan de reden zoeken in de «piadrivalentie van het element koolstof. Daardoor is het mogelijk, dat 1 atoom (\' tegelijkertijd bindt:

-ocr page 161-



		149

		4 atomen van uni valente elementen: 2 bivalentc elementen; 1 atoom van een bival. elein. en 2 atomen van een nnival. eleni.; 1 ,, ,, .. trival. ., 1 atoom 1 quadrivalent element. In de tweede plaats zijn de atomen dier elementen betrek- keiijk gemakkelijk te vervangen, zoowel door andere atomen als door radicalen. Nog een derde, niet minder voorname reilen is er, die liet groote aantal koolstofverbindingen verklaart, de eigenschap namelijk der koolstofatomen om\' zich met één of meer valenties met elkaar te verbinden. Wanneer twee koolstofatomen zich met één valentie met elkaar verbinden, houdt elk nog drie valenties over om zich met andere elementen te verbinden: verbinden zich drie kool- stofatomen met elkaar, dan houden zij nog 8 valenties over enz. Wij kunnen dit op de volgende wijze voorstellen: I I I I e e e e_ I J,_ _l_ J,_ I I e I Telkens dus, wanneer het aantal C-atomen één grooter wordt, zien wij het aantal valenties met twee toenemen. Behalve deze verbindingen bestaan er nog andere, waarin de koolstofatomen door 2 of drie valenties met elkaar verbonden zijn, b.v.: I i (\' = C en C C I I De verbindingen, waarin de koolstofatomen door 2 of 3 valenties zijn verbonden, hebben de eigenschap om waterstof en halogeenatomen door additie op te nemen, de dubbele of drievoudige binding gaat dan in enkele binding over. Dergelijke verbindingen noemt men onverzadigde, integenstelling met die,

-ocr page 162-



		150

		waarbij «Ie C-atomen door enkele binding vereenigd zijn en waar het opnemen van andere atomen slechte door substitutie kan plaats hebben, deze laatste noemt men verzadigde ver- bindingen. Behalve déze koolstofverbindingen, waarbij men telkens atomen koolstot\' aan de reeks kan toevoegen, zonder dat zij baar karakter verliest, bestaat er nog een andere reeks, waarin de koolstofatomen ringvormig, met afwisselend enkele en dubbele binding zijn gebonden; bet kleinste aantal C-atomen, dat bij deze verbindingen voorkomt, bedraagt <>, de samenstelling kan voorgesteld worden door: I e __.(\' V__ Kik atoom koolstof \|\| houdt dus nog 1 vrije /\' ^\'\\ valentie over. (\' I Wanneer men zou trachten bij deze verbindingen het aantal C-atomen in den ring grooter te maken, zou de verbinding direct uiteenvallen. Deze verbindingen noemt men om die reden: koohtofcerbindingen met een gesloten koolstofketen, de vorige daar- entegen waarbij bet aantal C-atomen willekeurig groot gemaakt kan worden: koolstqfcerbindingen met een open koolstofketen. Onderstellen wij, dat bij de verzadigde koolstofverbindingen de vrije valenties telkens worden ingenomen door atomen waterstof, dan onstaan de verbindingen: (\'lij. (\'₂ll_(i, C₃H₈, C₄H₁₀, CsHja enz. Uit deze formules blijkt, dat ieder volgend lid van de reeks één groep (\'IL> meer bevat dan het vorige lid. Dergelijke reeksen die met CH2 opklimmen, komen in de organische scheikunde veelvuldig voor, men noemt ze homologe reeksen. De scheiding van vluchtige organische stoffen geschiedt dik- wijls door z.g. gefractioncerde destillatie. Wanneer men een mengsel van vloeistoffen heeft. bijv. van aether, spiritus en :

-ocr page 163-



		151

		water en men verwarmt dit, dan zal de meest vluchtige vloeistof (aether) het eerst in damp overgaan , dus uit een geschikt toestel overdestilleeren; wanneer men dan de temperatuur laat stijgen zal de spiritus overdestilleeren, on eindelijk ook het water. Men kan deze bij verschillende temperaturen overdestilleerende ge- deelten (fracties) elk afzonderlijk opvangen en zoo eene scheiding verkrijgen van deze vloeistoffen. In de praktijk is deze scheiding niet zoo volledig, als wij het hier voorstelden, daar ook mengsels van aether en spiritus en naderhand mengsels van spiritus en water overdestilleeren. Een bereidingswijze van organische stollen, die ook dikwijls wordt toegepast o. a. voor de bereiding van kreosoot is de droge destillatie, men verstaat daaronder: de ontleding van niet vluchtige organische stoffen door hitte, buiten toetreding der lucht. Bij deze bewerking ontstaan altijd vier producten n.1. gassen, een waterige vloeistof, teer en koolstof. De waterige vloeistof reageert alcalisch, wanneer de organische stof stikstof bevat, maar zuur. wanneer daarin geen N voorkomt. Ken voorbeeld van rlroge destillatie hebben wij in de bereiding van lichtgas; daarbij worden steenkolen buiten toetreding van lucht injretorten verhit en ontstaan lichtgas, ammoniakwater en steenkolentecr, terwijl cokes in de retorten achterblijft. a. Koolwaterstoffen. Meer dan een der andere elementen heeft koolstof de eigen- schap om waterstof te binden. De storten, welke dan ontstaan dragen den naam van koolwaterstoffen. Deze verbindingen ontstaan slechts zeer moeielijk door directe vereeniging der elementen; voor de bereiding moet men gewoonlijk meer samen- gestelde verbindingen ontleden. Men onderscheidt voornamelijk vier soorten van koolwater- stoffen, naar de binding der koolstofatomen onderling. 1". Moerasgasreeks of koolwaterstoffen der paraffine- reeks, of verzadigde koolwaterstoffen, waarbij de kool- stofatomen der verschillende leden slechts door enkele binding

		zijn vereenigd, bijv.:		id V\\W \'a fWft/w^ ff"

-ocr page 164-

l.->2

H H

I I

ileil ilcil

ii_c__ii ileil

i I

H ileil

I
il

Acthan. Propan.

!?\'. Aethyleenreeks, waarbij twee der koolstofatomen door

dubbele binding zijn vereenigd, bijv.:

II< II II

ll_eii ir eil

I
eil

Pd ^h_c-h

Aethvleen. ! Dü_L Propyleen.

30. Acetyleenreeks, waarin één drievoudige binding of twee
dubbele bindingen tussehen de koolstofatomen voorkomen bijv.:
CH II II

cH 11eh ite11

C 0II

e.4

HeH

Acetyleen. ^L Allyleen. Crotonyleen.

4*\'. Aromatische koolwaterstoffen, waarbij minstens 6 kool-
stofatomen ringvormig met elkaar zijn verbonden, afwisselend
met enkele en dubbele landing, bijv.:
II(\'(\'II

^rA.

HC Il-^C = benzol.

H(\'=(\'11

Wij zullen ons in hoofdzaak bezig houden met de verbindingen
der l^e en 4^e reeks en de daarvan afgeleide verbindingen.

-ocr page 165-



		153

		De verbindingen, welke van de l^e. \'2\' en -\'!^e reeks van kool- waterstoffen worden afgeleid, dragen den naam van VERBINDINGEN MET OPEN KOOLSTOFKETEN, omdat men hierbij gemakkelijk groepen (\'IL kan toevoegen zonder, dat het karakter van de verbinding verloren gaat. VERZADIGDE KOOLWATERSTOFFEN. Deze verbindingen worden ook grenskoolwaterstoll\'en genoemd, in tegenstelling niet de onverzadigde, de laatste kunnen namelijk nog wel atomen of atoomgroepen opnemen, de eerste niet. In de koude worden zij zelfs door zeer sterke oxidatiemiddelen, noch door geconcentreerd salpeterzuur of zwavelzuur aangetast, zij zijn dus weinig verwant (parum aflinis) en heeten daarnaar ook koolwaterstoffen van de paraflinereeks. Tot deze reeks belmoren: Methan <\'H₄ (\'II., ^211 Aethan C₂H₀ 1&rfT₄ 2H Propan (:₃H ^iiV^ 211 Butan C.,i[₁₀ "T^H_S Pentan C.,11^ <\'^1o %&- Hexan C₆H_M C_(iH_IsHr^r2H __ enz. Uit de tweede reeks formules blijkt, dat elke koolwaterstof bestaat uit een zeker aantal groepen (\'IL> Ho. Stellen we dit aantal groepen CHo voor door n, dan wordt de formule (CfL^n Ho of (\'nH_2n »- Deze is de algemeene formule dezer koolwaterstoffen, waaruit men de formules van elke afzonderlijke koolwaterstof kan vinden door voor n een geheel getal te nemen. Wil men bijv. de formule weten van de koolwaterstof met l(i atomen koolstof, dan is dus n = 16 en de formule wordt (\'k;H_> x ui 2 = (\'loHa* De koolwaterstoffen tot C₅H₁₂ zijn gasvormig, die van (\'.->H].> tot t\'iaHjj vloeibaar, de overige zijn vast. Van de vloeibare neemt het kookpunt, van de vaste het smeltpunt toe met het koolstofgehalte. Tn water zijn zij alle onoplosbaar, in alcohol lossen alleen de vloeibare goed opT"

-ocr page 166-



		1Ö4

		Deze koolwaterstoffen verkrijgt men o. a. bij droge destillatie van turf en steenkolen, zoodat men ze ook vindt in lichtgas. In de natuur treft men de verzadigde koolwaterstoffen aan in de Amerikaansche petroleum (in Kaukasische petroleum vindt men voornamelijk aromatische koolwaterstoffen). Waar- schijnlijk is petroleum ontstaan, doordien de resten van traan- houdende visschen aan hooge temperatuur, gepaard met hooge drukking zijn blootgesteld geweest 1). Door gefract ioneerde destillatie krijgt men uit de ruwe petroleum, die op sommige plaatsen uit den aardbodem vloeit, op andere opgepompt moet worden, voornamelijk vier producten. Allereerst vindt men daarin gasvormige koolwaterstoffen, die zoodra zij aan de lucht komen ontwijken, dan krijgt men, destilleerende van 40^DlöO³de vluchtige koolwaterstoffen, die onder de namen petroleum- aether, benzine, naphta of ligroine veelvuldig worden gebruikt als oplosmiddel voor vetten en harsen. Boven 100° tot 30fP destilleert de gewone petroleum over, waaruit dus de vluchtige koolwaterstoffen zijn verwijderd, om het gevaar voor ontploften en ontbranden te verminderen. Wanneer men in een plat schaaltje een laagje petroleum giet ter dikte van ongeveer 1 cM. en men werpt daarin een brandende lucifer, dan moet deze uitgaan, begint de petroleum zelf te branden, dan is zij ge- vaarlijk voor huishoudelijk gebruik. Wat hij 300° nog in den destilleerketel achterblijft, vormt de paraffine en vaseline. Van de genoemde koolwaterstoffen moeten wij nog een enkele nader bespreken n.1.: Methan, (\'H4, moerasgas, mijngas, licht koolwaterstof, dat in Italië, Perzië en Noord-Amerika in groote hoeveelheden uit den bodem stroomt. In groote hoeveelheden treft men het aan in de steenkolenmijnen, waar het, gemengd met lucht, aanleiding geeft tot de zoo gevaarlijke mijnontploffingen. Aethan, C_L>H_(i, vormt een bestanddeel van lichtgas, en komt in opgelosten toestand voor in de ruwe Amerikaansche petroleum. Petroleumaether, aether petrolei, bevat voornamelijk de koolwaterstoffen (^Hjo en (\'ulli-i en heeft, zooals wij later zullen H \'-\' \' -\' 1 >y . \'\'; \', t/W «/ H 1.) (i.: .ifM, 1) Holleman, Orfjaniw\'lic (\'lieniio.

-ocr page 167-



		1.-.-,

		zien. nicU te maken met de stoffen die wij in de organische chemie aethers noemen. Het is een kleurlooze, licht bewegelijke vloeistof, die zeer gemakkelijk ontbrandt. Men zij daarom voor- zichtig met liet óverschonken van deze vloeistof in de nabijheid van gas of lamplicht. Dit laatste geldt evenzeer voor benzine, een mengsel van de koolwaterstoffen CqHh en (\'-H_ir), dat ook uit ruwe petroleumaether wordt verkregen, lieide stoften worden veelvuldig gebruikt als oplosmiddelen voor vetten (vlekken- wateri. Paraffinum liquidum wordt verkregen uit de resten van de petroleum, die l»ij :>(XP nog niet overdestilleeren. Het is een olieachtige, kleurlooze vloeistof s. g. 0,85, bij verwarmen wordt zij niet ontleed en is dus gemakkelijk te steriliseeren. Ook kan men deze vloeistof zeer goed gebruiken om oxyduni hydrar- gyricuni en andere kwikverbindingen mee af te wrijven voor liet gebruik in zalven, zij verdient daarbij de voorkeur boven olie, omdat deze zich met kwikoxyde gemakkelijk verbindt. Vaselinum flavum wordt voornamelijk verkregen uit Amo- rikaansche petroleum (Cheseborough vaseline). De half- vloeibare resten der petroleumdestillatie worden zóó lang verhit, tot zij reukeloos zijn geworden.en vormen dan een woeke, gele, vette massa, die in dunne lagen doorschijnend is en die boven 4-4° vloeibaar wordt. Dit product wordt in de Pharmacie gebruikt voor de bereiding van zalven en vindt verder veelvuldige aanwending voor het invetten van metalen voorwerpen om hen voor oxydatie (roesten) te beschutten. Zij verdient hiervoor de voorkeur boven vetten, daar deze aan de lucht zuur worden en dan vele metalen aantasten, terwijl vaseline door de lacht niet wordt veranderd. Vaselinum album is gezuiverde gele vaseline, zij is bijna kleurloos en half doorschijnend. Daar de Pharmacopee van dit praeparaat als synoniem vaselinum heeft aangegeven moet men de witte en niet de gele vaseline geven*wanneer vaselinum wordt voorgeschreven. Ook deze stof wordt veel gebruikt in zalven o. a. in unguentum oxydi hydrargyrici flavi, dfWHige -~~i\',alf wan~~i\'~~bij du l\'luuuiaiopee hetgolmiik vmn uiscliuu muiniheijft~~. Vaseline (gele en witte) is goed mengbaar met vetten en met ^olièn, niet met spiritus en moeielijk met water en glycerine.

-ocr page 168-



		156

		Wanneer men voel water of glycerine onder vaselinc moet verdeelen gelukt dit meestal, wanneer men eenige druppels oleuni ricini toevoegt. Paraffinum solidum wordt voornamelijk aangetroffen in de Java-petroleum, niet in de Amerikaansche. In Gallicië o. a. vindt men bijna zuivere paralline in den bodem, deze is hekend als ceresinum of ozokeriet en daaruit wordt de paraffinum solidum verkregen. Het is een vaste, witte, reukelooze, rijn kristallijne stof, die bij 7ö°80° smelt. Zij is onoplosbaar in water en spiritus, oplosbaar in aethcr, cjiloroform en vette oliën en vooral in petroleumaether. Ook deze stof gebruikt men veel in zalven, zij moet daarvoor echter altijd worden gesmolten. Van ile onverzadigde koolwaterstoffen bespreken wij alleen: Acetyleen, (\'2H9. een kleurloos gas met onaangenainen reuk. .Men bereidt het gas tegenwoordig in \'t groot door calcium- carbunr te ontleden met water. Calciumcarbuur is eene verbinding van koolstof met calcium, die wordt verkregen door koolstof\' met ealciumoxyde bij zeer hooge temperatuur (in den electrischen oven) te verhitten, daarbij ontstaat de verbinding C/\'a. Brengt men deze in aan- raking met water, dan heeft de volgende ontleding plaats: (\'at\'., 211/) = (\'n(OH), (\'₂H₂. Acetyleen brandt met een sterk lichtgevende vlam en wordt daarom wel in plaats van gas ot\' electricitcit tot verlichting gebruikt. Men kan daarbij echter geen koperen gasbuizen ge- bruiken, anders zou acetyleenkoper ontstaan, dat zeer gemak- kelijk ontploft. Een ander gevaar hij het gebruik van acetyleen is, dat het met lucht een gasmengsel vormt, dat, wanneer het met een vlam in aanraking komt, nog veel heviger ontploft dan een mengsel van lichtgas met lucht. Onder den naam vasogenum of vaseünum oxygenatum brengt men een dikke, zwak alkalische vloeistof in den handel, die heet te bestaan uit geoxydeerde vaseline. Met water vormt het eene emulsie. Behalve vasogenum purum komen nog in den handel vasogenen waarin geneesmiddelen als creoline,

-ocr page 169-



		157

		ichthyol, jodium, jodoform, kreosotum enz. zijn opgelost, welke nionJ.iln joodvasogeon, jodoformvasogecn enz. noemt. [YNjiiineer men de onverzadigde kool waterstof ten, die ook in betrekkelijk kleine hoeveelheden in ruwe petroleum voorkomen met zwavel kookt, ontstaan zwavelhoudende producten, die onder den naam thiolum in den handel komen. Thiol is een reukelooze, bruinzwarte, dikke vloeistof, thiolum liquidum, of een bruinzwart poeder, thiolum siccum, dat goed oplost in water, maar uit de oplossing door anorganische zuren weer wordt afgescheidene 7 [Jhiolum wordl fn de geneeskunde wel gebruikt in plaats vaTTJjfchthyolum of sulfo-ichthyolas ammonicus, eene zeer onaangenaam riekende vloeistof, welke wordt verkregen bij de droge destillatie van bepaalde gesteenten welke de overblijfselen bevatten van voorwereldlijke visschen en zeedieren: men vindt ze bij Seefeld in Tirol. Ichtyol is een donkerbruine, heldere, stroopdikke onaango- naam riekende vloeistof, oplosbaar in water, in glycerine en in een mengsel van aetber en alcohol. Mehandelt men de hoogere koolwaterstoffen met rookend zwavelzuur bij SCP, dan ontstaat, na zuivering, eene bruine, taaie, toeraehtige massa, die oplosbaar is in water en onder den tumenolum bekend is. _^ HAMKIEKXDEBIVATEN DEK VKHZADIODK KOOLWATERSTOFFEN. cdu Wanneer wij op methari chloor laten inwerken, kunnen wij ons voorstellen, dat daarbij achtereenvolgens 1, 2, M en 4 atomen II worden vervangen door chloor: CH4 CU = HC1 CH3CI, monochloormethan; (\'1I₄ 2C1₂ = 211(1 CH₂CL>, dichloormethan; iliLdr §CJa = :^J.HC1 (\'H(\'!,.", trichloorinethan; (\'1I₄ 4(\'1₂ = 4HC1 (\'(%, tetrachloormethan (tetrachloorkoolstof). Van deze vier verbindingen zijn voor ons van belang: trichloor- methan, chloroform. De bereiding van dit belangrijke genees- middel geschiedt uitsluitend in fabrieken door destillatie van alcohol met ehloorkalk. Zeer zuiveren chloroform verkrijgt men

-ocr page 170-



		ook door destillatie van chloral niet hydras kalicus. Chloroform is een kleurlooze, heldere vloeistof, s. g. 1,490, kookpunt (il°<>2\'\', met een eigenaardigen, zoetachtigen reuk. liij langere inademing veroorzaakt hij bewusteloosheid, hierop berust het gebruik in de chirurgie. In water lost chloroform weinig op; de waterige oplossing wordt onder den naam aqua chloroformi soms gebruikt. Men hereidt haar door 1 deel chloroform en 24\'.l deelen water ge- ruimen tijd niet elkaar te schudden, daarna volkomen te laten bezinken en ten slotte de bovenstaande vloeistof belder af te gieten. \'In sterken spiritus, in aethcr en in vette en aetherisebe oliën is chloroform goed oplosbaar. Vele harsen en alcaloïden (niet de zouten der alcaloïden) zijn in chloroform oplosbaar. In de receptuur denke men er aan, dat chloroform, om de vluch- tigheid, niet niet warme vloeistoffen in aanraking mag komen en niet met andere stoffen in den mortier mag worden ver- mengd. Blootgesteld aan licht en lucht wordt chloroform gemakkelijk ontleed; gedeeltelijk kan men deze ontleding voorkomen door 1 °/₀ alcohol toe te voegen en hem te bewaren in tlcsschen van inactinisch glas. Onder de namen traumaticinum en solutio gutta-percha chloroformosa gebruikt men eene oplossing van 2 deelen ge- zuiverd gutta-percha, dat tot kleine stukjes is gebracht en tusschen filtreerpapier gedroogd, in 18 deelen chloroform , waar- aan men, om het water, dat aan het gutta-percha kleeft, geheel weg te nemen vóór het oplossen nog 8 deelen sulfas natricus cxsiccatus toevoegt, en daarna filtreert. Strijkt men deze vloeistof uit op de huid, dan laat zij na het verdampen van den chloro- forni een dun vliesje achter, evenals collodium. Verschillende geneesmiddelen, o. a. cbrvsarobine, kunnen gemakkelijk niet traumaticine gemengd worden, andere, waaronder tinctura jodii, vormen daarmede eene vaste massa. Tetrachloormethah, tetrachloorkoolstof, C\'(\'l₄, wordt tegen- woordig dikwijls inplaats van benzine gebruikt als oplosmiddel voor vetten. Het voordeel boven benzine is, dat het niet brandbaar is. Wanneer in OH4 de atomen waterstof worden vervangen door

-ocr page 171-



		159

		atomen broom, dan ontstaan eveneens 4 broomderivaten, waar- van voor ons alleen van belang is het tribroommethan, bro- moform, (\'HBr₃, een kleurlooze, naar chloroform riekende vloeistof, kookpunt 1öl°, ojjiloslmar_in alcohol en aether en bij krachtig schudden of mengen in den mortier ook oplosbaar in olie. Deze olie kan dan, zonder dat de bromoform uitzakt, met water en gom worden geëmulgeerd. Van de vier joodderivaten, die uit methan door vervanging van waterstof door jodium ontstaan, bespreken wij alleen het trijoodmethan, jodoform, C\'HJ₃, dat voorkomt in kleine glanzende kristallen, die vetachtig op het gevoel zijn of ook als kristallijn poeder (jodoformum farinosum). De reuk is aromatisch, doordringend, min of meer naar saffraan. In water, zuren en alkaliën en in glycerine is jodoform niet oplosbaar. In óO deelen kouden, "7n 10 doelen warmen spiritus en in \'T> doelen aether is jodoform oplosbaar, deze oplossingen worden aan het licht spoedig ontleed; ditzelfde geschiedt met de op- lossingen van jodoform in chloroform en in vette en aetherische oliën. Bij de gewone temperatuur lost 2"/o jodoform op in oleuin olivarum, bij 100° ongeveer 20 o ₀- Onder den naam jodoformcollodium <>f collodium cum jodoformo gebruikt men oene versch bereide oplossing van 1 doel jodoform in 14 doelon collodium clasticum. Op velerlei wijzen heeft men getracht den voor velen onaan- genamen reuk van jodoform te bedekken. Bergamotolie, sas- safrasolio on talrijke andere aetherische oliën zijn hiervoor aanbevolen. Beter dan met deze gaat hot met tonkaboonen. Voor z.g. jodoformum faba toncae desodoratum geldt het volgende voorschrift (van Mosetig). Twee gehalveerde toncaboonen brengt men met 100 gram jodoform in een wijd- mondsch fiescb van 1">0 gram, sluit dezo luchtdicht en laat 4 dagen staan: de jodoform riekt dan naar weichselhout. Eenvou- diger is het volgende voorschrift voor jodoformum desodo- ratum: men mengt 197 deelen jodoform met 1 deel phenol en 2 deelen pepermuntolie. Ook met lijn koffiepoeder kan men jodoform nagenoeg reukeloos maken. Vervangt men in aetban, C^Hg, één atoom H door Cl, dan ontstaat monochloracthan, (\'olb/\'l, dat onder de namen JMÜtW

-ocr page 172-



		Kilt

		frchlooraethyl, jMÉHP, in de geneeskunde wordt ge- bruikt. lïij de gewone temperatuur is liet gasvormig, het kan echter gemakkelijk gecondenseerd worden en is dan een kleur- looze, licht bewegelijke vloeistof, die meest in toegesmolten buizen in den handel komt. Men breekt de punt van het capillairhuisje, waarin deze huizen eindigen, ai\', en door de warmte van de hand verdampt dan het chlooraethyl en stroomt als gas uit de opening. Daar het gas zeer gemakkelijk brandbaar is. drage men zorg. de huizen niet in de nabijheid van vuur te openen. Wanneer men in aethan één atoom II vervangt door Br, dan ontstaat monobroomaethan, (\'.dl.-Jir, dat alsarthoi\' bi\'imatua, broomaethyl, in de geneeskunde wordt aangewend. Het is een kleurlooze. vluchtige, aangenaam riekende vloeistof, die bij inademing verdooving veroorzaakt. Door het licht wordt het _ zeer gemakkelijk ontleed onder bruinkleuring. f _JJ- .U.COIlol.KN. Met dezen naam duidt men in de organische scheikunde een groep van lichamen aan. die van de koolwaterstoffen kunnen worden afgeleid, door daarin een of meer atomen waterstof te vervangen door hydroxj lgroepen. Alcoholen zijn dus de h ydroxylderivaten der koolwaterstoffen. Naar het aantal hydroxvlgroepcn onderscheidt men de alcoholen in één-, twec-, drie- of meeratomige, l>ijv.: CH3OH, methylalcohol, is éénatomig; (\'oH^fOH)^, aethyleenglycol, tweeatomig; (\',jH-,(()H),j, glycerine, drieatomig; <\'jlf_(i(()ll)j, ervthriet, vieratomig; (\',jlI_s(OII).-,, querciet, vijfatomig; _- C(jII,s(()H)(i, manniet, zesatomig. ^Wanneer men van de formules der alcoholen de groepen OH afneemt, blijven groepen over, die men alcoliolradicalen noemt; wanneer deze zich kunnen verhinden met 1 groep OH zijn zij univalent, niet 2 groepen OH bivalent enzTT De namen der éénatomige alcoholen~wordên afgeleid van die der koolwaterstoffen,

-ocr page 173-



		161

		de alcohol afgeleid van metlian wordt genoemd methylalcohol, aethan aethylalcohol, r* propan propylalcohol enz. i). /_De eenatomige alcoholen kunnen worden afgeleid van de verzadigde koolwaterstoffen, door daarin 1 atoom waterstof te vervangen door een hydroxylgroep; de algemeene formule dezer verbindingen zal dus zijn CnH_2n iOH (zie pag. 153), waarin n door elk geheel getal kan worden vervangen. Voor ons zijn van belang *\\l* "-----""^ ~~ MethyTatcohol,* CH₃OH, afgeleid van den koolwaterstof CH₄. Methylalcohol wordt verkregen bij de droge destillatie van hout, daarbij ontstaat naast andere producten de zoogenaamde houtazijn, waarin voor ongeveer 10/₀ methylalcohol voorkomt. Door destillatie bij lage temperatuur kan hieruit de methyl- alcohol worden afgescheiden. Men verkrijgt hem dan als een kleurlooze, licht bewegelijke vloeistof, die bij (iCS C. kookt en gemakkelijk brandt met een blauwe vlam. De onzuivere methyl- alcohol, n.1. dat gedeelte van den houtazijn, dat beneden 100° overdestilleert, wordt gebruikt voor het methyleeren of dena- / turecren van aethylalcohol. Aethylalcohol, ("\'2H5OH, wordt afgeleid van de koolwaterstof aethan, C₂H_fi. De tegenwoordige grondstoffen voor de bereiding van dezen alcohol zijn voornamelijk zetmeelboudende stoffen, als granen en aardappelen. Vóór het zetmeel hieruit in alcohol kan worden omgezet, moet het eerst worden omgezet in suiker- soorten, die voor gisting vatbaar zijn. Deze omzetting ge- schiedt door een aftreksel van mout, d. i. gekiemde gerst. Dit aftreksel bevat een ferment, diastase genaamd, dat de omzetting van zetmeel in voor gisting vatbare suikersoorten veroorzaakt. Bij de suikerhoudende vloeistof voegt men nu gist (saccharomyces eereviaae), een uit kleine cellen bestaande stof, die alleen door zijne tegenwoordigheid den suiker omzet in alcohol en kooldioxyde, zonder daarbij zelf chemisch veranderd

		¹) Volgens eene nieuwere nomenclatuur vormt men de namen «Ier alco- liolen uit die der koolwaterstoffen door den uitgang nl te plaatsen achter den naam der koolwaterstoffen, zoo vormt men van methan: methanol, aethan: aethanol enz. schröder en de zaai.ier , Scheikunde. 11

-ocr page 174-



		162

		te worden. Men verkrijgt dan een vloeistof, die naast hoogstens 140/0 alcohol .nog glycerine, barnsteenzuur en andere alcoholen bevat, welke verontreinigingen tezamen onder den naam foeseb\' olie bekend zijn. Door gefractioneerde destillatie verkrijgt men hieruit een alcohol van 900/₀, die nog niet zuiver is. Deze onzuivere; spiritus wordt opnieuw gedestilleerd en daarbij ver- krijgt men een alcohol van ongeveer 960/q. Watervrijen alcohol kan men door gefractioneerde destillatie niet bereiden, steeds gaan kleine hoeveelheden water mede over. Voor de bereiding van watervrijen alcohol, alcohol absolutus, voegt men bij stukken ongebluschte kalk, zooveel spiritus van 96O/o, dat de kalk nog boven den spiritus uitsteekt en laat dit mengsel dan eenige dagen staan. Het water van den spiritus bluscht dan de kalk en wordt zelf chemisch gebonden, destilleert men nu, dan verkrijgt men alcohol absolutus. Om na te gaan of nog water in spiritus voorkomt, voegt men er wat sulfas cuprieus exsiccatus bij, dit zal, wanneer er nog water aanwezig is, onder opname van kristal water, blauw worden. Absolute alcohol is een kleurloozc, gemakkelijk brandbare vloeistof, die kookt bij 78° en een s. gew. heeft van 0,7941 bij 15°. Bij de verbranding ontstaan CO2 en H₂0. Bij het vermengen met water ontstaat volumevermindering (contractie) en temperatuursverhooging. Mengt men 52 volumina alcohol met 48 volumina water dan verkrijgt men 96,2 volumina mengsel. ^ In de pharmacie gebruikt men v.n. alcohol van 98)0/₀ z.g. spiritus fortior en alcohol van 70o/₀ z.g. spiritus dilutus. De sterkte van spiritus wordt aangegeven in volume percenten, waarbij men dus aangeeft hoeveel volumina absolute alcohol voorkomen in 100 volumina spiritus. Bij andore vloeistoffen, o. a. zoutzuur, ammonia, zwavelvuur, wordt de sterkte aangegeven in gewichtspercenten. In groote hoeveelheden gebruikt men alcohol in de apotheek als oplosmiddel en extractiemiddel bij do bereiding van tinc- turen, spiritueuse oplossing van jodium en kamfer, voor spiritus aromatieus, spiritus nitri dulcis en talrijke andere praeparaten. Daar men gewoonlijk sterkeren spiritus (van 96 0/₀) inslaat, moet deze voor het bereiden van verschillende praeparaten worden verdund. Bij het verdunnen van spiritus maakt men

-ocr page 175-



		163 gebruik van tabel -¥iII van de Pharmacopee, aanwijzend de verhouding tusschen het s. gew. en het gehalte aan aleoliol in spiritus van 1">°. Wij zullen deze spiritusverdunning door een voorbeeld toelichten. Stel, wij moeten 1 kilo spiritus dilutus be- reiden en hebben spiritus van 9(1 o/₀. Het soortelijk gewicht van spiritus van 700/₀ is 0,88⁽.)7 (afgerond 0,89), dus het volume van 1 KG. van dien spiritus 1000 : 0,89 CC =r 1124 CC. Deze 1 levatten ^7c- X 70 CC ahsoluten aleoliol = 78(3,S CC. Deze hoeveelheid absolute alcohol is aanwezig in ,,\'- X 100 C(\'r= 820 CC spiritus van 960/₀. Het s. g. van dezen spiritus is 0,8120, dus het gewicht van 820 CC zal bedragen 820X0,812 6()Ö,84 gram. Ter bereiding van 1 kilo spiritus van 70% hebhen we dus noodig fi(>5,.S4 gram spiritus van H5 °/o en 334,16 gram aqua destillata. Verreweg de grootste hoeveelheid alcohol wordt gebruikt voor de bereiding van alcoholische dranken. : .vïal?.. Van de koolwaterstof propan, (\'sllg, wordt afgeleid propyl- alcohol, C3H7OH; van butan, (\'4II10, wordt afgeleid, butyl- alcohol, C4H9OH; van pentan, C5H12, wordt afgeleid amyl- alcohol, (\'jIIijOH, enz. De tweeatomige alcoholen dragen den algemeen en naam van glycolen, zij zijn voor ons niet van belang. Van de drieatomige alcoholen is voor ons van belang de glycerine, C_;.H,-,(()H)_;., welke in chemisch opzicht afgeleid kan worden van propan, C₃H₈, door daarin 3 atomen H door hydroxylgroepen te vervangen. In de natuur komt glycerine niet in vrijen toestand voor, in gebonden toestand vindt men haar in groote hoeveelheden in de meeste onzer vetten en vette oliën, gebonden aan vetzuren tot z.g. samengestelde aethers (zie later). Glycerine werd in 1799 ontdekt door Scheele bij de bereiding van loodpleister, als een zoetsmakende vloeistof, en werd door hem oliezoet genoemd; van dezen naam is het oude synoniem principiuïn dulce oleorum Scheelii af- komstig. 11*

-ocr page 176-



		164

		Do bereiding van glycerine geschiedt uitsluitend uit plant- aardige en dierlijke vetten, die door middel van kalk, over- verhitten stoom of zwavelzuur worden ontleed. Gebruikt men voor de bereiding ruw arseenhoudend zwavelzuur, dan is ook de glycerine arseenhoudend. Glycerine is een heldere, kleurlooze, stroopachtige vloeistof, s. g. ongeveer 1,25, zij kookt hij 290°, maar verdampt reeds in merkbare hoeveelheid heneden 100°. Watervrije glycerine ontvlamt hij 150° en verbrandt met een blauwe, weinig licht- gevende vlam. Is de luchttoevoer hij de verbranding onvoldoende, dan ontstaat het zeer onaangenaam riekende acroleïne. Glycerine is in elke verhouding mengbaar met water en met spiritus, maar onoplosbaar in acther en chloroform en moeielijk mengbaar met "vetten en oliën. Sommige stoffen als borax, tannine, soda, aluin enz. lossen in glycerine, vooral onder zachte verwarming, gemakkelijk op. Door X deelen amylum solani en 92 deelen glycerine te mengen en even op te koken verkrijgt men glycerinum cum amylo, unguentum glycerini. Vermengt men 10 deelen tragacanthpoeder met 90 deelen glycerine en laat het mengsel 24 uur bij de gewone temperatuur staan, dan ontstaat eene geleiachtige massa, die onder den naam glycerinum cum tragacantha wordt gebruikt. Als conservatieniiddel laat de Pharnracopee aan sommige extracten, (extractum calumba, liquiritiae, physostig- matis, en secalis cornuti) 5 °/o glycerine toevoegen.! Tot de zesatomige alcoholen behoort o. a. het manniet, mannasuiker, dat voor ongeveer 50°/o in manna voorkomt. Manniet komt in fijne, witte kristallen voor, die gemakkelijkin water oplossen. liet smaakt zoet en wordt o. a. soms gebruikt als constituens voor saccharine tabletten. Van de verbindingen, die chemisch van de alcoholen zijn af te leiden, noemen wij: Sulfonalum, dat voorkomt in kleurlooze kristallen, die aan de lucht niet veranderen. Het lost op in 500 deelen koud, 15 deelen kokend water, in 65 deelen kouden en in 2 deelen kokenden spiritus. Men gebruikt het gewoonlijk als poeders.

-ocr page 177-



		165

		Hot moet dan, wegens de onoplosbaarheid zeer fijn gewreven worden. Trionalum komt voor in kleurlooze, glanzende kristallen, die in 320 deelen koud water oplosbaar zijn, heter in kokend water en tamelijk gemakkelijk in alcohol en aether. Het moet, als sulfonal, voor poeders zeer fijn gewreven worden. Tetronalum vormt eveneens glanzende, kleurlooze kristallen, die in 450 deelen koud water oplossen, heter in kokend water en in alcohol en aether. Het wordt in de receptuur behandeld als sulfonal. AETHERS. Met dezen naam duidt men eene groep van organische stoffen aan, welke van de eenatomige alcoholen kan worden afgeleid, door daarin het "waterstofatoom van de hydroxylgroep te ver- vangén door een alcoholradicaal. Vervangt men bijv. in C\'HjOH \'het laatste H atoom door "het radicaal CH3, dan verkrijgt men CH3OCH3, methylaether, vervangt men op deze wijze in (\'2H5OH dit waterstofatoom door het radicaal (\'2H5, dan ontstaat (\'2H-,0(\'2H-,, aethylaether. Deze aethers, die dus 2 gelijke alcoholradicalen bevatten, noemt men enkelvoudige. Zijn de alcoholradicalen ongelijk, bijv. wanneer men in CH3OH hot waterstofatoom van de hydroxylgroep vervangt door C₂H₅, waarbij dus CH3OC2H5, methylaetliylaether ontstaat, dan spreekt men van gemengde aethers. Van deze reeks van verbindingen is voor ons alleen van he-f langde aethylaether, aether, aethersulfuricus, CUhiOCVHs, dit is, zooals de formule aanduidt, eene verbinding van 2 groepen C2H5 mot 1 atoom zuurstof, door deze samenstelling is men aan het synoniem oxydum aothylicum gekomen. De bereiding van aether geschiedt door destillatie van een mengsel van spiritus van 96 O/o en zwavelzuur. De vorming van aether heeft dan plaats naar do volgende vergelijkingen:^ /TCH₅OH H₂S0₄ - C2H5HSO4 H₂Ö, / ^:MC(^ aethylzwavelzuur, C₂H₅HS0₄ CH5OH = C2H5OCII5 H₂S(XT) ^1 Uit deze vergelijkingen blijkt dus, dat het zwavelzuur bij de

-ocr page 178-



		166

		bereiding teruggcAvonnen wordt, maar dat dit zuur door het water, dat wordt afgesplitst, verdund wordt. Het zwavelzuur dient hier dus feitelijk als wateronttrekkende stof. De verkregen aether moet nog gezuiverd worden. Aether is een kleurlooze, licht be- wegelijke vloeistof niet een doordringenden reuk en hrandenden smaak. Zuivere aether kookt hij :>ö° C. en verdampt reeds snel bij de gewone temperatuur onder sterke afkoeling. Aetherdanip en de vloeistof zelve zijn gemakkelijk brandbaar, een mengsel van aetherdanip en lucht explodeert, wanneer het met een brandend voorwerp in aanraking komt. Met het over- schenken van aether zij men dus bij kunstlicht zeer voorzichtig. In alcohol en chloroform is aether in elke verhouding op- losbaar, in 10 deelen water lost 1 deel aether op. Verschillende stoffen worden door aether gemakkelijk opgelost, o. a. jodium, broom, sublimaat en ferrichloride, verder talrijke organische stoffen als harsen, vetten, vette oliën en vele alcaloïden. Behalve de aether, die aan de eischen van zuiverheid der Pharmacopee voldoet, gebruikt men tegenwoordig ook een zuiverder aether, de z.g. aether pro narcosi. Ken mengsel van gelijke gewichtsdeelen aether en spiritus fortior wordt ge- bruikt onder den naam aether cum spiritu, liquor anodynus Hoffmanni. ALDEHVDEX. Wanneer men de eenatomige alcoholen oxydeert, ontstaat eerst een reeks van lichamen, die men aldehyden noemt, wordt de oxydatié verder voortgezet dan ontstaan de organische zuren: a. C₂H_riOH O = (TLjCOH H₂0, acetaldehyde. b. CH_;iCOIl O = CIL.COOH, azijnzuur. Bij de eerste oxydatié zijn dus door één atoom zuurstof twee atomen waterstof aan één molecule alcohol onttrokken, en van deze reactie is de naam aldehyde (samengetrokken uit alcohol dchydroyenahit) afgeleid. Voor de formules der aldehyden is karakteristiek, dat deze alle een groep COH bevatten. Van deze reeks organische verbindingen zijn voor ons van

-ocr page 179-



		167

		belang: Formaldehyde, 1ICOH, dat verkregen wordt door oxydatie van methylalcohol. Het is een gas, dat in water ge- makkelijk oplost. De waterige oplossing is onder de namen formol en formaline bekend en bevat 400_/0 van het gas. Men zij ook niet deze vloeistof voorzichtig, daar zij zeer prikkelend werkt op de slijmvliezen van neus en oogen en de huid aantast. Door voorzichtige oxydatie van aethylalcohol ontstaat acetab dehyde, CH-COH, een kleurlooze, licht bewegelijke vloeistof, die in elke verhouding mengbaar is met water, alcohol en aether. Onder bepaalde omstandigheden verbinden 3 moleculen acetaldehyde zich met elkaar onder vorming van z.g. paralde- hyde, een kleurlooze vloeistof, die in 10 deelen koud water oplosbaar is, bij verwarming lost het minder goed op. Vervangt men in acetaldehyde de ?> atomen waterstof van de groep CH3 door chlooratomen, dan ontstaat chloral, CCI3COH, eene kleurlooze, bewegelijke, prikkelend riekende vloeistof, welke wordt bereidt uit alcohol en chloor. Brengt men deze vloeistof in aanraking met water, dan ontstaan kristallen van hydras chlorali. Deze kristallen zijn droog, maar worden bij het be- waren aan het licht, en vooral bij vorbooging van temperatuur, ontleed in chloral en water, de vaste stof wordt dan onder verlies van water weer vloeibaar. Bewaart men chloralhydraat in kalkstopflesschen, dan wordt er eveneens water aan ont- trokken en het wordt A\'loeibaar. De kristallen zijn oplosbaar in minder dan een gelijk gewicht water, aether en spiritus. Door verwarming wordt de oplossing ontleed, men losse dus chlorah hydraat steeds op in koude vloeistoffen. pEnke Ie nieuwere geneesmiddelen, die in chemisch verband staan met chloral zijn de volgende: Chloralformamid, formamidas chlorali, dat voorkomt in kleur- en reukelooze kristallen, die oplosbaar zijn in water, beter in alcohol, aether en glycerine. Door verwarming, bijv. bij het oplossen in warm water, wordt de stof ontleed. Als maximaaldoscs worden aangegeven 4 en 8 gram. Chloralamid een kristallijn poeder, moeiehjk\'oplosbaar in water, gemakkelijk in alcohol en aether. Door anorganische zuren wordt het ontleed. Als maximaaldoses worden aange- geven 3 en 6 gram.

-ocr page 180-



		168

		Chloralose vormt kleine kristallen, die slecht oplossen in koud water, beter in warm water en in alcohol. Worden in acetaklehyde de 3 atomen II van de groep CH₃vervangen door hroom dan ontstaat bromal, dat zich met water verbindt tot bromalhydraat, hydras bromali, dat voorkomt in kleurlooze kristallen, die oplosbaar zijn in water. \| Door destillatie van alcohol met een mengsel van chloor- natrium, liruinsteen en zwavelzuur liet de Ed. II onze Phar- macopee een praeparaat bereiden, dat door de werking van _r. \' het chloor op den alcohol ook chloral bevat en dat bekend is onder de namen aether muriaticus alcoholicus, spiritus salis du leis. Het is een kleurlooze vloeistof met een aange- namen, aetherachtigen reuk, mengbaar met water. Het versch bereide praoperaat geeft echter met water een melkachtige troebeling. 7"~Eene verbinding, die in samenstelling niet chloralhydraat /overeenkomt, is hydras butylchlorali of hydras crotonchlorali, een kristallijne stof\', die moeielijk oplost in koud water, maar in kokend water zonder ontleding oplosbaar is. Wanneer men in acetaklehyde de waterstof van de groep COH vervangt door het radicaal CHj, ontstaat CH₃COCH₃, een vloeistof, die onder den naam aceton in de geneeskunde nu en dan wordt gebruikt. Aceton is mengbaar met water, alcohol en aether en is gemakkelijk brandbaar."? \\ ORGANISCHE ZUREN. De leden van deze belangrijke reeks van organische verbin- dingen kan men afleiden van de koolwaterstoffen, door daarin 1 of meer atomen waterstof te vervangen door univalente groepen COOH of C Het radicaal COOH draagt den ^X(>H. naam van carboxyl. De basiciteit der organische zuren hangt af van het aantal carboxylgroepen. Een organisch zuur.is n.1. zooveel basisch, als het carboxylgroepen bevat. De zouten van deze zuren worden gevormd door de waterstof van de groepen

-ocr page 181-



		16!)

		carboxyl te vervangen door metalen, de waterstof van de andere radicalen, waaruit deze zuren bestaan, wordt niet door metalen vervangen. De formule van azijnzuur bijv. is: CH3COOH, azijnzure kali: CH3COOK, azijnzuur lood: (CH₃COO)₂Pb, fwïjnsteenzuur: C₂H₄0₂(COOH)₂, ,, wijnsteenznre kali: C₂H4O₂(C00K).>. kalk: C₂H₄O~₂(C00)₂Cin Het eerste lid van de reeks der eenbasische organische zuren is mierenzuur, HCOOH, bet daaropvolgende: azijnzuur, CH^COOH, dan volgen propionzuur, C2H5COOH, boterzuur, C3H7COOH, enz. Uit deze formulus blijkt, dat ook de leden dezer reeks met de groep CH₂ opklimmen. l)it is dus een bomologe reeks, waarvan de termen HCOOH, CH3COOH, C2H5COOH enz., dus alle 0, 1, 2 of meermalen de groep CH₂en 1 atoom II, verbonden met de carboxylgroep, bevatten, de algemeene fornnüe wordt dan C_nll_2n iCOOH. Om de formule van mierenzuur te vinden stelt men n = 0, dan wordt de formule: HCOOH, voor de volgende leden der reeks is n 1, 2, 3, enzTJ ,^\\ ,.\'/.\'\'. - °^^Wi ^Xj-\' \' . De eenbasische organische_zurcn, welke wij eerst zullen be- spreken, komen in gebonden toestand vooral voor in de meeste onzer vetten, daarnaar wordt de geheele reeks van zuren ook wel vetzuurreeks genoemd. In vrijen toestand vindt men ze weinig in de natuur. De eerste leden dezer reeks zijn vloeistoffen, die, welke 10 en meer atomen koolstof bevatten, zijn vast. De oplosbaarheid dezer zuren in water en alcohol neemt af met het stijgen van het koolstofgehalte. Acidum formicicum, mierenzuur, HCOOH, komt in vrijen toestand voor in mieren (Formica rufa), in brandnetels (Urtica urens en U. dioica), in terpentijn, in honig en in talrijke andere plantaardige en dierlijke producten. Het zuivere zuur is een kleurlooze vloeistof, welke op de huid gebracht blaren trekt. Met water en alcohol is het in alle verhoudingen mengbaar. In de pharmacie gebruikt men onder den naam acidum_formicicum een zuur, dat 25 o/₀ HCOOH bevat; dit zuur dient voornamelijk

-ocr page 182-



		170

		voor de bereiding van spiritus formicarum, een mengsel van 4 deelen mierenzuur van 250/₀ met 2G deelen water en 7<> deelen spiritus fortior. Vroeger werd dit praeparaat bereid door mieren met water en spiritus te macereeren en daarna te destilleeren. Acidum aceticum, azijnzuur, CH₃COOH, is een oxydatie- product van aethylalcohol: C₂H₅OH 0₂ = CH3COOH 11,0. Vooral onzuivere alcohol, bier of wijn, gaat gemakkelijk in azijnzuur over. Laat men bier of wijn eenigen tijd aan de lucht staan, dan verliezen zij hun aangenamen smaak en worden zuur. Voor de bereiding van azijn, d. i. verdund azijnzuur, ging men vroeger algemeen uit van wijn of bier en stelde dit in een eikenhouten vat aan de lucht bloot. Door bepaalde bacteriën {Mijcoderma acctï) wordt de zuurstof der lucht op de alcoholische vloeistof overgedragen en deze oxydeert tot azijn- zuur. De aldus verkregen zure vloeistoffen bestempelt men met den naam wijnazijn, acetum vini. Daar de bereiding van azijn dus een oxydatieproces is, ligt het voor de hand, dat men in plaats van wijn zuiveren spiritus heeft genomen. Daar echter wijnen met een hoog alcoholgehalte (n.1. meer dan 10 0/q) niet gemakkelijk gisten, verdunt men voor de azijnbereiding ook den spiritus zoover, tot hij ongeveer 10 0/₀ alcohol bevat. Laat men dezen spiritus, evenals wijn, eenvoudig aan de lucht staan, dan gaat het proces uiterst *. langzaam. Om de oxydatie te bespoedigen handelt men thans,, als volgt: in een kuip brengt men op eenigen afstand van den\' bodem een doorboorden valschen bodem en legt daarop spaan-. ders van beukenhout, die met azijn gedrenkt zijn. Hierop druppelt men nu alcohol van hoogstens 10 0/0, die door het grootere oppervlak van de spaanders gemakkelijker met zuurstof in aanraking komt en dus sneller geoxydcerd wordt. Onder den valschen bodem wordt nu de geoxydeerde spiritus verzameld en het proces ter volledige oxydatie nog 2 a 3 maal herhaald. Deze methode van azijnbereiding is bekend als de snelazijn- methodc. De verkregen azijn is bijna kleurloos en wordt kunstmatig gekleurd. De op een der beschreven wijzen verkregen azijn is voor het gebruik in de pharmacie te verdund. Het sterkere azijnzuur,

-ocr page 183-

/.. \' \' ,

171

dat wij daar gebruiken, wordt verkregen uit de waterige vloei-
stof. die ontstaat bij droge destillatie van hout en waaruit,
zooals wij zagen, ook methylalcohol wordt bereid. Bij de
waterige vloeistof voegt men kalk, waardoor dan azijnzure kalk
ontstaat, die van de vloeistof geseheiden en niet zoutzuur ont-
leed wordt, waarbij calciumchloride en azijnzuur ontstaan:
(CH₃COO)2Ca 2HC1 = CaCl₂ 2CPI₃CO()H.

Het azijnzuur wordt dan afgcdestilleerd.

Voor de bereiding van watervrij azijnzuur gaat men gewoonlijk
uit van natriumacetaat, dat door verwarming van het kristal-
water is beroofd en ontleedt dit met geconcentreerd zwavelzuur.
Het watervrije zuur is beneden lü\' C. een kristallijne massa,
bekend onder de namen ijsazijn, acidum aceticum glaciale.
Mengt men dit zuur met water, dan heeft verwarming en
volumevcrmindering plaats. Het azijnzuur van de Pharmacopee
is zoover verdund, dat het .\'iOo/₀ (\'H_;i(\'OOII bevat. Het is eene
heldere, kleurlooze, zuur reageerende en prikkelend riekeiide
vloeistof van een s. g. 1,041.

Een mengsel van "20 deelen van dit zuur met 80 doelen water
is bekend als acidum aceticum dilutum, acetum, verdund
azijnzuur, azijn. Dit zuur wordt o. a. gebruikt voor de bs-
, reiding van acetum digitalis en acetum scillae. De verbin-
\'idingen van azijnzuur met metalen, dus de azijnzure zouten of
acetaten zijn alle in water oplosbaar. Men bereidt deze gewoonlijk
door de oxydelï^of hydroxyden der metalen met het zuur in
aanraking te brengen. Voor de bereiding van kalium* en
natriumacetaat gaat men uit van de carbonaten dezer metalen.

Eenige belangrijke acetaten zijn de volgende:

Acetas kalicus, CH3COOK, eenbladerig, glanzend of korrelig,
hygroscopisch poeder, dat zeer gemakkelijk oplost in water.

Acetas natricus, CH₃COOXa 3H₂0, komt voor in kris-
tallen, dié in ilroge lucht verweeren en in 1 deel water van de
gewone temperatuur gemakkelijk oplossen.

Acetas ammonicus, CH3COONH4, wordt v.n. in oplossing
gebruikt als solutio acetatis ammonici, veelal naar den ont-
dekker Minderer, spiritus Mindereri genoemd. Men bereidt
deze oplossing door azijnzuur met ammonia te neutraliseeren,
en daarna op te koken. Bij dit koken vervluchtigt een deel

-ocr page 184-



		172

		van de ammonia, daarom voegt men naderhand weer zooveel ammonia toe, tot de vloeistof zwak zuur reageert en verdunt haar dan met zooveel water tot zij 1") o/q ammoniumacetaat bevat. Acetas plumbicus, (CH₃COO)₂Pb 3H₂0, wordt voor- namelijk verkregen door loodoxyde op te lossen in azijnzuur en het loodacetaat te laten uitkristalliseeren. Dit zout komt voor in doorschijnende of eenigszins verweerde kristallen, die naar azijnzuur rieken en in 2,ó deel water oplossen. Voor het oplossen van dit zout neemt men bij voorkeur door voorafgaand koken van (\'0_L> bevrijd aqua destillata, daar door het kool- dioxyde onoplosbaar loodcarbonaat gevormd zou worden. Lost men het zout op in aqua communis, dan ontstaat al naar de verontreinigingen van dit water een neerslag van loodcarbonaat, loodchloride of lood sulfaat. Brengt men loodacetaat in aanraking met loodoxyde, dan ontstaan gemakkelijk basische zouten , één van deze verbindingen wordt in oplossing in de pharmacie gebruikt als solutio acetatis plumbici basici. Men bereidt deze oplossing door 80 deelen acetas plumbicus met 10 deelen oxydum plumbicum semivi- treum en ö deelen water te verwarmen onder voortdurend om voeren , tot het mengsel wit of bijna wit geworden is, daarbij heeft de volgende werking plaats: 2[(CH₃COO)₂Pb 8H₂0] Pl)() = [2((:H_aC()())₂Pb]I^Jbü iiH₂0. Het gevormde basisch loodacetaat wordt dan met 9ö deelen water geschud en na bezinking gefllteerd. Eén deel van deze oplossing met 20 deelen gedestilleerd water verdund, geeft het aqua plumbi of aqua Goulardi. Acetas zincicus, (CH₃COO)₂Zn 2H₂(), vormt gemakkelijk oplosbare kristallen, de oplossing reageert zuur. Acetas ferricus, (CH₃COO)₆Fe2, wordt v.n. in oplossing als tinctura acetatis ferrici aetherea gebruikt. Men bereidt deze tinctuur door eerst ferrihydroxyde te praecipiteeren uit solutio chloreti ferrici door ammonia en het neerslag op te lossen in azijnzuur, met water te verdunnen en bij deze oplossing spiritus fortior en aether aceticus te voegen. Acetas aluminicus, (CH_;JCOO)₆A1₂, wordt niet gebruikt in de pharmacie, wel echter do oplossing van het basisch alumi-

-ocr page 185-



		ro

		niumacetaat als antiseptieum onder den naam liquor Burowi. Eén der vele voorschriften is voor deze vloeistof het volgende: bij eene oplossing van 1 deel kaliumaluminiumsulfaat in 50 deelen water voegt men "> deelen oplossing van basisch loodacetaat, verdund met 44 deelen water. Bij het vermengen ontstaat een neerslag van loodsulfaat, dat volgens sommigen icel, volgens anderen niet afgefiltrecrd moet worden. Behalve het zuivere azijnzuur gebruikt men in de pharmacie ook soms nog de ruwe houtazijn acetum pyrolignosum cru- dum, welke bij de droge destillata van hout is ontstaan en als een bruine naar teer en azijnzuur riekende vloeistof voorkomt. Wordt deze vloeistof gedestilleerd, dan verkrijgt men een weinig of geen teer bevattend product, dat als acetum pyrolignosum rectificatum wordt gebruikt. Van de volgende leden der vetzuurreeks zijn propionzuur en boterzuur voor ons niet van belang. Wel ia dit het geval met het daaropvolgende lid het acidum valerianicum, ( \'jILjCOOH 4- H₂0, valeriaanzuur, dat o. a. voorkomt in radix valerianae en daaruit door destillatie wordt verkregen. Het is een heldere, olieachtige, kleurlooze vloeistof met een eigenaardigen reuk naar rottende kaas. YarT dit zuur worden de volgende zouten geneeskundig aangewend: valerianas bismuthicus, een wit, naar valeriaanzuur riekend poeder, dat onoplosbaar is in water en valerianas zincicus, dat voorkomt in glanzende, kleurlooze plaatjes, die naar valeriaanzuur rieken en moeielijk oplosbaar zijn in water en in sterken spiritus. Van de hoogere leden dezer reeks noemen wij nog: Laurinezuur, dat, gebonden aan glycerine, voorkomt in oleum lauri; myristinezuur, dat in vrijen toestand voorkomt in muskaatnooten; palmitinezuur en stearinezuur, welke met oliezuur (dat tot een andere reeks van organische zuren be- hoort) in alle dierlijke en plantaardige vetten, gebonden aan glycerine, voorkomen. Een mengsel van palmitinezuur en stearine- zuur dient voor de bereiding der stearinekaarsen. Zeepen. In de scheikunde verstaan wij hieronder gewoonlijk een mengsel van de alkalizouten van stearinezuur, palmitine-

-ocr page 186-



		174

		zuur en oliezuur. Zeepen ontstaan in\'t algemeen, wanneer men hydras kalicus of hydras natrious laat inwerken op vetten, «lat zijn mengsels van de drie genoemde zuren gebonden aan glycerine. Bij deze reactie wordt glycerine vrijgemaakt. De zeepen, die met hydras kalicus worden bereid, de zoogenaamde kaliz_ee_pen, zijn week, die, welke met hydras natricus worden bereid, de natronzecpen, zijn vast. In de Pharmacopee wordt de bereiding van twee zeepen genoemd n.1. die van sapo kalinus en van sapo medicatus. _§a_po kalinus [wordt bereid door <>"> deelen olijfolie op een waterbad te verwarmen met eene oplossing van hydras kalicus lö =. 100, tot het mengsel in eene homogene, zeepachtige massa is overgegaan. De verzeeping wordt veel bespoedigd door toevoeging van ongeveer 8 deelen spiritus fortior. De verkregen zeep wordt in 100 deelen water opgelost en weer tot het oor- spronkelijk gewicht uitgedampt. De afgescheiden glycerine blijft dus onder deze zeep gemengd. Sapo kalinus is een geelachtig witte, bijna renkelooze zeep, die in water en in spiritus goed oplosbaar is. Eene oplossing van deze zeep in een mengsel van spiritus lavandulae, spiritus fortior en water wordt onder den naam spiritus saponatus gebruikTTJ *\'l~iX* r"- Ook onze gewone groene zeep, sapo viridis, is eenkalizeep, die uit verschillende soorten van olie, als lijnolie en raapolie met kaliloog wordt gemaakt en door vermenging met een weinig indigo groen wordt gekleurd. Sapo medicatustyordt bereid door olijfolie, ook liefst onder toevoeging van wat spiritus fortior, met eene 2(to/₀ oplossing van hydras natricus te verzeepen. Zoodra de olie geheel ver- zeept is, lost men het mengsel op in water, voegt daarbij eene geconcentreerde oplossing van chloornatrium in water en kookt de vloeistof. De zeep, die in zoutoplossing onoplosbaar is, scheidt zich af; deze bewerking draagt den naam van uitzoutea. Na afkoeling verzamelt men de zeep en perst haar uit. De perskoek verdeelt men daarna weer, mengt er een weinig water door en perst weer sterk uit, ten einde op deze wijze de resten glycerine en natriumchloride te verwijderen. Na droging wrijft men de zeep tot poeder. Dit poeder is wit en reageert zwak alkalisch, het is oplosbaar in spiritus. Eene oplossing van sapo medicatus

-ocr page 187-



		175

		en kamfer in .spiritus, waaraan spiritus rosmarini en ammonia zijn toegevoegd, wordt gebruikt onder den naam van] jsajao^ aromaticus. Zeepen Hebben een groot emulgeerend vermogen, daarop berust ook de reinigende werking. Brengt men n.1. een vet in aanraking met eene alkalisch reageerende vloeistof, dan wordt een deel van het vet verzeept en de rest door de gevormde zeep geëmulgeerd, op deze wijze worden dan ook de vetaehtige verontreinigingen van de huid en van de kleeren door zeep weggenomen. Het hiervoor benoodigde alkali wordt door de zeep zelve geleverd; want, wanneer men zeep in aanraking brengt met water, wordt zij gedeeltelijk ontleed in vrij alkali en vrij vetzuur. Het alkali neemt de verontreinigingen door verzeeping en emulsievorming weg, terwijl het vetzuur met onontleede zeep een onoplosbare, sterk opsehuimende stof vormt. Zeepen ontstaan door scheikundige ontleding van een vet door een alkali, eene bepaalde hoeveelheid van dit laatste zal dus eene aequivalente hoeveelheid vet kunnen ontleden en daarmede zeep vormen. Neemt men eene grootere hoeveelheid vet, dan zal een deel van dit laatste onverzeept achterblijven en met de zeep een homogene emulsie vormen. Een dergelijk mengsel van zeep en vet wordt onder den naam^sapo superadipatus, overvette Ut4 -\' grondzeep, gebruikt. De zeep, die onder dezen naam in het xA* supplement op de Pharmacopee wordt beschreven, bevat onge- veer 40/₀ onverzeept vet en bestaat verder uit een mengsel van kali- en natronzeep. Met verschillende geneesmiddelen, als sublimaat, ichthyol, naphtol, enz. gemengd, verkrijgt men de geneeskrachtige zeepen, sapones medicinales. Schudt men olijfolie met ammonia, dan ontstaat vermoedelijk een weinig ammoniakzeep, die de overige olie emulgeert en dus aanleiding geeft tot de vorming van een homogeen mengsel van beide vloeistoffen. Een dergelijk mengsel van 80 deelen ~~olijf~~o~~lic~~ en 20 deelen ammonia wordt onder den naam linimentum ammoniae geneeskundig aangewend. Wanneer men vetten verzeept met loodoxyde en water, inplaats van met kali- of natronloog, ontstaat em pi ast rum oxydi plumbici, loodpleister, [dat dus een loodzout w- van

-ocr page 188-



		176

		de bovengenoemde zuren. Ter bereiding van dezen pleister worden gelijke deelen loodglid, olijfolie, reuzel en water onder aanhoudend roeren gekookt, en het daarbij verdampende water vervangen, tot het mengsel wit is geworden en na afkoeling niet meer aan de vingers blijft kleven. Het loodoxyde is dan geheel omgezet in een mengsel van palmitinezuurlood, stearine- zuurlood en oliezuurlood onder vrijwording van glyeerine. Door herhaald uitkneden met water wordt de glycerine uit de massa verwijderd. Loodpleistcr vormt een witte, taaie massa, die langzamerhand geelachtig en hard wordt. I Eene reeks van zuren, welke met do behandelde in nauw chemisch verband staat, is de melkzuurreeks. Vervangt men n.1. in de vetzuren één waterstofatoom door een hydroxylgroep, dan verkrijgt men de zuren der melkzuurreeks of de z.g. oxy- zuren, aldus genoemd, omdat zij één atoom zuurstof meer bevatten dan de vetzuren. Van deze zuren bespreken wij alleen het acidum lacticum, /OH melkzuur, C2H4 dat afgeleid kan worden van pro- \\COOH, pionzuur, C9H0COOH, door daarin 1 atoom H van de groep C₂H₅ door OH te vervangen; het heet naar deze afleiding ook oxypropionzuur. Melkzuur komt voor in zure melk en is een splitsingsproduct van de melksuiker, welke bij het gistingsproces wordt ontleed. In volkomen watervrijen en zuiveren toestand is melkzuur ge- kristalliseerd, in de pharmacie gebruikt men echter dit zuivere zuur niet, maar een waterhoudend. Dit waterbevattende zuur is een kleurlooze, stroopachtige vloeistof, s. g. 1,211,22 hetgeen overeenkomt met een gehalte van 75 °/o watervrij zuur. Melkzuur is in elke verhouding meng- baar mèTTwater, sterken spiritus en aether. Van de melkzure zouten zijn van pharmaceutisch belang: Lactas magnesicus,* dat voorkomt in kleine kristallen, welke oplossen in 28 deelen koud en in 8 deelen kokend water. Lactas zincicus, dat oplost in 00 deelen koud en in u\' deelen

-ocr page 189-



		177

		kokend water. Het zinklactaat vormt gemakkelijk goedgevormde kristallen met 3 molec. kristalwater. Lactas ferrosus komt in de apotheek voor als groengele kristalkorsten of poeder daarvan. Het lost op in 40 deelen koud en in 12 deelen kokend water tot eene groengele, eenigszins troebele vloeistof. In spiritus fortior is het onoplosbaar. De oplossing in water wordt bij staan aan de lucht spoedig bruin, door vorming van ferrizout. . i ««< ^: - \' Lactas bismuthicus is een wit poeder, onoplosbaar in water

		en spiritus.		*


		TWEEBA8I8CHE ZUREN.

		Deze zuren bevatten, zooals wij reeds opmerkten, twee car- boxylgroepen, waarvan de waterstof door metalen kan worden vervangen. Van deze reeks zijn voor ons van belang: COOH Acidum oxalicum, \| 2HoO, zuringzuur, dat,gebonden COOH aan metalen tot zouten, zeer verbreid is in het plantenrijk. Het zuur kristalliseert in kleurlooze zuilen, die bij de gewone temperatuur aan de lucht niet veranderen, maar bij 1(K)° hun kristalwater geheel verliezen en tot poeder uiteenvallen. In 10 deelen water en in 2,5 deelen spiritus fortior lost dit zuur bij de gewone temperatuur op. Het zuur is, evenals de zouten, een vergift. Voegt men eene oplossing van een kalkzout bij eene oxaalzuuroplossing, dan ontstaat direct, of bij sterke ver- dunning na eenigen tijd, een fijn kristallijn neerslag van cal- ciumoxalaat. Van de oxalaten bespreken wij alleen het zure kalizout: Oxaias kalicus acidus, sal acetosellae, bioxalas kahcus, dat onder den naam van zuringzout veelvuldig wordt aange- wend om roestvlekken te verwijderen. De verbinding van ijzer- oxyde met kaliumoxalaat lost n.1. gemakkelijk op in water. Men denke bij liet afleveren van dit zout er aan, dat het een sterk werkend vergift is! - Acidum succinicum, f^ID/OOOH^, barnsteenzuur, ont- staat bij verhitting van barnsteen als een kristallijn sublimaat. Het zuur komt voor in grijsgele, prismatische kristallen, die \'.DE R en DE zaaijer, Scheikunde. 12

-ocr page 190-



		178

		naar barsteenolie rieken. Zij zijn goed oplosbaar in warm water en in sterken spiritus, moeielijk in actber en in terpentijnolie. Men gebruikt dit zuur o. a. bij de bereiding van solutio succinatis ammonici pyroanimalis (zie bij Ammonia). Acidum malicum, 6óH,(tOifXCOOII)^, appeIzuur,JTsTilijkens de formule af te leidon van barsteenzuur door in de groep C2H4 één atoom H door bydroxyl te vervangenj Het zuur zelf is voor ons niet van belang, wel ecbter de beide ijzerzouten, ferro- en ferrimalaat, welke voorkomen in tinctura ferri cydoniata. Deze vloeistof bereidt men, door sap van versche kweeën 14 dagen met ijzerpoeder te digereeren; daarbij wordt door bet appelzuur, dat in bet sap voorkomt, ferromalaat gevormd; de vloeistof wordt gecolcerd en tot een bepaalde hoeveelbeid uitgedampt, door de temperatuursverbooging en de toetreding van lucht heeft hier tevens vorming plaats van ferrimalaat. Is deze vloeistof op het door de Pbarmacopee aangegeven ijzergehalte gebra/ht, dan aromatiseert men haar met kaneelspiritus. Deze tinctuur is eene heldere, zwartbruine vloeistof, die naar kaneel riekten ijzerachtig smaakt. Op analoge wijze wordt uit het sap van versche zure appelen tinctura ferri pomata bereid; dampt men deze vloeistof uit tot de consistentie van een dik extract, dan verkrijgt men het extractum ferri pomatum. 1 In chemisch nauw verband tot de behandelde zuren staat het acidum agaricinicum, agaricinum, dat voorkomt in P0I1/- porus officinalis. Het is een wit, kristallijn, harsachtig, nagenoeg reukeloos poeder, onoplosbaar in/koud water; in heet water zwelt het op. Het is een vergift, waarvan de maximaaldoses volgens het Supplement bedragen 1U0 en 800 milligram. Acidum tartaricum, -62Hg(O~~H)2(OO~~QH)T-, wijnsteenzuur, komt in het plantenrijk zeer verbreid voor, voornamelijk vindt men bet in vruchten. Men bereidt het zuur gewoonlijk uit den wijnsteen, zuur kaliumtartraat, dat zich bij de nagisting van druivensap in de vaten afzet. Het zuur komt voor in kleurlooze, reukelooze, doorschijnende kristallen, die zeer zuur smaken. Het is oplosbaar in 0,8 deelen water en in 2,5 deelen spiritus fortior. Dit zuur is een bestanddeel van pulvis aërophorus, bruis- poeder, een mengsel van 30 deelen bicarbonas natricus, 27

-ocr page 191-



		179

		deelen acidum tartaricum en 43 deelen suiker, die elk afzon- derlijk Itij eene zachte warmte zijn gedroogd en daarna met elkaar gemengd. Het natriumhydrocarbonaat droge men, om verlies aan CO2 te voorkomen, bij niet hooger temperatuur dan 0O³. Brengt men bruispoeder in aanraking met water, dan ont- staat eene ruime ontwikkeling van kooldioxyde en een oplossing van nat riumtart raat: 2NaHC0₃ C₂H₂(OH)₂(COOH)₂ = C₂H2(OH)₂(COONa)2 2CO2 2H₂0. Van de zouten van wijnsteenzuur bespreken wij: Tartras kalicus acidus, tartarus depuratus, cremor tar- tari, wijnsteen, X\'OüK \\COOH, een wit, kristallijn, zuursmakend poeder, dat in ongeveer 200 deelen koud en in 15 deelen kokend water oplost. In alkalisch,j,.. reageerende vloeistoffen is het onder vorming van neutrale tartraten gemakkelijk oplosbaar. Verhit men het zout, dan ontstaat kaliumcarbonaat, dat naar deze bereidingswijze den naam Sal tart ar i heeft verkregen. Zuur kaliumtartraat komt voor in species laxantes en dient voor de bereiding van verschillende andere tartraten o. a. Il XOOK voor: tartras\'/kalicus,* (\'₂Ho(()H>2^/ , dat men verkrijgt ], \\COOK door tartras kalicus acidus in aanraking te brengen met kalium- carbonaat, het zout ontstaat dan onder ontwikkeling van kool- dioxyde. Daar het zout ontstaan is uit de vereeniging van tartarus niet sal tartari, draagt het in de oudere nomen- clatuur den naam tartarus tartarisatus, naar deze beide bestanddeelei^. Het neutrale kaliumtartraat vormt gemakkelijk oplosbare kristallen; voegt men bij de oplossing een zuur, dan wordt het zure tartraat weder afgescheiden. Door zuur kaliumtartraat te neutraliseeren met carbonas na- tricus ontstaat tartras kalico-natricus, dat naar deze vorming ook bekend is als tartarus natronatus; het zout vormt door- schijnende, kleurlooze kristallen, die oplosbaar zijn in 1,7 deelen 12*

-ocr page 192-



		ISO

		water, beter in warm water. Voegt men bij de waterige oplossing van dit zout een zuur, dan wordt zuur kaliumtartraat afgescheiden. Het kaliunmatriumtartraat komt voor in infusum sennae compositum. Behandelt men eene warme oplossing van zuur kaliumtartraat met stibiumoxydo, dan ontstaat tartras kalico-stibicus, naar de bereiding ook tartarus stibiatus en naar de braak verwek- kende werking tartarus emeticus geheetcn. Het komt voor als een zwaar, wit, reukeloos poeder, dat oplost in ló declen koud on in 2 doelen warm water en onoplosbaar is in spiritus. Eene oplossing van dit zout (2 = öOO) in wijn wordt onder den naam vinum stibiatum aangewend. Wanneer men 2 doelen borax mengt met 5 deelen zuur kaliumtartraat, het mengsel onder zachte verwarming oplost in lö deelen water en daarna tot droogwordens uitdampt, ver- krijgt men tartarus boraxatus, dat voorkomt als een wit, zeer hygroscopisch poeder, dat in water gemakkelijk oplost. Bij het oplossen is het altijd raadzaam het zout bij het water te voegen en niet omgekeerd. Brengt men n.1. het zout eerst in de rlesch, dan trekt bet een weinig vocht aan en vormt eene slechts zeer langzaam oplossende taaie massa. Door het zout dadelijk met veel water in aanraking te brengen, ontstaat spoedig eene eerst troebele oplossing, die bij \'t bewaren weldra helder wordt. _ Door ijzerpoeder en zuur kaliumtartraat te mengen en het mengsel herhaald mét water te mengen en tot droog uit te dampen, verkrijgt men tartarus ferratus; eene oplossing van 10 deelen van dit zout in 50 deelen water en vermengd met 50 deelen wijn is vinum tartratis kalici ferrati. Wat de nomenclatuur der tartraten betreft, zij hier nog op- gemerkt, dat uit het voorgaande voldoende blijkt, dat alleen die tartraten het synoniem tartarus kunnen hebben, welke door de vereeniging van tartras kalicus acidus met een andere verbinding zijn ontstaan. Van de driebasische organische zuren bespreken wij alleen hetacidum citricum, citroenzuur, ~~%H4(OH)((~~iQQH)_g H₂() dat in verschillende vruchten wordt gevonden, maar in groote

-ocr page 193-



		1S1

		hoeveelheid vooral in de vruchten van Citrua medica, C. timonum en C. bergamia. Men bereidt het voornamelijk uit het sap van citroenen, die ongeschikt zijn om verzonden te kunnen worden. Het zuur komt dan in den handel als kleur- en reukelooze kristallen, die zeer zuur smaken en in ongeveer 0,(i deel water en in 1 deel spiritus oplossen. Het zuur komt o. a. voor in de potio Riveri der Pharmaeopee, /waar het met het daarin aan- wezige natriumcarbonaat ontwikkeling geeft van kooldioxyde en vorming van natriumcitraat: :5Xa₂C()_;j 2[C₃H₄(OH)((\'()üH).. H₂0] = 2C₃H4(OH)(COONa)₃ 3C0₂ öHgO^ Van de zouten van het citroenzuur, de citrafén, wordt het magnesiumzout gebruikt in citras magnesicus effesvescens, welk mengsel wordt bereid dooi\' eerst citroenzuur niet weinig water te wrijven en daaronder te mengen magnesiumearbonaat; hierbij ontstaat niagnesiumcitraat, terwijl kooldioxyde vrij wordt. Dit mengsel wordt, nadat het eene vaste massa geworden is, fijngewreven, gedroogd en daarna vermengd met bicarbonas na- tricus, acidum citricum en saccharum, die elk afzonderlijk zijn fijngewreven en bij lage temperatuur gedroogd. Dit droge mengsel wordt met alcohol absolutus bevochtigd en daarna door een gaatjeszift (A3) gewreven, waaixloor men een grofkorrelig poeder verkrijgt, dat bij ten hoogste 40° wordt gedroogd. Brengt men dit mengsel met water in aanraking, dan lost het reeds ge- vormde magnesiumcitraat op, terwijl het natriunibicarbonaat en het citroenzuur ontwikkeling geven van kooldioxyde. Citras ferricus bereidt men door eerst uit solutio chloreti ferrici met ammonia hydras ferricus te praecipiteeren, dit neer- slag door afwasschen te zuiveren en daarna op te lossen in eene citroenzuur-solutie. Deze oplossing wordt uitgedampt en de zeer geconcentreerde vloeistof uitgestreken op glazen of porceleinen platen en daarna bij eene zachte warmte gedroogd. Als het zout droog is, laat het als granaatroode schubben van de platen los. In water lossen zij langzaam maar volledig op. Voegt men bij de geconcentreerde oplossing van citras ferricus nog citras chinini, dan zal deze daarin onder verwarming oplossen en men ver- krijgt na het uitstrijken op platen en drogen doorschijnende roode schubben van citras ferricus et citras chinini, die ook

-ocr page 194-



		182

		langzaam maar volledig in water oplossen. Wordt bij de ge- concentreerdc oplossing van citras ferricus ammonia gevoegd en de vloeistof op de beschreven wijze behandeld, dan verkrijgt men citras ammonico-ferricus, een dubbel-verbinding, die voorkomt in hruinroodgele schubben, zeer hygroscopisch is en in water goed oplost. De bereiding van dit laatste zout leert ons tevens, dat de metalen in verbinding niet organische zuren zich anders gedragen dan in verbinding met anorganische. Voegt. men tocli ammonia bij eenc oplossing van een anorganisch ferri-, zout, dan ontstaat ontleding en een neerslag van hydras ferricus, < terwijl hier. bij een organisch ferrizout een dubbel-verbinding\'\' \\ ontstaat, die oplosbaar is. Voor de bereiding van pyrophosphas ferricus cum citrate ammonico wordt eerst uit eene oplossing van chloretum ferri- cum door middel van pyrophosphas natricus ferripyrophosphaat neergeslagen, dit neerslag verzameld, afgewasschen en daarna opgelost in eene oplossing van citras ammonicus, welke men verkrijgt door citroenzuur met ammonia te neutraliseeren. Ver- volgens bereidt men van het mengsel eene geconcentreerde oplossing en strijkt die uit op glasplaten, waarop men haar bij ten hoogste 50° laat drogen. Men verkrijgt tic verbinding dan als geelgroene, doorschijnende plaatjes, die in 2 deelen water oplossen. Dit zout is het werkzame bestanddeel van de staalkoekjes, trochisci ferrati.

		SAMENGESTELDE AKTHERS. Wij zagen in de anorganische scheikunde, dat, wanneer men een zuur in aanraking brengt met eene base, de vervangbare waterstof van het zuur geheel of gedeeltelijk wordt vervangen door het metaal van de base. Brengt men alcoholen in aan- raking met zuren, dan kan, onder bepaalde omstandigheden, de waterstof van de zuren vervangen worden door de alcohol- radicalen. De verbindingen, die hierbij ontstaan noemt men samengestelde aethers of esters. Wordt de waterstof van het zuur slechts gedeeltelijk vervangen, bijv.:

-ocr page 195-



		183

		C₂H₅OH H0SO4 = ² N3O4 HoO, IK dan spreekt men van zure esters of aetherzuren, wordt daaren- tegen alle waterstof vervangen, bijv.: 2C₂H₅OH H₂S0₄ = ^5S>S0₄ 2H₉Q, C₂HjT dan noemt men de verbinding een ester. Tot deze groep bebooren er vele, die van pbarmaceutiscb belang zijn. Als algemeen kenmerk van alle licbamen dezer groep geldt, dat zij door koken met oplossingen van bydras kalicus of bydras natrieus worden ontleed in den alcohol en het kali- of natronzout van het zuur. Dit proces beet verzeepen. Voegt men bij spiritus fortior langzamerhand en onder af- koeling een gelijk gewicht zwavelzuur, dan ontstaat zuur aethylsulfaat of aethylzwavelzuur: G₂H-,OH H₂SC)₄ = " ^SN>S()₄ II₂0, terwijl een deel van het zuur en een deel van den spiritus ongebonden blijven. Dit mengsel is bekend onder de namen sulfas aethylicus acidus cum spiritu en Elixir acidum Hal- leri. Het is een kleurlooze of bijna kleurlooze vloeistof, die sterk zuur reageert. Voegt men bij de bereiding de bestand- deelen te snel bij elkaar, dan ontstaat een hevige ontwikkeling van warmte en vervluchtigt veel alcohol. Wanneer men een mengsel van spiritus fortior en acidum nitricum destilleert, verkrijgt men de samengestelde aether van het salpeterigzuur. Het salpeterzuur werkt n.1. eerst oxydeerend op een deel van den alcohol en wordt daarbij zelf tot HN0₂, dat met den niet geoxydeerden alcohol (\'₂H₅N0₂, aethylnitriet, vormt. Daar bij de destillatie ook onveranderde alcohol o ver- gaat, geeft men dit mengsel den naam nitris aethylicus cum spiritu, terwijl het om de aangename reuk ook spiritus nitri dulcis wordt genoemd, ter onderscheiding van spiritus nitri acidus, waarmede salpeterzuur wordt aangeduid. Nitris aethy- licus cum spiritu is eene heldere, zeer lichtgele, aangenaam riekende vloeistof, die volkomen vluchtig is en slechts zeer

-ocr page 196-



		184

		zwak zuur mag reageeren. Door schudden met magnesiumoxyde kan de zure reactie worden weggenomen. Met amylalcohol vormt salpeterigzuur liet amylnitriet, nitris amylicus, eene lichtgele, neutrale vloeistof met een reuk naar vruchten. Bij het inademen veroorzaakt dit preparaat sterke congestie. Druppelt men glycerine in een afgekoeld mengsel van sal- peterzuur en zwavelzuur, dan ontstaat de salpeterzure ester van glycerine, (\';;H5(XO;.))3, die bekend is onder den naam nitroglycerine. Eene oplossing hiervan in spiritus (1 = 100) wordt onder den naam solutio nitroglycerini in de gcnees- kunde aangewend. Verdunt men deze oplossing met water, dan scheidt de nitroglycerine, die in water en glycerine onoplosbaar is. zich als olieachtige druppels af. Laat men een druppel van deze olieachtige vloeistof door filtreerpapier opzuigen, en slaat daarop met een hamer dan ontstaat eene ontplolling. < )ok in olie is nitroglycerine oplosbaar. \|\'j £. Zuivere nitroglycerine ontploft zeer gemakkelijk; ten einde het gevaar voor ontplolling, bij transport, enz. te verminderen, mengt men het met infusoriënaarde. Dit mengsel is bekend als dynamiet en bevat ongeveer 7">°/₀ nitroglycerine. De ester, die gevormd wordt door in azijnzuur het vervangbare Il-atoom te vervangen door aethyl, CVID,, is, bekend als acetas aethylicus, een zeer vluchtige, gemakkelijk brandbare, heldere, kleurlooze, aangenaam riekende vloeistof, oplosbaar in l(i doelen water, gemakkelijk in aether en in spiritus. Het vormt een bestanddeel van tinctura acetatis ferriei aetherea. Van de verbindingen van vetzuren met univalente alcohol- radicalen bespreken wij nog: Cetaceum, spermaceti, walschot, dat verkregen wordt uit den kop van den potvisch, Ph/seter rnacroaphalus, waar het zich in onderhuidsche holten bevindt als eene lichtgele vloeistof, die na afgetapt te zijn zich scheidt in twee lagen, eene olieachtige en eene vaste, het cetaceum. Cetaceum vormt eene witte, glanzende massa, die bijna doorschijnend is en op het gevoel eenigszins vetachtig. liet smeltpunt ligt tusschen 45° en 50\\ Men gebruikt deze stof in zalven, o. a. in unguentum leniens, voor de bereiding waarvan zij steeds moet worden gesmolten.

-ocr page 197-



		185

		Cera flava, geel was, wordt als een gele massa verkregen uit de lionigraten. Geel was is in de koude korrelig en dof op de breuk, door warmte smelt het bij 63°<>4° (\'. tot een heldere, gele vloeistof. In chloroform is geel was onder zachte verwarming oplosbaar. Geel was is een bestanddeel van talrijke zalven en pleisters. Wanneer men geel was met water smelt onder toevoeging van aluin en daarna de bekoelde massa een geruimen tijd aan het zonlicht blootstelt. wordt het ontkleurd en verkrijgt men cera alba, wit was. --, Van de verbindingen van de vetzuren met het trivalente alcoholradicaal van glycerine de z.g. glyceriden, zijn voor ons v.n. van belang de vetten en vette oliën. Zooals wij bij het bespreken der zeepen reeds zagen, bestaan de vetten in hoofdzaak uit de samengestelde aethers van palmitinezuur, stearinezuur en olieznur. waaraan men de namen tripal- mi t i n e, tristearine en trio 1 eïne heeft gegeven, omdat telkens \'! moleculen van het zuur met 1 molecule glycerine deze vetten vormen. De consistentie van de vetten hangt in hoofdzaak af van de verhouding waarin deze bestanddeelen er in voorkomen. Het smeltpunt van tristearine is Jl.5" C., van tripalmitine (il a <52³ (\'., terwijl trioleïne eerst bij (>° C. vast wordt en dus bij de gewone temperatuur eene vloeistof is. Hen vet zal dus des te steviger consistentie hebben, naarmate het meer tristearine bevat. Behandelt men de vetten en vette oliën met KOH of XaOH, dan ontstaan zeepen en wordt glycerine vrij. Brengt men de vetten in vloeibaren toestand op papier, dan laten zij een blijvende vetvlek achter, wat, zooals we naderhand zullen zien, bij aetherische oliën niet het geval is. Laat men de vetten eenigen tijd in aanraking met lucht of zuurstof, dan worden zij ontleed, beginnen onaangenaam te rieken en reageeren zuur, zij worden, gelijk men dat gewoonlijk noemt, rans. Sluit men de lucht volkomen af, dan geschiedt eene dergelijke verandering niet. Van de vette oliën nemen sommige zeer langzaam zuurstof op, en veranderen daarbij in een kleverige, vuile massa, dit zijn de z.g. niet opdrogende vette oliën. Andere vette oliën

-ocr page 198-



		186

		daarentegen veranderen door de opname van zuurstof spoedig in eene vaste, vernisachtige massa, dit zijn de z.g. opdrogende vette oliën. Het s. g. van alle vetten is kleiner dan dat van water. In water en alcohol zijn zij niet. oplosbaar, alleen oleum ricini lost in alcohol op. In aether, chloroform, z\\vavelkoolstoienpetro- leumsetner zijn de vetten en vette oliën gemakkelijk oplosbaar. Naar hunne afkomst verdeelen wij de vetten en vette oliën in dierlijke en plantaardige. a. Dierlijke vetten. Sebum bovinum, rundervet, eene vaste, witte massa met een eigenaardigen reuk, die bij ongeveer 48° smelt. Sebum ovillum, schapen vet, is gewoonlijk harder dan rundervet, het smeltpunt ligt bij ongeveer 50°. Dit vet wordt in groote hoeveelheden gebruikt voor de fabrikatie van stcarine- kaarsen. Medulla bovina, medulla ossium bovis, rundermerg, verkrijgt men door het merg uit de pijpbeenderen van het rund uit te smelten. Het is een geelachtig wit vet, dat bij 45° smelt en niet gemakkelijk rans wordt. Butyrum, boter, verkrijgt men, zooals bekend is, uit melk, waarin het botervet door de caseïne is geëmulgeerd. In de receptuur wordt soms voorgeschreven butyrum insulsum, on- gezouten boter, die men uit het gezouten handelsproduct maakt door dit in een hoog glas eenigen tijd gesmolten te houden, dan bezinken het zout en het water. Het bovenstaande heldere, gele vet wordt nu voorzichtig afgegoten of nog beter door een verwarmd droog filter gefiltreerd. Adeps suillus, axungia, reuzel, wordt verkregen door verschen varkensreuzel te zuiveren van vliezen en bloed, op een waterbad te smelten en het gesmolten vet te coleeren door een wollen doek. Beter nog zuivert men het vet door het met behulj) van een warmwatertrechter te filtreeren. Om rans worden te voorkomen beware men het vet in stopflesschcn van inac- tinisch glas op een koele plaats. Reuzel behoort tot de weeke vetten, is wit en smelt bij ongeveer 40° O Reuzel is het belangrijkste constituens van de zalven onzer Pharmacopee.

-ocr page 199-



		187

		Adeps colli equi, manevet, is een half vloeibaar, lichtgeel vet, dat verkregen wordt uit de hals van het paard. Oleum pedum tauri, klauwenvet, verkrijgt men door versche runder- of schapenklauwen met water uit te koken en het bovendrijvende vet af te scheppen. Het klauwenvet is een lichtgele olie, die als zalfconstitucns soms wordt gebruikt, daar zij niet gemakkelijk rans wordt. Oleum jecoris aselli, levertraan, is het vloeibare vet, dat verkregen wordt uit de versche lever van Gadus morrh.ua (kabel- jauw). De levers der visschen worden uitgezocht en de niet deugdelijke verwijderd, dan stapelt men ze op in vaten, die op verschillende hoogten voorzien zijn van kranen. Deze vaten plaatst men in de zon. teneinde door de warmte de afscheiding der olie te bevorderen. Is de olie voldoende afgescheiden, dan tapt men eerst de olie uit de bovenste kranen; deze olie is weinig gekleurd en wordt onder de namen blanke of gele levertraan in den handel gebracht. Lager komende tapt men de b ruinblank e, dus wat donkerder gekleurde traan af. Deze beide worden in de geneeskunde gebruikt. De rest van de levers, die nog achterblijft, wordt met water uitgekookt, en daarbij verkrijgt men een troebele, onaangenaam riekende en voor ge- necskundig doel ongeschikte bruine traan. Door de levers met stoom van 80° te behandelen en de bovendrijvende olie te verzamelen, verkrijgt men de z.g. stoon>- levertraan. " MAh^ Door in levertraan benzoas ferricus op te lossen, verkrijgt men oleum jecoris aselli cum benzoate ferrico, staallever- traan. Wanneer men jodium door schudden oplost in lever- traan en daarna ijzerpocder toevoegt, zal bij omschudden jodetum ferrosuni worden gevormd, dat opgelost blijft. Op deze wijze bereidt men: oleum jecoris aselli cum jodeto ferroso. b. Plantaardige vetten. Oleum cacao wordt tegenwoordig uitsluitend verkregen als bij- product bij de cacaofabrikatie. De cacaoboonen worden eerst bij ongeveer 120 k 140° geroost, dan fijngemaakt en sterk uitgeperst. De atloopende olie wordt gefiltreerd. Oleum cacao is een geelachtig wit vet met een aangenamen reuk, smeltpunt 30°. Men gebruikt oleum cacao als bestanddeel van zalven en van suppositoria.

-ocr page 200-



		188

		Oleum myristicae, oleum nucistae, muskaatboter, wordt bereid uit de muskaatnoten, die voor verzending ongeschikt zijn. Men perst de olie tusschen verwarmde platen uit de zaad- kernen. Het is een vaste olie, geelachtig van kleur, hier en daar wit of bruinachtig. Reuk en smaak zijn als die van mus- kaatnoot, waaruit het ook een deel van de vluchtige olie I >evat. Het smeltpunt ligt tusschen 40° en 45°. Oleum lauri wordt als een groen, korrelig vet verkregen bij het uitpersen der verwarmde vruchten van Laurus nobilis. Het is zalfachtig van consistentie. Zooals we reeds zagen verdeelt men de vette oliën in op- drogende en niet opdrogende. a. Niet opdrogende vette oliën. Oleum amygdalarum, amandelolie, kan uit zoete zoowel als uit bittere amandelen door uitpersing worden bereid. Neemt men bittere amandelen, dan is het raadzaam de amandelen eerst te drogen, daar door de inwerking van water ontleding zou kunnen optreden en het vergiftige blauwzuur zou kunnen ontstaan. Amandelolie is helder, bleekgeel en bij 10\' C. nog vloeibaar. Oleum olivarum, olijfolie, is een heldere, lichtgele olie, die wordt bereid door uitpersing van rijpe olijven, de vruchten van Olea europea. Bij afkoeling zetten zich vaste deeltjes af en bij 0° stolt zij tot een korrelige massa. Vóór het gebruik moet de korrelige olio door zachte verwarming geheel vloeibaar gemaakt zijn. Van de overige niet opdrogende oliën noemen wij nog: Oleum rapae, raapolie, verkregen uit de zaden van Bras- sica rapa. Oleum arachis, aardnotenolie, uit de zaden van Arachis hypogaea. b. Opdrogende vette oliën. Oleum lini, lijnolie, wordt door uitpersing uit lijnzaad bereid in de oliemolens en olieslagerijen. Het is een heldere, geelachtig bruine olie, die bij 20° nog vloeibaar is. Aan de lucht blootgesteld droogt lijnolie tot een vernisachtige laag. Het lijnoliezuur, dat in deze olie voorkomt en dat eene andere

-ocr page 201-



		189

		samenstelling heeft dan het oliezuur, wordt hierbij geoxydeerd. Schudt men lijnolie met een gelijk gewicht kalkwater, dan heeft enmlsievorming plaats; dit mengsel is bekend als Iini ment urn calcis. Oleum ricini, wonderolie, een heldere, bijna kleurlooze dikvloeil >are olie, die door uitpersing van de zaden van Ricinus communis wordt bereid. Bij lage temperatuur wordt zij dikker en bij 18° wordt zij vast. In drie volumina spiritus lost de olie helder op. Oleum crotonis, crotonolie, staat in eigenschappen tusschen de opdrogende en niet opdrogende oliën in. Zij wordt bereid door de zaden van Croton tiglium uit te persen en is in elke verhouding mengbaar met alcohol absolutus. Het is een vergift van lijst A; maximaaldoses 50 en 100 mgr.

		Adeps lanaean hydricus, lanolinum anhydricum, wolvet, wijkt in samenstelling van de behandelde vetten in zooverre af, dat het in hoofdzaak bestaat uit de samengestelde aethers van cholesterine, een alcohol, niet de vetzuren. Men verkrijgt dit vet in de wasscherijen van schapenwol als bijproduct. Het is een geelachtig, witte, zalfachtige massa, die bij 38°40° smelt, en met een gelijk gewicht water vermengd kan worden zonder zeepachtig glad te worden. Ken mengsel van lanolinum anhydricum met 2o,r»~«3M¹fo water is onder de namen adeps lanae en lanolinum in gebruik. \' 7 i / \' / V CYAANVERBINDTNGEN. Onder dezen naam vat men een aantal verbindingen samen, die alle het univalente radicaal cyaan, CN, ook wel voorgesteld door Gy, bevatten. De structuur van dit radicaal is C N. In eigenschappen komt het eenigszins overeen met de halogenen, met metalen vormt het zouten, met waterstof vormt het een zuur, terwijl het cyaanzilver, evenals het chloorzilver, onop- losbaar is. Het cyangas, C₂N₂ of N=sCC=N, is voor ons niet van belang, wel is dit echter het geval met de waterstofverbinding: acidum hydrocyanicum, cyanwaterstofzuur, blauwzuur,

-ocr page 202-



		14)0

		HCN, dat niet als zoodanig in de natuur voorkomt, maar dat o. a. gemakkelijk ontstaat, wanneer bittere amandelen of laurier- kersbladen met water in aanraking komen. De waterige oplos- singen, die men op deze wijze van het zuur verkrijgt, zijn echter zeer verdund. Wil men sterkere oplossingen hebben, dan ont- leedt men cyaankalium, KCN, met zoutzuur of destilleert ferro- cyanetum kalicum (zie later) met verdund zwavelzuur. Op een dezer wijzen wordt bereid het eyanwaterstofzuur van het Sup- plement, dat 2°₍₎ HCN moet bevatten. Deze vloeistof is helder, kleurloos, en riekt sterk naar aqua laurocerasi. zij is zeer vergiftig, de maximaaldoses bedraagt 200 mgr. per keer en 800 mgr. per dag. Uit deze maximaaldosis voor het 20/₀ zuur volgt, dat het watervrije zuur een buitengewoon hevig vergift moet zijn. Meestal gebruikt men in de receptuur dit zuur in den vorm van aqua laurocerasi, laurierkerswater, dat bereid wordt door 1000 deelen folia lauroccri te destillecren met water tot ongeveer 1000 deelen zijn overgegaan. In deze vloeistof bepaalt men het blauwzuurgehalte en verdunt haar dan met zooveel water, tot 1000 deelen 1 deel HCN bevatten. Wanneer men folia laurocerasi met water verwarmt, wordt het daarin aanwezige glücöside amygdaline, CooH^NOn, onder den invloed van het ferment emulsine, onder opname van water, ontleed in blauwzuur, benzaldehyde en glucose: (20H27NO11 " m₂U = HCN C_(iH₅COH 2C₆H₁₂0₆. blauwzuur benzaldehyde glucose. Bij deze destillatie ontstaat tevens nog een eigenaardig riekende stof. Destilleert men bittere amandelen, van de vette olie be- vrijd, op dezelfde wijze met water, dan verkrijgt men: aqua amygdalarum amararum, bittere amandelwater; bij deze bereiding heeft dezelfde ontleding plaats van het amygdaline, alleen ontstaat hierbij niet die eigenaardige reuk, waaraan a<[iia laurocerasi te herkennen is. Volgens de Pharmacopee mag men aqua laurocerasi geven, wanneer aqua amygdalarum amararum is voorgeschreven. Van de zouten van dit zuur zijn voor ons van belang: Cyanetum kalicum, KCN, een kleurloos, zeer vergiftig zout, dat door inwerking van het koolzuur van de lucht reeds blauw- zuur afgeeft en daarnaar riekt. In water lost het zeer gemakkelijk ) E

-ocr page 203-



		191

		op. De cyaanverbindingen der zware metalen zijn onoplosbaar in water, maar vormen met cyaankalium gemakkelijk oplosbare dubbelzouten. _r;. - t Cyanetum zincicüm, Zn(CX)₂, vormt een wit, amorph, zeer vergiftig poeder, onoplosbaar in water en in alcohol. Cyanetum argenticum, AgCN, ontstaat als een kaasachtig, wit neerslag, wanneer men bij eene oplossing van zilvernitraat HCN of een oplossing van een zout van dit zuur voegt. In water lost het niet op, wel in ammonia en in eene oplossing van cyaankali. Het wordt door het licht niet, y^reohiooerd: dit is een onderscheid met chloorzilver. Behalve deze enkelvoudige cyaniden bespreken wij nog een paar eigenaardige dubbelverbindingen: ferrocyaankalium en ferricyaankalium. Ferrocyanetum kalicum, K₄FeCy_(i MH₂0, werd vroeger bereid door verhitten van bloed met potasch, vandaar den naam geel bloedloogzout. De opvatting, dat het is een verbinding van 4KCy met FeCy₂ is niet juist, hot moet in chemischen zin worden opgevat als het kalizout van het 4- basische ferrocyaanwaterstofzuur, HjFeCy₆. Voegt men n.1. bij het kalizout een sterk mineraalzuur, dan wordt geen HCy afge- scheiden maar het ferrocyaanwaterstofzuur. (ieel bloedloogzout komt voor in groote, citroengele kristallen, die aan de lucht niet veranderen. Bij de gewone temperatuur lossen zij op in 4 deelen water, beter onder verwarming. Het zout is niet vergiftig. Zeer karakteristiek voor deze verbinding is de reactie, die zij geeft mot ferrizouten, daarmede ontstaat n.1. een intensief blauw neerslag van berlijnsch blauw, coe- ruleum berolinense, ferrocyanetum ferricum, dat onoplosbaar is in water, alcohol, aether en verdunde zuren, maar dat door alkaliën wordt ontleed. Ferricyanetum kalicum, roodbloedloogzout, K6^F2^yi2> vormt groote, robijnroode kristallen, die niet vergiftig zijn en oplossen in 2,5 deelen koud en 1,5 deelen kokend water. De oplossing wordt spoedig door het licht ontleed. Brengt men dit zout in aanraking met ferrozouten, dan ontstaat een donkerblauw neerslag van turn buil blauw.

-ocr page 204-



		192

		Wanneer men cyankali samensmelt met zwavel, ontstaat de verbinding KCXS, sulfocyanetum kalicum, rhodanetum kalicum, een zout, dat in waterheldere kristallen voorkomt, hygroscopisch is en in water zeer gemakkelijk oplost. Voegt men bij eene oplossing van dit zout een anorganisch ferrizout, dan ontstaat een intensief roode kleur van sulfocyaanijzer. Fcrrozouten geven deze roodkleuring niet. In chemisch verband met de laatst besproken verbindingen staat de aetherische mosterdolie, oleum sinapis. Deze olie komt niet vrij voor in zwart mosterdzaad, maar wordt bij de destillatie niet water uit de myronzure kali. oen in mosterdzaad voorkomend glucoside, gevormd. Mosterdolie is helder, dunvloeibaar, kleurloos of lichtgeel; de reuk is scherp prikkelend, zeer onaangenaam. Eene oplossing van 1 deel mosterdolie in 49 deelen sterken spiritus wordt onder den naam spiritus sinapis, mosterd- spiritus, gebruikt. /OXH₄Wanneer men aan ammoniunicarbonaat, CU . twee \\ONH4 moleculen water onttrekt, verkrijgt men een stof van de formule /XH₂CO . ureum. Deze stof vindt men in de urine van alle \\NH, zoogdieren; in dezen vorm wordt door het dierlijk lichaam de grootste hoeveelheid stikstof afgescheiden. Zooals we bij het begin der organische scheikunde zagen, is dit de eerste organische stof geweest, die uit anorganische stoffen is opgebouwd. Ureum vormt kleur- en reukelooze kristallen met een smaak naar sal- peter. In water lossen zij gemakkelijk op. Door ureum met aethylalcohol te behandelen, kan ontstaan urethanum, aethylurethan, een stof\'die voorkomt in kleur- looze, zuilvormige kristallen; oplosbaar in 1 deel water, in 0,6 deelen alcohol, in 1 deel aether en in 1,5 deel chloroform, en die soms als hypnoticuni wordt aangewend. KOOLHYDRATEN. Onder dezen naam vat men in de scheikunde een groep van verbindingen samen, waarvan de leden 6 atomen koolstof of

-ocr page 205-



		193

		een veelvoud daarvan bevatten, verbonden met waterstof en zuurstof, in de verhouding waarin deze water vormen. Men treft de koolhydraten voornamelijk aan in bet plantenrijk; bet zijn vaste kristallijne of arhorphe stoften, die bij verhitting ontleed worden onder afscheiding van kool. Tot deze reeks behooren: Cellulose, CgHioOj, het belangrijkste bestanddeel van den cel wand der planten. In tamelijk zuiveren toestand treft men het aan in jonge plantendeelen, in watten en in Zweedsch filtreer- papier. De zuivere cellulose wordt gewoonlijk bereid uit watten, door deze eerst uit te trekken met verschillende zuren en alka- licn en daarna met water, alcohol en actlier. Op deze wijze verkrijgt men een witte, amorphe, min of meer doorschijnende massa, waarin de structuur van het plantenweefsel, waaruit zij is bereid, meestal nog is waar te nemen. In water, alcohol en aether is zij onoplosbaar. Brengt men cellulose samen met koud, geconcentreerd zwavelzuur, dan zwelt het op onder vorming van een zetmeelachtige stof. Dompelt men papier gedurende korten tijd (1520 seconden) in een afgekoeld mengsel van 4 deelen geconcentreerd zwavelzuur en 1 \'deel water en wascht het daarna met water af, clan verkrijgt men perkamentpapier. Hierbij is alleen de oppervlakte van hot papier in een zetmcel- achtige stof (amyloïd) veranderd; de kleine openingen in het papier worden hierbij dichtgemaakt, terwijl het papier steviger geworden is. Brengt men bet in water, dan wordt bet week en r doorschijnend, maar zwelt niet op. <w^ct Laat men cellulose, in den vorm van gezuiverde boom wol, 24 uur in aanraking met een afgekoeld mengsel van geconcen- treerd zwavelzuur en salpcterzuur, dan ontstaat een mengsel van veol dinitrocellulose met weinig trinitrocellose, /lat dat onder den naam collodiumwol bekend is. \'^u\' \'^ % ^: (Neemt men eene andere verhouding voor de zuren dan in de Pharmacopce wordt voorgeschreven, dan ontstaat in hoofd- zaak trinitrocellulose, dat onder de namen schiet katoen, pyroxilinum, als explosiefstof wordt gebruikt). De collodium- wol wordt ter bereiding van collodium met water uitgewasschen, om het aanhangende zuur te verwijderen, uitgeplozen, gedroogd en daarna opgelost in een mengsel van spiritus fortior en aether. Deze oplossing, die ongeveer 30/₀ collodiumwol bevat, is een BCHBÖdeb en de ZAAUKK, Scheikunde, 13

-ocr page 206-



		I«t4

		heldere, kleurloozo, sterk naar aether riekende vloeistof. Strijkt men haar uit, dan verdampon de beide vloeistoffen en blijft de collodiumwol als een dun, doorschijnend vliesjc achter. Ten einde dit vliesje meer veerkrachtig te maken , mengt men de collodium iiiet^^/i) oleum ricini, dit mengsel is bekend als collodium elasticum. Verschillende medicamenten alsjodofprnró\' en sublimaat lossen in collodium op onde.r.on,]se_llmddcn . andere .iIsT\'/ïnkoxyde en loodacetaat zijn daarin onoplosbaar. Men mag echter dergelijke onoplosbare stoffen niet met collodium in den mortier vermengen, daar dan de aether en de spiritus zouden verdampen; men moet, indien die stoffen onder collodium verdeeld moeten worden, biervan een zeer fijn, liefst gezift. poeder bereiden en dit niet bet collodium^- door omschudden vermengen. Een mengsel van collodiumwol met kamfer wordt, al of niet voorzien van kleurstoffen, onder den naam celluloid gebruikt ter vervaarding van verschillende sieraden. Amylum, zetmeel, komt in het plantenrijk zeer verspreid voor, men vindt het in alle Phanerogamen. Sommige planten ,<ty en plantendeelen zijn zeer rijk aan deze stof en worden daarom voor de bereiding gebruikt. In onze Pharmacopceis thans alleen vermeld bet aardappelzetmeel, amylum solani, afkomstig uit de knollen van Solanum tuberosum. Om hieruit het zetmeel te verkrijgen, worden de aardappelen. na eerst gereinigd te zijn, tot moes gebracht, met water aangemengd en dan door zeeften gegoten. De grovere deelen blijven hierop achter, terwijl het zetmeel met het water doorloopt. Laat men deze vloeistof eenigen tijd staan, dan bezinkt het amy- lum; door dit herhaalde malen met water te mengen en te laten bezinken wordt het gezuiverd en ten slotte gedroogd bij eene niet hooge temperatuur. Amylum solani is een wit, bijna reuk- en smaakloos, tusschen de vingers knisterend poeder, onoplosbaar in koud water; mengt men het met kokend water of nog beter: kookt men amylum even met water op dan ontstaat een geleiachtige massa. Voegt men bij deze vloeistof een weinig joodoplossing, dan ontstaat een blauwe kleur, die bij verwarming verdwijnt en na afkoeling terugkeert. Kookt men amylum met glycerine in de verhouding van 8 92,

-ocr page 207-



		195 Jf ^Z 1/ dan verkrijgt men glycerinum cum amylo; oen opgekookt mengsel van 1 deel amylum met 4!) deelen water is bekend onder de namen decoctum amyli, mucilago amyli, solutio amyli. Onder den naam amylum jodatum, joodamylum, - wordt een blauwgekleurd mengsel gebruikt van jodium en , amylum. Voor de bereiding hiervan kan men jodium oplossen ¹ in aether of in alcohol en onder deze oplossing het amylum verdeden: men verkrijgt dan een bruin poeder, dat bij het drogen aan de lucht langzamerhand blauw wordt. Mengt men het fijngewreven jodium met water aan en voegt dan bij ge- deelten het amylum toe, dan is bet mengsel spoediger blauw. Behalve amylum solani zijn nog van belang: Amylum tritici, tarwezetmeel; Amylum secalis, roggezetmeel; Amylum oryzae, ïijstzetmeel; Arrowroot, waarbij men verschillende soorten onderscheidt, n.1. het zetmeel van Mnranta arundinacea, of\' West-Indisch arrowroot, het zetmeel van Curcumasoortcn of Oost-Indisch arrowroot en het zetmeel van Manihot-sonrten of Brazili- aanseli arrowroot. De verschillende amylumsoorten zijn alleen mikroscopisch van__eikaar te onderscheiden. Wanneer men amylum behandelt met rookend salpcterzuur, Verkrijgt men xyloidine, een stof, die evenals trinitrocelluloso wordt gebruikt als explosiefsto£j Eenc chemische verbinding van amylum met formaldehyde is onder den naam amyloform in gebruik, als een reukeloos, wit poeder, onoplosbaar in alle gebruikelijke oplosmiddelen. Het wordt gebruikt als strooipoeder op.wonden, waarbij het formaldehyde afgeeft." > ^; \\ . . > i \' ,>>>¹ Gummi arabicum is het gomhoudend sap van Acacia senr- gal, dat in min of meer afgeronde, geelachtig witte stukken voorkomt, die uitwendig gespleten zijn. In de receptuur gebruikt men v.n. het poeder, dat men verkrijgt door de stukken bij hoogstens 80\' te drogen en daarna tot poeder te brengen. Gom bestaat in hoofdzaak uit arabinezuur, gebonden aan calcium, kalium en magnesium. Verhit men gom te sterk, dan gaat het arabinwHmp oy^-nr-orroploslmft^mstaralMnezuur.

-ocr page 208-



		19fi

		Kiene oplossing van 40 dooien gompoeder in 60 deelcn water wordt onder den naam mucilago gummi arabici gebruikt; eene oplossing van "! doelen gonipoeder in \'M deelcn water wordt door het Supplement aqua mucilaginosa genoemd. Be- halve voor enkele soorten van trochisci schrijft de Pharmacopee gompoeder nog voor bij de bereiding van pulvis gummosus, een mengsel van gelijke doelen gompoeder, tragacanthpoeder en suikerpoeder. Tragacantha is het slijm van verschillende Astragalussoorten, dat. uit verwonde stammetjes is gevloeid en aan de lucht is hard geworden. Het komt voor in platte, sikkelvorraige stukjes, die hoornachtig taai zijn: om deze tot poeder te brengen worden zij eerst bij ten hoogste 50° gedroogd, waardoor de stukjes hard en bros worden. In water lost tragaeanth niet op, maar het zwelt zeer sterk op tot een dik, glibberig slijm. Ken mengsel van 1 doel tragaeanth poeder, met 41) doelen water is bekend als mucilago tragacanthae. \' -\' \'t o i ""\'\' Tubera saleb bestaan voor ongeveer de helft uit plantenslijm, dat tot de koolhydraten behoort. Salebknollen zijn afkomstig van Orchis iniMlttri.* zij worden terstond na den bloei ver- zamcld, eenigen tijd in kokend water gehouden, ten einde de kiem te dooden en daarna aan de lucht gedroogd. Men gebruikt in de receptuur het poeder voor de bereiding van mucilago s. dilatatio saleb, welke bereid wordt door 1 deel salebpoeder ui et 9(t aeclen kokend water,te schudden tot een dik slijm\', waaruit zich\' geen bezinksel mag.afseheiden. Tot deze rubriek van plantenslijmen rekent men verder: het slijm uit semen cydoniae, waaruit men, door 1 deel met 50 deelen water gedurende een half uur te schudden en daarna te coleeren, de mucilago cydoniae bereidt: het slijm uit semen lini, carrageen, radix althaeae en agar-agar. Wanneer men amylum met Salpeterzuur of met oxaalzuur verhit, wordt de eerste stof chemisch veranderd en omgezet in dextrinum, een stof, die dikwijls in plaats van arabische gom als kleefmiddel wordt gebruikt. Dextrinum komt in den handel voor als op gom gelijkende stukkon, die gewoonlijk bruiner

-ocr page 209-



		197

		van kleur zijn dan orabische gom en aan de oppervlakte niet gespleten zijn. Eene belangrijke afdeeling der koolhydraten wordt gevormd door de suikersoorten; hieronder verstaat men een aantal zoetsmakende, in water en alcohol oplosbare, meestal kristallijne koolhydraten. Hiertoe behooren: glucose, dextrose, druiven- suiker, welke in het planteniïjk meestal naast vruchtensuiker, voorkomt in vele zoetsmakende vruchten, v.n. in druiven\', vijgen, honig en manna. Drtiivensuiker komt voor in harde, kristallijne stukken en als een lijn bijna wit poeder, dat op- losbaar is in een gelijk gewicht water, en vooral bij verwarming snel oplost. Kookt men eene oplossing van druivensuiker met eene alkalische oplossing van kopersulfaat, z.g. Fehling\'s proefvocht, dan wordt rood koperoxydulc afgeseheidon. Kookt men de oplossing van druivensniker niet eene alkalische on- lossing van bismuthnitrnat, z.g, Xijlander\'s proefvocht, dan wordt do vloeistof bruin of zwart. Deze beide methoden worden o. a. gebruikt om glucose aantetoonen in urine. Laevulose, vruchtensuiker, komt in het sap van vele zoet- smakende vruchten voor: in den handel komt laevulose voor als een dikke, zoetsmakende stroop, die gemakkelijk oplost in water. Saccharum, suiker, wordt bereid uit het stengelsap van Saccharum officinarum (rietsuiker) en uit het wortelsap van Bèta vulgarh (beetwortelsuiker). Suiker komt voor als kris- tallijn poeder en als kristallijne stukken; in water lost het gemakkelijk op, vooral in warm water, minder goed in spiritus. Van de talrijke praeparaten, waarvoor saccharum wordt gebruikt, noemen wij hier alleen de vele sirupi, die voor het meerendeel GQpio suiker bevatten. Verhit men suiker tot 200 a 220° C., dan gaat het onder ontwikkeling van prikkelende dampen en onder afgave van water over in eene bruine, hygroscopisehe massa, die onder den naam caramel als eene niet vergiftige, bruine kleurstof voor likeuren enz. wordt gebruikt. Saccharum lactis, melksuiker, wordt bereidt uit de wei van koemelk. Wanneer uit de melk de kaasstof en het botervet zijn verwijderd, dampt men de overblijvende wei uit tot stroop-

-ocr page 210-



		198

		dikte en laat afkoelen. Hierbij zet zich de melksuiker als een zanderige massa af. Men verzamelt dit ruwe product, lost het o}) in kokend water, zuivert de oplossing, en laat daaruit de melksuiker als kristallijne korsten langs de wanden van het vat kristalliseeren of men hangt stokjes in de vloeistof, waar- omheen zicli dan de melksuiker als een trosvormige massa afzet. In de receptuur gebruikt men het hiervan bereide witte poeder, dat gemakkelijk oplost in warm water en, na afkoeling, in 7 deelen water opgelost blijft. \' Een mengsel van melksuiker met "> % formaldehyde wordt gebruikt onder den naam steriform, terwijl een mengsel van formaldehyde mei eene oplossing van melksuiker als sterisoi bekend isT7 v

		VERBINDINGEN MET GESLOTEN KOOIJ3TOFKETEN. AKOMATI8CIIK VEHIJI.NDINGEX. Zooals wij bij de reeds besproken koolstofverbindingen meer- malen zagen, konden deze chemisch gemakkelijk worden afgeleid van metban, (\'H4, dooi\' daarin één of meer waterstofatomen te vervangen dooi\' andere elementen of door radicalen. Op dezelfde wijze ongeveer kunnen de aromatische verbindingen worden afgeleid van benzol, (\'olie, vandaar dat de aromatische ver- bindingen ook onder den naam bcnzolderivaten bekend zijn. Wij zagen reeds (pag. 152), dat in deze verbindingen een ge- sloten koolstofketen voorkomt, waarin de (\'-atomen afwisselend door enkele en dubbele binding zijn verbonden, n.1.: II H \\ / 0G UV C II = CfiH,j = benzol. u\' ^x.i

-ocr page 211-



		199

		Behalve deze uitgewerkte formule van Kékulé bestaan er nog verschillende andere, die een inzicht trachten te geven van de inwendige structuur der aromatisch.\' verbindingen; wij gaan die hier echter met stilzwijgen voorbij, daar voor ons doel hoven- staande formule de meest doelmatige is. Wordt in benzol 1 atoom waterstof vervangen door een uni- valcnt atoom of een univalent radicaal, dan is het onverschillig welk waterstofatoom vervangen is, steeds zal de verbinding dezelfde eigenschappen hebben. Wanneer twee atomen II in benzol worden vervangen kunnen zich drie verschillende gevallen voordoen. 10. De H-atomen van twee naast elkaar gelegen C-atomen worden gesubstitueerd, dergelijke verbindingen noemt men orthoverbindingen. Vervangt men b.v. de beide H-atomen door hydroxylgroejien , dan verkrijgt men de formule CfjHgOg = dioxybenzol of uitgewerkt: II II / 0=0 / \\ IIC OOH orthodioxbenzol. 21 Tusschen de beide vervangen atomen waterstof ligt nog eene groep CH. Deze verbindingen noemt men metaverbin- dingen, bijv.: II II c=c* IIC COH = metadioxybenzol. / N HO II 3°. Tusschen de beide vervangen atomen waterstof liggen twee groepen CH; deze verbindingen dragen den naam van paraverbindingen bijv.:

-ocr page 212-



		200

		H OH \\ / c=c HV CH = paradioxybenzol. X\'C\'"

		In de scheikunde noemt men dergelijke verbindingen, die in samenstelling overeenkomen, maar in structuur en ook in eigenschappen verschillen, isomeren. Worden \'ó atomen waterstof in henzol vervangen , dan is het aantal isomeren nog grooter. Ook >»ïj de aromatische verbindingen onderscheidt men kool- waterstoffen, alcoholen, aldehyden, zuren enz. Zeer vele aroma- tise.he verbindingen worden verkregen uit steenkolenteer, die ontstaat als bijproduct bij de bereiding van lichtgas. Deze, door fijne kooldeeltjes zwart gekleurde vloeistof, die eigenaardig naar carbol en kreosoot riekt, wordt, om de verschillende stoffen er uit te verkrijgen, gefraetioneerd gedestilleerd, waarbij achtereenvolgens overgaan: de lichte teerolie, de carhololie, de kreosootolie en de anthraceenolio, terwijl de pik in don destil- leerketel achterblijft. Benzolum, benzol, ((jWii, wordt verkregen uit de lichte tèeroüe; \'het is een klcurlooze, licht bewegelijke vloeistof, die eigenaardig riekt en niet een veel roctgevende vlam verbrandt. Het is onoplosbaar in water, maar oplosbaar in acther, in absoluten alcohol ~~wiw~~ iwwtoH, .hDdimn, vetten en harsen lossen gemakkelijk in benzol op. Men gebruikt benzol evenals benzine wel als oplosmiddel voor vetten, !>eidc stoffen zijn echter vol- strekt niet identisch (zie pag. löö). Toluolum, toluol, C₀H_SCH3 of C;H₈, is methylhenzol, <lus benzol, waarin 1 atoom II is vervangen door het radicaal CHg. Toluol komt naast benzol in steenkolenteer voor, het ontstaat ook bij droge destillatie van tolubalsum. Hét is een klcurlooze vloeistof, die bij 110° kookt, XytotïnTT; "xy-ro-r^-~~QsHjo, wordt w~~e~~l goh~~rutk-t-ttfet-op~~losmiddül~~

-ocr page 213-



		201

		ve~~or phcnol, het~~reccrr-klcurlooso vloeistof, die bij ~~ongovccr~~ HO\'-keokt, Nitrobenzolum, oleum mirbani, C_(iH₅N02, ontstaat <>. a. bij do inwerking van benzol op zeer sterk salpeterzuur: ^; C₆H₆ HN0₃ = C₆H₅N0₂ H₂0. Nitrobenzol is een lichtgeel gekleurde, vergiftige vloeistof met den reuk naar bittere amandelolie. In water lost nitrobenzol niet op, wel in alcohol en aether. Men gebruikt deze vloeistof zeer veel in de parfumerie en voor de bereiding van aniline. (Onder den naam tonquinol of kunstmatige muskus komt een nitroproduct van een andere aromatische koolwaterstof in den handel. Het vormt geelachtige naaldjes, die bij 96³97° 0. smelten en die een sterken muskusreuk hebben. .Men gebruikt ze in de parfumerie inplaats van echte muskus. / Laat men op nitrobenzol waterstof inwerken, dan wordt het gereduceerd: C₆rI₅N0₂ m - C₆H₅NH₂ 2H₂<); en ontstaat aniline, als een kleurlooze/olieachtige vloeistof met een zwakken, niet onaangenamen reuKT^Wordt aniline aan de lucht blootgesteld, dan wordt het geel of bruin. In water is het weinig oplosbaar, beter in alcohol, aether en oliën. De waterige oplossing wordt als jyjjlinej&atgr ^soms gebruikt als oplosmiddel voor kleurstoffen in de bacteriologie. Men bereidt haar door aniline geruinien tijd met water te schudden en daarna door een met water bevochtigd filter te filtreeren. De onopgeloste aniline blijft dan op hot filter achter. Anilinewater reageert uiterst zwak alkalisch. Met zuren verbindt aniline zich tot goed kristalliseerbare zouten. I AcetaniIidum , antifebrinum, ontstaat door aniline en azijn- zuur geruimen tijd met elkaar te koken, als kleurlooze, reuke- looze, glanzende .kristallen, die bij 112° a 113\' C. smelten. Zij lossen in b\'ngeveér 200 doelen koud water op, beter in chloroform, aether en alcohol. In de receptuur wordt het meest in poeder- vorm aangewend; ook om de onoplosbaarheid wrijve men de kristallen tot een zeer fijn poeder. De Duitsehe Pharmacopee geeft als maximaaldoses aan: 500 mgr. per keer en ^Pgram per dag. \\ Antifebrine komt in talrijke mengsels voor, die als z.g. nieuwe

-ocr page 214-



		202

		gemscsmiddelen in den handel worden gebracht, wij noemen daamm: anticolum, een mengsel bestaande uit 75% antife- hrine, 17,5 % bicarbonas natricus en 7,5 o/₀ acidum tartaricum; antinervinum een mengsel van 25% acidum salicylicum en 25% bromotuni anmionieum met 50% antifebrinum; exodinum, een mengsel van 9&% antifebrinum mei 5% salicylas natricus en ">",,, earbonas natricus. Onder den naam antifebrinum jodatum brengt men een stof in den handel. die verkregen is, door in antifebrine 1 atoom 11 door jodiuni te vervangen. De kristallen van joodantifebrine zijn moeielijk oplosbaar in koud water, heter in kokend water en in alcohol. men gebruikt ze als antiseptieum. Wordt in deze verbinding hot jodium vervangen door broom, dan ontstaat antifebrinum bromatum, een stof\', die ook onder den naam antisepsinum bekend is. liet vormt onoplosbare kristallen. Methylacetanilidum, exalginum, komt voor in witte, reuke- looze kristalnaalden. die bij 100° smelten; zij zijn onoplosbaar in water, goed oplosbaar in alcohol. Sulfaminolum is een geel. reukeloos en smakeloos poeder onoplosbaar in water, oplosbaar in alcohol en azijnzuur, ge- makkelijk oplosbaar in alkaliën. Het wordt gebruikt als anti- septicum , in plaats van jodot\'orm. ] Onder iU^n algemeenen naam phenolen verstaat men in de organische chemie, de verbindingen, die uit aromatische kool- waterstoffen , benzol en homologen, gevormd worden door één of meer atomen waterstof in den benzolkern te vervangen door hydroxylgroepen. Zoo is dus

		>

		OH .^J^

-ocr page 215-

203

een phenol, daar een atoom II aan den kern vervangen is

door OH, maar


	II	, Jc^-b
	nv, eii
	1 II IIC CCH₂OH	*\' \'l*
	V	\' \'- / , ;.\' L*

is geen phenol, maar een alcohol, daar de hydroxylgroep niet
direct aan den kern gebonden is.

Naar het aantal atomen H, dat door hydroxylgroepen is
vervangen, onderscheiden wij: een-, t\\vee-, drie- en meeratomige
phcnolen. ,

Wordt in benzol, (\'₍jH_(i, één atoom waterstof vervangen door
een hydroxylgroep, dan ontstaat C₆H₅OH, phenolum, acidum
phenylicum, acidum carbolicum. Men bereidt deze stof ge-
woonlijk uit de zware teerolic of carbololie.

Phenol komt voor in kleurlooze, niet samenhangende kris-
tallen, die eigenaardig rieken en bij HO⁰42° C. smelten. In
spiritus, in aether, in chloroform en in natronloog lost het
gemakkelijk op, in olie lost het op onder zachte verwarming.
Met 15 deelen water van de gewone temperatuur moet het eene
heldere oplossing geven. De smaak van phenol is brandend en
scherp, op de huid gebracht veroorzaakt het eerst witte vlekken,
die later roodbruin worden en pijnlijk zijn, men voorkomt deze
vlokken het best, door de aangetaste plaatsen dadelijk met
spiritus te wasschen; de opperhuid wordt echter na verloop
van eenige dagen toch afgestooten.

Als antisepticum wordt phenol veelvuldig gebruikt, men zij
echter voorzichtig met het afleveren van het onverdunde prae-
paraat, daar, door verwisseling of door onbekendheid met de
giftige werking, reeds talrijke vergiftigingen hebben plaats gehad.
JVIet ijxerchloridc geeft phenol eene violette verkleuring. Uelialve
phënöT noemt de l\'harmaeopee ook nog phenolum liquefao

-ocr page 216-



		tum, vloeibaar plicnol; men bereidt dit pracparaat door de flesch, waarin zich het phenol bevindt, langzaam te verwarmen (op een waterbad) tot het gesmolten is, dan voegt men voor elke 100 doelen phenol 20 deelen uitgekookt aqua destillata toe. Dit mengsel blijft bij do gewone temperatuur vloeibaar en kan inplaats van phenol worden gebruikt, wanneer dit laatste in waterige oplossing is voorgeschreven. Is het in spiritueuse of olieachtige oplossing vooi\'geschreven, dan moet men het ge- kristalliseerde phenol nemen. Bij de bereiding neemt men bij voorkeur uitgekookt gedestilleerd water, daar het praeparaat dan niet zoo spoedig rood wordt. Bij het vermengen van phenol met de voorgeschreven hoeveelheid water ontstaat eene schei- kundige; verbinding, voegt men meer dan 380/o water toe, dan ontstaat geene verbinding meer en wordt het phenol troebel, tot men op één doel phonolum liquefactum 12,o doel water beeft toegevoegd, dan ontstaat eene heldere, waterige oplossing. Uit do formule van phenol, (\'ulT-,011, blijkt, dat het geen earboxylgroep bevat, dus geen organisch zuur is. De waterstof van de hydroxylgroep kan echter vervangen worden door me- talen, de verbindingen, dio daarbij ontstaan, noemt men pheny- laten; zoo kent men: kaliumphenylaat, 0₍₍H_sOH, dat voorkomt in witte, gemakkelijk oplosbare kristalnaaldem j Calciumphenylaat wordt onder den naam carbolkalk soms gebruikt voor desinfectie, men bereidt hot dan uit ruw phenol en kalkmofI<r> Wanneer men salpetorzuur op phenol laat inwerken, ontstaan drie verschillende producten, naarmate 1, 2 of .\'! atomen H van den kern door NO2 groepen worden vervangen, men noemt ze: mono-, di- en trinitrophenol. Van deze producten is voor ons alleen van belang het trinitrophenol of pikrinezuur, aci- d u rn p i c r i 11 i c u m , ~~o o i d um~~-pin r ~~o n i 11¹ w»u m~~, (\'_CH₂(N( )_L»).{OH, dat voorkomt in glanzende, gele plaatjes, die in S6 dln. koud water oplossen tot een sterk geel gekleurde, zuur reageorende vloeistof. De oplossing smaakt bitter en is vergiftig. In kokend water, in alcohol en in aethor lost pikrinezuur gemakkelijk op; vermelding verdient, dat de oplossingen van deze stofinpetro- leumaether en in chloroform bijna kleurloos zijn, terwijl de gele kleur van de waterige oplossing bij eene verdunning 1 : 10000

-ocr page 217-

2a">

nog waarneembaar is. Stoffen van dierlijken oorsprong, als.wol,
zijde en de huid worden door pikrinezuur intensief en blijvend
geel gekleurd, terwijl de gele kleur, die stoffen van plantaar-
digen oorsprong in eene oplossing aannemen, door water ge-
makkelijk weggewasschen kan worden.

Phenacetinum staat chemisch in verband met nitrophonol,
door verschillendo reacties wordt daaruit het para-phenetidine,

CnH^ , bereid, waarvan het acetylderivaat,

NH₂

C_CH₄C

\'" \\NII(CH-.CO) \' \'/^ Ofr

de phenaeetine vormt. Het komt voor in kleurlooze, glanzende
kristallen of als wit, kristallijn poeder. Het lost op in 1500
doelen water van de gewone temperatuur, in 80 doelen kokend
water, in 1(5 doelen kouden en in 2 doelen kokenden alcohol.
Gewoonlijk gebruikt men het praeparaat in poedervonn, het
dient dan vooraf te worden fijngewreven, daar dit de oplos-
baarheid bevordert. De maximaaldoses van dit praeparaat zijn
1 grnm per, keej^ea -"¹ ;;nini pur <in~. (Pharmac german). \'/^ <t\\ - 2.#j
f\\Andcre verbindingen van phenetidine, die als geneesmiddelen \\
wordert^gebriiikt. zijn:

HolocaintKTi, dat ontstaat door vereeniging van phenaeetine
met para-phenetvline als eene onoplosbare verbinding. De ver-
binding met zoutzirur, hydrochloras holocaïni kristalliseert in
naaldjes die voor 2,5o/oiH^vater oplossen, de oydossing wordt soms
gebruikt in plaats van cocnineoplossing voor .lokale anaesthesie.
Metacetinum vormt ldeurraoze, reuk- en bijna smakelooze"
kristallen, die oplossen in 520 "deelen water van de gewone
temperatuur en in 12 deelen kokend Tscater. De maximaaldosis
van dit praeparaat heet de helft te zijn vun phenaeetine, dus
0,5 gram per keer en 2,5 gram per dag.

Onder den naam Sedatinum komt eene met<.behulp van
valeriaanzuur bereide verbinding in den handel, die chemisch
in verband staat met phenaeetine. Het vormt kristalleti, die
oplosbaar zijn in water. N.

Malakinum komt voor als kleine, lichtgele kristalnaaldjesJs

-ocr page 218-

206

die onoplosbaar zijn in water, nioeielijk oplosbaar in kouden,
boter in kokenden alcohol. Door mineraalzuren, reeds door
verdunde en zwakke, wordt de verbinding ontleed.

Lactopheninum is een kleur en reukeloos poeder met een
zwak bitteren smaak, oplosbaar in 500 declen water en in !(
fleelcn alcohol. Als maximaaldoscs van dit praeparaat worden
aangegeven: 1 gram per keer en 0 gram per dag.

Apolysinum komt voor als geelachtig wit, kristallijn poeder
met een zuren smaak, oplosbaar in 55 deelén koud water, beter
in warm water.

Citrophenum is een wit. naar citroénzuur smakend poeder,
dat in 40 deeïen koud water oplost,, beter in warm water.

Jodopheninum is een chocolanebruin, kristallijn poeder,
bijna onoplosbaar in water, maar oplosbaar in ijsazijn. Men
gebruikt het uitwendig soms als reukeloos jodoformsurrogaat,
opgelost in collodium.

Phenocollum wordt voornamelijk gebonden aan zoutzuur als
hydrochloras phenocolli gebruikt, liet kristalliseert in klcurloozc
naaldjes, die in Ui deelen water oplossen. Door toevoeging van
ammonia of carbonaten der alkaliën wordt uit de oplossing van
dit zout het phenocol\'afgescheiden. De verbinding van phenoco!
met salicylzuur wordt onder den naam salocolum als een wit,
zoetachtig smakend, in water nioeielijk oplosbaar poeder in de
geneeskunde gebruikt.

Malarinum is een geelachtig wit poeder, dat onoplosbaar is
in koud water en door natriumcarbonaat in oplossing wordt
gebracht. Het schijnt een vergiftig phenetidinederivaat te zijn.

Phenosalum, is een witte, kristallijnephenetidineverbinding,
die gemakkelijk oplost in warmen spiritus.

Tripheninum ontstaat bij verhitting van para-phenetidine

mot

propionzuur als kleurloqze, onoplosbare kristallen, die als
pyreticum worden gebruikt. !

a/ti

Laat men op plienol, onder afkoeling, zwavelzuur inwerken,
dan ontstaat orthophenolsulfonzuur,

-ocr page 219-

207

II(\'

/ \\

IIV, CSO3H

II(\' (OH

\\ /

dat onder do namen aseptolum, acidum sozolicum, sozol-
zvjur, als 331/s percentsoplossing in de geneeskunde als antisep-
ticum wordt aangewend. Dit is een heldere, zwak naar plienol
riekende vloeistof, die zuur reageert en gewoonlijk in 100/o
waterige oplossing als antisepticum wordt aangewend. ff~~)ö~6p~~-
~~Lmsin<~~rp~~n von~~ d~~e7f»~~_ stof. in glycerine., olie of alcohol zijn on-
werkzaam, liet moet-, tegen liet licht beschut, worden U«waa«h\\

haat men phenol en zwavelzuur hij verhooging van temperatuur
op elkaar inwerken, dan ontstaat paraphenolstilfbnzuur.


CS( // \\ *f \\* 1 I (	D,.H :-H	-
\\ / V
o\'h

H<:

1I-

waarvan het zinkzout onderde namen sulfophenylas zincicus,
sulfocarbolas zincicus in de geneeskunde wordt gebruikt. Dit
zout komt voor in doorschijnende, klour- en reukelooze kris-
tallen, die oplosbaar zijn in 2 deelen water en in 2 dcelen
sterken spiritus tot een zuur reageerende vloeistof.

Wanneer men in paraphenolsulfonzuur nog twee atomen
waterstof van de overige groepen CH door joodatomen vervangt,
ontstaat dijoodparaphenolsulfonzuur, dat onder den naam

-ocr page 220-



		208

		acid urn sozojodolicum bekend is. Men gebruikt van deze verbinding de volgende zouten: Sozojodolkalium, kleurlooze, moeielijk in water (1,8 = 100) oplosbare kristallen. Sozojodolnatrium , kleurlooze naaldjes, in water voor 6,2o ₀oplosbaar. Sozojodolkwik, een lijn, geel poeder, in water bijna onop- losbaar. maar oplosbaar in cbloornatriumoplossingen. Sozodolzink, dat voor 5,20/₀ in water oplost. Wanneer men in ]>licnol 1 atoom waterstof van een groep VU vervangt door CH3, ontstaan verbindingen van de formule ()1I (^:f,H₍: . die onder den naam (ortho-, meta-, enpara-) kresoi <\'H: bekend zijn, deze verbindingen zijn minder vergiftig dan pbenol, maar werken sterker antiscptisch; in water zijn zij moeielijk oplosbaar, beter in glycerine. Ken onzuiver mengsel van de drie kresolen is in den handel bekend als acidum carbolicum crudum, phenolum crudum, ruw carbolzuur, hoewel er slechts weinig pbenol in voorkomt. Ruw carbolzuur is een geel- achtige, tot geelbruine, heldere, min of meer brandig riekende vloeistof, die niet volkomen oplost in water, gemakkelijk in alcohol en in aether. Ruw carbolzuur veroorzaakt op de huid dezelfde onaangename, brandvlekken als pbenol, ook deze voorkomt men bet best door de aangetaste plaatsen zoo spoedig mogelijk met spiritus te "wasschen. Behalve deze onzuivere kresolen komen thans ook zuivere producten in den handel o. a. bet z.g. trikresolum, een mengel van de drie isomerc stoffen en cresolum purum liquefactum, d. i. orthokresol, op dezelfde wijze verdund als phenolum liquefactum. De kresolen benevens naphtaline en andere producten uit de zware steenkolenteerolie komen ook voor in de creolinum, een donkerbruine, alkalische vloeistof, die verkregen wordt door teer, die zooveel mogelijk vrij is van pbenol, maar veel homologen daarvan bevat, te verzeepen. Ken ander soort creolinum, n.1. de Duitsche, wordt

-ocr page 221-



		201)

		verkregen door hot z.g. ruwe carholzuur eerst met zwavelzuur te behandelen, het product, dat daarbij ontstaat, te zuiveren en te mengen met kleine hoeveelheden teerkoolwaterstoffen. Creo- linuni riekt naar teer en geeft na verdunning met water eene witte emulsie. Lysolum is een mengsel der drie onzuivere kresolen, die door zeep in oplossing zijn gebracht. [Gewoonlijk bereidt men het door teerolie met lijnolie te mengen en het mengsel te koken met een oplossing van kaliumcarbonaat, onder toevoeging van wat alcohol, tot het verzeept is en eene olieachtige vloeistof is ontstaand/Deze vloeistof geeft met water heldere oplossingen, die geel of lichtbruin van kleur zijn. Lysol moet in goed sluitende Hesschen worden bewaard, daar het aan de lucht overgaat in een bruine massa. f Van de andere, nieuwere desinfectiemiddelen, die in hoofd- zaak niet lysol in samenstelling overeenkomen, noemen wij nog: Saprolum, eene donkerbruine, in water slechts gedeeltelijk oplosbare vloeistof, die ongeveer 40o/₀ kresolen bevat. Giet men saprol op water, dan wordt de oppervlakte van deze vloeistof gelijkmatig met een laag saprol bedekt, waaruit de oplosbare gedeelten langzamerhand in oplossing gaan. Desinfectolum of izalum is eene donkerbruine vloeistof, die met water een melkachtige emulsie geeft. Solveolum is een heldere en neutrale, bruine vloeistof, die ongeveer 20% kresolen bevat en met Mater een helder mengsel geeft. Solutoium is eene donkerbruine vloeistof, die sterk alkalisch reageert en met water eene heldere oplossing gecTt.) Van de verdere homologen van phenol bespreken wij nog: Thymolum, acidum thymicum, dat o. a. voorkomt in de aetheiïsche olie van Thymu» vulgaria en Thymus serpyllum. Het komt voor in groote, doorschijnende, kleurlooze kristallen, die eigenaardig, aromatisch rieken en brandend smaken. In water lossen zij moeielijk op, n.1. in ongeveer HOOdeelen, men moet voor het oplossen warm water gebruiken. Brengt men thymol in koud water, dan zinken de kristallen, verwarmt men het water, dan drijft de gesmolten thymol als eene olieachtige vloeistof boven. In spiritus, aether en chloroform en in vette sciiködki: en ar. ZAAIJKU, Scheikunde. 14

-ocr page 222-



		210

		en aetherische oliën is thymol goed oplosbaar. Wordt thymol voor inwendig gebruik in sterker concentratie dan 1 op 110) water voorgeschreven, dan emulgeert men het, evenals kamfer, met de 10-voudige hoeveellieid arabische gom: is liet bestemd TTïöFüihvendig gebruik , dan emulgeert men niet. Wordt thymol. bijv. voor mondwater, tegelijk met eenc spiritueuse vloeistof en met water voorgeschreven, dan lost men het in de spiritueuse vloeistof op en verdunt deze met water, het thymol zal dan uit de oplossing zeer fijn worden afgescheiden, veel fijner dan men_Jiet anders bij vermengen met water kan verkrijgen. JVan de verbindingen van thymol, die in de geneeskunde worden gebruikt, noemen wij alleen: thymol-kwikacetaat, dat voorkomt in kleurlooze kristallen of als kristallijn poeder, on- oplosbaar in water en in kouden spiritus. .Men gebruikt het, vermengd met glycerine of vloeibare para Mine, als injectie. Het moet buiten het licht bewaard wordend

		Wanneer in benzo] 2 atomen waterstof door hydroxylgroepen worden vervangen, ontstaan de tweeatomige phenolen of OH dioxybenzolen, C₀K£ Wij zagen reeds (pag. 199), dat door eenc verschillende plaatsing der hydroxylgroepen drie tweeatomige phenolen kunnen ontstaan. Het orthodioxybenzol is meer bekend onder den naam pyro- catechine of pyrocatechuzuur, het ontstaat o. a. bij droge \'destillatie van catechu en komt voor in kristallen. die gemak- kei ijk oplosbaar zijn in water, spiritus en aether. Wanneer men in pyrocateehino een waterstofatoom van een der hydroxyl- OCH, groepen vervangt door (\'Ii₃, ontstaat t\'«lT₄r , guajaco- N)H ii lum, een hoofdbestanddeel van kreosoot. rHet geheel zuivere guajacol is een kleurlooze, kristallijne massuNxpplosbaar in alcohol, aether en water. Het gewone guajacol vaneden handel is eene olieachtige vloeistof, zwaarder dan water en\\daarin weinig oplosbaar, oplosbaar in alcohol, aether, azijnzuur en, in vette en aetherische oliën. Wordt guajacol met waterige vloei-

-ocr page 223-



		211

		£oorgcschreAen voor inwendig gebruik. dan emulgeert men het metsjen gelijk gewicht gom. Is tegelijk eene vette olie voorgeschreven, <hnJost men daarin hetgunjacol op en emulgeert de olie. De volgende verbindingen van guajacol zijn in gebruik : Benzosolum, guajacoTb-eiizoaat, een kleur-, rouk- en smakeloos poeder, onoplosbaar in\'water, gemakkelijk oplosbaar in aether, chloroform en in wannen spintnsT/ Carbonas guajacolj, duotalum, guajacolcarbpnant, dat. in eigenschappen met benzosol overeenkomt. < \' \'ï\'\'> -^/,--~-«"- r^Styrakolum, guajncolcinnamylaat, kleurlooze naaldjes,\' oplosbaar in nlcohol, niet in water. Phosphas guajacoli, guajaeolphosphaat. een wit. onop- losbaar kristallijn poeder, dat oplost in alcohol en in chloroform. Salicylas guajacoli, een reuk- en smakeloos poeder, oplos* haar in aleohol,,aether en chloroform, niet oplosbaar in water. Valerianas guajacoli, geosotum, een lichtgele, olieachtige vloeistof, die oplost in alcohol en in aether en een zoetachtige, niet brandende smaak beeft. Onder den naam guajacolum jodoformi wordt eene oplossing gebruikt van 1 deel jodoibrni in 5 deelen guajacol. Door inwerking van zwavelzuur op guajacol ontstaat guajacol- snlfozuur, waarvan bet kalizout onder den naam thiocolum als een guajacolsurrogaat in den handel wordt gebracht. In water en in verdunden spiritus is het gemakkelijk oplosbaar. Eene 100/q oplossing van dit praeparaat in sirupus aurantiorum wordt onder den naam sirolinum geneeskundig aangewend. Het ealciumzout van guajacolsulfozuur is een grijswit, in water en alcohol zeer gemakkelijk oplosbaar poeder, dat als guajacyl in den handel komt. Wanneer men in guajacol de methylgroep, <\'H.j, vervangt door aetbvl, CH-,. ontstaat V^lS . guaetholum of ^xOH ajakolum, als eene olieachtige vloeistof, die bij afkoeling kristallijn wordt. De kristallen smelten bij 2fi2<S° C. envzijn oplosbaar in alcohol en aether. Door Merck zijn van deze stof verschillende esters gemaakt, o. a. benzoas guaetholi, phosphas guaetholi en salicylas 14*

-ocr page 224-



		212

		guaetholi, welke in kicurlooze kristallen voorkomen, die in alcohol eu aether oplosbaar zijn; butyras guaetholi en vale- rianas guaetholi, welke kleurlooze vloeistoffen zijn, mengbaar met acthcr en alcohol. Metadioxybcnzol wordt in de pharmacic gebruikt en door de Pharmacopce beschreven als metadioxybenzolum, resorcinum. Het vormt kleur- en reukclooze kristallen, die l>ij verhitting een kleurloos sublimaat geven. Zij zijn oplosbaar in water, in spiritus en in aethcr.H3&l men de kristallen bloot aan lucht en Hebt, dan worden zij roodgekleurd; dit roodgeworden resorcine mag in «Ie pharmacic niet gebruikt worden. Van de geneesmiddelen, die meFTxhulp van resorcine worden bereid, noemen wij: ^^ Resorcinolum, dat als amorph, bruin, naar jodium riekend poeder wordt verkregen uit resorcine en jodoforffK Thioresorcinum, een geelachtig wit, onoplosbaar poeder, dat verkregen wordt door resorcine met zwavel te verhïïlbten l\'aradioxybenzol wordt o. a. in de pbotografie gebruikt onder den naam hydrochinon. Het komt voor in primatische kleur- looze kristallen, die in I" deelen water oplossen, gemakkelijker in aether en in alcohol. Kreosol of homoguajacol vindt men in kreosot, het is een /OCH» methvlverbinding van guajacol n.1. (\'_(iII _t((\'113) \\oir Kreosotum wordt verkregen uit de teer, die bij droge des- tillatic van beukenbout ontstaat. De kreosoot uit steenkolen- teer of uit andere teersoorten mag in de pharmacic niet gebruikt worden. Het ü een heldere, neutrale, meestal lichtgele vloeistof, die volkomen vluchtig is, met een eigenaardigen, rookerigen reuk. Kreosoot is zwaarder dan water en lost daarin weinig op; de gefiltreerde waterige oplossing wordt als aqua kreosoti soms gebruikt. In aether, spiritus en chloroform is kreosoot goed oplosbaar. In hoofdzaak bestaat kreosoot uit guajacol en kreosol. Volgen? de Ed. 11 der 1\'harmacopee mocht men inplaats van kreosoot phcnol afleveren, volgens de Ed. III mag dit niet

-ocr page 225-



		213

		me>s^l)e pliarmacopee laat op deze verwisseling o. a. onder- zoeken7<to>thet kreosoot te schudden met collodium, waarbij een gelijkmatig^vittgibaar mengsel moet ontstaan. Had men te doen met phenol of meTkreQsoot, die met phenol was vermengd, dan zou men een geleiachtig mÖBgsel verkrijgen, door afscheiding van nitrocellulose. Daar kreosoot in water slecht oplosbaar is, wordt het in mixturen met een gelijk gewicht gom geeniulgeerctT\'\'! Van de kreosootverbindingen zijn voor ons van belang: Carbonas kreosoti, kreosotalum, een gele, taaie, bijna reifkelooze vloeistof, waaruit zich bij afkoeling kristallen at- zetten. Kreosotal is onoplosbaar in water, mengbaar met aether en alcohol en oplosbaar in vette oliën, de smaak is weinig bitter. ) "Phosphas kreosoti is eveneens een stroopachtige vloeistof, alleen opkisbaar in alcohol en in een mengsel van alcohol en aether. Dit preparaat bevat 7"><V₀ kreosoot. Valerianas kreosoti, eosotum, is eene licht bewegelijke vloeistof _? oplosbaar in aicohol en aether. Kreosoot-magnesol is een poeder, dat S<>0/₀ kreosoot bevat en verkregen wordt door met 20"\'-gcani KOU opgelost in 10 gram water 800 gram kreosot te emulgeeren en 17<> gram- oxydum magnesicum aan de emulsie toe te vö>g«u,^ na eenig staan is liet mengsel zoo vast geworden, dat men het tot-poeder kan wrijven/? Wanneer men in benzol drie waterstof atomen vervangt door hydroxylgroepen, ontstaan de drieatomige phenolen oftrioxy- benzolen, CgH^OH^ n.1. pyrogallol, phloroglucine en oxyhy- drochinon. Wij bespreken van deze drie stoffen alleen: het pyrogallolum, acidum pyrogallicum.jfot verkregen wordtdoefr verhitting van galluszuur, C_(!lL(⁽⁾H).>(X)(ThL hetwelk daarbij kooldioxyde afgeeft. Pyrogallol vormt neutrale\\k1eur- en reuk- looze, bittere, vergiftige kristallen. Zij lossen oW in 2 deelen water, in 2 deelen spiritus en in-"2?> deel aether. DV oplossing in water reageert neutraalflaat men haar aan de lucni staan, dan wordt zij geel of bruingekleurd en reageert spoedig^xuur. Eene door KÖH of XaOH alkalisch gemaakte pyrogalT OpkfSsmg neemt uit de lucht gemakkelijk zuurstof op: he

-ocr page 226-



		214

		pyrogallol wordt daarbij ontleed. Voegt men pyrogallol bij oplossisgen van gond-, zilver- of kwikzouten, dan worden hieruit dexmetalen afgescheiden. Men beware pyrogallol in inactinisch gla&N^ In plaats van pyrogallol wordt door Merck liet gebruik van het monoacetaat, het Triacetaat en liet salicylaat van dezen phenol aanbevolen, welke hij aanwending op de huid langzaam pyrogallol afsplitsen. Hij geeftMeze stoffen de volgende namen: pyrogallol monacetaof c= eugallolum; triacetaat =kmgallohim;* salicylaat saM<ja[lolum. Gallacetophenonum, C₆Ho(CH,!_!CO)(OH)₃7^Nig een lichtgeel poeder, weinig oplosbaar in water, beter na toevoeging van natriumacetaat. In warm water, in alcohol, in aether en in glycerine is bet goed oplosbaar. Deze stof wordt in de ge«ecs- kunde soms inplaats van pyrogallol gebruiRfr^-! Wanneer men in toluol, (\'(JH5CH3, één atoom waterstof van de groef» <\'TI_;-, dus in den zijketen, vervangt door OH," ontstaat CfiH₅CH₂OH, een aromatische alcohol n.1.: benzylalcohol; .oxydeert men deze stof, dan ontstaat, evenals bij de vroeger besproken alcoholen, eerst een aldehyde: C_(iH₅CH₂OH O = (\'nH-.COII H₂0 bcnzaldehydc en bij verdere oxydatie een zuur: C₆H₅COH 0 = C_f)IIöCOOH, benzoëzuur. Benzaldehyde, CfiII,-,0OH, vormt het hoofdbestanddeel van bittere amandelolie, oleum amygdalarum amararum s. ae- thereum, die in hoofdzaak bestaat uit dit aldehyde en blauw- zuur. welke grootendeels chemisch met elkaar zijn verbonden tot benzaldehydcyanwaterftof. De bittere amandelolie is in ongeveer 300 deelen wateroplosbaar, in alcohol, in aether en in vette en aetherische oliën gemakkelijk. Door het blauwzuur- gehaltc is deze olie een vergift. Zooals wij reeds zagen, ontstaan door verdere oxydatie der aromatische aldehyden de aromatische zuren. Wij kunnen deze ook beschouwen als afgeleid van benzol, waarin één of meer

-ocr page 227-



		215

		atomen waterstof door carboxylgroeperi zijn vervangen. Van deze zuren hespreken wij: Acidum benzoïcum, flores benzoës, C₆H₅COOH, benzoë- zuur, dat bereid kan worden uit benzoë, waarin liet voorkomt, uit toluol, urt~~naphtidino en uit liippuui~~\'~~HUUi~~». Volgens onze Pharmacopee mag men alleen het benzoëzuur gebruiken, dat uit benzoë door sublimatie is bereid. Dit zuur komt voor iri plaatvormige, glanzige kristallen, die naar benzoë rieken, eerst kleurloos zijn, maar bij het bewaren geel worden. In koud water lost het moeielijk op, ongeveer 1 = 400, in kokend water beter, en gemakkelijk in 2,5 deel spiritus en in \'> deelen aether. Ook in vetten en oliën is benzoëzuur oplosbaar, men maakt hiervan o. a. gebruik bij de bereiding van adeps ben- zoatus, du~~wt" m~~e~~n kan bcr~~eid^r door-1 o/o l>enzoëzunr-©nder vewarming in gesmolten reuzel op te lossen, of door een mengsel van 1 deel benzoë, tot grof poeder gebracht, en \'.)!) deelen reuzel gedurende \'1 uur onder voortdurend omroeren oj> een waterbad te verwarmen, te laten bezinken en te coleeren. Adeps benzoatus wordt niet spoedig ranzig. Van de zouten van dit zuur zijn voor ons van belang: Benzoas natricus, C_(iTI_gCOO\\a, een wit, korrelig, meestal zwak naar benzoëzuur riekend poeder, dat bij verwarming eerst smelt en daarna verkoolt. Het lost in i,N deelen water o])y"\'-\'\' moeielijker in sterken spiritus. Voegt men bij de oplossing "< een zuur, bijv. verdund HC1, dan zal benzoëzuur worden afge- scheiden. Coffeïne is in eene oplossing van benzoas natricus goed op- losbaar; wanneer men gelijke deelen coffeïne en benzoas natricus onder verwarming in water oplost en de oplossing tot droog uitdampt, verkrijgt men benzoas natricus cum coffeïno, een wit poeder, dat gemakkelijk"oplosbaar is in water. Benzoas ferricus is een vleeschkleurig, reuk- en smakeloos poeder, dat~vërkregen wordt door bij eene oplossing van ben- zoas natricus eene verdunde oplossing van chloretum ferricum te voegen; er ontstaat dan een neerslag van benzoas ferricus: TV¹^ 6C₆H₅COONa Fe₂C\\_c, (C₀H₅COO)₆Fe_2; ONaOl. Dit neerslag wordt afgefiltreerd en door afwassclien met water. yan het chloornatrium gezuiverd.

-ocr page 228-



		21(i

		Het poeder is onoplosbaar in water, oplosbaar in azijnzuur en in vette oliën. Eene oplossing van 1 deel benzoas ferricus in !)!> deelen levertraan wordt als staallevertraan, oleum jecoris aselli cum benzoate ferrico, oleum jecoris aselti ferratum .geneeskundig aangewend» }W.CX/l/isyi \\ /^ïferr2anHid^m_J__eeru: verbinding analoog aan acetanilide, komt voor in klenrlooze, glanzende blaadjes, die onoplosbaar zijn in water. Als grootste gift per dag wordt 3 granTiüTlTgcgevenT] Een andere belangrijke stof, die chemisch niet benzoëzuur in verband staat, is saccharinum, ook bekend»mder-de namen gli]sjdi]rii, pjarrbarinol) saooharinose en agueartna. Het is een wit poeder, dat ongeveer óOO maal zoo zoet^is als gewone suiker. Het lost in ongeveer 400 deelen water op, beter lost het o[> in alcohol en in aether. Met alkaliën verbindt het zich tot gemakkelijker oplosbare zouten. Het natruiiiizout komt onder de namen crystallose en sacchariiïuni ieiclTt löslich inden handel. Wanneer men in phenol een atoom waterstof van den kern vervangt door COOH, kan men, al naar de onderlinge plaatsing der hydroxyl" en carboxylgroep drie verschillende verbindingen verkrijgen, van deze drie bes])reken wij de orthoverbinding, die onder den naam salicylzuur, acidum salicylicum, COOH ⁽W-K > veelvuldig wordt gebruikt. Het zuur vormt kleur- ^X()II looze, zeer lichte, glanzige kristallen. Wrijft men ze lijn, en verstuift een deel van het poeder, dan veroorzaakt dit niezen. In ongeveer (>00 deelen koud water, in 14 deelen kokend water, in 2,ö deelen sterken spiritus en 2,1 deelen aether lost het zuur op. Ook in glycerine en in vette en aetherische (dien is het oplosbaar. De waterige oplossing wordt als antisepticum gebruikt en, ter onderscheiding van andere kleurlooze vloeistoffen, soms door toevoeging van een spoor chloretum ferricum violet ge- kleurd. Door toevoeging vanjimnioniumacetaat, natriumacetaat, natriuniphosjihaat of borax wordt de _oplosbaarheid~van salicyl- zuur sterk bevorderd onder vorming van salicylzure zouten. Salicylzuur wordt tegenwoordig dikwijls aangewend als con- servatiemiddcl voor bier, vruchtensappen enz.; daar niet is

-ocr page 229-



		bewezen, dat het voortdurend gebruik van kleine hoeveei- heden saücylzuur onschadelijk in. achten wij het beter, inplaats van dit conservatiemiddel meer gebruik te maken van steri- liseeren i). ^r Iïr~rkHiJiandel komen verschillende soorten sulicylzuur voor: van deze \\i~T\\vf~~rmduuii mlicylicum sublimatum minder geschikt voor geneeskundig doel. ~iTilTrr~-Jit\'t bij \'t bewaren gemakkelijk wordt ontleed in phenol en kooldioxvdcT] Van de verbindingen van saücylzuur bespreken wij: Salicylas natricus, dat voorkomt in kleurlooze kristalschub- ben , die gemakkelijk oplossen in 0,9 deelen water en in <> deelen spiritus, de smaak is onaangenaam zoet. Voegt men bij de oplossingen in water een mineraal/uur, dan wordt bet zwakkere saücylzuur afgescheiden, dat, zooals wij zagen, zeer moeielijk oplost in water. Zelfs in zeer verdunde oplossingen (1 = 1000\') wordt dit zout door ijzerchloride nog violet gekleurd. Wanneer men bij eene geconcentreerde oplossing van salicylas natricus een gelijk gewicht coffeïne brengt, lost dit daarin op; dampt men de oplossing onder ommeren uit tot droog, dan vormt de rest een amorph, neutraal poeder, dat in \'1 deelen water oplosbaar is: voegt men bij deze oplossing een mineraal- zuur, dan wordt ook saücylzuur afgescheiden. Dit mengsel of misschien zeer losse scheikundige verbinding is in gebruik onder den naam: salicylas natricus cum coffeïno. Brengt men theobromine in aanraking met natronloog, dan ontstaat theobrominenatrium, dat met salicylas natricus gemengd en tot droog uitgedampt eveneens een losse scheikundige ver- binding (of mengsel) vormt, die onder den naam diuretinum gebruikt wordt. ^J " Diuretine is gemakkelijk oplosbaar in water, vooral onder zachte verwarming. Door verdunde zuren, zelfs reeds door kool- zuur, wordt theobromine afgescheiden. Voor dit praeparaat worden als maximaaldoses aangegeven: 1 gram per keer en S gram per dag. Salicylas lithicus is een wit, kristallijn poeder, dat in water gemakkelijk oplost.

		1) Sohröder, Receptuur yng. 2."i2.

-ocr page 230-



		218

		Salicylas aluminicus, saluminum insolubile, is een wit; onoplosbaar poeder, «lat gewoonlijk als strooipoeder wordt aan- gewend. Behandelt men dezii-verlonding niet ammonia, dan ontstaat al uminium-ammoniuinsalicylaat, dat in water oplosbaax-4«^én onder den naam saluminum solubile in ge- Salicylas bismuthicus basicus, een wit, reuk- en smakeloos, onoplosbaar poeder. Van de verbindingen van salicylzuur niet organische stollen noemen wij hier: Salicylas phenylicus, salolum, een wit, kristallijn poeder, dat zwak aromatisch (min of meer naar vanille) riekt en bijna smakeloos is. In water lost het niet op, wel echter in sterken spiritus (ld deelen), in aether en in chloroform.^ \'\' j .\' /"Nqj\'i\' in salol \'-\'> atomen H te vervangen door broom ontstaat tribroomsalol, cordolum, als een wit, reuk- en smakeloos poeder, mi oplosbaar in aether en in alcohol, oplosbaar in chloroform sn in ijsazijn. SalosantalChn is eene !»30₍\'₀ oplossing van salol in oleum ligni santali. waaraan "«enige druppels pepermuntolie zijn toegevoegd. Salophenum komt voor in kleurlooze kristallen, die onoplos- baar zijn in water, gemakkelijk oplosbaar in alcohol en aether. Salacetolum, salantolum, kristalliseert in lange naalden, die moeielijk oplossen in koud eq in warmwater, beter in warmen spiritus en in aether. Door ammonia en verdunde oplossingen van hydras kalicus of hydras natricus wordt het gemakkelijk ontleed. Salactolum is eene oplossing van salicylas natricus en lactas natricus in eene verdunde oplossing van^N waterstofperoxide. Men gebruikt deze vloeistof als antisepticum, ^x-. Salifebrinum is een mengsel van salicylzuur en_vantifebrine, liet is een wit kristallijn poeder. N. Saliforminum, salicylas urotropini, is een in watten in spiritus gemakkelijk oplosbaar, kristallijn poeder. Wanneer men in salicylzuur 1 atoom H vervangt door zwavel, dan ontstaat thiosalicylzuur. Van dit zuur gebruikt men in de geneeskunde het natriumzout onder den naam dithionum. eerr grijswit, oplosbaar poeder.

-ocr page 231-



		\'2111

		lïet bismuthzout van dit zuur wordt onder den naam thioform als antisegticum gebruikt. Het is een geelachtig grijs, reukeloos, onoplosbaar^vpqeder. Wanneer menra^salicylzuur van de groep CgH^ nog twee atomen waterstof vervïtajrt door jodium, ontstaat dijoodsalicyl- zuur, acidum dijodosalicylicum, een wit, klein-kristallijn poeder, dat oplost in 1"><K) deeletiovater, gemakkelijk in alcohol en in aether. ^-v In verband met oxybenzoëzuur bespreken wij orthoformum, een wit, licht, volumineus, niet hygros\'copiseh, in water moeiclijk oplosbaar, kristallijn poeder, zonder reuk en smaak. Hiervan wordt chemisch weer afgeleid nirvaninum, eenc goed oplosbare verbinding, die in plaats van orthoform wortk^ge bruikt, vooral voor injecties. Acidum gallicum, galluszinij-, CflHj^OH^COOH, komt naast tannine voor in galnoten en kan uit tannine worden bereid, door deze stof eenigen tijd te koken met verdunde zuren. Het zuur komt voor in kleur- en reuklooze naaldjes, die samentrekkend en zuur smaken. In kokend water lost dit zuur gemakkelijk op, minder goed in koud water. In alcohol en in aether is het zuur gemakkelijk oplosbaar. [Van de verbindingen van dit zuur noemen wij : Gallobromolum, dibroomgalluszuur, dat in kleurlooze naalden voorkomt, die voor 1\'20j₀ oplosbaar zijn in water en gemakkelijk oplossen in aether en in alcohol. Gallalum, basisch aluminiumgallaat, verkrijgt men als een amorph, bruin, onoplosbaar poeder, wanneer men bij een op- lossing van natriumgallaat eene oplossing voegt van een alumi- niumzout. Men gebruikt liet als desinriciejisj Dermatolum, gallas bismuthicus basicus, is een zwaveb geel, reuk- en bijna smakeloos poeder, onoplosbaar in water, alcohol, aether en verdunde gyirgn. _____», ..>.,,-w Aïrolum ontstaat als een grijsgroen, fijn volumineus poeder, wanneer men galluszuur behandelt met bisniuthoxyjodido. In water, alcohol\'en aetner lost het niet op, wel echter in natron- loog. Schudt men het poeder langen tijd met water, dan gaat het over in een roode stof, die minder jood bevat dan Aïrol.

-ocr page 232-



		220

		Tanninurn, acidum tannicum, looizuur, ontstaat uit galluszuur, door aan 2 moleculen van dit zuur één molecule water te onttrekken. Het wordt bereiil uit galnoten en komt voor als lichte, glanzende schubjes of een geelachtigwit poeder, dat sterk samentrekkend smaakt. Tannine is gemakkelijk op- losbaar in water, in spiritus en in glycerine, moeielijk oplosbaar in aether en onoplosbaar in chloroform." ^J^\' /^ .^ft Vt^.\'_fl Door chloor, broom, chroomzuur en kaliumpermangannat 2 wordt tannine ontleed onder ontwikkeling van kooldioxyde; 1/ voegt men jodiuni bij eene geconcentreerde tannincoplossing, dan wordt dit halogeen opgenomen en ontstaat eene roodbruine vloeistof, waarin door amylum geen vrij joduim meer kan worden aangetoond. Lost uien hierin suiker op, dan verkrijgt men sirupus jodo-tannicus. Voegt men bij eene looizuurop- lossing eene oplossing van een ferrizout, dan ontstaat een blauwzwai\'t neerslag van tnnnas ferricus. Ook met de zouten der andere zware metalen geeft tannine ecu neerslag van de tannaten dier metalen. w -^r \'Ss\'sl 1 Oplossingen van zetmeel, eiwit, lijm, gom en sa leb worden door tannine neergeslagen. Oplossingen van alcaloïden en hunne zouten vormen met tannine onoplosbare verbindingen. Mor- phine wordt door tannine niet ncergeslagen.[_Vocgt men tannine hij oplossingen van kalium- of natriumcarbonnat, dan wordt de tannine ontleed, en ontstaat een groene kleur; met kalkwatcr ontstaat een blauwe kleur en met eene oplossing viMi toflryumhydroxydc een blauwgroene klcurT^ behalve dit looizuur komen in het plantenrijk nog talrijke andere stoffen voor, die samentrekkend smaken en met ferri- zouten een blauw of zwart neerslag geven, men noemt ze looi- stoffen. Zij slaan lij moplossingen neer en vormen met dierlijke huid onoplosbare verbindingen, die niet meer rotten; hierop berust de bereiding van leder. Naar de afkomst onderscheidt men: koffielooizuur, kinalooizuur, eikcnlooizuur, ratanhialooi- zuur, catechulooizuur enz. Tannine wordt o. a. gebruikt voor de bereiding van col- lodium stypticum, eene oplossing van tannine in spiritus fortior, aether en collodium; tannas plumbicus, bereiil door tannine eenigen tijd te wrijven met solutio acetatis plumbici

-ocr page 233-



		2*1

		tiasici, wordt gebruikt in unguentum tannatis plumbici. Tannas bismuthicus, rai bruingeel, in water onoplosbaar poeder, wordt verkregen door basisch bismuthnitraat met ammonin en water om te zetten in bismuthhydroxyde en dit met een tannineoplossing te behandelen. Tannas hydrargyrosus, een grauwgroen, reuk* en smakeloos poeder, wordt verkregen door poeder van mercuronitraat onder eene waterige tannineoplossing te roeren. Maximaalcloses 100 mgr. per keer en 300 mgr. per dag. r"\\\\ aiifippv-men eene tannineoplossing praecipiteert met eene oplossing van aluminiumsulfaat, ontstaat een bruingeel, onop- losbaar poeder, basisch aluminiumtannaat., dat als tannalum insolubile in de geneeskunde wordt gebruikt. Behandelt men dit poeder niet wijnsteenzuur. dan ontstaat een bruingeel, op- losbaar poeder, dat als tannalum solubile wordt aangewend.\\ Tannalbinum wordt verkregen door eene eiwitoplossing met tannine neer te slaan en liet neerslag cenigen tijd op 110³120\'C. te verhitten. Het is een bruinachtig geel poeder, geheel smake- loos en onoplosbaar. Het bevat ongeveer W/o tannine. Tannoform wordt verkregen uit tannine en formaldehyde als een Licht rosé gekleurd poeder, dat oplosbaar is in alcohol .fin" ammonia lost het op niet eene jrele en in natronloog met eene bruinroode kleur. / \' \' - ) Tannigenum, diacetyltannine. fis-een geelgrijs, reuk-\'en smakeloos poeder, dat onder water reeds bij W tot een taait! massa samenvloeit, maar iu water en verdunde zuren niet op- lost. Het is oplosbaar in alcohol en in verdunde oplossingen *¥fHrborax, phosphas natricus en carbonas natricus.J TatWQnum is een condensatieproduct van tannine en urotro- pinc, dat Ongeveer S7 ^l),\'o tannine bevat, liet is een lichtbruin reuk- en smakeloos poeder, onoplosbaar in water, alcohol, aether en in verdunde zuren, nïïtauoplosbaar in verdunde sodaoplossingen. Tannocasum noemt Dr. "Rumeyn een door verhitting jre- hard caseïnctannaat. Hij bereidt IïeWloor caseïne niet behulp van natriunicarbonaat in oplossing te brengen, aan deze op- lossing toe te voegen tannineoplossing en formaldehyde, en het natriunicarbonaat met 1£(\'1 te verwijderen. Het neerslag wordt verzameld en door verhitting gehard.

-ocr page 234-



		222 Onder den naam etyrolverbindingen vat men in de schei* kunde een groep organische stoften samen, die in de zijketen 2 atomen^ 11 minder bevatten dan de benzolderivaten, bijv.: Aethylbeozol, (^,₍(II.-₎(^,H₂<^,H_;i; styrol, C₀H₅CH = 0H₂. Ook uit deze formule blijkt reeds, dat in de zijketen eene dubbele binding voorkomt. Van de verbindingen dezer reeks noemen wij : \\ Styrol, (\'_(ilI₅(iÏN= (\'ir., eene kleurlooze, aangenaam riekende vloeistof, die voor 1 ;i \'2 O/o in styron voorkomt. Styron, kaneelalcohol, C_flH_s (\'II = CH CH₂OH, komt voor in kleurlooze naaldjes, die bij :>:!° (\'. smelten aangenaam naar hyacinthen rieken en oplosbaar zijn in alcohol en in benzine. Behalve dit praeparaat komt onder den naam styronum liquidum een gele. olieachtige vloeistof in den handel, die aromatisch riekt en oplosbaar is in alcohol en aetlier. Beide stoffen worden als antisepticum gebruikt. Bij voorzichtige oxydatie van dezen alcohol ontstaat het k a n e e 1 z u u r a 1 d e 11 y d e, c i n n a m y 1 a 1 d e h y d e, C₆H₅ (\'Il = CH COH, een stof, die voor "< a 7~> "/o voorkomt in kancclolic, oleum cinnamomi, de vluchtige olie uit de bast der takken van (\'innamomum Zeylanicum door destillatie bereid. Kaneelolie is een gels, neutrale, vluchtige olie, zwaarder dan water, zij is in elke verhouding oplosbaar in alcohol en aether. Deze olie is ook een bestanddeel van kaneelwater, aqua cin- namomi, dat door destillatie van kaneel met water moet zijn bereid. \\ Door verdere oxydatie van dit aldehydc ontstaat kaneel* zuur, acidum cinnamylicum, (\'(;H₅ (\'II = (\'H COÓH, dat ten deele vrij , ten deele als samengestelde aethers, voorkomt in styrax en in perubalsem. Kaneclzuur komt voor in kleurlooze of lichtgele, min of meer glanzende plaatvormige kristallen, die niet oplosbaar zijn in koud water, wel in kokendNwater en alcohol. Onder verwarming is het zuur ook oplosbaaï in vette olie. \\ Cumarinum, het welriekende bestanddeel der tonkaboonen\\ komt voor in kleurlooze, glanzende kristallen, die gemakkelijk oplossen in alcohol en in aether. Men gebruikt het voornamelijk

-ocr page 235-



		22:t

		als dèSodorans voor jodofnrm en andere doordringend riekende stoften. De tot nog toe bcsproKfcs^aromatische verbindingen konden allo worden afgeleid van benzöt>,CflH(;, door daarin zijketens aan te brengen. Eene andere reeks yan aromatische stollen wordt afgeleid van naphtaline, (\'iqIIs, een. koolwaterstof, die bestaat uit twee aan elkaar gebonden benzolkèr-uen, waarbij zij 2 atomen (\' gemeen hebben; door deze binding zïjrv .2 atomen koolstof en 4 atomen waterstof van (\'ulij» ⁼ 2CqHq vervullen. De structuurformule wordt dan: II II I I (\' (\' /\' \\ / \\ HC (\' (\'TI I II I HC C (\'II \\ / N -* V C I I II II Naphtalinum wordt verkregen uit de zware steonkolen- teerolie, waaruit het zich als gekleurde, plaatvormige kris- tallen afzet. Na zuivering vormt het kleurlooze kristalhlaadjes, die bij S0^D smelten, onoplosbaar .zijn in water., maar goed op- lossen in aetlier en chloroform, iets minuei^gocd in spiritus en in vette en vluchtige oliën, ^üërharmacopee geeft als maxi- maaldoses aan :i<)0 nigr. per keer en 1 gram per dag. Xaplitaline heeft een doordringenden reuk eu een brandende» smaak. Onder den naam therminum wordt een naphtalinederivaat in de geneeskunde gebruikt, dat voorkomt als een kleurlooze, eigen- aardig riekende, waterhjjletere vloeistof; do verbinding hiervan met zoutzuur, hydrochloras thermini, welke meer wordt aan- gewend^Jiorrït voor in kleurlooze kristallen, die gemakkelijk ^ipkrggén in water en in alcohol. 7 Eene der salicylzure naphtymethers wordt onder de namen betolurrt, naphtalolum, naphtosalolum, inplaats van salol in de geneeskunde aangewend. Het is een wit, glanzend, reuk- en smakeloos, kristallijn poeder,ITIaï\'bij 95° smelt, onoplosbaar

-ocr page 236-

224

is in water; maar oplosbaar in aether, in chloroform, in warmen
alcohol en in warme lijnolie?]

We zagen, dat we door in benzol 1 atoom II te vervangen
door OII, daarvan phenol konden afleiden en daar alle H-atomen
van (\'lillu op dezelfde wijze gebonden zijn, bleek hot slechts
mogelijk éénc stof van de formule (\'_(iH-,()ir van benzol af te
leiden. Wanneer men in naphtaline één atoom H vervangt
door OH ontstaat naphtol, maar ten opzichte der verbindings-
plaats der beide bcnzolkernen nemen niet alle waterstofatomen
dezelfde |>laats in.

Zooals uit de op pag. 221 gegeven formule blijkt, nemen zij
4 aan 4 eenzelfde plaats in ten opzichte van de verbindings-
plaats. Hieruit volgt dus ook. dat er twee isomere naphtolen
kunnen gevormd worden, al naar men van bet eene of van
het andere viertal waterstofatomen er één vervangt door OII.
De verbinding, die ontstaat, wanneer men één der 4 atomen
II, die het dichtst bij de verbindingsplaats zijn gelegen, ver-
vangt door OH. noemt men o-naphtol, de andere /j-naphtol.


	11 \\jn 1	II H
Hf\' i	1 c e // \\ / % ."\'\' \\ / \\ (\' CH i i	1 1 0 C /" \\ / \\ H-C/\' V 1	0OH
1 HV	1 1 (\' (\'II \\\\ / \\ / V V «Jyaphtol.	^H-% A \\ / \\ // ii H /J-Xaphtol.	,C II

a-Naphtolum komt voor in kleurlooze naaldjes, die oplosbaar
zijn in alcohol en in aether, zeer moeielijk oplosbaar in water.
Het smelt bij 94\'°«*>⁰\'"C7, dit is een belangrijk onderscheid
met het^-nnpïïtol, dat hij 12o° smelt en minder giftig is dan
«"Tïïtpntol.

jï-Naphtolum wordt in de Pharmacopee, onder de namen

-ocr page 237-



		225

		naphtolum en iso-naphtolum, beschreven als oen wit kris- tallijn poeder oi\' als kleurlooze, plaatvormige kristallen die zwak naar phenol rieken. Het is oplosbaar in 7"> deelen kokend, water, moeielijk in kond water; in alcohol, in aetber, in chloroform en in vette oliën is het gemakkelijk oplosbaar. Ook in alkalische vloeistoffen lost het gemakkelijk op; neutraliseert men echter deze vloeistoffen door een zuur, dan wordt de naphtol weder afgescheiden. Qv%rdt in /?-naphtol de 11 van de hydroxylgroep vervangen door natrium, dan ontstaat /?-naphtolnatrium, een wit poeder, dat in :> deelen water oplost en onder den naam microcidinum als antiseptictvm wordt gebruikt. De verbinding, van /ï-naphtol met benzoëzuur wordt onder don naam benzonaphtolum geneeskundig aangewend. Het is een kristallijn poeder of het komt voor in lange, kleurlooze naalden, die in water niet, maar in alcohol on chloroform gemakkelijk oplossen. Door inwerking van zwavelzuur op /J-naphtol ontstaat />\'-naphtolsulfonzuur, waarvan het calciunizout onder de namen asaprolum en abrastolum wordt gebruikt. Asaprol is een wit of weinig rood gekleurd poeder, waarvan 1(>7 deelen in 100 deelen water van 15° V. oplossen ; in 100 doelen alcohol lossen 00 deelen asaprol op, in aether is het onoplosbaar. Het aluminiumzout van /J-naphtolsulfonzuur is een wit, niet hygroscopisch poeder, dat goed oplost in koud water en in glycerine, moeielijk oplosbaar is in alcohol en onoplosbaar in aether. Onder den naam alumnolum wordt het o. a. als anti- septieum gebruiktTT\' Behalve de genoemde producten vindt men in de steenkolen- teer nog andere, die, ofschoon op zich zelf voor de pharmacie van weinig belang, direct of indirect dienen voor de bereiding van geneesmiddelen. Hiertoe behoort o. a. anthraceen, t~~^JJ~~j) /CH_N of~t6H₄ 1 f\'i;H₄ een koolwaterstof, die tusschen 310³ en of)0° overdestilleert. Door oxydatie van deze verbinding.ontstaat SCHRÖDER (\'Il DE ZAAIJER, Scheikunde.* 15

-ocr page 238-



		220

		antrachinon, C_HH₈0₂, waarvan enkele oxydatieproducteü hier besproken worden. Alizarinum, C]4H₆(OH)₂0₂, dioxyantrachinon, komt als zoodanig alleen voor in de oude wortel van liubui tinctorum (meekrap), de jonge wortel bevat een glueoside: ruberythrin- zuur, dat door behandeling met zuren, alkaliën of fermenten als splitsingsproduct liet alizarine vormt. Kunstmatig wordt deze kleurstof gemaakt uit antrachinon. Zuiver alizarine komt voor in roodgele naaldjes, die moeielijk oplossen in water, maar in alcohol en in aether met een gele kleur oplossen, in alkaliën lost het met een purperrood© kleur op. Voegt men bij de oplossing aluminiumzouten oftinzouten, dan ontstaan onoplosbare roode verbindingen, met ferrizouten ontstaan violette verbindingen, deze verbindingen dragen den naam van lakken. Wanneer men geweven goederen met op- lossingen van de metaaloxyden drenkt en daarna met alizarine behandelt, ontstaat de kleur direct op den vezel en is daardoor niet meer uit te wasschen. Wanneer alizarinodoor waterstof wordt gereduceerd, ontstaat anthrarobinum als een geelachtig wit poeder, dat bijna onop- losbaar is in water en in verdunde zuren, maar dat gemakkelijk oplost in verdunde alkaliën. De alkalische oplossing wordt door opname van zuurstof uit de lucht eerst groen, daarna blauw gekleurd, onder vorming van alizarine. Anthrarobine wordt aangewend in alcoholische oplossing of, onder vetten verdeeld, m zalfvorm. In holten in den stam van Andira araroba vindt men een poedervormige massa, die onder den naam goapoeder bekend is, door zuivering van dit poeder verkrijgt men het chrysarobinum als een geel, licht, kristallijn poeder, dat bijna onoplosbaar is in water en moeielijk oplost in alcohol, aether en zwavelkool- stof. In oplossingen van hydras kalicus of hydras natricus lost het met een gele kleur op. Schudt men deze alkalische oplossing met lucht, dan wordt zij rood gekleurd onder vorming van acidum chrysophanicum, chrysophaanzuur, d-ioxyme- <t-h-y-l-~~anth r~~a-e-h4no-B. Dit zuur vindt men in verschillende Rumex- en Rheumsoorten en wordt uit chrvsarobine bereid, door de door zuurstof roodgekleurde oplossing met een zuur

-ocr page 239-



		227

		neer te slaan. Het komt voor in gele, naaldvormige kristallen, die onoplosbaar zijn in water en alcohol, maar oplosbaar in chloroform en benzol. In alkalische vloeistoffen lost het zunr met een donkerroode kleur op. Volgens onze Pharmacopee ~~Btft~~g men, indien acidum chrysophanicum wordt voorgcr schreven, daarvoor chrysarobinum geven; uit het boven aangevoerde blijkt dat eerstgenoemde stof het oxydatieproduct is van het chrysarobinum. /in plaats van chrysarobinum wordt tegenwoordig soms gebruik gemaakt van het triacetaat. euro- binum en het tetraacetaat, lenirobinum, daarvan. In aan- raking met de huid geven beide stoffen ehiysarobine ai. J In aansluiting aan de aromatische koolwaterstolfen bespreken we thans de aetherische oliën, waarvan verschillende repre- sentanten hoofdzakelijk bestaan uit koolwaterstoffen van de formule n((\'i₍₎Hi(;). Men verstaat onder aetherische oliën: sterk riekende mengsels, die voornamelijk in het plantenrijk voor- komen. In chemisch, opzicht verschillen zij dikwijls veel van elkaar, in physische kenmerken daarentegen bestaat er meer overeenkomst tusschen de verschillende oliën. De meeste ae- therische oliën komen reeds gevoiTnd in de planten, in afzon- derlij ke olieklieren, voor, slechts enkele, niet name bittere amandelolie en mostcrdolie, ontstaan eerst bij het behandelen van het plantendeel met water. De meeste aetherische oliën worden verkregen door het plantendeel met water te destillecren; want, ofschoon deze oliën in \'t algemeen een hoog kookpunt hebben, vervluch- tigen zij gemakkelijk met waterdamp. De olie verzamelt zich dan al naar haar soortelijk gewicht onder of boven het water en wordt afgescheiden. Bestaat er gevaar, dat de olie door de destillatie zou ontleden of minder aangenaam van geur zou worden, dan bereidt men haar uit die simplicia, welke veel aetherische olie bevatten, door uitpersen, en uit die, welke weinig olie bevatten, door uittrekken met vette olie. Door uit- persen wordt o. a. bereid citroenolie en bergamotolie, door uittrekken met vette olie verkrijgt men de olie uit jasmijn, reseda en viooltjes. Bij de gewone temperatuur zijn de meeste aetherische oliën 15*

-ocr page 240-



		22S

		heldere, weinig gekleurde vloeistoften, die in hooge mate den reuk der simplicia, waaruit zij zijn bereid, bezitten. Het smelt- punt van oleuni anisi en van oleura rosarum ligt boven 0°, vandaar dat deze beide oliën dikwijls in vasten toestand in de apotheek worden aangetroffen. Bij sterke afkoeling wordt uit de zuurstofhoudende aetherische oliën een vaste, kristallijne stof stearopt of kamfer afgescheiden; het overblijvende vloeibare deel noemt men eleopt. Hij de meeste zuurstofvrije aetherische oliën ligt het soortelijk gewicht tussclien 0,K5 en 0,95; deze zijn dus lichter dan water; de zuurstofhoudende aetherische oliën zijn soms zwaarder dan water o. a. oleuni caryophyllornni. Van de aetherische oliën zijn slechts enkele van nature gekleurd, n.1. oleuni absinthii en oleuni chamomillae, de eerste is groen, de tweede blauw van kleur. De groene kleur van oleum cajuputi en oleuni bergamottae wordt veroorzaakt door opgelost chlorophyl, bij de eerstgenoemde olie soms ook door koperverbindingen. Stelt men aetherische oliën bloot aan de inwerking van licht en lucht, dan worden zij dikvloeibaar en taai, zij verharsen, zooals men dit noemt. Men beware aetherische oliën in kleine, zooveel mogelijk gevulde lleschjes, van hot licht afgesloten. In water zijn aetherische oliën weinig oplosbaar, vandaar ook, dat de meeste onzer aromatische wateren troebele vloeistoften zijn. die vóór het gebruik geschud moeten worden, ten einde de olie, die is afgescheiden, zooveel mogelijk te verdeden, (ioede oplosmiddelen voor aetherische oliën zijn: alcohol, aether. chloroform, zwavelkoolstof en vette oliën. Druppelt men aetherische oliën op papier, dan geven zij een door- schijnende vetvlek, die hij staan of bij zachte verwarming weer verdwijnt. Zijn de oliën verharst, dan blijft een ondoorschijnende vlek achter, zijn zij vermengd met vette oliën, dan blijft de vlek doorschijnend. Naar hare samenstelling worden de aetherische oliën onder- scheiden in: 1. Zuurstofvrije oliën, terpenen of camphenen. 2. Zuurstof bevattende aetherische oliën, 3. Stikstofbevattende , 4. Zwavelbevattende ., .

-ocr page 241-



		221)

		1. Onder terpenen verstaat men een aantal aetherische oliën, die tot algemeene formule n(Cr,lI_s) hebben. Hun /kook- punt ligt tusschen 150° en 2ö0°, hun soortelijk gewicht tiTsscnen 0,840 en 0,890. Q^rengt men de terpenen in aanraking met jodium, dan wordt er waterstof aan onttrokken tm ontstaan, onder ontploffing, joodwaterstof en paracymol: C₁₀H₁₆ 2.J = 2H.T C₁₀H₁₄. Lost men jodium op in een aromatisch water, met behulp van KJ bijv., dan heeft deze inwerking langzaam onder ont- klejwrrfg plaatsT7 , \' t/& Tot deze reeks van aetherische oliën hehooren: \'j i^/Vt*\' $ cr?l* Oleum terebinthinae, welke wordt bereid door destillatie van TIe terpentijn," welke bij insnijding uit de stammen van verschillende J\'inussoorten wordt verkregen. Bij deze destillatie vervluchtigen het water en de terpentijnolie, terwijl de colo- phonium achterblijft. De aldus verkregen olie is de gewone terpentijnolie. Dit is een heldere, licht bewegelijke vloeistof, met een eigenaardigen reuk. Stelt men de olie bloot aan licht en lucht, dan verharst zij onder opname van veel zuurstof, die daarbij in ozon wordt overgevoerd. Dergelijke ozonhoudende terpentijnolie dient als tegengift bij vergiftingen met phosphorus. Uit deze gewone terpentijnolie laat de Pharmacopee oleum terebinthinae depuratum bereiden, door 100 deelen olie met 400 deelen water te vermengen en daarna voorzichtig te des- tilleeren tot ongeveer 3/^ van de olie is overgegaan. Men ver- krijgt dan een heldere, kleurlooze, neutrale olie, die met 4 vplumina spiritus eene heldere oplossing geeft. MVanneer men terpentijnolie langzaam mengt met 5-/o sterk zwavelzuur, het mengsel gernimen tijd laat staan en daarna destilleert en van mogelijk aanhangende zure producten zuivert, verkrijgt men terebenum,* C^Hk;, een lichtgele, naar thijm riekende vloeistof, die weinig oplost in water, iets beter in alcohol en zeer gemakkelijk in aether. Dit praeparaat wordt soms gebruikt inplaats van oleum terebinthinae, daar het niet onaangenaam riekt en minder brandend smaakt.] "Wanneer men terpentijnolie, met weinig water vermengd, geruimen tijd aan zich zelven overlaat, scheiden zich daarin somtijds kristallen af van terpinhydraat, hydras terpini,

-ocr page 242-



		230 G₁₀ll₁₍j 3H₂0.[Spoediger en gemakkelijker ontstaat deze vér- binding, wanneer men 4 deelen oleum terebinthinae depuratum mengt met 3 deelen alcohol en 1 deel salpetemiur en het mengsel op platte borden eenige dagen laat staan. J)c verkregen kristallen worden dan verzameld, tusschen filtreerpapicr geperst en uit alcohol omgekristalliseerd. Ten einde al het zuur te verwijderen, voegt men aan den alcohol wat alkali toe. Terpin- hydraat vormt groote, kleurlooze en reukelooze kristallen, die oplossen in 250 deelen water van de gewone temperatuur, in 10 deelen alcohol, in 100 deelen acther en in 200 deelen chloroform. Destilleert men terpinhydrrfat met verdund zwavelzuur, dan verkrijgt men terpinolum, een aangenaam naar hyacinthen riekende olie, die gemakkelijk oplost in alcohol en aether. Behalve als geneesmiddel wordt deze stof soms ook aanbevolen als reukcorrigens voor jodoform. Laat men joodwaterstofzuur inwerken op terpinhydraat, dan ontstaat terpinjoodhydraat. (\'i()H_]0.2HJ, dat onder den naam chroatolum in de geneeskunde wordt gebruikt. Deze stof komt voor in groenachtig gele, aromatisch riekende kristallen, die onoplosbaar zijn in water en gemakkelijk oplossen in alcohol, atffher en glycerine^ / , ^ _c ,,, //;₍ _r cQ* Oleum citri is een dun vloeibare, lichtgele olie, die uit de versehe vruehtschil van Citrus limonum door uitpersing wordt bereid. De olie riekt aangenaam en lost in minder dan 0 volumina sterken spiritus op. De olie welke door destillatie met water van de uitgeperste citroenschillen wordt verkregen, is van mindere kwaliteit. JsiA,\\C i-i tl\'l^a \' °&. Oleum bergamottae wórdt verkregen door uitpersing van de versehe vruehtschil der z.g. bergamotappels, de vruchten van Citrus bergamia. In zuiveren toestand is het een bleekgele olie, meestal echter is de kleur geelgroen door opgelost chloro- phyl. De reuk is aangenaam, de smaak"bitter-aromatisch. Oleum aurantiorum, oleum corticum aurantiorum, wordt eveneens door uitpersing bereid van de versehe oranje- schil, de vruehtschil van £i^s_vulgariti. Do olie is neutraal, lichtgeel, aangenaam van reuk, zwak bitter van smaak en oplosbaar in ongeveer 7 deelen spiritus fortior. Ui/^-^cv^^4i^c^0 Behalve in de vruehtschil bevat Citrus vulgaris nog een zeer

-ocr page 243-



		231 , , ^,:b^^⁽^* welriekende olie in de bloemen; deze olie is bekend onder de namen oleum f lorum aufantii, oleum naphae, oleum neroli en wordt voornamelijk in de parfumerie gebruikt. In de phar- macie gebruikt men nu en dan nog aqua florum aurantii, aqua naphae, verkregen door destillatie van de versche bloemen met water. Voegt men bij aqua naphae salpetemvur. dan ontstaat eene roode kleur. &ei$- \'r {/{ci/l* )* Oleum rosmarini wordt door destillatie bereid uitliet bloeiend kruid van Rosmarinus officinalis. De olie riekt naar kamfer, is kleurloos of lichtgeel en oplosbaar in een half volumen sterken spiritus. De olie vormt een bestanddeel van sapo aromaticus. Oleum lavandulae is een heldere, lichtgele olie, die door.\'\' ^^destillatie bereid wordt uit de bloemen van Lavandula vera_:_ Zij ^ ./^ e¹ as. in elke verhouding oplosbaar in spiritus. Eene oplossing van~. /o.* / v-1 deel olie in 99 deelen spiritus dilutus is de spiritus lavan- . dulae, welke wordt gebruikt bij de bereiding van sojutio, arseniitis kiiliei coiuposita en van spiritus saponatusrt . \' \' -\'-fc<ⁱ Oleum eucalypti* wordt yerkreggn uit lblia eucalypti, de, bladeren van Euralyptus globuhisf het is eene lichtgele olie, die sterk aromatisch, min of meer naar kamfer riekt. In hoofdzaak bevat deze olie eucalyptol, C₁₀H_lsO, eene kleurloo/.e vloeistof, die bij 17<>°177° kookt en onoplosbaar is in watei\\ ITet lost goed op in absoluten alcohol, in aether, chloroform en vette oliën. [Laat men op eucalyptol zoutziuugas inwerken, dan ontstaat eucalypteol, C₁₀H_lr,2HCl, als klcurlooze, parelmoer- glanzende plaatjes, die onoplosbaar- zijn in water, maar goed oplossen in alcohol, aether en chloroform. Brengt men eucalyptol en resorcine in de warmte bij elkaar, dan ontstaaf^eücalyptoresorcinum als wit, kristallijn poeder, dat oplost in alcohol, aether en chloroform en nu en dan als aatïsepticum wordt aanbevolehTJ Tot deze groep van terpenen behooren verder: -£-i[n^^ Oleum spicae, welke verkregen wordt uit Lavaridula spkih, Oleum cubebae, uit de vruchten van Cubeba ojfir.inarum. Oleum balsami copaivae, de aetherische olie, die naast hars in copaivabalsem voorkomt. Oleum macidis, foelieolie, verkregen door destillatie van foelie, den zaadniantel van Myristica fraqrans. - t >.; \\-LC-\'(C~<£

-ocr page 244-



		232 O \' / Oleum majoranae, uit bloeiende Origanum majoraria, Oleum calami, uit den gedroogden wortelstok van Acorus calatnu». ( -, i "i.." _y . . ,_r Oleum juniperi, uit de vruchten van Juniperus communis, Oleum sabinae, uit de jonge toppen van Sabma offirinalw, eene vergiftige aetherische olie. ^/r- Oleum myrti wordt verkregen door destillatie van de bladeren van Myrtus communis met waterdamp. Door rectificatie van deze olie verkrijgt men oleum myrti rectificatum, myrtolum, eene kleurlooze, aromatisch riekende vloeistof\'. 2. De zuurstofhoudende aetherische oliën bestaan uit een mengsel van terpenen en een zuurstofbevattend bestand- deel, van het laatste komt de grootste hoeveelheid voor. Is dit O-houdend bestanddeel vast, dan scheidt zich uit de olie bij afkoeling een stearopt af, is dit vloeibaar, dan blijft de olie, ook bij zeer sterke afkoeling, nog vloeibaar. Het s.g. van deze oliën is liooger dan dat der terpenen. j \' ."! ^;;.C Oleum anisi, anijsolie, wordt verkregen uit anijsvruchten, de vruchten van Pimpinella anymm; de olie is kleurloos of lichtgeel, zoetachtig en eigenaardig aromatisch van smaak. Rij W stolt zij tot een kristallijne massa, die eerst bij lö° weder begint te vofvloejea. De olie bestaat n.1. voor ongeveer 1)0 o ₀uit anethol, CiJH^O, dat voorkomt in witte, glinsterende kristallen, die rieken en smaken naar anijsvruchten, zij smelten bij 21°22\'. Anijsolie is een bestanddeel van solutio am- moniae spirituosa anisata, welke men bereidt door 4 deelen anijsolie op te lossen in 7<> deelen spiritus fortior en bij deze oplossing 20 deelen ammonia te voegen. Lost de olie in het koude jaargetijde niet volkomen in den spiritus op, dan ver- warmt men zacht. Door destillatie van de vruchten van Illicium anisatum ver- krijgt men oleum anisi stellatum, eene kleurlooze of lichtgele olie, die in hoofdzaak dezelfde bestanddeelen bevat als oleum anisi, in den regel echter minder anethol, waardoor zij niet zoo spoedig vast wordt. Oleum foeniculi wordt door destillatie van de vruchten van Foeniculum capillaceum met water verkregen. Het is eene kleur- ïööze of lichtgele olie, die ongeveer <>00₀ anethol bevat, naast

-ocr page 245-



		*2!**

		fenchon, C₁₀H_1(jO, dat, met anethol gemengd, aan de olie den eigenaanTigen reuk geeft. De olie lost in een balt\' volumen spiritus fortior op. . Oleum caryophyllorum wordt verkregen door destillatie van j- de gedroogde bloemknoppen van Evgcnia cnri/ojthi/llath.\' Jri verschen toestand is de olie bijna kleurloos, maar langzamerhand wordt zij geel en eindelijk roodbruin. Met spiritus fortior geeft zij in elke verhouding een belder mengsel. De olie bestaat voor ongeveer 90<>/₀ uit eugenolfTioHiaOo, e~~en kleurlooz~~e ~~vloeist~~of, 4ieh«4~~natronloog~~ ~e4m--gclc_>- krLstttllijne~~- m~~assa, vomit. [ 31 et jodium verbindt eugenol zich tot joodeugenol, een gele. reuke- looze stof, die onoplosbaar is in water. De verbinding van euge- nol met benzoëzuur, benzoas eugenoli, benzoyleugenol, komt in kleurlooze bittersmakende naaldjes voor. die in alcohol, aether, chloroform en aceton oplossen; dezelfde eigenschappen heeftp.olr\'de verbinding van eugenol met kaneelzuur _vcinna^\',, mylas eugenoli, cinnainyleugend1r7\'^;\'\'/,"_lAr;{& t\',- .*.\':\',. f# Oleum cajuputi is eene geelachtige of lichtgroen gekleurde olie, welke/Wordt bereid door destillatie van de versclie binden van Melaleiilat\'mmor.* De reuk is eigenaardig, doordringend naar rosmarijn en kamfer. In elke verhouding geeft zij met sterken spiritus een helder mengsel. De groene kleur van deze olio"^v>_s^ wordt voornamelijk, zooals wij reeds opmerkten, veroorzaakt door de aanwezigheid van koperverbindingen. Ten einde de olie hiervan te bevrijden, destilleert men haar met water, men verkrijgt dan een heldere, kleurlooze of lichtgele olie. die onder den naam oleum cajuputi depuratum in de l\'harmacopee wordt beschreven. Oleum menthae piperitae wordt o. a. in Engeland, Duitsh- land en Xmêl\'ïklï"\'door destillatie met water bereid uit het peperniuntkruid, de bladen en stengels van Mentlia piperita. Het is een kleurlooze of lichtgele olie, die eigenaardig riekten smaakt en bij inademing op de tong een gewaarwording van koude veroorzaakt. In spiritus fortior moet de olie in elke verhouding oplossen, liet hoofdbestanddeel van deze olie is mentbol, mentholum, C^H]./)!!, dat o. a. bij sterke af koeling van de olie uitkristalliseert. Het komt voor in kleurlooze, glanzende, prismatische kristallen, die naar pepermuntolie

-ocr page 246-



		234

		rieken en smaken. Zij smelten bij 48\', zijn gemakkelijk op- losbaar in alcohol en aether, moeielijk in water. Wanneer men menthol op een waterbad smelt en in conische vormen uitgiet verkrijgt men de z.g. stili mentholi, mentholstiften van het Supplement, die onder don naam van migrninesiiften worden aangewend. t^H^^ /WthM- f\'^* ^^iM^."^«4 /""Door* samensmelten van 1 deel phenol en 3 deelen menthol Verkrijgt men eene kleurlooze vloeistof, die als antisepticum onder den naam menthophenolum wordt gebruikt. Validoium is eene verbinding van menthol met valeriaanzuur, waaraan nog ongeveer 30 °/o vrij menthol is toegevoegd. Validol is eene kleurlooze; stroopachtige vloeistof met aangenamen reuk en verkoelr^rhdcn smaak, welke nog grootere hoeveelheden mcn- ttKrfkan oplossênTT Oleum rosarum is de zeer aangenaam riekende, vluchtige olie, welke door destillatie van de versche bloembladen van i_nr,r»Rosa damascena.wordt verkregen. De olie is kleurloos, iets be- neden de gewone temperatuur scheiden zich naald- of plaat- vormige. reukclooze kristallen af van vaste koolwaterstoffen der vetzuurreeks; wordt de temperatuur nog iets lager dan vormt de olie eene brijachtigo massa, die echter dooi\' zeer zachte verwarming weder smelt. Het bestanddeel van de olie, dat bij afkoeling vloeibaar blijft, is rhodinol, CjoHigC), en dit bezit in hooge mate de geur van de olie. De olie geeft met sterken spiritus een troebel mengsel, voornamelijk doordat de koolwaterstoffen in alcohol niet oplossen. Om deze reden laat de Pharmacopee voor de bereiding van aqua rosarum* het mengsel van olie en spiritus filtreeren; het filtraat bevat dan het rhodinol en dit wordt door omschudden onder water verdeeld. t - Tot de minder belangrijke oliën^van deze groep behooren:, W^vC 0leum4hymi, verkregen uit TKymus vuÜjaris. \'^y\'-"\',^:f/₍\'\'_/i\'₍/> Oleum menthae crispae, verkregen uit Jïenlha aquafha,.

		Oleum chamomillae, eene blauw gekleurde olie, verkregen door destillatie van de versche bloemen van Matrkariachamomilla. Oleum absynthii, eene groene olie uit Artemisia absinthium^;/ Oleum valerianae uit den wortel van Valeriana officinalw^,. , 8. De stikstofhoudende aetherisehe oliën zijn voor ons niet van belang.

-ocr page 247-



		2%

		4. Van de zwavelhoudende vluchtige oliën is voor óns alleen van belang oleum sinapis, welke reeds pair. 192 besproken is. KAMFERSOORTEX. / In de scheikunde verstaat men onder kamfers eenige uit C, II en 0 bestaande, eigenaardig riekende kristallijne stoffen. die zich bij afkoeling van zuurstofhoudende aetherische oliën afscheiden. Behalve onze gewone kamfer behoort tot deze groep o. a. het reeds besproken menthol. ^amphora. CwHir.O. kamfer, komt in alle deelen vanden kamferboom, Cinnamomum ram/thora, voor, maar wordt voor- namelijk uit het hout verkregen. In oudere hoornen komt de kamfer in kristallijnen toestand voor, in jongere vindt men kamferolic. oleum camphorae, waarin de kamfer door een terpeen in oplossing wordt gehouden. Men verkrijgt de kamfer door het hout met waterdamp te destilleeren en den damp af te koelen, waarbij zich de kamfer afzet. Deze ruwe kamfer laat men afdruipen en brengt haar van China en Japan uit in den handel. In Europa wordt zij door sublimatie gezuiverd (geraffi- neerd) in ronde kolven van glas of ijzer, waar zij zich boven tegen de wanden afzet. Wanneer men deze kamfer uit de kolven ver- wijdert, verkrijgt men haar in ronde brooden met ecne ronde opening in het midden, welke opening correspondeert met den hals van do kolf. Kamfer komt voor in kleurlooze, doorschijnende stukken, die eigenaardig aromatisch rieken en een brandenden smaak hebben. De flesschen, waarin kamfer bewaard wordt, zijn in den regel aan de binnenzijde bedekt met glanzende kristallen, door vervluchtiging van den kamfer ontstaan. In water is kamfer niet oplosbaar, wordt het voor inwendig gebruik met waterige vloeistoffen voorgeschreven, dan emulgeert men het met zijn tienvoudig gewicht aan gompoeder. Wanneer men stukjes kamfer op water brengt, blijven zij voortdurend in eene draaiende bewe- ging, die ophoudt, zoodra het oppervlak van het water een spoor vet bevat. In aether, chloroform, spiritus en olie is kamfer goed oplosbaar. Eene 10% oplossing van kamfer in spiritus dilutus wordt gebruikt als solutio camphorae spirituosa; men he- reidt haar door omschudden of door den kamfer, in een stukje muil gewikkeld, in de flesch met spiritus te hangen, zóó, dat

-ocr page 248-



		236

		de kamfer zich oven onder het oppervlak van den spiritus bevindt. De oplossing van kamfer in olijfolie is bekend als oleum camphoratum, men bereidt haar het best door de kamfer en de olie tot 70\' te verwarmen in een gesloten flesch en de op- lossing door sterk schudden te bewerkstelligen. Na afkoeling filtreert men de olie door een gedroogd filter. Wanneer men stukken kamfer tot poeder wil brengen, ge- schiedt dit het gemakkelijkst onder toevoeging van enkele druppels aether of spiritus. Wrijft men de kamfer zonder die toevoeging, dan vormt zij weer klonters. Eene oplossing van 1 deel collodiumwol in 4(1 doelen eener alcoholische kamferoplossing is bekend onder den naam cam- phoïd, het wordt inplaats van collodium gebruikt. Voegt men broom bij fijngewreven kamfer en verwarmt op een waterbad, dan ontstaat onder ontwikkeling van HBr camphora mono- bromata, CioH^BrO, broomkamfer. Deze stof komt voor in doorschijnende, glanzende, naaldvormige kristallen, die kamfer- achtig rieken en onoplosbaar zijn in water. In alcohol, aether, chloroform, vette olie en benzol lost broomkamfer gemakkelijk op. Het s. g. van de kristallen bedraagt ± 1,44. Zij zinken dus in water, terwijl kamfer op water drijft. Kookt men kamfer geruimen tijd met salpeterzuur, dan ont- staat kamferzuur, acidum camphoricum, Ci₀H₁₄(COOH)2. Dit zuur komt voor in kleine^^grhTsterende kristallen, die in 140 deelen water, in. W\'deelen aether en in 1 deel sterken spiritus oplossen; ook in vette oliën lossen zij op. De waterige oplossing reageert sterk zuur. Door oxydatie van kamfer verkrijgt men oxycamphora, oxa- phor, in kleurlooze, goed oplosbare kristallen, die echter ge- makkelijk ontleden. Tegenwoordig komt deze stof alleen in 500/n alcoholische oplossing in den handel als solutio oxycamphorae. De borneokamfer, borneol, C₁₀H₁₇OH, welke gevonden wordt in holten van oude stammen van Dryobalanops camphora, köflït met de gewone kamfer in eigenschappen zeer veel overeen. IIAHSEN. Onder den algemeenen naam harsen, resinae, vat men in de chemie eene groep van nog slechts weinig bekende stoffen

-ocr page 249-



		^37 samen. Zij komen voornamelijk in het plantenrijk naast ae- therische oliën voor. In het dierenrijk vindt men als harsen castoreum en moschus. In vele planten komen de harsen in afzonderlijke kanalen voor, in andere gemengd mot gom en plantenslijm. In enkele gevallen vloeit de hars gemengd met aetherische olie van zeil\' naar buiten, in de meeste gevallen echter is het noodig, dat men de planten insnijdt. Aan de lucht blootgesteld, worden zij hard. .Soms is het noodig ter verkrijging van de harsen het plantendeel met alcohol uit te trekken en den alcohol af te destilleeren. Naar hunne uitwendige kenmerken onderscheidt men de harsen in balsems, harsen, gom harsen en fossiele harsen 1). Balsems, balsama, zijn mengsels van hars en aetherische olie: gewoonlijk verkrijgt men ze door stammen of takken in te snijden, de balsem vloeit dan uit. Tot deze groep van stollen behooren: Balsamum copaivae, copaivabalsem, eone heldere dun- of dikvloeibare, geclbruinachtige vloeistof, gevloeid uit verwonde stammen van Copaifera officinalis en andere Copaiferasoorten. Balsamum peruvianum, perubalsem, wordt verkregen door den gedeeltelijk geschilden stam van Toluifcra jiercira te roosten. Het is eene zwartbruine, zalfachtige, niet kleverige vloeistof, die aangenaam naar vanielje of benzoë riekt. Balsamum tolutanum, tolubalsem, is het hard geworden sap, gevloeid uit den verwonden stam van Toluifera balsamum. Het is een bruinroode massa, die reeds bij zachte warmte week wordt en bij de gewone temperatuur tot een geelachtig poeder kan worden gewreven. Styrax liquidum, storax, is een dikvloeibare, kleverige, bruingrijze balsem, die bereid wordt uit den bast van Liqui- dambar oriëntale. De reuk is aangenaam, aromatisch. Terebinthina, terebinthina veneta, is de balsem, welke vloeit uit den verwonden stam van Larix decidua. Het is eene

		!) Voor eene uitvoerige beschrijving dezer stoffen verwijzen wij naar het 2e deel van dit werkje.

-ocr page 250-



		238

		dikke, geelachtige, doorschijnende vloeistof, die naar terpen- tijnolie riekt en bitter smaakt. Harsen in engeren zin, resinae, zijn broze, amorphe lichamen, die schelpvormig, doch niet kristallijn op de breuk zijn. Zij zijn gemakkelijk tot poeder te wrijven; bij verwarming smelten zij en verspreiden vooral dan een eigenaardigen reuk, die voornamelijk moet worden toegeschreven aan bijgemengde aetherischc olie. In water lossen zij niet op, wel in alcohol, aether, aetherische olie, chloroform, zwavelkoolstof en benzol. Tot de harsen behooren : Resina pini, een gewoonlijk onzuivere hars, die verzameld wordt van Pinv» ahies, wanneer de terpentijn er uitgevloeid is. Zij komt voor in onregelmatige gele of roode stukken, die eerst kleverig zijn, maar langzamerhand hard worden. Kookt men deze hars met water uit, ter verwijdering van onzuiver- lieden, dan vormt de rest, die achterblijft, eene witte of geel- achtige massa, welke als pixalba, resina al ba, in den handel komt. Colophonium, hars. vioolhars, blijft over na de destillatie van terpentijnolie» uit terebinthina. Het komt voor in geelachtige tot hclderbruine stukken, die doorschijnend zijn en tot poeder kunnen worden gewreven. In verwarmden spiritus dilutus lost de hars geheel op; bij verwarming op een waterbad moet zij smelten. Benzoë verkrijgt men door uitvloeiing uit den verwonden stam van Stijrar benzoin als eene grijs- of roodhruinachtige, ge- makkelijk fijn te wrijven massa, waarin men veelal melkwitte korrels of klompjes aantreft. Benzoë riekt aangenaam naar vanielje. Sanguis draconis, drakenbloed, is een bruinroode, dik- wijls in stangen voorkomende hars, die vrijwillig vloeit uit de vruchten van Calamus dram of Daemonorops draco. Resina guajaci, guajakhars, wordt v.n. in West-Indië verkregen door pokhout, d. i. het kernhout van Guajacum qflicinale met water uit te koken. Het is een donkergroene tot bruinzwarte massa. Lost men de hars op in spiritus en voegt daarbij een oxydatiemiddel, clan wordt de kleur van de bruine spiritueuze oplossing blauw.

-ocr page 251-



		23!)

		Mastix wordt verkregen door den bast van Pistadn lentiscus in te snijden. Het komt voor in ronde, kleine, gele, van buiten bestoven korrels, die bij bet kauwen week worden. Sandaracca vloeit vrijwillig uit den stam van Callitris quadri valvis en komt voor in langwerpig ronde, gele, bestoven korrels, die bij liet kauwen niet week worden. Resina dammarae komt van Dam ma ra orientalis en vormt groote, kleurlooze, doorschijnende, roode stukken, die gemak- kelijk lijn te wrijven zijn. Elemi is het harshoudend sap van verschillende planten behoorende tot de familie der Bumeraceae. Van de verschillende handelssoorten van deze bars (West-Indisch, Braziliaansch, Afrikaanscb, Manila), wordt tegenwoordig bij ons bijna uitsluitend de Manila-Elemi gebruikt. Oorspronkelijk is de hars week, wit, gelijkend op honig; aan de lucht wordt zij vast en geel van kleur. Het elemi komt voor in onregelmatige stukken, die reeds bij de lichaamstemperatuur week en kleverig worden. De reuk is naar citroen en venkel. Lacca, schellak, ontstaat op de takken van verschillende Oostindische planten (Croton laccifera, Butea /rondom e. o,.) door den steek van den schildluis, Coccus lacca, als een bruin roode bars, welke de dieren zelve en hunne eieren omhult en tenge- volge daarvan de oppervlakte der takken omgeeft met een wratachtige korst. Deze takken komen in den handel als lacca in baculis; de hars, die hiervan wordt afgeklopt, komt alleen in den handel als lacca in granis. Deze hars wordt door afwasschen met verdunden loog van een groot deel der kleurstof bevrijd en komt dan in dunne platen, als lacca in tabulis in den handel. Resina jalapae, jalappehars, wordt uit poeder van jalap- pewortel door deplaceeren mot alcohol en uitwassehen van de hars, die na verdamping van den spiritus achterblijft, met water bereid. Het is een geelbruine hars, glanzig op de breuk en gemakkelijk tot poeder te wrijven. Resina scammoniae wordt op dezelfde wijze als jalappehars bereid uit den wortel van Convolvului scammoniae, deze hars is bruingroen van kleur. Resina podophylli, podophyllinum wordt op ongeveer

-ocr page 252-



		\'240

		dezelfde wijze als resina jalapae bereid uit den wortelstok van Podophyllum peltatum. Het is een licht, geelachtig grijs of bruin- achtig poeder. Gummi-resinae, gomharsen, zijn mengsels van hars. plantenslijm en aetherische olie. Mengt men ze met water, dan ontstaat eene troebele, melkachtige vloeistof (gomhars- enmlsie), waarin de hars door het plantenslijm is verdeeld. In alcohol lost de hars op en het plantenslijm niet. Ammoniacum, ammoniakgom, is het gomharshoudend sap uit den stengel van Dorema ammoniacum gevloeid en aan de lucht hard geworden. Het vormt geel- of bruinachtige stukkon en korrels, die in de warme hand week en door koude broos worden. In de receptuur gebruikt men ammoniacum depu- ratum, dat men verkrijgt door ammoniacum boven ongebluschte kalk te drogen, of in de koude te laten hard werden, te stampen en te ziften. De onzuiverheden blijven dan achter. Asa foetida, duivelsdrek, is bet gomharshoudend sap van Ferula worodosma en F. narthex; het komt voor in korrels of grootere stukken, die geelbruin zijn, op de versehe breuk wit- achtig, naderhand purperachtig en eindelijk bruinachtig. De reuk is knoflookachtig, niet aangenaam. Galbanum, moederhars, afkomstig van Ferula galbaniflua en F. rubricaulis, komt voor in afzonderlijke of saniongekleefde korrels, die geelachtig of groenachtig van kleur zijn. Ook asa foetida en galbanum worden in de receptuur uit- sluitend in gezuiverden toestand gebruikt. Olibanum, wierook, is afkomstig van Boxwcllia carieri en komt voor in geelachtigwitte of roode korrels, die wasachtig op de breuk zijn. De reuk is eigenaardig, vooral bij \'t verbranden. Myrrha, myrrhe, is bet gomharshoudend sap van Balsamea myrrha, dat uit den stam en de takken gevloeid on aan de lucht hard geworden is. Het komt voor in gele of roodbruine stukken met een bestoven oppervlakte. De reuk is aromatisch, de smaak scherp en bitter. Met water aangewreven geeft myrrha een lichtgele emulsie en lost daarbij voor ongeveer twee derden op. In spiritus fortior is ongeveer 1/3 oplosbaar. Euphorbium is liet verbarste melksap van Euphorbiaresinifera on komt voor in onregelmatige, reukelooze stukjes, die meestal

-ocr page 253-



		241

		zijn voorzien van 2 of 3 gaten. Euphorbium is vergiftig; bij het pulveriseeren denke men er aan, dat Let stof, behalve vergiftigingsverschijnselen, ook heftig niezen veroorzaakt. Gutti, guttegom, komt in den handel voor in cilinders, die 26 cM. dik zijn, van buiten een groengele kleur hebben en oj» de breukvlakte bruingeel zijn. Met water aangewreven krijgt men een gele, brandend smakende emulsie. Fossiele harsen zijn tendeele te beschouwen als resten van voorwereldlijke planten, tendeele als verharsingsproducten van petroleum. Succinum, barnsteen, is de fossiele hars, uitg scheiden door Pinites sttccinifer. Het komt voor in stukjes van verschillen- den vorm, die geel of geelrood zijn, broos en glanzend op de breuk. Legt men ze op een gloeiend voorwerp, dan verspreiden zij een eigenanrdigcn geur. Asphaltum is een hars, die vermoedelijk ontstaan is door verharsing van petroleum ; in zuiveren toestand komt het weinig voor, in onzuiveren toestand dient het voor verschillende tech- nische doeleinden. HARSIIOrBENDE PLANTENSAPPEN. Tot deze groep van organische stoffen brengt men mengsels van harsen met in water oplosbare extractiefstoffen, enz. Zij worden verkregen door plantensappen uit te dampen. Aloë is het uitgedampte sap, afkomstig uit de bladen van verschillende soorten van kaapsche aloëplanten (Aloë ajricana, ferox, enz.). Het is een donkerbruine, bijna zwarte massa met een eigenaardigen reuk en een onaangenaam bitteren smaak. Bij fijnwrijven verkrijgt men een geel poeder. Jn verdunden en in sterken, warmen spiritus lost aloë geheel op. Catechu, cachou, is het tot droog uitgedampte exf act van Acacia catechu en Acacia suma. Het komt voor in baksteen- vormige, zwartbruine, in bladen gewikkelde en met bladen doorsneden massa\'s. De smaak is samentrekkend, eenigszins bitter. Lactucarium is het melksap van Lacluca virosa, dat men verkrijgt door van de plant, zoodra zij bloeit, den bloempluim schröder en DE zaaijkb, Srlieihmde. 16

-ocr page 254-



		242

		af te snijden en liet uitvloeiende melksap in nappen of kommen op te vangen. Den volgenden dag wordt van den stengel weer een schijfje afgesneden en het melksap verzameld; dit wordt eiken dag herhaald, ongeveer van Mei tot September. Het melksap droogt in de vormen en wordt er naderhand, in 4 of <S stukken gesneden, uitgenomen, welke stukken dan den vorm hebhen van holsegmenten. Zij zijn geelbruin van kleur, vergiftig; de maximaaldoses zijn: .\'500 mgr. en 1 gram. PYBIDINEVERBINDINGEN. De verbindingen van deze reeks kunnen worden afgeleid van pyridine, C5H5N, eene stof, die opgevat kan worden als benzol, CfiHg, waarin ééne groep (\'H is vervangen door N. De struc- tuurformulc zal dus worden : H i HC CH I II HC CH ^ / X Deze verbindingen zijn in zoover voor ons belang, dat met pyridine en chinoline (zie later) de meeste alkaloïden in chemisch nauw verband staan. In deze reeks van verbindingen hebben we achtereenvolgens: Pyridine, C5H5N; Picoline, (\'₆H₇X; Lutidine, C7H9N; Collidine, C₈H_nX enz. Van pharmaceutisch belang zijn de volgende verbindingen: Pyridinum, ontstaat bij de droge destillatie van vele stikstof- bevafFëndc organische stoffen en is o. a. een bestanddeel van oleum animale. Het is een kleurlooze, eigenaardig onaange- naariï riekende vloeistof, die in elke verhouding mengbaar is met water en alcohol. Met zuren vormt pyridine zouten, waar- van o. a. gebruikt worden: pNitras pyridini, kleurlooze, oplosbare kristallen en sulfas

-ocr page 255-

243

pyndini, dat ook goed oplosbaar is in water en alcohol. Wan-
neer ruen pyridine reduceert met waterstof in statu nascendi,
wordt dX dubbele binding opgeheven en ontstaat piperidinum:

H₂

II
(\'

/ N

H,=C (\'=H,

"I I

ir.,=c c=h,
\\ /

als een sterk alkalisch reageerende, naar peper riekende vloei-
stof, die met alcohol en water mengbaar is.

Met guajacol verbindt het piperidine zich tot piperidine*
guajacolaat, guajaperolum, dat voorkomt in kleurlooze kiïs-
tallen, die in ongeveer 3 doelen, water oplossen en door zuren
en alkaliën ontleed worden.

Wanneer men in pyridine nog eene groep CH vervangt door
N, kan o. a. ontstaan pyrazinum:

// \\
HC CH

I II

HC CH

S /

Door reductie van deze verbinding wordt de, dubbele binding


		NH
	y	\\
	H₂C	CH₂
	H₂C	CH₂
	\\	/
		NH

opgeheven en ontstaat het piperazinum, dat voorkomt in goed
oplosbare plaatvormige kristallen, die hygroscopisch zijn.\\

Aan piperazinum wordt het vermogen toegeschreven, gröote
hoeveelheden piszuur te kunnen oplossen. \\

10*

-ocr page 256-

244

Door in piperazine 2 atomen H te vervangen door methyb
groepen en de verkregen stof aan wijnsteenzuur te ^binden,
ontstaat: lycetolum als wit, goed oplosbaar, kristallijn poeder,
dat inplaats van piperazine soms wordt aangewend.

Sulfaminolum (thiooxydiphenyl-amine) is een geel, reukeloos
en smakeloos poeder, onoplosbaar in water, oplosbaar in alcohol
en azijnzuur, gemakkelijk oplosbaar in alkaliën. Het wordt als
antisepticum, inplaats-van jodoform aanbevolen.

Bovendien is bet gelukt uit piperidine het piperinum, dat
voorkomt in " de vruchten van Piper nigrum, kunstmatig te
bereid_en. Piperine is een kleurlooze, kristallijne stof, die
rooéïelijk oplost in water, beter in alcohol.

Zooals wij reeds opmerkten komt pyridine o. a. voor in de
oleum animale, dierlijke olie. Dit preparaat wordt als bij-
product verkregen bij de droge destillatie van dierlijke stoffen,
bij de bereiding van ferrocyankalium, van dierlijke kool enz.
Het is eene dikachtige, zwartbruine, troebele vloeistof met een
eigenaardigen, zeer onaangenamen reuk (oleum animale
foetidum). Wanneer men deze olie zoolang destilleert als nog
een dunne, niet gekleurde vloeistof overgaat, is het destillaat
bekend als oleum animale empyreumaticum depuratum,
oleum comuscervi rectificatum, oleum Dippeliï, gezuiverde
brandig-dierlijke olie. Men gebruikt deze olie o. a. bij de
bereiding van sal cornus cervi (pag. ).

Behalve pyridine vindt men in de dierlijke olie, naast een
aantal andere producten, ook het pyrrol, C4H4N =


II		H
i	=	A ^:NH
(\'	=	C

Pyrrol is een kleurlooze, naar chloroform riekende vloeistof.
Vervangt men in deze verbinding de 4 atomen H, die aan de
C-atomen gebonden zijn door jood, dan ontstaat tetrajood-
uyrrol of jodolum, een g^eel, kristallijn reuk- en smakeloos

-ocr page 257-



		245 - poeder, dat in 5000 deelen water, in 3 deelen alcohol, in"15 deelen aether en in 50 deelen chloroform oplost. Het wordt o. a. gebruikt inplaats van jodojbrm en bevat bijna 89 0/₀ jodium. ^ Door substitutie worden van pyrrol verschillende meest nieuwere geneesmiddelen afgeleid, o.- \'a.: Lisidinum, een sterk alkajiscli reageerende kristallijne stof, die zeer hygroscopisch fe-én gemakkelijk oplost in water. Het wordt als oplosmiddeT voor pisznur gebruikt. Injdaats van de zuivere stof komt tegenwoordig eene 50 0/₀ oplossing in den handel. Ippïaats van deze verbinding gebruikt men thans het zure jtetftraat van lysidine, dat een niet hygroscopisch, kris- fijn poeder vormt. Antipyrinum, (phenyldimethylpyrazolon) komt voor in kleine, kleurlóóze kristallen, die in minder dan één deel water, in 1 deel alcohol, in 1 deel chloroform en in 50 deelen aether oplosbaar zijn. Mot zuren verbindt het zich tot zouten, als zoodanig verhoudt het zich dus als eene base, het kleurt echter lakmoespapier niet. Door ijzerchloride wordt zelfs eene zeer verdunde antipyrineoplossing nog roodgekleurd, terwijl salpeterigzuur met eene verdunde antipyrineoplossing eene blauwgroene verkleuring geeft en in eene geconcentreerde oplossing eene afscheiding geeft van groene kristallen van z.g. isonitrosoantipyrine, dat door sommigen een vergift wordt genoemd. In elk geval is het raadzaam combinaties van anti- pyrine met stoffen die salpeterigzuur kunnen afgeven, als nitris amylicus en nitris aethylicus cum spiritu, niet gereed te maken. Mengt men antipyrine met calomel, dan ontstaat eene zeer vergiftige organische kwikverbinding. Bij het vermengen van antipyrine met salicylas natricus ontstaat na eenigen tijd eene olieachtige vloeistof. Chloralhydraat en /?-naphtol geven eveneens bij het vermengen met antipyrine olieachtige vloeistoffen. Phenol geeft in antipyrineoplossingen een neerslag, evenzoo tannine. _De oplosbaarheid ^aji_coff\'eing en van kininezouten wordt jlpor antipyrine verhoogd. Van de antipyrine-verbindingen noemen wij:

-ocr page 258-



		246

		Salipyrinum, salicylas antipyrini, welke ontstaat door sali- cylzuur (42,3 deelen) en antipyrine (57,7 deelen) op een waterbad, onder toevoeging van eenig water te verwarmen, tot eene olie- achtige vloeistof is gevormd. Dan verwarmt men verder tot het water verdampt is, en laat afkoelen. De olieachtige vloeistof wordt daarbij vast; ten einde de stof in kristallen te ver- krijgen, lost men haar op in alcohol en laat langzaam kris- talliseeren. Salipyrine is in 200 deelen water oplosbaar, beter in alcohol en aether en gemakkelijk in chloroform. Hypnalum, chloralantipyrine, ontstaat bij de vereeniging van chloralhydraat met antipyrine als kleurlooze, gemakkelijk smeltende kristallen, die in warm water gemakkelijk oplossen. Tolypirinum wordt ook als antipyreticum gebruikt; het komt voor in kleurlooze kristallen met een zeer bitteren smaak, deze lossen in 14 deelen water op, gemakkelijk in alcohol en chlo- roform, maar zeer moeielijk in aether. De verbinding van deze stof met salicylzuur is bekend als tolysalum en komt voor in kleurlooze kristallen, die moeielijk in water oplossen. De verbinding van antipyrine met amandelzuur is bekend onder den naam tussolum; t^ok deze verbinding is in water en alcohol oplosbaar. Zooals de. naam reeds aangeeft, wordt deze stof gebruikt tegen kinkhoest^ men mag haar echter niet in melk geven of spoedig na de m)ialtijden, daar dan de ver- binding wordt ontleed. \\ Laat men chloorjood op antipyrine inwerken, dan ontstaat jodopyrinum als kleurlooze, glanzende, jjrismatische naaldjes, die moeielijk oplosbaar zijn in koud water\\en in alcohol. Resopyrinum ontstaat als neerslag bij het vermengen van waterige antipyrineoplossingen met waterige resbrcineoplossingen. Het komt voor in kleurlooze, reukelooze kristallen met een scherpen smaak, zij zijn onoplosbaar in water\\ oplosbaar in alcohol, aether en chloroform. \\ Anilipyrinum ontstaat bij het samensmelten van \\ deel anti febrinum en 2 deelen antipyrine als een wit, goed oplosbaar kristalpoeder. \\ Tan nas antipyrini is een geel, parelmoerglanzend poeder, dat onoplosbaar is in water, oplosbaar in alcohol en dat cloor

-ocr page 259-



		247

		zuren gemakkelijk ontleedt. Het is smakeloos en bevat 37% antipyrine. Pyrosalum is eene verbinding van antipyrine, welke ö00/₀antipyrine bevat, moeielijk oplosbaar is in water, alcohol en aether. Pyramidon, dimethylamidophenyldimethylpyrazolon, wordt bereid uit isonitsosoantipyrine en vormt een geelacbtigwit kristallijn poeder, dat bijna smakeloos is en in ongeveer 9 deelen water oplost. CHIXOLINEVERBINDINGEX. Wanneer men in napbtaline één groep CH vervangt door N\', ontstaat chinoline,. waarvan dus de struetuurlbrmule is: T/j\'s) y\'-\'tt " j i f \' \' \' -^;> ^ ^ hc ch /\' \\ / S HC C CH I II I HC C CH \\ / \\ S C N H iJeae stof ontstaat o. a., wanneer men cinchonine ontleedt door alkaliën en is eene lichtgele vloeistof met een aromatischen reuk, welke op den duur onaangenaam wordt. In water lost het moeielijk op, gemakkelijk in alcohol, aether, chloroform en benzine. Chinoline wordt gebruikt als antisepticum. Chinoline verbindt zich, evenals ammoniak en pyridine door directe additie met,zuren tot zouten. Van deze zijn van belang: Tartras chinolinf;_x dat voorkomt in witte, min of meer glinsterende kristallen, die zeer zwak naar benzaldehyde rieken en weinig bitter smakenN^n 70 a 80 deelen water van de ge- wone temperatuur lost het op, gemakkelijker in warm water, verder lost het op in 150 deeleh_xalcohol en nog moeielijker in aether. n. Salicylas chinolini is een wit, kristallijn poeder, dat in ongeveer NO deelen water oplost, maar gemakkelijk oplost in alcohol, aether, glycerine, vaseline. vetten en vette oliën.

-ocr page 260-



		24S

		Hydrochloras chinoiini is zeer hygroscopisch, vervloeit aan de l\\cht en smaakt zeer onaangenaam, daarom wordt deze verbinaing niet gebruikt. Laat inen op chinoline rookend zwavelzuur inwerken, dan ontstaat chinolinesulfonzuur, C.ilLjX.SO^H; smelt men deze verbinding \\met hydras kalicus. dan ontstaat oxychinoline, (:H₆N.OH. \\ Van chinolirie worden o. a. de volgende geneesmiddelen afgeleid: \\ Diaphterinum (oxychinaseptol), een antisepticum, dat voorkomt in barnsteengele, doorschijnende kristallen, die ge- makkelijk oplossen in water en in verdunden spiritus. Het wordt gewoonlijk in 1/2 a 1 °/₀ oplossing gebruikt, waarbij valt op te merken, dat niet vernikkelde instrumenten door diaph- terineoplossing met een £wart aanslaag bedekt worden. Diaphtolum (chinaseptol) ontstaat bij inwerking van rookend zwavelzuur op oxychinoline, het is dus een sulfonzuur van oxychinoline en komt Voor in geelachtig witte kristallen, die moeielijk oplossen in watfer. Diaphtolum wordt soms ge- bruikt inplaats van salol. \\ Chinosolum is het kalizoutXyan oxychinolinesulfonzuur, C_uH5X(OH)(S0₃K)N en vormt eveneens gele kristallen, die in water oplossen tot een adstringeerenct.smakende vloeistof, welke als antisepticum wordt aangewend. In\\ spiritus en aether is het onoplosbaar. \\ Argentolum is het zilverzout van oxychinolinesulfonzuur, C₉H5N(OH)SO;5Ag, en vormt een geelachtig, reukeloos poeder, dat moeielijk oplost in water, alcohol en, aether. Het bevat 31,7 % zilver en wordt inplaats van zilvornitraat als antisepticum aanbevolen. Men beware argentol van het liobt afgesloten. Loretinum is chemisch op te vatten als oivchinolinesulfon- zuur, waarin 1 atoom H is vervangen door J:\\ Ci)H4J.X(OH)S03H. \\ Het vormt een geel, kristallijn poeder, dat op jodoform ge- lijkt maar reukeloos is. In water en spiritus van de gewone temperatiu. lost ongeveer 0,5 o^ lorentine op. Het wordt in- plaats van jodoform o. a. als strooipoeder gebruikt. \\

-ocr page 261-



		24! I Therrriifuginum, het natriumzout van methyltrihydro- oxychinbHnecarbonzuur, wordt als antipyreticum gebruikt; het komt voor in bijna kleurlooze kristallen, die gemakkelijk in water oplossen. De waterige oplossing wordt spoedig bruin. Kaïrinum (aethyl-kaïrinum, de chloor waterstof vrij e ver- binding van oxychHiioleaethylhydruur) is een kleur- en reukeloos kristalpoederS dat in 6 deelen water en in 20 deelen alcohol oplost. Het wordt als antipyreticum aanbevolen. Sulfas thallini, de zwavelzure verbinding van tetrahydro¹parachinanisol, is een geêlachtig-wit, kristallijn poeder, dat in 7 deelen koud water, in 0,5 deel kokend water en in 100 deelen alcohol oplosbaar is. Als\' maximaaldoses van dit anti- pyreticum worden aangegeven 0,5 gram per keer en 1,5 gram per dag. De oplossing wordt door ijzerchloride groen gekleurd. Het moet van het licht afgesloten worden bewaard. Tartras thallini komt in eigenschappen met het voorgaande zout overeen, het lost echter op in 10 deelen water. Analgenum is een wit, smakeloos poeder, oplosbaar in warmen alcohol en onoplosbaar in water. \\ Orexinum, phenyldihydrochinazoline, komt voor in kleurlooze, bittersmakende, nioeielijk oplosbare kristallen, die niet de onaangenaam prikkelende werking hebben vïrn hydro- chloras orexini, dat voorkomt in kleurlooze, onopiosbare kristallen. Tannas orexini is een geelachtigwit, bijna smakeloos poedè"* onoplosbaar in water, oplosbaar in verdunde zuren. Wegens den^Nonaangenamen smaak van de beide vorige praeparaten wordt dit tegenwoordig, wegens de smakeloosheid, meer aanbevolen. ALKALOÏDEN. Onder dezen algemeenen naam vat men in de scheikunde een aantal organische stikstof houdende basen samen, waarvan de nauwkeurige samenstelling grootendeels onbekend is. Toen men ontdekt had, dat in vele planten organische basen voor- komen, die in eigenschappen met de anorganische basen eene groote overeenkomst vertoonen, noemde men elke alkalisch rea- geerende stof, die uit planten was afgezonderd, een alkaloïde. Van dit begrip is men echter langzamerhand teruggekomen, en

-ocr page 262-



		250

		tegenwoordig verstaat men onder alkaloïden in hoofdzaak de plantenl »asen, die in chemisch nauw verhand staan met pyridine en chinoline. Wij zullen ons bij de bespreking der verschillende alkaloïden niet streng aan deze indeeling houden, maar ook stoffen als coffeinum en theobrominum, ofschoon geen pyridine- of chinolinederivaten, onder de alkaloïden bespreken, zij toch komen in vele eigenschappen daarmede overeen. De ontdekking der alkaloïden dateert van het begin dezer eeuw, toen Serturner in 1805 uit opium het alkaloïde mor- pliine isoleerde en daarvan de basische eigenschappen ontdekte, doordat hij zag, dat het met zuren zouten vormde. Deze in 1M7 gepubliceerde ontdekking gaf aanleiding tot het onderzoek naar alkaloïden in verschillende planten. Zoo ontdekte Robiquet in 1817 naast morphine nog het narcotine in opium, Caventou en Pelletier vonden in 1818 strychnine en in 1810 brucine in seinen strychini, dezelfde onderzoekers vonden in 1X20 chi- nine en cinchonine in kinabast. Sedert de ontdekking van het morphine is er geen jaar verloopen of men heeft in verschillende planten alkaloïden gevonden. Voor de geneeskunde zijn deze ontdekkingen van overwegend belang geweest. Immers men kon op grond hiervan inplaats van de simplicia met hun wisselend gehalte aan werkzame bestanddeelen, de alkaloïden als geneesmiddelen gebruiken, zoodra was vastgesteld, dat deze in hoofdzaak, zoo niet alleen, de therapeutisch werkzame bestanddeelen der simplicia waren. Niet alle planten, die eene sterke physiologische werking ver- oorzaken bevatten echter alkaloïden. In de uitgebreide planten- faniilies der gramineae, labiatae en compositae treft men geen alkaloïden aan. Hiertegenover echter staan de families der solaneae en papaveraceae, bij welke men in elke plantensoort een alkaloïde heeft gevonden. Zelden treft men dezelfde alka- loïden aan in verschillende plantenfamilics, zooals berberinc; meestal heeft elke planten familie hare eigen alkaloïden. Meestal komen de alkaloïden in planten voor gebonden aan organische zuren, als appelzuur en looizuur, in enkele gevallen echter aan bijzondere zuren, zooals de opiumalkaloïden, die gebonden aan meconiumzuur voorkomen, de kinaalkaloïden, die gebonden aan kinazuur voorkomen. Zooals wij reeds opmerkten, is het

-ocr page 263-



		251

		alcaloïdgehalte der simplicia onstandvastig; eerst in de laatste jaren is men er in de verschillende pharmacopeën toe gekomen voor enkele belangrijke simplicia een bepaald gehalte aan werkzame bestandtleelen voor te schrijven, in onze l\'harmacopee is dit o. a. het geval bij opium, cortex chinae, cortex granati en semen strychni, 4 - \'\' \' ^\'J De wijze, waarop alkoloïden uit de planten worden verkregen, is afhankelijk van de eigenschappen der alkaloïden. De vluchtige alcaloïden, als coniine en nicotine kunnen verkregen worden door destillatie van het alkalisch gemaakte simplex. De niet vluchtige alcaloïden worden gewoonlijk bereid door het extract alkalisch te maken en met aether of chloroform uit te schudden. De alkaloïden komen slechts in enkele eigenschappen met elkander overeen, in vele eigenschappen verschillen zij aan- merkelijk van elkaar. In \'t algemeen zijn de zuurstofvrije alcaloïden vloeibaar en vluchtig, de zuurstof houdende vast, kristallijn en zonder ontleding niet te vervluchtigen, fffet basisch karakter der alkaloïden neemt af met het toenemen van het zuurstofgehalte; de zuurstofvrije alkaloïden zijn de sterkste onder deze zwakke basenT] In deze eigenschap komen alle alkaloïden met elkaar over- een, dat zij met zuren, door directe* vereeniging, zouten vormen, dus zonder dat waterstof uittreedt. Deze zouten zijn meest kris- tallijn, ook die der vloeibare alkaloïden, en goed oplosbaar in water. De alkaloïden zelve lossen, -©p eene enkele uitzondering na, moeielijk in water op. Deze laatste eigenschap is van belang voor de receptuur. Immers het kan voorkomen, dat een oplossing van een alkaloïdzout gecombineerd wordt met eene alkalisch reageerende stof. Daarbij zal dan in den regel dit toegevoegde alkali zich verbinden met het zuur van het alkaloïdzout en het moeielijk oplosbare alkaloïde zal neerslaan. Daar nu het grootste deel der alkaloïden vergiften zijn, kunnen deze com- binaties aanleiding geven tot vergiftiging. Bovendien vormen alkaloïden onoplosbare neerslagen met: tannine, platinachloride, goudchloride, pikrinezuur, kalium- kAvikjodide, jood-joodkalium en ook met kwikchloride, wanneer de oplossingen niet al te zeer verdund zijn. Van de alkaloïden bespreken wij:

-ocr page 264-



		OM
		V


		I. zrURSTOB\'VRIJE ALKALOÏDEN. \\l(_t r ... ->f ^ Coniinum, C₈H₁₇N, eene kleurlooze, olieachtige vloeistoi, die voorkomt in Conium mandatum. De reuk is verdoovend, in verdunden toestand herinnerend aan muizenurine. De smaak is onaangenaam. scherp, naar tabak. Het alkaloïde is oplosbaar in 90 deelen water, /"Bij verwarming wordt de verzadigde oplossing troebel, daar dé oplosbaarheid in warm water geringer is dan in koud water. De maximaaldoses van dit vergift zijn 1 mgr. en 3 mgr.7 Van de zouïen van dit alcaloïde gebruikt men voornamelijk, hydrobromas coniini, C₈H₁₇NHBr, dat voorkomt in naald- \' vormige, kleurlooze prisma\'s, die in 2 deelen water en ook in 5 v_3 deelen alcohol oplossen. Dit zout bevat 60 o/₀ Coniine. Nicotinum, C₁₀H₁₄N, wordt aangetroffen in de verschillende tabaksplanten, Nicotiana tabacum, ruslica enz. Het is eene ~ kleurlooze, zeer vergiftige vloeistof, die sterk naar tabak riekt en zeer onaangenaam scherp smaakt. Het is in alle verhou- dingen mengbaar met water, en gemakkelijk oplosbaar in alcohol, aether en vette oliën. De oplossingen reageeren sterk alkalisch. De maximaaldoses zijn 1.5 mgr. en 5 mgr. e Inplaats van het vrije alkaloïde gebruikt men tegenwoordig wel het zure tactraat, bitartras nicotini, dat 32.5 0/₀ alka-

			VJ
		loïde bevat, K^U^ Sparteïnum, C^Hoel^) komt in kleine hoeveelheden voor in Spartium scoparium als eene kleurlooze, naar aniline riekende, olieachtige vloeistof, die moeielijk in water oplost. In de genees- kunde gebruikt men nu en dan nog sulfas sparteïni, dat voorkomt in kleur- en reuklooze doorschijnende kristallen, die gemakkelijk oplossen in water en in alcohol. De maximaal- doses van dit zout zijn: 200 mgr. en 800 mgr. hCobeli inum is het vloeibare alkaloïde uit Lobelia injiata. In de geneeskunde gebruikt men soms sulfas lobeliini, eene kruimelige, hygroscopische massa, die niet in poedervorm kan worden afgelevercTl

-ocr page 265-



		253

		IL\' ZUUBSTOgltEVATTENDE ALKALOÏDEN. /\' ^ *^J \'* Slrychninum, CaHjoN^Pg) komt voor ongeveer 0.5o/o voor in semen strychni, het zaad van Strychnos nux voniica, naast brucinum. Het alkaloïde kristalliseert gemakkelijk in lange naaldjes. (4ewoonlijk gebruikt men in de geneeskunde nitras strychnini, C21H22N0O2HNO1J, dat voorkomt in neutrale, zijde- achtig glanzende, naaldvormige kristallen, die zeer bitter smaken, oplossen in 90 deelen koud water, in 3 deelen warm water en in 70 deelen spiritus. Door ammonia, hydras kalicus, hydras natricus en de carbonaten dezer alkaliën wordt het zout ontleed onder afscheiding van het vrije alkaloïde. De maximaaldoses zijn 5 mgr. en 20 mgr. Brucinum, C23IL20N2O4, komt naast Strychnine voor in semen strychni "en vormt kleurlooze doorschijnende plaatjes. Men ge- bruikt dit alkaloïde o. a. om salpeterzuur in drinkwater aan te toonen. Hiertoe voegt men bij 1 cM.8 water in een porceleinen schaaltje eenige korreltjes brucine en daarna ongeveer 1 CC zuiver, geconcentreerd zwavelzuur. Is salpeterzuur aanwezig, dan_wordt de vloeistof rood gekleurd. LCurarinum is het werkzame bestanddeel van curare, een extract, verkregen uit den bast van verschillende Strychnos- . soprten, dat door de Indianen als pijlgift wordt gebruikj^J Vërafrinum. C3₂H4()XOr,, wordt bereid uit Semen snbadillae en komt in de pharmacie voor als een wit, samenhangend, gemakkelijk smeltbaar poeder, dat hevig niezen veroorzaakt. Het is zeer slecht oplosbaar in water, gemakkelijk in chloro- fprm. in 2 deelen alcohol en moeilijker in aether. TeiT~clTicte"~ T5ët verstuiven van de veratrine bij het vermengen te voorkomen, voegt men er voor zalven enkele druppels olie of vloeibare paraffine bij, voor pillen verdeelt men het eerst onder eenig water. Maximaal doses: 5 mgr. en 20 mgr. Acomtiruim, C33H43XO12, is het alkaloïde uit Aconitnm napellus en andere aconitum-soorten. De stof, die onder den naam aco- nitine in den handel komt, is veelal niet het zuivere alkaloïde, maar een mengsel van zeer wisselende samenstelling, waarvan het gebruik meermalen aanleiding heeft gegeven tot vergifti-

-ocr page 266-



		254

		gingen. Alleen de werking van het chemisch zuivere alkaloïde is betrouwbaar, die van mengsels van aconitine met bij de bereiding ontstane ontledings- produoten is steeds onbetrouwbaar. r~net zuivere alkaloïde kristalliseert in waterheldere kristallen, die moeielijk oplosbaar zijn in water. Meestal gebruikt men het nitras aconitini, dat wel oplost in water. Voor deze stof geldt na- tuurlijk ook het boven gezegde. De maximaaldoses van het zuivere zout zijn 0,1 mgr. per keer en 0,5 mgr. per dag. I Berberinum, C2&H17NO4, is een geel gekleurd alkaloidê7~3at in de geTieeskunde weinig als zoodanig wordt aangewend, maar dat een bestanddeel vormt van verschillende planten, waarvan deelen als simpicia gebruikt worden, n.1. van Berberis vulgaris, Geoffroi/a jnmaicensi\'s, Cocculus palmatus, Hijdrastis canadensis. Men bereidt het gewoonlijk uit rhizoma hydrastis, waarin ongeveer 4% van het alkaloide voorkomt. Atropinum is het werkzame bestanddeel van Atropa hellndonn en van Datura slramonivm. Het alkaloide uit de laatstgenoemde plant werd eerst onder den naam Daturinum beschreven, later bleek de identiteit van beide stoften. De alkaloiden hyoscya- mine, hyoscine en scopolamine staan chemisch in nauw ver- band tot atropine. Atropine wordt gewoonlijk bereid uit versche herba l>ella- donnae of uit den wortel of uit de zaden van dezelfde plant. Het alkaloide kristalliseert in naaldjes, welke in ongeveer 600 deelen water oplossen, in alcohol en chloroform lossen zij gemakkelijk op. In de geneeskunde gebruikt men voornamelijk sulfas atropini, dat voorkomt als fijne, naaldvonnige kristallen of een wit, kristallijn ])oeder. In water lost dit zout zeer gemak- kelijk op, eveneens in spiritus, moeielijk echter in aether en chloroform. Het zout wordt voor licht en lucht gemakkelijk ontleed en worde daarom in goedsluitende Messenen van inaeti- nisch glas bewaard. De maximaaldoses van sulfas atropini zijn: 1 mgr. en 3 mgr. Atropine en zijne zouten werken o. a. sterk pupil-verwijdend. Ben-zeifdejverking wordt o. a. ook uitgeoefend door homatropine, een kunstmaïig~-bereid alcaloïde. Wanneer men n.1. atropine eenigen tijd met een^basej bijv Ba(OH)2 verhit, wordt dit alkaloide onder opname van water gesplitgt

-ocr page 267-



		2Ö.-,

		ïn twee stoffen: Tropazuur en Tropine, welke door wateront- trekking weer over knnnen gaan in Atropine. Wanneer men nu het Tropine afzondert en dit eenige dagen verwarmt met amandelzuur, ontstaat eerst amandelzure tropine, dat onder verlies van water overgaat in homatropiné. In de geneeskunde gebruikt men voornamelijk hydrobromas homatropini, dat een reukeloos, kristallijn, kleurloos poeder vormt, oplosbaar is in 10 deelen koud wat.er in 1 deel warm water en in 28 deelen spiritus. Do oploSsing reageert neutraal en geeft geen neerslag met tannine\'. Het neerslag, dat sublimaat in eene oplossing vanjtttf alkaloidzout veroorzaakt, lost door toevoeging van meer SÖblimaat en ook in water op. Hyoscyaminum, (\'17H23XO.., komt in samenstelling met atro- pine overeen, het kristalliseert in naaldjes, die alkalisch rea- geeren en oplosbaar zijn in alcohol, aether en chloroform. De maximaaldoses van dit alcaloïde zijn 2 mgr. en "> mgr. .Meestal gebruikt men echter inplaats van de vrije base de zouten: hy- drojodas hyoscyamini en sulfas hyoscyamini, die in water oplosbaar zijn en waarvan de maximaaldosis gelijk is aan die van het alkaloïde. Naast hyoscyamine vindt men in Hyoscyamue niger nog het alkaloïde hyoscinum, (\'17H21XO4, dat identisch is met__scopo- laminum7~hêT alkaloïde uit Scopolia atropoïdes. Men gebruikt van dit alkaloïde voornamelijk de verbinding met HBr als hy- drobromas scopolamini, dat voorkomt in kleurlooze kristab len, die oplosbaar zijn in water en in alcohol. De maximaal doses van dit zout zijn 0.5 mgr. en 3 mgr. Pjiysostigminum, eserinum, (\'i.vH:>i-\\3⁽\\>> i^s het alkaloïde uit de zaden van Phym&iigma venenosum, de zoogenaamde calabar- boonen. In de geneeskunde gebruikt men meestal nrtliaylm physostigmini, dat in kleurlooze of lichtgele kristallen voor- komt, oplosbaar is in 150 deelen water en in 12 deelen spi- ritus. De oplossing in water is eerst kleurloos, maar wordt onder den invloed van licht en lucht en vooral door de alka- lische reactie van het glas spoedig rood gekleurd. De maxi- maaldoses zijn: 1 mgr. en 3 mgr. ^"95^\'!P\'Jiy-^r,?> t\'iiHio^Oo, is het alkaloïde uit jaborandb blaHen, de bladen van Pilocarpus pennatifolius. Het is tot nu

-ocr page 268-



		256

		toe alleen bekend als eene siroopachtige vloeistof, die oplos- baar is in water en alcohol. In de geneeskunde gebruikt men hydrochloras pilocarpini, een kristallijn, kleurloos, hygros- copisch poeder, dat in weinig water en eveneens in spiritus gemakkelijk oplost. De maximaaldoses van dit zout zijn 30 mgr. en 60 mgr. ^Cocaïnum, (\'itHoiNO^, is het alkaloïde, dat voor ongeveer 0,5 0_(\|j in cöcabladen, de bladeren van Erythroxylon coca, voor- komt. De bereiding van het onzuivere alkaloïde geschiedt reeds in Amerika; uit dit product worden dan in Europa de vrije base en het hydrochloraat bereid. Het alkaloïde zelf vormt groote, klcurlooze, sterk alkalisch reageerende kristallen, die bitter smaken. Het is oplosbaar in spiritus, in aether en in vette olie. Gewoonlijk gebruikt men hydrochloras cocaïni, dat kleurlooze kristallen vormt, die gemakkelijk oplossen in water en in alcohol. De oplossing van dit zout wordt door koken ontleed en kan dus op deze wijze niet gesteriliseerd worden. De maximaal doses van dit zout zijn: 50 mgr. en 200 mgr. In plaats van dit alkaloidzout wordt in den laatsten tijd het gebruik van hydrochloras tropacocaïni sterk aanbevolen, daar het, hij gelijke anaestheseerende werking, veel minder vergiftig is dan hydrochloras cocaïni. Dit alkaloïde komt naast cocaïne voor in de Javaansche cocal daderen en is ook synthetisch bereid uit tropazuur en ecgonine, ëen der bestanddeelen van cocaïne. De oplossingen van hydrochloras tropacocaïni worden nog niet ontleed, wanneer men ze een uur kookt en zijn dus gemakke- lijk te steriliseeren. Hehalve het tropacocaïne zijn er in den laatsten tijd nog andere anaesthetica in den handel gebracht, teneinde het ver- giftige cocaïne te vervangen. Van deze noemen wij het ei\\ca.ïnii.ox_t_ waarvan twee praeparaten, n.1. hydrochloras eucaïni A en hj^rochlo^as eucaïnj B gebruikt worden. Het eerstgenoemde is oplosbaar in 10 en het tweede in 2728 deelen water. Door koken wordt de waterige oplossing ontleed. Opiumalkaloïden. Onder opium verstaat de pharmacopee het melksap, dat aan de onrijpe zaaddoozen van Papaver somniferum is onttrokken

-ocr page 269-



		257

		en in de lucht dik geworden en gedroogd is. Men gebruikt in de apotheek het poeder van opium, dat 100/q morphine moet bevatten. De alkaloïden, die in opium voorkomen en van pharmaceutisch belang zijn, zijn de volgende: 1°. Morphinum, O^HüiXOjj, dat in kleurlooze naalden ki-istalliseert, die doorschijnend zijn, zeer bitter smaken en alkalisch reageeren. Morphine is oplosbaar in 5000 deelcn water. Mede om deze reden wordt de vrije base weinig gebruikt, maar in plaats daarvan de zouten, waarvan het belangrijkste is: jrydrochloras morphini, C^HujNOsHCI; dit alkaloidzout kristab liseert in naaldvormige kristallen, welke \'meestal tot dobbelsteen- vormige stukjes zijn samengeperst. Het zout lost op in 25 deelen water van de gewone temperatuur, veel gemakkelijker in warm *Jj^tfi* water, maar het gebruik hiervan verdient afkeuring, daar alle (fi morphinezouten door warmte gemakkelijker ontleed worden onder brninkleuring en vorming van oxydimorphine. Ook in "^Kui spiritus is het oplosbaar. Voegt men bij eene oplossing van hydrochloras morphini ammonia, dan ontstaat een neerslag, dat door een overmate ammonia niet oplost. liet neerslag, dat in deze oplossing door kali- of natronloog ontstaat, lost in eene overmate dezer vloeistoffen weer op. Met tannine ontstaat geen neerslag. Acetas morpJlUu werd vroeger meer gebruikt dan tegen- woordig. Het zout wordt n.1. gemakkelijk ontleend, zoodat het gedeeltelijk vrije morphine bevat. Zeer dikwijls zal het dus voorkomen, dat het morphineacetaat van den handel niet in water oplost; soms voegt men dan een enkele druppel verdund azijnzuur toe om de vrije base weer in het acetaat om te zetten. Is eene dergelijke oplossing echter bestemd voor inspuiting, dan mag geen zuur worden toegevoegd. In zulk een geval maakt men gebruik van de door de I\'ha\'rmacopee toegestane vervanging van het acetaat door het hvdrochloraat. Natuurlijk zal men het hvdrochloraat niet geven in die gevallen, waar het zoutzuur ontledend kan werken op de andere voorgeschreven geneesmid- delen, bijv.: zilvernitraat. De maximaaldoses van beide zouten zijn: 30 milligram en 100 miligram. Van de Morphinederivaten die in den laatsten tijd in den BCHRÖDEB on de ZAAl.lKR, Scheikunde. 17

-ocr page 270-



		258

		handel zijn gebracht en die, naar het heet, een deel der onaan- gename werkingen van morphine missen, noemen wij: Peroniiuum, het hydrochloraat van benzylmorphine, dat voorkomt in kleurlooze, naaldvormige kristallen, die moeielijk oplossen in alcohol en in water. Dioninum, het hydrochloraat van aethylmorphine, is een wit, reukeloos, bitter smakend poeder. Van deze verbinding lost in water 14 0/₀ en in alcohol 78 o/o op. In aether en chloroform is het moeilijk oplosbaar, in sirupus simplex echter lost ö o/₀ dionine op. Heroinum, diacetylmorphine, is een wit kristallijn poeder, da\'t weinig oplosbaar is in water, maar goed oplost in alco- hol. Toevoeging van azijnzuur bevordert de oplosbaarheid in water. Wanneer men aan morphine één molecule water onttrekt, ontstaat apomorphinum^ waarvan de verbinding niet zoutzuur tot hydrocffToras~apomorphirTi, C\|7H_nN0₂Ht^,l, in de genees- kunde wordt gebruikt. Het is een kristallijn, kleurloos of lichtgrijs poeder, dat door het licht groenachtig wordt~gê£leurd. HëTis oplosbaar in 30 deelen water en in 40 deelen spiritus. De oplossing moet buiten het licht worden bewaard, daar zij anders spoedig groen wordt. Ook oplossingen, die van het licht zijn afgesloten worden meestal groen, door het alkaligehalte van het glas; wordt eene dergelijke oplossing door zoutzuur zwak zuur gemaakt, dan treedt de groenkleuring niet op. 20. _Codjeïnum, jncthylmorphine, Ci₈H2iN0₃, vormt kleur- looze "kristallen die in 80 deelen koud water, in 18 deelen warm water en zeer gemakkelijk in spiritus oplossen. De waterige oplossing reageert alkalisch en is zeer bitter van smaak. Codeïne is eene vrij sterke base en maakt o. a. ammonia vrij uit ammoniakzouten. Van de codeïnezouten gebruikt men hydrochloras codeïni en jahqsphas codeïni, die beide goedljpTosTJaar zijn. Minder" belangrijk opiumalóaloïden zijn: thebaïnum, papaverinum, narceïnum en narcotinum. Bij oxydatie van narcotinum met salpeterzuur ontstaat o. a. c^tarninum, waarvan het hydrochloraat onder den naam styp- ticinum wordt gebruikt. Het vormt kleurlooze, oplosbare kris-

-ocr page 271-



		259

		tallen, die in enkele gevallen als» bloedstelpend middel worden aangewend. Kina-alkaloïden. Deze komen voor in de bast van verschillende (\'inchona- soortcn. Het belangrijkste dezer alkaloïden is chininum, ^2oH24^2\\>> ^een amorph, zeer bitter alkaloïde, dat zeer moeie- lijk oplost in water. .Met zuren vormt chinine twee soorten van zouten, n.1. normale, die mneielijk oplosbaar zijn en zure, die gemakkelijk oplossen. Het vrije alkaloïde wordt niet gebruikt, wel echter sommige zouten, n.1.: hydrochloras chinini, mu- . rjas chinini, dat voorkomt in naaldvormige kristallen, die in ongeveer 30 deelen koud water oplosbaar zijn; men bereidt de oplossing gewoonlijk met warm water, daar het hierin veel sneller oplost. Moet de oplossing meer geconcentreerd zijn, dan voegt men wat verdund zoutzuur toe. Dit zout bevat 81,7 % kinine. Onder den naam chinopyrinum komt eene gemakkelijk oplosbare verbinding van antipyrine met hydrochloras chinini in den handel, die o. a. voor inspuitingen wordt gebruikt. Het is oplosbaar in 2 deelen water. De kristallen van hydrobromas chinini zijn oplosbaar in 60 deelen water, gemakkelijker in kokend water en in spiritus. Zij bevatten 7<>,(> o/₀ kinine. Het meest gebruikte kininezout is sulfas chinini, dat voor- komt in glanzende, kleurlooze, naaldvormige, Ilittere kristallen, - die in 750 deelen water oplossen. Voegt men aan het water eenig zuur, zoutzuur, zwavelzuur toe, dan lost het kininesulfaat gemakkelijk op. De oplossing, bereid met zuurstof houdende zu- ren, fluoresceert. Ook suiker bevordert de oplosbaarheid van kininesulfaat in water; 1 gram sulfas chinini geeft een helder- blijvende oplossing met 200 deelen kokend water en 20 gram sirupus simplex Dit zout bevat 73 a 74 °/o kinine. In den laatsten tijd is als nieuw geneesmiddel in gebruik genomen, de aethylkoolzure ester van kinine, /OCjjHg ccr ^OCaoHasNgO onder den naam _euchininum, dat voorkomt in kleurlooze, zeer lichte, smakelooze kristallen, die bijna onoplosbaar zijn 17

-ocr page 272-



		260

		in water, goed oplosbaar in alcohol, aether en.chloroform. Dit praeparaat wordt inplaats van kinine aangewend. Isomeer met chinine is jchinic(inujn , dat ook in zeer bitter smakende kristallen voorkomt. De oplossing hiervan in verdund zwavelzuur is ook fluoresceerend. In water lost het zeer moeielijk op. Cinchoninum, CxdH^NoO, is nog mocielijker oplosbaar in water, wel oplosbaar in verdund zwavelzuur, maar de oplossing fluoresceert niet. Men gebruikt van dit alkaloïde de verbinding- met zwavelzuur n.1. sulfas cinchonini, dat voorkomt in harde, glanzende, witte kristallen, die oplosbaar zijn in 12 deelen alcohol, moeielijk in water en onoplosbaar in aether. Met dit laatste alkaloïde is isomeer cinchonidinum, dat ook nog tot de belangrijke kinaalkaloïden behoort Een mengsel van de belangrijke en minder belangrijke kinaalkaloïden komt als chinetlijn in den handel en vormt een wit of geelachtigwit, reukoloos poeder, dat zeer bitter smaakt, oplosbaar is in heeten, sterken spiritus en in verdunde zuren. Onder den naam Ch\\z noïdinum komt in den handel een licht bruingele, harsach- tTge massa, die verkregen wordt uit de moederloog, waaruit de kinaalkaloïden zijn afgescheiden en die grootendeels bestaat uit een mengsel van amorphe kinaalkaloïden. Beneden 18° is het steenhard en kan gemakkelijk tot poeder worden gewreven. Boven 18° is chinoïdine eene taaie massa. In spiritus fortior en in verdunde zuren lost het volkomen op, in water is het onoplosbaar. Theobrpminum, C₇H₈N₄0₂, is het alkaloïde uit cacaoboonen, de zaden van Theobroma cacao. Het is een wit, kristallijn poeder, weinig oplosbaar in water, maar dat met hydras natricus, met ammonia en met verdunde zuren kleurlooze oplossingen geeft. Lost men Theobromine op in natronloog, voegt aan de oplossing salicylas natricus toe en dampt uit, dan verkrijgt men salicylas natricus cum theobromino of diuretinum als een wit, amorph poeder, dat goed oplosbaar is in warm water; door toevoeging van zuren wordt de verbin- ding ontleed. Coffeinum (= Theïne), C₈H₁₀N₄O2, komt voor in koffieboonen,

-ocr page 273-



		261

		de zaden van Cojfea arnbica, in thee, de bladen van Thea chinenm, in kolanoten, de zaden van Cola acuminata, in pasta guarana, de gerooste zaden van Pauliinia sorbilis. Het vormt lange, naaldvormige kristallen, die zeer licht zijn en bitter smaken. Zij lossen op in 2 deelen kokend water, bij afkoeling kristalliseert het alkaloïde echter weer uit. Met zwavelzuur en met salpeterzuur geeft coffeine kleurlooze oplossingen. In op- lossingen van benzoas natricus en van salicylas natricus lost coffeine gemakkelijk op. Het citras coffeini van den handel is meestal slechts een mengsel "van Coffeine en citroenzuur. BITTKHSÏOFFEX. In de pharmaceutische scheikunde rekent men tot de bitter- stoffen een aantal stikstofvrije, uit C, H en O bestaande ver- bindingen, die in planten voorkomen en veelal de werkzame bestanddeelen dier planten vormen. Hare samenstelling is weinig bekend vermoedelijk zullen echter verschillende stoffen, die thans onder deze afdeeling worden thuis gebracht, blijken tot geheel andere reeksen van organische verbindingen te behooren, wanneer hunne samenstelling beter bekend is. Van de voor ons minder belangrijke stoffen dezer groep noemen wij: _/ g -if Absinthiinum, uit Artemisia, absinthmmyJ - -¹¹ {"» -\'^:Aloïnum, uit Aldêplantm._</$K yiJ\'Jcïcj \' "\' \' "^Cvl vU* Arnicinum, uit Arnica montanum.(fl{:ó>iHW.öLlii{frc((ï Picrotoxinum, de zeer vergiftige bitterstof uit fructus cocculi, de vruchten van Menispermum cocculus. y Belangrijke bitterstoffen zijn: J.A.<^fi£MC<w Cantharidinum, C₁₀Hi₂O₄, is het blaartrekkeride\', zeer ver- giftige bestanddeel van Spaansche vliegen. Het vormt kleur- en reukelooze, glanzende, kristallijne blaadjes of naalden, die onoplosbaar zijn in water, oplosbaar in kokenden alcohol en gemakkelijk oplosbaar in aether en chloroform. Het cantharidine X\'OOH is het anhydriede van cantharidinezuur, OgHjoO , ^COOH waarvan het normale kalizout cantharidinas kalicus, in de

-ocr page 274-



		262 geneeskunde wordt gebruikt. Dit zout is oplosbaar in 25 deelcn frater. _v,. {\'/\' "^L Santoninum, C^HisOy, is eveneens het anhydriede van een zuur, het santoninezuur. Santonine wordt bereid uit tiores cinae, de nog ongeopende bloemkorfjes van Artemisia cina, welke ongeveer 2 0_/0 van deze bitterstof bevatten. Het vormt glanzende, kleurlooze kristallen, die aan het licht geel worden en daarom van het licht afgesloten moeten worden bewaard. In water is het onoplosbaar, bij verwarming lost het op in sterken spiritus. \' Brengt men santonine in aanraking met alkaliën, dan ontstaan gemakkelijk oplosbare zouten, santonaten, waaruit, natoevoeging van een zuur de santonine weer wordt afgescheiden. GLUKOSIDEN. Met dezen naam duidt men in de chemie eene groep van stoften aan, die bij koken met verdunde zuren of alkaliën, of door inwerking van fermenten worden ontleed, zóó, dat daarbij steeds glucose ontstaat en één of meer andere stoffen. Tot deze rubriek van stoffen behooren o. a.: Amygdalinum, dat naast het ferment emulsine in bittere amandelen voorkomt; brengt men deze beide stoffen met water in aanraking, dan ontstaan: glucose, blauwzuur en benzaldehyde. Myronzuur, dat als kalizout in mosterdzaad voorkomt en dat door inwerking van het ferment myrosine,wordt ontleed, o. a. onder vorming van oleum sinapis. Onder den naam digitalinum komt in den handel een mengsel van wisselende samenstelling bevattende de glucosiden: digita- line, digitaleïne en digitonine benevens digitoxine, dat geen glucoside is. Naar de bereiding verschilt de samenstelling en de werking, zoodat het handels-digitaline tot de onbetrouwbare geneesmiddelen moet worden gerekend. Het meest werkzame van deze stollen is digitoxinum, een kristallijne stof, die onoplosbaar is in water, en dus in infusum digitalis niet voorkomt, dit is de reden, dat de maximaal dosis van folia digitalis in inftuo zooveel hooger is dan die van folia digitalis in pulvere. Om de wisselende samenstelling en daardoor wisselende

-ocr page 275-



		26:>,

		werkzaamheid van digitalinum schrijft het supplement voor: Digitalinum niet te dispenseeren, tenzij de ge- neeskundige duidelijk uitdrukt, welke soort be- doeld wordt. Tot de voor ons minder belangrijke glucosiden behooren: arbutinum , uit de bladeren van Arrtostaphylos uva ursi, kathar- tinezuur uit folia sennae en cortex Frangnlae, salicinum, uit cortex Salicis. Strophantinum uit semen Strophanti. EIWITSTOFEEN. Als eiwitstoffen of proteinstoffen duidt men in de organische chemie een aantal zeer samengestelde verbindingen aan, welke bestaan uit koolstof, waterstof, zuurstof, stikstof en zwavel. Men vindt ze in het planten- en dierenrijk. De vorming van eiwitstoffen heeft echter alleen in de planten plaats onder den invloed van het zonlicht, bij de opname van voedsel komen zij in het dierlijk lichaam, ondergaan hierin omzetting en vormen zoo een groot aantal chemisch nog weinig bekende stoffen. De meexte eiwitstoffen komen in twee modificaties voor, waarvan de eene wel, de andere niet in water oplost. De oplosbare modificatie gaat dikwijls door verwarming (75°) in de onoplosbare over, dit verschijnsel noemt men coagulatie, bijv. bij kippeneiwit. Talrijke eiwitstoffen zijn in lateren tijd als geneesmiddelen aanbevolen. Wij noemen hiervan slechts: somatose, dat de eiwitstoffen uit vleesch bevat; haematogeen, uit bloed bereid, tropon, een mengsel van plantaardig en dierlijk eiwit. Als eiwitpraeparaat wordt in de pharmacic veelvuldig gebruikt: Solutio ferri albuminata. \\ Tot de groep der eiwitstoffen rekent men ook de fermenten, als emulsine, pankreatine, pepsine. Deze stoffen zijn alle op- losbaar in water, bij koken verliezen zij hunne werkzaamheid, welke overigens bestaat in het ontleden van organische stoffen, zonder dat zij zelve veranderd worden. Van deze fermenten is voor ons vooral van belang: Pepsinum, een grijsachtig wit poeder, dat bereid wordt uit

-ocr page 276-



		264

		het slijmvlies van varkens-, schapen- of kalvermagen. Met water geeft het een troebele vloeistof, die door toevoeging van eenige druppels zoutzuur helder wordt. Door toevoeging van alcohol of door verhitting wordt pepsine onwerkzaam. De belangrijkste eigenschap van pepsine is, dat het onder toevoeging van zuren, vooral van zoutzuur, eiwit omzet in peptonen, dat zijn in water oplosbare stoffen, welke gemak- kelijk door het dierlijk lichaam worden opgenomen en weer in eiwitstoffen kunnen worden omgezet. In den handel komen verschillende soorten van pepsine voor, welke gewoonlijk meng- sels zijn van pepsinum absolutum met melksuiker, dextrine, zetmeel enz. in verschillende verhoudingen. Pepsine dient voor de bereiding van yinum pepsini; als pepton-praeparaten komen in de pharmacie voor verschillende handelssoorten van pepto num, peptonas ferri, solutio ferri peptonati, enz.

-ocr page 277-

B E G I S T E R.

101

1111
a^r>

188

225
2<>1

107
2(H
IS t
172
171
172
171
257
172
172
168
171
171
17)1
1715
171
170
156
152
170
171
171
178

Acidiun arsenieosnm.

» benzoicum .
» boricum . .

camphoricum
» carbolicum .

carbolicum crudum

chloricum

chromicam .
» chrvsophanicuni
» cinnamvlicinn .
» eitricurn .
» dijodosalicylicuni
» foriuirii\'iiiii .
» gallicum .
» hydrobroniicum

hydroehloricum

hydrochlor. dil.

hydrochlor. crud.
» hydrocyanicum.
j> hydrosulfuricuin
» hyperosuiicum .

hypochloroenm.
» hyposulfurosuni
» lacticum . .
» malicum . .
» muriaticuiii .
» iniinai. dil. .

» muriat. oxygenatum
\' nitricum ....

Aardalkalimetalen

Aardappelzetmeel

Aardmetalen .

Aardnotenolie . .

Abrostolum . .

Absinthiinum .

Acetaldehyde . .

Acetanilidum .

Acetas aethylicus.
> aluminicus
» ammonicus
» ferricus
kalicus. .
morphini .
» pbmibieus.
» zineie . .

Aceton ....

Acetum ....

85,

i.)
215

77
276
203
208

:.7

127
226
222
180
21!)
169
219
59

7)7
7)7
57

IS!)

140
57
45
17(i
178
56
57

:».-)

(17

56,

» digital ....

» pyrolignosuin crud
pyrolignosum reetif.

» scillae ....

» vini .....

Acetyleen......

Acetyleenreeks ....
Acidiim ncetieum . . .

Acid. acet. dil.....

» acet. glaciale . . .

> agaricinicum

-ocr page 278-



		2fi6

		Aciduin nitricum crudun nitricum dilut. . > nitricum fuinans osinicuiii . oxalicum. perosiiiicuiu. phenylicum . phosphoricum phosphoricum gla< picrinicum . picroDitricum pyrogallicura salicylicum . sozolicum succinicum . sulfuricum » sulfur. crud. > sulfur. dilut. sulfuric. fumans » sulfurosum . tannicum tartaricum . thymicutu valerianicuiu AconitinUDi Actieve zuurstof . Adeps benzoatus colli equi . lanae . . . lanae anhydric. » suillus . . . Additie..... Aethan..... Aethanol .... Aethcr..... Aethers..... Aethcr bromatus. . chloratus . cura spiritu . Aetherische oliën Aetherische mosterdolie Aethcr muriat. alcoholic		08 Aclhcr petrolei......15-1 08 >\' pro narcosi.....100 07 sulfuricus.....165 140 Aetherzuren.......181! 177 Aelhiops martialis.....121-5 140 mercurialis . . .141 20:! Aethylaether.......165 72 Aethylalcohol.......161 7:i Aethyleenreeks......152 204 Acthylkaïrinum......24!) 204 Aethylurethan.......192 2Jli Affiniteit........7 21(i Afwegen van phosphorus . . . 70 208 Agaricinum.......178 177 Agncarina........216 41 Aïroluui.........219 42 Ajakolum........211 43 Alcohol absolutus.....102 4.") » dehydrogenatus . . 166 40 Alcoholen........160 220 Alcoholradicalen . . . . 148, 160 178 Aldchydcn........166 209 Algemeene formules van organ. 171! reeksen........153 253 Algemeene formule der org. zuren 10!) 28 Alizariimm........226 215 Alkalimetalen.....85, 80 187 Alkalische wateren.....35 18!» Alkaloïden........24!) 189 AUotropie........78 180 Aloïnuin........201 !) Aluin.........129 154 Aluinen.........12!) 161 Aluinen.........12!) 105 Aluinen iistuin......130 105 Aluminium........127 160 Aluminiumbrons......84 160 i Aluinnolum.......225 100 i Amalgama........84 227 ] Amandelolie.......188 192 Amethyst........82 168 i Ammonia........04
		ial

		.\'UT

-ocr page 279-



		267

		Aqua bromata.......59 calcis........103 chlorata.......55 chlorolorini......158 > cinnamomi......222 > f lorum aurantii .... 231 » fluviatilis......35 fontana.......34 » goulardi.......173 > hydrosulfurata.....4(i kreosoti.......212 » lauwcerari......190 mucilaginosa.....196 naphae.......231 phagadaenica.....104 phagadaenica nigra . . .104 plumbi.......172 pluvialis......34 regia........08 > rosarum.......234 Arbutine........203 Argentolum.......248 Argentum........141 Argentum foliatum.....141 Argentum vivum......133 Argilla.........130 Argon.........63 Arnieinum........201 Aromatische koolwaterstoffen . . 152 » verbindingen . . . 108 Arrowroot........205 Arseenpentoxyde......70 Arsenicum........74 » album......7") Arsenicumtrioxyde.....75 Arseniis kalieus......92 Arsenikglas.......75 Arsenikkies........74 Arsenikwaterstof......74 Asa foetida.......240 Asaprolum........225 Asbest.........111
		Aniinoniacum.......240 j depuratum . . 240 ; Ammoiiiakaluin......120 i Ainmoniakgom......240 Ammonia liqnida.....65 Animonium.....85, 100 Amorphe koolstot.....80 lichamen.....20 Amygdalinum.......263 Ainylnlcohol.......163 Amylnitriet.......184 Ainyloïd........193 Amyloform........195 Amyluin........104 jodatuin......195 » oryzae......105 secalis......195 » solani.......104 tritici.......105 Anethol.........232 Anhydrieden.......41 Aoiline.........201 Anilinewaier.......201 Anilipyrinum.......246 Anorganische scheikunde . 20, 22 Anthraceen........225 Anthrachinon.......22(5 Anthraciet........81 Authrarobinum......226 Anticolnni........202 Antidotum arseniei.....70 Antilebrinum.......201 Antifebrinum bromatum . . . 202 Antilebrinum jodatum .... 202 Antimonium.......7(3 Antinervinum.......202 Antisepsinum.......202 Antipyrinum.......245 Anijsolie........232 Apolysinum.......206 Aqna.........31 » amygdal. amar.....100

-ocr page 280-

268

207

241
(i4

Bereiding van broom .... 59

» » chloor .... 53

-> » jood..... tiO

» > kalium . . . . S7

» kooldioxyde . . SI

» » phosphorus . . . 69

» salpeterzuur . .07

» stikstof .... 02

» » waterstof. . 28, 29

» » zouten .... 80

» > zwavelzuur ... 41

> zuurstof .... 23

Bergkristal........ 82

Berlijnsch blauw...... 191

Betolum......... 223

Biboras natricus...... 98

Bicarbonas kalicus..... 93

Bicarbonas natricus..... 99

Biearbonaten....... 82

Bicliromas kalicus..... 127

Bioxalas kalicus...... 177

Bismuthgroep....... 85

Bitartras nicotini...... 252

Bitter amandelwater..... 190

Bitterstoffen....... 261

Bitterwateren....... 35

Bivalent......... 13

Bivalente elementen..... 14

Bladzilver........ 141

Blauwzuur........ 189

Bleekkalk \'........ 104

Bleekpoeder....... 104

Bleekwater........ 95

Blenden......... 38

Bloedsteen........ 122

Bolus alba......82, 130

Bolus arniena....... 130

Bolus rubra....... 130

Borneokamfer....... 236

Borneol......... 236

Boorzuur........ 77

Borax.......77, 98

Aseptolum .

Asphaltum .
Assimilatie .

Atomen.........3

Atoomgewicht.......13

Atropinum........254

Auripigmentum......Tti

Aurum.........145

» foliatiim......145

Balsama......

Balsamum eopaivae . .
peruvianum .

tolutanuin

Balsems.......

Barnsteen........

Barnsleenzuur.......

Basen.........

Baseuvorniende oxyden. . 20,
Basiciteit der phosphorzuren .

Basische zouten......

Beenderenkool.......

Beetwortelsuiker......

Benzaldeh.vde.......

Benzanilidum.......

Benzine.........

Benzoas eugenoli......

» ferrieus......

guaetholi......

237

241

177

197

214

216

155

233

215

211

215

238

215

200

» natncus ....
» natrie c. eoffeino .

Benzoë.......

Benzoëzuur......

BpiizoIuiu......

Benzonaphtolum ....

Benzosoluni.....

Benzoyleugenol ....

Benzylalcohol......

Berberinuui.....

Bereiding van ammonia .

» » aqua destill.

» » boorzuur

211

233

214

254

;

-ocr page 281-



		269

		Carbonas caleic.......106 » ferrosus.....124 » guajacoli.....211 kalicus......92 kreosoti......213 litbicus......99 magnesic......111 natriens.....98 > exsiccat . . . 99 plumbicus.....108 Carbo animalis......80 ligni.......80 Carbonaten........82 Carboneum........78 Carbo ossium.......80 Carbo tiliao.......80 Carboxyl.........168 Catechu........241 Celluloid........194 Cellulose........193 Cera alba........185 » flava........185 Ceresinum........156 Cerussa.........108 Cetaceum........184 Chamaeleon minerale .... 127 Cliemie der koolstofverbindingen 147 Chinetum........260 Chinidinuni.......259 Chininum ......... 258 Chinoïdinum.......200 Chinoline........247 Chinolinsulfonzuur.....248 Chinopyrinum.......259 Cliinosolum.......248 Chloral.........167 Chloralamid........167 Chloralantipyrine......246 Chloralformamid......167 Chloralosc........168 Chloras kalicus . . . . 89, 91 Chloraten........58
		Borium.........77 Boter..........180 Brittaniametaal......84 Bromet. ammonie......100 Brometiun kalicum.....8!) Eerricum.....120 ferroeuDi.....120 natrieum.....94 Bromium........58 Bromoform........15!) Broom.........58 Broomaethyl.......16(1 Broomlood........107 Broomwater.......5!) Broomwaterstofzuur.....5!) Broomzilver.......143 Bruciuum........253 Bruinkolen........81 Butylaleohol.......Kil! Butyras guaetholi.....212 Butyrum........186 » insulsum.....186 Cachou......... 241 Cadmium........ 115 Calcium......... 102 Caloiumphenylaat..... 204 Calciumsilicaat...... 100 Calomol......... 136 Calx usta........ 102 Camphora........ 235 » monobromata . . . 236 Camphoïd........ 236 Cantharidinas kalicus .... 262 Cantharidinezuur...... 261 Cantharidinum...... 261 Caput mortuuni...... 122 Caput mortuuni...... 45 Caramel......... 197 Carbonado........ 79 Carbonas amroonicus .... 101 :> annnon. pyroanim. . . 101

-ocr page 282-



		270

		Chloretum aluminicum .... 128 » iiinnioiiicum .... 100 » aurico natric. et ohlor. natr..........145 Chloretum ealeie.......102 ferricnm.....120 » > et chloretum ainTiionicum.......100 Chloretum ferrosum.....119 » hydrargyricum . . .137 hydrargyrosum . . . 13(1 hydrargyros "p vap. parat.........130 Chloretum hydrargyro-ainnion. . 138 kalk\'um.....8!) » magnesie.....110 » natricum .... 04 » stibiosiiin .... 77 » zincic......111 Chloor.........52 Chlooraethyl.......160 Chloorkalk........104 (\'hloorlood........107 C\'hloorstikstof.....55, 66 Uhloorwater.......55 Chloorwateretofzuur.....56 Chloorzilver.......143 (\'hloor/.uur........57 Chlorium........52 Chroatolmu.......230 Chroniitim........127 Chroomaluin.......12!) Chrooingroep.......85 Chroomzuur.......127 Chryaarobinum......226 Chrysophaanzuur......226 Cinchonidinum......260 Cinchouinum.......259 Cinnaber........141 Cinnainylaldehyde.....222 (\'innainylas eugenoli .... 233 Citras ainmon. fc^rric.....182 i		Citra.s eoffe\'ini.......261 » ferricus......181 » ferrie. et eitr. chinin. . . 181 magnes. effervesc. . 111, 181 Citraten.........181 Citroenzuur.......180 Citrophenum.......206 (\'obaltum........115 (\'ocaïnuin........255 Codeïnum........258 Coeruleum berolinense .... 191 Coffeïnum........260 (\'ohaesie........6 Cokes.........80 Colcothar......45, 122 Collodium........193 c. jodof......150 elastictuu.....104 stypticuni.....220 Collodiumwol.......193 Colophonium.......238 Coniinuin........251 (\'opaivabalsem......237 Cordolum........218 Cremor tartari......179 Creolinum........208 Cresolum purum liquefact. . 208 Croeus inartis.......124 Crotonolie........189 Crystallose........216 Cumarinum.......222 Cuproverbindingen.....131 Cupri verbindingen.....131 Cuprum.........130 Cuprum aluminatum .... 233 Cyaan.........189 Cyaangas........189 Cyaanverbindingen.....189 Cyaanwaterstofzuur.....189 Cyanet. argenticuai.....191 kalicum......190 > zincicum.....191

-ocr page 283-



		271

		Duivelsdrek.......240 Duotaluni........211 Dynamiet........184 Eau de Javelle......95 » > Labarraque.....95 Kdele metalen.....84, 133 Kenatomige alcoholen . . . .101 Eiwitstoften.......2(13 Elementen........4 Eleiui.........239 Eleopt.........228 Elixir acid. Halleri.....183 Einplastruni oxyd. plunib. . . 175 Enkelvoudige aethers .... 1(15 Eosotum........213 Eserinum........255 Esters.........182 Etsen op glas.......(il Eucalypteol........231 Eucalyptol........231 Eucalyptoresoreinum .... 231 Euchininum.......259 Eugalloliim........214 Eugenol.........233 Euphorbiuin.......240 Eurobinum........227 Exalginum........202 Exodinum........202 Extractum ferri pomat. . . 178 Extract liquiritiae.....05 Fehlings proefvocht.....197 Fermenten........ 203 Ferricyanet kalicum . . . .191 Eerri verbindingen . . 110, 118 Ferroeyanet ferric..... 191 kalic...... 191 Ferroverbindingen . . . 116, 118 Ferruin hydrogenio rednctum . Hit » pulveratum..... 118 reduetuiu..... 11!) Flores benzoës...... 215
		Danipkringslueht......03 Daturinum........254 Decoctuni amyli......1!)") Dcrmatoluui.......21!) Desinfectoluin.......209 Desoxydeeren.......31 DestUleerketel......32 Dextrinum........190 Dextrose........1117 Diacetyltannine......221 Diamant........T!l Diaphtcrinum.......248 Diaphtolum.......248 Diastasc.........Kil Dibroomgallusznnr.....21!) Dierlijke olie.......244 Dierlijke vetten......180 Digitalinuin.......263 Digitoxinuui.......203 Dijoodparaphenolsulfonzuur . . 207 Dilatatio saleh......196 Diniorphie........79 Dinatriiiniphosphaat.....94 Dinitroeellulose......193 Dioninnin........257 Dioxyantraehinon.....220 Dioxy benzolen.......210 Dioxymethylanthraclünon . . . 22ti Dithionuin........218 Diiiretinuin.....217, 2(i0 Dolomiet........109 Doodekop......45, 122 Drakenbloed.......238 Drieatoinige phenolen . . .213 Drinkwater........35 Droge destillatie......151 Drnivensuiker.......197 Drukinkt........80 Drnmiuond\'s kalklicht . . . 31 Dubbele keurverwantschap . . 10 ontleding.....10 Dubbelzouten.......50

-ocr page 284-



		272

		Glusidum........216 Glyceriden........185 Glycerine........163 Glycerinum cuni amylo . 164, 195 Glycerinum c. bibor. natric. . . 98 Glycerin e. tragac......164 Goapoeder........226 (iombarsen........240 Goud..........145 Goudmetalen.......85 Graphiet........79 Groene zeep.......174 Grondstoffen.......4 Guaetbolum.......211 Guajaeolbenzoaat......211 Guajacolcarbonaat.....211 Guajakoicinnamylaat . . . .211 Guajacolum jodoformi .... 211 Guajacolphosphaat.....211 Guajacolsulfozuur.....211 Guajacolum.......210 Guajacyl........211 Guajaperolum.......243 Guajakhars........238 Gummi arabicum.....195 Gumnii-resinae......240 Guttegom........241 Gutti..........241 Gypsum ustuni......105 Haematogeen.......263 Halogeenderiv. der Koolwaterst. 157 Halogenen........52 Hard water.......34 Harsen.......236, 238 Harshoudende plantensappen. . 241 Helsche steen.......144 Hepar sulfuris.......88 Hcroïnum........258 Holocainum.......205 Homatropine.......254 Homoguajacol....... 212
		Flores sulfuris......3!) zinci.......111 Formaldehyde.......167 Formaline........167 Formatnidas chlorali.....167 Formol.........167 Fossiele harsen......241 koolstof......81 Fluor..........61 Fluorium........61 Fluorwaterstof.......61 Fumaroli........78 Galbanuni........21 Gallacetophenonuiu.....214 Gallaluni........219 (lallas bisniuthic basic.....219 Gallobromolum......219 Gebluschte kalk......103 Gebrande aluin . . . . . .130 Gebrande kalk......102 Gebrande magnesia.....110 Geel bloedloogzout.....101 Geelkoper........131 Geelwas.........185 Gefractioneerde destillatie . . . 150 Gele phosphorus......70 Gemengde aethers.....16") Geneeskrachtige zeepen. . . . 175 Georganiseerde lichamen . . .20 Geosotum........211 Gesmolten zilvernitraat. . . . 144 Gesublimeerde zwavel .... 39 Giftmeel........75 Gips..........105 Gist..........161 Glanzen.........38 Glas..........106 Glasetsen........61 Glasolie.........42 Glucose.........197 Glukosiden........263

-ocr page 285-

273

240

Hyposulfis natricus
Hypnalum . . .

150
80
133
135

101
IliS
168

in:!
107
IliS
122

ST
229
25!)
252
254
255
212
258
2511
217
25Ö
258
250
205
257
200
255
249
223
256

;sii

255

211
255
255
104

115

57.
105

1)8

Homologe reeksen .

Houtskool.....

Hydrargyrum ....
Hydrarg. e. carbon calc.
Hydras ammonicus .
» bromali
» butylchlorali .
» caleicus
» cblorali . . .
» crotonchlorali .
» ferricns
» kalicns
» terpini
Hydrobroinas chinini .
» coniini

» honiatropiui

scopolamini
Hydrochinon ....
Hydrochloras apomorphin
» chinini .

» chinoline.

» cocaïni .

» eodeïni .

» eucaïni .

» holocaïni.

» morphini

» phenocolli

» pilocarpini

» orexini .

» therinini .

» tropacocaïni

Hydrogeniuni ....

» peroxydatum

Hydrojodas hyoscyamini
Hydroxylgroep

Hyoscinum.....

Hyoscyaininum .
Hypochloris caleicus
» natricus

Hypochlorieten . . .
Hypophosphis caleicus .
» natricus .

SCHRÖDER en DE ZAAIJER,

Ichthyolum. . . .

IJsazijn.....

IJzerammoniakaluin
IJzergroe2> . . . .
Ijzermoor . . . .
rjzeroxydule .
IJzeroxyduloxyde
I.Jzeroxyde. . . .
Indifferente oxyden .
Infus. sennae comp .
Jsomeren . . . .
Isomorphie. .

157
171
121)
115
L23
122
123
122
26

ISO

200
7!)
225
245
209

85,

Isonaphtolum .
Isonitrosoantipyrine
Izalum ....

Jalappehars ....
Jodetum annuonic .

cuprosum . .
» ferrosum .

hydrargyricum

> hydrargyrosum

> kalicum
natricum .

» zincicum .

239
100
132

121

139

113

51)

(il

159

245

206

246

195

233

Jodium

» tribromatum

» triehloratum

Jodoform.......

» collodium ....
» desodoratum . .
» faba toncae desodorat
» farinos.....

Jodplum
J\'.Jopheninum
Jodopyrinum .
Jood ....
Joodamylum .
Joodeugenol .

Scheikunde.

-ocr page 286-

274


	Joodlood . . .					. 108
	Joodwaterstof .					. UI
	Joodzilver .					143
	Kal riumii . .					249
	Kalialuin .					129
	Kali causticuin					88
	Kalium chloratum					89
	Kalt chloricutu					89
	Kalizeepen .					174
	Kalkmelk .					104
	Kalkwater .					103
	Kalium ....					80
	Kaliumbiehromaat					127
	Kaliummanganaat					126
	Kaliumosmaat					140
	Kaliutuoxyde . .					87
	Kalittmperchloraat					58
	Kaliumpermanganaa					120
	Kaliumphenylaat.					204
	Kaneelolie .					222
	Kaneelzuur. .					222
	Kaneelzuuraldehvde					222
	Kamfer ....					235
	Karafersoorten.					235
	Kaïnfer/.uur . .					230
	Kathartinezuur					203
	Kelen ....					100
	Kolp. . . \'. .					00
	Kermes minerale.					77
	Keurverwantschap					10
	Kiezel ....					82
	Kiezeldioxyde. .					82
	Kiezen ....					38
	Kina-alkaloïden .					258
	Klauwcnvet . .					187
	Knalgasvlam .					. 31
	Kobalt ....					Jl5
	Kolendanip. .					81
	Koningswater .					08
	Kooldioxyde . .					81
	Koolhvdraten . . .					102

Kooloxyde........81

Koolstof.........78

Koolstofdisulfidc......82

Koolstofverl). met gesloten kool-

stof keten.....150, 198

Koolstofverl). met open koolstof-
keten.......150, 153

Koolwaterstoffen......151

Koper.........130

Koperbrons. . ,.....131

Koperoxyde.......132

Koperoxydeverbind......131

Koperoxydule.......132

Koperoxydnulverbindingen . . 131

Kopersulfaat.......132

Korund.........127

Kreosol.........212

Kreosataluni.......213

Kreosotuni........212

Kreosoot magnesol.....213

Kristallen........20

Kristalwater.......35

Kristalwatergehalte.....35

Kunstmatige diamant .... 79

Kwarts.........82

Kwik..........133

Kwikehloruur.......130

Kwikoxyde........140

Kwikoxydule.......139

Lae sulfuris....... 40

Lacca......... 239

in baeulis...... 239

> in granis...... 239

. in tabulis...... 239

Lachgas......... 08

Lactaa bisniuthicus..... 177

ferrosus...... 177

magnesieus..... 170

zincicus...... 176

Lactopheninun)...... 200

Lactucarium....... 241

-ocr page 287-

275

Magnesia albo
Magnesia usta
Magnesiet .
.Magnesium.
.Magnesiumgroep .
Magnesiumsilicaten
Malakinum.
Malarinum .
Manevet . . .
Mangaan

Mangaandioxyde .
Mannasuiker .
Manniet. .
Massieot.
Masti:

Laevuloee........J!)7

Lakken.........220

Lana philosophica.....111

Langzame verbranding . . 25

Lanolimiin.......18!)

Lanolin. anhydrie......189

Lampenzwart.......80

Lapis eaustieus......88

divinus.......133

> haeinatitis......122

inferno-lis......14-1

infernalis mitigatus . . 144

Lassar\'s zinkpasta.....114

Laurierkerswater......1!I0

Laurinezuur.......173

Legeeringen.......83

Lenigalloluin.......214

Lenirobinnin.......227

Lettermetaal.......84

Levertraan........187

Lichte metalen......83

Liehtkoohvatcrstof.....1.">4

Liniinentum ammoniae . . 175

Lininient caleis......48\'J

Liqnor anodyu Hoffman . . . KiG

Burowi......173

ferr. oxyd. dialys . . . 123

Fowleri......7(i

Lisidinum........245

Lithium.........99

Lycetoluni........244

Lysolum........209

Lobeliinum.......252

Lood.........107

Loodglid........108

Loodpleister.......175

Loodwit.........108

Looistoffen . ........ 220

Looizuur........220

Loretinum........248

Lucht.........63

Lijnolie.........188

Medulla bovina .

ossium bovis
Meekrap ....
Melksuiker....
Melkzuur ....
Melkzuurreeks.
Mengsel.....

Menie......

Mentholum.
Mentholstiften . . .
Menthophenolum.
Mercurialia fortiora .
mitiora .
Mereurianimon. chlorid
Mercurichloride .
Mercurijodide .
Mercuriverbindingen.
Mercuroammoniumchlor
Mereuroehloride .
Mercurojodide.
Mercuroverbindingen
Mereurius praee. albus
praecip. flav
» rube
» vivus .

Messing ....
Metaalglans . .

ide

18*

-ocr page 288-



		276

		Naphtolum........225 a-Naphtolum.......224 /Ï-Naphtolum.......224 Naphtosalolum......223 Narceïnum........258 Narcotinum.......258 Natronaluin.......129 Natrium........93 Natriumpyrophosphaat .... 97 Natronzeepen.......174 Natuurkundig verschijnsel... 2 Neergeslagen zwavel .... 40 Negatief.........144 Nessiers reagens......139 Nieeoluni........115 Nieotinum........252 Niet-metalen.......18 Niet opdrogende vette oliën . . 188 Nieuw zilver.......131 Nihilum album......113 Nikkel.........115 Nirvaninuni.......219 Nitras aeonitini......253 > argentieus......142 argentie. fus.....144 » kalieus.......91 > natricus......97 » plumbicus......180 » pyridini......242 » stryehnini......253 Nitris amylicus......184 » aethyl e spirit.....183 Nix alba........113 Nitrobenzolum......201 Nitrogenium.......61 Nitroglycerine.......184 Nomenclatuur.......46 » der basen ... 49 » » binaire verb. 47 » » elementen. . 47 » » oxyden . 27, 48 « » oxydulen . . 48
		Metacetinum.......205 Metadioxybenzol .... 100, 212 Mctalloïden.....18, 22 Metalen......18, 82 Metaphosphorzuur.....73 Metaverbindingen.....19!) Methan.......154, 157 Methanol........161 Methylacetanilidiim.....202 Methylaether.......165 Methylaleohol.......Uil Microcidinum.......225 Mierenzuur........161) Migrainestiften......234 Mineraalwater......35 MijDgas.........154 Miniuni.........108 Moederhars.......240 Moerasgas........154 Moerasgasreeks......151 Molecnlairfonnules.....](i Moleeulairgewichten.....16 Moleeulen......... 3 Morpliiiuun.......256 Mosterdspiritns......102 Mout..........161 Mucilago amyli......105 » eydoniae.....106 » gummi arabici . . . 106 » salel)......196 » tragaeanthae .... 106 Murias eliinini......250 Muskaatboter.......188 Muskus (kunstmatige) .... 201 Myristinczuur.......173 Myron/.ure kali......102 Myronzuur........263 Myrrhe.........240 Myrtolum........232 Naphtaliiium.......223 Naphtalolnm.......223

-ocr page 289-



		277

		Nomenclatuur dor zouteu . . 50, 51 » » zuren ... 48 Nordhiiuser zwavelzuur . . . 45 Normale zouten.....43, 50 Oleum absynthii......234 animale......244 anisi.......232 ii11i-i sic\'1 Int.....232 amygdalar.....188 » aether . . .214 » » amar. . . .214 > arachis.......188 > auraiitiorum.....230 » balsam. copaiv.....231 » bergamottae.....230 » cacao.......187 » calami.......232 camphoratum .... 235 » cajuputi......233 » » depur.....233 ;> earyophyllorum .... 233 > chammomillae .... 234 » cinnamomi.....222 criti........230 » corticum aurantior . . . 230 » cornus cervi.....244 » crotonis......189 » cubebae......231 » Dippelii......244 > eucalypti......231 » florum aurantii .... 231 s foeniculi......232 » jecor aselli.....187 » » » cbenz.ferric. 187,210 » » » e jodet ferros . 187 » » » ferrat . . . .210 » juniperi......232 » lauri.......188 > lavandulae.....231 > lini........188 inacis.......231		Oleum majoranae.....232 » inenthac crispae . . . 234 » » piperit . . . 233 » niirbani...... 201 myristicae..... 188 inyrti rectificat .... 232 > napbae....... 231 » neroli....... 231 nucistae...... 188 > olivarum...... 188 > pedum tauri..... 187 » rapae....... 188 » ricini....... 18!) » rosarum...... 234 rosmarini...... 231 > sabinae...... 232 > sinapis....... 102 » »picae....... 231 » terebinthina..... 229 terebinth dep .... 229 tbymi....... 234 » valerianae. . . , . . 234 -> vitrioli ...... 42 Olibanum ........ 240 Oliezoet......... 163 Oliezunr........ 173 Olijfolie......... 188 Onedele metalen...... 84 Onderchlorigzuur..... 57 Onderphosphorigzuur .... 72 Onderzwaveligzuur..... 45 Ongebluschte kalk..... 103 Ongezouten boter..... 180 Onverzadigde verbindingen . . 149 Oost-Indische inkt..... 80 Opdrogende vette oliën . . . 188 Operment......74, 76 Opiumalkaloïden...... 256 Oplosbaarheid der chloriden . . 54 Oplossen van phosphorus ... 70 Orexinum........ 249 Organische scheikunde . . 20, 147

-ocr page 290-

278

Paraffin. liquid......155

> solid.......156

Paraldehyde.......107

Paradioxybenzol......200

Paraphenetidinum.....205

Paraverbindingen.....1!)9

Pasta Canquoini......112

» chloreti zincic . . . . 112

» viennensis......88

Perkamentpapier......193

Permangan kalie......120

Pentavalent.......13

Peroxinum........257

Peroxydum Hydrogenii . . . 30

Peroxyde........27

Pepsinum........203

Pepton.........203

Perubalsem.......237

Petroleum........154

Petroleumaether......154

Phenacetinum.......205

Phenoeollmn.......200

Phenolen........202

Plienolum........203

erudum.....208

» liquefactum .... 203

Phenosolum.......200

Plienylaten.......204

Pbosplias calcie.......105

» codeïni.....258

guaetboli.....211

guajaeoli.....211

kreosoti.....213

» natrieus.....97

zincicus.....114

Phosphidum zincic......115

Phosphorigzuur......72

Phosphorigzuuranhydried -. . . 71

Pbospliorbrong......131

Phospliorpentoxyde.....71

Pliosphortrioxyde.....71

Phosphorus.......09

Organische zuren
Organogenen ....
Orthodioxybenzol
Orthoformum ....
Ortbopbenolsulfonzuur .
OrthophoBphorzuor .
Orthoverbindingen
Osraias kalieus

Osinium.....

Osmiumzuur ....
Oxalas kalicus acidus .

Oxaphor.....

Oxycamphora ....
Oxychinolinc ....

Oxydatie .....

Oxyden......

» (nomenclatuur).

Oxydule.....

Oxyduin aethylicum.
calcic
» e. marmot\'
» cohalt c. tcrr sili<

KIS
I 17
109
219
206

72
199
1 Ui
14(i
140
177
236
230
248

105
102
1 (Q
1 15
132
132
140
L39
140
140
110
108
108

cupriciim . .
» cuprosum
hydrargyric.
hydrargyrosum
» hydrarg. flav .

» via hun

da par

magnesic.
» pliunbicum .
» » semiv

Oxygenium ....
Oxysulfuretum Btibicum
Overchloorzuur .
Ovorvette grondzeep

Ozokeriet.....

Ozon......

Ozonhoudende terpentijnolie

17."!

150

28
28

173
258
151

Palmitinezuur.

1\'apaverinuni .
Paraffinereeks.

-ocr page 291-

279

213

27
124
182

97
124

7.^!1
217
193
244

13
15

Pyrogalloluin......

Pyrophoren......

Pyrophosph. ferric ....

» ceitrainm. 124
natricus . . .
natrioo-ferricus il

1\'yrophosphorziuir ....

Pyrosalnm.......

Pyroxilinuni......

Pvrrol........

Phosphorzuur.......72

Phosphorzuuranhydried . . .71
Pliosiihiiretum zincic . . .115

Photografie.......14.\'!

Pbvsostigminiun......255

Picrotoxinum.......201

Pijpzwavel........39

Pikrinezuur.......204

Pilocarpinum.......255

Pilul blaudi.......03

Piperazinum.......24!>

Piperidineguajacolaat .... 241!

Pipcridinuiu.......243

PipenDum........244

Pix alba........238

Plantaardige vetten.....1S7

Platina.........14(>

Platinatnetalen......85

Platiootypieën......144

Plumbago........7i)

Podophyllinum......239

Polymorphie.......7ii

Potaach.........92

Potassa fusa.......88

Potlood.........79

Potio Kiveri.......181

Primaire pbosphaten .... 73
Princip dtile. oleor. Sebeelii . . 163

Propylalcohol.......lii:i

Pulveren Plutmneri.....77

Pulvis aërophorus . . . 99, 178
antaeid .... 106, 1 ! 1

gummosus.....196

hydrarg. gnninios . . . 135
opii coruposit . . . . 91

Pyrainidon........247

Pyrazinum........243

Pyridinvtrbiiidingen .... 242

Pyridininn........242

Pyroboorzuur.......78

Pyrocatechine.......210

Pyrocatechnzour......210

Quadrivalent.....

Quadrivalente eleniententen

Raapolie
Radicalen . .
Reactie .
Reageeren .
Reagens.
Realgar .
Redueeeren
Regenwater
Resinae . .
Reaina alba

dammarae

guajaci

jalapae

pini
» podophylli

scaiTiinoTiiat
Resopyrinura .
Resoreinolum .
Resorcinura
Reuzel .
Rietsuiker . .
Rivierwater
Rhodanet kalic.
Robijn .
Roggezetnieel .
Roodbloedloogzout
Roode phospborns
Rookend salpeterzuur

-ocr page 292-



		280

		Saligallolum.......214 Salipyrinum.......246 Salolum.........218 Salophenum.......218 Salosantalum.......218 Salpeter ........ 92 Salpeterzuur.......67 Saluminum insolubile . . . .218 solubile.....218 Samengestelde aethers .... 182 » stoffen .... 4 Samenstelling der lucht ... 63 Sandaracca........239 Sanguis draconis......238 Santonine........262 Santoninezuur......262 Saphier.........127 Sapo aromatieus......175 kalinus.......174 » medicatus......174 Sapones medieinales .... 175 » superadipatns . . . .175 viridis......174 Saprolum........209 Sehapenvet........186 Scheikundige aantrekkingskracht 7 » teekens .... 11 » verbinding ... 6 vergelijkingen . . 17 Scheikundig verschijnsel ... 2 Schellak........239 Schervenkobalt......74 Schietkatoen.......193 Seopolaminum......255 Sebum bovinum......186 ovillum......186 Secundaire phosphaten ... 73 Sedatinum....... . 205 Sexvalent........13 Sexvalente elementen .... 15 Silicaten........82 Silicium........82
		Kookend zwavelzuur .... 45 Ruberythrinezuur..... 226 Bundermerg....... 186 Rundervet........ 180 Ruw carbolzuur...... 208 RiJ8tzetmeel....... 195

		Saccharin leicht löslich. . Saecharinol....... Saccharinose....... Saceliarinum....... Saccharum........ >> lactis...... Salacetolum....... Salactolum........ Salantolum........ Salebknollen....... Salicylas aluminicus..... antipyrine..... bisrauth. basic. . chinolini..... guaetholi..... guajacoli..... lithicus...... natrieus..... uatric. cum coffeino natric. c. theobromin . phenylicus..... physostigmini.... urotropini..... Salicylzuur........ Sal acctosellae...... > amarum....... anglicum....... carolin. fact...... cornus cervi ..... ebshamense...... » sedativ. Homberg . . . . » tartari.....92, Salieinum........ Salifebrlnum...... . Saliformfinum.......		216 216 216 216 197 197 218 218 218 L96 218 246 218 217 212 211 217 217 217 260 218 255 218 216 177 111 111 91 101 111 77 179 263 218 218

-ocr page 293-



		281

		211 220 65 115 170 98 98 \'.IS 171 172 232 195 93 12!) 235 101 120 55 263 158 103 60 125 184 230 125 17S 209 209 203 12 83 208 208 208 208 207 34 252 184 70
		Spiritus corn. cerv. . . > corn. cerv. suecin. dilutus . forniicarum fortior lavendulae. Minderen nitri dulc. > salis dulc. Spiritus saponatus sinapis Staalkoekjes S taailevertraan Staalwateren Stearinekaarsen Stearinezuur . Stearopt Steenkolen . Steenzout . Steriform . Sterisol . Stibiuui . Stibiuintrichloride Stili mentholi. Stikstof . . . Stikstofdioxide Stikstofoxyde . Stikstofoxydnle Stikstofpentoxyde Stikstoftrioxyde Stikstof-zuurstofverbindingen Storax . Strophantinum Strychninum . Styrakolum Styrol . . . Styron . . . Styronuni liquid. Styrax liquidum Sublimaat . . Subliniaatpastilles Substitutie . . .
		Sirolinuni........ Sirupus jodo tannicus . » li(\|uiritiae..... Smaltam........ Snelazijn bereiding..... Soda.......... Soda bereiding Le Blanc . » Solvay . . . Solutio acet. ainmon..... acet. plumb. bas . . animoii. spir. anis. (55, amyli....... arsen. kalic. comp. 7(i, Burowi...... camphor spirit. carb. amruou. pyroanim chloreti ferriei . > clilorü...... ferri albuminata . guttaperch. ehlorof. . hydrat. calc..... jod. spirituos..... Leras.....97, nitroglyeerin..... oxycamphorae .... pyroph. natric, ferrie. . suecin. aininoniei pyro- aniin.......101, Solutoluiu........ Solveolum........ Somatose........ Soort. gew. van gassen . . . » gewicht van metalen . . Sozojodolkaliom...... Sozojodolkwik....... Sozojodolnatrium...... Sozojodolzink....... Sozolzuur........ Spankracht van waterdamp . Sparteinuni....... Spermaceti........ Spiesglans........

-ocr page 294-

2S2

241
78
197
244
183
128
Uil
254

Siiceinum........

Suffioni.........

Suikersoorten.......

Sulfaminoluin .... 202,
Sulfas aetbyl. acid. <. spirit.. .

aluminic.......

ainnioiiiiiis.....

atropini......

eadiuieus......

ealeieus].......

ehinini.......

» cinchonini......

eupric. amm. bas

euprieus......

» exsiee.....

ferros.......

ferros exsiee......

bvosevamini.....

» kalie. aluin......

» » exsiee. . . ,

» kalieus.......

lobeliini......

» magnesieus.....

;> exsiee. .

» natricus......

» exsiee.....

pyridini......

sparteini......

thallini.......

zincicus......

Sulfiden......37,

Siilfiduni earbonieuin ....

» stibicura.....

Sulfiden........

Sulfoearbolas zincieus ....

Sulfocyanet kalie......

Sulfoicbthyolas animonie. .

Sulfonaluin.......

Sulfophenylas zinnieus ....
Sulfuretum ferrieiun ....
hydrargyr nigrum. .
» » rubr. .

Sulfuretum kalicum..... 88

Sulfur......... 37

aurat. antiinon..... 77

depuratum...... 39

s griseum....... 38

in baeulig...... 39

praecipitatum..... 40

subliinatuni..... 39

Superoxyde....... 27

Symbolen........ 11

Talciini......... 111

» vcnetum .... 82, 111

Tannalbinum....... 221

Tannalnin insolubile .... 221

solubile..... 221

Tannas antipyrini..... 24(i

i bisiiiutliieus..... 221

bydrargyrosus .... 221

ore.xini...... 249

plumbieus..... 220

Tannigenuni....... 221

Tauninum........ 220

Tannoeasiini....... 221

Tannoform........ 221

Tannomim........ 221

Tartarus........ 180

boraxatus..... 180

depurat..... 179

emeticus..... 180

;> ferratus..... 180

natronatus..... 17!)

stibiatus..... 180

tartarisatus . . . .179

Tartras cliinolini..... 247

kalieo natrie..... 179

» stibie..... 180

» kalieus...... 179

» aeidus .... 179

» thallini...... 249

Tarwezetmeel....... 195

Tegengift voor phospliorus . . 28

117)
105

27)9
2li0
133
132
133
123
II\':!

12!)
130

\'.il
2.52
110

lil

243

252

24!)

114

t 7

207

192

17.7

Kil

207

125

111

-ocr page 295-



		283

		Tribroonimethan......159 Trichloormethan......157 Trijoodmethan......159 Trikresolum.......208 Trimorphie.......79 Tiinitrocellnlose......193 Trinitrophenol......204 Trionalum........105 Trioleïne........185 Trioxybenzolum......213 Tiipalinitine.......185 Tripheninnm.......200 Tristearine........185 Tiisulfuretuiii kalicum .... 88 Trivalent........13 Trivalente elementen . . . 14 Trochisci chlor. kalie.....91 ferrati......182 Tropon.........263 Tubera saleb.......196 Tnmenolnm.......157 Turfolum........240 Tnrf..........81 Turnbull blauw......191 Twee atomige phenolen . . . 210 » basische organ. zuren . .177 Uitzoutea van zeepen . . . .174 Ultramarijn.......130 Ungtient carbon plumb. . . . 109 » » camph. . 10!) glycerin......104 jodet kaliei .... 91 leniens......184 oxyd. cupri .... 132 hydrarg. . 135, 140 flav. . . 140 » zinc.....114 sulfur. eomp. . . 39, 93 tannat. pluinbic. . . .221 Univalent........13 Univalente elementen .... 14
		Terebenum.......229 Terebinthina.......237 veneta.....237 Terpenen........228 Terpinhydraat......22!) Terpinolum.......230 Terpinjoodhydraat.....230 Terra slgillata......130 Tertiaire phosphaten .... 73 Tetraboorzuur......78 Tetrachloorkoolstof.....158 Tetrachloormethan.....158 I Tetrajoodpyrrol......244 Tetronalum.......165 Thebaïnum.......258 Theïnum........200 ! Theobrominuui......200 Thermen........35 Theniiiniun.......223 . Thermofuginum......248 \| Thiocolum........211 Thioliiin........157 I liquidum.....157 sicenni......157 j Thioresorcinum......212 Thiosulfaat....... . 96 Thyraolkwikacetaat.....210 Thymoluni........209 Tinet neet ferr. aether . . 172, 184 » ferri cydon.....178 » » pomat .... 178 Tingroej.........85 Tinkal.........77 Tolypirinum.......240 Tolysalum........240 Tolubalnem.......237 Toluolnm........200 Tonquinol........201 Tragaeantha.......196 Trauiiiaticinuiii......158 Tri- en pentavalente elemen- ten.........14

-ocr page 296-



		284

		Urethnmwi....... 192 Ureum......... 102 Valentie......... 13 » van ijzer..... 116 Valerian bismuth..... 173 Valerianas guaetholi .... 212 guajacoli..... 211 kreosoti..... 213 Valerian. zincic....... 173 Validolum........ 234 Varee........ . (j() Vasclinum........ 155 all)....... 155 flav....... 155 oxygenatum . . . 15(5 Va&ogenum....... 156 Veratrinum....... 253 Verbindingen van kalium ... 87 Verbranding....... 25 Verdund azijnzuur..... 171 Verdund zoutzuur..... 57 Vergelijkingen (scheikundige) . 17 Vermiljoen........ 141 Verschijnselen....... 1 Verwantschap....... 7 Verweeren........ 35 Verzadigde kool waterstof fon 151, 153 Verzeepen van esters .... 183 Vetzuurreeks....... 1G9 Vinuni stibiatuni...... 180 tartr kalic. ferrat. . .180 Vioolhars........ 238 Vitriolum album...... 114 » coeruleum . . . .114 » viride...... 114 Vitriool......... 42 Vitrioololie........ 42 Vlam......... 25 Vlekkenwater....... 155 Vloeibaar phenol...... 204 Vloeispaat......61, 102
		Volumepercenten...... I(j2 Voorbijgaand hard water ... 35 Voorkomen der metalen ... 84 Vruchtensuiker...... 197 Waardigheid der elementen . . 13 Walschot........ 184 Water......... 31 Waterstof........ 28 Waterstofperoxide..... 35 Wederkeerige ontleding ... 10 Welwater........ 34 Wet van Lavoisicr..... 17 Wierook........ 240 Wit was........ 185 Wolvet......... 189 Wonderolie........ 189 Wijnazijn........ 170 Wijnsteen...... . 179 Xyloidine........ 195 Xylolum........ 200 Zacht water....... 34 Zakwater........ 34 Zeepen......... 173 Zeewater........ 35 Zetmeel......... 194 Zilver......... 141 Zilvergroep....... 85 Zilvernitraat....... 142 Zincum......... 111 Zouten......... 43 Zoute wateren...... 35 Zoutzuur........ 56 Zuiveren van kwik..... 134 Zure esters....... 183 Zuren......... 18 Zure zouten.....43, 50 Zuriugzout........ 177 Zuringzuur....... 177 Zuuranhydrieden...... 41

-ocr page 297-



		28.")

		Zuurresten........49 I Zwaveligzuur....... 40 Zuurstof........22 Zwavelkoolstof...... 82 Zmirstofbevattende alkaloïden . 252 Zwavellever....... 88 Zuurstofvrije alkaloïden . . . 251 \| Zwavelmelk....... 40 Zuurvormende oxyden . . 20, 2(i Zwaveltrioxyde...... 41 Zuurwateren.......35 I Zwavelwateren...... 35 Zware metalen......83 Zwavelwaterstof...... 45 Zwavel.........\'" ! Zwavelwaterstofwater .... 46 Zwavelbloeinen......;50 ! Zwavelzuur....... 41 Zwaveldioxyde......40

-ocr page 298-



	UITGAVEN VAN ,). 1). WOLTERS TE GRONINGEN.

	Dr. II. .1. van AiiKiini. Standpunt der dierkunde........ /\' ".en Dr. II. J. v.-iii Aiikmii. De wetenschappeiyke beteekenis van de studie iler diepzeefauna................... 0,60

		9
J. F. Iti\'ins. Het koolzuur en zijne eigenschappen......... 0,00 J. II. van urn lSrru\'. Beknopte Handleiding bij liet onderwijs in de beginselen van de kennis der natuur.............. 0,73 Dr. JU Itorg\'Hiiia, ónze Kamerplanten.............. 0,00 Dr. II. Hos, Beknopt Leerboek der Plantkunde. Met 24 gekleurde platen en vele zwarte figuren, gebonden............ 2,25 Dr. II. ISon. Leerboek der Plantkunde, niet ruim 300 houtsneden en 40 gekleurde platen, 2de druk, 2 deelen, gebonden........a 2,25 Dr. J. Itii/iin.- lï<»s en Dr. II. Bom, Leerboek der Dierkunde, 5de druk, ingenaaid /\' 2,50, gebonden.............. 3,00 Dr, J. Kit/.eiii.-t Kon, De Vogels, Leesboek voor school en huis, (be- kroond door de Maatschappij van Nijverheid)........... 0,30 Dr. J. Ititzomii Hos. Schetsen uit het dierenrijk.....2de druk 0,30 F. C Delfos, Beginselen der Scheikunde, niet figuren . . . 2de druk 1,25 F. C IH\'llos. Kennis der Natuur, 2 stukjes..........a 0,30 II. W. l>ijkoii. Natuurkennis, vragen en opgaven........ 0,30 Dr. «f. E. Enklaar, Eerste beginselen der Scheikunde....... 0,75 Dr. J. F. Fnklaar, Handleiding hij de beginselen do.v Scheikunde . . 0,40 Dr, F. <». <-i-on« in;in. Natuurkundige vraagstukken .... 5de druk 1,25 Dr. F. <». <;i(niiiii;iii. 100 Vraagstukken met antwoorden totherhaling van de natuurkunde.................2de druk 0,50 P. II. llcijiivn. Leerboek der natuurkunde voor onderwijzers, aan- staande onderwijzers en leerlingen van hoogere burgerseholen eu gyin- nasii\'-n, ingenaaid 1,00, gebonden............... 1,90 Dr. A. F. lindeman. Twee richtingen der scheikunde met elkander vergeleken. Inwijdingsrede.................. 0,60 Dr. A. F. Iloltomaii, Leerboek der organische chemie, gebonden . . 8,0:) Dr. A. F. SloiUniaii, Leerboek der anorganische chemie, gebonden 8,00 Dr. A. F. Ilollemaii, Practisch-chemische oefeningen, gebonden. . . 1,90 J. U. Jeen, Verwarming en Ventilatie.............. 1,25

-ocr page 299-



		1

		UITGAVEN VAN J. 1). WOLTERS TE GRONINGEN. Dr. *I. .1. van licrckliotr, De tegenwoordige toestand der scheikunde f 0,60 Dr. R. A. Mees, Nieuwe denkbeelden op natuurkundig gebied .... 0,60 Dr. B. van «Ier Dleitlen en .1. Donnés. Het kompas, wegwijzer bij tiet onderwijs in de natuurkunde................ 0,90 Dr. .1. W. Muii. De invloed van Darwins afstammingsleer op de Britunie 0.65 Dr. P. C Plugde, Ontwikkeling der Pharmncotherapie....... 0,60 Dr. .1. .1. I<e Itoy, til......Ibegrippen en grondstellingen der natuurkunde 1,25 Dr. .1. .1. le Itoy.* Natuurkennis van t[cn gezonden Mensch..... 1,25 Dr. J. .1. IiC Itoy, De menschelijke bewegingstoestel........ 1,25 Dr. J. .1. I<e Itoy. Natuurkundige Lessen I, met 118 figuren .... 1,25 Dr. .1. .1. Ii«\' Itoy. Natuurkundige Lossen II, niet 102 figuren .... 1,50 Dr. .ï. .1. I<e Itoy. Natuurkundige Lessen, III, niet 192 figuren . . . 1,75 Dr. M. Snlverda Le Itoy. Handleiding liij liet onderwijs in de be- ginselen der Plant- en Dierkunde...........Ode druk 3,75 Dr. M. Snlver«la-I.e Itoy. Handleiding bij de beoefening van de kennis der natuur, 2e goedkoope uitgave, 2 deelen........ 3,90 Dr. M. Malvcrda, Ken en ander van dieren en planten . . Me druk 0,30 H. Selieepstra en W. Walstra, Natuurkennis voor de Volkseliool 1. Planten en Dieren, niet 8 gekleurde plaatjes en vele hout- sneden ..................4de druk 0,35 Il A., Planten en Dieren, met 7 gekleurde plaatjes en vele bout- sneden ..................3de druk 0,35 III A., Planten en dieren, met K gekleurde plaatjes en vele hout- sneden ..................2de druk 0,35 II II., Natuurkunde................\'Me druk 0,35 III B., Natuurkunde.................... 0,35 II. Seheepstra eu W. Walstra, Handleiding bij de natuurkennis voor de Volksscliool...................... 1,25 M. J. Schröder, Handleiding bij de Receptuur, geïllustreerd, ge- bonden ......................Me druk 3,00 II. J. Seliroder en Dr. II. 4». <!< Xaaljer, Handleiding bij het onderwijs in de Receptuur. Deel I: Scheikunde, gebonden..... 2,50 Dr. C B. Sprnyt, Leiddraad bij het onderwijs in do kennis der leven- looze natuur....................Me druk 1,25 H. Witte, Plantkunde voor school en huis, le stukje. . . . Ode druk 0,30 M. Witte, Plantkunde voor school en huis, 2e stukje. . . . 1de druk 0,30 II. Witte, Plantkunde voor school en huis, 3e stukje. . . . Me druk 0,30 II. Witte, Wandelingen in de Natuur, I: Lente.......... 0,30