De MeÉMM ra Leiflen I

De stii voor Gots Woorfl en i\\ Vriini.

\'Een verhaal uit den Tachtigjavigen Oorlog

Utbkcht
JOH. DB LIEFDE

DE DBIBMBBM TAM LEIDEN

De strijd voor Gods Woord en de Vrijheid

BIBLIOTHEEK
NED. HERV. KERK

De DÉÊBit ïan Lsito

DE STRIJD
voor Gods Woord en de Vrijheid.

Een verhaal uit den tachtigjarigen oorlog

BIBLIOTHEEK
NED. HERV. KEAK

JOH. DE LliSFDE
1897.

Stoomdruk van JOH. DE LIEFDE, Utrecht.

Be Dekenfabi ikant van Leiden-

Op den landweg, die van het dorp Soetermeer in noord-
westeltjke richting naar de stad Leiden voerde, wandelden
tegen den avond van Vrjjdag, den 16^den Octobar 1573, een
tweetal mannen. Hun langzame tred gaf duidelijk hunne
vermoeidheid te kennen en wettigde het vermoeden, dat
zjj reeds een langen weg achter zich hadden. Toch waren
z\\j straks het naaste dorp doorgetrokken zonder zich ook
maar een oogenblik ruste te geven; blikbaar hoopten zjj
nog voor het donker hun eigen vriendelijk tehuis te bereiken.

Het moest ieder, die deze mannen slechts oppervlakkig
aanschouwde b\\j den eersten blik wel opvallen, dat op
beider gelaat eene ernstige bezorgdheid stond te lezen en
gewis was het niet zonder reden, dat zjj, niettegenstaande
hunne uitputting, den tocht onverpoosd voortzetten.

De oudste, een man van middelbaren leeftjjd, wiens klee-
ding die van den welgestelden koopman was, droeg naar
de mode van dien ttjd een donkerbruin wambuis, zwarte
hozen, die aan de knieën met een strikje bevestigd waren
en een korten tabbaard met wijden mouwen. Een lage hoed
met smallen rand dekte zjjn hoofd, terwjjl een wit linnen
kraag met de punten op de borst hing en voor een deel
den schouder bedekte.

Het schijnt, Floris, dat de geruchten maar al te zeer
bewaarheid zullen worden," sprak de oudste der mannen
op somberen toon tot z\\jn veel jongeren metgezel. Heer
van Everdinge, dien w{j voor enkele uren verlieten, verze-
kerde mg, dat Don Frederik het ditmaal op Leiden heeft
gemunt. De Spaansche vendels moeten reeds Rijnland over-
stroomen en Valdez heeft z\\jn hoofdkwartier in de nabijheid
van \'sGravenhage opgeslagen.

Het is maar goed, dat wij aan de uitnoodiging onzer
vrienden te Delft, om een paar nachten bjj hen te vertoeven,
geen gebruik hebben gemaakt. Wie weet, hoe lang de weg
naar onze goede stad nog open zal zjjn."

Ik geloof, dat gjj volkomen gelijk hebt, Meester Alewjjns,"
antwoordde de aangesprokene, \'t Zou alles behalve aan-
genaam voor ons zp, wanneer u van uwe echtgenoote en
kinderen gescheiden moest blijven. Bovendien hebben w\\j
nog verschillende bestellingen uit te voeren en ik vrees
dat alle verzending naar buiten zal ophouden, wanneer het
den gehaten Spanjool gelukken mag, de stad in te sluiten.
De handel wordt dan met een doodelijken stilstand bedreigd
en voor het eerst zal onze beroemde dekenfabriek hare
werkzaamheden moeten staken.

Aan het bezet van Leiden is Alva veel gelegen. Van
hier uit zal h|j gemakkelijk geheel Rijnland, Delftland en
Schieland kunnen beheerschen, vooral nu Haarlem in zgne
macht is en daardoor de gemeenschap tusschen Zuid- en
Noord-Holland werd verbroken. Ik voorzie bange dagen.
God zjj ons en ons arme Vaderland genadig."

De regeering onzer stad is reeds van het naderend
gevaar onderricht," begon Alewjjns opnieuw. In de verte,
waar de Vliet, de Roomburger Wetering en de Zoeterwoud-

sche vaart elkander kruisen, heeft men eene schans opge-
worpen. Wanneer deze wallen van kanonnen en eene goede
bezetting worden voorzien, is dit eene belangrijke veilig-
heidspost voor de onzen, daar zij de vaart naar Voorschoten
en Zoeterwoude kan bestrijken. Jammer slechts, dat de
eenheid onder de burgerij niet groot is en er zelfs onder
de vroedschap verdeeldheid heerscht; daardoor staat de
kans voor Spanje zoowel binnen als buiten de stad schoon.

Leiden zal zrjn afval van den Koning zwaar boeten. Wij
willen daarom bidden, dat de Heere Zijne machtige hand
ter bescherming over ons zal uitstrekken en ook ons de
victorie over onze vijanden verschaffen."

Men heeft ons gedwongen de wapenen aan te gorden,\'\'
zeide Floris en zoolang wij kracht in onze armen hebben,
willen wij met Gods hulpe alle mogelijke middelen beproe-
ven, om ons arm verdrukt Vaderland uit zulk eene gruwe-
lijke tirannie te verlossen. Liever sterven wij een vreeselijken
dood, dan ons in de handen der vreemde beulen over te leveren.

Wat Spaansche genade beteekent, weet ik, helaas! maar
al te goed. Met onmenschelijke wreedheid, ja met dierlijken
wellust hebben Don Prederiks soldaten te Zutfen en Naar-
den gemoord. Edelen en onedelen, armen en rijken, jongen
en ouden, mannan en vrouwen, weduwen, weezen en maag-
den, niets en niemand werd ontzien. Gelijk de maaier met
zijne zicht door de halmen slaat, zoo zwaaiden de gevloekte
krijgsknechten hunne scherp gewette zwaarden tusschen de
gevangenen. Bijna allen zijn door hunne moordzieke handen
gevallen. Ja, enkelen heeft men levend gekorven, zooals
men de visschen doet; onder schier ondragelijke pijnen ga-
ven zij eindelijk na een gruwzaam lijden den geest. De
bloedhonden ontkleedden de vrouwen en meisjes schaamte»

loos en mishandelden haar op het ergst. Zy spotten met
hunne angsten en smarten; straks regen zjj ze, onder woest
gelach, aan hunne rapieren.

M$n oom Allert Ghijsbrechts te Naarden heeft men met een
btjl letterlijk aan stukken gehouwen. Zijne vrouw, eene
zuster van mp vader, wist te ontkomen en nam de vlucht.
Even buiten de etad werd zjj evenwel achterhaald; men
kleedde haar uit en hing haar aan de voeten op aan een
boom, om zoo dood te vriezen.

Zie, dat alles is geschied, hoewel Romero plechtig had
verzekerd, dat niemand der burgerij een haar zou gekrenkt
worden. Lijf en goed, alles zou veilig zijn. Zoo doet de
Spanjool zijn krijgsmanseed gestand, zoo wreekt zich
Don Frederik, dat is de genade, die van Spanje te
wachten is. Het blo*$d der onschuldigen roept wrake over
onze beulen en het bevreemdt mij niet, dat velen der onzen
gezworen hebben, bloedige wrake te nemen over al de slacht-
offers van het laagste verraad.

O, Meester Alewijns, het valt mo«iel(jk em bij znlk eene
wreedheid niet door een woesten hartstocht bezield te wor-
den en alles over te geven in de handen van Hem, die e«n
iegenljjk vergelden zal naar zijne daden."

De dekentabrikant zuchtte. Er kwam een traan in zijn
oog. Er is veel geleden, mijn vriend," sprak bij eindelijk
op ernstigen toon. Ook ik moest, gij weet het, een groot
offer brengen; zwaar werd mijn vaderhart beproefd. En
telkens, wanneer ik aan dien somberen Julidag terugdenk,
maakt eene diepe droefheid zich van mij meester.

Mijn zoon Jacob, eeret kort te voren gehuwd, woonde
met zijne jeugdige echtgenoote in Haarlem. Daar werd de
Spaarnestad ingesloten en eindelijk moest de dappere be-

Thuiskomst van den Dekenfabrikant.

zetting, toen alle hoop op ontzet was vervlogen, zich over-
geven. Don Frederik had voorstellen van genade gedaan
en verzekerd, dat niemand leed zou geschieden. Doch wat
is Spaansche trouw? Gjj weet, zoodra de overwinnaars de
poorten waren doorgegaan, gingen zjj aan het moorden.
Als razenden woedden zij tegen de hongerige, uitgevaste
Haarlemmers. Vjpf scherprechters trokken aan het meuschen-
slachten, tot zoolang hun de armen van vermoeidheid mach-
teloos neerzonken. Geen tijger wroet met grooter wellust
in de ingewanden van zijne slachtoffers dan deze beulen in
het bloed van onschuldige burgers. Eindelijk heeft men
nog driehonderd mannen rug aan rug gebonden en in het
Spaarne geworpen, om daar jammerlijk te verdrinken.

Mgn zoon behoorde tot die ongelukkigen. Het hoofd
zjjner vrouw was reeds onder het zwaard der onmenschen
geveld. Hfl werd in het Meer gesmakt, om daar ellendig
te versmoren. O, ure der duisternis. Mjjn harte krimpt van
smart ineen; meer dan 2300 strijders, waaronder Jonker
Jan van Duivenvoorde en Lancelot van Brederode, kwamen
om. En zulk een deerniswaardig lot noemde de veldheer
nog eene genadige behandeling, een voorbedd van barm-
hartigheid. Zoo maken de Spanjaarden hun naam tot een
afgrijzen en vloek voor elk, wiens boezem klopt voor recht
en rechtvaardigheid. Bitter heeft mjjne ziel geleden, maar
daar het God niet anders heeft behaagd, moeten wij ons
aan Z(jn goddelpen en alleenwjjzen wil onderwerpen. De
Heere zegt: M{j komt de wrake toe, Ik zal het vergelden."
Hem beveel ik dan ook onzt zaak, vast geloovende, dat
H\\j alles zal doen uitloopen tot eer en verheerlijking van
Z\\jn Naam."

,\'t Is ons een groote troost, Meester AUwjjns," sprak

Flon\'s, terwijl hij zijn loop versnelde, dat Eén, machtiger
dan alle vijandelijke legerscharen, ons in dezen tyd van
troebelen nabij blijft. Het schijnt, dat de Heere al op weg
is om ons te verlossen. Voor Alkmaar hebben de Span-
jaarden het hoofd gestooten en is de Victorie begonnen.
Dat is eene blijde tijding te midden van zooveel, dat ons
den moed beneemt. Op last van onzen goeden Prins, die
goed en bloed opoffert voor het behoud zijner vrienden en
die rusteloos voor ons aller welzijn waakt, werden de dijken
doorgestoken, maar de moedelooze soldaten vreesden voor
de zilte baren, er viel eene verschrikking op hen en nu
zn\'n zn", naar w\\j te Delft mochten hooren, afgetrokken,
nadat de onzen nog menigen lansknecht in het zand hebben
doen bijten. "Waarlijk, dit heeft God gedaan. Hem alleen
de eere!"

Gewis is er overvloedige stof tot blijdschap," zeideAle-
wh\'ns, maar ik voorzie, dat er zich weldra donkere wolken
boven Leiden zullen samenpakken. Nu Alkmaar de poorten
weder heeft kunnen openzetten, zal men Rijnland binnen-
dringen. De meerzoomen tussehen Haarlem en ouze veste
worden reeds in onrust gebracht door de vreemde soldaten
en wij zullen spoedig genoeg ondervinden, wat het zeggen
wil, door een machtigen vijand te worden omsingeld. Naar
ik verre oed, zal Valdez de zijnen niet tot beladderen kun-
nen bewegen. De lust daarvoor moet hun wel zijn bekoeld.
Men zal de belegering ongetwijfeld op gansch anderen voet
gaan inrichten en ons straks door den honger dwingen tot
hetgeen, waartoe het zwaard ons niet voeren kon, tot de
overgave der stad en de verlangde onderwerping aan het
vreemde gezag."

Dat verhoede God," sprak Floris haastiar. .wii willen

streden voor \'s Heeren Woord en de vrijheid, en zoolang er
nog harten zijn, die het wèl meenen met het Vaderland,
willen wij niet wanhopen. Wellicht breekt spoedig de
dag der verlossing aan en mogen wij God naar den
eisch van Zy\'n Woord dienen. Om der religie wille zullen
wij ons leven duur verkoopen, want nooit kunnen w\\j
vrede hebben met de leer der zich noemende alleenzalig-
makende kerk.

\'t Is helaas, maar al te waar, wat Petrus Bloccius,
Rector in onze stad, in zijn boekske over de ketteryen der
Roomsche kerk klaagt, dat de Joden en Turken meer voor-
deel hebben dan z\\j, die ouder de tirannie des Pausen zijn;
want zg mogen Mozes\' en der Profeten boeken lezen, maai
in het Pausdom verbeurt elkeen goed en bloed, die een
Bijbel leest. Dansen, dobbelen en hoereeren mag men wel
doen en de miskramers straffen dat niet, maar de Heilige
Schriftuur, die ons van God gegeven is, om ons den weg
der zaligheid te openbaren, mogen wij niet hebben. Hoe
zou er dan ooit van toenadering sprake kunnen zijn. Nimmer
mogeu wij ons laten bewegen de genade van den Koning
aan te nemen, daar dit hetzelfde is als ons geloof prijs
te geven. En juist om de vrijheid des gewetens te ver-
werven, zetten wij alles in de weegschaal."

Wij zullen doen wat wij kunnen, om het Spaansche
juk af te schudden," antwoordde de dekenfabrikaut, opdat
de dagen nog eens mogen aanbreken, waarin wij vrij in
het Vaderland en ons geloof kunnen leven. Al wordt het
nog zoo duister, ik weet, dat de Heere de Zijnen nin
verlaat. Daarom willen w\\j ons vasthouden aan Zijn Woord.
Gij kent immers het geuzenlied, Floris: Gods Woord, dat,
alle crachten te boven gaet?"

De bediende knikte toestemmend en zonder zich lang te
bedenken, zong hjj op lniden toon de volgende regels:

Gods Woord, dat alle crachten te boven gaet,

Dat wilt ons helpen uit dit berouwen,

Laet ons aen Hem roepen, wy crijghen zonder toeven baet,

Gods Woord, dat alle crachten te boven gaet,

Want het troost den roenflche, als hij verschoven staet,

Men mach er vast sonder waen op bouwen.

Gods Woord, dat alle crachten te boven gaet,

Dat wilt ons helpen uit dit benouwen;

Wy wenschen salicheyt het huis van Nassauwen.

Ja leve de Prins," betuigde Alewflns; doch wjj moeten
ons haasten, willen wjj nog intijds de Koepoort bereiken.
Na zonsondergang is de toegang tot de stad gesloten; alleen
hg mag binnen gelaten worden, die als bode van den Prins
of van diens LuitenantrGeneraal tjjding aan de vroedschap
komt brengen."

De beide mannen versnelden hun loop. Reeds neigde de
zon ten ondergang. Vriendelijk lachend nam zjj afscheid
en wierp nog een laatsten straal over den omtrek, die reeds
het herfstkleed had aangetrokken. Zou z\\] aan den morgan
van den volgenden dag een even vredig tooneel be»c»ijnen,
of zouden zich hare glansen dan op de glimmende wapen-
rustingen van vreemde speerknechten weerspiegelen P

Eindelijk stonden de vrienden voor de poort.

Doe open," riep Floris Ghfc\'sberts op luiden toon:
doe open."

De Rotmeester Jan Lucassen, die met zgne manschappen
de wacht hield, kwam te voorschijn.

_tWie zjjt gn\'P" klonk het terug.

,Goed vo\'k, me<>st>»r Lncasaen," sprak Alewtjns, die aan
de stem zijn vriend, den biertapper, had hakend. Oogen-
blikkeljjk werd de poort geopend en traden de reizigers
naar binnen.

Ik wensen n wel geluk met, uwe behouden terugkomst,"
sprak Lucassen, terwjjl hu den dekenfabrikant hartelijk de
hand drukte. Uwe echtgenoote verwachtte u reeds voor
eene week te huis en ook uwe kinderen verbeiden met
verlangen uwe komst, \'t Zal denkelijk niet lang meer duren,
dat wij rustig te midden der onzen mogen plaats nemen;
de gehate Due d\'Alf wil ook onze stad tot de gehoorzaam*
heid aan den Koning van Spanje dwing»n."

\'t Is mjj reeds bekend," antwoordde de eerste. De God,
die Alkmaar h«eft behouden, kan ook onze zwakke stad
bewaren en den Prins als een middel in Zyue hand ge-
bruiken, om ons te redden."

God zegene Oranje," sprak Lucassen, terwijl hij naar
zijn volk terugkeerde.

De dekenfabrikant groette vriendelijk en spoedde zich,
door zjjn bediende vergezeld, langs de Koepoortsgracht
naar zflne woning, niet ver van de Hoogewoerdspoort gelegen.

Soldatenmmoer en wapengekletter liet zich onophoudelijk
vernemen en bewees genoegzaam, dat men zich ook in
Leiden ter behoorlijke verdediging had toegerust. Blijde
waren onze vrienden, toen zjj in de verte het bekende huis
met ver naar voren uitstekenden luifel en z\\jn groot uit-
hangbord, waarop een wollen deken was geschilderd, mochten
opmerken. Het bewees Floris genoegzaam, dat hg de plaats
had bereikt, waar hij straks van de vermoeienissen, aan den
langen tocht verbonden, zon kunnen uitrusten en waar het
hem aan de noodige verkwikking niet zou ontbreken.

Ook meester Alewijns verheugde zich, dat hij thans, na
eene afwezigheid van bijna zeven wekeD, de zijnen weder
zou ontmoeten. Hij blikte vriendelijk door de kleine in
loodgevatte ruitjes naar binnen en de kreten van blijdschap,
die buiten tot hem doordrongen, overtuigden hem, dat zijne
komst met vreugde werd begroet.

Aan de deur werden de beide mannen reeds opgewacht
door de achttienjarige dochter des huizes, eene blozende
maagd in zedig gewaad gehuld. Haar gelaat teekende blijde
verrassing.

Hartelijk welkom, lieve vader!" riep zij, o, wat hebben
wij u reeds met angst verbeid. Is u geen kwaad weder*
varen ?"

Door \'s Heeren goedheid zijn wij gezond en wel terug-
gekeerd, Margaretha," sprak de fabrikant, terwijl hij zijne
dochter teeder omhelsde; doch hoe maken moeder en
Adriaan het?"

De laatste, een vijftienjarige knaap, kwam juist haastig
de gang doordraven en verwelkomde zijn vader en den
bediende op de luidruchtigste wijze. Zijne zuster antwoordde
op zachten toon: Moeder mag zich in goeden welstand
verheugen; nu en dan wordt zij echter door droefheid
overmeesterd, als zij aan den smartelijken dood van onzen
lieven Jacob en zijne vrouw denkt."

De schoone maagdenoogen werden vochtig; was het
wonder, dat ook haar harte weemoedig gestemd werd, bfl
de gedachte aan deze schrikkelijke gebeurtenis?

De Heere zal ons sterken," verzekerde haar vader, de
kamer ingaande. Hij weet wa* goed voor ons is."

Voor de tafel zat eene vrouw van middelbaren leeftijd,
op wier gelaat een waas ^an droefheid verspreid lag. Bij

eene eerste kennismaking kon men reeds opmerken, dat zfj
eene stille, zachtmoedige huisvrouw was. Het donkere,
nauwsluitende kleed, dat zij droeg, bewees, dat z\\j in diepen
ronw verkeerde.

Gelukkig, dat zij Hem kende, die ook in het grootste
Inden de Z{jnen nabij blijft en ze vertroost en bemoedigt
met Zijn Geest en genadevolle toezeggingen. Toen de
deur geopend werd, stond zij haastig op en na eene harte-
l\\jke begroeting, plaatste zij een gemakkelijken stoel nevens
haren echtgenoot en noodigde ook den bediende uit plaats
te nemen, waarop z\\j het gesprek verder voortzetten.
Margaretha beijverde zich inmiddels om een versterkend
maal voor de reizigers te bereiden en weinig later zaten
de beide mannen aan den wel voorzienen disch, Dat zij
zich de kost na zulk een langen tocht wel lieten smaken,
valt gemakkelijk te begrijpen.

En hebt gjj tpens onze afwezigheid," vroeg Alewps
op bezorgden toon, ook eenige tijding van onzen oudsten
zoon ontvangen?"

Ja vader," riep Adriaan verheugd, \'t Is heden juist eene
week geleden, dat Gerbrant ons bezocht. Hij heeft zich
thans weder bg de Prinsenknechten gevoegd, om den vijand,
waar z\\j kunnen, afbreuk te doen."

Een zucht van verlichting ontsnapte aan den boezem des
vaders. Wat was de reden waarom hn\' niet eerder terug-
keerde ?" vroeg hg.

Ge weet," begon juffer Alewijns, dat onze Gerbrant
den 7^den Juli zich aansloot bij het leger, dat onder Willem
van Bronkhorst, Baron van Batenburg, wilde beproeven
Haarlem met ammunitie en leeftocht ter hulp te komen,
om de benauwde stad van een wissen ondergang te redden.

Don Frederik was echter op alias voorbereid en de gansene
ond«rueiuing mislukte. In de duisternis van den nacht
werden de onzen reddeloos geslagen. Zevenhonderd man
sneuvelden. Gerbrant behoorde onder de gewonden eu
wist ter nauwernood te ontkomen.

Na talrijke omzwervingen voegde hjj zich eindeljjk bij het
vendel van Hopman Nicolaas Ruichaver, die in genoemde
maand naar Alkmaar trok om zijne vaderstad voor den
Prins te bewaren. Hier heeft hij voor de zaak der vrijheid
gestreden en toen Alkmaar eindelijk zijne poorten mocht
openen, is hg met nog enkele soldeniers naar Rijnland terng-
gekeerd. Zoo kwam hij, na lange afwezigheid, weder voor
een dag in ons midden. Hat deed hem leed, dat bij u niet
kon ontmoeten en hü dreeg ons op n de beste heilwenschen
over te brenfen. Hy hoopte thans naar het Zuiden te ver-
trekken, wijl de Prins opnieuw alle middelen in het werk
wil stellen, om ons arme Vaderland van Alva\'s tirannie te
verlossen."

Dat God hem geleide," sprak Alewjjns. Hij voere onzen
beminden zoon behouden tot ons terug en blijve ons allen
genadig nabij."

Amen," zeide Floris, die opstond om de ruste op te zoe-
ken. De Hoogland*che kerk sloeg het uur van middernacht.

Wat de volgende dag brengen zou?

HOOFDSTUK II.
De inwendige toestand der stad.

Het Leiden der zestiende eeuw vertoonde in alle opzichten
het beeld van bloei, welvaart en nijverheid. De grijze
veste, zoo beroemd door hare oudheid, was in het jaar
onzes Heeren 1573 na Amsterdam de grootste stad van
het graafschap Holland.

Hare veertien duizend inwoners ^J) vonden voor een groot
deel ruimschoots werk in de talrijke laken-, baai- en duffel-
fabrieken, die eene blondere bedrijvigheid en drukte aan
de stad bijzetten.

De ligging van Rijnlands hoofdstad mocht in waarheid
gunstig genoemd worden. Lachende weiden, bloeiende akkers
en fraaie boomgaarden omgeven baar aan alle zijden, terwijl
een kring van welvarende dorpen, als Voorschoten, Leider-
dorp, Oegstgeest, Katwijk, Rgnsburg, Noordwijk en Sassen-
heira haar omsloot.

De wateren van den Rg\'n, Does en Vliet maakten de
gemeenschap met deze plaatsen gemakkelijk en goed onder-
houden wegen, zoo zeldzaam in die dagen, konden
den Leidenaar overal brengen, waarheen hij wilde trekken.

Tal van openbare gebouwen verhieven zich tusschen de

1) Volgeus Groen van Prinsterer 16000; Motley heeft 50000. 2

groote en kleine burger woningen en de prachtige en trotsche
kerken staken voor elks oog duidelijk zichtbaar boven de
omringende huizenzee uit. De straten waren voor dien tgd
schoon te noemen en de ruime pleinen boden voer zekere
vermakelijkheden overvloedige gelegenheid aan.

In de Breedstraat stond het stadhuis, kenbaar aan zijn
breed gekanteeld front en het torentje op den oostelijken
zijgevel. Daar, waar de Oude en Nieuwe Rgn elkander
ontmoeten, lag de Burg, een oude toren, die echter als
verdedigingsmiddel geen dienst meer vermocht te doen.
Hg werd in waarde gehouden om zijnen hoogen ouderdom,
daar hg, volgens het aangenomen gevoelen, een monument
was, opgericht door zekeren Hengist, Koning der Anglo-
Saksen, om daardoor de verovering van Engeland b\\j het
nageslacht levendig te houden. Van den top dezer bouw-
vallige sterkte kon men een schoon vergezicht genieten;
als een heerlijk panorama breidde zich de omtrek daar
voor het oog uit. Menige voet zou, weinige weken later,
bevende den Burg beklimmen en met bezorgden blik zouden
velen van boven met reikhalzend verlangen neerzien, angstig
in het rond spiedende, of, na duizend nooden en angsten,
de vurig afgebeden hulpe kwam opdagen!

Om de stad liep eene breede gracht, waarin zich de
ronde, sterke torens spiegelden, die overal de wallen stevig-
den, welke als eene gewenschte beschutting de geheele
stad omgaven. Vier poorten, de Zijlpoort en de Hoogewoerds-
poort (ten Oosten), de Koepoort (in het Zuiden) en de
Witte poort (\'.er Westerljjke zijde) verleenden toegang naar
buiten. Zjj zouden spoedig niet dan onder de noodige
bedekking worden geopend.

Ds Reformatie had by haar krachtigen voortgang hier te

lande ook vele harten in Leiden voor zich gewonnen. Het
zoogenaamde Geuzenhuis strekte duidelijk ten bewjjze, dat
de voorstanders der nye leere" niet schroomden zich openlijk
te vereenigen, om naar de woorden des levens te hooien,
die een hageprediker, vervuld met liefde tot z{jn Heiland,
hen deed hooren.

Toen in het jaar 1566 het gerucht van de beeldbraak
door het gansche land ging en bgna overal de kerken werden
gezuiverd," begon de storm ook in Leiden te woeden. Ook
hier werd het werk der verwoesting voortgezet. De stomme
afgoden bezweken onder de forsche slagen der gehate Geuzen
voor het meerendeel nog zoo onkundig omtrent veel, dat
de H. Schrift hun leerde.

Filips had, bleek van toorn, gezworen, dat deze daad dien
baldadige ketters duur te staan zou komen; en ook in
Rjjnlandsch hoofdstad werd die eed droevig bevestigd. Eenige
leden der Hervormde partjj moesten hun onbezonnen ijver
voor de religie zeer zwaar boeten. Zij werden door den
Bloedraad ingedaagd en lieten (in 1568) hun leven op het
schavot.

Reeds in September 1567 werden v\\jf Leidenaars, waar-
onder Huich van Banchem en Pieter Adriaanz van der
Werff, door Alva ter verantwoording opgeroepen. Z\\j ver-
lieten echter der vaderen wee, met uitzondering van den
eerstgenoemde, die in de maand Augustus van het volgende
jaar, door van Alckemade vergezeld, elders een plaats der
ruste zocht, daar de Raad van beroerte hen strafte met het
vonnis van eeuwige verbanning. De ballingen werden gevolgd
door ruim veertig medeburgers, wien allen het langer verblijf
in hunne stad was ontzegd. De meesten zwierven echter
niet lang in den vreemde rond, daar de inneming van Den

Briel, de eerste lichtstraal in den ljjdensnacht, hun een
gelukkigen ommekeer voorspelde. Zjj keerden terug en
vestigden ziek opnieuw in hunne vroegere woonplaats.

Leiden was een der eerste steden, die zich voor Oranje
verklaarden. In de vergadering der Staten van Holland,
den 15^den Juli 1572 te Dordrecht aangevangen, verklaarde
zjj zich bfl monde van haren Pensionaris Paulus Buys,
vrjjmoedig tegen den gevreesden en wreeden Hertog van
Alva, belovende, dat zjj het met den Prins als hun recht-
matigen Stadhouder onder den Koning van Spanje wilden
houden. Goed en bloed wenschten zij op te zetten tot ver-
lossing van het verdrukte Vaderland uit de gruwelijke
tirannie der vreemde lansknechten.

Eenigen tjjd te voren had men reeds doeltreffende maat-
regelen genomen ter bescherming der stad en tot afwending
van alle beroerten. Er werd bevolen, dat de burgers zouden
zorg dragen den vrede onderling te bewaren; niemand mocht
in de uitoefening van z\\jn godsdienst worden belemmerd.
De geestelijkheid mocht in niets worden misdaan; alle ge-
bouwen, van welken aard zjj ook waren, moesten ongemoeid
gelaten worden, terwjjl allen gepaste onderdanigheid aan
de overheid der stad hadden te betoonen in alle zakan,
die met de welvaart der stad in verband stonden.

De Oranje-party had aanvankelijk de zege behaald en de
nieuw benoemde Schout, Mr. Jan van Groeningen, richtte
een vendel voetknechten op, die zich met geestdrift schaarden
om het Prinsenvaandel. Eenig Staatsch krijgsvolk trok
weinig later, onder Hopman Sjjvaart Manster, de Hooge-
woerdspoort binnen, tot niet geringe blijdschap van allen,
die het wel meenden met de zaak des lands.

Dat niet allen met de bepaalde wetten en verordeningen,

f>n minder nog met de houding tegenover zijn koninklijke
Majesteit ingenomen waren, bleek maar al te duidelijk. De
Spaanschgezinden peinsden over een plan, om door een
nachteljjken aanslag de stad in handen te krijgen.

Vijf maanden later ging van Leiden een poging tot ont-
zet van de benarde Spaarnestad uit. De geduchte Lumey,
Graaf van der Mark, trok met zijn volk door de Rrjnsburger-
poort om den Hout te bezetten en den vijand, die zn\'n
hoofdkwartier by het Huis te Kleef gevestigd had, vandaar
te verdrijven. De Spanjaarden waren echter van zijne komst
onderricht. Door eene dichte sneeuwjacht begunstigd, wisten
de vreemde troepen zich in eene hinderlaag te leggen en
het gevolg was, dat Lumey na eene dappere verdedigiug
genoodzaakt was naar Leiden terug te keeren. Duizend
man bleven op het slagveld en een groot aantal gekwetsten
moesten straks worden verpleegd.

Leiden had eene waarschuwing ontvangen en de Spaansch-
gozinden peinsden sterker dan ooit te voren over een stout
plan. Zij wilden namelijk de stad in handen van den gena-
digen Heer des lands spelen. Eenige glippers, Nederlanders,
die hun heul bij \'s Konings partij hadden gezocht en bij haar
als spionnen dienst deden, bevonden zich bij de belegeraars van
Haarle». Zij vertrouwden, dat de Roomschen in Leiden,
die den Vorst getrouw waren, hun de noodige ondersteuning
niet zouden weigeren. Hunne hoop werd echter beschaamd;
met moeite gelukte het hun drie maunen, Lenaert Dou, Klaas
Brant en Jacob Thomassen, voor zich te winnen. De portier
der Hoogewoerdspoort werd omgekocht; men moest den sleutel
in was afdrukken en de vrienden daar buiten zouden wel
zorgen, dat er spoedig een nieuwen gegoten werd. Te
middernacht zou een aanzienlijke krijgsmacht, uit ruiters

en musketiers bestaande, in stilte naderen; hunne nabijheid
zou den vrienden daarbinnen te kennen worden gegeven
door een vuursein; dezen moesten wederkeerig eene bran-
dende lantaarn uithangen.

Het plan viel echter gansch en al in duigen. Een van
de Hoplieden der schutterij, de wakkere Andries Allertsz,
die het bevel over de gewapende burgers voerde, begon
argwaan te koesteren. Zjjn scherpe blik wist de verborgen
beweegredenen der snoode verraders te ontdekken en weinig
later waren alle drie in verzekerde bewaring genomen.
Het gevaar was afgewend en de Spanjaarden moesten zien,
dat zij zich met eene ijdele hoop hadden gevleid.

Door nieuwe verordeningen werden andermaal de weder-
zijdsche verplichtingen van schutterij en burgers vastgesteld;
tevens, werd het krijgsvolk, dat niet tot de bezetting behoorde,
benevens den overtolligen vrouwen en jongens gelast, te ver-
trekken. Men regelde de prijzen van het graan onbepaalde
tevens, wat sommige bieren moesten kosten. Streng werd
verboden om koren te leveren aan steden, die het met
Al va hielden.

De zwarte noodvlag, die in de week van den 5^don tot
den 12^den Juli 1573 van de groote kerk te Haarlem wapperde,
gaf den Leidenaars van den zorgelijken toestand der zuster-
stad bericht. Hoezeer zij hunne krachten ook inspanden
en de pogingen van den Prins tot ontzet hielpen bevorderen,
niets mocht baten. De hulptroepen van Batenburg werden
geslagen en Haarlem viel den onbarmhartigen belegeraars
in handen, die zich schrikkelijk wreekten. Dit strekte het
krachtige bestuur, in welks bezit Leiden zich mocht ver-
heugen, opnieuw ten spoorslag, om alles in het werk te
stellen tot eene degeljjke bescherming der veiligheid, zoowel

naar buiten als binnen de veste, waar op de eensgezindheid
niet viel te roemen.

Als Gouverneur der stad had Oranje in 1573 aangesteld
den edelman George van Montigny, Heer van Noyelles, een
man, wel wat al te veel aan een weelderig leven gehecht,
maar tevens met grooten \\jver voor de zaak des lands be-
zield. Hjj behoorde tot de breede schaar van edelen, die
in 1566 een verbond sloten om den invloed van de vreem-
delingen in het bestuur des lands tegen te gaan en de
barbaarsche Inquisitie uit te roeien, als onrechtvaardig en
in strn\'d met alle menschelqke en goddeljjke rechten.

Drie maanden later behoorde hg tot de gemachtigden,
schertsender wijze de twaalf Apostelen genaamd, die met
Lodewjjk van Nassau, na de vergadering te St. Truyen,
met de Landvoogdesse een bevredigend verdrag wenschten
te sluiten. Margaretha gaf toe, maar wist met bedriege-
lijken list het bepaalde te ontduiken. Doch Alva kwam,
en nu werd ook de Heer van Noyelles door het banvohnis
getroifen. Met den geliefden Oranje, die op den Dillenburg
vertoefde, wachtende op betere tijden, trad hij thans in
briefwisseling en stond hem met zn\'n goed zwaard tendien-
ste, om het bedreigde Bergen uit Alva\'s hand te ontweldigen.

De groote Vroedschap, of de Raad der Veertigen, vormde
Leiden\'s burgerlijk bestuur en de voornaamste personen uit
deze groote vergadering, allen behoorende tot de meest ge-
goede inwoners der stad, maakten het college van het
Gerecht uit, bestaande uit den Schout, vier burgemeesters
en acht Schepenen, die van hunne medeleden door een
bijzonder ambtsgewaad waren onderscheiden. Zy droegen
eenen tabbaard, waarop de naam Leiden met zilveren letters
was aangebracht.

De tegenwoordige Schout, Hendrik van Brouchoven, was
een oprecht vaderlander, die zich, evenals z\\jn jongere broe-
der, Foy van Brouchoven, gansch en al aan de zjjde des
Prinsen van Oranje had geschaard. Zjjne betrekking had
echter niet meer die beteekenis, die ze voorheen wel bezat.
Het ambt van burgemeester was in die dagen van over-
wegenden invloed.

In het begin van de maand (November traden\' de Magis-
traten, in het vorige jaar gekozen, af en een nieuw bestuur
werd benoemd. Hieronder waren drie nieuwe burgemeesters:
Comolis van Noor de, Jan Jansen van Baersdorp en Corne-
lis van Swieten. Mocht de Oranje-partij ?&n hen al niet de
giootste verwachting hebben, men wist, dat zjj zouden
moeten buigen voor de geestkracht van den burgervader,
Pieter Adriaansz van der Werf. een man van ijzer en staal,
onwrikbaar in z\\jne trouw.

Wat van Spanje te wachten was, had Van der Werf reed*
op achtjarigen leeflyd ervaren, daar ztjn vader, Adriaan
Laurens Vermeer, in 1537 om des geloofswille werd onthalsd.
De zoon des martelaars vluchtte bjj het gerucht van Alva\'s
komst, uit de Nederlanden en trok naar Emden, de herberg
van Gods gemeente." Weinig later werden zpe goederen
verbeurd verklaard en ook Jover hem het vonnis uitgesproken,
dat hem verplichtte zich voorgoed in den vreemde te ves-
tigen. Het Vaderland zag hem echter dikwijls terngkeeren,
om \'s Prinsen plannen tot verlossing der hevig geteisterde
provinciën bevorderlijk te z\\jn. De gevaren, aan dezen post
verbonden, schrikten hem niet af; onvermoeid bleef hg heen
en weder trekken, totdat de Geuzen in 1572 hun zegezang
op het met Gods hulp meesterlijk volbracht feit, de inneming
van den Briel, begonnen te zingen.

Toen keerde ook Van der Werf terug in het midden des
volks, dat hg lief had, en bracht hun een schrijven van den
Prins mede, waarin deze betuigde, dat zij met Van der
Werf over \'slands belangen konden spreken en handelen
als met zijn eigen persoon. Nog in den loop van dat jaar
koos de burgerij Van der Werf tot lid van de Vroedschap,
en dat deze keuze hen niet berouwde, bleek duidelijk, toen
hg den 17^den Mei 1573 tot de waardigheid van Burgemeester
werd geroepen. Den 25^steu Januari 1574 zou hij voorzittend-
burgemeester worden, zoodat hg een man was, aan wien
veel werd toevertrouwd. Zwaar was z|jne taak, want onder
de veertig raadsleden vond hij slechts een zevental, die
evenals hij, alle krachten voor het algemeen welzijn wensch-
ten te besteden en den Prins getrouw te big ven in nood
en dood.

Onder de Schepenen werden gelukkig mannen gevonden,
die, wanneer dat moest, met beslisten eisch durfden be-
toogen, dat het eene dwaasheid was, om zich aan den Span-
jaard te onderwerpen en te hopen op diens genade. Het
waren Pieter Hendrik Wassenaar, Pieter van Of wegen,
Cornelis Barrevelt, Willem van Loo, Dirk Smaling en Pieter
Cortevelt, Mourgn Claessen en Jan Brouwer, de beide overige
schepenen, waren mannen van eene twijfelachtige gezind-
heid. De verdere leden der Vroedschap behoorden tot de
rechtvaardigste" burgers en waren niet geheel afkeerig
van het sluiten van een eerlg\'k verdrag met den vgand.

Een krachtigen steun vond Van der Werf in den acht-
en-twintig-jarigen Jan van Hout, die nevens de vervulling
van het ambt van secretaris, dat hij met weergaloozen gver
waarnam, een gelukkig beoefenaar van geschiedenis en let-
terkunde was. Zgne oprechte vaderlandsliefde was oorzaak

dat Neerlands geesel hem uit het land zijner geboorte ver-
dreef. Hij keerde echter met Van der Werf, die hem tot
zijnen secretaris had aangenomen, in Rijnland terog en stond
hem in het vervolg met onbezweken volharding ter zijde.

Oranje\'s Commissaris in Leiden, de edelman Diederik
van Bronkhorst, wist eveneens den moed der bevolking
levendig te houden. Leiden\'s toestand ging hem ter harte
en met ernst handhaafde h\\j zich op zijuen post, krachtige
middelen uitdenkende om het behoud der stad te ver-
zekeren.

Alva, Neerlands slachter, had zijne broeders Dirk en 6ijs-
brecht in 1568 op het Sablon te Brussel doen onthoofden,
en hij zelf was nauwelijks het zwaard van dien beul ont-
komen. Hy versaagde niet en greep met vaste hand de
tengels van het bewind in handen, gereed, om, wanneer
het moest zyn, zyn leven te laten voor het welzijn van zijn
jammerlijk verdrukt Vaderland.

Onder Leiden\'s bevolking kon men verschillende personen
aanwijzen, die goed en bloed veil hadden voor de zaak der
vrijheid; onder hen moet in de eerste plaats genoemd wor-
den Jonkheer Jan van der Does (Janus Douza), Heer van
Noordwjjk. In zijne jewrd had hij aan de hoogescholen te
Leuven, Douai en Parijs gestudeerd en deed zich kennen
als een beschaafd en geleerd edelman. In plaats van zich
met krjjgs- en staatszaken te bemoeien, greep hij naar de
lier en zong zijne woudzangen," die blijk gaven van een
niet alledaagsch talent. Straks zou hij echter toonen, dat
hij evengoed het zwaard wist te hanteeren als de pen.

Van zyne welgemeende liefde tot het Vaderland strekte
voorzeker het rijm ten bewijze, dat hij op den loop van
zijnen snaphaan had doen graveeren:

Laet ons noch honden de wapenen in bande
Opdat de naem van vrie lande
Niet en gedie tot groots schande.

Zijn oom, Jacob van der Does, behoorde met zijnen jon-
geren bloedverwant tot die vroede mannen, die zich wensen*
ten te bevrijden van de tirannie van Filips, toen het hem
bleek, dat de over hen gestelde macht, door haren blinden
ijver voor Rome, de schare wilde beletten om, God naar
Zijn Woord te dienen.

Jan van Duivenvoorde, gesproten nit een geslacht, dat
innig was gehecht aan zijnen geliefden geboortegrond en
dat nimmer zijne vrijheid wenschte prijs te geven, was met
de voorgaande mannen een van zin. Had zijn oom, Jan van
Duivenvoorde, Kolonel der Schutterij te Haarlem, zyn bloed
voor zijne dapperheid vergoten, het was te voorzien, dat
z\\jn neef niet zou schromen het uiterste te wagen, om der
gewesten en zijner stede vrede te bevechten.

Jonkheer Aelbert van Raephorst, Huich van Alckemade
en Huich van Bauchem, waren eveneens trouwe dienaren
van den Prins; zy vormden met de Hoplieden Claes Dirks
van Montfoort, Andries Alberts en den Kapitein Mees
Haviksz, een aantal vrome en vroede mannen, die voor de
religie en de vrijheid des volks het uiterste wilde wagen.

Leiden\'s krijgsmacht bestond voornamelijk uit vier vendels
schutters, die zich onder hunne Kapiteins Andries Schot,
Klaas Jansen Knotte, Pauwels van Thorenvliet en Mees
Haviksz, zagen belast met de bewaking der poorten en
andere gewichtige posten. Buiten de schutterij bestond er
nog een vendel vrijwillige schutters, ongeveer tachtig man
sterk, met Andries Allertz als Kapitein. Alle ingezeten der
veste waren onder Hofmeesters ingedeeld en droegen elk

pen geweer; de schansgravers onder hen werden gewapend
met schoppen en spaden.

De slotvoogd van de kasteelen Lokhorst en "Warmond,
Gerrit van der Laan, had, met nog enkele mannen, het
bevel over eene bende vrijbuiters, voor het meerendeel uit
vreemden bestaande, die door hunne stoute uitvallen den
Spanjaarden handen vol werks gaven en huu soms belang-
rijke schade toebrachten.

De veste kon zich overigens niet op eene sterke bezetting
beroemen. Men had slechts over vier vendels Franschen
en Walen, onder den Genzen-hopman Jonkheer Willem Bloys
van Treslong en de Kapiteins Michael Saeye, de Catteville
en La Serre, te beschikken. Verder was er nog eene afdee-
ling ruiters, waarover de Bitmeester Gaspar van der Noot,
Heer van Carlo, het bevel voerde.

Nog werden er in Leiden drie personen gevonden, die bjj
de burgerij in hooge achting stonden en die een grooten
invloed konden uitoefenen. Hun werk was van dat der
strijdenden geheel verschillend. Zij moesten het volk de
woorden des levens brengen en het opwekken de zaligheid
te zoeken, die daar volkomen genoten wordt, waar geen
str\\jd of beroering heerscht, in het Vaderland der ruste.
Het waren de predikanten Adriaen Jansen den Taling,
Ciaes Jansen Verstroot en Pieter Cornelisz. Mocht hunne
denkwijze nogal iets uiteenloopen, zü bezaten allen een op-
rechte liefde voor hunne gemeente en werkten met onver-
droten ijver voor het welzijn van allen, dien de Heere aan
hunne zorgen had toevertrouwd.

H O O F D S T ü K III. ^; ^A/St>. ^! ^; .\'£<
De vijand voor de wallen. "~-*-^<C

Wat men in Leiden reeds lang voorzien had, bleek weldra
voor ieder zekerheid te worden; de vijand trok z^jnebenden
steeds dichter om Rijnlands hoofdstad te samen en dreigde
met een volkomen insluiting. Reeds eenigen tijd te voren
had Alva Romero gelast Zuid-Holland langs de duinzjjde
binnen te trekken, terwijl hg aan Franciscus Valdez bevel
gaf langs den zoom der Haarlemmermeer dit gewest binnen
te dringen.

Romero volbracht zpe zending naar wensch. Hjj bezette
o. a. Noordwjjk, Katwijk, Valkenburg, Wassenaar en \'s Gra-
vendeel, besprong met goed gevolg de schans te Maassluis
en trok zegevierend Vlaardingen binnen. Een hem opge-
dragen last van zijnen meester riep hem naar het Zuiden
des lands. Hij reisde naar Brabant en droeg z\\jn waardig-
heid over aan Valdez, die middelerwjjl zijne manschappen
van den kant der Haarlemmermeer naar Leiderdorp, Val-
kenburg en Zoeterwoude had weten te voeren.

Zoo werd dan geheel de omtrek verontrust door het
vreemde krijgsvolk, en werd het meer en meer duidelijk,
wat het doel des vjjands was. Valdez vestigde zjjn hoofd-
kwartier te \'s Gravenhage, en nam vandaar zijne maatregelen
tot tuchtiging der weerspannige stad, die zich aan de zjjde

des Prinsen van Oranje had geschaard. De Spaansche
vaandels wapperden straks aan de Rjjnboorden te Alfen
en, wellicht door de overmacht geprest, wierp het landvolk
hier eenige verschansingen op, die de voorhoede van het
leger tot beveiliging moesten dienen.

Eenige dagen later toonden de donkere rookwolken, die
uit het dorp Warmond opstegen, dat de Spanjaarden zich
ook daar hadden genesteld.

Tegen het einde van September kwam de langzaam voort-
rukkende vijand nog meer nabij. De voorposten stieten
reeds terstond op eene bende Leidenaars, die van geen
waken wilden weten. De Vaandrig Don Blasco snelde op
bevel van Valdez, die zelf den aanslag regelde, ter hulp.
Met onstuimige vaart rende hn\' vooruit, zoodat bij zijnen
drift duur moest bekoopen. Hij viel in de handen der
Geuzen, die met hunne speren menigen vijand doodelijk
wisten te treffen. De Spanjaarden namen in verwarring
de vlucht en met moeite ontkwam Valdez het dreigende
gevaar. Ruim honderd verslagenen bedekten het strijdperk
en de moed der Leidenaars was door deze zegepraal niet
weinig verlevendigd.

Niet minder verheugd waren de bewoners der veste, toen
het hun mocht gelukken een groot aantal runderen naar
de stad te voeren, die anders den troepen des Konings in
handen waren gevallen.

Toen de Alkmaarders op hunne bevrijde wallen het
«Victorie" hadden geroepen, zag het Noorderkwartier zich
spoedig daarop van den overlast der soldaten ontslagen.
De legermacht, die voor de dapperheid van eenvoudige
schippers en boeren niet bestand was geweest, trok naar
Leiden, om den smaad en de schande, bü Alkmaar geleden,

straks door eene roemrijke zege uit te wisschen. Aldus
versterkt, maakte Valdez zich gereed tot het volvoeren van
zijn goed beraamd plan. Maar al te goed was het hem
gebleken, dat eene bestorming weinig kon baten. De groote
verliezen, bjj Haarlem en Alkmaar geleden, en de onwil
zü\'ner soldaten, die niet dan gedwongen tot eene beklimming
der muren waren te dwingen, hadden hem tot het besluit
gebracht, een meer afdoend middel te gebruiken. Hij zou
zijn krijgsvolk in een dichten kring om Leiden trekken,
zcodat niemand onbespied de stad zou kunnen verlaten. En
ald^s van allen toevoer afgesneden, moest de honger het
zwaard worden, dat de uitgevaste burgerij tot de overgave
hunner stad en tot volkomen onderwerping zou brengen.

Leideu\'s ondergang was schijnbaar naby. Geen plaats
toch, die gemakkelijker kon ingesloten worden; de stad
was goed bevolkt en schaarsch van het noodige voorzien.
Bovendien zou de Prins van Oranje weinig kunnen uitrichten,
daar het hem aan een leger ontbrak. Dit alles hield den
moed bfl Valdez levendig. Hy legde thans bezetting in Rn>
wijk, liet eene schans opwerpen aan den Delftschen weg,
tot beveiliging van den wachtpost aldaar en zorgde tevens,
dat de reeds bezette dorpen nog ruimer van krijgsvolk
werden voorzien. Bij de vroeger opgerichte schansen, ver-
rezen er nog nieuwe aan den Leidschen Dam, de Oude
Wetering, te Leiderdorp, Koudekerk, Alfen, Bodegraven..
Neerbrugge en Harmeien. Toen was de stad aan alle zijden
ingesloten. Op den 31sten October 1573, zes en vijttig
iaren na het begin der gezegende Hervorming, kon niemand
zonder levensgevaar binnen Leiden komen en evenmin de
stad verlaten.

Door de Reformatie had Rome\'s Kerk een geweldigen

schok gekregen. Om de getrouwheid aan het Woord Gods
en zn\'ne vrjiheidsliefde, zou Leiden thans al de zorgen
en angsten, aan een beleg verbonden, moeten uitstaan.
Maar onze vaderen wilden God dienen naar den eisch van hunne
religie; hun geweten wenschten zjj nimmer aan banden te doen
leggen. Zes jar:-n hadden zg reeds den bloedigen kamp
tegen de tirannie des Pausen gevoerd. Alles was reeds
opgeofferd, goed en bloed beide; zou nu Leiden toegeven?
Neen, dat nooit! En mochten Eomero en Valdez wijzen
op de sterkte hunner troepen, die schier onoverwinnelijk
konden heeten, de belegeraars, die slechts een handvol
dapperen daartegenover konden stellen, betuigden echter
dat de Heere aan hun spitse stond.

Op Hem was hunne hoop, van Hem hunne verwachting!
Hoe fel dan ook bedreigd, onder Gods hoede en zorg zou
ook Leiden\'s burgerij veilig zjjn, mits zjj, onder afwachting
van \'s Heeren zegen alles in het werk stelden, wat strekken
kon om den vyand uit de veste te houden. En aan zulke
maatregelen ontbrak het niet. Alle ingezetenen werden
door het jjverige bestuur vermaand, om mede te werken
tot het verkrijgen van een rustigen toestand, zoodat vrede
en eensgezindheid onder allen mocht heerschen. Men werd
dringend gebeden zich niet schuldig te maken aan overdaad,
maar een eerlyk en geregeld leven te leiden; in de zaak
der Religie en der Regeering des lands diende men de noodige
eendracht te bewaren tot eer ende glorie Gods."

Om te voorkomen, dat de zucht naar een laaghartig
gewin enkelen er toe mocht drijven, den prijs der levensmiddelen
hoog op te voeren, deed de Regeering allen weten, dat zij
elke week opnieuw zou bepalen, wat men voor de vei schillende
levensmiddelen diende te betalen.

Ook naar buiten hield men een waakzaam oog. De huizen
en boomgaarden om de stad, waarin de rusteloos spiedend*
Spanjaarden zich zonden kunnen nestelen, om vandaar huimt
sluiptochten te doen, werden omvergehaald of uitgeroeid.

Kapitein Steffen van den Boom betrok in het laatst van
November de schans te Lammen en plantte er des Prinsen
vlag, die weldra den vijand uitdagend tegenwapperde.

De deken-fabrikant, die zich steeds deed kennen als een
oprecht vaderlander, nam ijverig deel in de ernstige pogingen
tot het bevrijden van zijne beminde stad. Daar zijn hande.¹al spoedig de gevolgen van het beleg ondervond, voegde
hfl zich bjj het vendel schatters, dat, onder bevel van Kapiteii
Andries Schot, den wal bewaakte tusschen de Hoogewoerds-
poort en het Vliegat.

Ook Floris Ghjjsberts, zijn bediende, wisselde den arbeid
ter werkplaatse zijns meesters met den wapenhandel af.
Hij betreurde het zeer, dat de beroemde dekenfabriek moest
stilstaan, en bereidwillig nam hy de uitnoodiging aan, om
mede te helpen tot het verdrijven van den gehaten Span-
jaard, die de welvaart uit deze gewesten deed wijken en
oorzaak was, dat de handel verliep. Zjjn hand omklemde
het vuurroer, vastbesloten zoolang mogelijk te volharden
in den strijd, tegen gewetensdwang gevoerd.

Tegen den middag van den 6en December vinden wij onze
vrienden, met eene groote menigte volks, bijeen. De winter-
vorst zwaaide zijn schepter en deed dit den burgers voor
goed gevoelen. Een koude wind blies sedert eenige dagen
over de vlakte en had de wateren, die den omtrek door-
sneden, doen stollen. Zou de vijand van deze gelegenheid
geen gebruik kunnen maken, om de stad binnen te trekken?
Dit moest worden voorkomen! 8

De klok begon te luiden en riep de burgerij op hunne ge-
wone verzamelplaatsen. Hier werden z\\j van sleden, bijlen
en haken voorzien en straks trok een breede stoet in de
vereisento orde naar buiten.

Wfl zullen zorgen, Meester Alewyns," sprak Floris, toen
zij de Hoogewoerdspoort doorgingen, ,dat geen enkel vak
ongeschonden blijft. Alles zullen wö klein hakken; ik zie,
dat er reeds door de watergoten schepen worden uitge-
laten, die ons straks naar de overzijde kunnen voeren. De
Spanjaarden zullen op deze wijze weinig voordeel van den
winter hebben."

Alewijns knikte toestemmend. Ik herinner mg het woord,
dat onze predikant, Pieter Cornelisz, gisteren tot mij zeide:
Wij moeten werken en bidden; alleen, wanneer wy onder
afbidding van \'s Heeren zegen de hand aan den arbeid
slaan, kunnen wij verwachten, dat onze pogingen met eeneu
goeden uitslag zullen worden bekroond."

Daar naderde de trein de aangewezen punten en met
lustigen ijver sloegen de Leidsche Geuzen den stevigen
ijsvloer aan stukken. De dekenfabrikant deed met zijne bnl
menig forschen slag en werd trouw geholpen door Floris,
die, met eeneu langen haak gewapend, een groot aantal
.schotsen tot gruis wist te stooten. Straks keerden de rappe
gasten huiswaarts, aan allen verheugd meedeelende, dat hei
ijs in den breeden buitensingel was vernield.

Het volk, dat door de Rjjnsburgerpoort was getrokken,
om laugs de Noord- en Westzijde der stad den waterweg
voor den vijand ontoegankelijk te maken, volbracht mede
welgemoed zijne taak en mocht de voldoening smaken, dat
ook daar het ijs werd opgeruimd.

Nog juist bijtijds was men aan den arbeid getogen, want

nog dienzelfden dag bespeurde mon de nadering der vreemde
troepen, die het Kasteel te Warmond innamen, waardoor
zij een niet te versmaden voordeel behaalden.

Een dag later gebeurde er iets, dat voorzeker wel in
staat was, om den Leidenaars den moed te benemen.

De Spanjaarden besprongen de schans te Lammen, en het
vendel van Kapitein Van den Boom gedroeg zich weinig
kordaat. De bezetting nam in allerijl lafhartig de vlucht
en keerde naar de stad terug. De Gouverneur, hevig ver-
toornd over deze handelwijze, trachtte de sterkte te her-
winnen, maar vruchteloos. Een belangrijk punt van ver-
dediging ging opnieuw voor de stad verloren.

Door de vele uitgaven, die de Regeering moest doen,
ontstond, zooals te verwachten was, reeds spoedig geld-
gebrek. Toch wilde Leiden\'s bestuur niets in ontvangst
nemen zonder betaling. Om in dien nood te voorzien, ging
men er toe over, noodmunten te maken. Aan drie leden
der Vroedschap werd opgedragen de noodige maatregelen
te nemen. Zy droegen den boekbinder Jan Adriaensen op,
achtduizend schijfjes te vervaardigen, ongeveer ter grootte
onzer rijksdaalders. Vervolgens werden deze munten ge-
stempeld. Men voorzag ze van het Leidsche wapen, met
het opschrift: Godt behoede Leyden," terwijl de andere
zijde den Hollandschen leeuw voorstelde, met eene lans in
de klauwen en boven op de spits eenen hoed. Langs den
rand stond: Om der vrijheid wille." De waarde dezer
noodmunt werd op twintig stuivers gesteld, terwijl de Vroed-
schap beloofde, na het beleg dit papieren geld tegen gewone
specie in te wisselen.

Kort daarna werden er nogmaals munten in omloop ge-
bracht. Het waren thans stukken van vijf stuivers. Zij

droegen aan de eene zjjde in eenen krans van laurierbladen
den naam Leiden," en vertoonden aan de keerzjjde Hollands
fleren leeuw, met het opschrift: _BStrjjd voor het Vaderland."

Enkele dagen vroeger, den 18^den December 1573, was
Alva, Neêrlauds slachter en vloek, uit deze gewesten ver-
trokken. Hg ging heen met schande beladen; met alle
wreedheid had hij zjjne onderdanen vervolgd en hun zweet
en bloed gezogen. Achttien duizend menscuen vonden door
zjjn toedoen den dood. Om de ingezetenen tot rust te doen \'
brengen, had hij veertien millioen dukaten verspild en liet
eene ledige schatkist aan zijnen opvolger na. Toen hjj kwam,
lagen de steden roerloos aan zjjne voeten en zocht de Prins
van Oranje in den vreemde eene veilige schuilplaats. Thans
was meer dan eene provincie opgestaan, om te strpen voor de
vrjjheid des gewetens, zich, vereenigd met den Prins, met ernst
verzettende tegen den beul en zjjnen bloeddorstigen aanhang.

Alva\'s roem begon te tanen en dringend smeekte hg zjjnen
vorst hem terug te roepen. Eiudeljjk kreeg hjj een wenk.
Hjj liet voor zjjne afreis zjjnen schuldeischers op eenen
bepaalden tijd oproepen, maar des nachts maakte hjj zich
heimeljjk weg.

Zjjn opvolger, Don Louis de Zuniga El Requesens, Groot-
Kommandeur van Kastilië en gewezen Landvoogd van
Milaan, kwam nog in het laatst der maand in de Neder-
landen. Door zjjne vredelievende gezindheid scheen hjj juist
de man te zjjn, die Alva kon vervangen. Mocht het volk
zich derhalve gelukwenschen met deze verandering? In
geenen deele! Het pogen van den nieuwen Landvoogd, om
gunst te verwerven, moest juist ten prikkel strekken, om
dubbel op zjjne hoede te zjjn. Waar Spaansche valschheid
in den persoon van den vredelievenden Requesens vleiend

rust kwam aanbieden, daar dreigde wezenlijk groot gevaar.
Dit begreep men binnen Leiden\'s muren maar al te wel en
met ernst en beslistheid zou het bestuur in later dagen elke
aanbieding van de zijde des vijands van de hand wyzen.
Het wenschte vol te houden tot het uiterste en liet uiets
onbeproefd om den moed der bevolking levendig te houden.

Als een lichtstraal in den donkeren nacht werkten de
koene waagstukken van de Vrijbuiters op de burgerij. Deze
onversaagde mannen gevoelden zich weinig tehuis in de enge
omgeving, die hen gekluisterd hield. Zij besloten eenen uit-
val te beproeven. Den 29sten December wierpen zij zich
in de legerplaatsen der gehate Spekken, en dezen, op zulk
eenen onstuimigen aanval niet voorbereid, verweerden zich
vruchteloos tegenover de krachtige Geuzen, die voor het
meerendeel van verlangen brandden, om hunne rekening met
Alva\'s dienaren te vereffenen. Een veertigtal vijanden
werden in triomf weggevoerd; bovendien waren z\\j nog met
eenen rjjken buit beladen. De behaalde zege dreef hen spoedig
daarop andermaal naar buiten en opnieuw mochten zij zich,
tot niet geringe schade der Spanjaarden, in eenen goeden
uitslag verheugen.

Zoo brak eindelijk de nieuwjaarsdag aan. Was het wonder,
dat menig vaderlandsch hart zich bekommerd afvroeg, wat
toch wel het nieuwe jaar brengen zouP Vele armen zagen
met zorg de toekomst in en menige hopelooze nacht kon
getuigen, dat de huisvader door de angsten, die zjjn hart
beklemden, tevergeefs de ruste zocht. Het verkeer naar
buiten was gestremd en alle bedrn\'f, dat z\\jn bloei ontleende
aan de ongestoorde gemeenschap met de omliggende plaatsen,
stond stil. Het voedsel werd allengs kariger en de honger
drong de huizen binnen.

Waar moest eindelijk de arme, wien het aan arbeid ontbrak,
en toch voor vrouw en kinderen diende te zorgen, het
noodige vinden, oiu slechts het veege leven te kunnen redden ?

Gelukkig allen, die vertrouwend de toevlucht tot hunnen
Heiland konden nemen, overtuigd, dat Hg voor hen zou
zorgen te midden van donkerheid, beproeving en stryd. Eu
dezulken waren er. Meester E wout Alewijns had aan den
morgen van den eersten dag des jaars de zijnen by de trouwe
zijns Gods bepaald, die zpe kinderen wel zwaar beproeft,
maar ze op Zijnen tijd heerlijk uithelpt. Hij geloofde, dat
de Heere alle macht heeft in den Hemel en op de aarde,
en dat zonder Zijnen wil geen haar van ons aller hoofd
vallen zal. Hy smeekte dringend, dat de Heere hun aller
Leidsman en Hulpe wilde zijn en droeg den nood zijner
beminde stede aan Hem op, die Zich ontfermt over ieder,
die Hem in waarheid aanroept.

Den 31"teu Januari, reeds vroeg in den morgen, spoedde
Alewijns zich langs de Hoogewoerdsbrng, door de Nobelstraat
naar het Stadhuis. Hier heerschte eene buitengewone drukte.
Drie vendels schutters kwamen hier bijeen onder hunne
kapiteins en vaandrigs. De metselaars, timmerlieden en
allen, die tot de ambachtslui behoorden, droegen bijlen en
andere werktuigen, terwijl nog anderen waren voorzien van
verrejagers, polsstokkeu, die aan het boveneinde tot speer
waren gepunt. Op nog twee andere plaatsen, in de nabijheid
der Hooigracht en op het Marendorp, zag men terzelfder
tijd hetzelfde schouwspel. Hier stroomden de gravers, toe-
gerust met schoppen en breekijzers, te zamen, benevens al
het volk, dat mede ten arbeid zou trekken en dat eene
bijl als vernielingswerktuig op den schouder droeg.

Nadat de namen van al de uittrekkenden waren afgelezen,

fpoedde men zich welgemoed naar buiten. Men wilde dit-
maal beletten, dat de vjjand zich te dicht in de nabijheid
van de oostelijke wallen legeren ging. Om dit te bewerken,
zou men beproeven de huizinge Stenevelt, in de nabijheid
der muren gelegen, neer te halen. Twee schepen voeren
mede den Rijn op; het zou de laatste maal zijn, dat zij de
golven mochten klieven. De muren van genoemde huizinge
moesten weldra voor de krachtige slagen der Leidenaars
bezwijken en eene puinhoop wees slechts de plaats aan,
waar het gebouw vroeger stond.

Nu naar het Zijlhóf, voor dat de Spanjaarden ons het
werk beletten," klonk het uit aller mond en in allerijl trok
men naar het punt, waar de Z\\jl haar water in den Rijn
stort. Met even gelukkigen uitslag werd hier het werk der
verwoesting voortgezet. De muren, eertijds met zooveel zorg
en ten koste van veel t\\jd opgehaald, werden in weinige
uren afgebroken; alleen het geboomte bleef staande en vormde
een aantal zwijgende getuigen, die met hunne takken wezen
op de ledige ruimte, die zij insloten en waarin vroeger de
Zijlhof fier omhoog rees.

De Spanjaarden hadden van uit hun kwartier te Leider-
dorp de beweging opgemerkt en snelden straks voorwaarts
om den voortgang van het werk te stuiten. Er greep een
gevecht plaats, waarbij een viertal Spanjaarden sneuvelden.
De Leidenaars waren intusschen tot eenen anderen arbeid
overgegaan. De beide schepen had men naar het punt ge-
voerd, waar de Oude en Nieuwe Ejjn elkander ontmoeten.
Hier sloeg men eenige gaten in het eerste vaartuig en statig
zonk het schip naar beneden, weinig later gevolgd door het
tweede, een buitgemaakten bodem, die door de vrijbuiters
voor eenigen tjjd in triomf werd meegevoerd. De gezonken

schepen legden den vijand zooveel beletsel in den weg, dat
ongetwijfeld de vaart op beide rivierarmen hun benomen
was. Geen wonder dus, dat de dappere Leidenaars een
gejuich aanhieven en de speellieden het Geuzen Te Deum,
het geliefde Wilhelmus, bliezen. De dekenfabrikant ver-
blijdde zich van ganscher harte in den goeden afloop dezer
onderneming. En toen straks eene groep schutters luide
begon te zingen, stemde hij geroerd mede in en hief met
al de anderen ootmoedig aan:

Mijn schilt ende betrouwen

Zijt Ghy, o God, mijn Heer I
Op U soo wil ick bouwen,

Verlaet mij nimmermeer;
Dat ick doch vroom mach blijven

U dienaer \'t alder stondt,
De tyranny verdrijven,

Die mij mijn hert doorwondt.

Nog geen drie weken later trok er opnieuw eene af deeling
schutters en een groot aantal gewapende burgers naar
buiten. De vorst dreigde andermaal met den vijand in
bondgenootschap te treden en hem het overtrekken der
wateren gemakkelijk te maken. Een stevige ijsvloer bedekte
de grachten en riep de Leidenaars opnieuw ten arbeid en
even bereidwillig kwam men te zamen, om met vereende
kracht den Sparijaard den voortgang langs dezen weg on-
mogeljjk te maken.

De volgende Zondag was, naar den wensen van den Prins
van OraDje, een plechtige bid- en dankdag voor Leidens
bevolking en mede voor allen, die het wel met de zake des
lands meenden. Het gerucht eener blijde zegepraal drong
ook tot de benarde veste door. Den 29^8ten Januari raakte

de vloot der dappere Zeeuwen met de Spanjaarden slaags
bjj Roemers waal. De onversaagde Geuzen, die met geest-
drift Oranje trouw hadden gezworen, vochten als leeuwen.
Met eene stoutmoedigheid, die aan het ongelooflijke grensde,
besprongen zjj de schepen des vn\'ands en bleven rustig
staande, al werd er ook een kogelregen op hen afgezonden.
De Prins wierp zich in zijne kamer te Vlissingen bekom-
merd op de knieën en smeekte om redding uit dien nood.
Straks mocht hij blpe opstaan; de God der legerscharen
had zijn vurig smeeken gehoord; de Admiraal de Glimes
vond den dood en ternauwernood ontkwam Juliaan Eomero
een gelijk lot. Requesens aanschouwde, op het strand staande,
met eigen oog den ondergang zijner vloot, terwijl Oranje
Gode de eere mocht brengen voor deze verlossing. Men
moest, sprak de Prins, den zegen der overwinning overal
bekend maken en God grootelps loven en danken, en voorts
hartelijk bidden, dat Hij hunne zaak tot een goed einde
wilde brengen, opdat zij eenmaal, na veel droefenis tot
eenen goeden en gewenschten vrede mochten komen.

Alewijns ging met zijne huisgenooten naar de St. Pieterskerk
en te zamen brachten zjj Hem de eere, die uithelpt in den dag
der benauwdheid allen, die zich in den gebede tot Hem wenden.

Twee dagen later kon men weder feestvieren; den deken-
fabrikant werd geboodschapt, om op te komen inliet geweer.
Onder het roeren der trom en het spelen der schalmeien
trokken de schutters door de straten en de weigezinden
onder de burgerjj zagen met vreugde de vaandels wapperen.
Des avonds brandde men pekkransen en takkenbossen, en
de vlammen dezer vreugdevuren wierpen hun wonderlijk
schijnsel over den in schaduwen gehulden omtrek. Zoo
vierde men in Leiden de overgave van Middelburg aan den

Prins. Na een bjjna tweejarig beleg had eindelijk de moedige
Mondiagon toegegeven en met krijgseer was hij den 19^denFebruari uitgetrokken, beloovende het ontslag te zullen be-
werken van Marnix van St. Aldegonde, die bjj het bezetten der
Maaslandssluis onverhoeds was overvallen en door de Span-
jaarden naar het kasteel Vredenburg in Utrecht was gevoerd.

Zorgde zoo het bestuur om den gezonken moed weder
op te beuren, ook in vele andere zaken was het met ijver
werkzaam. Reeds in het begin des jaars ving het aan met
de uitdeeling van het brood, dat het den armen zonder
prh\'s deed toekomen; tevens gingen eenige vrouwen uit den
aanzienlijken stand rond, om aalmoezen voor de armen in
te zamelen. De toestand dezer behoeftigen was in waarheid
deerniswaard, en dubbel te berispen was daarom het gedrag
van sommige rjjken, die in overdaad leefden en den wijn bh\'
stioomen deden vloeien. Zjj werden tot matigheid vermaand
en moesten opgeven hoeveel wh\'n zij in voorraad hadden, opdat
men ze in den nood voor de zieken zou kunnen gebruiken.

Eindelijk was de maand Maart genaderd. Niet lang
meer zou men in Leiden met de zorg, door een langdurig
beleg ontstaan, hebben te kampen. Na vele onderhande-
lingen zag \'s Prinsen broeder, Lodewh\'k van Nassau, zich
eindelijk in staat gesteld om met een leger te velde te
trekken.\'Welhaast werden de geruchten tot zekerheid, dat
h\\j met zesduizend voetknechten en tweeduizend ruiters in
Limburg was gevallen en de stad Maastricht bedreigde.

De Spaansche bevelhebber Braccamonte verzamelde in
der haast het krijgsvolk uit Holland en trok met vijfentwintig
vendels naar den Maasoever. Nu kwam er ook beweging
in het leger rondom Leiden. Zou eindelijk het uur der
bevrijding hebben geslagen?

De dekenfabrikant stond den 24^8,8n Maart op de wacht.
Hg blikte over den omtrek en een glans van vreugde kwam
op zijn gelaat. Eindelijk zou dan de ijzeren boei, die hen
zoolang vast omsloten hield, worden verbroken.

De Spanjaarden breken op," sprak hjj tot zijnen makker,
de kanonnen zijn reeds van de aard wei ken verdwenen en
de bezettingen verlaten reeds hunne posten. Valdez wil
zich denkelijk bij de legermacht voegen, die Graaf Lodewijks
inval beletten zal. God geve, dat zij niet mogen slagen."

Dat bid ik met u," antwoordde zyn vriend. Na eene
belegering van ruim twintig weken mogen wü thans weder
vrij ademen. Wij hebben alle reden om den Heere te
danken." En zoo was het inderdaad. Den volgenden dag
waren alle Spanjaarden verdwenen. De zware poortdeuren
knarsten op hunne hengsels en ongehinderd kon Leidens
bevolking naar buiten stroomen.

Vruchteloos scheen Valdez de stad belegerd te hebben.
Alewijns en de zijnen verheugden zich over deze gezegende
omkeering en Floris Ghgsberts was niet minder blijde, dat
de langgestaakte werkzaamheden eindelijk weder hervat
zouden kunnen worden. De fabrikant en zijne echtgenoote
vroegen zich echter niet zonder eenige bezorgdheid af, waar
hun geliefde zoon thans zon vertoeven. Had hij zich
wellicht bij het leger van \'s Prinsen broeder aangesloten,
en wat zou het lot der strijdenden zijn? Ook Margaretha
en Adriaen verkeerden dikwijls met hunne gedachten bij
den afwezigen broeder, die uit liefde tot zjjn vaderland het
zwaard had aangegord om den bloedigen kamp tegen de
vreemde overheersching te voeren.

HOOFDSTUK IV.
Donkere wolken.

\'t Was een schoone Aprildag van het jaar 1574. Langs
den rechter Maasoever draafden tegen den avond een vijf-
tiental rniters, wier wapenrusting duidelijk aanwees, dat
zjj behoorden tot de legermacht van \'s Prinsen broeder,
Graaf Lodewjjk van Nassau, die voor eenigen tyd in Limburg
was gevallen. Voor hen lag stil en vreedzaam het dorpje
Mook, welks bewoners sedert eenige dagen niet zonder be-
zorgdheid de bewegingen en het gewoel der soldaten hadden
gadegeslagen.

Vriendelijk lachend nam op dit oogenblik de zon afscheid
en wierp haar schitterend schijnsel over den omtrek, die
thans in een legerkamp was herschapen. Achtduizend man,
waaronder ongeveer tweeduizend ruiters, waren hier ge-
legerd, om onder het bevel van den dapperen Lodewn\'k
den strjjd aan te binden tegen priesterdwang, Inquisitie en
Spaansche huurlingen, opdat zoo de vrijheid des gewetens
voor de landzaten mocht worden verworven en de schare
zich aan de bron van Gods Woord zou kunnen laven.



		;>:

		lil \'lisi

		HMililffl

		Thuiskomst van den Dekenfabrikant.



		147

		op een uur afstands, lag de benauwde stad, waar de ellende tot een angstwekkende hoogte was gestegen. Daar keerde de wind nogmaals. Het zeewater vloeide weg en roerloos lagen de schepen aan den grond. De Zeeuwsche Geuzen, vijanden van alle logge rust, waren tot werkeloosheid ge- dwongen en zagen met droevigen blik naar boven, terwijl aan veler hart de zucht ontvlood: ,Heere, hoe lange?"

		HOOFDSTHK XIII. De hoogste nood.

		Nog altijd hunkerde men in de bedreigde veste met reik- halzend verlangen naar verlossing. Reeds weken was het geleden, dat het doorsteken der dijken den stedelingen was gemeld. De eerste helft van Herfstmaand was verstreken en met den dag steeg de nood hooger. Vol angstige span- ning zag men naar den windwijzer, maar immer blies de wind uit het Noord-Oosten. Gerbrant Alewijns en Floris Ghijsbertz, die zich verze- kerd hielden, dat zij staat konden maken op het woord van Oranje, voelden zich bitter teleurgesteld. Terwijl zij naar de borstwering gingen, om daar te waken voor een moge- lijken aanval des vijands, wierpen zij een droevigen blik om zich heen. De uitgemergelde bewoners trokken wankelend door de straat; hun flauwe oogen en holle wangen wezen op Inden, nameloos lijden, dat zy hadden doorstaan. De armen der moeders waren te krachteloos om de schreiende zuigelingen te torsenen. De kinderen gilden om spijs en



		DE DBIBMBBM TAM LEIDEN

		OF

		De strijd voor Gods Woord en de Vrijheid

		" _m

		"v

		BIBLIOTHEEK NED. HERV. KERK

		lé\'&m



		HOOFDSTUK ï.

		Be Dekenfabi ikant van Leiden-

		Op den landweg, die van het dorp Soetermeer in noord- westeltjke richting naar de stad Leiden voerde, wandelden tegen den avond van Vrjjdag, den 16^den Octobar 1573, een tweetal mannen. Hun langzame tred gaf duidelijk hunne vermoeidheid te kennen en wettigde het vermoeden, dat zjj reeds een langen weg achter zich hadden. Toch waren z\\j straks het naaste dorp doorgetrokken zonder zich ook maar een oogenblik ruste te geven; blikbaar hoopten zjj nog voor het donker hun eigen vriendelijk tehuis te bereiken. Het moest ieder, die deze mannen slechts oppervlakkig aanschouwde b\\j den eersten blik wel opvallen, dat op beider gelaat eene ernstige bezorgdheid stond te lezen en gewis was het niet zonder reden, dat zjj, niettegenstaande hunne uitputting, den tocht onverpoosd voortzetten. De oudste, een man van middelbaren leeftjjd, wiens klee- ding die van den welgestelden koopman was, droeg naar de mode van dien ttjd een donkerbruin wambuis, zwarte hozen, die aan de knieën met een strikje bevestigd waren en een korten tabbaard met wijden mouwen. Een lage hoed met smallen rand dekte zjjn hoofd, terwjjl een wit linnen kraag met de punten op de borst hing en voor een deel den schouder bedekte.





		30 des Prinsen van Oranje had geschaard. De Spaansche vaandels wapperden straks aan de Rjjnboorden te Alfen en, wellicht door de overmacht geprest, wierp het landvolk hier eenige verschansingen op, die de voorhoede van het leger tot beveiliging moesten dienen. Eenige dagen later toonden de donkere rookwolken, die uit het dorp Warmond opstegen, dat de Spanjaarden zich ook daar hadden genesteld. Tegen het einde van September kwam de langzaam voort- rukkende vijand nog meer nabij. De voorposten stieten reeds terstond op eene bende Leidenaars, die van geen waken wilden weten. De Vaandrig Don Blasco snelde op bevel van Valdez, die zelf den aanslag regelde, ter hulp. Met onstuimige vaart rende hn\' vooruit, zoodat bij zijnen drift duur moest bekoopen. Hij viel in de handen der Geuzen, die met hunne speren menigen vijand doodelijk wisten te treffen. De Spanjaarden namen in verwarring de vlucht en met moeite ontkwam Valdez het dreigende gevaar. Ruim honderd verslagenen bedekten het strijdperk en de moed der Leidenaars was door deze zegepraal niet weinig verlevendigd. Niet minder verheugd waren de bewoners der veste, toen het hun mocht gelukken een groot aantal runderen naar de stad te voeren, die anders den troepen des Konings in handen waren gevallen. Toen de Alkmaarders op hunne bevrijde wallen het «Victorie" hadden geroepen, zag het Noorderkwartier zich spoedig daarop van den overlast der soldaten ontslagen. De legermacht, die voor de dapperheid van eenvoudige schippers en boeren niet bestand was geweest, trok naar Leiden, om den smaad en de schande, bü Alkmaar geleden,



		32 schok gekregen. Om de getrouwheid aan het Woord Gods en zn\'ne vrjiheidsliefde, zou Leiden thans al de zorgen en angsten, aan een beleg verbonden, moeten uitstaan. Maar onze vaderen wilden God dienen naar den eisch van hunne religie; hun geweten wenschten zjj nimmer aan banden te doen leggen. Zes jar:-n hadden zg reeds den bloedigen kamp tegen de tirannie des Pausen gevoerd. Alles was reeds opgeofferd, goed en bloed beide; zou nu Leiden toegeven? Neen, dat nooit! En mochten Eomero en Valdez wijzen op de sterkte hunner troepen, die schier onoverwinnelijk konden heeten, de belegeraars, die slechts een handvol dapperen daartegenover konden stellen, betuigden echter dat de Heere aan hun spitse stond. Op Hem was hunne hoop, van Hem hunne verwachting! Hoe fel dan ook bedreigd, onder Gods hoede en zorg zou ook Leiden\'s burgerij veilig zjjn, mits zjj, onder afwachting van \'s Heeren zegen alles in het werk stelden, wat strekken kon om den vyand uit de veste te houden. En aan zulke maatregelen ontbrak het niet. Alle ingezetenen werden door het jjverige bestuur vermaand, om mede te werken tot het verkrijgen van een rustigen toestand, zoodat vrede en eensgezindheid onder allen mocht heerschen. Men werd dringend gebeden zich niet schuldig te maken aan overdaad, maar een eerlyk en geregeld leven te leiden; in de zaak der Religie en der Regeering des lands diende men de noodige eendracht te bewaren tot eer ende glorie Gods." Om te voorkomen, dat de zucht naar een laaghartig gewin enkelen er toe mocht drijven, den prijs der levensmiddelen hoog op te voeren, deed de Regeering allen weten, dat zij elke week opnieuw zou bepalen, wat men voor de vei schillende levensmiddelen diende te betalen.



		45

		en de Duitsche lansknechten zongen hunne ruwe zangen of spraken over de soldij, die hun maar al te karig toevloeide. Voor het geld leenden zg immers hun arm, daarvoor streden zij. De zaak der vrgheid ging hun weinig ter harte en de treurige toestand des lands evenmin. De rniterbende trok langzaam verder, daar de aanvoerder sedert eenige minuten zg\'n schimmel inhield en het vermoeide dier, dat naar rust verlangde, volgzaam het bevel van zijn meester had volbracht. ,Wjj zullen ginds gaan afstappen," sprak hg als tot zich zelf. Ik ben letterlek uitgeput en mijne manschappen zullen wel aan dezelfde kwaal lijden." Nog eenmaal spoorde hg zg\'n ros tot meerderen spoed aan en gevolgd door zijne makkers, ging het in uitgestrekten draf in de richting van de gelegerde troepen voorwaarts. Halt," riep hg weinig later met krachtige stem, en oogenblikkelgk werd aan zijn bevel voldaan. De krijgslieden stegen af en na hunne paarden goed verzorgd te hebben, zochten allen hun kamp op, waar het hun aan de noodige verkwikking niet zou ontbreken. De hopman plaatste zich weinig later te midden van den kring, die een levendig gesprek had aangevangen. Onder- zoekend blikte hg om zich heen en de hand op den schouder van een der ruiters leggende, die in diep gepeins verzonken, geen acht scheen te geven op hetgeen een der mannen aan zgne makkers verhaalde, fluisterde hg: Waartoe zoo stil, Gerbrant; wordt ge moedeloos nu wjj eindelgk met den vgand zullen kennis maken?" De aangesprokene richtte zich op. Neen, hopman," ant- woordde hg, ik verwglde juist met mgne gedachten in mgn vaderstad en dacht aan mgne ouders, die zeker reeds



		46

		lang tijding van hun afwezigen zoon hebben verwacht. God geve, dat Leiden niet in de handen der Spanjaarden valle." Dan heb ik eene goede tijding voor u," ging de eerste voort, de vijand heeft het bel^g voor Rijnlands hoofdstad opgebroken, daar R^quesens terstond heeft geboden, dat de troepen van Valdez mede zullen optrekken om ons van hier te verjagen. Ge moogt dus de hoop koesteren, dat de nwen zich thans over hunne verlossing verheugen en dat de gehate Spanjaarden vooreerst de stad niet weder zullen insluiten." De zoon van den dekenfabrikant zuchtte. ,Indien onze troepen eens worden verslagen," vroeg hij weemoedig, wat dan?" Verban die sombere gedachten," merkte de hopman op. Ik geloof, dat onze kans zoo kwaad niet staat. Graaf Lodewijk heeft eene aanzienlijke legermacht te zijner be- schikking en zoo het hem gelukt zich met zijnen broeder te vereenigen, die zesduizend man in de Bommelerwaard heeft vergaderd, vertrouw ik, dat onze veldtocht gelukkig zal afloopen. Indien wij dezen slag winnen, zal geheel Brabant ons toevallen. Jammer echter, dat wij Maastricht niet hebben kunnen nemen." Ik zie den toestand niet zoo rooskleurig in," ging Gerbrant voort, er zijn reeds zooveel plannen mislukt en het mee- rendeel drr soldaten is allesbehalve geneigd het leven voor het Woord Gods te laten. De oude kwaal der muiterij is reeds in het leger uitgebroken; er heerscht volstrekt geen goede geest onder de huurlingen en ik vrees, dat de Duit- schers in het gezicht van den vijand om geld zullen beginnen te schreeuwen, in plaats van de bevelen hunner officieren pp te volgen."



		47

		De hopman zweeg. In zijn hart moest hjj Gerbrant gelijk geven. H\\j wist, dat de uitlandsche soldaten zich alles- behalve ordelijk gedroegen en dat het te voorzien was, dat zij niet met denzelfden moed zouden strijden als de dappere Vaderlanders, die vochten voor de vrijheid van geweten, voor vrouw en kind. Toch werd hij niet moedeloos. De Heere zal ons hulp verleenen; wij willen aan Hem den uitslag overlaten," zeide hij. Nog worden wij vernederd; op Gods tyd komt de uitredding." De Leidenaar knikte toestemmend. De Spaanscbe be- velhebber d\'Avila zal ondervinden, dat met Graaf Lodewijk uiet valt te spotten," sprak een der ruiters, die het laatste deel van het gesprek bad opgevangen. De Graaf weet een leger ter overwinning te voeren en bezit groote krjjgsbe- kwaamheden." ,Gjj hebt gelijk," zeide de hopman. Onze bevelhebber is een ridder zonder vrees, die voor de bescherming der ver- drukten goed en bloed opoffert. H\\j wenscht niets liever dan ons te verlossen uit het knechtschap der vreemde despoten, opdat wij allen in het voorrecht mogen deelen, om den Heere naar de overtuiging van ons hart te dienen. Ik heb den Graaf persoonlijk leeren kennen en bij Heili- gerlee, waar hy de glansrijke zegepraal bevocht, met hem gestreden. Lodewijk toont veel scherpzinnigheid bij aanslagen en van zijne stoutheid in het vechten hebt gy zeker allen meer dan eens gehoord. Hij is verheven en heldhaftig in zijne geheele persoonlijkheid en weet met majesteit te gebieden." \'s Prinsen broeder is een recht vorstelijk krijgsman," her- vatte de eerste spreker opnieuw. Ik weet echter bn" ervaring, dat hij in den omgang in hooge mate beminnelijk is; zjjn gelaat staat immer vriendelijk en door zijne blijmoedigheid



		48 en opgeruimdheid weet hjj onwillekeurig de harten tot zich te trekken. Onverdroten werkt hjj voor ons aller welzijn, onder afbiddiug van den zegen des Heeren, want Graaf Lode- wijk is van harte de Reformatie toegedaan en een oprecht Christen." Dat is een groot voorrecht," betuigde de hopman. Toen het licht der genade nog niet bjj onzen Prins van Oranje was doorgebroken, mocht zjjn broeder zich reeds verblijden in de heerlijke vrijheid der kinderen Gods. Voor Diens eere wenscht hjj te kampen, en terecht kunnen wg op hem toe- passen wat ons Wilhelmuslied van den Prins zegt: Na \'t guur sal ick ontvanghen Van God, mijn Heer, dat soet, Daer na so doet verlanghen Myn vorstelic ghemoet, Dat is, dat ick mach sterven Met eeren in het velt, Een ewich ryc verwerven Als een ghetronwe held. Leve Graaf Lodewigk!" roept een der ruiters en allen stemmen van harte met dien juichkreet in. De manschappen maakten zich thans gereed om in de armen van den slaap de vermoeienissen van den dag te vergeten, en ook de hopman stond op. In het voorbijgaan fluisterde hij Gerbrant in het oor: Herinner u het woord, dat Prins Willem eens heeft gezegd: de Heere zal verlossing geven. W\\j moeten den moed niet verliezen en steeds voortgaan in ons werk, met Z\'j\'nen almachtigen bjjatand." Het gelaat van den aangesprokene helderde op. Met God, voor Nederland en Oranje," sprak hjj ernstig. _aW$ bljjven



		49

		lotgemeen ook in \'tbarneu van het gevaar; getrouw aan de zaak der vrjjheid tot in den dood." De beide mannen drukten elkauder de hand en gingen getroost heen, zich in Gods bescherming geloovig aanbevelende. . Nog geen twee dagen later, aan den morgen van den 14^den April, stonden de beide legers in slagorde tegenover elkander. B\\j Graaf Lodewjjk bevonden zich z\\jn broeder Hendrik van Nassau en Hertog Christoffel van de Paltz. Den vorigen dag was de Spaansche bevelhebber Sancho d\'Avila de Maas overgetrokken, en Lodewjjk vond spoedig den verderen weg versperd. Maar al te duidelijk bleek aan de onzen, dat het hier tot een beslissenden slag zon moeten komen. Overwinnen of sterven," mocht nu wel de leus zjjn, want terugtreden, waar hjj met zooveel ver- langen werd verbeid, waar naar zjjne komst als die eens engels werd uitgezien en Oranje hem in brief op brief tot spoed had aangemaand, dit was onmogelijk. Zoo hing van den slag, die thans zou worden geleverd, de geheele toe- komst van het leger af. En menig vaderlandsch hart volgde in den geest den edelen Graaf, op wien aller hope zich vestigde. \'t Was een ernstig oogenblik, toen Lodewgk zjjne troepen monsterde. Hjj wist, dat het een kamp op leven en dood zou worden. Echter vreesde hg niet; met lichaam en ziel had hjj zich reeds lang in Gods handen aanbevolen. De Heere zou hem niet verlaten! d\'Avila had het slagveld met groot talent uitgekozen. Mendoza plaatste zich met zijne Spaansche ruiterij in den vorm eener halve maan en de overige troepen stonden in dezelfde orde ah) die van den Graaf. In de eerste gelederen 4



		50 plaatsten zich de karabiniers te paard en daar achter de lanciers. Lodewijk verschanste zich met tien vendels voetvolk achter eene diepe gracht. Dat was de voorhoede. Het overige voetvolk volgde in een groot vierkant. Op den rechtervleugel stond de ruiterij, die wegens de beperkte ruimte straks weinig zou kunnen uitrichten, \'s Prinseu broeder sprak allen benden moed in, en vermaande allen tot dapperheid. Daar rees de zon omhoog; het was geen tooneel van vrede, dat zij bescheen. Nog maakte het dorpje Mook scheiding tusschen de legermachten. De Duitschers, die voor vier stuivers daags dienden, begonnen om geld te schreeuwen. Lodewjjk beloofde, het hun na den slag te geven. Er ontstond verwarring; toch bleef de Graaf stand houden. De Spanjaarden vielen op de versterkte gracht aan. Woedend vochten zjj, maar na krachtigen tegenstand zagen zij zich telkens genoodzaakt terug te trekken. Van alle zijden klonk thans het schetteren der trompetten, die den vijand tot een algemeenen strijd uitdaagden. d\'Avila, op de komst van Valdez\'manschappen wachtende, werd ongeduldig en viel met de zijnen andermaal op de gracht aan. Er werd met verbittering gestreden; de in- fanterie van den Graaf werd geslagen. Nog was de ruiterij ⁿi^et te voorschijn getreden. Daar klonk het voorwaarts ook hun in de ooren, en vastberaden renden de ruiters, door Graaf Lodewn\'k aangevoerd, op den vijand in. Met weergalooze dapperheid werd er gestreden, en de Spaansche bevelhebber zag zich het behaalde voordeel geheel ontnomen. Gerbrant vocht aan de zpe van den hopman met leeuwen-



		51

		moed. Zij deden menigen Spaanschen haakschutter deinzen, en door den onstuimigen aanval onthutst, nam de v\\jand in verwarring de vlucht. Velen hunner mocht het niet ge- lukken, de overzn\'de van de Maas te bereiken, en vonden hun graf op den bodem der rivier. Maar onverwrikbaar waren de Spaansche lanciers staande gebleven. Z\\j sprongen vooruit om de nederlaag der hunnen bloedig te wreken. De Geuzen werden nu op hun beurt overrompeld. Een hevig en verward gevecht volgde. Voor God en Oranje," riep de hopman, terwijl hjj door een krachtigen sabelhouw een Spanjaard nedervelde. Maar die juichkreet werd gevolgd door een rauw, roggelend geluid en bewusteloos zonk de moedige strjjder neder, terwijl een breede bloedstroom hem uit eene diepe wonde golfde. Een Spaansch soldaat had hem met de punt zijner lans een doodeljjken steek toegebracht. Eigen gevaar vergetende, wilde Gerbrant toespringen, toen hg een kwetsuur aan den arm ontving. De vjjand moest deze daad duur betalen; met zgn goed zwaard bracht de Leidenaar hem een slag toe, die hem voor goed buiten het gevecht stelde. Thans zijnen vriend aangrijpende, snelde hij met zijn last voorwaarts en wist zich in veiligheid te stellen. Enkele minuten later gaf de zwaar gewonde evenwel den geest. Hoewel zich eene diepe smart van Gerbrant meester maakte, riep de strjjd hem andermaal op zjjn post. De Spanjaarden kregen telkens versterking, en op den duur vermocht de dapperheid van Lodewjjk niets tegen de overmacht. Hjj moest zien, dat z\\jn geheele leger ten onderging en dat hg wellicht zelf al strijdende den dood zou vinden. Voor het laatst verzamelde hu\' eene kleine ruiterbende, waaronder ook zjjn broeder Hendrik behoorde, en deed een



		52

		wanhopigen aanval. Duur wilde hg zijn leven verkoopen. Niemand weet wat Let beloop van dien strijd is geweest. Het einde was te voorzien; bijna het geheele leger werd vernietigd. Die niet door liet zwaard werden gedood, von- den een veischrikkelijken dood in de moerassen, waar zjj ellendig omkwamen. Sommigen vluchtten in de boeren- woningen, die door de Spanjaarden in brand werden ge- stoken. Enkelen, die door een koenen sprong de vlammen wilden ontgaan, werden opgevangen op de pieken des vflands en vonden zoodoende een nog wreeder dood. Gerbrant ontkwam met moeite het dreigend gevaar. Met, enkele ontkomenen vond hij het verminkte lijk van den Graat, maar de onbarmbartige v\\jand zweepte hen meedoogenloos voort; en toen straks het slagveld werd onderzocht, was noch het lük van Lodewhk, noch dat van Hendrik van Nassau teiug te vinden. Ook Christoffel van de Paltz was gesneuveld. Onzeker is het, op welke wijze \'s Prinsen broe- ders den dood vonden; wellicht werden hunne lichamen uit- geschud en onder de hoeven der paarden vertrapt. Een droevig einde voorwaar! Duur zeer duur is de vrijheid des gewetens gekocht. Goed en bloed werd schijn- baar tevergeefs opgeofferd, \'s Heeren wegen zijn soms duister en nog was het Godes t\\jd niet. Met diepen rouw in het hart spoedde Gerbrant zich voort, om den zijnen den rampspoedigen uitslag van dezen veld- tocht te boodschappen.

		In Leiden was men recht verheugd over het vertrek der vreemde troepen, die al de inwoners genoodzaakt hadden om binnen der stede moren hun verblijf te houden. Zoodra



		53

		dan ook de poorten geopend werden, stroomden velen de velden in, die maar al te duidelijk de sporen van het ver- bl\\jf der vreemdelingen vertoonden. De aanblik op de kale akkers en omgewoelde weilanden was allesbehalve bemoe- digend, maar toch vervulde de gedachte, om door noeste vl\\jt de geleden schade weder te herstellen, het hart met blijde hoop. Menig burger of ambachtsman, die in den nood een toevlucht in de stad had gevonden, nam zijn gehavend huis, buiten de wallen staande, in oogenschouw en over- legde bjj zichzelf hoe hij het op het voordeeligst zou kun- nen herstellen. Dat het bestuur met die voortvarendheid weinig ingenomen was, moesten deze lieden tot hunne schade spoedig daarna ondervinden. Het papieren geld, tpens het beleg in omloop gebracht, werd thans tegen gangbare specie ingewisseld, en tevens verviel de vaststelling van den pr\\js der levensmiddelen. De vier vendels bezetting waren thans overbodig geworden, en met vreugde zag het meerendeel der ingezetenen hen den 16^den April vertrekken. Alleen de moedige Allaertz bleef met zijne bende vrijwilligers in de stad, om met de schutterij voor de veiligheid der veste te zorgen. De werkzaamheden aan de verschillende fabrieken konden nu ook worden hervat en de huisvaders, die eenige weken geleden tevergeefs naar arbeid hadden omgezien, zagen zich opnieuw in de gelegenheid gesteld, om door eigen werk- zaamheid voor het onderhoud hunner gezinnen zorg te dragen. Meester Alewjjns kon de lang gestaakte bezigheden aan zgne fabriek hervatten en Floris Gkpberts was weldra rusteloos bezig met het inpakken en verzenden der dekens, waaraan zulk een goede aftrek te beurt mocht vallen. In den morgen van den 16^den April, twee dageu na den



		54

		noodlottigen slag op de Mookerheide, vinden wjj den deken- fabrikant in reisgewaad te midden der zijnen gezeten. Zyn handelszaak maakte het noodig, dat hij voor korten tjjd naar elders zon moeten vertrekken. Aan het gelaat der huis- genooten kon men duidelijk opmerken, dat zij den beminden vader slechts noode wilden missen. Alewjjns hoopte naar Middelburg te reizen, waar h\\j een bevriend huis, dat jaren lang zijne goederen verkocht, moest bezoeken. Zjjne ecLt- genoote en kinderen hadden hem reeds dringend verzocht den voorgenomen tocht tot later uit te stellen, daar het vooral in het zuiden des lands wemelde van vreemd krjjgs- volk. Maar uitstel was niet laDger mogelijk. Met \'s Heeren hulpe keer ik spoedig terug," verzekerde Alewjjns. Floris, onze bediende, die trouw mijne zaken behartigt, zal zoolang de werkzaamheden regelen. En wat uwe bezorgheid betreft voor mogelijke onveiligheid, ik ge- loof, dat ge u noodeloos ongerust maakt. Ge weet, dat al de Spanjaarden naar Limburg zijn getrokken, waar zij, onder hun veldheer d\'Avila, Graaf Lodewnk van stap tot stap volgen. De Prins bevindt zich reeds met z\\jn leger te Gorkum, eu met Gods hnlpe zullen de beide broeders gezamenlijk den vijand verslaan, zoodat onze benarde provinciën eindelijk van alle boeien zullen worden ontslagen." Ik vrees, dat het anders zal afloopen," zuchtte zijne echtgenoote. Heeft Lukassen ons niet medegedeeld, dat de troepen van Lodewjjk uit ongeoefende soldaten bestaan, die slechts strijden om loon en van de ware beginselen weinig doordrongen zijn? De arm des Heeren is echter niet v»r- kort; wij blijven hopen en bidden." De dekenfabrik&nt stond op en na de zijnen hartelijk



		55

		omhelsd te hebben, spoedde hjj zich naar buiten. Hg door- liep eenige straten en hield eindelijk stil voor eene herberg, waar de voerman hem reeds opwachtte. Alewjjns plaatste zich bjj het reisgezelschap, dat hem tot Wilsveen zou ver- gezellen, in den wagen, en enkele minuten daarna trok het voertuig door de Hoogewoerdspoort naar het zuiden.



		HOOFDSTUK V.

		Genade en Vergiffenis.

		Tegen den middag van den volgenden dag draafde een ruiter op den eenzamen, landeljjken weg, die naar de stad Leiden voerde. Een dikke stofwolk, door den hoefslag van het snuivende ros opgejaagd, omgaf hem en onttrok zjjn wapenrusting aan het oog van den landbewoner, die pein- zend den jeugdigen krjjgsman nastaarde. Zij maakte tevens de bloedvlekken onzichtbaar, die op den maliënkolder des ruiters waren te vinden. Met somberen blik zag hg voor zich uit naar de stad, die zich weder begon te verschuilen in het groene kleed, dat de Lente om haar heen spreidde. De spits der St. Pieterskerk blonk in den glans der zon en wees naar de blauwe lucht, naar den hemel, waar de Heere der heirscharen troont, Wien alle macht gegeven is in den hemel en op de aarde, en Die alles bestuurt naar Zon heiligen en wgzen Wil. Dacht de ruiter aan Hem? Een bange zucht ontsnapte op dit oogenblik aan zjjn boezem, en aan den teugel trek- kende, maande hij zgn klepper tot stilstaan. Hij verzonk in gepeins en het hoofd gleed op de borst. Helaas," klonk het uit z\\jn mond, ik heb eene vreese- ljjke tjjding te brengen. Meende ik voor enkele dagen, dat



		57

		ik de kondschapper zou zijn van een heerlijk nieuws, thans moet ik een Jobsbode zijn. Zij zullen er daarbinnen waarschijnlijk niet aan denken, dat de vijand het wagen zal om weer terug te komen. Eer echter geheel de omtrek zich in haar zomerdos heeft gestoken en de schepping haar jubellied begint te zingen, zal men in Leiden reden hebben om een kreet van angst te slaken, daar Valdez dan opnieuw alle toegangen met een aanzienlijk leger zal hebben bezet. Zeker heeft men in Leiden op het wegblijven des vijands gerekend, want overal verheffen zich de veldschansen, die de Spanjaarden tijdens het beleg hebben opgeworpen. Wat zullen de Spekken zich vroolijk maken over de misrekening der Hollanders, die hen zoodoende een zwaren arbeid heb- ben bespaard. Arme, arme stad. Indien er nog slechts is gezorgd om kruit en lood in de veste te krijgen en bovenal, zoo men maar den noodigen leeftocht heeft opgeslagen. Nu is de gunstige ure voorbij en wanneer er geen maatregelen genomen z\\jn, zal niemand bij machte wezen den Spanj aar- den hunne zwakke prooi te ontweldigen. De honger is dan het zwaard, dat ons allen zal ombrengen." Het vermoeide paard schudde bij deze woorden ongeduldig met den kop en stoorde zijn meester in diens sombere overpeinzing. Deelde het arme dier wellicht in de smart van den ruiter, dien het meer dan eens in het gewoel van den strijd had gevoerd? Ja, voort mjjn beest," sprak de jonge man, gij verlangt naar uw voeder. Er zal spoedig genoeg gebrek zijn aan het noodige ook voor het redelooze dier. Zoolang de Heere mij het leven spaart, zal ik echter strijden voor Gods Woord en de vrijheid," en met krachtigen greep omklemde h\\i het



		58

		breede zwaard, dat nog de sporen van pasgestroomd bloed liet zien. Of ik de mijnen in welstand zal ontmoeten! Vader, moeder, Margaretha, Adriaan? \'t Is lang geleden, dat ik ze mocht begroeten. Maar stil, hoor ik daar niet den hoef- slag van een paard." En de kromming van den weg vol- gende, zag hij werkelijk een ruiter naderen, wiens kostbare kleederen en sierlijke wapenen den edelman dier dagen deden kennen. In vollen draf reed hij den naderenden krijgs- man tegemoet. Hij wierp voor een wijle een onderzoekenden blik op het gelaat van den vreemde, die van zijn kant reeds spoedig opgemerkt had, wien hij voor zich had. Welkom G-erbrant," riep de edelman zichtbaar verheugd, terwijl hij den vermoeiden ruiter de hand reikte. Brengt gy goede tijding?" De aangesprokene groette minzaam, \'t Verheugt mü, u te ontmoeten, Heer van Duivenvoorde," zeide hij. M\\jn komst is echter verre van verblijdend. Wij zijn volkomen geslagen, ons geheele leger is vernield." En Graaf Lodewijk?" vroeg Heer Jan van Duivenvoorde in gespannen verwachting. De dappere aanvoerder, de held van Heiligerlee, is ge- sneuveld. Op de Mookerheide heeft hij met zijn broeder Hendrik van Nassau en Christoffel van de Paltz een wreeden dood gevonden. Niemand weet waar hunne lijken gebleven zijn; twee krachtige steunpilaren der vrijheid zijn gevallen." De ridder ontroerde. Wonderlijk zijn \'s Heeren wegen," zuchtte hij. Graaf Lodewijk was een volmaakt edelman; hij heeft zich steeds dapper gedragen en was moedig en vol beleid. God zal echter zjjn macht en ontferming aan ons doen blijken. Weet gij iets van Oranje P"



		59

		Onze beminde Prins leeft en zal ongetwijfeld zwaren rouw dragen over den dood van zijne geliefde broeders. De muitzieke troepen zijn letterlijk geslacht. Vier duizend der onzen vonden een verschrikkelijken dood en de edele helden, die ons Vaderland uit de klauwen des verderfs wilden redden, hebben hun edel bloed gestort." De toekomst wordt hoe langer hoe donkerder, Gerbrant. Holland zal het zwaar te verantwoorden hebben. Weet g\\j wat het plan der Spanjaarden isP" Ja, Heer van Duivenvoorde; de vreemde lansknechten, door de behaalde zegepraal aangevuurd, zullen opnieuw deze streken doortrekken en de eene stad na de andere innemen en Leiden zal het eerst voor hun geweld moeten bukken." De Heere moge ons bewaren, mijn vriend. Hg kan eene zwakke stad beschermen en den vreesachtigen moed geven- Zijn raad zal bestaan." Zwjjgend reden de ruiters naast elkander voort en kwamen in de stad, welker bewoners na eene zware benauwing weer vrijelijk mochten ademen. Hier nam de edelman afscheid van Gerbrant, die zich naar \'s Prinsen stadvoogd, Heer Diederick van Bronkhorst, spoedde om hem den ongelukkigen afloop der onderneming te boodschappen. Weinig later bevond hij zich andermaal op straat en met haastigen tred zocht hij thans de welbekende woning op, waarin Heer Alewijns zijn handel in dekens had gevestigd. Floris Ghijsberts, die juist een pak goederen moest be- zorgen, trad den zoon zijns meesters tegemoet. Inderdaad hij is het," fluisterde de bediende. Wat ziet hij somber; ja, de krijg is verschrikkelijk, \'k Wou, dat alle Spanjaarden voor goed den lande werden uitgebannen. Wat wordt er



		m

		zoo van onzen handel; de dekenfabriek van".....Haastig brak hij af. De krijgsman scheen dermate in gedachten verzonken, dat hjj den bediende zijns vaders niet eens had opgemerkt. Welkom Gerbrant," klonk het den haastig voortstappenden ruiter tegen. Floiïs," riep de jongman verrast, en de beide vrienden deelden elkander haastig de gebeurtenissen van de laatste weken mede. Het deed Gerbrant leed te moeten vernemen, dat zjjn vader juist vertrokken was, maar niet minder hartelijk omhelsde hg zijne moeder, de liefhebbende Margaretha en ook z\\jn jeugdigen broeder. Er zullen nog zwaarder tijden voor ons allen aanbreken," sprak h\\j, nadat hy zgn honger door een stevig maal had gestild. Graaf Lodewjjk heeft in den beslissenden strjjd het onderspit gedolven. De Heere weet waartoe! Voor de tweede maal zullen de Spaansche vaandels van de schansen wapperen en wat ons dan te wachten staat, gij weet het." Word niet moedeloos, Gerbrant," sprak Juffer Alewijns. Wel is de teleurstelling groot, en werd aan de zaak der vrpeid een diepe vernedering bereid, toch bljjft de Heere een helper in den nood. Telkens moet de hoop op inenschen falen; wellicht is het, omdat de Heere ons wil toonen, dat Hg alleen redding en verlossing kan aanbrengen. Herinner u de woorden van het onde lied, dat wjj vroeger hebben gezongen: Godt. is alleen victorieus, Waghen noch ros en helpt den Gens, Noch kan niet uyt gaen rechten!



		61

		In de eerste dagen van de maand Mei heerschte er eene ongewone drukte en bedrijvigheid aan de kaden van de groote koopstad Amsterdam. Het was ditmaal geen gewoel van tallooze handelaren, die uit alle landen waren saam- gekomen om hunne zaken te drijven of hunne waren in te schepen. Het luidruchtig rumoer van krijgsvolk deed menig vreedzaam burger uit zijne rast opschrikken en de ruwe liederen, die in het rond weerklonken, waren voorzeker wel in staat om het hart der vrouwen en meisjes te doen ontstellen, die niet zonder reden voor de vreemde soldeniers waren beducht. Allerlei krjjgsbehoeften en levensbenoodigdheden werden in de talrijke vaartuigen geborgen, en nadat de soldaten zich aan boord hadden begeven staken de schepen van wal. De geheele vloot volgde denzelfden koers en het was voor ieder duidelijk, dat de Spanjaarden andermaal naar Zuid-Holland wilden stevenen, waar de bevolking derhalve ten tweede male het onwelkome bezoek eener gehate kr\\jgs- macht wachtte. Het Haarlemmermeer en de Amstel droegen eenige uren later de vreemde bodems en de wind, die de zeilen deed zwellen, bracht ze verder op de Drecht. Het scheen, dat de onderneming geen uitstel mocht ljjden, want rusteloos werd de vaart voortgezet. De bewoner vau Leiderdorp, die zich in dit late uur nog buiten bevond, ontwaardde spoedig, tot zijn niet geringe verbazing en schrik, een menigte schepen, die steeds nader kwamen. Bij de brug van het dorp streken zjj hunne zeilen en de bewoners werden wakker geschrikt door het rumoer, dat de vreemde troepen begonnen te maken. Toen de nachtelijke duisternis den volgenden dag was



		62

		gevallen, zon het den Leidenaars tot hunne niet geringe rer- bazing blijken, dat het wederkeeren der Spaansche krjjgs* macht werkelijkheid was geworden. In den omtrek der stad had men straks eeuige mans happen zien sluipen, die het vee wilden rooven. Er werd alarm gemaakt en de dappere hopman Audries Allertz trok met een dertigtal soldaten de stad uit om de dieven voor goed te verdrijven. De stroopers bleken echter talrijk te zjjn en de dappere burgers moesten zien, dat z$ niet met eene ongeregelde bende te doen hadden, maar dat het Spaansche leger hier zgne tenten had opgeslagen. Deze uitval moest derhalve wel ongelukkig afloopen. De soldeniers kwamen weer met haast in de stad veiligheid zoeken en brachten de treurige tijding mede, dat de moedige hopman door de Spanjaarden was gevangen genomen. Dit bericht schokte velen, daar Allertz algemeen werd geacht. De wallen werden na terstond van bezetting voorzien, om tegen een mogelijken aanval des vijands beveiligd te zijn; en een bode toog naar den Prins, die zich te Dordrecht bevond, om hem van het naderend gevaar te onderrichten. Allen vreemdelingen, vrouwen en kinderen werd vergunning verleend om nog intijds eene veilige wpplaats op te zoeken en menigeen, die met vreeze en beving de toekomst der veste inzag, vluchtte ijlings en bracht zoo de droevige mare van Leidens hernieuwd beleg ook naar andere steden over. De omliggende plaatsen ondervonden spoedig genoeg, dat het belegeringsheir was teruggekeerd. Er kwamen kort daarop eenige vendels Spanjaarden te Zoeterwoude, en \'s Gra- venhage werd mede door eene aanzienlijke krijgsmacht bezet. Tevens werd de schans aan de Goudsche sluis hevig be- sprongen door eene afdeeling Spaanschen. De Engelschen



		63

		en Hollandera, daar in bezetting, verweerden zich dapper en deden menigen vijand in het zand buten. Eindelijk moesten zij aftrekken; het begon hun aan kruit te ontbreken en de hardnekkig verdedigde wallen gingen over in de handen van Valdez. De Eugelschen, die in de schans te Valkenburg vertoefden, speelden een verraderlijk spel. Z\|j werden daar opgezocht door Filips de Recourt, Baron van Ligues, die met een deel van het leger langs den duinkant voortrukte. Haastig verliet de bezetting de sterkte en, oogenschqnlqk met de Spasjaarden schermutselende, trokken zij naar Leiden terug. Daar binnen vertrouwde men de zaak niet en men weigerde de vendels in te laten, \'t Was maar goed ook. De Engel- schen liepen tot den vijand over, behoudens een veertigtal, dat nn bereidwillig werd opgenomen. Hunne wapenbroeders zagen zich door de Spanjaarden hun geweer afgenomen en werden van hun uniform beroofd. Velen zochten, na dagen zwervens, door Vlaanderen heen hun eigen land weder te bereiken. Met alle kracht zon men thans aan het werk gaan, om de stad tot de overgave te dwingen. Het oude plan moest weer worden gevolgd; door eene volkomen insluiting zou men spoedig eenen hongersnood bewerken, want er was in Leiden slechts voor twee maanden brood aanwezig. Indien er dus geen levensmiddelen de veste werden ingevoerd, mocht men zich vleien, dat de bevolking weldra zou moeten bukken. De talrijke glippers, .verraders van hun vaderlijke stad", maar bü de Spanjaarden in groote eere, omdat zij door hen hnnne medestadgenooten door allerlei schoone woorden hoopten te verstrikken, begonnen hun werk. Tal van brieven werden



		64

		door hen geschreven om tot onderwerping aan te sporen. Op vleienden toon deden zjj allerlei voorspiegelingen en wezen op de goedertierenheid van Filips II en hunne zon- derlinge liefde tot hunne stad." De Burgemeesters en leden der Vroedschap baden zjj, de stad toch niet te houden tegen den allergenadigsten Heer en natuurlijken Prins," omdat al hunne moeite te vergeefs zou zyn. Daartoe wezen zg slechts op de groote macht des Konings, op de aanzienlijke afdeelingen voet- en paarden- volk, waarmee men straks in het arme Holland" zou vallen en op het enorme getal Spaansche schepen, die dagelijks nieuwen toevoer van levensmiddelen, van troepen en kr\\jgs- benoodigdheden kwamen brengen. Met sterke kleuren schilderden zg de ellende, die men tegemoet ging, zoo men zich bleef verzetten. Zij smeekten de inwoners medelijden te hebben met hunne arme huisvrouwen, kinderen en grijze vaders. Of wilden zfl misschien hunne dochters voor hunne oogen zien mishandelen en alles ver- liezen P Zjj moesten pardon vragen en de burgerij zou niets hebben te vreezen. Het aanbod van genade kwam tot allen, de koning wilde zijnen oproerigen onderdanen vol- komen vergiffenis schenken. De Leidenaars wezen echter die aanbiedingen met ver- achting van de hand. Haarlem en Naarden waren voor hen luide bewijzen geweest van de genade der Spanjaarden. Nog versch was de herinnering aan de gruwelen daar be- dreven en liever zou men zich den hongersnood getroosten, ja zelfs den hongerdood sterven, dan zich over te geven aan de bescherming des vijamls. Met blijdschap legde het meerendeel der bevolking dan ook, door het krachtige be- m uur aangezocht, den eed van getrouwheid af, vast besloten



		6a

		om met hunne vroede leidslieden pal te staan tegenover allen die hun afvallig wilden maken van hun geloof en hui Vaderlaud. Met God, voor Leiden en den Prins! weerklonk het vast- beraden uit veler mond, toen het lijk van den hopman Allertsz werd binnengedragen en Jonkheer Johan van dei- Does, Heer van Noordwijk, tot bevelhebber der bezetting werd benoemd. De scherpzinnige man, even geleerd als kloekinoedig, aanvaardde den moeielflken post, dien hij me nauwgezetheid zou waarnemen, gedachtig aan het woord dat hij op zijn snaphaan had doen graveeren. Nog bleef de vijand, door middel van de overgeloopeii Nederlaiders, spreken van genade en vergiffenis. Gelukkig, dat de Hervorming onwrikbaar in het hart der Hollanders was gevestigd en dat de boom der reformatie hare wortelen vast had geslagen in de goddelijke aarde. Anders toch was er wel reden geweest tot ernstige bezorgdheid. Spanje\'s koning kondigde eene amnestie af en beloofde aan alle be- rouwhebbende onderdanen kwijtschelding der straf. Op dit pardon" wezen de glippera in hun volgende brieven. De koning, zoo maakten zij het volk diets, begeerde geen ge- weld te plegen en geen bloedstorting te bewerken in zijne eigene steden, zoo zij slechts gehoorzaamheid aan zijne Majesteit beloofden. Ook zn\' wenschten niets liever dan het welvaren der stad. Slechts eene voorwaarde was aan het pardon verbonden. De atgedwaalden moesten terugkeeren in den schoot der alleenzaligmakende kerk en andermaal trouw zweren aan het oude geloof. Maar om zich de vrijheid des gewetens in zake den godsdienst te verwerven, had men immers schatten opgeofferd en had het bloed der dappere helden 5



		66 «ien bodem geverfd. Het oorlogvoeren waren zij wel moede eu de vrede was hun lief, maar nooit zouden de kloeke LMdenaars tot zulk een prijs het rustig genieten der vrijheid koopen. Zij lieteu zich door schooue woorden en valsch^ eeden niet misleiden en om der religie wille zouden zij den zwaarsten nood trotseeren. Zoo laDg er een levend man in den lande overig wa«s, wilden zij strijden voor hunne vrijheid en hun godsdienst. Valdez, naar een gunstig antwoord reikhalzend uitziende, werd in zjjn kwartier een schrijven uit de benarde stad toegezonden, dat met het bekende zegel voorzien, duidelijk zgne herkomst verried. Belangstellend opende hij den brief. Zou zijn vurigste weusch worden vervuld en dat oproerig geuzenvolk eindelijk bukken voor zijne onwederstaanbare macht? Hjj hoopte het. Daar ontvouwde hjj het papier, dat oogenschrjnlijk onbe- schreven was. Zjjne oogen schoten vuur en toornig wierp hij het schreven van zich, de stedelingen verwensenen de. die zich durfden vermeten, hem op zoo grove wijze te be leedigen. Hjj nam echter het toegezonden stuk weder ter hand en, scherp toeziende, ontdekte h\\j een bijna onzichtbaren kring in het midden, die eenige woorden met bleeke inkt geschreven, omsloot. Hjj las en het bloed steeg hem naar het hoofd : De vooglaer op bedriegen uyt Den vogel lokt met zoet gefluit <;. IIjj zon zich weten te wreken en, op de ellendige wevers

		1) Fistti\'a dnlce canit, voluerem cum decipit aucepi.



		67

		en volders scheldende, maakte hg zich tot het nemen van strengere maatregelen gereed. De Leidenaars hadden zulks voorzien, want thans waren de onderhandelingen feitelijk afgesneden en had men zicb de genade van den goedertieren" Heer des lands onwaardig gemaakt. Al hun hoop vestigden zij daarom, naast God, op den Prins van Oranje, die met trouwe liefde voor hun aller welzijn zou zorgen en niets onbeproefd laten om de stad te verlossen. Oranje zou op middelen peinzen, want er hing veel aan het behoud van Leiden, daar met deze stad geheel Holland stond of viel. Reeds bij het begin van het tweede beleg had hü het bestuur gebeden minstens drie maanden te willen volharden. In dien tijd zouden hij en de Staten alle middelen tot ontzet, aanwenden. Dit verzoek werd met beslistheid beantwoord en de benarde stedelingen verklaarden, dat zij het zoolang hoopten uit te houden. De Prins was evenwel over deze belegering zeer be- kommerd en den 29^3ten Mei schreef hij opnieuw, dat men wel diende te bedenken, dat zij niet voor zich alleen streden, maar voor het behoud vau het geheele Vaderland. Daarom moesten zij hun vijand ten uitersten" weerstaan, waardoor zij een eeuwigen naam en reputatie" zouden bekomen. Het voedsel moest spaarzaam worden uitgedeeld, opdat men vooreerst geen gebrek zou behoeven te lijden, zooals men ook reeds in Haarlem en Middelburg had gedaan. En wat was ook nu Leiden\'s antwoord? Zij zouden liever den grootsten hongersnood lijden dan de slaven der Span- jaarden worden. Voorwaar een kloek bescheid! Menig oprecht Vaderlander, vroom en ernstig, zat \'s avonds, wanneer hij zijn arm niet



		m

		behoefde te leenen tot verdediging der wallen, peinzend te midden zijner huisgenooten. Het hoofd rustte dan wel in de hand en een zucht ontvlood aan hut beklemd gemo-d. Wat vermochten toch vnf vendels burgerjj tegen eene 1< ger- schaar als die van Fniuciscus Valdez; wat zou men doen b >veiiai tegn het zwaard des hougers? De uitUcht uit het Spaansche diens thuis was voor een tweetal jaren schijnbaar begonnen, zou men thans echter voorgoed den hals moeten krommen onder het. ijzeren juk, dat Rome zynen onderdanen oplegt ? Langs een wonderlyken weg moest God voorzeker verlossing geven; nog was het donker, maar de Almachtige, die het licht schept uit de duisternis, zou de Zgnen niet verlaten en op Zijn tn\'d de droefheid in vreugd herscheppen. De betraande oogen blikten naar boven en de verzuchting ging op tot den God der heirscharen.

		w- \'3 I* /

		fiiBl/onjEEK



		HOOFDSTUK VI. Moed en volharding.

		De ondergaande zon overtrok aan den avond van den eersten Junidag de blauwe wolken met een purperen gloed en wierp haar laatste stralen op de akkers, waar het graan welig tierde, en op de groenende aardglooiingen, die door- de Spanjaarden tot verschansingen waren ingericht. De vaandels, op de toppen dier hoogten geplaatst, wapperden in den wind tot niet gering leedwezen der Leidenaars, die gaarne hadden gezien, dat al die sterkten werden geslecht. God gave, dat wjj eindelijk van den overlast dier vreemde onderdrukkers verlost werden," zuchtte een man, die sedert eenigen t\\jd peinzend over de wallen had gestaard. Wfl smachten naar de vrijheid, opdat wjj den Heere naar den eisch van zijn woord mogen dienen. O Spanje! eens komt de ure, dat ook gij rekenschap moet afleggen voor al de gruweldaden door u bedreven. Dan zullen z\\j, die g\\j aan de wreedste behandeling hebt blootgesteld, u aaukhgen in het gericht, want eenmaal zal God zich opmaken om Z\\jn volk recht te verschaffen. Al Zijne en onze vijanden worden dan gezet tot een voetbank Zijner voeten." Hg groette de manschappen, die aan de Hoogewoerdspoort de wacht hielden, en spoedde zich naar huis. Waar miju vader zich op dit oogenblik mag bevinden?"



		70

		ging h\\j fluisterend voort. Tn deze troebele tijden zal het hem niet mogelijk zn\'n in Leiden terug te keeren en zoolang het beleg duurt, moet ik de hoop opgeven hem weder te zien. Indien hg maar niet in de handen der Spanjaarden valt! Moeder is niet zonder reden bezorgd, want van die zijde valt weinig goeds te hopen. Floris ziet reeds dagen lang tevergeefs naar zijne terugkomst uit en betreurt het zeer, dat de beroemde dekenfabriek van meester Alewn\'ns moet stilstaan. Ik hoop met hem, dat er spoedig betere tijden mogen aanbreken, opdat wij rustig in onze woningen mogen vertoeven en weder tot onze werkzaamheden terug kunnen keeren. Zoolang die toestand nog verre is, willen wij evenwel pal blijven staan in het gevaar." Hg trad de woning, die hu\' thans was genaderd, binnen en opende de deur van het woonvertrek. Tegenover hem zat zijno moeder, die op zachten toon iets las uit den ge- openden Bijbel, die voor haar op de tafel lag. Hoe dierbaar was de Heilige Schriftuur aan onze vaderen. Het was hun het kostbaarste kleinood. Om het Woord Gods biddend te mogen onderzoeken hadden, zij kostelijk goed en edel bloed, beide, veil. De neergebogen en be- kommerde harten laafden zich aan de woorden van troost, hun door den Heiland toegezegd. Zwak en hulpeloos uit zich zelven, klemden zg zich na de lezing dier gewijde bladen geloovig aan den Rots der eeuwen vast, by wien de 8idde- rende ziel de alleen veilige toevlucht kan vinden. Juffrouw Alewijns zocht ook troost bij Hom, die gekomen is om over de wankelmoedigen, die tot Hem met al hunne angsten en zorgen vertrouwend vlieden, Zijne zegenende handen te verheffen en hun den vrede te geven, die nimmer wijkt. Zij putte troost en kracht uit hetgeen haar Bijbel haar