PALESTINA HET LAND DER AARTSVADERS.

leiden: stoomdrukkerij van l. van nifterik hz.

PAKELSTINA
HET LAND DER AARTSVADERS

Hoogleeraar in de Assyriologie te Oxford
Uit het Eugelsch vertaald onder toezicht en met eeue Voorrede

Dr. E. H. VAN LEEUWEN
Hoogleeraar te Utrecht

Voorrede.............. blz. IX

Voorrede tan den schrijver....... XIII

Hoofdstuk I. De gesteldheid van het land . . 1

II. De bevolking van het land . . 18

III. De Babyloniërs in Kanaan en de

verovering door Egypte . . . . 34

Hoofdstuk IV. De aartsvaders....... 120

V. Egyptische reizigers in Kanaan . 151

VI. Kanaanietische beschaving engods-

dienst.......... 181

In een opstel, dat onder den titel: Professor Sayce over
het Oude Testament" eene plaats vond in de Stemmen voor
Waarheid en Vrede" dezes jaars (blz. 163175), drukte ik
de hoop en de verwachting uit, dat de uitgave van eene neder-
landsche vertaling van het boek, waarin ik aanleiding vond
tot dat schrijven, niet lang op zich zou laten icachten. Lan-
ger dan ik gewenscht en gehoopt had, is dat echter nog het
geval geworden; maar de ingenomenheid waarmede ik, zooals
ik er bijvoegde,] de bezorging van die uitgave had op mij
genomen, is er niet door verminderd. Integendeel; met klim-
mende belangstelling heb ik uitvoering gegeven aan mijn
opgevat voornemen om, hierin ter zijde gestaan door de be-
kwame hand van mijn zoon, thans predikant te Harlingen,
Saycé\'s Patriarchal Palestine" te Meeden in een, naar ik
hoop, betamelijk nederlandsch gewaad. Hierdoor hoop ik mede
er iets toe bij te dragen, dat ook in ons vaderland meerdere
bekendheid gegeven worde aan de merkwaardige getuigenissen,
die, eeuwenlang bedolven in het stof der aarde, thans is
het niet providentieel? in deze kritieke tijden der kritiek
op verrassende wijze worden aan het licht en naar voren ge-

bracht, om een woord te kunnen meespreken in onzen strijd
voor den Dijbel" ^]), met name voor de historische waarde en
betrouwbaarheid van het Oude Testament.

Want ik herhaal hier een enkel woord van hetgeen ik
vroeger schreef in bovengenoemd opstel : Niemand zal,
denk ik, ontkennen, dat het nuttig en noodig is, dat de groote
Oud-testamentische kwestie, die ik samendrong in de vraag:
historie of roman ? en die overal de theologische en ook wel
de niet-theologische wereld in spanning houdt en voor een groot
deel onrustig maakt, van alle kanten bezien en nauivgezet
overwogen worde. Men mag het ontkennen zooveel men wil,
en het zich ontveinzen of niet, maar de kwestie betreft waar-
lijk niet enkel een en andere op zichzelf staande overlevering
uit den grijzen voortijd; neen, zij raakt directelijk de histo-
rische wortelen van het Christendom, d.i. van het Evangelie
van Jezus Christus en zijner apostelen. Ieder gevoelt, hoeveel
er bijvoorbeeld, om alleen dit ééne te noemen, staat en valt
met een figuur als Abraham, zooals hij optreedt ook in de
getuigenissen van Christus zelf." Ik voeg er nu bij: indien
bij wat men noemt de litteraire" kritiek de logica niet zoek
ware op het oogenblik dat zij zich inbeeldt, tevens bekleed
te zijn met het gezag der historische" kritiek, m.a.w. tevens
gerechtigd te zijn tot een uitspraak, die de Oud-testamentische
verhalen betreffende de aartsvaders om nu van dezen alleen
te spreken verwijst naar het gebied der mythen en fabe-
len, dan mocht de gemeente des Nieuwen Verbonds haren
Bijbel oprollen, en beproeven, of zij een bodem kan vinden
voor hare voeten in de ijle sferen eener gevoelsmystiek, hoe
eerbiedwaardige vertegenwoordigers deze ook moge hebben aan
te wijzen.
Hoe het zij, dit staat vast voor ieder eerlijk gemoed: de

1) Ik denk hierbij aan het belangrijk, kortelings verschenen ge-
schrift: ïiOnze strijd voor den Bijbel", van Prof. M. Kahler, ver-
taald door H. Weiland, met eene Voorrede van Dr. J. H. Gunning,
Hoogleeraar te Leiden.

waarheid bovenal.\' ook al moest zij gekocht worden met opoffe-
ring van dierbure overtuigingen. En het is dus maar de
vraag, of onze oude Bijbel, ook voor dat deel hetwelk de
geschiedenis, het getuigenis, de persoonlijkheid van onzen
Christus, die de Waarheid zelve is, heeft sadmgeweven met
de Oud-testamentische verhalen betreffende de aartsvaders,
zich vermag te handhaven tegenover de ontkenningen eener
kritiek, die niet schroomt, zich te laten voortstuwen tot deze
uiterste grens: die aartsvaders hebben zelfs nooit bestaan!

Welnu, hier komen o.a. de aardhoogten van Chaldea met
hare eeuivenlang verloren, thans ontcijferde schatten uit de
dagen der aartsvaders zelf, en de eerst in 1887 ontdekte,
met spijkerschrift beschreven leemen boekenschatten van Tel
el-Amarna in Egypte hun sprake mengen in het twistgeding
der geleerden en, het is goed gezegd *): de Assyriologie
en Egyptologie, die eerst minachtend wijs V hoofd schudden
over zooveel in de Schrift en die in onze dagen dat hoofd
stilhouden en dieper buigen over de hieroglyphen [en, zhb voeg
ik er bij, over het spijkerschrift] waarvan reeds veel werd
ontcijferd" geven mede getuigenis aan de waarheid der Schrift.
Het staat nu wel boven allen twijfel vast, dat er reeds ten
tijde en zelfs reeds voor den tijd van Abraham een vrij
levendig verkeer bestond tusschen Palestina, Chaldea, en Egypte ;
en het ligt voor de hand, hoe reeds door dit ééne feit een
goed deel van de theorie en van de zoogenaamde resultaten
der negatieve kritiek wordt omvergestooten, maar ook hoe
daardoor een licht kan opgaan over menig geschiedverhaal
uit het O.T., en welke gevolgtrekkingen daaraan vastzitten.
Dit geschrift nu van prof. Sayce kan mede er toe dienen, op
het een en ander opmerkzaam te maken. Van bijna niemand,
ook zelfs onder de theologen, is het natuurlijk te vergen, dat
hij zich geheel inwerke in de Assyriologie en Egyptologie.
Maar wel is het voor ieder ontwikkeld bijbellezer en bijbel-

1) Zie het uitnemend geschrift van H. van Eyck van Heslinga :
De eenheid van het scheppingsverhaal (1896), blz. 67.

onderzoeker in dezen tijd nuttig en noodig, althans ah uil
de verte een blik te werpen op de uiterst belangrijke en menig-
maal verrassende documenten uit den grijzen voortijd, waar-
van ook hier het een en ander ons wordt medegedeeld, en
die, hou men overigens ook moge oordeelen over enkele bijzon-
derheden, in hun geheel genomen den onafwijsbaren indruk
geven: ook door deze getuigenissen wordt het bevestigd: het-
geen, beide door het Oude en door het Nieuwe Testament,
ons is overgeleverd van de eerwaardige patriarchen, is historie
en geen roman.

Bezen indruk bij menigeen te mogen versterken, zij mede
een door God gezegende vrucht van dit boek.

Utrecht Juli 1896. Dr. E. H. van Leeuwen.

VOOREEDE VAN DEN SCHRIJVEE.

Vóór weinige jaren zou het in dit boek behandelde onder-
werp in enkele bladzijden kunnen zijn samengetrokken. Buiten
\'t geen wij konden machtig worden uit het Oude Testament,
wisten wij maar weinig van de geschiedenis en de aardrijks-
kundige gesteldheid van Kanaün vöör de verovering van dit
land door de Israëlieten. Thans echter is dat anders geworden
ten gevolge van de ontdekking en ontcijfering van de oude
gedenkteekenen van Baby Ion en Assyrië, van Egypte en Pales-
tina. Een stroom van licht is uitgestort over de aloude ge-
schiedenis van het land en zijne bewoners, en al zijn wij nog
maar aan het begin van onze ontdekkingen, wij kunnen toch
reeds de omtrekken der geschiedenis van Kanaün teekenen, en
ze zelfs reeds hier en daar invullen.

Over \'t geheel heb ik aangenomen, dat wij in de verhalen
van den Pentateuch geschiedenis hebben en geen verdichting.
De oudheidkundige kan inderdaad ook niet anders. Het onder-
zoek van de gedenkteekenen maakt het van dag tot dag duide-
lijker, dat het scepticisme der zoogenaamde hoogere kritiek"
niet gerechtvaardigd wordt door de feiten. Zij, die de bewijzen
voor deze bewering mochten willen onderzoeken, zouden mijn

boek over The Higher Criticism and the verdict of the Monu-
ments" ) moeten ter hand nemen. Daar heb ik louter als oud-
heidkundige geschreven, en dus niet als godgeleerde die be-
hoort tot de een of andere school. Daarom moeten de lezers
van dat boek daarin enkel en alleen zien het onherleidbaar
minimum van vertrouwen in de historische geloofwaardigheid
van het Oude Testament, waarmede het oudheidkundig onder-
zoek, dat betrekking heeft op de landen van het Oosten die
hier in aanmerking komen, zich bij mogelijkheid kan tevreden
stellen. Maar het is duidelijk, dat dit onherleidbaar minimum
veel minder is dan hetgeen een onbevooroordeeld historicus
zal toelaten. De archaeologische feiten pleiten veel meer voor
de traditioneele, dan voor de zoogenaamd kritische" be-
schouwing betreffende den ouderdom en het gezag van den
Pentateuch, en zijn van dien aard, dat zij eene bijdrage leve-
ren tot het goed recht der bewering, dat wij in dien Penta-
teuch niet alleen een historisch monument bezitten, welks
berichten betrouwbaar zijn, maar ook zulk een monument,
hetwelk in substantie een werk is van den grooten hebreeuw-
schen wetgever zelf.

Voor hen, die hechten aan hunne christelijke belijdenis, is
er behalve de archaeologische, nog eene andere zijde aan het
vraagstuk. De moderne kritische" beschouwingen over den
Pentateuch zijn in heftige tegenspraak met de leer en het
geloof der Joodsche Kerk ten tijde van onzen Heer, en die
leer en dat geloof, eveneens door Christus en zijne apostelen
aangenomen, zijn een erfdeel geworden van de Christelijke
Kerk. Die leer en dat geloof ontmoeten wij gedurig in de
belijdenisschriften der Kerk; en indien wij er toe komen, ze
te verwerpen of te herzien, dan moeten wij tevens het histo-
risch Christendom verwerpen en herzien. Ik kan niet inzien,
hoe wij ons christenen kunnen noemen in den zin, die sedert
1800 jaren aan dezen naam gehecht is, en tegelijk de geloofs-

1) Van dit boek verscheen in \'t laatst van 1893 de eerste, en in
1894 reeds de vierde uitgave. Vert.

artikelen, die overal en ten allen tijde door het historisch
Christendom zijn gehandhaafd, naar onze individueele inzichten
kunnen verwerpen of veranderen. Voor hen, wier oog verder
reikt dan tot de omslagen van spraakkunsten en woordenboeken,
moet het groote feit van het historisch Christendom zwaarder
wegen dan al de bespiegelingen van dezen en genen geleerde,
hoe vernuftig die ook mogen zijn en hoeveel arbeid er ook
aan besteed zij. Wel verre dat de Kerk zou verplicht zijn,
hare leer in overeenstemming te brengen met de theoriën van
den een of ander, is veeleer het omgekeerde het geval.
Christus heeft beloofd, dat Gods Geest zijne apostelen zou
leiden in al de waarheid; en zij, die gelooven aan de waar-
heid dier belofte, kunnen niet tevens gelooven, dat de Geest
der waarheid" te eeniger tijd een geest van begoocheling zou
geweest zijn.

De archaeologie van het Oosten staat in allen gevalle aan
de zijde van hen, die in de hebreeuwsche patriarchen wezen-
lijke menschen van vleesch en bloed zien, en die staande
houden, dat wij in de verhalen van den Pentateuch historische
gedenkschriften bezitten, vele waarvan opklimmen tot den tijd
der gebeurtenissen zelve, die zij mededeelen. Elke nieuwe ont-
dekking, die door de archaeologen gedaan wordt, levert een
nieuw getuigenis voor de waarheid der Oud-testamentische ge-
schiedverhalen. Toen het manuscript van dit werk reeds ge-
reed was voor de pers, zijn nog weer een tweetal dergelijke
ontdekkingen gedaan door Mr. Pinches, aan wien de archaeo-
logie van het Oosten en het Bijbel-onderzoek reeds zooveel
verplicht zijn; in dit boek heb ik maar even de aandacht er
op kunnen vestigen. Hij heeft een gebroken tafeltje met spij-
kerschrift gevonden, dat een heel verhaal geeft van de re-
geering van Khammurabi, een tijdgenoot van Kedor-Laomer
en Arioch, over de oorlogen die hij voerde, en over de wegen
waarlangs hij kwam tot de opperheerschappij in Babylonië,
terwijl hij de Elamieten daaruit verdreef, zijn mededinger
Arioch overwon, en Babel voor \'t eerst tot hoofdstad van een
vereenigd koninkrijk maakte. Ongelukkig is het tafeltje nog

al beschadigd; maar wat er van over is wijst op Khammu-
rabi\'s veldtochten tegen Elam en Rabbatu misschien een
stad van Palestina op zijn onderwerping van Babel, en op
zijn voorspoedig gevoerden strijd tegen Eri-Aku of Arioch
van Larsa, Tudghulla of Tidal, den zoon van Gerza. .., en
Kudnr-Lagamar of Kedor-Laomer zelf. De hebreeuwsche tekst
van Genesis (XIV) is dus geverifieerd zelfs tot de spelling
der eigennamen toe. De andere ontdekking van Mr. Pinches
is nog belangrijker. De naam Abramu of Abram is reeds ge-
vonden in babylonische contracten uit den tijd van Khammu-
rabi; thans heeft Mr. Pinches daarin de specifiek hebreeuwsche
namen Ya\'qub-ilu of Jacob-el en Yasup-ilu of Joseph-el ge-
vonden. Het is van belang, er aan te herinneren, dat de
namen Jacob-el en Joseph-el reeds ontdekt waren onder de
plaatsen in Palestina, die door den egyptischen vorst Thothmes
III veroverd zijn, waaruit het besluit getrokken is, dat de volle
namen der hebreeuwsche patriarchen moeten geweest zijn Jacob-el
en Joseph-el. Jacob en Joseph zijn afkortingen, op dezelfde wijze
als Jephtha voorkomt nevens Jiphtha-el (Jos. XIX : 14), Je-
schurun nevens Israël, of het egyptische Yurahma nevens het
bijbelsche Jerahme-el^]). Zooals later in dit boek (blz. 142,
143) vermeld is, heeft eene kortelings door prof. Flinders
Petrie gedane ontdekking het bewijs geleverd, dat de naam
Jacob-el voorkwam niet alleen in Babylonië, maar ook in het
Westen. Er bestaan kevervormige amuletten, die hij toekent
aan de periode toen Egypte bestuurd werd door overweldigers
uit Azië, en waarop de naam geschreven staat van een Pharao-
Ya\'aqub-hal of Jacob-el.

Behalve de namen van Jacob-el en Joseph-el heeft Mr.
Pinches nog andere kennelijk hebreeuwsche namen ontmoet,
zooals Abdiël, in acten, opgesteld in den tijd der dynastie,
waartoe Khammurabi behoorde. Daar waren dus Hebreërs,
althans was er eene Hebreeuwsch sprekende bevolking in Baby-

1) In bovengenoemd werk: «the higher criticism" etc. ia uitvoeriger
over dit alles gehandeld (blz. 338, verv.) Vert.

lonië woonachtig tijdens de periode, waarin, volgens het Oude
Testament, Abraham geleefd heeft. Doch dit is nog niet alles.
Zooals ik vijf jaren geleden heb aangetoond, is de naam van
Khammurabi zelf, evenals dat het geval is met de namen van
de andere leden der dynastie waartoe hij behoorde, niet Baby-
Ionisch, maar Zuid-Arabisch. De woorden, waaruit die namen
zijn samengesteld, en de namen der godheden die zij bevatten,
behooren niet tot de assyrische en babylonische taal, en er
bestaat een tafeltje in spijkerschrift, waarop zij voorkomen
met hun assyrische vertaling. De dynastie moet nauwe betrek-
kingen gehad hebben met Zuid-Arabië. Dit is echter niet het
belangrijkste deel der zaak. De namen zijn niet alleen Zuid-
Arabisch, maar ook evengoed Hebreeuwsch. Die van Kham-
murabi bijvoorbeeld bevat den naam van den god \'Am, die
\'Ammi geschreven wordt in den naam van zijn nakomeling
Ammirzaduqa; en \'Am of \'Ammi kenmerkt niet alleen Zuid-
Arabië, maar evenzeer de Hebreeuwsch sprekende landen. Wij
behoeven slechts namen als Ammi-nadab of Ben-Ammi te noe-
men, om dat toe te lichten, üok zaduqa of zadoq is zoowel
Hebreeuwsch als Zuid-Arabisch; maar in de assyrische taal
van Babylonië was dit woord niet bekend.

Derhalve toen Abraham geboren was in Ur in Chaldea,
regeerde daar een dynastie, die niet van babylonischen oor-
sprong was, maar die behoorde tot een ras, dat tegelijk he-
breeuwsch en zuid-arabisch was. De contract-tafeltjes bewijzen,
dat juist eene dergelijke bevolking onder hen in het land
woonde. Zouden de opgaven, die wij aantreffen in het 16^d(:Hoofdstuk van Genesis, op merkwaardiger wijze kunnen be-
vestigd worden? Daar toch lezen wij, dat aan Heber twee
zonen geboren werden: de naam des eenen was Peleg", van
wien de Hebreërs afstammen, terwijl de naam des anderen
was Joktan, een der voorvaderen van de stammen van Zuid-
Arabie. De overeenstemming tusschen het bijbelsch verhaal
en de jongste ontdekking der archaeologische wetenschap is
dus volkomen, en maakt het onmogelijk te gelooven, dat het
bijbelsch verhaal in Palestina zou zijn samengesteld in den

laten tijd, dien onze moderne critici daaraan willen toekennen.
Elke herinnering aan de feiten, die erin belichaamd zijn, ware
dan al lang vergaan.

Juist terwijl ik schrijf annonceert prof. Hommel nieuwe
ontdekkingen, die betrekking hebben op de aloude geschiede-
nis van Genesis. Spijkerschrift-tafeltjes zijn opgegraven, waar-
uit blijkt, dat eeuwen vöör den leeftijd van Abraham een
koning van Ur, genaamd Ine-Sin, niet alleen Elam verwoest,
maar ook Simurra, het Zemar van Gen. X : 18, in het land
van Phoenicië, veroverd had. Eene dochter van dien koning
of van een zijner naaste opvolgers was hoogepriesteres èn van
Elam èn van Markhas of Mer\'ash in Noord-Syrië, terwijl
Kimas of Noord-Arabië door de babylonische legers over-
stroomd werd. Zoo vermenigvuldigen zich de bewijzen van de
nauwe betrekkingen, die er bestonden tusschen Babylonië en
Westelijk-Azië al lang vöör den tijd der aartsvaders, en wij
behoeven er dus niet langer iets vreemds in te vinden, dat
Abraham met zijn verhuizen naar Kanaan zoo weinig moei-
lijkheden ondervond, of dat hij daar dezelfde maatschappelijke
toestanden en beschaving aantrof als die hij in Ur had achter-
gelaten. De taal en het schrift van Babylonië moeten bijna
evengoed aan den welopgevoeden Kanaaniet als aan hem
zijn bekend geweest, en de herinneringen aan den patriarcha-
len tijd zullen in de boekerijen van Kanaan zijn bewaard ge-
bleven na den tijd der verovering van dit land door de Isra-
ëlieten.

Een enkel woord nog ter verklaring van de herhalingen,
die men in de volgende bladzijden hier en daar zal aantreffen.
Zij zijn noodig geworden door den vorm waarin ik dit boek
heb moeten samenstellen. Eene doorloopende geschiedenis van
Palestina het land der Aartsvaders" kan vooralsnog niet
geschreven worden, en het is de vraag of dat ooit het geval
zal zijn; dientenvolge heb ik dit onderwerp in eenige afzon-
derlijke Hoofdstukken moeten behandelen, en, om niet te kort
te doen aan de duidelijkheid, soms in herhaling moeten ver-
vallen.

Ten slotte moet worden opgemerkt, dat de naam van het
volk, dat met de Philistijnen verbonden was in hun oorlogen
tegen Egypte en in de overmeestering van Palestina, veran-
derd is van Zakkur in Zakkal. Dit is geschied tengevolge van
eene scherpzinnige opmerking van prof. Hommel. Hij heeft
namelijk aangetoond, dat dit volk in een babylonischen tekst
uit de kassietische periode vermeld wordt onder den naam
Zaqqalu, zooals de hieroglyphe, welke dit woord bevat, moet
gelezen worden. (Zie de Proceedings of the Society of Bibli-
cal Archaeology" van Mei 1895).

HOOFDSTUK I.
De gesteldheid van het land.

Palestina het land der Aartsvaders! Daar zijn er die ons
willen wijsmaken, dat reeds deze benaming verkeerd is. Hebben
niet de duitsche critici en hunne engelsche leerlingen ons ver-
zekerd, dat er geen aartsvaders bestaan hebben en dat er dus
ook geen tijdperk der aartsvaders geweest is? En toch, wat
ook de critici mogen zeggen, er is werkelijk een tijdperk der
aartsvaders geweest. Terwijl de kritiek door haren arbeid het
vertrouwen in de geloofwaardigheid der schriftelijke gedenk-
stukken van den Pentateuch niet weinig ondermijnd heeft, is
de archseologie eveneens aan het werk geweest om, geholpen
door de spade der werklieden, die den grond voor haar om-
woelden, en door het geduld der geleerden, die er in slaagden
het gevondene te ontcijferen, de bouwstoffen te verzamelen tot
herstelling van het geschokt vertrouwen. En de oude gedenk-
teekenen zijn toch steviger bewijsgrond dan de hedendaagsche
gissingen en vooronderstellingen, waarop men zijne theoriën
bouwt. De leemen tafeltjes en de steenen met inscripties zijn
betere getuigen voor de waarheid, dan taalgeleerdheid of kritisch
scepticisme. De criticus moge beproefd hebben aan te toonen
dat Mozes en zijne tijdgenooten niet lezen of schrijven konden,
toch weten we nu, dank zij de archeeologische ontdekkingen,
dat er een wonder zou moeten gebeurd zijn indien de kritiek

gelijk had. De Pentateuch is ten slotte dat, waarvoor hij zich
uitgeeft; en wat hij mededeelt is geschiedenis en geen ver-
dichting ^]).

Met theologische beschouwingen houden wij ons nu niet op.
Het Palestina der aartsvaders is voor ons het Palestina van het
aartsvaderlijk tijdperk, zooals de archeologische nasporingen het
ons hebben leeren kennen; dat het ook het land is van de
openbaring Gods aan de menschen, dit blijft voor ons nu buiten
beschouwing. Voor ons doel is het genoeg, te doen zien dat de
nieuwe ontdekkingen het bewijs geleverd hebben, dat er werke-
lijk een aartsvaderlijk tijdperk geweest is, en dat wij in de
verhalen van het boek Genesis geloofwaardige getuigenissen
van het verleden bezitten. Er was inderdaad een Palestina
der aartsvaders, en veel van hetgeen slechts even is aange-
duid in het Oude Testament, is opgehelderd en aangevuld door
de oude gedenkteekenen der Oostersche wereld.

Of het strikt nauwkeurig is, den naam Palestina voor dat
land te bezigen reeds voor dat vroege tijdperk, is een vraag
die verschillend kan beantwoord worden. Palestina is Philistea,
het land der Philistijnen, en de naam Palestina is eerst inge-
voerd na de vestiging der Philistijnen in Eanaan en den tijd
hunner overwinningen over Israël. Zooals wij later zullen zien,
is het waarschijnlijk dat zij de kust van Eanaan niet bereikten,
vóórdat de aartsvaderlijke tijd bijna, zoo niet geheel voorbij
was. Hun naam komt niet voor in de bescheiden met spijker-
schrift, waardoor de gemeenschap werd onderhouden tusschen
Eanaan en Egypte in de eeuw vóór den Uittocht; en het eerst
wordt iets van hen vernomen als een deel van dat groote ver-
bond van noordelijke stammen, die Egypte en Eanaan aanvielen
in de dagen van Mozes. Maar al zou de naam Eanaan zonder
twijfel nauwkeuriger zijn dan Palestina, deze laatste heeft nu
eenmaal eene zoo zuiver geografische beteekenis gekregen, dat

1) Ik heb de vrijheid genomen, hier een goede halve bladzijde van
het oorspronkelijke te doen wegvallen als zijnde slechts een herhaling
van hetgeen reeds in de voorrede gezegd is. Vert.

wig hem gebruiken kunnen afgezien van den tijd van zijn ont-
staan. Iedereen weet te goed, welk land er mede bedoeld is,
dan dat hij aanleiding zou kunnen geven tot misverstand; en
daarom kan hij, de geschiedenis vooruitloopend, bij voorbaat
gebruikt worden, evenals dat ook het geval is met den naam
der Philistijnen zelf, (in het een en twintigste hoofdstuk van
Genesis). Abimelech was koning van een volk, dat hetzelfde
gedeelte van het land bewoonde als de Philistijnen in later tijd,
en dat volk kan dus beschouwd worden als hunne vroegere
vertegenwoordigers.

De benaming Palestina bezigen wij derhalve enkel in geogra-
phischen zin, en geenszins met het oog op haar historischen
oorsprong. Er is meê bedoeld het land, dat in het Oude Testa-
ment bekend is als Kanaan, dat aan Abraham beloofd was en
door zijne nakomelingen veroverd werd; het land waar David
regeerde en Christus werd geboren; waar de profeten den weg
bereidden voor het Evangelie, en waar de christelijke kerk ge-
sticht werd.

Het is een smalle strook land, grootendeels bergachtig, woest
en dor. In het oosten en westen is het ingesloten door de
woestijn van Arabië en de Middellandsche Zee. Aan de noord-
zijde wordt het door den Libanon en den Anti-Libanon ge-
scheiden van Syrië. Van deze bergen bereikt de eerste zijn
hoogste punt in de trotsche toppen en diepe kloven van het
gebergte Hermon (9383 voet boven den spiegel der zee), ter-
wijl de Libanon zuidwaarts loopt, totdat hij, in zee vooruit-
springend, eindigt in het gewijde voorgebergte Karmel. De
vruchtbare vlakte van Esdrelon of Meggido ) scheidt de ber-
gen van het noorden van die van het zuiden. Deze laatsten
vormen een afgebroken hoogvlakte tusschen de Jordaan en de
Doode Zee aan de eene zijde, en de vlakte van Saron en de
zeekust van het land der Philistijnen aan de andere, totdat

1) «Het dal Megiddo" (2 Chron. XXXV: 22) en »de vlakte Jizreëls"
(Rioht. VI: 33) zijn \'t zelfde als »de vlakte van Esdrelon" (Judith
1:8). Vert.

zij ten slotte uitloopen in de dorre woestijn van het zuiden.
Hier, aan den rand der wildernis, was Berseba de zuidelijke grens
van het land in de dagen der monarchie; terwijl Dan, de
noordelijke grens, ver weg in het noorden lag aan den voet
van den Hermon, en niet ver van de bronnen der Jordaan.

Graniet en gneis \'), bedekt met harden, donkeren zandsteen
en massa\'s kalksteen, vormen als het ware het geraamte der
landstreek. Hier en daar, op den Karmel en den Gerizim, komen
lagen van het tertiaire nummuliet^s) van Egypte te voorschijn,
en in de vlakten van Megiddo en van de kust, zoowel als in
de G-hor" of vallei der Jordaan, bevindt zich rijke alluvi-
ale grond. Maar overal elders is de bodem geheel of bijna
geheel ongeschikt om iets voort te brengen; dat is dan alleen
mogelijk, wanneer terrassen worden aangelegd aan de hellingen
der bergen, waarvoor de grond moet worden aangebracht uit
de vlakten beneden, wat natuurlijk veel tijd kost en een zwaar
werk is. Menigmaal is beweerd dat Palestina in oude tijden
over grooter uitgestrektheid bebouwd was dan nu. Maar indien
dat zoo is, dan was het alleen omdat een grooter oppervlakte
van den bebouwbaren grond bewerkt werd. De vlakten van
de kust, die nu ten prooi zijn aan malaria en roofzieke Be-
douïnen, waren ongetwijfeld dicht bevolkt en goed bezaaid.
Maar het is niet mogelijk, dat de grond vroeger voor een
grooter deel dan tegenwoordig werkelijk ter bebouwing ge-
schikt is geweest.

Het was ook volstrekt geen boschrijk land. Het is waar,
op de hellingen van den Libanon en den Karmel waren ceder-
bosschen, en daarvan zijn er nog enkele over. De assyrische

1) Gneis is een rotssoort, veelszins overeenkomende met graniet.
Zeer dikwijls komen beide met elkander voor, en gaan zelfs weder-
keerig in elkander over. Vert.

2) Nummuliet. Zoo noemt men een soort van versteende dieren, die
zeer menigvuldig voorkomen in de krijt- en tertiaire formatien. In
vroeger tijden hield men ze voor versteende munten; vandaar de
benaming. De pyramiden van Egypte zijn grootendeels uit de gesteen-
ten der nummulieten bevattende formatie opgetrokken. Vert.

koningen spreken er meer dan eens van, dat zij van die boomen
omhakten of gebruikten voor hunne gebouwen te Nineve. Maar
ten zuiden van den Libanon waren bosschen schaarsch. De
terebinth \') was zulk een ongewone verschijning, dat hij een
voorwerp van vereering of een soort van wegwijzer werd. De
palm groeide alleen aan de zeekust of in de vallei der
Jordaan, en de tamarisk en de wilde vijgeboom waren over
het geheel niet veel meer dan heesters.

Toch was Kanaan, toen de Israëlieten er voor \'t eerst bin-
nenkwamen, in waarheid een land overvloeiende van melk
en honig." Geiten waren er in overvloed op de heuvels, en
de bijen van Palestina, ofschoon wild van aard, zijn nog be-
roemd om de groote hoeveelheid honig die zij kunnen maken.
De Ferezieten of fellahs" bebouwden met ijver de velden, en
met hooge muren omgeven steden lagen op de bergen zoowel
als in de vlakten.

De hooglanden evenwel hadden gebrek aan water. Enkele
stroomen vallen in zee ten zuiden van den Karmel; maar
behalve in de lente, als zij door den regen gezwollen zijn, is
er slechts weinig water in. De Kison, die de vlakte van Me-
giddo besproeit, is een rivier van eenig belang; maar ook deze
is weinig meer dan een bergstroom. Inderdaad is de Jordaan
de eenige rivier in den waren zin van het woord, welke
Palestina bezit. Ontspringende in het noorden uit de wateren
van Merom, nu het meer Hüleh geheeten, stroomt zij eerst
in de Zee van Tiberias, en dan door een lange, diepe vallei
in de Doode Zee, waarin zij op een diepte van 1293 voet be-
neden den spiegel der zee zich oplost. De Doode Zee heeft
geen uitweg, en kan haar stilstaande wateren niet anders kwijt
raken dan door verdamping. Dientengevolge is haar water nog
des te zouter geworden, en zijn hare oevers voor het grootste
gedeelte een beeld des doods.

In de vallei der Jordaan daarentegen is de plantengroei

1) Terebinth, in onze Staten-vertaling »eik" of «eikenboom". Vert.

even weelderig en tropisch als in de wouden van Brazilië.
Door een dicht gewas van riet en struiken baant de rivier
zich een weg, snel vooruitschietend naar de laatste draaikolk,
waar zij teniet gaat met een verval van 670 voet, gerekend
van het punt waar zij de Zee van Tiberias verliet. Maar de
aldus door de rivier doorloopen afstand is groot in vergelijking
met haar vroeger verval van 625 voet tusschen het meer
Huleh en het meer van Galilea. Hier heeft zij zich een weg
gebaand door een diepen trechter, waarvan de klippen aan
weerszijden bijna loodrecht omhoog rijzen.

De Jordaan ontleent haren naam aan haar snel verval. Het
woord komt van een wortel, die afdalen" beteekent, en de
naam zelf wil zeggen: de naar beneden stroomende." Wij
ontmoeten dien naam reeds op de Egyptische monumenten
van de negentiende en twintigste dynastie. Eamses II, de Pharao
der verdrukking, heeft hem geschreven op de muren van Kar-
nak, en Eamses III, die geregeerd moet hebben terwijl de
Israëlieten nog in de woestijn waren, vermeldt de Yordan\'\'
te Medinet Habu onder zijne veroveringen in Palestina. Beide
keeren wordt hij genoemd in verband met het meer van
Rethpana\'\', dat bijgevolg de egyptische naam moet zijn voor
de Doode Zee. Rethpana komt wellicht overeen met een he-
breeuwsch woord Reshphön, eene afleiding van Resheph, den
god van \'t vuur. In de dichterlijke taal van het Oosten heeten
de spranken der vurige kolen" de zonen" van dezen
(Job V: 7)^l), en het is dus zeer wel mogelijk, dat wij in dien
ouden naam van de Doode Zee eene herinnering hebben aan
de wijze, waarop de steden van de Jordaan vlakte zijn ten onder-
gegaan.

Ten oosten van de Doode Zee en de Jordaan is de land-

1) Want lettel-lijk staat er t. a. p. «de zonen van Resheph", »de zonen
der vlam" vliegen omhoog. De Statenvert. teekent er bij aan: »Zoo
wordt bij de Hebreen een pijl genoemd: de zoon des boogs (Job
41 :19) en: de zoon des pijlkokers (Klaagl. 3 :13); de tarwe: een zoon
des dorschvloers (Jes. 21 :10)" Vert.

streek weder bergachtig en dor. Hier was net grondgebied van
Euben en Gad en van den halven stam van Manasse; hier ook
lagen de koninkrijken van Moab en Ammon, van Bazan en
dat der Amorieten. Hier ook lag het land van Gilead, ten
zuiden van de Zee van Tiberias en ten noorden van de
Doode Zee.

Den naam Muab of Moab kunnen wij lezen op het voetstuk
van het tweede der zes kolossale beelden, die Bamses H op-
richtte tegenover de noordelijke pylon ^l) van den tempel van
Luxor. Hij komt daar voor onder de opsomming van zijne
veroveringen. Het standbeeld is het eenige egyptische gedenk-
teeken, waarop de naam tot nogtoe is gevonden. Maar alleen
reeds de vermelding er van is voldoende, om zijne oudheid te
waarborgen, en te bewijzen, dat hij in de dagen vóór den
Uittocht reeds goed bekend was in Egypte.

Ten noorden van Moab kwam het koninkrijk Ammon, of
der kinderen van Ammi. De naam Ammon was eene afleiding
van dien van den god Ammi of Ammo, dien men schijnt be-
schouwd te hebben als den stamvader des volks; de vader
der kinderen Ammons" heette diensvolgens Ben-Ammi, de
zoon van Ammi" (Gen. XIX : 38). Ver in het noorden, dicht
bij de samenvloeiing van de Euphraat en de Sajur, en
slechts weinige mijlen ten zuiden van de Hettitische vesting
Karchemis, schijnt de dienst van denzelfden god bekend te zijn
geweest aan de Arameesche stammen.

Hier lag, volgens de Assyrische inscripties, Pethor, en van
Pethor kwam de profeet Bileam naar Moab om de kinderen
Israëls te vloeken. Pethor, zoo vernemen wij (Num. XXII: 5),
lag aan de rivier [d. i. de Euphraat] in het land der kinderen
van Ammo", zooals er eigenlijk staat. Te vertalen: in het
land der kinderen zijns volks", zooals ook onze Staten-Ver-
taling doet, geeft geen zin. Op de Assyrische monumenten

1) Pylonen zijn de grootsohe, op torens gelijkende gebouwen, die
den ingang vormden tot de Egyptische tempels. Vert.

wordt van Ammon soms gesproken als Beth-Ammon, het huis
van Ammon", als ware Ammon een persoon geweest.

Evenals Moab was Ammon een landstreek met kalksteenge-
bergten en naakte rotsen. Doch er waren vruchtbare velden
aan de oevers van de Jabbok, die niet ver van de hoofdstad
Eahbath haar oorsprong nam.

Ten noorden van Gilead en de Yarmuk lag de vulkanische
hoogvlakte van Bazan, Ziri-Basana of de vlakte van Bazan\'\',
zooals zij genoemd wordt op de tafeltjes in spijkerschrift van
Tel el-Amarna. Haar westelijke helling naar het meer Merom
en de Zee van Tiberias was bekend als Grolan (nu Jolan); het
oostelijk plateau van metaalhoudend lava was Argob, het
steenachtige\'\' (nu El Lejja). Bazan was ingesloten door den
Hauran, welks naam wij het eerst aantreffen op de monumen-
ten van den Assyrischen koning Assur-bani-pal. Aan de noord-
zijde grensde het aan Ituraea, zoo genoemd naar Jetur, den
zoon van Ismaël (Gen. XXV: 15). De weg door Ituraea (het
tegenwoordige Jedur) liep naar Damascus en zijne waterrijke
vlakte.

De tuinen van Damascus liggen 2260 voet boven de zee.
Des zomers wordt de lucht afgekoeld door de bergwinden; in
den winter ligt er somwijlen sneeuw op het land. Westwaarts
is de gezichtseinder begrensd door de witte bergtoppen van
den Libanon en den Hermon. Oostwaarts weidt het oog over
eene groene vlakte, bedekt met de hoogten van oude steden en
dorpen, en doorsneden door de heldere en snelle stroomen
Abana en Pharphar. Maar de .\\bana is nu de Barada gewor-
den, of de koude\'\', terwijl de Pharphar nu de Nahr-el-
Awaj heet

Het tegenwoordige Damascus staat op dezelfde plek als de
stad, uit welke Paulus ontvluchtte, en de straat, genaamd de
Rechte\'\' is nög te herkennen aan haar rij van romeinsche
zuilen. Maar het is niet zeker, of het Damascus van het Nieuwe
Testament en het tegenwoordige hetzelfde is als het Damas-
cus van het Oude Testament. Waar de muren der stad zijn
blootgelegd voor het oog, zien wij dat hunne grieksche funda-

menten op te voren niet bebouwden bodem rusten; geen over-
blijfsels uit een vroeger tijdperk liggen er onder. Daarom kan
het wel zijn, dat het Damascus van Ben-Hadad en Hazaël
eerder wordt aangewezen door een van de aardverhoogingen
in de vlakte, dan door de tegenwoordige stad. In een van
deze hoogten werd voor enkele jaren het steenen standbeeld
van een man ontdekt, in assyrischen stijl vervaardigd.

Een oude weg leidt van de perzik-boomgaarden van Damas-
cus langs de oevers der Abana en over den Anti-Libanon
naar de ruïnen van den tempel van den zonnegod te Baalbek.
De tempel dagteekent xiit den tijd der Antonijnen; ^l) maar hij
was gebouwd ter uitoefening van denzelfden eeredienst als van
den tempel te Heliopolis, de stad van den zonnegod; en die
tempel dagteekent uit onheuglijk oude tijden. Overblijfsels van
een ouder tijdperk zijn nog zichtbaar in de reusachtige steen-
klompen, die dienst doen als fundamenten van den westelijken
muur. Hunne bewerking doet ons denken aan Phoenicische
bouwmeesters.

Baalbek was de heilige stad van de Beka, d. w. z. de kloof\',
tusschen den Libanon en Anti-Libanon, waar doorheen de rivier
de Litany zich een weg baant naar zee. Éénmaal wordt hij
genoemd in het Oude Testament. Amos (1: 5) zegt, dat de
Heer den grendel van Damascus zal verbreken, en zal uit-
roeien den inwoner uit Bikath-Aven" of Bikath-On, d. i. het
Beka van On. De naam On herinnert ons, dat Heliopolis in
Egypte, de stad van den egyptischen zonnegod, ook On werd
genoemd; en hierbij ontstaat de vraag of de naam en de eere-
dienst van den syrischen On niet ontleend waren aan die van
den egyptischen. Gedurende bijna twee eeuwen toch was Syrië
een egyptische provincie, en de priesters van On in Egypte
kunnen zich wel gevestigd hebben in de kloof der vallei
van Coelo-Syrië.

1) Zoo worden de romeinsohe keizers Antoninua Pius en Marous
Aurelius genoemd. De eerste regeerde van 138 tot 161, de tweede
van 161 tot 180 na Chr. Vert.

Van Baalbek, de stad van Baal van de Beka", neemt de
reiziger zijn weg over den Libanon en door de sneeuw van
Jebel Sannln bijna 9000 voet hoog ■ naar de oude Phoe-
nicische stad Beyrout. Van Beyrout wordt reeds melding ge-
maakt op de tafeltjes met spijkerschrift van Tel el-Amarna,
onder den naam van Beruta of Beruna, de waterputten". Het
was reeds een zeehaven van Phoenicië, en eene pleisterplaats
op den hoogen weg, die langs de kust liep.

Het kustland was den Grieken en Romeinen bekend als
Phoenicië, het land van den palmboom." Maar zijn eigen be-
woners noemden het Kanaan, de laaglanden". Het omvatte
niet alleen de strook bebouwde kustlanden, maar ook de weste-
lijke hellingen van den Libanon. Phoenicische koloniën en
buitenposten zijn gevestigd geweest meer in het binnenland,
ver van de kust, zooals te Lais\'), het latere Dan, waar het
volk onbezorgd woonde" -), ofschoon zij ver weg waren van
de Sidoniërs"; of te Zemar (het latere Sumra) en Arka (dat
nog denzelfden naam draagt). Het grondgebied der Phoeniciërs
strekte zich zuidwaarts uit tot Dor (nu Tantürah), waar het
\'t grensland der Philistijnen raakte.

Dat was Palestina, het beloofde land voor Israël. Het was
een land van woeste en schilderachtige bergen, waartusschen
hier en daar eenige strooken vruchtbare grond tusschen de
zee en de bergkloof, waar de Jordaan doorheen stroomt, en
uitloopende in de waterlooze woestijn van het zuiden. Het was
bovendien een land van niet grooten omvang; niet veel meer
dan honderdzestig mijlen lang en zestig mijlen breed. En dit
grondgebied in zijn geheel was alleen gedurende de regeering
van David en Salomo in het bezit der Israëlieten. De zeekust
met hare havens was in handen der Phoeniciërs en Philistijnen;
en ofschoon de Philistijnen een enkelen keer, tegen wil en
dank, de oppermacht erkenden van den joodschen koning, hand-

1) (Richt XVIII: 29).

2) Bedoeld is Rioht. XVIII: 7, waar de Staten-Vertaling heeft
«het volk,........zijnde gelegen in zekerheid." Vert.

haafden de Phoeniciërs hunne onafhankelijkheid; en zelfs Sa-
lomo moest havenplaatsen vinden voor zijne kooplieden, niet
aan de kast van zijn eigen koninkrijk, zooals het oorspronke-
lijk was, maar in de verafgelegen edomitische zeehavens Eloth
en Ezeon-Geber, aan de golf van Agabah. Toen Juda Edom
verloor, hield zijn buitenlandsche handel op te bestaan.

De Negeb, of -woestijn van het zuiden, was toen, wat het
nóg is, de schuilplaats van roovers en vrijbuiters. De Be-
douïnen van tegenwoordig zijn de Amalekieten der Oudtesta-
mentische geschiedenis. Toen, evenals nu, maakten zij de
zuidelijke grens van Juda onveilig, de velden der landlieden
verwoestende en plunderende, en als bondgenooten zich aan-
sluitende bij iederen vijand, die van het zuiden een inval deed
in het land. Saul heeft hen terdege getuchtigd, zooals de
Romeinen en de Turken het later gedaan hebben; maar zij
namen de les slechts voor korten tijd ter harte; want nauwe-
lijks had de sterke hand, waarvoor ze ontzag hadden, zich
weder teruggetrokken, of de kinderen der woestijn" keerden
als sprinkhanen terug tot hun prooi.

Het is zoo: de Bedouïnen zwerven nu om in de leemachtige
vlakten, en kampeeren tusschen de moerassen van het meer
Hüleh, waar in gelukkiger tijden hunne tegenwoordigheid on-
bekend was. Maar dat is het gevolg van een zwak en bedorven
bestuur, alsmede van de ontvolking der laaglanden. Ook in
het Oude Testament zijn er sporen van, dat de Amalekieten
in tijden van regeeringloosheid en verwarring ver in het land
doordrongen. In het lied van Debora en Barak wordt van
Ephraïm gezegd, dat Amalek tegen hen gestreden heeft; en in
overeenstemming daarmede wordt Pirhathon in het land van
Ephraïm" beschreven als liggende op den berg van den Ama-
lekiet" (Richt. XII: 15). Evenzoo is er ook op spijkerschrift-
tafeltjes van Telel-Amarna dikwijls sprake van de Plunde-
raars", waarmede de Bedouïnen, de Shasu van de egyptische
teksten, moeten bedoeld zijn, en die over het geheel altoos
klaar schijnen geweest te zijn om een oproerigen vazal te hel-
pen, of deel te nemen aan binnenlandsche onlusten.

De Libanon, de witte" berg, had zijn naam van zijn glinsterende
kalksteenrotsen. In de vóór-israëlitische dagen van Kanaan geloofde
men, dat het de woonplaats der goden was, en er bestaan phoe-
nicische inscripties, gewijd aan Baal-Libanon, den Baal van
den Libanon" \'). Hij was een bijzondere vorm van den zonne-
god, die zijn zetel had op de bergketenen, die aan de oostzijde
Phoenieië insluiten, en wiens geest verondersteld werd, op een
of andere geheimzinnige wijze in de bergen zelve te wonen.
Doch er waren bepaalde toppen, die zich boven al de andere
ten hemel verhieven, en waar dientengevolge de heiligheid van
den geheelen bergketen als in één middelpunt was samenge-
trokken. Wie aanbidden wilde, gevoelde zich in \'t bijzonder
op die hoogten dicht bij den Grod des hemels; en daar werd
om die reden het altaar gebouwd en het offer gebracht. Eén
dezer toppen was de Hermon, de gewijde", welks naam de
Grieken veranderden in Harmonia, den naam der vrouw van
Agenor den Phoeniciër. Staande op den top van den Hermon
kan men Palestina als het ware voor zich uitgespreid zien
liggen, zooals het zuidwaarts zich uitstrekt naar de bergen
van Juda. De muren van den tempel, die in den griekschen
tijd gebouwd werd, waar oorspronkelijk niets dan een altaar
stond, kunnen daar nog nagespeurd worden; en tegen de hel-
lingen van den berg, of boven zijn gapende kloven, zijn de
bouwvallen te zien van andere tempels van Baal te Dêr el-
\'Ashair, te Raklek, te Ain Hersha, te Rashêyat-el-Fukhar
alle wijzende naar het centraal-heiligdom op den top van
den berg.

De naam Hermon, de gewijde", was slechts een bijnaam,
en de berg had andere en meer bepaalde eigennamen. De
Sidoniërs noemden hem Sirjon (Deut. III: 9), en elders nog
weer heet hij Sion (Deut. IV: 48), indien dat tenminste geene
bedorven lezing is voor Sirjon. Zijn amoritische naam was
Senir (Deut. III: 9), die als Saniru voorkomt op eene assyrische

1) Vergel. hierbij Richt III: 3. Vert.

inscriptie, en teruggaat tot de vroegste schemering der ge-
schiedenis. Toen de Babyloniërs voor \'t eerst hunne tochten
tegen het Westen begonnen, lang vóór de geboorte van Abra-
ham, was de naam Sanir reeds bekend. Toen werd hij gebruikt
ter aanduiding van geheel Syrië, zoodat de beperking ervan
tot den berg Hermon alleen, van later moet dagteekenen.

Een andere heilige bergtop was de Karmel, het vruchtbare
veld," of misschien oorspronkelijk het grondgebied van den
god." De berg Karmel is het eindpunt van den noordelijken
bergketen, en het altaar op zijn top kon reeds van verre door
phoenicische zeevaarders gezien worden. Hier riepen de priesters
van Baal te vergeefs tot hunnen god om regen, en hier was
het altaar des Heeren, dat Elia bouwde.

De bergen van het zuiden hebben geen in het oog springenden
bergtop of een voorgebergte, zooals de Hermon en de Karmel.
Ook de Thabor behoort tot het noordelijk gebergte. Ebal en
Grerizim alleen, boven Sichem, steken uit boven de anderen,
en werden van de vroegste tijden af als verblijfplaatsen der
godheid vereerd. De tempelberg te Jeruzalem had zijn heilig-
heid niet zoozeer aan zijn eigen gesteldheid te danken, als wel
aan de stad, binnen welker gebied hij gelegen was. In werke-
lijkheid stak de naburige hoogte van Zion boven hem uit. De
bergen van het zuiden waren meer hoogvlakten, dan verheven
bergketens en op zichzelf staande hoogten.

Maar juist te dezer oorzake hebben zij een belangrijke rol
gespeeld in de geschiedenis der wereld. Zij waren niet te hoog
om bewoonbaar te zijn, maar ook hoog genoeg om hunne
bewoners tot beschutting te dienen tegen vijandelij ken overval
en in tijden van oorlog. Het gebergte van Efraïm, het stuk
bergachtig land, waarvan Sichem en Samaria het middelpunt
vormden en aan welks zuidelijk eindpunt de heilige stad Silo
lag, vormde de natuurlijke kern van een koninkrijk, evenals
bet zuidelijk stuk, waarvan Hebron en Jeruzalem op dezelfde
wijze de hoofdsteden waren. Hier waren valleien en hooger
gelegen landen, waar voedsel verbouwd kon worden, voldoende
voor de behoeften der bevolking, terwijl de steden met hare

dikke en hooge muren moeilijk te naderen en nog moeilijker
te veroveren vestingen waren. Het klimaat was gelijkmatig,
ofschoon de winters koud waren; en het kweekte een ras van
geharde krijgslieden en nijvere landbouwers. Het gebrek aan
water was het eenige bezwaar; meestal was men afhankelijk
van het regenwater, dat bewaard werd in vergaarbakken, die
in de rotsen waren uitgehouwen.

Dit gedeelte des lands, dat gevormd werd door die zuidelijke
bergen, was de eerste en laatste vesting van Israël; want feite-
lijk waren dat de koninkrijken Israël en Juda. Van daar uit,
namelijk te Sichem, werd de eerste poging aangewend om eene
monarchie te vestigen in Israël, en op die wijze de israëlietische
stammen te vereenigen; en eveneens ging ook de tweede en
met beter gevolg bekroonde poging van daar uit, onder Saul
den Benjaminiet en David den Judeër. De Israëlieten slaagden
er nooit in, vasten voet te krijgen aan de zeekust, en hun be-
zit van de vlakte van Megiddo en de zuidelijke hellingen van
den Libanon was een bron van zwakheid en niet van kracht.
Het leidde tot den ondergang van het koninkrijk Israël. De
noordelijke stammen in Galilea losten zich als het ware op
in de oude bevolking, en lmn land kreeg den naam van
Galilea der heidenen"\'), in onderscheiding van het eigenlijke
Israël. De vlakte van Megiddo bleef lang in het bezit van de
Kanaiinieten, en was tot het laatste toe blootgesteld aan in-
vallen van de zijde der zeekust. Zij was eigenlijk het slag-
veld van l\'alestina. Het vijandelijke leger koos zijn weg langs
de zeekust, en niet door de ongebaande wegen en gevaarlijke
passen van het bergachtig binnenland; en de vlakte van
Megiddo was, om zoo te zeggen, de brug, die toegang gaf tot
het midden des lands. Als de vijand bezit genomen had van
die vlakte, dan waren de bergbewoners van het noorden afge-
sneden van hunne broeders in het zuiden, en dan lag de weg
naar het hart der bergen zelve voor hem open.

1) Zie Jen. VIII: 23 on Matth. IV: 15. Vert.

Maar het in bezit nemen van die vlakte vereischte tevens
het bezit van wagens en ruiters, en van een talrijk en wei-
geoefend leger. De wijze van oorlogvoeren der bergbewoners,
de guerilla-oorlog, was hier niets waard. De krijgskans was
in het voordeel van den staat, die over de talrijkste legioenen
en den grootsten rijkdom beschikte, d. i. aan de zijde van den
aanvaller, en niet van den aangevallene.

In gunstiger positie was dientengevolge het koninkrijk Juda.
Dit vormde een beter en minder uitgestrekt geheel, zonder
open vlakte die verdedigd, of afgelegen grondgebied, dat be-
schermd moest worden. De hoofdstad lag hoog op de bergen,
geducht versterkt door de natuur, en niet gemakkelijk te
naderen door een vijandelijk leger. Terwijl Samaria als een
weerlooze prooi bezweek voor de assyrische legermacht, was
Jeruzalem nog getuige van den val van Nineve zelf.

Datgene nu, wat geldt voor de latere dagen der israëlietische
geschiedenis, geldt evenzeer voor het tijdperk der aartsvaders.
De sterkte van Palestina lag in zijn zuidelijke hooglanden;
wie van deze bezit nam, was meester van het geheele land,
en de weg lag voor hem open naar den Sinaï en naar Egypte.
Maar het ging niet gemakkelijk ze te vermeesteren, en veld-
tocht op veldtocht was noodig, voor en aleer een veroveraar
er ongestoord bezit van kon nemen. In den tijd der achttiende
egyptische dynastie, was Jeruzalem reeds de sleutel van Zuid-
Palestina.

Als land had Palestina dus tweeërlei kenmerkende eigen-
aardigheid, en met zijne bevolking was dat vanzelf eveneens
het geval. Het was een land van bergen en vlakten, van afge-
broken hooglanden en rotsige zeekust. Zijn bevolking bestond
eensdeels uit bergbewoners, bedrijvig, vaderlandslievend en
arm, met eenige neiging tot ascetisme, en anderdeels uit zee-
lieden en kooplieden, ondernemend, rijk, en weelderig, met
weinig gevoel voor vaderland of eenheid, het vergaderen
van schatten beschouwende als het hoogste levensdoel. Aan
de eene zijde gaf het der wereld de eerste lessen op het
gebied van zeevaart en handel; aan de andere zijde heeft

het de menschheid onderwijs gegeven in den godsdienst.

In beide opzichten is de ligging van het land den arbeid
des volks ten goede gekomen. Gelegen halverwege tusschen de
twee groote rijken der oude Oostersche wereld, was het tegelijk
de verkeersweg en het vereenigingspunt der beschaving van
Egypte en Babylonië. Lang vóórdat Abraham naar Kanaiin
verhuisde, was zoowel de beschaving als de godsdienst van
Babyion er ganschelijk doorgedrongen, en lang voor den Uit-
tocht was het eene egyptische provincie geworden. Den ver-
overaar uit Azië versperde het den weg naar Egypte; en omge-
keerd beveiligde het Azië tegen een overval uit Egypte. De
wereldhandel liep door Palestina heen en had er zijn punt van
ontmoeting; de kooplieden uit Egypte en Ethiopië konden in
Palestina handel drijven met die uit Babylonië en het verre
Oosten. Het was door de natuur bestemd tot een land van han-
del en verkeer.

En toch was Palestina, terwijl het op die wijze een ver-
keersweg vormde tusschen de beschaving van den Euphraat
en die van den Nijl, een te smalle strook land om zelf een
geducht koninkrijk te worden. Het rijk van David duurde
niet veel langer dan één menschenleeftijd, en dat was nog ten-
gevolge van den gelijktijdigen zwakken toestand zoowel van
Egypte als van Assyrië. Met de Arabische woestijn aan de
eene, en de Middellandsche Zee aan de andere zijde, was het
onmogelijk dat Kanaiin zich kon ontwikkelen tot een grooten
staat. Zijn rotsen en bergen mochten een ras van geharde strij-
ders en groote denkers kweeken, maar zij waren niet geschikt
om een rijken en volkrijken staat in het aanzijn te roepen.
De Phoeniciërs aan de kust werden zeewaarts gedreven, en
moesten ter zee de bestaansmiddelen en den rijkdom zoeken, die
hun eigen land niet geven kon. Palestina daarentegen was er
op aangelegd om zich de denkbeelden en de beschaving van
anderen ten eigendom te maken en daarvan de drager te wor-
den, niet om zelf daarvan de schepper te zijn.

Maar wanneer die denkbeelden er eenmaal post gevat hadden,
werden ze gewijzigd en met andere verbonden, veredeld en

gegeneraliseerd, zoodanig dat ze geschikt werden om algemeen
eigendom te worden. Phoenicische kunst is alles behalve oor-
spronkelijk; hare grondbestanddeelen zijn deels aan Babylonië,
deels aan Egypte ontleend; maar de verbinding dier bestand-
deelen was het werk der Phoeniciërs, en juist die verbinding
werd het erfdeel der beschaafde wereld. De godsdienst van
Israël kwam uit de wildernis, van de hoogten van Sinaï, en
het palmenrijke Kades, maar het was in Palestina dat hij een
vasten vorm aannam en zich ontwikkelde, totdat in de vol-
heid des tijds de Messias geboren werd. Uit Kanaan zijn de
profeten en het Evangelie gekomen, maar de Wet die daar-
aan voorafging, was van elders gebracht.

HOOFDSTUK II.
De bevolking van het land.

In de dagen van Abraham trok Kedor-Laomer, koning van
Elam, en heer over de koningen van Babylonië, westwaarts
met zijne babylonische bondgenooten, teneinde zijne oproerige
onderdanen in Kanaan te tuchtigen. Het leger drong Palestina
binnen van de oostzijde der Jordaan. In plaats van voort te
rukken langs de zeekust, hield het de richting der Jordaan-
vallei. Eerst deed het een aanval op de hoogvlakte van Basan,
en versloeg toen de Kefaïeten in Astheroth-Karnaïm, en de Zu-
zieten in Ham, en de Emieten in Shave-Kiriathaïm" (d. i. de
vlakte van Kiriathaïm). Daarna trok het verder naar het ge-
bergte Seïr, en onderwierp de Horieten tot aan het effen
veld van Paran, hetwelk aan de woestijn is." Vandaar keerde
het zich wederom naar het noorden, door de oase van En-
Mispat of Kades Barnea, en trok, na zoowel de Amalekieten
als de Amorieten in Hazezon-Thamar verslagen te hebben,
het dal van Siddim binnen. Daar had de slag plaats, die ein-
digde met de nederlaag van den koning van Sodom en zijne
bondgenooten, die gevankelijk werden weggevoerd naar het
noorden. Maar te Hoba hetwelk is ter linkerhand van Da-
mascus", werden de in het land gevallen vijanden achter-
haald en verslagen door Abram den Hebreër," die met zijne
amorietische bondgenooten in de vlakte van Mamre woonde;

en de buit, dien zij behaald hadden, werd hun ontnomen ^l).

Het verhaal geeft ons een beeld van de aardrijkskundige ge-
steldheid van Palestina en van zijn bevolking bij het begin
van het tijdperk der aartsvaders. Vóór het einde van dat tijd-
perk waren de toestanden belangrijk gewijzigd; de oude steden
waren voor het meerendeel blijven bestaan, maar nieuwe stam-
men hadden de plaats van de oude ingenomen, nieuwe konink-
rijken waren verrezen, en de grenzen van weleer waren door
nieuwe vervangen. De Amalekieten alleen bleven wat zij altijd
geweest waren, de ontembare nomaden van de zuidelijke
woestijn.

Refaim of Reuzen" was een gewone bijnaam, die gegeven
werd aan de voorhistorische bevolking van het land. Og,
koning van Basan ten tijde van den Uittocht, was alleen
van de overige der reuzen overgebleven" (Deut. III: 11);
maar zulke reuzen waren ook de Enakieten in Hebron, de
Emieten in Moab, en de Zamzummieten in Ammon (Deut.
II: 11, 20). Zonder twijfel waren zij de vertegenwoordigers
van een ras, dat in vergelijking met de Hebreen en met de
Arabieren der woestijn bijzonder groot was; en de israelietische
spionnen beschreven zichzelven als sprinkhanen\'¹, bij hen ver-
geleken (Num. XIII: 33). Het is echter mogelijk, dat de naam
werkelijk een volksnaam was, die alleen toevalligerwijze geleek
op den klank van het hebreeuwsche woord voor reuzen\'\'. Hoe
dat wezen mag, zeker is het, dat op de lijst van veroverde
kanaanietische steden, die de Pharao Thothmes III van Egypte
liet ingriffelen op de muren van Karnak, de naam Astarte of
Ashteroth Karnaim gevolgd wordt door dien van Anaurepa,
waarin Mr. Tomkins den naam On-Repha, On van den Reus"
of On van de Reuzen" wil zien. Dicht in de nabijheid lag
in later dagen Raphön of Raphana²), Arpha van Dekapolis

1) Zie de geschiedenis van dezen krijgstooht van Kedor-Laomer,
en van de overwinning die Abraham op hem behaalde, in Gen.
XIV. Vert.

1) Zie 1 Maoo. V:37.

(d. i. Let land der tien steden)^l), dat nu Er-Bafeh heet; en in
Baphön herkent men gemakkelijk eene herinnering aan de
Befaim van Genesis.

Behoorden deze Befaim tot hetzelfde ras als de Emieten en
de Enakieten, of werden deze laatsten Befaim of Beuzen"
genoemd, eenvoudig omdat zij de reusachtige voorhistorische
bevolking van Kanaiin vertegenwoordigden ? De vraag kan ge-
makkelijker gedaan dan beantwoord worden. Wij weten uit
het boek Genesis, dat Amorieten zoowel als Hethieten te Hebron
woonden, of in de onmiddellijke nabijheid hiervan. Abram was
woonachtig in de vlakte van Mamre²), te samen met drie
amorietische opperhoofden; en Hoham, koning van Hebron, die
streed tegen Jozua, wordt geteld onder de Amorieten (Joz.
X : 3). De Enakieten kunnen diensvolgens wel een stam der
Amorieten geweest zijn. Zij hielden zichzelven voor afstamme-
lingen van Enak, een ouden kanaanietischen god, die bij de
Phoeniciërs optreedt als de godin Onka. Maar daartegenover
staat, dat de Amorieten te Hebron wel indringers kunnen ge-
weest zijn; wij weten dat Hebron bepaaldelijk eene hethietische
stad was, en de amorietische bondgenooten van Abram behoor-
den eerder te Mamre dan te Hebron tehuis. Het is evenzeer
mogelijk, dat de Enakieten het vreemde bestanddeel der be-
volking geweest zijn; wij vernemen niets van hen in de dagen
der aartsvaders; en dan eerst wanneer de Israëlieten gereed
staan om Kanaiin binnen te trekken, verschijnen zij ten tooneele.

Og, de koning van Basan, was echter een Amoriet; daarvan
hebben wij de zekerheid door Deuteronomium (III: 8), en ver-
der (vs. 11) wordt van hem gezegd, dat hij alleen van de
overige der reuzen was overgebleven." De uitdrukking is op-
merkelijk, omdat zij in zich sluit dat de oude bevolking voor
het grootste gedeelte uit het land verdreven was. En dat was
inderdaad het geval. Te Babbath, de hoofdstad van Ammon,

1) Zie Matth. IV: 25; Mare. V:20, VII: 31.

2) De St. Vort. heeft: »aan de eikenbossehen van Mamre." Zie eohter
de kantteekening bij Gen. XIII: 18: »and. in de effene velden." Vert.

was de bazalten sarkofaag ^l) van den laatsten koning van Basan
nog in wezen, maar de koning zelf en zijn volk waren niet
meer. Ammonieten en Israëlieten hadden hun plaats inge-
nomen.

De kinderen van Ammon hadden bezit genomen van het
land, dat eens toebehoorde aan de Zamzummim (Deut. II : 20).
Dezen worden Zummim genaamd in het verhaal van Genesis
(XIV: 5), en van hen wordt gezegd dat zij gewoond hebben
in Ham. Maar Zummim en Ham zijn niets anders dan foutieve
overschrijvingen van een tekst in spijkerschrift van het he-
breeuwsche Zamzummim en Ammon, en hetzelfde volk wordt
bedoeld in Genesis en in Deuteronomium. In Deuteronomium
wordt ook van de Emieten gewag gemaakt (Deut. II: 10, 11.
Ook Gen. XIV: 5), terwijl daar tevens wordt aangewezen,
waar zij gewoond hebben. Zij waren de bezitters van het land
vöör de Moabieten, en evenals de Zamzummim waren zij een
groot en menigvuldig en lang volk" (Deut. II: 10, 21), dat
door de Moabieten zonder twijfel terzelfder tijd verdreven
werd als toen de Ammonieten de Zamzummim overwonnen.
De vlakte van Kirjathaim", d. i. der twee steden", moet ge-
legen hebben ten zuiden van de Arnon, waar Ar (Num.
XXI: 15, 28, en Deut. II: 9, 18, 29) en Kir-haréseth 2)
stonden.

Zuidwaarts van de Emieten, in de rooskleurige bergen van
Seir, naderhand in het bezit der Edomieten, hadden de Ho-
rieten zich gevestigd, wier naam algemeen gehouden wordt
voor een afleiding van een hebreeuwsch woord, dat een hol"
beteekent. Om die reden heeft men hen aangezien voor Tro-
glodyten of holbewoners, en dus voor een wilden volksstam,
die noch huizen noch vaste woonplaats had. Maar het is even-

1) Deut. 111:11 staat »zijn bedstede van ijzer". Bedstede kan, vol-
geus de commentaren, ook zijn sarkofaag (letterlijk: vleesohverteerder,
d. i. grafgesteente); en «ijzer" kan zijn =. ijzersteen, bazalt of kalk-
steen. Vert.

2) Zie over de verwoesting dezer stad 2 Kon. 111:25. Vert.

goed mogelijk, den naam in verband te brengen met een ander
woord, dat wit" beteekent, en alzoo in hen de vertegenwoor-
digers van een blank ras te zien. De naam Hor is verbonden
met Bethlehem (1 Chron. IV : 4), en Kaleb van den Edomi-
tischen stam van Kenaz wordt de zoon van Hur" genoemd
(1 Chron. II: 50). Er is geen reden om aan te nemen, dat er
ooit holbewoners in dat deel van Palestina bestaan hebben.

De ontdekking van de ligging van Kades-Barnea hebben wij
allereerst te danken aan Dr. Bowlands, en in de tweede plaats
aan de archaeologische kennis van Dr. Clay Trumbull. Het
is nu nog bekend als Ain Qadis, de bron van Qadis", en ligt
verscholen tusschen de bergpartij, die in de zuidelijke woestijn
zich verheft ongeveer halverwege tusschen het gebergte Seir en
de Middellandsche Zee. Het water stroomt er nog uit de rots,
frisch en helder, en voedt de oase die er omheen ligt. Door de
natuur zelve is het aangewezen als verzamelplaats en heilig-
dom" van de stammen der woestijn. De ligging der plaats in
het midden des lands, de veiligheid die zij verschaft tegen een
onverwachten aanval, en de overvloedige toevoer van water,
dit alles te samen was geschikt om het te maken tot een
En-Mizpat of Bron van het strafgericht", waar rechtszaken
behandeld en wetten bekrachtigd werden. Hier was het, dat
de Israëlieten jaar op jaar vertoefden gedurende hun omzwer-
ving door de woestijn, en van hier uit werden ook de ver-
spieders uitgezonden naar het Beloofde Land. In die dagen
waren de bergen, die het omgaven, bekend als het gebergte
der Amorieten" (Deut. 1:19, 20). Ten tijde van den inval der
Babyloniërs waren de Amorieten echter niet zoover naar het
zuiden doorgedrongen. Zij waren toen nog niet verder dan
Hazezon Thamar, het palmbosch" aan den westelijken oeVer
der Doode Zee, hetwelk een later levend geslacht Engedi
noemde (2 Chron. XX: 2); En-Mispat was toen nog in de
macht der Amalekieten, de beheerschers van al het land"
rondom (Gen. XIV : 7).

De Amalekieten hadden zich toen nog niet met de Israëlieten
vermengd, en zij waren dus nog Bedouïnen van zuiveren bloede.

Zij waren de Shasu of Plunderaars" van de egyptische op-
schriften, soms ook de Sitti genaamd, de Sute der teksten in
spijkerschrift. Evenals hun tegenwoordige nakomelingen, leef-
den zij van \'t geen zij roofden van hunne meer vreedzame
naburen. Evengoed als van Ismael, had het ook van de Amale-
kieten kunnen voorspeld zijn: zijne hand zal tegen allen zijn,
en de hand van allen tegen hem" (Gen. XVI: 12j. Zij waren
het wilde kroost der wildernis, en werden gehouden voor de
eersteling der Heidenen" of der volken" (Num. XXIV : 20)!).

Van En-Mispat trokken de babylonische legerscharen noord-
waarts langs de westzijde der Doode Zee. Jeruzalem aan de
linkerhand latende liggen, daalden zij af in het dal Siddim,
waar zij zich bevonden in de Jordaan-vlakte, en bijgevolg in
het land der Kanaanieten. Zöö wordt het ook in het boek
Numeri verhaald: de Amalekieten wonen in het land van
het zuiden; maar de Hethieten en de Jebusieten wonen op het
gebergte; en de Kanaanieten wonen aan de zee en aan den oever
der Jordaan" (Num. XIII: 29).

Het woord Kanaan beteekent, zooals wij reeds zeiden, de
laaglanden", en het komt nu eens in een langeren, dan weer
in een korteren vorm voor. De kortere vorm wordt door de
Grieken Khna geschreven. Op de tafeltjes van Tel el-Amarna
is het Kinakhkhi, terwijl de langere vorm Kinakhna is. Deze
langere vorm komt alleen voor in de teksten in hieroglyphen-
schrift. Daar lezen wij, hoe Seti I de Shasu of Amalekieten
van de oostelijke grens van Egypte verjoeg naar het land
Kana\'an", en zich meester maakte van hunne vesting, die den-
zelfden naam draagt als de plaats die Majoor Conder heeft
aangewezen in Khurbet Kan\'an bij Hebron. De langere vorm
bleef ook onder de Israëlieten bewaard, evenals onder de Phoe-
niciers, de oorspronkelijke bewoners der zeekust. Munten van
Laodicea aan den Orontes dragen het opschrift: Laodicea, een
stad in Kanaan", en Augustinus verzekert, dat in zijn tijd

1) In den engelsohen bijbol staat dan ook: »theflrstofthenations."

het landvolk van Carthago in Noord-Afrika, wanneer men hun
vroeg naar hun afkomst, nog steeds ten antwoord gaven, dat
zij Kanaanieten waren (Epist. ad Kom. 13).

In vervolg van tijd heeft de naam Kanaan geografisch een
beteekenis gekregen van veel breeder omvang dan hij oorspron-
kelijk had. Evenals Philistea, het land der Philistijnen, de aan-
duiding werd van geheel Palestina, zoo werd met Kanaan, het
land van de Kanaanieten der kust en der vallei, later het ge-
heele land tusschen de Jordaan en de zee bedoeld. In die betee-
kenis wordt reeds in de spijkerschrift-tafeltjes van Tel el-Amarna
van Kanaan gesproken. Reeds in de eeuw vóór den Uittocht
omvatte Kinakhna of Kanaan ongeveer het gansche land, dat
nu bedoeld is met Palestina. Het was feitelijk de landstreek ten
zuiden van het land der Amorieten\'\', en dit laatste lag onmid-
dellijk ten noorden van de wateren van Merom.

In de geografische tafel in het 10^de Hoofdstuk van Genesis
wordt Kanaan vermeld als een zoon van Cham en als de broeder
van Mizraim of Egypte. Daarin hebben wij een aanwijzing van
den tijd, tot welken dat bericht moet opklimmen. Er is slechts
één tijdperk in de geschiedenis geweest, waarin Kanaan geogra-
fisch beschreven kon worden als een broeder van Egypte, na-
melijk het tijdperk der achttiende en der negentiende dynastie,
toen het een tijdlang een provincie der Pharao\'s was. In geen
anderen tijd is het nauw verbonden geweest met de zonen van
Cham. In een vroeger tijdvak stond het eerder in betrekking
met Babylonië dan met het Nijldal, en met den val der negen-
tiende dynastie kwam er voor goed een eind aan de heerschap-
pij van Egypte over een gedeelte van Azië.

Sidon, zoo vernemen wij verder, was de eerstgeborene van
Kanaan (Gen. X : 15). De stad van dien naam maakte er aan-
spraak op, de oudste der Phoenicische steden te zijn in de laag-
landen" van de kust. Zij was gegroeid uit eene verzameling
visschershutten, en Said, de god der visschers, bleef tot het
laatst haar schutsheer. De visschers werden na verloop van tijd
zeevaarders en voorname kooplieden, en het zeedier, waarnaar zij
vischten, was de purperslak met haar kostbare kleurstof. De

stichting van Tyrus, de stad der rots", die in later dagen de
oppermacht over Phoenicie aan Sidon betwistte, was van jonger
datum. Aan Herodotus werd verhaald, dat de groote tempel
van Baal Melkarth, de koningin der stad", dien hij daar zag,
gebouwd was drie en twintig eeuwen voordat hij de stad be-
zocht. Maar Sidon was nog ouder, ouder zelfs dan Gebal, de
heilige stad der godin Baaltis.

De breeder geografische beteekenis, die de naam Kanaan
kreeg, staat in verband met de uitbreiding van het land niet
alleen aan den zeekant, maar ook aan de andere zijde. He-
thieten en Amorieten, Jebusieten en Girgasieten, Hevieten en
de volken van den zuidelijken Libanon werden allen getrokken
binnen de grenzen van het grootere Kanaan, en werden daar-
om zijne zonen genoemd. Zelfs Hamath maakte aanspraak op
het recht van te worden opgenomen in den broederkring. Het
is naar waarheid gezegd: en daarna zijn de huisgezinnen der
Kanaanieten verspreid\'\' (Gen. X : 18).

Hethieten en Amorieten waren saamgesmolten zoowel in het
noorden als in het zuiden. Kades aan den Orontes, de zuide-
lijke vesting van het Hethieten-rijk in het noorden, lag, zooals
de egyptische gedenkschriften ons mededeelen, in het land der
Amorieten, terwijl in het zuiden Hethieten en Amorieten zich
met elkander vermengd hadden te Hebron, en Ezechiel (XVI: 3)
verklaart, dat Jeruzalem van tweeërlei maagschap was, zeggende:
uwe geboorten zijn uit het land der Kanaanieten; uw vader
was een Amoriet, en uwe moeder eene Hethietische". Ook heb-
ben nieuwere onderzoekingen bewezen, dat Hethieten en Arno-
rieten volken waren, zeer verschillend van geaardheid en oor-
sprong. Over de Hethieten worden wij in menig opzicht inge-
licht door de inscripties in hieroglyphen- zoowel als door die
in spijkerschrift. De Khata der egyptische teksten waren de
geduchtste macht van West-Azië, waarmede de Egyptenaren
der achttiende en negentiende dynastie te doen hadden. Zij waren
stammen van bergbewoners uit het gebied van den Taurus,
die naar de vlakten van Syrië afgedaald en zich daar gevestigd
hadden te midden eener Arameesche bevolking. Karchemis

aan den Euphraat werd een hunner Syrische hoofdsteden, die
den heirweg beheerschte, waarlangs de kooplieden hun han-
delswaren en de legerhoofden hun troepen vervoerden van het
oosten naar het westen. Thothmes III, de veroveraar van West-
Azië, beroemt zich op de geschenken, die hij ontving uit het
groote land van Khata", naar het schijnt het groote" genaamd
om het te onderscheiden van een ander, kleiner land van Khata,
nml. dat der Hethieten van het zuiden.

De spijkerschrift-tafeltjes van Tel el-Amarna stellen, tegen
het einde der achttiende dynastie, de Hethieten voor als voort-
durend zuidwaarts trekkende en de Syrische bezittingen van
den Pharao bedreigend. Weerspannige Amorieten en Kanaanie-
ten zagen naar hen uit om hulp, en het land der Amorieten"
in het noorden van Palestina kwam in hun bezit. Toen de eerste
Pharao\'s van de negentiende dynastie beproefden, het egyptische
gebied in Azië te heroveren, zagen zij zich geplaatst tegenover
de meest geduchte tegenstanders. Tegen Kades en den grooten
koning der Hethieten" werden de egyptische legers tevergeefs
in het veld gebracht, en na een oorlog van twintig jaren was
Ramses II, de Pharao der verdrukking, genoodzaakt vrede te
sluiten. Een offensief en defensief verbond werd tusschen de
beide mededingers gesloten, en Egypte was voortaan gedwon-
gen, op voet van gelijkheid met de Hethieten te onderhandelen.

De Khatta of Khata der assyrische opschriften zijn reeds
eene in verval gerakende macht. Zij zijn verbrokkeld in een
aantal afzonderlijke staten of koninkrijken, van welke Karche-
mis de rijkste en voornaamste is. Zij zijn reeds bezig terug te
trekken naar de bergen van Klein-Azië, vanwaar zij gekomen
zijn. Maar hun gebied in Syrië blijft nog geruimen tijd in hun
bezit. Tijdens de regeering van David waren er nog Hethieten
te Kades. Hethieten-vorsten konden hunne diensten leenen aan
Israël in den tijd van Elisa (2 Kon. VII: 6), en het was niet
vóór het jaar 717 v. Chr. dat Karchemis door Sargon van
Assyrie veroverd, en de transporthandel vandaar naar Nineve
verplaatst werd. Maar toen de Assyriërs voor het eerst bekend
werden met het kustland der Middellandsche Zee, waren de

Hethieten de beheerschers van zulk een uitgestrekt gebied, dat
de geheele landstreek naar hen genoemd werd. Op dezelfde
wijze als Palestina" of Kanaan", werd de benaming land
der Hethieten" voor de Assyriers de aanduiding, niet alleen
van Noord-Syrië en den Libanon, maar ook van Zuid-Syrië.
Zelfs Achab van Israël en Baézade Ammoniet worden door
Salmaneser II gerekend onder de koningen van dat land.

Dit gebruik van dien naam door de Assyriers wordt opge-
helderd door het bestaan van een hethietischen stam te Hebron,
in het verst afgelegen zuidelijk deel van Palestina. Verschillende
pogingen zijn door ongeloovige critici gedaan, om zich van
deze laatstgenoemden te ontdoen; maar de opgaven in Genesis
worden bevestigd door Ezechiels verhaal van de stichting van
Jeruzalem. Zij stemmen daarenboven volkomen overeen met
hetgeen de oude gedenkteekenen vermelden. Zooals wij gezien
hebben, ligt in de inscriptie van Thothmes III opgesloten, dat
er reeds in zijne dagen een tweede, kleiner land der Hethieten
bestond, en het groote babylonische werk over sterrekunde
maakt gewag van de Hethieten, waaruit blijkt dat dezen reeds
in zeer oude tijden bekend waren.

Assyrische en babylonische teksten zijn niet de eenige ge-
tuigenissen van het spijkerschrift, die melding maken van de
Khata" of Hethieten. Hun naam wordt eveneens aangetroffen
op de monumenten der koningen van Ararat of Armenië, die
regeerden in de negende en achtste eeuw vóór onze jaartelling,
en die het spijkerschrift overgenomen hadden van Nineve. Maar
de Khata van deze armenische teksten woonden heel wat noor-
delijker dan de Hethieten van den Bijbel en van de egyptische
en assyrische monumenten. Het land, dat zij bewoonden, lag in
oostelijk Klein-Azië in de nabijheid van het latere Malatiyeh.
Werkelijk behoorden zij hier oorspronkelijk tehuis.

Dank zij de egyptische kunstenaars, hebben wij een juiste
kennis van het hethietisch type. Het was niet mooi: een lange,
recht-vooruitstekende neus, terwijl kin en voorhoofd weinig ont-
wikkeld waren. De wangen waren hoekig met vooruitstekende
jukbeenderen, en het gezicht was baardeloos. De huidkleur

der Hethieten was geel; hun haar en oogen waren zwart. Zij
schijnen hun haar gedragen te hebben in drie lange vlechten,
die over den rug hingen, evenals de staart van een Chinees,
en iets kenmerkends was ook dit, dat zij laarzen droegen met
opstaande punten.

Men zou kunnen meenen, dat de egyptische kunstenaars een
caricatuur van hun tegenstanders geteekend hebben. Maar dat
is niet zoo. Precies hetzelfde profiel, soms zelfs nog leelijker,
is te zien op de hethietische monumenten, die gebeiteld zijn
door de beeldhouwers van het volk zelf. Dat is juist een der
zekerste bewijzen, dat deze monumenten, met hunne nog niet
ontcijferde opschriften, van hethietischen oorsprong zijn. Zij zijn
afkomstig van het volk, dat gelijkelijk door Israëlieten, Egyp-
tenaars, Assyriers en Armeniers Hethieten genaamd werd.

Een scherpe tegenstelling met de Hethieten vormden de
Amorieten. Ook zij zijn afgebeeld op de muren der egyptische
tempels en graven. Terwijl het hethietisch type heenwijst
naar het mongoolsche ras, vertoont de Amoriet het europeesche
type. Zijn neus is smal en eenigszins spits, zijn lippen en neus-
vleugels zijn dun, zijn jukbeenderen hoog, zijn mond is vast-
beraden en welgevormd, zijn voorhoofd verstandig. Hij heeft
fraaie bakkebaarden, die uitloopen in een puntbaard. Te Abu-
Simbel is de huidkleur mat-geel geschilderd bij de Egyp-
tenaars gelijkstaande met wit de oogen blauw, baard en
wenkbrauwen rood. Te Medinet Habu is zijn huid, zooals Prof.
Petrie het uitdrukt, eerder bleekrood dan vleeschkleurig",
terwijl zij in een grafkelder van de achttiende dynastie te Thebe
wit is geschilderd, en de oogen en het haar een lichte rood-
bruine kleur hebben.

Uit alles blijkt, dat de Amorieten behooren tot hetzelfde
volkstype als de blauwoogige Lybiers der egyptische monu-
menten, wier huidige nakomelingen de Kabylen en andere Ber-
ber-stammen van Noord-Afrika zijn. Het uiterlijk van laatst-
genoemden is niet slechts europeesch, maar zij maken ook aan-
spraak op bijzondere verwantschap met de blonde goudharige"
Kelten. Hun hooge gestalte komt ook zeer goed overeen met

hetgeen in het Oude Testament van de Amorieten gezegd wordt,
want ook zij worden daar gerangschikt onder de Refaim of reu-
zen", met wie vergeleken de Israëlieten als sprinkhanen" waren.

Terwijl de Kanaanieten woonden in de laaglanden, aan de
zee en aan den oever der Jordaan", woonden de Amorieten op
het gebergte (Num. XIII: 29). Dit is weder in overeenstemming
met hun europeesche verwantschap. Zij konden het best aar-
den in de koelere en hoogere berglucht, evenals tegenwoordig
de Berber-stammen van Noord-Afrika. Het blonde, blauwoogige
ras kan beter tegen de koude dan tegen de hitte.

Amorietische stammen en koninkrijken waren te vinden in
alle deelen van Palestina. Zuidwaarts lag, gelijk wij gezien
hebben, Kades-Barnea in het gebergte der Amorieten", terwijl
Kedor-Laomer hen aantrof aan den westelijken oever der Doode
Zee. Toen Abraham zijne tenten opsloeg in de vlakte boven
Hebron, was deze in het bezit van drie amorietische vorsten;
en ten tijde der verovering van Kanaan door Israël, waren
Hebron en Jeruzalem, Jarmuth, Lachis en Eglon alle Amorie-
tisch (Joz. X : 5). Jacob gaf aan Jozef de verzekering, dat het
erfdeel van zijn stam zou liggen in dat gedeelte van Sichem,
hetwelk de aartsvader uit de hand der Amorieten genomen"
had (Gen. XLVIII: 22), en aan de oostzijde der Jordaan lagen
de amorietische koninkrijken van Og en Sihon. Maar de egyp-
tische opschriften, en meer bepaald de tafeltjes van Tel el-
Amarna zeggen ons, dat de hoofdzetel der amorietische macht
onmiddellijk noordwaarts van Palestina lag. Hier was het land
der Amorieten", waarvan dikwijls melding wordt gemaakt door
de gedenkteekenen als het land, zich uitstrekkende in de berg-
ketenen van den Libanon en Anti-Libanon, van den Hamath
zuidwaarts tot den Hermon. Ten oosten was het begrensd door
de woestijn, ten westen door de steden van Phoenicië.

In oude tijden, lang vóór de dagen van Abraham, moeten
de Amorieten reeds de overheerschende bevolking in dit deel
van Syrië geweest zijn. Toen de babylonische koning, Sargon
van Akkad, zijn zegevierende wapenen richtte naar de kusten
der Middellandsche Zee, was het tegen het land der Amorieten"

dat hij zijne veldtochten ondernam. Van dien tijd af was dat
de naam waaronder Syrië, en meer bepaaldelijk Eanaan, bij
de Babyloniers bekend was. De breeder geografische beteekenis,
welke die benaming bij dezen kreeg, was van denzelfden aard
als die van Hethieten" bij de Assyriers, van Kanaan" bij
de Israëlieten, en van Palestina" in ons spraakgebruik. Maar
daaruit blijkt, welk een belangrijke rol de Amorieten gespeeld
hebben in wat wij nog moeten noemen het voorhistorisch tijd-
perk van Syrië, en tevens welk een uitgestrekt gebied zij in
hun macht moeten gehad hebben.

Natuurlijk volgt hieruit niet, dat dit gansche gebied door
hen in bezit werd genomen op een en denzelfden tijd. Met zeker-
heid weten wij, dat de verovering van het noordelijk deel van
Moab door den amorietischen koning Sihon slechts kort voor
den inval der Israëlieten plaats vond, en een gedeelte van den
Amorietischen zegezang op die gebeurtenis is bewaard gebleven
in het boek Numeri. Er is een vuur uitgegaan uit Hesbon"
zoo heet het daar eene vlam uit de stad van Sihon;
zij heeft verteerd Ar der Moabieten, en de heeren der hoogten
van de Arnon. Wee u Moab! Gij volk van Kamoz zijt ver-
loren! hij heeft zijne zonen, die ontliepen, en zijne dochters in
de gevangenis geleverd aan Sihon, den koning der Amorieten\'\'\').
In het zuiden schijnen de Amorieten niet voorbij Hazezon-
Thamar getrokken te zijn, terwijl de tafeltjes van Tel el-Amarna
het waarschijnlijk maken, dat in den tijd toen zij geschreven
werden, noch Bazan noch Jeruzalem in het bezit der Amorieten
waren. Het is mogelijk, dat de amorietische veroveringen in het
zuiden een der gevolgen waren van den val van het egypti-
sche ruk en van den inval der Hethieten.

Tusschen de Hethieten en de Amorieten plaatst de geogra-
fische tafel van Genesis de Jebusieten, en het boek Numeri
constateert evenzoo, dat de Hethieten en de Jebusieten en de
Amorieten wonen op het gebergte." (Num. XIII: 29). De Jebu-
sieten echter waren slechts de plaatselijke stam, die in de dagen

1) Num. XXI: 28, 29.

der inbezitneming van Kanaan door de Israëlieten Jeruzalem
bezet hield, en zij waren, wat hun afkomst betreft, waarschijn-
lijk of Hethieten of Amorieten. In ieder geval is er geen spoor
van hen te vinden op de in spijkerschrift vervatte stukken
van Tel el-Amarna. Integendeel, in deze is Jeruzalem nog al-
leen bekend onder zijn ouden naam Uru-salim; op den naam
Jebus is er geen enkele toespeling.

Maar die stukken doen ons zien, dat Ebed-Tob, de koning
van Jeruzalem en nederige vazal van den Pharao, zeer in het
nauw was gebracht door zijne vijanden, en dat, in weerwil
van zijne dringende beden om hulp, de Egyptenaren niet in
staat waren eenige hulp te zenden. Zijne vijanden waren de
Khabiri" of Verbondenen", van wie men niet recht weet, wie
ze eigenlijk geweest zijn, maar die bijgestaan werden door het
Bedouïnenhoofd Labai en zijne zonen. Een voor een werden de
steden, die tot het gebied van Jeruzalem behoorden, door zijne
tegenstanders veroverd, en ten slotte, zooals een ander tafeltje
ons zegt, viel Ebed-Tob zelf met zijn hoofdstad den vijand in
handen. Misschien was het deze gebeurtenis waardoor Jeruza-
lem een Jebusietische stad werd. Indien dat zoo is, dan hebben
wij in de vijanden van Ebed-Tob de Jebusieten van het Oude
Testament te zien.

De Girgasiet wordt genoemd na den Amoriet (Gen. X:16);
maar wie hij mag geweest zijn, is moeilijk te zeggen. In het
egyptische heldendicht, vervaardigd door den hofdichter Pen-
taur, ter herinnering aan de heldendaden van Kamses II in
zijnen strijd met de Hethieten, wordt tweemaal melding ge-
maakt van het land Qarqish." Het was één der landen, die troe-
pen geleverd hadden aan het hethietische leger. Maar het schijnt
gelegen te hebben in Noord-Syrie, zoo niet in Klein-Azië, zoo-
dat het niet gemakkelijk te begrijpen is hoe de Grirgasiet"
kon gerekend worden onder de zonen van Kanaan, tenzij wij
mogen onderstellen, dat een deel dier bevolking den stroom
der Hethieten gevolgd is en zich gevestigd heeft in Palestina.
De Hivvieten, wier naam volgt op dien der Girgasieten (Gen.
X: 17), zijn eenvoudig de dorpbewoners" of fellahs, in tegen-

stelling met de stedelingen. Zij heeten dus evenzoo als de Fere-
zieten, die genoemd worden in Gen. XV: 20, en wier naam
dezelfde beteekenis heeft. Maar terwijl de Ferezieten bepaalde-
lijk de landelijke bevolking uitmaakten van Zuid-Palestina,
waren dat de Hivvieten van het noorden. Op twee plaatsen
schijnt de naam werkelijk gebruikt te zijn als volksnaam;
eens in Gen. XXXVI: 2, waar wij lezen, dat Ezau zich tot
vrouw nam de kleindochter van Zibeon den Heviet"; en eens
in Joz. XI: 3, waar melding gemaakt wordt van de Hevieten
onder aan Hermon, in het land van Mizpa." Maar eene ver-
gelijking van eerstgenoemde plaats met een later gedeelte van het-
zelfde hoofdstuk (vs. 20, 24, 25), bewijst dat Heviet" een bedor-
ven lezing is voor Horiet", terwijl het waarschijnlijk is, dat in
Joz. XI: 3 Hethiet" moet gelezen worden in plaats van Heviet"\'.

De laatste vier zonen van Kanaan vertegenwoordigen steden,
en geen stammen. Arka, dat Irqat heet op de tafeltjes van Tel
el-Amarna, en nu bekend is als Tel \'Arqa, was een der meer
in het binnenland gelegen steden van Phoenicië, in het gebergte
tusschen den Orontes en de zee. Sin, waarvan Tiglath-pileser
III gewag maakt, is in dezelfde buurt gelegen, evenals Zemar
(nu Sumra), dat, gelijk Arvad (het tegenwoordige Ruad), her-
haaldelijk genoemd wordt in de berichten van Tel el-Amarna.
Het was destijds eene belangrijke phoenicische vesting
gelijk een vogel op een rots gezeten" en stond onder het
bestuur van den landvoogd van Gebal. Arvad was eveneens een
belangrijke plaats als zeehaven, en zijne schepen werden zoo-
wel voor den oorlog als voor den handel gebruikt. Wat Ha-
math betreft (nu Hamah), het Khamat en Amat der assyrische
teksten, het was reeds een stad van den eersten rang in de
dagen der achttiende egyptische dynastie. Thothmes III telt
het onder zijne veroveringen in Syrië, onder den naam Amatu;
en Ramses Hl eveneens. De daar ontdekte hethietische in-
scripties doen ons zien, dat het, evenals Kades aan den Orontes,
eens in de macht der Hethieten kwam.

Ziedaar de volkerenkaart van Palestina in het tijdperk der
aartsvaders. Eanaanieten in de laaglanden, Amorieten en He-

thieten in de hooglanden betwistten elkander de opperheer-
schappij. In de woestijn in het zuiden woonden de Amalekieten-
Bedouïnen, altijd gereed om hunne rustige naburen uit te
plunderen en te vermoorden. Het gebergte van Seir was in
het bezit der Horieten, terwijl voorhistorische stammen, die
waarschijnlijk behoorden tot het amoiïetische ras, de hoogvlakte
ten oosten van de Jordaan bewoonden.

Dit was het Palestina waarheen Abraham verhuisde, maar
dat ten gevolge daarvan eene groote verandering zou onder-
gaan. Voordat er vele geslachten waren voorbijgegaan, namen
Moab en Ammon, de kinderen van zijnen neef, de plaats in
van de oude bevolking van het oostelijk tafelland, terwijl Edom
zich vestigde in het gebergte Seir. Nog enkele geslachten ver-
der, en ook Israël trok Kanaan, zijn erfdeel, binnen. De Amo-
rieten werden uitgeroeid of schatplichtig, en de Jordaan- en
Kisonvalleiën werden in bezit genomen door de binnengedron-
gen stammen. De steden, ver in het zuiden des lands, waren
reeds in handen der Philistijnen, en de vreemdelingen uit
Caftor hadden er de Avieten van een vroeger tijdperk ver-
drongen.

Intusschen was het land meer dan eens overstroomd door
vreemde veroveraars. Kanaan was onderworpen geweest aan
Babylonië, en had in ruil voor zijn onafhankelijkheid het ge-
schenk der babylonische beschaving ontvangen. Vervolgens
was het Egypte, dat er binnendrong op zijn tocht ter verove-
ring van Azië, en Kanaiin werd een tijd lang eene egyptische
provincie. Maar de egyptische overheersching nam op haar
beurt een einde, en Palestina werd de prooi van andere in-
dringers : de Hethieten en de Bedouïnen, het volk van Aram
Naharaim en de horden uit het noorden. Egyptenaars en Baby-
loniërs, Hethieten en Mesopotamiërs vermengden zich met de
vroegere bewoners des lands, en wisenten de oude grensschei-
dingen uit. Voordat het tijdperk der aartsvaders ten einde
was, had de volkerenkaart van Kanaan een algeheele verande-
ring ondergaan.

HOOFDSTUK III.
De Babyloniërs in Kanaün en de verovering door Egypte.

De eerste schemerachtige aanduidingen van Kanaiin\'s aloude
geschiedenis krijgen wij uit de babylonische stukken in spij-
kerschrift. Babylonië was nog niet onder één hoofd vereenigd.
Van tijd tot tijd stond er een vorst op, wiens veroveringen
hem veroorloofden aanspraak te maken op den titel van koning
van Sumer en Akkad," van Zuid- en Noord-Babylonie; maar
lang duurde dat nooit, en dikwijls beteekende het niets anders
dan het bezit der opperheerschappij over de andere heerschers
des lands.

Het was in de dagen toen Babylonië aldus verdeeld was in
meer dan één koninkrijk, dat het eerste chaldeeuwsche rijk,
waarvan wij weten, gevormd werd door de militaire bekwaam-
heid van Sargon van Akkad. Sargon was van semietische af-
komst, maar naar het schijnt van nederige geboorte. Aan zijn
vader, Itti-Bel, wordt niet de titel van koning gegeven, en
de latere legenden, die zich om zijnen naam vormden, vertel-
den, dat zijn moeder iemand van geringen stand was, dat hij
niet wist wie zijn vader was, en dat zijns vaders broeder in
het bergland woonde. Heimelijk ter wereld gebracht in de
stad Azu-pirani, van waar de olifanten voortkomen", werd
hij door zijn moeder in een biezenkistje, dat met pek besmeerd
was, toevertrouwd aan de wateren van den Euphraat. De rivier

droeg het kind naar Akki, den Besproeier des land», die mede-
lijden met hem had, en het opvoedde als zijn eigen zoon. Zoo
werd Sargon een landbouwkundige en hovenier, evenals zijn
pleegvader, totdat de godin Istar hem zag en liefkreeg, en
hem zijn koninkrijk en kroon gaf.

Hoe ook in werkelijkheid de geschiedenis mag geweest zijn
van Sargons opkomst, zeker is het, dat hij zich de verkregen
macht waardig betoonde. Hij bouwde zich een hoofdstad; mis-
schien Akkad bij Sippara; en daar legde hij een bibliotheek
aan, die allengs voorzien werd van een goeden voorraad leem-
tafeltjes met de geschriften van verschillende schrijvers. De
standaardwerken over sterrekunde en waarzeggerskunst wer-
den er voor bijeengebracht. Van die over sterrekunde werd
liet eerste geruimen tijd later door Berossus in het grieksch
vertaald. Maar bij het nageslacht bleef de herinnering aan
Sargon voornamelijk leven als veroveraar en als stichter van
het eerste semietische rijk in West-Azië. Hij versloeg zijne mede-
dingers in zijn vaderland, en maakte zich meester van de
heerschappij over Noord-Babylonië. Daarna trok hij naar Elam
in het Oosten, en verwoestte er de velden. Vervolgens wijdde
hij zijn aandacht aan het westen. Viermaal maakte hij een
tocht naar het land der Amorieten", totdat het ten laatste
volkomen onderworpen was. Zijn laatste veldtocht duurde drie
jaren. De landen van de zee der ondergaande zon" erkenden
zijne oppermacht, en hij vereenigde ze met zijne vroegere ver-
overingen tot één enkel" rijk. Aan de kust der Middellandsche
Zee richtte hij standbeelden voor zich op als gedenkteekenen
zijner overwinningen, en door hem was het, dat de berooving
van Cyprus oversloeg naar de landen der zee." Tegen het
einde zijner regeering brak er in Babylonië een opstand tegen
hem uit, en werd hij belegerd in de stad Akkad; maar hij
deed een uitval en sloeg" zijn vijanden, en verdelgde hen
geheel. Daarop volgde zijn laatste veldtocht tegen Noord-
Mesopotamië, van waar hij wederkeerde met vele gevangenen
en rijken buit.

Sargon\'s zoon en opvolger was Naram-Sin, de lieveling

van den Maangod\'\', die de veroveringen van zijnen vader
voortzette. Zijn tweede veldtocht was die tegen het land Ma-
gan, onder welken naam Midian en het schiereiland van den
Sinaï aan de Babyloniërs bekend waren. Het gevolg van dezen
veldtocht was, dat hij Magan aan zijn rijk toevoegde en diens
koning gevangen nam.

De kopermijnen van Magan, die vermeld worden in een
oude babylonische geographische lijst, waren oorzaak dat zoo-
wel de Babyloniërs als de Egyptenaren haakten naar het bezit
van dat land. Wij vinden de Pharaos der derde dynastie reeds
bezig bezettingen te leggen en mijnwerkers-koloniën te vestigen
in de provincie Maf kat, zooals zij die noemden, en de Be-
douïnen, die hen dwarsboomden, over de kling te jagen. De
geschiedenis van Naram-Sin bewijst, dat de verovering van
dat gebied eveneens in de bedoeling der babylonische vorsten
lag reeds in het begin hunner geschiedenis. Maar terwijl de
weg van Egypte naar den Sinaï kort en gemakkelijk was,
was die van Babylonië daarheen lang en moeilijk. Voordat
een babylonisch leger het schiereiland kon binnentrekken,
moest het in den rug gedekt zijn tegen Syrië. De verovering
van Palestina was inderdaad noodzakelijk, voordat de koper-
mijnen van Sinaï in het bezit der Babyloniërs konden komen.

Daarom was de bevestiging van Sargon\'s rijk in het westen
noodig, voordat de inval in het land Magan kon plaats hebben,
en bijgevolg bleef die inval weggelegd voor Naram-Sin. De
vader had den weg gebaand; de zoon verwierf den grooten
prijs de bron van het koper, dat in de oude wereld ge-
bruikt werd.

Het feit dat geheel Syrië in de jaarboeken van Sargon be-
schreven wordt als het land der Amorieten," toont aan, niet
alleen dat de Amorieten de heerschende bevolking in het land
waren, maar ook dat zij zich tot ver naar het zuiden moeten
uitgebreid hebhen. Het land der Amorieten" vormde de basis
en het uitgangspunt voor Naram-Sin\'s expeditie naar Magan.
Derhalve moet het zich hebben uitgestrekt tot de zuidelijke
grens van Palestina, zooal niet verder. De weg, waarlangs

zijne legers optrokken, moet wel dezelfde geweest zijn als die
waarlangs later Kedor-Laomer trok, en moet hem gevoerd
hebben door Kades-Barnea. Waren de Amorieten misschien
reeds in het bezit van het bergland waarin Kades lag, en was
dit wellicht hun meest zuidelijk gelegen gebied?

Er waren, behalve de algemeene naam van het land der
Amorieten," nog andere namen waaronder Palestina en Syrië
aan de oude Babyloniërs bekend waren. Een van die was
Tidanum of Tidnum; een andere was Sanir of Shenir; en dan
nog een, waarvan de lezing onzeker is; misschien Khidhi of Titi.

Mr. Boscawen heeft gewezen op eene bij zonderheid, die zeer
zeker eenige aandacht verdient. De eerste babylonische vorst, die
doordrong in het schiereiland van den Sinaï, droeg een naam,
samengesteld met dien van den Maangod, en daarin hebben
wij een getuigenis van eene bijzondere vereering van die god-
heid. Nu is de naam van den berg Sinaï eveneens afgeleid
van dien van den babylonischen Maangod Sin. Het was de
hooggelegen plaats, waar de god van oude tijden af moet zijn
aangebeden geweest onder zijnen babylonischen naam. Dat
wijst dus op babylonischen invloed, zoo niet op de aanwezig-
heid van Babyloniërs op die plaats. Zou het ook kunnen zijn,
dat de berg, waar de God van Israël zich later openbaarde
aan Mozes, door Naram-Sin, den chaldeeuwschen veroveraar,
gewijd was aan den Maangod van Babel?

Indien dat werkelijk het geval was, zou het meer dan twee-
duizend jaren vóór den uittocht van Israël geweest zijn. Na-
bonedes, de laatste koning van het latere babylonische rijk,
die een voorliefde had voor oudheidkundige onderzoekingen,
deelt ons mede, dat Naram-Sin 3200 jaren vóór hem regeerde,
d. i. dus ongeveer 3750\' v. Chr. Die tijdsopgave, hoe buiten-
gewoon zij ook schijnt te zijn, wordt door andere getuigenissen
bevestigd, en zoo zijn de Assyriologen er toe gekomen, haar als
bij benadering nauwkeurig te aanvaarden.

Hoe lang Syrië een deel van het rijk van Sargon van
Akkad bleef, weten wij niet. Maar het moet lang genoeg zijn
geweest om er de babylonische beschaving in te voeren. De

kleine steenen cylinders, die door de Babyloniërs gebruikt wer-
den, om er hun leemen documenten mede te zegelen, werden
op die wijze bekend aan de volken van het Westen. Meer dan
een, tehuis behoorend in den tijd van Sargon en Naram-Sin,
is er in Syrië en op Cyprus gevonden; terwijl er een groot
getal andere bestaan, die de meer of minder goedgeslaagde
proeven zijn der inwoners des lands om de babylonische origi-
neelen na te maken. Maar die namaaksels bewijzen, dat met
den val van Sargon\'s rijk het gebruik der zegel-cylinders in
Syrië, en bijgevolg van gezegelde documenten, niet verdween.
Die schrijfkunst, een der kenmerken van babylonische be-
schaving, moet tegelijk met deze zijn overgebracht naar de
kusten der Middellandsche Zee.

Op de zegel-cylinders waren soms figuren van menschen en
goden, soms alleen zinnebeeldige teekenen gegraveerd. Zeer
dikwijls werden er regels in spijkerschrift bijgevoegd, en een
gewone formule gaf den naam op van den eigenaar van het
zegel, tegelijk met dien van zijnen vader en van de godheid
welke hij diende. Een van de op Cyprus gevonden zegel-cy-
linders beschrijft den eigenaar als een aanbidder van den
god Naram-Sin." Wel is waar blijkt uit de bewerking ervan,
dat het zegel behoort tot een veel lateren tijd dan dien van
Naram-Sin; maar het opschrift bewijst toch óók, dat de naam
van den veroveraar van Magan nog voortleefde in het westen.
Een andere cylinder, in den Libanon gevonden, spreekt van
den god der Amorieten\'\', terwijl een derde, eveneens vandaar
afkomstig, het opschrift draagt: Multal-ili, de zoon van Ili-
isme-anni, de dienaar van den god Nin-si-zida." De naam van
dezen god beteekende in de oude vöör-semietische taal van
Chaldaea: de heer van den rechtopstaanden hoorn", terwijl
het der vermelding waard is, dat de namen van den eige-
naar en van zijn vader eenvoudig zijn samengesteld met het
woord Ui of el, god", en niet met den naam van een of andere
bepaalde godheid. Multal-ili beteekent: Voorzienend is God",
Ui-isme-anni: O, mijn God, hoor mij!"

Vele eeuwen moeten voorbijgaan, voordat de gedenkteekenen

van Babylonië wederom licht doen opgaan over de geschiede-
nis van Kanaan. Omtrent 2700 voor Chr. regeerde een hooge-
priester in een stad van Zuid-Babylonië, onder de suzereini-
teit van Dungi, den koning van Ur. Des hoogepriesters naam
was Gudea, en zijn stad (nu Tel-loh genoemd door de Ara-
bieren) was bekend als Lagas. De door de Sarzec hier gedane
opgravingen hebben tempels en paleizen, verzamelingen van
leemen boeken en gebeeldhouwde steenen standbeelden aan het
licht gebracht, wier oudheid opklimt tot de vroegste geschiedenis
van Babylonië. Het grootste en beste deel der gedenkteekenen
heeft betrekking op Gudea, die het grootste gedeelte van zijn
leven schijnt besteed te hebben aan het bouwen en herstellen
van de heiligdommen der goden. Uit dioriet gemaakte stand-
beelden van den vorst bevinden zich thans in het Louvre, en
de inscripties, die er op worden aangetroffen, maken het zeker,
dat het steen waarvan ze gemaakt zijn, aangevoerd was uit
het land Magan. Op den rand van een der beelden staat de
platte grond van het koninklijk paleis, met de schaal der af-
metingen er bij aangegeven op den hoek van een soort teeken-
bord. Prof. Petrie heeft aangetoond dat de eenheidsmaat, die
er op voorkomt, de el is van de bouwmeesters der pyramiden
van Egypte.

Het dioriet van Sinaï was niet het eenige materiaal dat in
Babylonië werd ingevoerd voor de gebouwen van Gudea. Balken
van cederhout en van den busboom ^]) werden aangevoerd van den
berg Amanus, boven aan de golf van Antiochië; steenblokken wer-
den over den Euphraat verscheept van Barsip bij Karchemis;
stofgoud kwam van Melukhkha, de zouf\'-woestijn in het oosten
van Egypte, in het Oude Testament Havila genoemd²); koper
werd gebracht uit het noorden van Arabië; kalksteen van den Li-
banon (de bergen van Tidanum"), en een andere steensoort van

1) Busboom komt tweemaal voor in onze Stat. Vert. (Jes. XLI: 10;
LX: 13). Het is waarsohijnlijk een palmsoort. Vert.

2) Gen. 11:11 o. a. wordt gesproken van »het land van Havila...
waar het goud is." Vert.

Subsalla, in de bergen van het land der Amorieten. Voordat
balken en steenen aldus uit het verre Westen konden worden
aangevoerd, moet er al lang een geregeld handelsverkeer bestaan
hebben tussehen Babylonië en de landen aan de Middellandsche
Zee, moeten er goede en talrijke wegen door West-Azië ge-
weest zijn, en moet babylonische invloed wijd en zijd zich
hebben doen gelden. De veroveringen van Sargon en Naram-Sin
hebben vruchten gedragen voor den handel der volgende tijden.

Wederom valt het gordijn, en Kanaiin wordt voor een tijd
aan ons oog onttrokken. Babylonië is een vereenigd koninkrijk
geworden, met Babyion tot hoofdstad en middelpunt. Kham-
murabi (23562301 v. Chr.) is er in geslaagd, de suzereini-
teit van Elam af te schudden, door zijn mededinger Eri-Aku,
koning van Larsa, met zijne elamietische bondgenooten te ver-
slaan, en zichzelf tot alleenheerscher van Babylonië te maken.
Zijn geslacht schijnt gedeeltelijk, zoo niet geheel, van Zuid-
arabische afkomst geweest te zijn. Hunne namen zijn eerder
arabisch dan babylonisch, en den babylonischen schrijvers viel
het moeilijk ze nauwkeurig over te schrijven. Maar eenmaal
in het bezit van den babylonischen troon, zijn ze geheel en
al Babyloniërs geworden, en onder Khammurabi is de letter-
kundige roem van het hof van Sargon van Akkad weder
herleefd.

Ammi-satana, de achterkleinzoon van Khammurabi, noemt
zichzelf koning van het land der Amorieten". Babylonië maakte
derhalve nog aanspraak op het oppergezag in Palestina. Zelfs
de naam des konings is een aanduiding van zijne betrekkingen
met het westen. Geen der bestanddeelen waaruit hij is samen-
gesteld behoorde tot de babylonische taal. Het eerste gedeelte
ervan, Ammi, werd door de babylonische taalkundigen ver-
klaard als beteekenend een geslacht", maar het is waarschijn-
lijker dat het de naam van een god is. Wij treffen hem aan
in de eigennamen, beide van Zuid- en van Noordwestelijk
Arabië. De oude Minaeïsche inscripties van Zuid-Arabië bevat-
ten namen zooals Ammi-Karib, Ammi-Zadiga, en Ammi-Zadaq.
De laatste van deze is dezelfde als die van Ammi-Zaduq, den

zoon en opvolger van Ammi-satana. De Egyptenaar Sinuhit,
die ten tijde der twaalfde dynastie het hof van Pharao ont-
vlnchtte, evenals Mozes, om zijn leven te redden, en die naar
de Kadmonieten ging ten oosten van de Jordaan, vond bescher-
ming bij hen door bemiddeling van hun opperhoofd Arnrnn-
anshi. De Ammonieten zelve waren de zonen van Ammi",
en in talrijke hebreeuwsche namen vinden wij dien van den
god. Ammi-el, Ammi-nadab, en Ammi-saddai worden in het
Oude Testament vermeld. De assyrisehe inscripties maken ge-
wag van Ammi-nadab, den koning van Ammon, en het is
mogelijk, dat zelfs de naam van Balaam, den arameesohen
ziener, samengesteld is met dien van den god. In ieder geval
lag de stad Pethor, waar hij vandaan kwam, aan de rivier (de
Euphraat) van het land der kinderen van Ammo"; want zöö
moeten de hebreeuwsche woorden letterlijk vertaald worden \').
Ammi-satana was niet de eerste van zijn geslacht, wiens
gezag in Palestina erkend werd. De inscriptie, waarin hij het
feit vermeldt, is slechts een bevestiging van hetgeen wij al
lang wisten uit het boek Genesis. Daar lezen wij, hoe Kedor-
Laomer, de koning van Elam, met de drie van hem afhanke-
lijke vorsten, Arioch van Ellasar, Amrafel van Sinear, en Tideal
der Goiim (der volken), een inval deed in Kanaiin, en hoe de
koningen van het dal Siddim, dat vol lijmputten" was, hem
schatplichtig waren. Dertien jaren bleven zij onderdanig, maar
toen kwamen zij in opstand. Daarop trok het babylonische leger
wederom naar het westen. Basan en de oostelijke oever der
Jordaan werden onderworpen, de Horieten in het gebergte Seïr
werden verslagen, en toen trokken de aanvallers terug door
Kades-Barnea, onderweg de Amalekieten en de Amorieten ten
onder brengend. Daarop volgde de strijd in het dal Siddim,
die eindigde met de nederlaag der Kanaanieten, den dood der
koningen van Sodom en Gomorra, en het buitmaken van

1) Num. XXII: 5, waarvan bepaaldelijk bedoeld zijn do woorden:
«Pethor, hetwelk aan de rivier is, in het land der kinderen zijns
volks." Vert.

al de have en al hunne spijze." Onder de gevangenen was
Lot, de neef van Abram; en om hem te bevrijden, wapende
de aartsvader zijn onderhoorigen, en vervolgde de overwin-
naars. Nabij Damascus achterhaalde hij hen, en hen des nachts
overvallende, heroverde hij den buit van Sodom en tevens zijns
broeders zoon met zijne have.

Arioch is de Eri-Aku der teksten in spijkerschrift In de
oude taal van Chaldaea beteekende de naam dienaar van den
Maangod." De koning is ons welbekend door inscripties uit
denzelfden tijd. Behalve de baksteenen met opschriften, af-
komstig van den door Arioch vergrooten tempel van den Maan-
god in de stad Ur, bestaan er talrijke contract-tafeltjes, die
dagteekenen uit den tijd zijner regeering. Hij verhaalt ons,
dat hij de zoon was van een Elamiet, Kudur-Mabug, zoon van
Simti-Silkhak, en vorst (of vader") van Yamut-bal, aan de
grenzen van Elam en Babylonië. Maar dat is nog niet alles.
Hij geeft Kudur-Mabug ook den titel van vader van het
Amorietenland". Wat met dezen titel eigenlijk bedoeld wordt,
is moeilijk te zeggen; één ding echter is zeker, te weten dat
Kudur-Mabug op een of andere wijze macht en gezag moet
gehad hebben in het verre westen.

Ook zijn naam is merkwaardig. Namen, samengesteld met-
Kudur, een dienaar", waren in de elamietische taal iets zeer
gewoons, en wel zóó dat dan het tweede gedeelte van den
naam die van een godheid was, aan wier dienst de drager
van den naam zich gewijd had. Zoo hebben wij Kudur-Laga-
mar, de dienaar van den god Lagamar", Kudur-Nakhkhunte,
de dienaar van Nakhkhunte." Mabug echter was geen ela-
mietische, maar een mesopotamische god, naar wien de stad
Mabug bij Karchemis, door de Grieken Bambykê geheeten, en
door de Arabieren gehouden voor dezelfde plaats als hun
Membij, een bron", genoemd was.

De hoofdstad van Arioch of Eri-Aku was Larsa, de stad
van den Zonnegod, nu Seukereh geheeten. Met de hulp van
zijne elamietische verwanten, breidde hij vandaar zijne macht
uit over het grootste deel van Zuid-Babylonië. De oude stad

Ur, eens de zetel van de regeerende dynastie van chaldeeuwsche
koningen, maakte een deel uit van zijn gebied. Ni pur, thans
Niffer, viel hem in handen, evenals de zeehaven Eridu aan
de kust der Perzische Golf; en op een zijner inscripties ver-
meldt hij zijne verovering van de oude stad Erech" als een
roemrijk feit. Ter herinnering aan den dag harer inname
bouwde hij uit dankbaarheid een tempel voor zijnen god Ingi-
risa, voor de bewaring van zijn leven."

Maar zijn god beschermde hem niet voortdurend. Er kwam
een tijd dat Khammurabi, koning van Babel, in opstand kwam
tegen de elamietische overheersching, en de legers der Ela-
mieten uit zijn land verdreef. Eri-Aku werd aangevallen en
verslagen, en zijne steden vielen den overwinnaar in handen.
Khammurabi werd alleenheerscher over Babylonië, dat van toen
af onder één scepter vereenigd bleef.

Moeten wij in den Amrafel van Genesis den Khammurabi
der spijkerschrift-inscripties zien? Het verschil van namen
schijnt het onmogelijk te maken. Bovendien wordt ons ver-
haald, dat Amrafel koning van Sinear was, en het is niet
zeker dat het Sinear van het veertiende hoofdstuk van Genesis
dat deel van Babylonië was, hetwelk Babel tot hoofdstad had.
Zöö was werkelijk de indeeling van het noordelijk deel des
lands, en indien wij het bijbelsche Sinear moeten houden voor
het Sumer der gedenkteekenen, zooals sommige Assyriologen
aannemen, dan zou Sinear de zuidelijke helft geweest zijn. In
de latere tijden der Hebreeuwsche geschiedenis moge met Si-
near de geheele vlakte van Chaldaea bedoeld zijn, met de stad
Babel erbij ; maar dat zal wel een uitbreiding der beteekenis
van die benaming geweest zijn, op dezelfde wijze als wij daar-
van een voorbeeld zagen in den naam Kanaan.

Tenzij Sumer en Sinear dezelfde woorden zijn, is er buiten
het Oude Testament slechts één Sinear bekend in de oude
aardrijkskunde. Dat was in Mesopotamië. De grieksche geogra-
fen noemden het Singara (thans Sinjar^l, een oase in het midden
der woestijn, en gevormd door eene afgezonderde bergstreek
met een overvloed van bronnen. In de annalen van den Egyp-



		128

		Het babylonische leger was nabij Damascus verslagen, en onmiddellijk daarna vernemen wij, dat Eli-ezer de Damas- cener" Abraham\'s huisbezorger was (Gen. XV : 2). Wij kunnen niet zeggen, of er tusschen die twee feiten eenig verband is; maar het kan zijn, dat Eli-ezer zich verbonden had aan den hebreeuwsehen overwinnaar, toen deze wederkeerde van het slaan van Kedor-Laomer." De naam Eli-ezer, mijn God is een hulp", is een eigenaardigheid van Damascus. Meermalen hebben wij, in plaats van El, God", Hadad, de opperste god- heid van Syrië; maar op dezelfde wijze als onder de Isra- elieten Eli-akim en Jeho-iakim gelijke waarde hebben, was dat onder de Arameërs van Syrië met Eli-ezer en Hadad-ezer het geval. Hadad-ezer was, om daaraan even te herinneren, de koning van Zoba, die door David verslagen werd ^l). Sarai, Abraham\'s huisvrouw, was nog kinderloos; maar de aartsvader had eeh zoon bij zijne egyptische dienstmaagd, den voorvader der ismaëlietische stammen, die zich verbreid hebben van de grens van Egypte af tot Mekka in Midden-Arabië. Toen Ismaël dertien jaar was, werd tusschen God en Abraham het- verbond opgericht, dat bezegeld werd met de instelling der besnijdenis. Van de vroegste tijden van Egypte\'s geschie- denis af had de besnijdenis daar bestaan; voortaan werden ook allen, die Abraham als hun voorvader eerdon, erdoor onder- scheiden. Met de besnijdenis ontving Abraham den naam, waar- onder hij voortaan zou bekend zijn; hij was niet langer Abram, de Hebreër uit Babylonië, maar werd Abraham, de vader van Ismaël en Israël. De nieuwe instelling en de nieuwe naam waren gelijkelijk het zegel en teeken van het verbond, dat was opgericht tusschen den aartsvader en zijn God, waarbij God beloofde, dat Hij hem gansch zeer vruchtbaar maken", en dat Hij het land Kanaiin aan hem en zijn zaad tot eeuwige bezitting geven" zou, terwijl Abraham en zijn nakomeling- schap Gods verbond voor altoos zouden moeten houden.

		1) Zie 2 Sam. VIII: 3, verv.
		Vert.



		INHOUD.

		Voorrede.............. blz. IX Voorrede tan den schrijver....... XIII Hoofdstuk I. De gesteldheid van het land . . 1 II. De bevolking van het land . . 18 III. De Babyloniërs in Kanaan en de verovering door Egypte . . . . 34 Hoofdstuk IV. De aartsvaders....... 120 V. Egyptische reizigers in Kanaan . 151 VI. Kanaanietische beschaving engods- dienst.......... 181



		VOORREDE.

		In een opstel, dat onder den titel: Professor Sayce over het Oude Testament" eene plaats vond in de Stemmen voor Waarheid en Vrede" dezes jaars (blz. 163175), drukte ik de hoop en de verwachting uit, dat de uitgave van eene neder- landsche vertaling van het boek, waarin ik aanleiding vond tot dat schrijven, niet lang op zich zou laten icachten. Lan- ger dan ik gewenscht en gehoopt had, is dat echter nog het geval geworden; maar de ingenomenheid waarmede ik, zooals ik er bijvoegde,] de bezorging van die uitgave had op mij genomen, is er niet door verminderd. Integendeel; met klim- mende belangstelling heb ik uitvoering gegeven aan mijn opgevat voornemen om, hierin ter zijde gestaan door de be- kwame hand van mijn zoon, thans predikant te Harlingen, Saycé\'s Patriarchal Palestine" te Meeden in een, naar ik hoop, betamelijk nederlandsch gewaad. Hierdoor hoop ik mede er iets toe bij te dragen, dat ook in ons vaderland meerdere bekendheid gegeven worde aan de merkwaardige getuigenissen, die, eeuwenlang bedolven in het stof der aarde, thans is het niet providentieel? in deze kritieke tijden der kritiek op verrassende wijze worden aan het licht en naar voren ge-



		XIV

		boek over The Higher Criticism and the verdict of the Monu- ments" ) moeten ter hand nemen. Daar heb ik louter als oud- heidkundige geschreven, en dus niet als godgeleerde die be- hoort tot de een of andere school. Daarom moeten de lezers van dat boek daarin enkel en alleen zien het onherleidbaar minimum van vertrouwen in de historische geloofwaardigheid van het Oude Testament, waarmede het oudheidkundig onder- zoek, dat betrekking heeft op de landen van het Oosten die hier in aanmerking komen, zich bij mogelijkheid kan tevreden stellen. Maar het is duidelijk, dat dit onherleidbaar minimum veel minder is dan hetgeen een onbevooroordeeld historicus zal toelaten. De archaeologische feiten pleiten veel meer voor de traditioneele, dan voor de zoogenaamd kritische" be- schouwing betreffende den ouderdom en het gezag van den Pentateuch, en zijn van dien aard, dat zij eene bijdrage leve- ren tot het goed recht der bewering, dat wij in dien Penta- teuch niet alleen een historisch monument bezitten, welks berichten betrouwbaar zijn, maar ook zulk een monument, hetwelk in substantie een werk is van den grooten hebreeuw- schen wetgever zelf. Voor hen, die hechten aan hunne christelijke belijdenis, is er behalve de archaeologische, nog eene andere zijde aan het vraagstuk. De moderne kritische" beschouwingen over den Pentateuch zijn in heftige tegenspraak met de leer en het geloof der Joodsche Kerk ten tijde van onzen Heer, en die leer en dat geloof, eveneens door Christus en zijne apostelen aangenomen, zijn een erfdeel geworden van de Christelijke Kerk. Die leer en dat geloof ontmoeten wij gedurig in de belijdenisschriften der Kerk; en indien wij er toe komen, ze te verwerpen of te herzien, dan moeten wij tevens het histo- risch Christendom verwerpen en herzien. Ik kan niet inzien, hoe wij ons christenen kunnen noemen in den zin, die sedert 1800 jaren aan dezen naam gehecht is, en tegelijk de geloofs- 1) Van dit boek verscheen in \'t laatst van 1893 de eerste, en in 1894 reeds de vierde uitgave. Vert.



		XVT

		al beschadigd; maar wat er van over is wijst op Khammu- rabi\'s veldtochten tegen Elam en Rabbatu misschien een stad van Palestina op zijn onderwerping van Babel, en op zijn voorspoedig gevoerden strijd tegen Eri-Aku of Arioch van Larsa, Tudghulla of Tidal, den zoon van Gerza. .., en Kudnr-Lagamar of Kedor-Laomer zelf. De hebreeuwsche tekst van Genesis (XIV) is dus geverifieerd zelfs tot de spelling der eigennamen toe. De andere ontdekking van Mr. Pinches is nog belangrijker. De naam Abramu of Abram is reeds ge- vonden in babylonische contracten uit den tijd van Khammu- rabi; thans heeft Mr. Pinches daarin de specifiek hebreeuwsche namen Ya\'qub-ilu of Jacob-el en Yasup-ilu of Joseph-el ge- vonden. Het is van belang, er aan te herinneren, dat de namen Jacob-el en Joseph-el reeds ontdekt waren onder de plaatsen in Palestina, die door den egyptischen vorst Thothmes III veroverd zijn, waaruit het besluit getrokken is, dat de volle namen der hebreeuwsche patriarchen moeten geweest zijn Jacob-el en Joseph-el. Jacob en Joseph zijn afkortingen, op dezelfde wijze als Jephtha voorkomt nevens Jiphtha-el (Jos. XIX : 14), Je- schurun nevens Israël, of het egyptische Yurahma nevens het bijbelsche Jerahme-el^]). Zooals later in dit boek (blz. 142, 143) vermeld is, heeft eene kortelings door prof. Flinders Petrie gedane ontdekking het bewijs geleverd, dat de naam Jacob-el voorkwam niet alleen in Babylonië, maar ook in het Westen. Er bestaan kevervormige amuletten, die hij toekent aan de periode toen Egypte bestuurd werd door overweldigers uit Azië, en waarop de naam geschreven staat van een Pharao- Ya\'aqub-hal of Jacob-el. Behalve de namen van Jacob-el en Joseph-el heeft Mr. Pinches nog andere kennelijk hebreeuwsche namen ontmoet, zooals Abdiël, in acten, opgesteld in den tijd der dynastie, waartoe Khammurabi behoorde. Daar waren dus Hebreërs, althans was er eene Hebreeuwsch sprekende bevolking in Baby- 1) In bovengenoemd werk: «the higher criticism" etc. ia uitvoeriger over dit alles gehandeld (blz. 338, verv.) Vert.



		XVII

		lonië woonachtig tijdens de periode, waarin, volgens het Oude Testament, Abraham geleefd heeft. Doch dit is nog niet alles. Zooals ik vijf jaren geleden heb aangetoond, is de naam van Khammurabi zelf, evenals dat het geval is met de namen van de andere leden der dynastie waartoe hij behoorde, niet Baby- Ionisch, maar Zuid-Arabisch. De woorden, waaruit die namen zijn samengesteld, en de namen der godheden die zij bevatten, behooren niet tot de assyrische en babylonische taal, en er bestaat een tafeltje in spijkerschrift, waarop zij voorkomen met hun assyrische vertaling. De dynastie moet nauwe betrek- kingen gehad hebben met Zuid-Arabië. Dit is echter niet het belangrijkste deel der zaak. De namen zijn niet alleen Zuid- Arabisch, maar ook evengoed Hebreeuwsch. Die van Kham- murabi bijvoorbeeld bevat den naam van den god \'Am, die \'Ammi geschreven wordt in den naam van zijn nakomeling Ammirzaduqa; en \'Am of \'Ammi kenmerkt niet alleen Zuid- Arabië, maar evenzeer de Hebreeuwsch sprekende landen. Wij behoeven slechts namen als Ammi-nadab of Ben-Ammi te noe- men, om dat toe te lichten, üok zaduqa of zadoq is zoowel Hebreeuwsch als Zuid-Arabisch; maar in de assyrische taal van Babylonië was dit woord niet bekend. Derhalve toen Abraham geboren was in Ur in Chaldea, regeerde daar een dynastie, die niet van babylonischen oor- sprong was, maar die behoorde tot een ras, dat tegelijk he- breeuwsch en zuid-arabisch was. De contract-tafeltjes bewijzen, dat juist eene dergelijke bevolking onder hen in het land woonde. Zouden de opgaven, die wij aantreffen in het 16^d(:Hoofdstuk van Genesis, op merkwaardiger wijze kunnen be- vestigd worden? Daar toch lezen wij, dat aan Heber twee zonen geboren werden: de naam des eenen was Peleg", van wien de Hebreërs afstammen, terwijl de naam des anderen was Joktan, een der voorvaderen van de stammen van Zuid- Arabie. De overeenstemming tusschen het bijbelsch verhaal en de jongste ontdekking der archaeologische wetenschap is dus volkomen, en maakt het onmogelijk te gelooven, dat het bijbelsch verhaal in Palestina zou zijn samengesteld in den



		xvin laten tijd, dien onze moderne critici daaraan willen toekennen. Elke herinnering aan de feiten, die erin belichaamd zijn, ware dan al lang vergaan. Juist terwijl ik schrijf annonceert prof. Hommel nieuwe ontdekkingen, die betrekking hebben op de aloude geschiede- nis van Genesis. Spijkerschrift-tafeltjes zijn opgegraven, waar- uit blijkt, dat eeuwen vöör den leeftijd van Abraham een koning van Ur, genaamd Ine-Sin, niet alleen Elam verwoest, maar ook Simurra, het Zemar van Gen. X : 18, in het land van Phoenicië, veroverd had. Eene dochter van dien koning of van een zijner naaste opvolgers was hoogepriesteres èn van Elam èn van Markhas of Mer\'ash in Noord-Syrië, terwijl Kimas of Noord-Arabië door de babylonische legers over- stroomd werd. Zoo vermenigvuldigen zich de bewijzen van de nauwe betrekkingen, die er bestonden tusschen Babylonië en Westelijk-Azië al lang vöör den tijd der aartsvaders, en wij behoeven er dus niet langer iets vreemds in te vinden, dat Abraham met zijn verhuizen naar Kanaan zoo weinig moei- lijkheden ondervond, of dat hij daar dezelfde maatschappelijke toestanden en beschaving aantrof als die hij in Ur had achter- gelaten. De taal en het schrift van Babylonië moeten bijna evengoed aan den welopgevoeden Kanaaniet als aan hem zijn bekend geweest, en de herinneringen aan den patriarcha- len tijd zullen in de boekerijen van Kanaan zijn bewaard ge- bleven na den tijd der verovering van dit land door de Isra- ëlieten. Een enkel woord nog ter verklaring van de herhalingen, die men in de volgende bladzijden hier en daar zal aantreffen. Zij zijn noodig geworden door den vorm waarin ik dit boek heb moeten samenstellen. Eene doorloopende geschiedenis van Palestina het land der Aartsvaders" kan vooralsnog niet geschreven worden, en het is de vraag of dat ooit het geval zal zijn; dientenvolge heb ik dit onderwerp in eenige afzon- derlijke Hoofdstukken moeten behandelen, en, om niet te kort te doen aan de duidelijkheid, soms in herhaling moeten ver- vallen.



		XIX

		Ten slotte moet worden opgemerkt, dat de naam van het volk, dat met de Philistijnen verbonden was in hun oorlogen tegen Egypte en in de overmeestering van Palestina, veran- derd is van Zakkur in Zakkal. Dit is geschied tengevolge van eene scherpzinnige opmerking van prof. Hommel. Hij heeft namelijk aangetoond, dat dit volk in een babylonischen tekst uit de kassietische periode vermeld wordt onder den naam Zaqqalu, zooals de hieroglyphe, welke dit woord bevat, moet gelezen worden. (Zie de Proceedings of the Society of Bibli- cal Archaeology" van Mei 1895).





		/ ■

		HOOFDSTUK I. De gesteldheid van het land.

		Palestina het land der Aartsvaders! Daar zijn er die ons willen wijsmaken, dat reeds deze benaming verkeerd is. Hebben niet de duitsche critici en hunne engelsche leerlingen ons ver- zekerd, dat er geen aartsvaders bestaan hebben en dat er dus ook geen tijdperk der aartsvaders geweest is? En toch, wat ook de critici mogen zeggen, er is werkelijk een tijdperk der aartsvaders geweest. Terwijl de kritiek door haren arbeid het vertrouwen in de geloofwaardigheid der schriftelijke gedenk- stukken van den Pentateuch niet weinig ondermijnd heeft, is de archseologie eveneens aan het werk geweest om, geholpen door de spade der werklieden, die den grond voor haar om- woelden, en door het geduld der geleerden, die er in slaagden het gevondene te ontcijferen, de bouwstoffen te verzamelen tot herstelling van het geschokt vertrouwen. En de oude gedenk- teekenen zijn toch steviger bewijsgrond dan de hedendaagsche gissingen en vooronderstellingen, waarop men zijne theoriën bouwt. De leemen tafeltjes en de steenen met inscripties zijn betere getuigen voor de waarheid, dan taalgeleerdheid of kritisch scepticisme. De criticus moge beproefd hebben aan te toonen dat Mozes en zijne tijdgenooten niet lezen of schrijven konden, toch weten we nu, dank zij de archeeologische ontdekkingen, dat er een wonder zou moeten gebeurd zijn indien de kritiek 1



		17

		gegeneraliseerd, zoodanig dat ze geschikt werden om algemeen eigendom te worden. Phoenicische kunst is alles behalve oor- spronkelijk; hare grondbestanddeelen zijn deels aan Babylonië, deels aan Egypte ontleend; maar de verbinding dier bestand- deelen was het werk der Phoeniciërs, en juist die verbinding werd het erfdeel der beschaafde wereld. De godsdienst van Israël kwam uit de wildernis, van de hoogten van Sinaï, en het palmenrijke Kades, maar het was in Palestina dat hij een vasten vorm aannam en zich ontwikkelde, totdat in de vol- heid des tijds de Messias geboren werd. Uit Kanaan zijn de profeten en het Evangelie gekomen, maar de Wet die daar- aan voorafging, was van elders gebracht.

		\'2



		II

		tischen veroveraar Thothmes III wordt er reeds melding van gemaakt. In zijn drieëndertigste jaar (1470 v. Chr.) zond de koning van Sangar hem schatting, bestaande in lazuursteen van Babel\'\', en verschillende daaruit vervaardigde voorwer- pen. Van Sangar werden ook paarden uitgevoerd naar Egypte, en in een der brieven van Tel el-Amarna schrijft de koning van Alasiya in Noord-Syrië aan den Pharao: Stel mij niet gelijk met den koning der Hethieten en den koning van San- khar; wat voor geschenken zij mij ook mogen gezonden heb- ben, ik zal u het dubbele weder geven." In het hieroglyphen- en spijkerschrift zijn Sangar met Sankhar gelijk aan het he- breeuwsche Sinear. Hoe de naam Sinear van Mesopotamië naar Babylonië werd overgebracht, is een raadsel. Het mesopotamische Sinear ligt nergens bij de baby Ionische grens. Het Ugt in een rechte lijn westelijk van Mosul en het oude Nineve, en niet ver van de oevers van den Khabur. Kan het misschien tengevolge van verwarring van Sumer met Sangar zijn, dat het met Babylonië wordt verbonden? Hoe dat ook te verklaren zij, het is duidelijk dat de ligging van het koninkrijk van Amrafel in geen geval zoo gemakke- lijk bepaald kan worden als men tot nu toe gemeend heeft. Het kan zijn Sumer of Zuid-Babylonië; het kan ook zijn Noord - Babylonië, met zijn hoofdstad Babel; maar ook kan het zijn de mesopotamische oase Sinjar. Indien wij den naam van Amrafel niet vinden in de spijkerschriftteksten, is het onmoge- lijk zekerheid te verkrijgen. Er is evenwel één feit, hetwelk schijnt aan te duiden, dat inder- daad Sumer of Noord-Babylonië bedoeld is. Het verhaal van Kedor-Laomer\'s veldtocht begint met de woorden, dat hij ge- schiedde in de dagen van Amrafel, den koning van Sinear". Kedor-Laomer was de leider der expeditie; hij was bovendien de suzerein zijner bondgenooten; en in weerwil daarvan wordt als tijdstip van den veldtocht aangegeven, niet de tijd van zijne regeering, maar van een der van hem afhankelijke koningen. Er bestaat weinig reden om er aan te twijfelen, dat het ver-



		f ï-L^os*



		J.HGÜNNIN&J.H

		ü£RIT£5üSP£^R

		wr^XëobCËï^T



		45

		haal ontleend is aan de babylonische jaarboeken; en zoo zou dan uit de tijdsopgave volgen, dat Amrafel een babylonisehe vorst was, misschien de bestuurder der stad, die, van de dagen van Khammurabi af, de hoofdstad des lands is geweest. In dat geval zouden wij een sleutel hebben ter verklaring van den verschillenden vorm van \'s konings naam in het hebreeuwsch en in het babylonisch. Lagamar of Lagamer, in het hebreeuwsch Laomer geschreven, was een der voornaamste godheden van Elam, en de Babylo- niers hielden hem voor een zoon van hun eigen riviergod Ea. T)e elamietische koning Kedor-Laomer, of Kudur-Lagamar, zooals zijn naam wordt geschreven in zijn eigen taal, moet verwant zijn geweest aan den elamietischen vorst Kudur-Mabug, wiens zoon Arioch een afhankelijke bondgenoot was van den elamieti- schen monarch. Misschien waren zij broeders, van wie de jongste als zijn aandeel in de heerschappij den titel van vader" niet koning" van Yamutbal en het land der Amorieten ontving. In ieder geval is het een zoon van Kudur-Mabug, en niet van den elamietischen vorst die een vorstendom in Baby- lonië krijgt. In het boek Genesis wordt Arioch koning van Ellasar" genoemd. Maar Ellasar is duidelijk het Larsa der inscripties in spijkerschrift, misschien met het woord al, stad", er voor- gevoegd. Larsa, het tegenwoordige Senkereh, lag in Zuid-Ba- bylonië, aan den oostelijken oever van den Euphraat, niet ver van Erech, en in het noorden van Ur. Zijn koning was rech- tens heer van Sumer, maar hij maakte er aanspraak op, ook heer van het noorden te zijn. In zijn opschriften neemt Eri- Aku den titel aan van koning van Sumer en Akkad", d. i. van beide deelen van Babylonië, en het is mogelijk, dat er een tijd geweest is waarin zijn mededinger, de koning van Babel, zijne opperheerschappij erkende. Wie Tideal, de koning der Goiim (der volken)" mag geweest zijn, kunnen wij niet zeggen. De heer Henry Eawlinson heeft voorgesteld, in Goiim een vervorming van Gutium te zien, de naam onder welken Kurdistan bekend was in \'t oude Baby-



		40

		lonië. Mr. Pinches heeft onlangs een tafeltje in spijkerschrift ontdekt, waarop melding wordt gemaakt, niet alleen van Eri- Aku en Kudur-Lagamar, maar ook van Tudkhul; en Tudkhul zou een nauwkeurige overzetting in het Babylonisch zijn van het hebreeuwsche Tideal. Maar het tafeltje is geschonden, en het is nog niet zeker of het betrekking heeft op het verhaal van Genesis. Voor het oogenblik moeten wij derhalve Tideal onverklaard laten. De naam van een der kanaanietische koningen, die verslagen werden door het baby Ionische leger, heeft zijn bevestiging gevonden in een inscriptie in spijkerschrift. Dat is de naam van Sinab, koning van Adama." Wij hooren door Tiglath- Pileser III van Sanibu, koning van Ammon; en Sanibu en Sinab is dezelfde persoon. De oude naam van den koning van Adama was aldus vereeuwigd aan de oostzijde der Jordaan. Het is mogelijk, dat de lijmputten" van Siddim begeerd werden door de babylonische koningen. Asphalt werd ook wel in Babylonië zelf gevonden bij Hit; maar indien Amiaud gelijk heeft, dan was een der dingen die van buitenslands voor Grudea van Lagas werden ingevoerd, juist asphalt. Het kwam van Madga, dat beschreven wordt als liggende in de bergen van de rivier Grur(?)ruda\'\'. Maar nergens anders in de spijkerschrift- literatuur wordt die plaats vermeld. Toen Abram terugkeerde met de gevangenen en den buit van Sodom, toog de nieuwe koning uit, hem tegemoet tot het dal Schave, dat is het dal des konings." Dat was in de onmid- dellijke nabijheid van Jeruzalem, zooals wij kunnen opmaken uit do geschiedenis van Absalom (2 Sam. XVIII: 18). In over- eenstemming daarmede lezen wij verder, dat terzelfder tijd Melchizedek, koning van Salem", en priester des allerhoog- sten Grods", voortbracht brood en wijn", en den hebreeuwschen overwinnaar zegende, die daarop hem tienden gaf en al den buit. Niet voordat de tafeltjes in spijkerschrift van Tel el-Amarna ontdekt en ontcijferd zijn geworden, is de geschiedenis van Melchizedek opgehelderd en verklaard. Tot hiertoe scheen zij



		47

		alleen te staan. De critici hadden de geloofwaardigheid er van betwist, en hadden geloochend dat zelfs de naam van Jerusa- lem of Salem bekend was vóör Davids tijd. Maar de gedenk- teekenen zijn ons te hulp gekomen, en hebben doen zien, dat de critiek, en niet de bijbelsche schrijver gedwaald heeft. Verscheidene van de belangrijkste brieven van Tel el-Amarna werden geschreven aan den Pharao Amenophis IV, Khu-n-Aten, door Ebed-Tob den koning van Jeruzalem. Niet alleen is daar de naam TJru-salim of Jeruzalem de eenige die gebruikt wordt, maar de stad zelve is reeds een der belangrijkste vestingen van Kanaan. Zij was de hoofdstad van een groote landstreek, die zuidwaarts zich uitstrekte tot aan Keilah en den Karmel van Juda. Zij beheerschte den toegang tot het dal Siddim; en in een zijner brieven spreekt Ebed-Tob ervan, dat hij de groote wegen heeft hersteld, niet alleen in de bergen, maar ook in den Kikar of vlakte" der Jordaan (Gen. XIII: 10). Naar het bezit van Jeruzalem waren de vijanden van Ebed- Tob, die hij eveneens de vijanden van den egyptischen koning noemt, zeer begeerig. Nu verklaart Ebed-Tob keer op keer, dat hij geen egyptisch stadhouder, maar een schatplichtig bondgenoot en vasal van den Pharao is; en dat hij zijn koninklijke macht niet erfelijk van zijnen vader of van zijne moeder had ontvangen, maar door den arm (of het orakel) van den Machtigen Koning." Daar de Machtige Koning" door Ebed-Tob onderscheiden wordt van den grooteu Koning" van Egypte, moeten wij in hem den God zien, dien Ebed-Tob diende, de allerhoogste God" van Melchizedek, en de prototype van den Sterken God" van Jesaia (Jes. IX : 5.) Het is dezelfde machtige Koning, zoo verzekert Ebed-Tob den Pharao in een anderen brief, die de zeemacht van Babylonië en Aram-Naharaim zal verslaan. Hier dus, in de vijftiende eeuw vóör onze jaartelling, hebben wij een Koning van Jeruzalem, die zijn koninklijke waardig- heid verschuldigd is aan zijnen God. Hij is inderdaad priester zoowel als koning. Zijn troon verkreeg hij niet als erfgoed; wat zijn koninklijk ambt betreft, is hij, evenals Melchizedek,



		48

		zonder vader en zonder moeder. Tusschen Ebed-Tob en Mel- chizedek bestaat meer dan overeenkomst alleen; er is een tref- fende en verrassende gelijkenis. In de beschrijving, door Ebed- Tob van hem gegeven, hebben wij de verklaring van \'t geen ons zoo lang raadselachtig was in den persoon van Melchizedek. De oorsprong van den naam Jeruzalem is nu eveneens op- gehelderd. Het was geen uitvinding van Davids tijd; integen- deel, hij klimt op tot het tijdperk, toen er verkeer was tusschen Babylonië en Kanaan. Op de spijkerschrift-inscripties wordt hij geschreven Uru-Salim, de stad van Salim\'\', den God des vredes. Een der tafeltjes van de bibliotheek van Mneve heeft ons lang geleden er over ingelicht, dat in een der aan de Babyloniërs bekende talen Urn hetzelfde beteekende als het babylonische alu, een stad"; en wij weten nu, dat deze taal die van Kanaan was. Het zou zelfs den schijn kunnen hebben, dat het woord oorspronkelijk van Babylonië zelve was ovcr- gebracht, in de dagen toen babylonische schrijfkunst en be- schaving pas waren doorgedrongen tot het westen. In de sumerisehe of vóór-semietische taal van Chaldaea beteekende eri stad", en eri werd naar de uitspraak der Semieten urn. Zoo kwam het, dat Uru of Ur, de geboorteplaats van Abraham, zijn naam ontving in een tijd toen het de heerschende stad van Babylonië was; en ofschoon de semietische Babyloniërs zelven nooit het woord gebruikten in het dagelijksch leven, vond het zijn weg naar Kanaan. Het ontstaan van de stad" in het westen maakte een deel uit van die babylonische beschaving, welke werd overgebracht naar de kust der Middellandsche Zee, en zoo was het woord, waardoor de stad" werd aangeduid, ontleend aan de oude taal van Chaldaea, op dezelfde wijze als het woord voor paleis", h ê k a 1, het sumerisehe <"-</al, of Groot Huis" was. Het is opmerkenswaardig, dat ook de naam Haran, de rust- plaats van Abraham op zijn weg van Ur naar Palestina, het huis als het ware halverwege tusschen Oosten en Westen, is afgeleid van een sumerisch woord, dat de heirweg" betee- kent. Haran en U r waren twee der geschenken, die van



		49

		hen, die de oorspronkelijke taal van Chaldea spraken, hun weg vonden naar Kanaan. Wij kunnen nu begrijpen waarom Melchizedek koning van Salem" genaamd werd. Zijn hoofdstad kon beschreven worden óf als Jeru-salem óf als de stad Salem. En dat zij dikwijls alleen als Salem werd aangeduid, wordt bewezen door de egyptische monumenten. Een der steden van Zuid-Palestina, welker verovering door Eamses II wordt voorgesteld op de muren van het Ramesseum te Thebe, is Shalam of Salem, en het gebied van Salem" wordt vermeld als gelegen tusschen het land van Hadasa" (Jos. XV: 37) en het gebied der Doode Zee" en der Jordaan", op de lijst der plaatsen, die Ramses III te Medinet Habu zelf beschrijft als door hem ver- overd in hetzelfde gedeelte der wereld. . Het is mogelijk dat Jesaia zinspeelt op den ouden naam van Jeruzalem, als hij den Messias den titel geeft van Vrede- vorst". Maar in ieder geval geeft het feit dat Salim, de god des vredes, de beschermgod van Jeruzalem was, een bijzondere beteekenis aan Melchizedek\'s handelwijze met Abram. De aarts- vader was in vrede teruggekeerd van een tocht waarop hij de aanvallers van Kanaan verslagen had; hij had den vrede hersteld in het land van den priester-koning, en diens vijanden verdreven. De aanbieding van brood en wijn was van Mel- chizedek\'s kant een teeken dat hij bevrijd was van den vijand, en een bewijs van dankbaarheid jegens den bevrijder, terwijl de tienden, die door Abram gegeven werden, eveneens een teeken waren dat de vrede weder in het land hersteld was. De naam van Salim, den god des vredes, was onder den een of anderen vorm wijd verbreid in de semietische wereld. Sala- manu, of Solomon, was de koning van Moab ten tijde van Tiglath-pileser III; de naam van Salmaneser van Assyrië wordt in het spijkerschrift geschreven Salman-asarid, de god Sulman is opperhoofd"; en een der brieven van Tel el-Amarna werd gezonden door Ebed-Sullim, de dienaar van Sullim", die landvoogd van Hazor was. In een der assyrische steden (Dimmen-Salim, de hoeksteen des vredes") werd de god Sul- 4



		man de visch" vereerd. Wij moeten ook niet vergeten, dat Salma de vader der Bethlehemieten" was (1 Chron. II: 51). In den tijd der verovering van Kanaan door Israël was Adoni-Zedek de koning van Jeruzalem (Jos. X: 1). Deze naam is gelijk aan dien van Melchizedek, ofschoon de nauwkeurige verklaring ervan twijfelachtig is. Hij wijst echter op een be- paald gebruik van het woord zedek", rechtvaardigheid", en daarom is het van belang dat wij het woord werkelijk ge- bruikt vinden in een der brieven van Ebed-Tob. Hij zegt daar van den Pharao: Zie, de koning is rechtvaardig (zaduq) jegens mij." Wat het nog opmerkelijker maakt dat wij het woord aan- treffen, is dat het geheel onbekend was aan de Babyloniërs. De wor- tel zadaq, rechtvaardig zijn", bestond niet in de assyrische taal. Er is nog een ander punt in de geschiedenis der ontmoeting van Abram en Melchizedek, dat niet moet worden voorbijge- zien. Toen de aartsvader wederkeerde uit den strijd tegen de vijanden, ontmoette hem buiten Jeruzalem niet alleen Melchi- zedek, maar ook de nieuwe koning van Sodom. Derhalve bevond zich de pas aan het bewind gekomen vorst in de bergen en in de schaduw van den allerhoogsten God, en niet in het dal Siddim. Wijst dat er niet op, dat de koning van Jeruzalem reeds dezelfde heerschappij uitoefende over het om- liggende land als Ebed-Tob in de eeuw vóór den uittocht? Zooals wij gezien hebhen, schrijft Ebed-Tob van zichzelf, dat hij de wegen herstelde in de Kikar" of vlakte", waarin Sodom en Gomorra lagen. Daaruit schijnt te blijken, dat de priester-koning van de groote vesting in de bergen reeds erkend werd als de opperste heerscher der Kanaanieten, en dat de naburige vorsten hem moesten huldigen bij het aanvaarden hunner regeering. Dat zou een reden te meer zijn geweest, waarom Abram hem tienden gaf. Lang na de nederlaag van Kedor-Laomer en zijn bondge- nooten bracht Abraham, volgens de bijbelsche voorstelling, weder een bezoek aan Jeruzalem. Doch hij was toen niet meer Abram de Hebreër", de bondgenoot van de amorietische opper- hoofden in de vlakte van Mamre, maar bij was geworden



		51

		Abraham, de vader van het volk der belofte. Izaak was ge- boren, en aan Abraham werd bevolen, zijn zoon den Heere te offeren op een der bergen in het land Moria." Daar werd op het laatste oogenblik tot hem gezegd: strek uwe hand niet uit aan den jongen", en een ram werd in de plaats gesteld van het menschen-offer. En Abraham noemde den naam van die plaats Jahveh-Yireh; waarom heden ten dage gezegd wordt: Op den berg des Heeren zal het voorzien worden." (Gen. XXII: 14). Volgens den hebreeuwschen tekst der Chro- nieken (2 Chron. III: 1) was deze berg des Heeren, waar Abraham zijn offer bracht, de tempelberg te Jeruzalem. De in Genesis vermelde spreekwijze schijnt te wijzen op hetzelfde feit. Bovendien zou de afstand van Ber-seba tot den berg drie dagreizen dan ook de afstand zijn van Jeruzalem tot de plaats vanwaar Abraham gekomen was. Het is zelfs mogelijk, dat wij in den naam Jahveh-Yireh een toespeling hebben op het eerste gedeelte van den naam Jeru- salem. Het woord uru, stad", werd yeru of yiru in de he- breeuwsche uitspraak, en tusschen dit woord en yireh is het verschil niet groot. Jahveh-Yireh, de Heer ziet", zou dus ook kunnen vertaald worden de Heer van Yeru." De tempelberg heette uitdrukkelijk de berg des Heeren." In Ezechiel (XLIII: 15) wordt het altaar, dat er op stond, Har-el genoemd, de berg van God." Deze benaming herinnert ons aan Babylonië, waar de troon der genade van den grooten tempel van Bel-Merodach te Babel Du-azagga, de heilige heuvel", heette. Op dezen zetel der orakels", zooals het ge- noemd werd, plaatste de god zich op den troon bij het begin van ieder jaar, en maakte zijnen wil bekend aan de menschen. Maar de troon werd alleen de heilige heuvel" genoemd omdat hij een afbeelding op kleine schaal was van de heilige heu- vel", op welken de gansche tempel gebouwd was. Zoo werd ook het altaar te Jeruzalem de berg van God" genoemd door Eze- chiel, alleen omdat het den grooteren berg des Heeren" ver- tegenwoordigde waarop het gebouwd was. De tempelberg zelf was de oorspronkelijke Har-el.



		/

		52 De lijst van veroverde plaatsen in Palestina, te Karnak door Thothmes III opgeteekend, legt indirect getuigenis af van hetzelfde feit. De naam van Babba in Juda wordt daar onmiddellijk voorafgegaan door dien van Har-el, de berg van Grod." Voor de ligging van dit Har-el wordt een plaats aan- gewezen, die ons juist in dezelfde bergstreek brengt, in het midden waarvan Jeruzalem lag. Wij weten nu, dat Jeruzalem reeds een belangrijke stad was in den tijd der achttiende egyp- tische dynastie, en dat het een der door Egypte veroverde plaatsen was. Het zou dus wel vreemd zijn, indien de samen- steller van die lijst daarop geen acht geslagen had. Mogen wij in het Har-el van den egyptischen schrijver dan ook niet den heiligen berg der israelietische geschiedenis zien? Er is een plaats in een der brieven van Ebed-Tob, die nog meer licht kan doen opgaan over de geschiedenis van den tempelberg. Ongelukkigerwijze is een der daarop voorkomende spijkerschrift-figuren slecht gevormd, zoodat de lezing ervan niet vaststaat, en nóg ongelukkiger is juist die figuur een der gewichtigste in de geheele paragraaf. Indien Dr. Winckler en ik zelf het goed hebben afgeschreven, dan spreekt Ebed-Tob van de stad van den berg van Jeruzalem, de stad van den tempel van den god Mnip, (wiens) naam (aldaar) Salim is, de stad des konings." Wat wij lezen als Salim", wordt echter anders gelezen door Dr. Zimmern, zoodat volgens zijn afschrift genoemde plaats aldus moet vertaald worden: de stad van den berg van Jeruzalem, de stad des tempels van den god Nin-ip is haar naam, de stad des konings." In het eene geval wil Ebed-Tob uitdrukkelijk verklaren, dat de god van Jeruza- lem, dien hij vereenzelvigt met den babylonischen Nin-ip, Salim of Salman, de god des vredes, is, en dat zijn tempel stond op den berg van Jeruzalem"; in het andere geval is er geen sprake van Salim, en wordt het onzeker gelaten of de stad Beth-Nin-ip al dan niet gelegen was binnen de muren der hoofdstad. Waarschijnlijker is het, dat zij afge- scheiden was van Jeruzalem, al lag zij ook op denzelfden berg" als de groote vesting. Indien dat zoo is, dan zouden wij



		53

		Jeruzalem mogen vereenzelvigen met de stad op den berg Zion, de jebusietische sterkte van later tijd, terwijl met de stad Beth-Nin-ip" zou bedoeld zijn al wat gelegen was rondom den tempel van den Moria. Hoe dat ook zij, de vesting en de tempelberg waren onder- scheiden van elkander in de dagen van de Jebusieten, en wij mogen daarom aannemen, dat zij het öök waren in de dagen van Abraham. Zoo zou het verklaard zijn waarom de berg Moria, op welks top de aartsvader zijn offer bracht, niet be- sloten was binnen de muren van Jeruzalem, en waarom er geen gebouwen op stonden. Het was integendeel een plek, waar schapen konden weiden, en waar een ram met zijn hoornen kon verward raken in het dichte kreupelhout. Toen Abraham in Kanaan kwam, zal hij zich omringd ge- zien hebben door alle kenmerken van een beschaving, waar- mede hij vertrouwd was. De langdurige invloed en regeering van Babylonië hadden naar het land der Amorieten" alle elementen van chaldeeuwsche beschaving overgebracht. Ver- huizing uit Ur der Chaldeën naar het verre westen beteekende enkel een verplaatsing naar eene andere luchtstreek en een andere bevolking, niet het heengaan naar een land met geheel andere zeden en gewoonten dan die aan welke de aartsvader tot dusver gewoon was geweest. Zelfs de babylonische taal was bekend en werd gesproken in de steden van Kanaan, en de letterkunde van Baby- lonië werd beoefend door het kanaanietische volk. Dit is een der feiten, die wij zijn te weten gekomen door de ontdekking der tafeltjes van Tel el-Amarna. Het gebruik van spijkerschrift en van de babylonische taal was verbreid over geheel West- Azië, en nergens had het dieper wortel geschoten dan in Kanaan. Hier waren scholen en onderwijzers, om onderricht te geven in de vreemde taal en het vreemde schrift, en archieven en bibliotheken, waar de leemen brieven en boeken konden over- geschreven en bewaard worden. Lang voor de ontdekking der tafeltjes van Tel el-Amarna had- den wij uit het Oude Testament zelf kunnen opmaken, dat zulk



		54

		bibliotheken eenmaal in Kanaan bestonden. Een der kanaanie- tische steden, die door de Israëlieten ingenomen en verwoest werden, was Debir in het bergachtig gedeelte van Juda. Maar Debir, het heiligdom", was ook bekend onder twee an- dere namen. Het werd ook genoemd Kirjath-Sanna, de stad van onderwijs\'\', en ook Kirjath-Sefer, de stad der boeken" ). Wij weten nu evenwel, dat de laatste naam niet volkomen nauwkeurig is. De punctuatie der Masoreten moet verbeterd worden, en wij moeten lezen Kirjath-Sofer de stad des (of der) schrijvers", in plaats van Kirjath-Sefer de boeken-stad". Een egyptische papyrus heeft ons den juisten naam leeren kennen. In den tijd van Ramses II schreef een egyptische letterkundige een spottend verhaal doorgaans bekend als De reizen van een Mohar van de tegenspoeden die een reiziger in Palestina ondervond, en daarin wordt melding gemaakt van twee dicht bij elkander gelegen steden in Zuid-Palestina, Kirjath-Anab en Beth-Sofer geheeten. In het boek Jozua wor- den eveneens de steden Anab en Kirjath-Sefer in één adem genoemd -\'), en het is dus duidelijk, zooals Dr. W. Max Muller heeft opgemerkt, dat de egyptische schrijver de woorden Kir- jath, stad", en Beth, huis", verwisseld heeft. Hij zou moeten geschreven hebben Beth-Anab en Kirjath-Sgfer. Maar hij heeft ons den juisten vorm van den laatstgenoemden naam gegeven, en daar hij aan het woord Sofer de nadere bepaling schrift" heeft toegevoegd, heeft hij verder eiken twijfel aan de ware beteekenis van den naam opgeheven. De stad moet een van die middelpunten van kanaanietische geleerdheid geweest zijn, waar, evenals in de bibliotheken van Babylonië en Assyrië, een groot aantal schrijvers geregeld aan den arbeid was. De taal, die men bezigde voor de documenten in spijker-

		1) Zie Joz. XV: 49; XV: 1517, vgl. met Joz. X: 38, 39. Vert. 2) Joz. XV: 49 en 50 staat: «Kirjath-Sanna, die is Debir, en Anab" etc. Vert.



		55

		schrift, was bijna altijd die van Babylonië, welke de gewone taal der diplomatie en der beschaafden geworden was. Maar somtijds werd ook de oorspronkelijke taal des lands gebruikt, en daarvan zijn één of twee voorbeelden bewaard gebleven. De legenden en overleveringen van Babylonië dienden als lees- boeken bij het onderwijs, en zonder twijfel werd óók de baby- Ionische geschiedenis in het westen bekend. Het verhaal van Kedor-Laomer\'s veldtocht is wellicht op die wijze ontleend aan de leemen geschriften van het oude Babylonië. Ook de babylonische godenleer vond haar weg naar het westen; en herinneringen eraan zijn achtergebleven op de kaart van Kanaiin. In de namen van kanaanietische steden en dorpen ontmoeten wij menigmaal namen van babylonische godheden. Rimmon of Hadad, de god der lucht, dien de Syriërs vereen- zelvigden met den Zonnegod; Nebo, de god der profetie, de vertolker van den wil van Bel-Merodach; Anu, de god van het uitspansel, en Anat, zijn metgezel die allen komen wij tegen, nu eens in plaatsnamen, en dan weer in namen van personen. Mr. Tomkins heeft waarschijnlijk gelijk, wanneer hij zelfs in Bethlehem den naam wil zien van de oorspronkelijke chaldeeuwsche godheid Lakhmu. De kanaanietische Moloch is de babylonische Malik, en Dagon was een der oudste chal- deeuwsche godheden en de metgezel van Anu. Wij hebben gezien, hoe gemakkelijk Ebed-Tob den god, dien hij diende, vereenzel- vigde met den babylonischen Nin-ip, en onder de Kanaanie- ten, die in de brieven van Tel el-Amarna genoemd worden, is er meer dan een, wiens naam is samengesteld met dien van een babylonischen god. Schrift en letterkunde, godsdienst en mythologie, geschiede- nis en wetenschap, al deze dingen werden tot de volkeren van Kanaan gebracht als gevolg van de veroveringen en den han- del der Babyloniërs. De kunst ging natuurlijk hand aan hand met deze van buiten-af ingevoerde beschaving. De zegel-cylin- ders der Chaldeën werden nagemaakt, en babylonische figuren en versieringen werden door de kanaanietische kunstenaars overgenomen en gewijzigd. Op deze wijze was het, dat de



		56

		rozet, de cherub, de heilige boom, en de palm naar het westen kwamen, en daar gebruikt werden tot versiering van metaal- en aardewerk. Nieuwe versieringen, in Babylonië onbekend, werden ontworpen; o.a. de koppen van dieren in goud en zilver als deksels van metalen vazen. Enkele dezer vazen van Kaft" (Phoenicië), zooals zij genoemd werden, zijngeschil- derd op de egyptische monumenten; en Thothmes III beschrijft in zijn jaarboeken de schalen met geitenkoppen er op, en één met een leeuwenkop, de voortbrengselen van Zahi", of Pale- stina, die hem als schatting gebracht werden. De buit, dien dezelfde Pharao op de kanaanietische vorsten veroverde, geeft ons eenig denkbeeld van de kunst die zij voorstonden. Wij hooren van wagens en van tent-pinnen, overtrokken met gouden platen; van ijzeren wapenrustingen en helmen; van gouden en zilveren ringen, die gebruikt wer- den in plaats van geld; van ivoren, ebbenhouten, en ceder- houten, met goud ingelegde, staven; van gouden scepters; van tafels, stoelen en voetbanken van cederhout, sommige ingelegd met ivoor, andere met goud en kostbare steenen; van gouden, zilveren en bronzen vazen en schalen van allerlei soort; en van de bekers met twee ooren, die een bijzonder fabricaat van Phoenicië waren. IJzer schijnt in Kanaan reeds vroeg bewerkt geworden te zijn. De Israëlieten waren niet in staat de be- woners van het dal" te verdrijven, daar dezen ijzeren wagens bezaten. En toen de wagen van den egyptischen Mohar onklaar geworden was door de hobbelige wegen van het kanaanietisch gebergte, ging hij er terstond meê naar een smid, zooals de schrijver van den papyrus vertelt. Het kostte geen moeite om in Kanaan een smid te vinden. De purperverf van Phoenicië is sedert de grijze oudheid be- roemd geweest. Het was een der voornaamste handelsartikelen, die door de Kanaanieten zoowel naar Egypte als naar Baby- lonië gebracht werden. Het was zonder twijfel in ruil voor het purper, dat het sierlijk babylonisch overkleed", waarvan wij lezen in het boek Jozua (VII: 21), zijn weg vond naar de stad Jericho; want Babylonië was even beroemd



		57

		om zijn geborduurde mantels als Kanaan om zijn purperverf. Omtrent den handel van Kanaan vernemen wij iets door een der spijkerschrift-tafeltjes van Tel el-Amarna. Het is een brief van Kallimma-Sin, koning van Babylonië, aan den egyp- tischen Pharao, waarin hij bij dezen aandringt op het sluiten van een handelsverdrag, waarbij bepaald werd dat de kooplieden van Babylonië met Egypte mochten handel drijven, op voor- waarde dat zij inkomende rechten betalen aan de grenzen. Goud, zilver, olie en kleederen behooren tot de artikelen waar- van rechten moesten geheven worden. Als grensscheiding werd waarschijnlijk aangenomen de zoom der egyptische provincie Kanaan, en niet die van Egypte zelf. Babylonië en de beschaafde landen van het Oosten waren niet de eenige landen, waarmede de Kanaünieten handel dreven. Negerslaven werden ingevoerd van Soudan, koper en lood van Cyprus, en paarden van Klein-Azië, terwijl de opgravingen van Mr. Bliss te Lachis kralen van baltisch barnsteen, saam- gevoegd met de kevervormige amuletten der achttiende egyp- tische dynastie, aan het licht hebben gebracht. Een groot gedeelte van den handel van Phoenicië ging over zee. Langs dien weg werden de balken van cederhout uit de bosschen aan de Golf van Antiochië, en de purperslakken van de kusten der Aegeïsche Zee vervoerd. Tyrus, welks rijkdom reeds geroemd wordt op een der tafeltjes van Tel el-Amarna, was op een eiland gebouwd, en zooals een egyptische papy- rus ons mededeelt moest het water in booten naar de stad worden aangevoerd. Hetzelfde was het geval met Arvad, welks zee wezen een belangrijke plaats inneemt in de briefwisseling van Tel el-Amarna. De schepen van Kanaan waren inderdaad reeds in oude tijden vermaard. Twee soorten van schepen, die aan de Egyptenaren bekend waren, werden schepen van Gebal" en schepen van Kaft" (Phoenicië) genoemd; en Ebed- Tob verzekert, dat zoolang er een schip op zee vaart, de arm (of het orakel) van den Machtigen Koning de machten van Aram- Naharaim (Nahrima) en Babylonië overwinnen zal." Bileam\'s profetie: de schepen van den oever der Chitteërs, die zul-



		I

		58 len Asser plagen; zij zullen ook fleber plagen"!), verplaatst ons in denzelfden tijd. Het Aram-Naharaim der Schrift is het Nahrima der hiero- glyphen-teksten, het Mitanni der inscripties in de oorspronke- lijke landstaal. De hoofdstad Mitanni lag aan den oostelij ken oever van den Euphraat, niet ver van Karchemis; maar met de Naharaim, of Twee Rivieren", zijn waarschijnlijk eerder de Euphraat en de Orontes, dan de Euphraat en de Tigris bedoeld. Op een der tafeltjes van Tel el-Amarna wordt het land Nahrima genoemd, maar gewoonlijk heet het Mitanni of Mitanna. Het was het eerste onafhankelijk koninkrijk van eenige beteekenis aan de grenzen van het egyptische rijk in den tijd der achttiende dynastie, en de Pharaos Thothmes IV, Amenophis III, en Amenophis IV huwden achtereenvolgens met leden der koninklijke familie dezes lands. De taal van Mitanni is ons bekend geworden door de brief- wisseling in spijkerschrift van Tel el-Amarna. Zjj was sterk agglutineerend, en geleek op geen enkelen taalvorm, oud of nieuw, waarmede wij bekend zijn. Misschien waren de menschen, die deze taal spraken, evenals de Hethieten, uit het noorden gekomen, en bewoonden zij een land, dat oorspronkelijk aan arameesche stammen behoorde. Misschien ook waren zij de vertegenwoordigers der oude bevolking des lands, die overwel- digd en verdrongen was door semietische veroveraars. Welke van deze meeningen de juiste is, zullen wij waarschijnlijk nooit te weten komen. Benevens haar eigen taal, had de bevolking van Mitanni ook haar eigen godenleer. Tessupas was de god der lucht, de Ha- dad der Semieten; Sausbe werd vereenzelvigd met de phoenie- cische Astheroth; en Sekhrus, Zizanu en Zannukhu worden vermeld onder de overige godheden. Maar ook van de Assy- riërs namen zij menige godheid over: Sin, de Maangod, wiens tempel in de stad Harran stond; Ea, de Riviergod; Bel, de Baal der Kanaanieten, en Istar, de meesteres van Nineve."

		1) Num. XXIV 24.



		59

		Zelfs Ammon, de god van Thebe, werd in hun pantheon opge- nomen in de dagen toen Egypte zijn invloed deed gelden. Het is onmogelijk te bepalen, tot welken tijd de invloed van Aram-Naharaim op de toestanden in Kanaan opklimt. Maar het koninkrijk lag aan den heirweg van Babylonië en Assyrië naar het westen, en zijn opkomst kan mogelijk wel in ver- band hebben gestaan met het verval der babylonische opper- heerschappij in Palestina. Het gebied, waarin het rijk zich vormde, werd door de sumerische bewoners van Chaldea Suru of Suri genoemd een naam waarin eerder de oorsprong ligt van het latere Syrië", dan van Assyrië, zooals gewoon- lijk verondersteld wordt; en de semietische Babyloniërs gaven het den naam Subari of Subartu. De verovering van Suri was het resultaat van den laatsten veldtocht van Sargon van Akkad, waardoor hij geheel noordelijk Mesopotamië in zijn macht kreeg. De brieven van Tel el-Amarna leeren ons, dat de Babylo- niërs nog langs slinksche wegen invloed in Kanaan trachtten uit te oefenen in de eeuw vöör den Uittocht, hoewel zij erken- den, dat het een egyptische provincie was, en onderworpen aan egyptische wetten. Maar de herinnering aan de macht, die zij eens bezeten hadden, was daar nog levendig, en de invloed hunner beschaving bleef onverminderd dezelfde. Wanneer hun heerschappij feitelijk een einde nam, weten wij nog niet. Het kan evenwel niet lang vöör den tijd der verovering door Egypte geweest zijn. Op de tafeltjes van Tel el-Amarna worden zij steeds Kassieten genoemd, welke naam hun alleen kan ge- geven zijn na de verovering van Babylonië door de kassietische bergbewoners van Elam en na de opkomst van een kassietisch koningshuis. Dat was omstreeks 1730 vöör Chr. Gedurende eenigen tijd moet de regeering van Babylonië derhalve reeds in Kanaan erkend zijn geweest. Hiermede stemt overeen een opgave van den egyptischen geschiedschrijver Manetho, waar- voor de critici, in hun wijsheid of in hun onwetendheid, niets dan minachting hebben overgehad. Hij verhaalt ons, dat de Hyksos, toen zij uit Egypte verdreven waren door Ahmes I, den grondlegger der achttiende dynastie, Jeruzalem veroverden,



		60

		en het versterkten, niet, zooals men allicht zou meenen, tegen den egyptischen Pharao, maar tegen de Assyriërs", zoo- als de Babyloniërs door Manetho\'s tijdgenooten genoemd werden. Zoolang er geen gedenkstukken waren, die er mede konden vergeleken worden, kostte het den critici weinig moeite om te bewijzen, dat deze opgave ongerijmd en onhistorisch was; dat Jeruzalem toen nog niet bestond, en dat de Assyriërs of Ba- byloniërs eerst vele eeuwen later in Kanaan kwamen. Maar nu weten wij, dat Manetho gelijk heeft, en dat zijne critici ongelijk hebben. Jeruzalem bestond, en babylonische legers be- dreigden de onafhankelijkheid der kanaanietische staten. In een zijner brieven deelt Ebed-Tob, de koning van Jeruzalem, aan den Pharao mede, dat hij niet bevreesd behoeft te zijn voor de Babyloniërs, omdat de tempel te Jeruzalem sterk genoeg is om hun aanval te weerstaan. Rib-Hadad, de bestuurder van Gebal, legt hetzelfde getuigenis af. Toen gij gezeten waart op den troon van uwen vader", zegt hij, namen de zonen van Ebed- Asherah (den Amoriet) het land der Babyloniërs in beslag, en namen het land van den Pharao voor zichzelf; zij (onderhan- delden heimelijk met) den koning van Mitanna, en den koning der Babyloniërs, en den koning der Hethieten". In een ander schrijven spreekt hij in gelijken geest: De koning der Baby- loniërs en de koning van Mitanna zijn sterk, en hebben het land van den Pharao reeds voor zichzelven genomen, en heb- ben de steden van uwen stadhouder veroverd". Als Greorgius Syncellus opteekent, dat de Chaldeën oorlog voerden tegen de Phoeniciërs, in 1556 vöör Chr., put hij zonder twijfel uit een of andere oude en geloofwaardige bron. Wij moeten ons echter niet voorstellen, dat de Babyloniërs in dit tijdvak der geschiedenis Kanaan op den duur in bezit hadden. Het schijnt veeleer, dat zij hun gezag rechtstreeks slechts van tijd tot tijd hebben uitgeoefend, en dat het gehandhaafd moest worden door telkens herhaalde invallen en veldtochten. Duurzaam was wel de invloed der babylonische beschaving en zeden, maar niet het babylonisch bestuur zelf. Nu en dan ja werd Kanaan een provincie van Babylonië ; maar telkens waren



		61

		er slechts bepaalde gedeelten van het land onderworpen aan het vreemde bestuur, terwijl weder op een anderen tijd de babylonische heerschappij slechts in naam bestond. Maar het is duidelijk, dat Babylonië zijn oude aanspraken op de heer- schappij over Kanaan niet liet varen, voordat dit geheel en al door egyptische wapenen onderworpen was; en ook dan nog hooren we gedurig van kuipergen met de Babyloniërs tegen het egyptisch gezag. Het was gedurende dit tijdperk van babylonischen invloed en voogdij, dat de overleveringen en de mythen van Chaldea bekend werden aan de bevolking van Kanaan. Wederom zijn het de tafeltjes van Tel el-Amarna, die ons hebben doen zien, hoe dat gebeurde. Onder deze tafeltjes zijn fragmenten van ba- bylonische legenden, waarvan er één eene verklaring wil geven van de schepping der menschen en van het ontstaan der zonde; en deze legenden werden gebruikt ter bestudeering van de vreemde taal door de schrijvers van Kanaan en Egypte, die zich de taal en het schrift van Babylonië wilden eigen maken. Indien wij ooit de bibliotheek van Kirjath-sefer ontdekken, dan zullen wij zonder twijfel onder hare leemen gedenkschrif- ten dergelijke voorbeelden van chaldeeuwsche letterkunde vin- den. De overeenkomst tusschen de phoenicische en de babylo- nische scheppingsverhalen is reeds menigmaal aangewezen, en sedert de ontdekking van het chaldeeuwsche zond vloed-verhaal door Greorge Smith weten wij, dat dit laatste sprekend gelijkt op dat van Genesis, zelfs in het gebruik van dezelfde woorden en volzinnen. De langdurige nawerking der babylonische let- terkunde in Palestina gedurende het tijdperk der aartsvaders geeft de verklaring daarvan, en laat ons tevens zien, hoe de overleveringen van Chaldea haar weg vonden naar het westen. Toen Abraham in Kanaan kwam, kwam hij in een land welks beschaafde bewoners reeds vertrouwd waren met de boeken, de geschiedenis en de overleveringen van zijn geboorteland. Zonder twijfel waren er daar velen, aan wie de naam en de geschiedenis van Ur der Chaldeën" reeds bekend was. Het is zelfs mogelijk, dat in de boekerijen van Kanaan



		62

		reeds afschriften van de boeken der Chaldeërs bestonden. In ieder geval was er één babylonische held, wiens naam zoo goed bekend was geworden in het westen, dat hij daar spreekwoordelijk geworden was. Het was de naam van Nimrod, een geweldig jager voor het aangezicht des Heeren" ^l). Tot nu toe zwijgen de spijkerschrift-inscripties nog over hem ; maar het is waarschijnlijk, dat hij een der oude kassietische koningen was, die zich van de heerschappij over de steden van Babylo- nië hebben meester gemaakt. Hij wordt de zoon van Cusch of Kas genoemd, en het beginsel zijns rijks" was Babyion, dat gedurende zes eeuwen de hoofdstad des lands geweest is. Zijn naam was echter evenzeer onder de Kanaiinieten als onder de bewoners van Chaldea bekend, en de god, voor wiens aange- zicht hij zijn daden verrichtte, was Jahveh, en niet Bel. Omstreeks 1600 vöör Chr. werden de Hyksos geheel en al uit Egypte verdreven. Oorspronkelijk waren zij aziatische hor- den, die de vlakte van den Nijl overstroomd hadden, en haar verscheidene eeuwen in hunne macht hielden. In \'t eerst brach- ten zij verwoesting overal waar zij kwamen. De tempels der egyptische goden werden verwoest, en hunne priesters gedood. Maar op den duur bleek de egyptische beschaving den ver- overaars te sterk te zijn. Het ruwe opperhoofd eener wilde horde werd een egyptische Pharao, wiens hof op dat van het oude koningshuis geleek, en die zich omringde door geleerde mannen. De steden en tempels werden hersteld en verfraaid, en de kunst leefde weder op. Slechts met uitzondering van ééne bij zonderheid werd het moeilijk, de Hyksos-vorsten te onderscheiden van hunne voorgangers op den troon van Egypte. Die uitzondering betrof den godsdienst. Het voornaamste wezen in den godsdienst der Hyksos was en bleef Sutekh, de Baal van West-Azië, wiens eeredienst de vreemdelingen hadden medegebracht uit hun vroeger vaderland. Maar zelfs Sutekh

		1) Zie Gen. X: 8 en 9. Vert.



		63

		werd vereenzelvigd met Ra, den Zonnegod van On, en de Hyksos-Pharaos maakten er geen gewetenszaak van om, in na- volging van de vroegere koningen, hun eigen namen te ver- binden met dien van Ra. Maar de Egyptenaren weigerden die verwisseling te erkennen, en bleven steeds Sutekh vereenzelvi- gen met Sit, den vijand van Horus. Aanvankelijk was geheel Egypte genoodzaakt, zich aan de heerschappij der Hyksos te onderwerpen. Gedenkteekenen der Hyksos zijn in het zuiden gevonden, zelfs te Gebelên en El-Kab, en de eerste Hyksos-dynastie vestigde haar zetel te Memphis, de oude hoofdstad des lands. Maar allengs werd het middelpunt van de macht der Hyksos beperkt tot de delta. Zoan of Tanis, het tegenwoordige San, werd de zetel van het bof. Hier waren de koningen der Hyksos dicht in de nabij- heid van hunne verwanten in Azië, en bovendien verder ver- wijderd van de zuiver-egyptische bevolking, die meer zuidelijk woonde. Van Zoan uit, dat, zeven jaren" na, Hebron ge- bouwd" of liever herbouwd was (Num. XIII: 22), be- stuurden zij de vlakte van den Nijl. Hun gezag werd versterkt door den naijver en de onderlinge twisten der leenroerige egyptische vorsten, die het grondgebied van Egypte onder elkander verdeelden. De vreemdeling hield het land in bedwang door middel van den ouden leenplichtigen adel. Thebe had echter nooit vergeten, dat het de geboorteplaats en hoofdstad geweest was van de machtige Pharaos der twaalfde en dertiende dynastie, de geweldige vorsten, die Soudan ver- overd, en met ijzeren hand over de leenplichtige heeren ge- regeerd hadden. De erfgenamen der thebaansche Pharaos be- stonden nog steeds als vorsten van Thebe, en achter de sterke muren van El-Kab werd de gedachte aan onafhankelijkheid bij hen geboren. Apophis II werd aan zijn hof te Zoan den opkomenden storm gewaar, en trachtte dien in zijn aanvang te bezweren. Volgens het verhaal van later tijd zond hij be- leedigende boodschappen aan den vorst van Thebe, en beval hem, Sutekh, den god der Hyksos, te aanbidden. De vorst tartte zijn suzerein, en de vrijheidsoorlog begon. Deze duurde



		64

		verscheidene menschenleeftijden, waarin de thebaansche vorsten zich meester maakten van Boven-Egypte, en een inheemsche dynastie van Pharaos vestigden, die gelijktijdig regeerde met de Hyksos-dynastie in het noorden. Voet voor voet werden de Hyksos teruggedrongen naar den noord-oosthoek der delta. Ten laatste viel Zoan zelfden Egyptenaars in handen, en zochten de Hyksos een schuilplaats in de groote vesting Avaris aan de uiterste grens van het koninkrijk. Hier werden zij overwonnen door den thebaanschen vorst Ahmes, en teruggejaagd naar Azië, vanwaar ze gekomen waren. De achttiende dynastie werd gesticht, en Ahmes begon de reeks aziatische veroveringen, die Kanaan tot een egyptische provincie maakten. In het eerst was het een revanche-oorlog; maar al spoedig werd het een veroveringskrijg, en op den vrijheidsoorlog volgde de opkomst van het egyptische rijk. Thothmes II, de kleinzoon van Ahmes, voerde zijn legers zelfs tot aan den Euphraat en het land van Aram-Naharaim. Het grondgebied, dat men op die wijze op een soort van militairen verkenningstocht was doorgetrokken, werd veroverd en inge- lijfd door zijn zoon Thothmes III, gedurende diens lange regee- ring van vier en vijftig jaren (20 Maart 1503 vóór Chr., tot 14 Februari 1449 vóór Chr.). Kanaan aan beide zijden der Jordaan werd een egyptische provincie, en kreeg een bestuur ongeveer zooals Indië tegenwoordig heeft. Aan sommige steden werd toegestaan, haar oude vorstenhuis te behouden, onder ver- plichting van schatting te betalen aan Egypte, en soldaten te leveren voor het egyptische leger. Van tijd tot tijd kregen zij bezoek van een egyptischen Gevolmachtigde", en een egyp- tisch garnizoen hield een wakend oog op hun bestuur. Somtijds werd den vorst een egyptische Resident toegevoegd. Dit was bijv. het geval te Sidon en Hazor. Waar de stad evenwel uit strategisch of staatkundig oogpunt van belang was, werd zij ingelijfd bij het egyptische rijk, en onder het onmiddellijk toezicht van een egyptischen stadhouder geplaatst, zooals te Megiddo, Gaza, Gebal, Gezer en Tyrus. Evenzoo stond Ziri- Basana, het veld van Basan", onder het bestuur van één