F. D. J. MOORREES,

Predikant te Vianen.

(Volksgeschrift bekroond door de Evangelische Maatschappij.)

Predikant te Viunen.

(Volksgeschrift bekroond door de Evangelische Maatschappij.\'

BIBLIOTHEEK
NED. HERV. KERK

P. NOORDHOFF, uitgever, GRONINGEN.
. *u_ . 1905.

Den 8^8ten April 1880 vergaderde de Commissie, door het
Hoofdbestuur der Evangelische Maatschappij benoemd (zijnde de
Hoofdbestuurders van Hoorn, Herderschee en Gooszen, bijge-
staan door de welwillende medewerking van den Hoogleeraar
Acquoy) tot beoordeeling van de antwoorden op de prijsvraag
betreffende eene voor het volk bruikbare geschiedenis van de Her-
vorming in de Nederlanden.

De Commissie had uitspraak te doen over drie opstellen:

N°. 1. Luctor et emergo.

N°. 2. Niets is den mensch zoo dierbaar als datgene, wat hij

door strijd en lijden verkregen heeft.
N°. 3. Alles kan de Staatsiuel regelen en dwingen, maar het
godsdienstig en zedelijk leven der volkeren .... dat nooit.
Keizer Maximiliaan van Oostenrijk.

Over N°. 1 was het eenparig gevoelen, dat het niet beant-
woordde aan de bedoeling der vraag. De schrijver heeft de
staatkundige geschiedenis te veel op den voorgrond gesteld en in
de breede lijst daarvan de historie der godsdienstige ontwikke-
ling te weinig doen uitkomen, terwijl de prijsvraag kennelijk
bedoelde eene duidelijke beschrijving van de wijze, waarop van
lieverlede de Hervorming hier te lande zich eene plaats in het
hart des volks verworven heeft.

Met de literatuur der kerkelijke geschiedenis des vaderlands is
de schrijver niet genoegzaam bekend, en hier en daar lijdt zijne
voorstelling aan onnauwkeurigheid.

Evenwel werd hulde gedaan aan den kalmen, waardigen toon
van zijn geschrift, die hem deed kennen als een beschaafd man,
vrij van alle effectbejag.

Wat N°. 2 aangaat, de inhoud bleek onvoldoende te zijn,
wijl het den schrijver aan de noodige kennis van onze vaderland-
sche kerkhistorie in het tijdperk der Reformatie ontbrak, en de
vorm kon niet tot aanbeveling strekken, wijl het doel om leven-
dig en populair te zijn kennelijk voorbij was gestreefd, nu eens
door het aanwenden van romantische opschriften, dan eens door
het onrustig schetsen van allerlei tafereelen, dan weer door het
gebruiken van platte woorden en uitdrukkingen, die zelfs in een
leesboek voor het volk met de waardigheid der historiebeschrij-
ving onbestaanbaar zijn.

Dat van de ingekomen antwoorden N°. 3 verreweg het beste
was, werd door al de leden der Commissie aanstonds erkend.
Maar zij hadden veel meer dan dezen betrekkelijken lof. De
schrijver heeft zijn terrein met helderen blik overzien. Er was
in zijn opstel eene klaarheid, die , vooral in een geschrift voor
het volk bestemd, een eerste vereischte mag worden geacht.
Zeer verdienstelijk in dit opzicht werd ook genoemd, dat aan
het einde van ieder hoofdstuk een overzicht van het daarin be-
handelde gegeven wordt.

Evenwel had de Commissie eenige opmerkingen, die haar deden
aarzelen om onvoorwaardelijk den uitgeloofden prijs toe te kennen.

De slotsom der beraadslaging over dit veelszins verdienstelijk
werk is geweest, dat de Commissie geen bezwaar heeft gemaakt
tot bekroning over te gaan, in de vooronderstelling, dat de
schrijver de gemaakte opmerkingen zou goedkeuren en daarnaar
eenige noodzakelijke verbeteringen aanbrengen.

Bij opening van het verzegelde naambriefje, bleek schrijver
te zijn:

de WelEerw. Heer F. D. J. Moorrees, predikant te Vianen.

De twee andere naambriefjes werden ongeopend verbrand.

Onze vaderen waren gewoon, de herinnering van de
groote gebeurtenissen der zestiende eeuw te verlevendigen
door het lezen en herlezen van de martelaarsboeken.
Voorzeker een krachtig middel tot opwekking van het
godsdienstig gevoel. In die Martelaarsboeken vonden zij
niet alleen de namen der martelaars naar tijdsorde gerang-
schikt, met de bijzonderheden van hunne rechtspleging en
terechtstelling, maar ook de platen, waarop brandstapels,
moordschavotten en andere vreeselijke dingen waren afge-
beeld. Het waren boeken, waarin als met bloedige letters
stond geschreven: zoo ontzettend veel heeft de grondves-
ting uwer kerk aan het voorgeslacht gekost! houdt wat
gij hebt, opdat niemand uwe kroon roove!

Die martelaarsboeken zijn nog niet vergeten maar inte-
gendeel door eene nieuwe uitgave in duizenden exemplaren
onder ons volk verspreid. Zij worden nog gelezen en
herlezen , zij strekken nog tot voedsel voor het geestelijk
leven van menig huisgezin.

Jammer evenwel, dat die boeken slechts op zich zelf
staande geschiedenissen mededeelen. De lezer mist daar-
door den samenhang der gebeurtenissen en den loop harer
ontwikkeling. Om daarin eenigszins te gemoet te komen
en een geregeld overzicht van de geschiedenis der Her-
vorming in Noord-Nederland te geven, is dit boekje
opgesteld.

Men vindt hier het verhaal van de merkwaardigste
verschijnselen en gebeurtenissen, die ten deele reeds
vroeger maar grootendeels in de zestiende eeuw op kerke-
lijk gebied hebben plaats gevonden. Met vermijding van
al te groote uitvoerigheid is in dit boekje eene poging
gewaagd om een aaneengeschakeld verhaal te leveren van
den gang der denkbeelden, die de toenmalige christenheid

hebben bezig gehouden en beheerscht. Niet, zooals de
Martelaarsboeken doen, op alle landen van Europa, maar
uitsluitend op Nederland vestigt dit boekje het oog, en
wel op het Noordelijk gedeelte van Nederland, in den
eigenlijken zin des woords, op ons vaderland, op die
provinci�n, die tot het Koninkrijk der Nederlanden be-
hooren.

Als inleiding slaan wij een blik op de bewegingen in
het kerkelijk leven gedurende het laatste tijdperk der
middeleeuwen, om vervolgens de eigenlijke geschiedenis
der Hervorming te schetsen en bij het jaar 1579, de
Unie van Utrecht, ons verhaal te eindigen.

Moge de belangstellende lezing en overdenking opwekken
tot eerbiedig aanbidden van de wegen Gods en tot ern-
stig op prijs stellen van onze duurgekochte Protestantsche
voorrechten.

Ziehier den inhoud van de Geschiedenis der Hervorming
in Noord-Nederland.

Inleiding. Kerkelijke verschijnselen in het laatste tijdperk
der middeleeuwen.

Hoofdstuk I. Tijdperk der Sacramentisten.

HOOFDSTUK II. Tijdperk der Anabaptisten.

Hoofdstuk III. Tijdperk der Gereformeerden.

HOOFDSTUK IV. Volharding der Gereformeerden in den
worstelstrijd met Spanje en hunne
zegepraal.

Kerkelijke verschijnselen in het laatste tijdperk der
middeleeuwen.

Niets is onjuister dan de voorstelling, dat Luther op
het onverwachts als uit de wolken zou zijn komen vallen
om verwarring aan te richten. Alsof de christenheid tot
op dat noodlottig tijdstip in een volmaakten toestand had
verkeerd! alsof zij zich nooit over haar leidslieden had te
beklagen gehad ! alsof die leidslieden, pastoors, priesters,
bisschoppen, of hoe zij verder heeten mochten, steeds door
kennis, door voorbee�digen wandel, door liefdevolle zorg
voor hunne gemeenten hadden uitgemunt.

Neen, maar klachten, rechtmatige en billijke klachten
over de geestelijkheid zijn er reeds jaren v��r Luther
opgegaan; het volk heeft zich onder zijne geestelijken
vaak diep ongelukkig gevoeld, vaak te vergeefs gebeden
om wegneming van zijne grieven en ieder teeken van
ontwikkeling met vreugde begroet. Ook zijn er kloeke
mannen opgestaan, die den fakkel der verlichting hoog
verhieven en door woord en voorbeeld op zuivering van
leer en wandel aandrongen. Laat ons slechts letten op
hetgeen in den loop der jaren is geschied.

1. Geert Groote en de broeders en zusters des
gemeenen levens.

Geert Groote � ziedaar een bekenden naam! Wij zullen
dien naam blijven gebruiken, ofschoon de nieuwste onder-
zoekingen hebben geleerd dat hij eigenlijk Gerrit de Groot
of Gerrit Groot gespeld wordt. Deze man heeft grooten

invloed op zijnen tijd uitgeoefend en werkelijk veel goeds
gesticht. Was hij een geleerde? dat juist niet, ofschoon
hij een geletterde opvoeding genoten had en op de hoogte
van de wetenschap zijner dagen stond. Was hij dan een
aanzienlijk kerkvorst? Ook dat niet, immers hij heeft
nooit eenen anderen dan den ondergeschikten rang van
diaken in het kerkelijke leven bekleed. Wat dan, muntte
hij uit door welsprekendheid? Hij kon uitnemend goed
en krachtig tot het volk spreken, maar redenaar van
beroep was hij niet.

Hij was een Johannes de Dooper, die het: bekeert u!
bekeert u! nadrukkelijk aan zijn volk herinnerde. Toch
kon hij niet, als Johannes de Dooper. een Nazire�r van
zijne geboorte af worden genoemd. Zoon van Werner
Groot, burgemeester te Deventer, had hij aan de hooge-
school te Parijs gestudeerd in de godgeleerdheid en het ker-
kelijk recht en den titel van meester in de vrije kunsten ver-
worven. Daardoor opende xich voor hem de weg tot eene
aanzienlijke plaats in de toenmalige wereld en het scheen
aanvankelijk, of hij zich die plaats zou laten welgevallen.
De kennismaking evenwel met Hendrik van Calcar, prior
der Karthuizers van het klooster Monnikenhuizen bij Arn-
hem, bracht hem tot andere gedachten. Hij liet zijne lange
haarlokken inkorten, legde zijnen fraaien mantel af, ont-
deed zich van zijn met zilver versierden gordel, en nam
zijnen intrek in het klooster. Geruimen tijd oefende hij
zich aldaar onder gedurig vasten en bidden. Voortaan
droeg hij niets anders dan eene grove pij en getroostte
zich al de ontberingen van het gestrenge leven der Kart-
huizers. Toen werd hij tot diaken bevorderd en ontving
van den Utrechtschen bisschop het recht om overal te
prediken. Van het jaar 1380 tot 1383 reisde hij als volks-
prediker rond. Waar hij zich liet hooren, overal boeide
hij scharen volks aan zijne lippen. Vaak predikte hij twee,
soms drie malen op ��nen dag. Als hij bepaald had, na het
middagmaal weer te zullen optreden , dan bleef hij gewoon-
lijk, zonder zelfs iets te gebruiken, in de kerk om te
bidden, of hij wandelde peinzend het kerkhof om, totdat
het volk terugkwam. Het was eene hoog ernstige taal,

die hij deed hooren. De gebreken zijns tijds tastte hij aan
met krachtige hand, en, of het priesters gold of leeken,
hij spaarde hen niet. Zoo sprak hij de geestelijken, die,
naar de gewoonten dier dagen, in verboden omgang met
hunne huishoudsters leefden , in dezer voege aan: �Gij zijt
schatbewaarders der kerk. uitdeelers der geestelijke aflaten,
middelaars Gods en der menschen, die Gode de gebeden
der menschen en den menschen de gave Gods aanbiedt!
Gij allen, die aldus zondigt, beseft toch uwe taak!"

Maar wat wilde hij dan met zijne boetprediking? De
menschen drijven naar het Karthuizer-klooster, in hetwelk
hij zelf den weg der middeleeuwsche vroomheid had leeren
bewandelen? Indien dat zijn streven ware geweest, zou hij
niets nieuws hebben gesticht. Hem zweefde echter een
nieuw denkbeeld voor den geest. Voor allen, die zich met
ernst op een leven van devotie, d. i. vroomheid, wenschten
toeteleggen, opende hij een ander toevluchtsoord. Zijn eigen
huis en erf in de Bagijnstraat te Deventer wijdde hij aan
eene godsdienstige bestemming toe en nam daarin zulke
menschen op, die, zonder kloosterlingen te zijn, hunne vol-
making door persoonlijke oefeningen, peinzen, bidden, lezen,
schrijven en studeeren zochten te bevorderen. De eersten,
die in het huis van Meester Geert werden opgenomen,
waren weduwen en jonge dochters. Zij ontvingen den
naam van zusters des gemeenen d. i. gemeenschappelijken
levens. Eerst was haar aantal te Deventer zestien. Weldra
groeide het tot honderd vijftig aan. Dat voorbeeld vond
elders navolging en langzamerhand zijn er niet minder dan
acht en zestig zulke �maagdenhuizen" in deze en naburige
landen verrezen.

Geert Groote bepaalde zich niet tot de uitvoering van
dit denkbeeld, maar hij vestigde ook zijne aandacht op
de leerlingen der zoogenaamde kapittelschool te Deventer.
Hij begon met hen schrijfwerk te laten verrichten en stelde
vervolgens uit eigen middelen een jaarlijksch inkomen tot
hun onderhoud vast. Kloris Radewijns uit Leerdam, even-
als hij meester in de vrije kunsten, en tevens vicaris der
St. Lebuinus-kerk te Deventer, voegde zich bij deze leer-
lingen. Op zekeren dag zeide hij tot Groote: �Geliefde

meester, wat zou het ons schaden, dat ik en deze schrij-
vende leerlingen het geld, dat wij wekelijks ontvangen,
bijeenleggen en gemeenschappelijk leefden?" �Beproeft
het", was het antwoord, �in naam des Heeren, ik zal uw
beschermer zijn."

Van dien tijd af woonde Radewijns met de leerlingen
samen in een huis van Groote. Zij vormden de Broeder\'
schap des gemeenen levens. Zij waren volstrekt geen mon-
niken, maar hielden zich toch allen met hetzelfde werk,
namelijk schrijven en studeeren, bezig. Aan Floris Rade-
wijns waren zij gehoorzaam, en ofschoon niemand tegen
zijn wil in de broederschap behoefde te blijven, verbeurde
men toch, zonder geldige reden vertrekkende, zijn aandeel
in het geld ten behoeve der algemeene kas. Weldra breidde
deze Broederschap zich in verschillende steden uit en
openden de broeders nevens hunne Fraterhuizen ook dus-
genoemde Fraterscholen. Het spreekt van zelf, dat zij
door hun schrijfwerk grooten invloed hadden op de ver-
spreiding van godsdienstige en stichtelijke boeken, terwijl
zij door het onderwijs der jeugd een krachtigen stoot
gaven aan de ontwikkeling des volks en aan cene meer
algemeene beoefening van de letteren.

En zag de geestelijkheid het streven van Geert Groote
met toejuiching aan? Voor zoover zijne boetredenen de
geestelijken persoonlijk betroffen, waren zij tegen hem
ingenomen en wisten te bewerken dat hem het recht van
prediken ontnomen werd. Zijne vrienden wendden echter
pogingen -aan, om dat vonnis op te heffen en den geliefden
meester in zijne eer te herstellen. Voor dat hun zulks
gelukte, was Groote reeds gestorven. Hij bezweek op
vier en veertigjarigen leeftijd aan de pest in 1384. Met
stervenden mond wees hij Radewijns als zijn plaatsver-
vanger aan. Hij stierf als een goed geloovig zoon der
kerk, godvruchtig en kalm, gelijk hij geleefd had. Zijn
lijk werd onder heete tranen naar de kerk gedragen, waar
hij zoo dikwijls het woord Gods had gepredikt. Doch
zijn geest bleef leven en doordringen en in duizend harten
hoogere begeerten wekken naar die oprechte vroomheid,
die alleen rust vindt in God.

2. Klooster en kloostervereenig-ing van
Windesheim.

In zijne laatste levensjaren uitte Geert Groote den wensch ,
dat een gedeelte der broeders eene door de kerk goedge-
keurde orde aannemen en tot dat einde een klooster
bouwen zou. Welke orde zij moesten aannemen? Die
der Karthuizers ? Neen, want de Karthuizers waren al
te streng afgezonderd van de wereld. Die der Cistercien-
sen? Ook deze niet, want de Cisterciensen waren volgens
Geert Groote aan al te moeilijke regels gebonden. Maar
die der Reguliere Kanunniken, want die kwamen het
meest met de richting van de broeders des gemeenen
levens overeen. Twee jaren na den dood van Groote, dus
in 1386, is er werkelijk zulk een klooster gesticht en wel
te Windesheim in de parochie van Zwolle, onder de dio-
cees van Utrecht. Daar verrees onder de leiding van
Floris Radewijns eene kerk, een drietal huizen en eene
bakkerij, en toen deze gebouwen voltooid waren, werd de
inrichting als een klooster van Reguliere Kanunniken door
den bisschop van Utrecht erkend. Het leven van de
mannen, die zich daar vereenigden, was zeer eenvoudig.
Evenals de broeders te Deventer ontvingen zij dagelijks
niet meer dan eene bepaalde hoeveelheid brood en bier.
Drie malen in de week aten zij vleesch, drie dagen
voedden zij zich met eieren en melkspijs, des Vrijdags
werd er bijna geheel gevast. In hunne kleeding werd geen
de minste opschik geduld. Zij droegen witte mantels met
zwarte kappen, of, als zij niet tot de geordende monniken
behoorden maar slechts tijdelijk het klooster bewoonden,
grijze pijen met een zwarten gordel en een zwarten kap.
Hun dagelijksch werk was zeer onderscheiden: metselen,
timmeren, landbouwen, huiswerk verrichten, brood bakken,
bier brouwen, maar ook boeken afschrijven. In korten
tijd waren er 35 dikke boekdeelen, zorgvuldig op perka-
ment geschreven, gereed, met duidelijke letter, de meest
beroemde kerkvaders behelzende. Vooral legden zij zich
op het verbeteren van taal- en schrijffouten toe. Tot dat
einde leenden zij van verschillende boekerijen exemplaren

van hetzelfde werk en rustten niet, voordat de tekst door
onderlinge vergelijking van de verschillende handschriften
zooveel mogelijk verbeterd was. En wat zij zoo met
groote inspanning tot stand gebracht hadden, dat diende
dan weer om voor anderen nuttig te zijn.

Het waren dus werkzame menschen , die Windesheimer
kloosterbroeders, van wie een gunstige naam in den lande
is uitgegaan. Hunne orderegelen, zeden en gewoonten
werden langzamerhand door anderen overgenomen, die of
reeds in bestaande kloosters verblijf hielden maar hervor-
ming zochten, of geheel nieuwe kloosters in het aanzien
riepen. Zoo verrees vijf jaren na het Windesheimer
klooster dat van Marienbron bij Arnhem, en dat van het
Nieuwe licht bij Hoorn, terwijl het klooster Eemstein bij
Dordt, dat reeds vroeger gesticht was, zich met de Win-
desheimer broeders in nadere betrekking stelde en een
hunner tot prior koos.

Deze vier kloosters, waarbij zich later nog vele anderen
voegden, werden tot een- kapittel van Reguliere Kanun-
niken vereenigd , dat Windersheim tot middelpunt behield.
Zij volgden allen dezelfde regels, leefden op dezelfde wijze
en waren in kleeding en gebruiken niet. van elkander
onderscheiden. Overal oefenden zij een heilzamen invloed
uit en gaven het voorbeeld van een werkzaam, eerbaar,
matig en aan God toegewijd leven. Zij werden dan ook
door hooggeplaatste geestelijken in bescherming genomen,
ja zelfs door de Pausen ge�erd

Als een proeve van de verbetering, die het kapittel
van Windesheim in andere kloosters heeft tot stand
gebracht, zij vermeld de abdij van Luinkerk bij Franeker.
Deze abdij, berucht door de vechtpartijen harer bewoners,
was in het begin der vijftiende eeuw zoo verwilderd, dat
de Utrechtsche bisschop moest ter hulp geroepen worden
om er de orde te herstellen. Inderdaad, toen bleek het,
dat de Luinkerker kloosterlingen noch in armoede, noch
in kuischheid, noch in gehoorzaamheid aan eenigen regel
leefden. Zij droegen wel witte mantels maar hadden nooit
eenige gelofte afgelegd. Zij hielden zich met vechten bezig
en leefden verder naar lust en welgevallen. Nadat de

Utrechtsche bisschop uitgesproken had, dat deze kloos-
terlingen geen monniken waren, hunne mantels moesten
afleggen en het klooster verlaten, werd aan de Windes-
heimer broeders de taak opgedragen om het klooster te
verbeteren en de nieuw aan te nemen bewoners in te lijven
in de orde der Reguliere Kanunniken. Deze taak hebben
zij vervolgens naar eisch volbracht.

Een der mannen, die bij zulke gelegenheid den meesten
ijver openbaarde, was Johannes Busch, van Zwolle geboortig
en aldaar door de broeders des gemeenen levens onder-
wezen. Deze man heeft gedurende veertig jaren zich schier
onafgebroken bezig gehouden met het verbeteren van de
kloosters. Dat hij daarbij wel eens met groote moeielijk-
heden te worstelen had, laat zich gereedelijk verwachten.
Zoo was er een klooster in Hannover, waar het even
ordeloos toeging als te Luinkerk bij Franeker. Busch
bracht daar eene geheele verandering teweeg en werd er tot
proost verkozen, maar zoo weinig smaak hadden die mon-
niken in het opvolgen van zijne regels, dat er allerlei
boosaardige plannen tegen zijne veiligheid werden gesmeed.
De een wilde hem met een mes te lijf, de ander strooide
erwten op de trap, de derde zocht des nachts zijne cel
binnen te dringen. Toch ging Busch met zijn arbeid voort
en smaakte de voldoening dat hij zijn doel bereikt en
jaren lang met genoegen in dat klooster gewoond heeft.

In de zestiende eeuw is de Windesheimer kloosterver-
eeniging gaan kwijnen, terwijl de kloosters zelven van de
staatkundige beroeringen veel te lijden hadden. In 1572
werden door geheel Overijsel de kerken van haar zilver,
goud, beelden en altaren beroofd. Ook de kerk te Win-
desheim onderging dat lot. Zes jaren later moest het
kapittel 400 goudguldens aan oorlogskosten betalen, ver-
volgens werd bevel gegeven, de kloostergebouwen te ont-
ruimen. De monniken vertrokken naar elders en weldra
stond het klooster van Windesheim ledig. Het werd gesloopt.
Het kapittel zelf is na het vervallen van dit en vele andere
kloosters wel blijven bestaan, maar toch van zijne betee-
nis en waarde beroofd. Het had ook zijne eigenlijke taak
volbracht. Kloosters te verbeteren was geene behoefte

meer, toen de kloosters in deze landen plaats maakten
voor een geheel nieuwen \'toestand, die de vrucht der
kerkhervorming zou zijn.

3. Johannes Brugman.

Johannes Brugman was geboortig van het vriendelijk
stadje Kempen in Kleefsland. Van zijne levensomstandig-
heden is niet alles in bijzonderheden bekend, o. a. weet
men niet met zekerheid wanneer hij geboren is, vermoe-
delijk in het jaar 1400. Ook van zijne eerste vorming is
niet veel te verhalen. Hij zelf heeft zich in later jaren
beklaagd, geen van de broeders des gemeenen levens tot
leermeester gehad te hebben. Dan zou hij misschien voor
afdwalingen zijn bewaard gebleven. Thans, door licht-
zinnige jongelingen omringd, was hij zelf lichtzinnig
geworden en ofschoon hij in een klooster de gelofte
van kuischheid, armoede en gehoorzaamheid had afgelegd,
was hij aan die gelofte niet getrouw gebleven, maar als
zoovelen zijner dagen een religieuse, gelijk hij zich uitdrukt,
zonder religie geweest.

Nog in tijds waren hem de oogen geopend. In een
Observantenklooster opgenomen, had hij een beter leven
zoeken aan te vangen en van die gezegende verandering
getuigenis afgelegd in een door hem vervaardigd geestelijk
lied, waarvan de aanhef luidt :

Adieu der wereld minne, adieu, \'t is al gedaan,
Ik heb in mijne zinnen, wat nieuwes aan te gaan,
Ik wil gaan aventuren te gaan een anderen gang,
Al zou \'t mij worden zure. Och! eeuwig is zoo lang!

In het Observantenklooster te St. Omer heeft hij veel
kennis van de Schrift en de kerkvaders opgedaan. Daar
is hij zich ook zijne roeping als volksprediker bewust:
geworden.

Sedert dien tijd heeft hij zich als pater Brugman, nu
eens hier, dan daar laten hooren, terwijl hij in de kloos-
ters zijner orde voor langer of korter tijd verblijf hield.
Zoo heeft hij zich te Gouda, te Amsterdam en te Nijme-

gen opgehouden. In laatsgenoemde stad is hij op ruim
zeventigjarigen leeftijd overleden. Niet lang voor zijn
dood schreef hij aan een vriend : �de palen der brug zijn
vergaan en voor het bruggemannetje blijft niet meer over
dan ten grave te dalen".

Tot de heiligen der Kerk is hij niet gerekend maar
wel hebben zijne tijdgenooten hem den lof gegeven van
een devoot en godvruchtig vader, een medearbeider des
Allerhoogsten in het terechtbrengen van zielen te zijn.

Twintig jaren lang was Johannes Brugman de geliefde
volksprediker, die in steden en dorpen zijne stem verhief
tegen de heerschende gebreken des tijds. Ontucht, ont-
wijding van de heilige dagen, speelzucht, wraakgierigheid,
ja wat niet al, werd door zijne wel bespraakte tong
gekastijd, en dat zonder aanzien des persoons en met een
uitslag die buitengewoon mag heeten.

Te Bolsward werd tengevolge van zijne prediking het
dobbelen en andere boeverij van regeeringswege verboden.
Te Culemborg wist hij het zoover te brengen, dat de jaar-
markt van St Jansdag op een gewonen dag werd verplaatst.
Te Amsterdam, waar de geestelijkheid naijverig was op zijn
roem, en met behulp der overheid hem zocht te weren,
predikte hij met zulk een gevolg dat er oproer zou zijn
gewekt, indien zijne prediking niet ware toegelaten. In
Gaasterland overreedde hij de Schieringers en Vetkoopers
de wapenen neder te leggen en zich met elkander te ver-
zoenen. Tot dat einde stelde hij midden in de vergade-
ring een kind, welks vader kort te voren door zijne mede-
burgers vermoord was. �Kindeke" sprak hij tot den wees,
�hebt gij liefde tot den vrede en wilt gij, als gij eenmaal
gr��t zijt, afstand doen \'van alle voornemen tot wraak
over den doodslag uws vaders? Zoo steek dan tot teeken
uwe rechterhand omhoog!" Het kindeke deed zulks. Het
volk stond verbaasd en Brugman maakte van den ont-
vangen indruk gebruik, door hun toe te voegen: nu dan,
waar dat kind u het teeken geeft, hoe liefelijk een werk
het werk der verzoening is, gaat heen en doet alzoo!"

Brugman was in waarheid een volksprediker. Hij hield
van platte taal en van zinnelijke voorstellingen. Ook

schreeuwde hij hard en maakte heftige gebaren, maar
jnist daardoor hing het volk aan zijne lippen en beefde
voor zijn machtig woord. Van zijn preekwerk is er slechts
��n sermoen overgebleven en dat handelt over Psalm 25
vs. 1 de geestelijke tafels. Het is een vreemdsoortig
mengsel van treffende invallen en zonderlinge beschouwingen.
Brugman handelt over het spijzigen van de schare met
de brooden en de visschen , en over het genot des avond-
maals. Ook schildert hij het genot van de vreugde des
hemels. De hemel is een kasteel, waarin de verschillende
zalen de onderscheidene soorten der zaligen bevatten.
�Zusters!" zoo spreekt Brugman zijne hoorderessen aan,
_J(ik zal u. iets van de hemelvreugde zeggen; niet dat ik
daar geweest ben", laat hij volgen, maar hij is overtuigd,
als hij daar komt, dan zal hij niets anders doen dan
gapen en kijken (teekenen van verbazing geven.) Toch
stelt hij zich voor dat daar een kelder is, waarin vaten
met.malvezij, wijn en romenij, en Jesaja, Jeremia, Daniel
en andere profeten en Jezus in hun midden, om hun wijn
te schenken, terwijl David door harpspel de vreugde ver-
hoogt. Ook eene rechtzaal zal daar wezen, waar Petrus,
Paulus en de andere apostelen als raadslieden Gods zijn
gezeten; ook eene bibliotheek, waar de doctoren en de
leeraars in het boek des levens lezen, dagelijks nieuwe
wijsheid ontdekkende. �Toen" � vervolgde Brugman �r
�na al die heerlijke dingen hoorde ik ook in de verte een
allerzoetst geluid/ van stemmen en pijpkens (fluiten). Ik
dacht: wat mag dat zijn? en ik kwam voor het aller-
hoogste kamerken. Dat was gesloten. Toen klopte ik
daarvoor. Zij vraagden mij: wie zijt gij ? ik antwoordde:
hier is Brugman. De Heer wil dat ik van alles wat zien
zal. Maar zij wilden mij niet inlaten. Ik zag toen door
een reetje. Daar waren Agnes, Catharina, Barbara,,
Urzula en allen die om den naam haars lieven Bruidegoms
wil gemarteld waren, om de reinheid te behouden. Och!
hoe wonderlijk waren die bruiden des Lams versierd, van
het hoofd tot de voeten, en hoe wonderlijk schoone
dingen hadden zij om den hals. Toen vroeg ik haar,
wat lieden zijt gij en hoe zijt gij hier gekomen? en zij

antwoordden: weet gij het niet? Er staat geschreven:
�Zalig zijn de reinen van hart, want zij zullen God zien".

Ziedaar een kleine proef van den preektrant van Brug-
man. Zoo predikte, zoo schreef hij. Naar onzen smaak
onvoldoende, maar voor het volk in zijnen tijd recht geschikt
om grooten roem te oogsten. Het praten als Brugman
is dan ook een spreekwoord van ons volk gebleven tot
op dezen dag.

Het is waar, de geschiedschrijvers uit de eeuw der
reformatie hebben weinig tot zijn lof gesproken, maar
het is in onzen tijd duidelijk in het licht gesteld, dat
Brugman wel geen baanbreker geweest is voor het licht
der reformatie, maar toch in prediking en geschriften de
ware vroomheid hartelijk heeft aanbevolen.

4, Johan Wessel Gansfoopt, wegbereider der
Hervorming.

Een der beroemdste leerlingen van de Broeders des
gemeenen levens was Johan Wessel Gansfoort, zoon van
een bakker uit Groningen, die reeds als knaap en jonge-
ling toonde met bijzonderen lust tot wetenschap bezield
te zijn. Op de school der Broeders te Zwolle leerde hij
zooveel Latijn, als noodig was om de kerkvaders te ver-
staan. Ook maakte hij kennis met een Latijnschen
Bijbel en met het stichtelijk volksboek: de navolging van
Christus, dat door Thomas a Kempis geschreven is. Deze
Thomas a Kempis, een vrome monnik, was in die dagen
prior van het klooster der H. Agnes bij Zwolle en werd
menigmaal door den jeugdigen Gansfoort bezocht. Het
schijnt echter dat de eentonige, sombere dampkring van
het klooster niet de plaats was voor een geest, zoo vrij
en krachtig als de zijne. Vasten, lichaamskastijding en
het houden van strenge regels, hoe hoog ook in de middel-
eeuwen geprezen, hadden voor Gansfoort geene aantrek-
kelijkheid. Hij kwam weldra in botsing met de mannen
van den stempel van Thomas a Kempis, en bij gevolg
besloot hij elders een toevluchtsoord te zoeken. Naar
MOORREES, Kerkhervorming. 2

Keulen trok hij heen. Daar was een beroemde school
van godgeleerden, daar kon hij studeeren en magister in
de vrije kunsten of dokter in de godgeleerdheid worden.
Evenwel te Keulen vond hij weinig degelijke geleerden,
meestal bekrompene , oppervlakkige, onverdraagzame man-
nen, van wie weinig nieuws was te leeren. Gelukkig voor
hem dat hij in die dagen de schriften van Ruprecht van
Deutz, een helder denkend schrijver uit de 12e eeuw,
leerde kennen, en dat geleerde Grieken, zich te Keulen
ophoudende, hem in het Grieksch en geleerde Joden hem
in het Hebreeuwsch onderrichtten. Zoo doende breidde
de kring zijner kennis zich uit en werd hij tevens een
beroemd man, aan wien eene hoogleeraarsplaats in de wijs-
begeerte te Heidelberg kon worden opgedragen.

Hoogleeraar wilde hij nog niet wezen. Eerst moest hij
Parijs zien, Parijs den zetel der scholastieke wijsbegeerte,
het middelpunt van den wetenschappclijken strijd dier
dagen. Wessel sloot zich bij de partij der Nominalisten
aan, want hij vond daar eene vrijere richting, een meer
wetenschappelijken zin dan bij hunne tegenpartij, de Rea-
listen. \') Vele Parijsche geleerden deelden zijne gevoelens
en vereerden hem hoog om zijn helder inzicht. Voorts
kwam hij in kennis met een aantal aanzienlijke personen,
b. v. met Frans de Rovere, generaal der Minorieten, die
later onder den naam van Sixtus IV Paus geworden is.
Toen Wessel Gansfoort bij zijn verblijf te Rome, eenige
jaren daarna, dezen Paus ontmoette, verzocht hij om eenen
Griekschen en Hebreeuwschen Bijbel uit de boekerij van
het Vaticaan. �Waarom vraagt gij niet om een bisdom
of iets dergelijks?" zeide de Paus. �Omdat ik zoo iets
niet noodig heb", antwoordde Wessel.

Neen, kerkelijke eereambten had de man niet noodig,
die zich in de geleerde wereld den naam van magister

\') Realisten waren die Godgeleerden, die de leer, hun door de
Kerk gegeven , trachtten te bewijzen met gronden , aan het menschelijk
nadenken ontleend. De Nominalisten oefenden kritiek op de wijs-
geerige bespiegelingen der Realisten en kwamen langs dien weg tot
eene vrijere opvatting van de kerkleer zelve.

contradictionis (meester in het disputeeren) had verworven.
Zoo groot was zijn roem als geleerd en wijsgeerig denker
gestegen. Na een zestienjarig verblijf te Parijs en eene
reis door Itali� vestigde hij zich te Heidelberg. Nu had
hij daar wel professor willen wezen, maar volgens den
eisch der Heidelbergers zou hij eerst de priesterwijding
hebben moeten ontvangen. En daartoe kon hij niet be-
sluiten. Na dus als bijzonder persoon te Heidelberg
eenigen tijd in Latijn , Grieksch, Hebreeuwsch en Philo-
sophie les gegeven te hebben , keerde hij in 1480 terug
naar het land zijner geboorte en is er tot zijn dood in
1489 toe gebleven. De toenmalige Utrechtsche bisschop
David van Bourgondi� mocht hem gaarne lijden en be-
schermde hem , waar het noodig was , voor de listen van
naijverige geleerden. Wessel Gansfoort hield bij afwisseling
zijn verblijf in de abdij van Aduard, te Groningen of te
Zwolle. Als de bisschop te Vollenhove op het kasteel
vertoefde, liet Wessel zich daar ook onder zijne gasten
vinden. Voorts komen onder de vrienden van Wessel de
namen voor van Jakob Hoek of Angularius, deken van
Naaldwijk, Rudolf Agricola en Gosewijn van Halen, die
allen door heldere kennis uitmuntten en hervormingsgezind
waren.

Maar anders kunnen wij niet zeggen, dat Wessel zelf
iets gedaan heeft, om het sein tot reformatie te geven.
Hij was er ook zeker de man niet voor. Kreupel in zijn
gang, kortzichtig van oogen, miste hij lichamelijk de
geschiktheid om zich veel in het openbaar te bewegen en
behoorde hij meer in de studeercel thuis. Ook wenschte
hij geene omverwerping van den bestaanden toestand. De
sacramenten wilde hij behouden; de geestelijke stand,
meende hij, kon nuttig zijn; kloosterleven was een middel
om te leeren beseffen, dat de Heer goed is. Wel vatte
hij alles dieper op dan zijne tijdgenooten en drong hij tot
het wezen der dingen door, terwijl de slotsom van zijn
nadenken mondeling aan zijne leerlingen medegedeeld of
in zijne geschriften neergelegd werd, maar gedurende zijn
leven is hij niet voor een bestrijder van de kerkleer
gehouden. Eerst in later jaren, toen zijne geschriften,

door Luther verzameld en in druk gegeven, ijverig gelezen
werden, is de ruime, vrije geest die daaruit spreekt,
gevaarlijk voor de Roomsch Katholieke kerk geacht en
zij» Wessels schriften onder de verboden boeken gerang-
schikt. Luther verklaarde van hem, dat hij sprak als
een machthebbende, die naar de profetie door God zelven
was geleerd. Ook Melanchthon beschouwde hem als den
heraut van den nieuweren tijd en Erasmus prees niet
slechts zijne geleerdheid maar ook zijne gematigdheid. Te
Groningen bleef zijn geest voortleven in Gosewinus van
Halen, hoofd van het Groninger Fraterhuis en in Regnur
Praedinius, rector der St. Maartenschool.

Vooral op de beschouwing van de leer des Avondmaals
heeft Wessel grooten invloed gehad. Hij meende toch,
en te recht, dat de persoonlijke gemoedsstemming in het
Avondmaalvieren alles afdoet. Niet aan eene vreemde,
buiten ons omgaande handeling hangt ons zieleheil, maar
in ons moet het koninkrijk der hemelen zich vestigen.
Niet de priester is de hoofdpersoon in het sacrament, maar
Christus zelf. Wat baat derhalve dat Avondmaalvieren,
dat de zaak alleen als eene ceremonie beschouwt? �Christus\'
�dood", zegt Wessel, �is een plaatsvervangend zoenoffer
�der Goddelijke gerechtigheid en zijn leven is geheel en
�al eene openbaring van Gods liefde. Wie zijn leven
�dagelijks overpeinst, dien is hij waarlijk altoos nabij
�in den geest. Zoo bestaat er dus eene inwerking van
�het Goddelijke in ons, beter, heerlijker dan de kerkelijke
�Avondmaalsleer predikt. Er bestaat een voortdurend,
�geestelijk genieten van Christus\' tegenwoordigheid. Dat
�is te verkiezen boven het ontvangen van zijn gewaand
�lichaam uit des priesters hand. Het ware eten van
�Christus\' lichaam is gelooven; het ware drinken van zijn
�bloed is tot Hem gaan !"

Ziedaar iets uit den overvloed van vrije, heldere beschou-
wingen, die wij in Wessels schriften vinden en waarmede
de latere hervormers zoozeer instemden, dat Luther zelfs
betuigde: �mijne vijanden zouden kunnen denken, dat ik
al mijn beschouwingen aan Wessel heb ontleend". In zijne
laatste levensdagen werd hij nog al eens door twijfelingen

overmeesterd en gevoelde zich dan zeer bezwaard, maar
kort v��r zijn einde legde hij 4 Oct. 14S9 aan een zijner
vrienden de troostvolle verklaring af: �ik dank God: al
de nietige bedenkingen zijn verdwenen; ik weet thans
genoeg, want ik blijf bij Christus en dien gekruist!"

5. Mystieken, Rederijkers en Humanisten.

Onder onze voorouders vonden van oudsher die schrij-
vers grooten bijval, die met een vreemden naam Mystieken
heeten. Men bedoelt daarmede die vromen, die zich ver-
diepten en als het ware verloren in de beschouwing der
ontfermingen Gods. Een hunner was de edeldenkende
Brabantsche priester Johan Ruijsbroek, gestorven in 1381.
God lief te hebben was hem het een en het al. Gods
liefde te genieten en in dat genot alle aardsche vreugd
en leed te vergeten, van die liefde te getuigen, haar over
te storten in anderen was het doel van zijn leven. Hij
schroomde niet de vrijer denkende menschen, al werden
zij voor ketters uitgekreten, te stellen boven de ontrouwe
dienstknechten, die misschien uitwendig de geboden der
kerk hielden, maar inwendig verre van God leefden. Hij
zeide, dat rechtvaardig genoemd moesten worden al wie
in gemeenschap met God wandelen, om het even waar
zij zich bevinden, in huis, op straat of in het klooster.
Volgens hem bestaat het ware berouw daarin, dat men
van harte en oprecht om Godswil tot alle deugden zich
bekeert, en haat, wat men weet dat Gode mishaagt.
Daarbij spaarde hij de priesters niet. �Christus en de
apostelen", zeide hij, �waren arm aan aardsche goederen
geweest en rijk in hemelsche deugden, doch de priesters
van zijn tijd waren rijk in goud en arm in deugd. Onder
de twaalve was er slechts ��n bedorven mensch, thans
daarentegen vindt men onder honderd priesters nauwelijks
een, die Christus navolgt". �Ach � klaagde hij � �voor
de verbetering der zielen wordt niets gedaan, alleen naar
openbare wanbedrijven doet men onderzoek en daarvoor
moet geldboete worden betaald. Hoe r<j!-:r de bedrijvers

der boosheid zijn, hoe meer zij moeten betalen en dan
kunnen zij weer een jaar lang den duivel dienen. Zoo
worden de zonden niet verminderd maar vermeerderd en
zoo heeft ieder wat hij verlangt: de duivel heeft de ziel,
de bisschop het geld en de ongelukkig bedrogene voor
een oogenblik zijn genot".

Een niet minder vermaard Mystiek schrijver is Thomas
a Kempis, kweekeling van de Deventer Fraterschool, die
behalve vele andere stichtelijke schriften een bock getiteld
de Navolging van Christus heeft opgesteld. Meer dan
twee duizend uitgaven zijn er van dat boek bekend, deels
in het oorspronkelijk Latijn, deels in verschillende nieuwere
talen. Het wordt telkens opnieuw uitgegeven en is door
de Roomsch Katholieke kerk als een lezenswaardig ge-
schrift openlijk geprezen. Hoezeer op Roomsche leest
geschoeid en kloosterdeugd aanprijzend, grijpt het den
lezer aan door den eenvoud, den ernst, de liefde tot
Christus, de opwekking tot zelfverloochening, lijdzaamheid
en gebed, die het geheel doorademen. Op den Agniten-
berg bij Zwolle, waar thans eene school en een kerkhof
is, stond weleer het klooster, dat 72 jaren lang tot woon-
plaats van den vromen Thomas strekte. Zijn gebeente
rust thans in de St. Michielskerk der Roomsgezinden te
Zwolle.

Vergeten wij , als er van het geestelijk leven dier dagen
sprake is, ook de Rederijkers niet, de beoefenaars der
Rhethorica of welsprekendheid, die eerst in binnenkamers
hunne vertooningen hielden, maar weldra ook in het open-
baar op marktpleinen en kerkhoven, op wagens en daartoe
opgerichte stellaadjen. In hunne kluchten voerden zij
bijzonder gaarne de gebreken der domme , trage , schraap-
zuchtige geestelijken ten tooneele en de misbruiken der
kerk. Dikwijls behandelden zij godsdienstige onderwerpen
en oefenden grooten invloed op de volksmenigte uit. Bij
een wedstrijd te Antwerpen behandelden zij eens de vraag:
wat is de allernoodzakelijkste en grootste verborgenheid en
genade, die God tot des menschen welzijn heeft verordend?
En te Gent moesten zij de vraag beantwoorden: wat den
stervenden mensch den meesten troost ver schaft f Daarop

antwoordde de kamer van Violieren te Antwerpen: de
verrijzenis des vleesckes door Christus¹ lijden, dood en op-
standing; terwijl die van een andere Vlaamsche gemeente
antwoordde: het vertrouwen dat Christus en zijn Geest u
mededeelt. Waarlijk! zulke antwoorden getuigden van
ernstig nadenken over het Evangelie en van diep indringen
in het Christendom. Het moet aan een onzer historie-
schrijvers toegestemd worden, dat zulke vragen goede
teekenen waren van oprecht Christelijk geloof en van het
streven dier Rederijkers om op iets hoogers het oog te
vestigen dan op de bijgeloovige plechtigheden, waaraan
de kerk zooveel waarde hechtte.

Eindelijk noemen wij de Humanisten of de beoefenaars
der oude Gricksche, Latijnsche en Hebreeuwsche talen,
die niet in monniken-latijn, maar zuiver klassiek hoogst
belangrijke werken schreven en zich voorstanders van
ware geestverlichting betoonden. Onder hen behoort
Rudolf Agricola of Huisman, in 1442 te Baflo geboren.
Zijne eerste vorming was hij aan de Fraterschool te Gro-
ningen verschuldigd. Van daar is hij gaan studeeren aan
buitenlandsche hoogescholen en aan eene dezer scholen, die
te Heidelberg, is hij professor geworden. Tot zijn dood
toe in 1485 heeft hij daar gearbeid en aan een talrijke
schaar van leerlingen liefde tot wijsbegeerte, welsprekend-
heid en fraaie letteren ingeprent. Dat hij een geopend
oog had voor de verbastering der Christenkerk laat zich
begrijpen, en, ware hem een langer leven vergund geweest,
hij zou in geschrifte nog veel goeds gesticht hebben, maar
zijn vroegtijdig afsterven maakte de uitvoering van vele
zijner letterkundige plannen onmogelijk. Toch werkte zijn
verlichte geest voort in zijne leerlingen, waaronder Alex-
ander Hegius, een Westphaler van afkomst. Deze bekwame
man, die bijzondere gaven had om de jeugd te onder-
wijzen, heeft 33 jaren lang aan het hoofd der school te
Deventer gestaan. Het getal zijner leerlingen klom tot
over de zeshonderd en bereikte zelfs het fabelachtige
hooge cijfer van tweeduizend. Dat het hem boven alles
om kennis en wetenschap te doen was, blijkt uit zijne
nagelaten schriften. Het Nieuwe Testament werd door

hem beoefend, niet zoozeer om zich zelf als wel omdat
het een deel van de Grieksche letterkunde was; maar ook
als zoodanig opgevat, werkte die beoefening het verspreiden
van licht en waarheid in de hand en bereidde de harten
voor het zaad des Goddelijken woords.

Desiderius Erasmus was de beroemdste leerling van He-
gius. Indien iemand dan heeft hij de behoefte aan her-
vorming in het hart zijner tijdgenooten opgewekt, ofschoon
het hervormen zelf zijne zaak niet was. �Ik", zeide hij,
�verkies liever in sommige opzichten te dwalen dan
onder het tumult, dat aan het hervormen verbonden is,
voor de waarheid te strijden. Niet op den kansel als
volksprediker, niet aan het hoofd eener beweging als volks-
leider was zijne plaats, maar als geleerde in het boek-
vertrek, als schrijver aan de lessenaar, met papier en pen.
Wat heeft de wereld niet aan hem te danken! Zijne tot
vijfmaal toe herhaalde, telkens herziene uitgave van den
grondtekst des Nieuwen Testaments, zijne aanteekeningen
op het Nieuwe Testament, uitmuntende door heldere
schriftverklaring en keurigen stijl, zijn Lof der zotheid,
dat de oogen heeft geopend voor de dwaasheden en zede-
loosheden der kloosterlingen, zijne samenspraken, waarin
hij handelt over opvoeding der jeugd, bidden, biechten,
vasten, gebruik en misbruik der spraak enz. zijn allen
zeer geschikt om een levend, beoefenend Christendom aan
te prijzen. Vooral komt zijn keurig boeksken: Hand-
wapen voor den Christen krijgsman in aanmerking. �Wij
hebben allen een strijd" zoo vangt Erasmus aan, �doch
niet met een onoverwonnen vijand maar met zulk een,
die reeds ten onder is gebracht, en Jezus Christus is ons
Hoofd, door Wien hij zeker ook in ons zal overwonnen
worden. Zorg gij slechts, dat gij tot dat lichaam behoort,
en gij zult alles vermogen door en in dat Hoofd. In u
zei ven zijt gij zwak doch in Hem vermoogt gij alles.
Ieder overwint, behalve hij die niet heeft willen overwinnen.
De genade van den Helper is nooit aan iemand onthouden.
Zoo gij slechts zorgt, dat gij u zelf aan Zijne genade niet
onttrekt, hebt gij alreeds overwonnen. Hij zal voor u
strijden en Zijn bijstand u toerekenen, als ware het uwe

verdienste. U past het, de geheele overwinning Hem dank
te weten, die het eerst en alleen vrij van zonde, der zonde
dwingelandij verbroken heeft."

Aldus predikt Erasmus den Heer Jezus Christus, schetst
ons het Christelijk leven als een leven van Christus in ons
en van ons in Christus en doet dat innig en helder. En
nu moge het waarheid zijn, dat een man, die zoo schreef,
den hoogen moed miste, om eene beweging in het leven
te roepen, zooals Luther heeft gedaan, het is toch niet
tegen te spreken, dat hij gedurende zijn rusteloos werkzaam
leven als schrijver aan duizenden zijner tijdgenooten tot
zegen is geweest. Daaronder noemen wij Gerrit Geldenhauer
van Nijmegen omtrent 1482 geboren en na te Leuven
gestudeerd ze hebben, tot aanzienlijke ambten geroepen,
eerst als kapelaan van keizer Karel V, later als secretaris
en biechtvader van den Utrechtschen bisschop Filips van
Bourgondi�. Zoowel in die betrekking als toen hij in
1526 naar Wittenberg gezonden was, om daar den staat
van kerk en school in oogenschouw te nemen, betoonde
hij zich een ijverig vriend der hervorming. Hij ging zelfs
openlijk tot de vrienden van Luther over en schroomde
niet op zijn hoogvereerden vriend Erasmus als op een
geestverwant van Luther te wijzen. Erasmus was evenwel
op zulk eene lofspraak weinig gesteld en zou liever gezien
hebben, dat Geldenhauer zijn naam verzwegen had.

Gelukkig voor Geldenhauer, dat hij steun bij andere
vrienden vond. De reeds genoemde Utrechtsche bisschop
namelijk, in 1516 door den invloed des Keizers op den
zetel verheven, was aanvankelijk vrijzinnige gevoelens toe-
gedaan. Niet slechts vonden schoone kunsten, bouw-,
schilder-, beeldhouwkunst in hem een edelaardigen bescher-
mer maar hij bevorderde ook letterkundige studi�n en
werd door den dankbaren Erasmus zijn Maecenas betiteld.
Hij schroomde niet de lezing van den Bijbel aan te bevelen
en zijn inhoud te verheffen boven alle kerkelijke overleve-
ring. Hij bestreed den ongehuwden staat der priesters en
sprak met zijne vertrouwde vrienden dikwijls over het
verminderen van de heilige dagen, het aanstellen van goede
en het weren van zwetsende en domme predikers. Jammer

intusschen dat de bisschop het bij zulke vrijzinnige gesprek-
ken en betuigingen gelaten heeft. Het vervolg der geschie-
denis leert ons, dat toen keizer Karel zich tegen de
hervorming had verklaard, bisschop Filips dat voorbeeld
gevolgd en ook een ketterjager geworden is. Toch zou
op den duur de geest van den nieuweren tijd niet te
belemmeren zijn, de geest der waarheid, der vrijheid en
des rechts, bestemd om op onzen bodem den stoot te
geven aan de vestiging van eene nieuwe kerk en van een
nieuwen staat.

6. Overzicht van het behandelde tijdperk.

En wat dunkt u thans, belangstellende lezer! is er in de
middeleeuwen zooveel rust geweest? juichten alle menschen
de geestelijken toe? waren zij onbepaald ingenomen met
hunne werkzaamheid was er geen verzet, geene vijandschap,
geen strijd? Maar denkt dan nog eens aan de strafpredikatie
van Geert Groote tegen zijne overheden in de geestelijke
bediening? Ziet de bemoeiingen der Windesheimer broeders
tot verbetering van de kloosters! leent het oor aan de
stem van pater Brugman! stelt u de werkzaamheid van
Wessel Gansfoort, van Mystieken, Rederijkers en Huma-
nisten voor, en gij kunt niet anders dan getuigen: ja,
het gistte in die middeleeuwsche wereld. Er werd gewerkt,
gewoeld, geworsteld om verandering. De edelste geesten
gevoelden zich in de bestaande orde der dingen hoe langer
zoo .minder thuis. Het oude was aan het voorbijgaan:
ziet, er moest een nieuwe tijd geboren worden.

Tijdperk der Sacramentisten.

Met dit hoofdstuk vangen wij het verhaal van de eigenlijk
gezegde hervorming der kerk in de Nederlanden aan en
geven het den naam van tijdperk der Sacramentisten.

Deze naam klinkt misschien vreemd in de ooren en wordt
ook niet in alle volksgeschriften over dit onderwerp aan-
getroffen, maar hij is toch aan de geschiedenis ontleend en
geeft te kennen, waarover in die eerste jaren der zestiende
eeuw de strijd hoofdzakelijk is gevoerd. Doch laat ons
geregeld verhalen.

1. De Augustijner monniken in Dordrecht.

Luther had gesproken. In 95 stellingen had hij zich
tegen den Godonteerenden en menschverlagenden aflaat-
handel verklaard. Een geduchte strijd was aangevangen
en allerwege werd het oog op dezen strijd gevestigd. Het
duurde niet lang, of ook in de Nederlanden vonden Luthers
woorden weerklank en wel het eerst in een der kloosters
zijner orde, namelijk in het Augustijner klooster te
Dordrecht.

Hendrik van Zutphen, prior aldaar, had te Wittenberg
gestudeerd en vriendschappelijk met Luther omgegaan.
Hoe zou hij thans zwijgen? Hij was er diep van over-
tuigd, dat Luther uit het innigst gevoel gesproken en
slechts vrede gevonden had in het geloof, dat rechtvaardigt
voor God, zonder de aflaten der kerk. De Dordtsche
prior sprak daar dikwijls over met zijne kloosterbroeders,
en ziet, daar worden de monniken Pieter van Ferrewaarde,
Cornelis van Riemelswaal en Gerrit de Man ook voor deze

denkbeelden gewonnen. Zij herhalen in den biechtstoel
en op den kansel de woorden van Luther. Zij willen ook
niet meer van aflaten hooren, maar van berouw, van
geloovig aannemen der goddelijke genade in Christus. De
prediking wordt gretig aangehoord en vindt bijval bij de
burgerij, maar Floris Oem van Wijngaarden, de pensionaris
der stad, wiens geslacht meer dan twee eeuwen aan het
Augustijner klooster verbonden was geweest, gevoelde zich
veel te innig gehecht aan de leer, steeds door de kerk
zijner vaderen beleden dan dat hij zich in al die nieuwig-
heden vinden kon. Hij drong aan op de verwijdering
van de kettersche monniken en toen de kerkelijke
overheid te langzaam naar zijn zin te werkging, over-
reedde hij de stadsregeering, zelve de handen aan het
werk te slaan en eenige hervormingsgezinde burgers
gevangen te zetten. Het bleef echter bij deze ��ne daad
van geweld. De burgers werden weldra weder losgelaten,
terwijl de kettersche monniken de vlucht naar Wezel namen.
Toen echter kort daarna een Dominicaner predikheer in
de stad verscheen om tegen Luther te prediken, waren
er nog een aantal burgers, die dat niet gedoogden. Men
schoolde samen, wilde den Dominicaner te lijf en zou hem
gesteenigd hebben, indien hij niet ontvlucht was. Voor
die oproerige tooneelen werden de Augustijner monniken
aansprakelijk gesteld; het prediken werd hun verboden,
de prior ontslagen en een ander in zijne plaats benoemd.
Daarmede was de lust, om de gevoelens van Luther openlijk
te verbreiden, te Dordrecht onderdrukt. Heimelijk mogen
velen er bij gebleven zijn, maar in de eerstvolgende jaren
werd er daar ter stede niet veel meer van gehoord.

Er waren echter ook elders voorstanders van Luther
opgetreden. De bestuurders en leeraars der Fraterscholen
moeten daaronder gerekend worden. Immers tot hun
onderwijs behoorde schriftverklaring, uitlegging van Evan-
gelie en Epistels. Welk eene gelegenheid voor die mannen
om te toonen, dat zij beter inzicht in de Latijnsche en
Grieksche talen hadden dan hunne pastoors. Zij kwamen
daardoor onder verdenking van ketterij en zagen zich van
lieverlede beperkt tot het leeren van spraakkunst, redeneer-

en redekunst. Het laat zich echter denken, dat zij de
voorkomende gelegenheid dikwijls aangrepen om hunne
leerlingen tot verlichte denkbeelden over te halen. Mannen
als Hinne Rode (Rodius) aan de Fraterschool te Utrecht,
Willem de Volder (Gnafeus) in den Haag en Herman
Busch (Buschius) te Delft werkten op die wijze mede tot
verbreiding van de nieuwe denkeelden, doch zij waren
geen Luthers, noch in gaven, noch in karakter, noch in
invloed op het volk. De werking, die er van hen uitging,
was meer beperkt; ook waren zij de mannen niet, om in
het openbare leven als leidslieden van de schare op te
treden. Daartoe leefden zij te veel in de boeken, te weinig
met het volk, te veel in hunne eigene studi�n, te weinig
voor de geestelijke behoeften van anderen. Zij konden
aan de hervorming in sommige harten den weg banen
maar de nieuwe opvatting van het Evangelie tot de zaak
des volks maken � neen, dat vermochten zij niet.

2. Volksgesehriften van dien tyd.

Meer dan de bestuurders en leeraars der Fraterscholen
vermochten de geschriften, die het volk in handen kreeg.
Velen daarvan zijn in den loop des tijds verloren gegaan,
velen ook opzettelijk ten vure gedoemd. Zoo geschiedde
reeds ten jare 1521 te Utrecht met de geschriften van
Luther, die op bevel des bisschops openlijk op de Neude
zijn verbrand. Toch is het een en ander der toenmalige
volksgeschriften tot onze kennis gekomen. Tot de stich-
telijke volksboeken dier dagen behoorden de navolgende:
Hoe men den berg van Calvariai opklimmen zal; Van de
vijf wonden onzes lieven Heer en; Wandeling van een Christen
met Jezus; Handboekje van de bekeering eens menschen. \')

\') Voeg daarbij: Summa der godliker Scrifturen, een boekje in
1523 in het Nederduitsch verschenen, en thans door den Amster-
damschen hoogleeraar van Toorenenbergen op nieuw in het licht
gegeven. (Uit het middel-nederduitsch in hedendaagsch Hollandsch
overgezet, is een volksuitgave verschenen bij E. J. Brill te Leiden,
onder den titel: Wat een Roomsch geestelijke in 1523 aan de Christen-
menschen leerde).

In een dezer boekjes staat �verdraag een hard woord
�geduldig om mijnent wil, zegt de Heer, want dat is mij
�liever en u nuttiger dan of gij vijf dagen in de week
�vasttet op water en brood, tien jaren lang! Spreek van
�uwen medemensch geen kwaad, zegt de Heer, want dat
�is mij liever en u beter dan of gij zoo lang barrevoets
�gingt, dat men op eiken voetstap uw bloed zag! Wat
»g\'j ^van ^m\'j begeert, zegt de Heer, van goederen, van
�eten, van lijf en ziel, bid mij daarom, want dat is mij
�liever en u beter, dan of Maria, mijne moeder en alle
�heiligen voor u baden!" Ziedaar uitmuntende voor-
schriften , van den geest des Evangelies doortrokken, en
die het volk in het goede spoor leidden, al wordt ook in
hetzelfde boekje de banvloek uitgesproken over hen, die
het vasten en de boetedoeningen verwaarloozen.

Zoo is het ook in den Ziekentroost, waarin de vraag
voorkomt: gelooft gij dat gij niet kunt behouden worden
dan door den dood onzes Heeren? en het antwoord: Neen,
niet anders dan door zijnen dood," waarop dan deze woor-
den volgen: �Zoo loof en dank God levenslang en zet
uwe hoop op niemand anders en beveel uzelven aan den
Heer Jezus en wil de Overste Rechter u veroordeelen,
zoo zeg: Heer! den dood van Jezus zet ik tusschen mij
en Uw oordeel en anders waag ik geene tegenwerping.
Zegt God dan: gij hebt verdoemenis verdiend! dan moge
uw antwoord zijn: Uwe ontferming o God! en den dood
Uws. zoons plaats ik tusschen mij en U!" Ook al weer
geheel iets anders dan wat de aflaatpredikers dier dagen
predikten. Tegen hen trekt de Divisiekroniek, te Leiden
uitgegeven, te velde en schrijft: Och! och! wat groote
sommen gelds en hoe menig honderd duizend gulden komt
jaarlijks uit Duitschland te Rome. Het is geen wonder,
dat wij aan goud en zilver gebrek krijgen, als het in zulke
zakken vol dagelijks opgedragen en geplukt wordt.

In �de Gouden kroon van Maria", te Deventer gedrukt
a° 1516 vindt gij het verhaal van een monnik, die na zijn
dood aan een anderen monnik verschijnt en hem klaagt,
dat hij ondanks zijn aflaatbrief voor eeuwig verdoemd is.
�Hoe!" zegt de ander met verbazing, �was dan die brief

niet in orde ?" Wel zeker, luidt het antwoord, maar
Christus had er zijn zegel niet aan gehecht. Nog een
kloosterbroeder, aan wien weder een verdoemde zich ver-
toont, krijgt op soortgelijke vraag tot bescheid: �de brief
was wel in orde maar ik, ongelukkige, ben gevallen in
handen van een duivel, die niet anders dan Duitsch en
geen Latijn verstaat; daarom heeft mijn Latijnsche brief
niet kunnen beletten, dat die duivel mij met zich naar de
hel heeft gesleept." Aldus de schrijver in de Gouden
Kroon van Maria.

Onder de schriften dier dagen noemen wij ook den
Preekbundel van Nicolaas Peters, voor wien alles zich
oplost in dezen grondregel: God geeft vergiffenis van zonden
en eeuwige zaligheid door Christus uit louter genade zonder
verdiensten des menschen. De instellingen der kerk: vasten,
bedevaarten enz. worden niet hoog aangeschreven. Van
het kloosterleven wordt gezegd: �Jezus, ofschoon hij op
�den berg placht te bidden, bleef evenwel niet op den
�berg wonen, gelijk de monniken doen, maar hij ging
�weder van daar, opdat hij steeds bereid zou zijn, de
�lijdende menschen te helpen. Jezus wil niet dat de mensch
�steeds in stilte en rust blijve, maar dat hij frisch daaruit
�te voorschijn kome, om zijne naasten te dienen en te
�gerieven, waar hem menige strijd ontmoet." Ziedaar
eene taal naar het Evangelie, anders dan de verheerlijkende
aanprijzing van de kerk, anders dan de sermoenen der
aflaatpredikers; de harten gingen open, die woorden te
gemoet! Weg met de zoo weinig bevredigende leer der
Kerk, zulke boeken moest de schare lezen.

3. Pogingen tot hervorming in den Haag en te Delft.

Sedert 1520 was zekere Wouter, de Luthersche monnik
genaamd, te Delft aan het prediken. Hij had het geeste-
lijk gewaad afgelegd en predikte in burgerkleeding, eerst
in huiselijke kringen, vervolgens in grootere gezelschappen.
Met edele verontwaardiging trok hij te velde tegen den
aflaathandel, die toen ter tijd in de St. Laurenskerk te
Rotterdam gedreven werd. �Hoe!" zeide hij �indien ver-

geving van zonden voor geld te koop gesteld wordt, hoe
zou God, die de Heer is van hemel en aarde, Zijnen
zoon in het vleesch gezonden hebben om door zijn bloed
onze zonden te verzoenen!" In alles zocht hij het zuivere
Evangelie te verkondigen en hij deed dat onder de toe-
juiching van velen zijner medeburgers. Te Delft sloot
Frederik Hondebeke (Canirivus) rector der Latijnsche school
zich bij hem aan, in den Haag Cornelis Hoen (Honius)
advocaat bij het hof van Holland en andere invloedrijke
personen. De advocaat Hoen vestigde vooral het oog op
de leer des Avondmaals. De afgoderij, die er gepleegd
werd met dat Avondmaalsbrood, stuitte hem tegen de
borst. Dikwijls deed hij zich zelven de vraag, of dan het
brood door de wijding des priesters werkelijk in het lichaam
des Heeren veranderde en of de Goddelijke Zaligmaker
inderdaad in het gewijde brood moest aangebeden worden ?
Hij stond telkens in twijfel omtrent dit geloofsartikel en
kwam van lieverlede tot de slotsom, dat de woorden der
instelling: dat is mijn lichaam, dat is mijn bloed betee-
kenen moeten en niet anders beteekenen kunnen dan: dat
is het onderpand, het teeken van mijn lichaam. Weldra
werd zijne opvatting het eigendom zijner hoorders. Boven-
dien vond hij een krachtigen steun in een geschrift, dat
behoorde tot de nalatenschap van Jacob Hoek (Angularius),
voorkomende in diens briefwisseling met Wessel Gansfoort.
De aangenomen leer der kerk werd daarin bestreden en
aan des Heeren woorden deze uitlegging gegeven: dat
brood is m zooverre mijn lichaam, als ik, door het u aan
te bieden, zinnebeeldig mijne eigene persoonlijkheid aan
u geef en gij, door het te eten, die persoonlijkheid in u
opneemt.

Zooals gezegd is, deze opvatting vond in den kring der
Haagsche en Delftsche vrienden luiden bijval. Het was of
Hoen het woord gevonden had, dat zijne geestverwanten
zochten en weldra werd deze opvatting van de leer des
Avondmaals in vele plaatsen met warmte aanbevolen.

Maar zou zij nu ook door de geleerdsten hunner hervor-
mingsgezinde tijdgenooten, zou zij door een man als Luther
worden toegestemd ? Ziedaar wat men wenschte te weten.

Hinne Rode werd uit Utrecht naar Wittenberg gezonden
met een uitvoerigen brief van Honius, behelzende de mede-
deeling van de geschriften van Wessel Gansfoort en een
verzoek om voorlichting in zulk een gewichtig punt. Was
werkelijk het brood des Avondmaals niets anders dan een
teeken van \'s Heeren lichaam, de wijn een teeken van
zijn bloed? Het antwoord van Luther luidde ontkennend.
�Neen", zeide de Duitsche hervormer, die zich in dit
opzicht van de leer der Roomsche kerk niet geheel kon
losmaken, �het woord spreekt al te duidelijk: dit is mijn
lichaam en dit is mijn bloed! daarbij moet wel degelijk
aan \'s Heeren lichamelijke tegenwoordigheid gedacht wor-
den!" Aldus getuigde Luther, die, naar hij meende, lang
en ernstig over dit aangelegen geloofspunt had nagedacht;
en wat zouden nu de vrienden uit Holland en Utrecht?....
Zich buigen voor het woord van den Wittenbergschen
hoogleeraar en hun gevoelen laten varen ? Of hem tegen-
spreken en zich aan hunne eigene opvatting houden ? Zij
besloten tot het laatste en lieten zich door geene geleer-
den , hoe ook genaamd, aan het wankelen brengen. Het
was en bleef hunne overtuiging, dat het Avondmaal eene
gedachtenisviering behoort te zijn van \'s Heeren lijden en
sterven. Zij hadden genoeg van de schepselvergoding,
zij moesten eene geestelijke opvatting van het Avondmaal
vasthouden. Daarom voortaan de weg gevolgd, dien Wessel
Gansfoort in zijnen tijd reeds had aangewezen!

Bij hunne toehoorders in verschillende plaatsen vond deze
leer onverdeelden bijval. De afgoderij met het gewaande
lichaam des Heeren had velen reeds lang tegen de borst
gestuit. Zij verlangden naar den tijd, dat zij beter, vrucht-
baarder, gezegender Avondmaal zouden vieren. De leer
des Sacraments werd voortaan de hoofdzaak in den strijd.
Zij werd in prediking en geschriften steeds besproken, zij
stond op den voorgrond der beschuldigingen, die tegen de
hervormingsgezinden werden ingebracht, zij gaf den naam
aan den strijd. Immers voortaan werden allen, die zich
tegen de heerschende kerkleer verzetten, Sacramentisten,
Sacramentarissen of Sacramentari�rs genoemd.

Moorrees, Kerkhervorming. 3

4. De btybel, meer algemeen als volksboek gebruikt.

Opmerkelijk is het, dat tegelijk met de vrijere denk-
beelden van Hoen en anderen ook de Bijbel meer in handen
van het volk is gekomen. Geheel onbekend aan de Neder-
landsche Christenheid was de Bijbel in vroeger tijden niet.
Een deftig burger te Leiden maakte een eigenhandig af-
schrift van den geheelen Bijbel, dat hij anno 1462 in de
Pieterskerk beschikbaar stelde voor ieder lid der gemeente.
Jan Jacobs van der Meer en Mauritius IJemants hebben
voor het eerst den Bijbel in het Nederlandsch gedrukt.
Men bedenke echter dat daarmede slechts bedoeld worden
de Kanonieke en Apocriefe boeken des Ouden Testaments,
met uitzondering van de Psalmen. Het ontbrekende moest
aangevuld worden uit de Psalmboeken, de Evangeli�n en
Epistelen van het kerkjaar.

Dat alles intusschen was volgens de Latijnsche overzetting
en had in menig opzicht verduidelijking noodig. Wel nu!
die verduidelijking werd gegeven. Nauwelijks had Luther
het Nieuwe Testament in het Hoogduitsch overgezet, of
daarvan verscheen eene Nederduitsche bewerking, gedrukt
bij Adriaan van Bergen te Antwerpen. Een jaar later,
in 1524, verscheen reeds eene tweede uitgave, en kort
daarop bij Doen Peterszoon te Amsterdam een derde.
Terzelfder tijd zag te Delft ook eene vertaling volgens
Erasmus het licht; nog eene andere volgde; ja, men
berekent dat er in acht jaren tijds 25 uitgaven van het
Nieuwe Testament zijn verschenen.

Welk eene vraag moet er dan naar die boeken geweest
zijn! hoevele exemplareu moeten er van zijn verkocht! wat
moeten ze druk zijn gelezen! Was eerst het Nieuwe Tes-
tament verschenen, weldra volgde het Oude. In 1525 gaf
Petrus Kaetz te Antwerpen de Profeten en Apocriefen in
het licht, vervolgens de Geschiedkundige Boeken. Jacob van
Liesveld was de uitgever, die 6 Sept. 1526 te Antwerpen
een nieuwen Bijbeldruk uitgaf, geheel volgens de overzetting
van Luther. Daarop volgde alweer een tweede. Er was
een lust om te lezen, grooter dan wij ons kunnen voor-
stellen. Het blijkt ook uit de voorrede voor een der Bijbel-

drukken , hoe diep men de beteekenis des Bijbels gevoelde.
�Nu kan" � aldus staat daar te lezen � een arm
mensch, die in zonde dood is en met de helle voor de
oogen, niet kostelijker hooren dan al zulke liefelijke bood-
schap van Christus, alzoo dat zijn hart van gronde moet
lachen en vroolijk worden, voor zoover het gelooft dat
de boodschap waar is." In eene andere voorrede staat:
�wij durven niet zorgen (bevreesd te zijn) dat wij te ver-
geefs zullen komen, want de Heer is nu bij de zijnen
sterker dan hij voortijds lichamelijk tegenwoordig was bij
de Joden , want hij heeft ons de allerzuiverste aderkens
van zijnen geest in het Nieuwe Testament gelaten. Daar
mogen wij heengaan, zoo dikwijls ons lust. Die mogen
wij altoos bij ons dragen. Daar hebben wij de fontein
onzes Zaligmakers, waaruit wij anders niet scheppen noch
vinden dan onze zaligheid."

Waarlijk, daar is water geschept uit die bronaderen.
Vier uitgaven van den geheelen Bijbel, vijf en twintig
van het Nieuwe Testament in acht jaren tijds! Wat een
kennis moet er zijn verspreid, wat een oordeel kon er
worden gevormd over verschillende gevoelens, over leerin-
gen voorgedragen door mannen des behouds en mannen
van den vooruitgang Van de Schelde tot den Dollart werd
de Bijbel het eigendom van hen, die hem begeerden. Han-
delaar en ambachtsman, burger en boer kwam bijeen tot
bespreking van de waarheid. Vrouwen namen deel aan
die samenkomsten. Rectoren der Latijnsche scholen en
advocaten, pastoors en kloosterbroeders stonden aan het
hoofd der beweging. Waartoe zou dat alles leiden?

Daar kwam uit den vreemde krachtige aanmoediging
tot een vrij en onpartijdig onderzoek bij Uit Emden in
Oost-Friesland werd vernomen, dat graaf Edzard de boeken
van Luther vrij liet lezen. Menig koopman keerde uit Emden
met die boeken huiswaarts. Te Antwerpen, waar zich ook,
evenals te Dordrecht, een Augustijner klooster bevond, wer-
den door de monniken Luthers gevoelens krachtig aangepre-
zen. Te Bremen was ook een groot deel der bevolking voor
de hervorming gewonnen. Wezel had eene school, waaraan
vrijzinnige leeraars onderwijs gaven en hertog Jan van Gulik

en Cleve stond aan de predikers binnen zijne landpalen
toe, het woord Gods te verkondigen. Aan de Witten-
bergsche hoogeschool studeerden vele Nederlandsche stu-
denten. Zij brachten liefde voor de leer van Luther in
hun vaderland mede. Van zoo verschillende zijden werd
in die dagen de geest gewekt. O! het moeten dagen van
zeldzame geestdrift voor de belangen der menschheid zijn
geweest! Onze vaderen namen ruimschoots deel daaraan ;
en toen de vervolging tegen het Woord was uitgebroken,
de vrijheid op allerlei wijs was beperkt geworden en de
Antwerpsche monniken Voes en Van Essen te Brussel
als martelaars gestorven waren, haastte Luther zich een
brief te schrijven, waarin hij deze lofspraak tot de her-
vormingsgezinden in de Nederlanden richt: �nu is weer
de tijd gekomen dat wij de stem der tortelduif hooren
en de bloemen opengaan. Welk eene vreugd mijne lief-
sten! dat gij de eersten zijt, waaraan wij dat beleven;
want u wordt het gegund, het Evangelie niet alleen te
erkennen, maar ook om Christus\' wil schade en schande,
angst en nood te verdragen , ja! voor Hem uw bloed te
storten."

5. Plakkaten tegen de hervorming:.

Reeds spraken wij van het uitbreken der vervolging en
van het bloed der martelaars. Helaas, droevige blad-
zijden in het boek onzer geschiedenis, maar die niet
kunnen overgeslagen worden! Nederland, wij bedoelen
Noord-Nederland , was destijds onder het bestuur deels
van Keizer Karel V, deels van den Utrechtschen bis-
schop, Filips van Bourgondie, deels van den Gelderschen
hertog Karel van Egmond. De Keizer regeerde over Hol-
land en Zeeland (aanvankelijk; later breidde zijn gebied
zich verder uit), de bisschop over Utrecht en Overijssel
en de hertog over Gelderland, Groningen, en Friesland.
Deze drie vorsten duldden de hervorming niet. Zij legden
de vrijheid aan banden en gaven strenge bevelen. Het eerste
plakkaat was dat van Karel V en werd 29 April 1522 in
Holland en Zeeland afgekondigd. Het bevatte een verslag

van den rijksdag te Worms, waar Luther in den rijksban
gedaan was, voorts het bevel, Luthers schriften te ver-
nietigen en geen boeken op te stellen, te drukken, te
koopen en te verkoopen, aan de zijnen gelijk. De bis-
schop van Utrecht gaf dezelfde bevelen en Karel van
Gelder, die een boekje liet opstellen, waarin de hervor-
ming werd beschreven als de komst van den antichrist,
dreigde ook met de strengste maatregelen van bedwang.
Het zag er dus met de zaak der vrijheid treurig uit, maar
in het vervolg van tijd bleek meer en meer, dat het ge-
makkelijker was, plakkaten af te kondigen dan uit te
voeren, De Keizer had aan meester Van der Hulst,
raadsheer in het Hof van Brabant, de uitvoering opge-
dragen. Deze raadsheer, een wereldlijk persoon, had de
volle macht, om ketters te vervolgen. Naar goedvinden
zou hij hen kunnen verbannen, ter dood brengen en hunne
goederen verbeurd verklaren. Van zijne vonnissen was
geen hooger beroep, tenzij de Voorzitter van den grooten
Raad te Mechelen er zijne goedkeuring aan onthield.

De Staten van Holland, het Hof en de burgerij hadden
in die uitgebreide rechtsbevoegdheid van Van der Hulst
veel bezwaar en drongen er op aan, dat het plakkaat
althans geene terugwerkende kracht zou hebben. Dien
wensch verkregen zij, maar overigens werd er in de aan-
stelling van den geloofsrechter niets veranderd. De raads-
heer had echter geen moed om door te tasten, hij durfde
althans geen vonnis vellen, hoewel hij wist dat de ketterij
hand over hand toenam. De Keizer liet vervolgens een tweede
plakkaat uitvaardigen om alle nieuwe Testamenten en andere
verboden geschriften te verbranden en geene boeken te druk-
ken, te koopen of te verkoopen dan die door de overheid
waren goedgekeurd. Toen waagde meester Van der Hulst het,
den advocaat Hoen, als van ketterij verdacht, uit zijne
woning in den Haag te doen oplichten en naar de gevangenis
te Geertruidenberg over te brengen. De landvoogdesse even-
wel , des Keizers tante, was er ontevreden over, dat Van der
Hulst den Voorzitter van den grooten Raad niet geraadpleegd
had en gaf daarom last, dat de gevangene terstond zou
losgelaten en naar den Haag teruggevoerd worden.

Het duurde lang, eer de zaak in den Haag behandeld
werd. Meester Van der Hulst liet weken lang op zich
wachten, betuigende dat hij uit vrees voor oproer niet in
den Haag durfde verschijnen. De landvoogdesse stond
hem toe, in plaats van in den Haag, in eene andere stad
recht te spreken. Dat was evenwel niet naar den zin van
de Staten van Holland, die den gevangene volstrekt niet
wilden uitleveren en een protest bij de landvoogdesse in-
dienden. Tengevolge daarvan schorste zij meester Van
der Hulst en bewerkte v��r het eind des jaars zijne ont-
zetting uit het ambt, hem toevertrouwd.

Gedurende dien tijd had Hoen met eenige andere man-
nen gevangen gezeten, zonder iets van een rechterlijk
onderzoek te hooren. Zou het optreden van een nieuwen
rechter daarin verandering brengen ? Zouden het voortaan
geestelijke rechters zijn ? Wie kon het zeggen! De Keizer
scheen voor alle dingen de macht aan zich te willen hou-
den en eene gehecle verandering in het bisschoppelijk
bestuur der kerk te beramen. Het spreekt van zelf, dat
onder het twisten over rechtsbevoegdheid de ketters in
aantal wonnen en hunne kans vermeerderde om ongestraft
te blijven. Van de zijde der geestelijken geschiedde niets
om het oude geloof aan te bevelen dan dat er tegen de
ketters gepredikt werd. De stadsregeeringen ijverden voor
hare eigene rechtspraak en wilden niet voldoen aan den
eisch der regecring om de gevangene ketters naar elders
te voeren. De Keizer mocht al zeggen, dat ketterij eene
misdaad van gekwetste majesteit was, de steden bleven
bij haar gevoelen. Menige stadsregeering beveiligde daar-
om de ketters tegen allen overlast, of, als zij zich daar-
toe niet gerechtigd achtte , dan haastte zij zich door ei-
gene rechtspleging den Keizer v��r te zijn. Gelukkig
vaak voor de ketters, die uit handen hunner regenten
lichter straf ontvingen dan hun anders zou opgelegd zijn.
Zoo zou David Jorisz te Delft in 1528, nadat hij aan de
kerkdeur een schotschrift tegen de geestelijken had aange-
plakt, volgens uitspraak der schepenen vrijgekomen zijn met
zes weken in zijn huis en een jaar lang binnen zijne stad te
blijven, terwijl het Hof des Keizers hem veroordeelde tot

de geeseling en het doorpriemen van zijne tong, benevens
boete en ballingschap. Hoeveel geschrijf, hoeveel getwist,
hoeveel onderhandeling was er niet aan de uitvoering van
een vonnis verbonden! De schepenen bekommerden zich
over de bedoelingen des Keizers niet, zij zorgden slechts voor
hunne privilegi�n. Tastte de Keizer die aan, dan werkten
zij hem in het uitvoeren van zijne plakkaten tegen. Om
die reden is het zoo vreemd niet, dat ondanks des Keizers
wil de ketterij allerwege bleef toenemen, ja dat Erasmus
in 1525 moest getuigen: het grootste deel des volks kent
de leer van Luther en wordt dagelijks meer van de kerk
afvallig.

6. Het eerste doodvonnis, te Utrecht ten uitvoer
gebracht.

Ondanks de moeite, daaraan verbonden, zette de Keizer
zijn plan door. De plakkaten moesten uitgevoerd worden,
en wat de Keizer wilde, dat wilde de bisschop van Utrecht
ook, en juist de stad Utrecht zou de eerste zijn om den
geloofsmoed van eenen ketter aan het licht te brengen.
In het laatst van 1521 werd Herman Gerrits, pastoor van
de St. Jacobskerk voor de kettermeesters ontboden. Reeds
was de houtmijt opgericht, die met ontzettende gewisheid
aankondigde, dat hier zou doorgetast worden. Reeds stond
het volk in groote menigte om den brandstapel geschaard,
toen de beschuldigde priester te midden van eene groote
schare zijne gevoelens herriep en zich opnieuw aan den
Paus van Rome onderwierp. Helaas! het was den overi-
gens goeden en achtenswaardigen man onmogelijk, den
schrik des doods te overwinnen. De liefde tot het leven
bewoog hem aan zijne gevoelens ontrouw te worden.
Toch waren er onder de leden zijner gemeente, die zich
standvastiger hielden en de doodsgevaren trotseerden. Een
dier standvastigen was Willem Dirks, stadskuiper in de
Viesteeg, de Roode kuiper bijgenaamd. Hij werd ook
van ketterij verdacht en in het verhoor genomen. Het

bleek dat hij op de gildekamer openlijk had durven zeg-
gen, dat een bisschop, ja! dat ieder priester behoorde
gehuwd te zijn. Op de Katrijnenpoort werd hij gevangen
gezet, daar hij een brief ontvangen had, beginnende met
deze woorden: �Lieve broeder in Christus." Daaruit werd
afgeleid, dat hij met Luthers leer had omgegaan. Voorts
kwam ook aan het licht, dat hij had durven zeggen:
Sint Petrus is nooit Paus geweest; biechten is onnoodig;
bedevaarten zijn onnut, aanroepen van Maria en Heiligen
is ongeoorloofd en het hoogwaardig Sacrament is niets
dan brood. Zijne rechters zeiden: het kwam hem als leek
niet toe, zulke dingen te verkondigen. Willem Dirks
hervatte: hem even goed als den apostelen , die visschers
geweest waren. Zij noemden zijne taal Godslasterlijk,
maar hij betuigde: alles uit Paulus en de Evangeli�n te
kunnen bewijzen.

Het einde der rechtspraak was het doodvonnis. De
kettersche man werd ten brandstapel weggevoerd Op de
aansporing van een monnik, die hem begeleidde, om de
voorspraak van Maria in te roepen, antwoordde de mar-
telaar: wat meent gij ? was Maria dan iets anders dan
mijne vrouw of die van een ander?" . . . �Maar zij was
dan toch eene moeder vol genade!" r�ep de monnik.
�Neen" luidde het antwoord. �Gods genade alleen had
haar gesterkt!" En in zijne weigering om Maria aan te
roepen volhardende, sloeg de martelaar de oogen opwaarts
en smeekte: �Vader! in uwe handen beveel ik mijnen
geest!" Weldra werd hij door de vlammen van den
brandstapel aangegrepen en tot asch verteerd. Dat ge-
schiedde in de maand Juli van 1525. Met hem opent zich
de rij dier bloedgetuigen, die voor de hervorming het
leven hebben gelaten. Willem Dirks was niet een geleerde,
maar een man uit het volk, ruw, onbeschaafd, maar
moedig, standvastig. Waarlijk! zijn leven en sterven be-
wijst, hoe diep de hervorming in den burgerstand begon
in te dringen. Dieper, steeds dieper zou zij, als eene plant
des hemels, daarin wortel schieten, totdat zij niet meer
zou uit te roeien zijn.

7. Het leven en sterven van Jan de Bakker (Pistorius).

Een bekende naam uit de geschiedenis dier dagen is die
van Jan de Bakker uit Woerden. Door den Utrechtschen
rector Hinne Rode opgeleid, had hij reeds vroeg vrijzinnige
gevoelens ingezogen, Te Leuven tot pastoor gevormd
kreeg hij eene aanstelling tot kapelaan te Woerden. Weldra
bleek het, dat de Roomsche kerk van dezen vrijzinnigen
kapelaan niet veel goeds te wachten had. Hij werd van
ketterij beschuldigd en gevangen gezet. Op voorspraak
der gemeente, die hem om zijne rondborstigheid en eerlijk
karakter lief gekregen had, ontslagen, verwijderde hij zich
uit zijne woonplaats en leidde een tijd lang een zwervend
leven. Door zijn hart gedrongen om terug te keeren,
zette hij zijne prediking in denzelfden geest als vroeger
voort en werd tot boetedoening veroordeeld. In plaats
van zich te onderwerpen ging hij opnieuw in den vreemde
zwerven, en in het diepst geheim hier en daar zijne geest-
verwanten bezoeken en toespreken. Toch hing zijn hart
nog altoos aan zijne Woerdensche gemeente en waagde
hij het nogmaals zich daar te vestigen. Hij wekte echter
de niet onverklaarbare ergernis zijner rechters door een
nieuwen, stouten stap. Hij � de kapelaan van Woer-
den � trad in het huwelijk De vrouw, aan wie hij zich
verbond, was noch rijk noch schoon noch aanzienlijk,
maar hij had haar lief en wilde het bewijs geven dat hij
zich niet langer aan de wet van het priesterschap gebon-
den rekende. Hij arbeidde nu ook voor zijn dagelijksch
brood, oefende het bakkersbedrijf uit of zocht andere bezig-
heid. Toen er echter vanwege den Paus een nieuwe aflaat
nangeboden werd, trok hij zijn geestelijk ambtsgewaad
weder aan en zette zich te Woerden in den biechtstoel
neder. Het vuur der edelste verontwaardiging blaakte in
zijn gemoed en menig nadrukkelijk woord werd door hem
gepredikt. Hij vond echter geen genoegzamen steun bij
de gemeente om voort te gaan, boog voor zijne kerkelijke
overheid het hoofd en liet er zich toe bewegen om openlijk
schuld te belijden en de genade der Roomsche kerk in te
roepen. Hij, een schuldbelijdend zoon der Roomsche kerk,

hij, de vurige, de door onderzoek en nadenken verlichte
man! Neen, dat was hem op den duur onmogelijk. Hij
moest zich weldra weer aan kettersche uitspraken schuldig
maken, en in handen van de geloofsrechters vallen. Deze
waren thans Coppin, Rosemond en Ruard Tapper, de
laatste uit Noord-Holland. Zij namen Pistorius *) te \'s Gra-
venhage in het verhoor. Daar vielen zij hem inzonderheid
over zijn huwelijk aan. Hij verdedigde dien stap omdat
hem, zooals hij zeide, de gave der onthouding niet ge-
schonken was. �Maar hij had toch de priestergelofte
afgelegd!" O ja, maar in onkunde. �Nu ja, maar de
ketterij moest uitgeroeid worden." En Jezus h^eft geboden
dat men het onkruid niet zou uitroeien! �Ja, maar Ananias
en Saffira waren toch uitgeroeid." Hebt gij, o inquisiteur.\'
de zelfde wondermacht als de apostel Petrus ? �Maar wij
hebben geene macht om u te ontslaan." Neen, maar gij
levert ons over aan den wereldlijken rechter.

Aldus was in korte trekken de loop van het gesprek
tusschen de geloofsrechters en Pistorius. Daags na dit
verhoor schenen de rechters gunstiger jegens hem gestemd
en drongen er op aan, dat hij schuld belijden zou. Het
scheen dat hij er toe te bewegen was, maar op het be-
slissend oogenblik ontwaakte in hem de vurigste geloofs-
moed en op de bedreiging: wij zullen u tot den brandstapel
veroordeelen, luidde zijn krachtig bescheid: welaan, ver-
vult de maat uwer vaderen, opdat al het rechtvaardige
bloed op u kome, dat van Abel af is gestort!

Men beproefde nog, of het mogelijk was hem door den
invloed zijns vaders tot andere gedachten te brengen;
maar deze, een oud man, was zelf zoo vast overtuigd
van de deugd zijns zoons en beriep zich tot verdediging
van het door hem gesloten huwelijk zoo stoutmoedig op
het Nieuwe Testament, dat de inquisiteur toornig uitriep:
�zooals de vader is, zoo is de zoon." �Ja", hervatte de oude
man, �het Nieuwe Testament ken ik; want dat heb ik gele-
zen." Van toen af werd Pistorius in een akelig kerkerhol op

�) Aldus luidt gijn hollandsche naam De Bakker in het Latijn.

de Voorpoort in den Haag opgesloten. Met brood en water
moest hij zich vergenoegen. Gelukkig voor hem, dat
slechts een houten beschot hem van zijnen medegevangene
Gnafeus scheidde, zoodat zij samen konden spreken. Over
het geheel was Pistorius kloek en kalm gestemd. Een
zijner medegevangenen, die van de koude hinder had,
dekte hij met zijnen mantel. Zijn vader, die hem bezocht,
moedigde hem aan zeggende: �ik bid u, mijn allerliefste
zoon! dat gij van het woord Gods niet wijkt. Ik
wil u gaarne opofferen, zooals Abraham zijnen zoon Isaak
deed."

In den nazomer kwam de landvoogdesse in den Haag,
vergezeld van den stadhouder Antonie Van Lalaing. Eene
plechtige zitting van den inquisitieraad werd in de groote
Hofzaal gehouden. Men wees Pistorius op de smart, die
zijne vrouw en ook zijne ouders over zijnen dood zouden
gevoelen, maar het geloovig en heldhaftig antwoord luidde:
�hoe het hun gaan zal, beveel ik aan God Almachtig,
die de zorg voor hen op zich heeft genomen." Aan Ruard
Tapper deed hij belijdenis van zonden. Wat zijn huwe-
lijk betreft, daaromtrent had hij geene gewetenswroeging.
Dat was in zijn oog geen zonde. Zijne rechters echter
verklaarden hem vervallen van zijn geestelijk ambt. Hij
had het Pausdom bestreden, Luthers lessen gevolgd, het
vasten overtreden, den ongehuwden staat geschonden, en
op grond van dat alles werd hij als ketter aan de wereld-
lijke macht overgegeven. De wereldlijke macht aarzelde
niet, terstond daarop het doodvonnis uit te spreken.

Pistorius, gedost in een kort geel kleed, met een zots-
kap op het hoofd, werd weggeleid naar het Buitenhof.
Door de Voorpoort gaande, waar Willem Ottens uit
Utrecht, Gerrit Van Wormer en Bernard ook gevangen
zaten, riep de martelaar uit: �broeders! ik ga voor, zoo
blij alsof ik ter bruiloft ging!" Zij gaven hem tot ant-
woord: �broeder! strijd vromelijk, wij zullen u volgen!"
Daarop hieven zij eenen lofzang aan. Die tonen uit den
kerker klonken roerend schoon. Pistorius werd nu aan
den paal gebonden, die boven de houtmijt uitstak. Hij
ontblootte zijne borst, waarop de scherprechter een zakje

buskruit vasthechtte, hem voor die daad vergeving vragende.
�Vergeving!" zegt Pistorius, �het is u reeds vergeven,
want ik wist reeds voor een jaar, dat dit mijn einde
wezen zou!" Toen hief hij den 3i^stenpsalm aan en ver-
zuchtte : �o God! Vergeving voor hetgeen zij mij mis-
doen." Het buskruit ontploft. De martelaar uit een
doordringenden kreet. De vlammen flikkeren, het hout
knettert. Pistorius is niet meer. De rosse gloed des
brandstapels verkondigt aan de Haagsche Burgerij dat er
kettergericht gehouden is. Verschrikkelijke terechtstelling,
wel geschikt om den moed in de harten te dooven!

Jan de Bakker is in het laatst van Augustus 1525 ter
dood gebracht. Doorgaans wordt hij de eerste Noord-
Nederlandsche bloedgetuige genoemd. Ten onrechte. Hij
is de eerste geweest in het graafschap Holland, doch Willem
Dirks, gelijk wij zagen, is in het bisdom Utrecht hem
eenige weken voorgegaan.

En hoe liep het af met de drie andere reeds genoemde
gevangenen en met Gnafeus? Zij zijn niet tot den brand-
stapel veroordeeld, maar tot gevangenschap. Er moet
echter bijgevoegd worden, dat geen dezer mannen den
onuitbluschlijken moed van Pistorius heeft bezeten. Zij
zijn allen in meerdere of mindere mate aan hunne belij-
denis ontrouw geworden. Gelukkig echter voor de goede
zaak der hervorming, dat, waar zij aarzelden, anderen
des te krachtiger zouden optreden om standvastig te blijven
tot den einde toe.

Plakkaat volgde op plakkaat tegen kettersche boeken.
Eerst werd de uitlevering van die boeken ge�ischt, toen
het drukken verboden, tenzij de inhoud vooraf was goed-
gekeurd, daarna het koopen of verkoopen van buitens-
lands gedrukte boeken strafbaar gesteld en eindelijk de
deken van Naaldwijk aangewezen, om al wat er gedrukt
was na te zien en te keuren.

Sedert 1529 werden zij, die kettersche boeken onder
zich hielden, tot de straffe des doods veroordeeld met

verbeurdverklaring van hunne goederen, terwijl even strenge
straffen bedreigd werden aan hen, die portretten van Luther
of spotprenten van de maagd Maria in hun bezit hadden,
en die beelden stuk braken. Ondanks deze plakkaten ging\'
het volk zijn gang, het bleef kettersche geschriften lezen.
Duizenden van die vlugschriften zijn ten vure gedoemd en
spoorloos verloren gegaan. Aangaande dezulken, waarvan
er hier of daar in bibliotheken een enkel nommer is be-
waard gebleven, moet dikwijls gegist worden naarden tijd
hunner herkomst, daar zij, noch van den naam des druk-
kers noch van de plaats van uitgaaf, voorzien zijn. Toch
kunnen wij met eenigen grond zeggen, dat tot deze ge-
schriften vertalingen van Luthers werken behoorden en
van andere Duitsche hervormers, voorts de disputatie
tusschen de kettermeesters en Pistorius, de uitlegging van
het geloof in God den Vader, de verklaring van den
profeet Baruch, de troostelijke zendbrief en de postille.
In een dezer boekjes wordt vrijmoedig erkend, dat er op
aarde niet meer dan ��ne heilige, algemeene, christelijke
kerk is, namelijk de gemeenschap der vrome geloovige
menschen, die door den Heiligen Geest verzameld zijnde,
dagelijks in de Sacramenten en het Woord Gods versterkt
worden. In het Boek Baruch staat als slotwoord dit
tweeregelig vers: O mensch, wil u wachten voor afgoderij
groot of klein, den Heer uwen God aanbidt en dient
allein.

De Troostelijke Zendbrief bevat uitnemende woorden en
schrijft: �is het, dat wij leden van Christus\' lichaam zijn,
dan moeten wij ons niet verwonderen, zijns lijdens en
kruises deelachtig te worden. Is ons Hoofd met doornen
gekroond geweest, zoo kunnen wij tot het lichaam niet
behooren, tenzij dezelfde smart ons ter harte ga. Is onze
Koning naakt geslagen, bebloed, bespot, bespogen en
opgehangen, zoo mogen wij hier in deze wereld ook niet
altijd onze hartsgenoegens smaken". In de Postille wordt
de kerkleer heftig bestreden en het Avondmaal voorge-
steld als de volkomen gemeenschap met Jezus en de toe-
eigening van de door Hem verworven voorrechten.

Door zulke geschriften werd de geest der hervormings-

gezinden gevoed en gesterkt, terwijl daaraan werden
toegevoegd liederen en zangen, ook voor het grootste deel
verloren gegaan, maar met enkele uitzonderingen. Zoo is
tot onze kennis gekomen het lied van het arm schaepke,
zijnde de klacht van eenen ongenoemde, die de geloofs-
vervolging tijdig ontvlucht is.

Ick arm schaep aan de groene heijde,

Waar zal ick henengaen ?

Van vrienden en magen moet ik scheijden

En alleen op Cristum staen.

Ende mij op Hem verlaten.

Al der wereld Jolijt

En mach mijner siele ni�t baten.

Sij hebben een schaepke gegeten
Sij en sijn noch niet versaed,
Dat wordt haar nu verweten
Daerom zijn zij dus kwaed,
Dat zij ons hebbsn verdreven
Uijt mijn vaders land
Met grooter schand
God de Heer wil \'t haar vergeven.

Ick bidde u, ghij edel Heeren !
Wilt gij Gods oordeel ontgaen,
Dat ghij u toch wilt bekeeren
En sien wat ghij hebt gedaen ,
Gij brandt Gods uitverkoren !
Om seker geld
Dat men u telt,
Wilt gij Gods Woord versmoren.

9. Godsdienstgesprek te Groningen.

Groningen, toen nog onder de macht van Karel van
Egmond, hertog van Gelderland, was eene stad, waar vele
vrijheidlievende geestelijken woonden. Het zaad door
Wessel Gansfoort gestrooid, was welig opgegaan en had
zich voorspoedig ontwikkeld. Willem Frederiks, pastoor
der St. Maartenskerk, een vriend van Erasmus en voor-
stander van verlichting, die Gansfoort nog gekend had,
arbeidde aldaar in denzelfden geest voort. Hij was het,
die ten jare 1523 de geestelijken zijner parochie en den

rector der St. Maartensschool aanmoedigde, om in het
strijdperk te treden tegen de Dominicaner-monniken en
een godgeleerd twistgesprek te houden. Dat godsdienst-
gesprek had in het Dominicaner-klooster plaats en was
niet onbelangrijk. De prior der Dominicanen nam bij die
gelegenheid de verdediging van zes stellingen op zich, die
over de wereldlijke macht des Pausen, zijn gezag in ge-
loofszaken, de verhouding van de Kerk tot den Staat,
en het vervolgen van ketters handelden. Wij zullen dat
gesprek, dat in het Latijn gevoerd werd en van grondige
kennis der heilige Schrift en der kerkvaders blijken gaf,
niet in zijn geheel verhalen maar als proef iets mededeelen
van de redeneering van Timmermans, een der vrijzinnige
geestelijken, die zich verzette tegen de stelling, dat de
kerk geroepen is, de ketters ter dood te doen brengen.
�De zwaarste straf" zeide Timmermans, �die de Kerk
mag opleggen , is afsnijding van de gemeente, en Christus
heeft nooit geleerd dat zijne discipelen het zwaard mochten
gebruiken. Men moet de dwalenden liever door verdraag-
zaamheid en gezond onderwijs terecht brengen, en, zijn
zij niet terecht te brengen, dan late men hen over aan
hunnen eigen Heer. Dat leert de apostel in i Corinthe
V en 2 Corinthe II; en de Heer berispte zijne discipelen,
toen zij begeerden dat er vuur uit den hemel zoude neder-
dalen om de Samaritanen te straffen. Niemand mag voor
een ketter gehouden worden dan hij, die openlijk door
apostolisch gezag van dwaling overtuigd , zijne leerstellingen
niet wil laten varen. Den zoodanige moet boete worden
opgelegd , opdat hij , uit de kerk verdreven , alleen blijve
en door schaamte overmeesterd tot betere gezindheid kome.
Zoo heeft de apostel gehandeld met Hymeneus en Alexan-
der, die hij niet met den dood gestraft heeft volgens I
Timotheus i vs. 20. Op deze woorden riep Laurentius,
de prior der Dominicanen verwonderd uit: �waaraan ont-
leent gij die fabel en waar kan ik dat lezen?" Timmer-
mans antwoordde: �kent gij dan het boek van Tertullianus
over het vervolgen van ketters niet, en weet gij niet,
dat de apostel Titus III vs. 10 beveelt: vermijd den
ketterschen mensch na de eerste en tweede vermaning.

�En zou het ons dan bevolen zijn, den zoodanige te dooden?"

En nu wees hij hun vervolgens op het voorbeeld van
Tertullianus, die voor de Donatisten was tusschen beiden
getreden en op dat van Martinus van Tours, die de
voorspraak der Gallische ketters was geweest. Voorts
bewees hij hun, dat de zwaarste straf, die de kerk
kon opleggen, de afsnijding van de gemeente, niet door
den priester maar door de gemeente zelve moet uitgesproken
worden.

Al te maal schoone en juiste, in het Evangelie ge-
gronde opmerkingen, zal men zeggen, maar waartoe
moest dat leiden? Wat was de vrucht van het gods-
dienstgesprek ? Die is niet duidelijk aan te wijzen. Het
godgeleerd gesprek moest dienen, om de geestelijken
zelven tot bewustheid te brengen van de meerdere of
mindere beteekenis en kracht hunner bewijsvoeringen.

De prior der Dominicanen heeft te Groningen niets meer
in het belang der Roomsche kerkleer ondernomen, maar
wel is er eene kerkordening ingevoerd, die alle geeste-
lijken verplichtte het rechte, heldere Evangelie Gods,
met uitlegging van de schriften der Apostelen te prediken,
zoodat ieder mensch daaruit kon geleerd, en niemand
behoeft ge�rgerd te worden.

Toch waren die Groninger geestelijken niet de grond-
vesters van een nieuwen toestand. Zij wisten zelven nog
niet, werwaarts zich te wenden. Aan het verlaten van
de Roomsche kerk dachten zij niet. Veel zou er nog
moeten -gebeuren, voordat de gemeente tot het besluit
kwam, om zelve iets nieuws te beginnen. Veel onrust,
overspanning, dweperij zou de hoofden en harten beroeren.
Zware verdrukking zou er moeten doorgestaan worden;
en ofschoon Groningen v��r de komst van Alva geen
brandstapel heeft zien oprichten en de Evangelische
vrijheid zich daar gemakkelijker dan elders heeft
kunnen ontwikkelen, zijn er nog jaren verloopen, voor-
dat men ook daar tot een wel geordenden toestand heeft
kunnen overgaan.

Dezelfde opmerking kan gemaakt worden omtrent Fries-
land, dat in 1523 aan de erflanden van Keizer Karel aan-

gtehecht\', de gestrengheid zijner plakkaten in de eerstvol*-
gende jaren nog niet heeft gevoeld. Het wemelde er wel
van vrijheidlievende geestelijken en het volk mocht de
leerstellingen van Luther wel hooren, maar het kwam
nog niet tot eene scheuring met de kerk. Ook in Fries-
land zou nog veel onrust, overspanning, dweperij de
hoofden en harten beroeren, ook daar zou veel bloed
worden gestort. Sedert 1526 is de inquisitie in Friesland
hare werkzaamheid begonnen. Toen werden twee burgers uit
Stavoren wegens ketterij veroordeeld tot ballingschap. Een
ander Friesch burger, die �de reine jonkvrouw Maria, de
moeder Gods" schandelijk gelasterd had, werd de tong
met een ijzer doorboord. Kettersche boeken werden in
Friesland verboden en in 1530 werd Wijbrand Janszoon
tot asch verbrand. Met dat al kon de Keizer ook daar
zijn doel niet bereiken. Ook in Friesland drong het licht
eener gezuiverde kennis van het Evangelie ondanks alle
hinderpalen telkens verder door. �\'

10. De uitvoering der plakkaten In Gelderland,
Noord-Brabant en Zeeland.

De hertog van Gelderland wilde van geen nieuwigheden
in het stuk der religie weten. In 1529 ging er van hem
een plakkaat uit tegen alle lieden, gezetenen, vreemdelingen,
■mannen of vrouwen, die met Luthersche ketterij besmet
waren en binnenshuis of in herbergen en bijeenkomsten
iets deden of spraken dat naar ketterij zweemde. Zij moesten
zonder genade ter dood gebracht en hunne goederen ver-
beurd verklaard worden. Naar men zegt is hij zoo streng
te werk gegaan dat hij iemand, die een kettersch lied
gezongen had, aan den scherprechter zond met bevel, om
hem zonder vorm van proces in zijn eigen huis te onfr-
hoofden. De vrijzinnige pastoor Geldenhauer te Tiel, de
ons reeds bekende vriend van Erasmus, die aandrong
op de viering des Avondmaals onder gebruik van brood
«n wijn, kon het dan ook niet volhouden maar werd
gedwortgen zijne prediking te staken en naar Duitschland
te vluchten. Eene vrouw te Tiel, op haar. sterfbed de
Moorrees, Kerkhervorming. 4

genademiddelen der kerk weigerende en het sacrament
des altaars verachtende, werd veroordeeld. Haar lijk is
opgegraven en door beulshanden verbrand. De pastoor
te Grave zag zich verplicht, wegens zijne vrijzinnige
prediking het land te ruimen. Te Nijmegen werden twee
vrouwen van deftigen stand op den brandstapel gebracht
om hare Luthersche gevoelens. Te Venlo werd aan Jacob
van Lowendael, de Lutheraan bijgenaamd, de tong met
een priem doorstoken. Te Arnhem werden kettersche
geestelijken onthoofd, verbannen of verdronken. Arnoud
van Cuijck, rector van de Fraterschool te Doesborg werd
onthoofd en zijn lijk verbrand. Op dezelfde wijze ging
het in de overige Geldersche steden. De hertog had het
voornemen aangekondigd, de Lutheranen uit te roeien,
en waarlijk! hij heeft het zijnen hervormingsgezinden
onderdanen ontzettend bang gemaakt.

Tegelijkertijd zette de Keizer de uitvoering van zijne
plakkaten in Brabant en Zeeland met gestrengheid voort.
Volgens zijne bevelen mocht er niet geredetwist worden
over de Heilige Schrift, geen ketter mocht worden geher-
bergd. Vooral ging de regeering de geheime samenkom-
sten te keer en ook het optreden der Rederijkers, die in
min of meer bedekte termen door toespelingen of dubbel-
zinnigheden, hunnen afkeer van de kerkleer lucht gaven.
Ware des Keizers plakkaat naar de letter uitgevoerd, dan
zou elk burger, die een verboden boek in zijn huis had,
zonder het vrijwillig uit te leveren, onthoofd moeten zijn.
Toch woedde de overheid buitengewoon fel, en bracht,
door vrees aan te jagen, de zwakke gemoederen tot afval.
Zoo geschiedde het te \'s Hertogenbosch, waar negen van
de twaalf wegens de �verdoemde ketterij van Luther"
aangeklaagde burgers openlijk in de Sint Janskerk hunne
gevoelens herriepen. Laat ons deze menschen niet hard vallen!
Op het plein v��r het raadhuis stond reeds de houtmijt
opgericht en kettersche boeken werden er op verbrand. Is
het dan niet te begrijpen, dat zij op zulk een gezicht
huiverend terugtraden? Maar des te eerbiediger noemen
wij de namen van den speldemaker Joost, zoon van Gerrit
De Lepper, die onthoofd, en van Peter Hoorns eenen

wever (beiden uit Vucht), die levend verbrand is. De laatste
verklaarde niets anders, zegt het oud verhaal, dan dat hij
gaarne wilde sterven. Welk eene geloofsgetuigenis, roerend
door haren eenvoud! De snijder Emond werd onthoofd
en de pottebakker Joost insgelijks , betuigende tot in de
stervensure: �ik heb nergens mee omgegaan dan met het
Woord Gods." Te Bergen op Zoom werden in 1529 vier
mannen om hunne gevoelens onthoofd en twee vrouwen
levend begraven. De hoofden werden, om tot een afschrik
te strekken, op staken gezet.

Met een paar priesters te Middelburg, ook wegens
ketterij aangeklaagd. liep het nog al gunstig af, misschien
omdat zij zich gewonnen gaven, maar in 1530 werden er
toch vier menschen in Zeeland onthoofd. Zij hadden,
zoo het heette, kwalijk gesproken van �het Sacrament,
het fondament van ons Christengeloof." Te Veere was
groote opgewektheid tot het bijwonen van vergaderingen,
scholen genaamd, waar de godsdienstige vraagstukken
besproken werden. Iemand uit het volk verklaarde die
scholen niet te willen verzuimen, al moest het hem de
vriendschap van zijne liefste betrekkingen kosten. Die
scholen werden gehouden bij Cornelis den kuiper, Frans
den mandemaker en Berend den schoenmaker, terwijl
zekere Claas uit Holland de voorganger was Alles
ging daar hoogst eenvoudig toe: de voorganger zat bij
zijne hoorders aan tafel, en om de zaak te verbloemen,
werd het samenzijn met een maaltijd besloten; maar dat
die scholen vrucht droegen, bleek, uit het gezegde van het
volk op straat. Eens bij het rondgaan eener processie
durfde Adam Tonissen uitroepen: �ginds brengt men de
ijdele kas van den profeet Baal aan 1 dat brood is niet
�Gods lichaam, dat in de ciborie opgesloten ligt! Zij
zouden Hem opsluiten! Hij wil niet opgesloten zijn; maar
�God zeide aan het Avondmaal, slaande op zijn lichaam
�met de hand: hoc est corpus meum." Aldus sprak het
volk op straat. Paschen werd een jaarmarkt genoemd, goed
om aan de papen geld te bezorgen. De mis! . . . .
�ik voel aan mijn beurs dat het mis is" spotte het
volk. Priesterschap! . . . . �ik heb zelf grooter macht

dan al de priesters!" Kloosterleven ! ..\' I : �er uit, uit di�
kerkers." Vagevuur! .... �dat bestaat slechts in het hol
van- des priesters tasche." Laatste oliesel! .... �het
heeft de kracht van olie, daar men de schoenen mee
smeert." Ruwe taal, kennelijk uit den mond van de
mannen des volks, maar deze waren de kracht der her-
vorming in de Nederlanden. Het was de zaak des volks,
en daarom hebben mandemakers, smeden, timmerlieden
er zich voor laten geeselen, branden en onthoofden.

Te Zuidland op Voorne had eene vrouw bij gelegenheid
van een processie uitgeroepen: �ziet dat is der papen God,"
en geweigerd de knie te buigen. Anderen waren haar in
die oneerbiedigheid gevolgd. Twee der vurigste Sacramen-
tarissen werden veroordeeld. Adriaan Cram is de tong door-
priemd en Catelijne Bouwens is in den Haag verbrand,
tegelijk met den martelaar Antonie Frederiks uit Naarden
en Cornelis Wouters, die onthoofd werd, uit Dordt.

Deze Wouters, een ongeletterde man, had vroeger zijne
kettersche gevoelens herroepen, doch later zijne herroeping
diep betreurd en schriftelijk teruggenomen. Voor de ge-
loofsrechters ontboden betuigde hij gaarne voor zijn geloof
te zullen sterven, niet alleen een korten dood, maar
veel pijn en een langen dood te willen lijden, opdat een
iegelijk zou mogen weten, dat zijne herroeping van
vroeger hem leed had gedaan. De rechters, medelijden
met een man gevoelende, dien het blijkbaar zoo hooge
ernst was, lieten hem nog tijd om zich te bedenken, maar
hij bleef bij zijn gevoelen en werd onthoofd.

11. Terechtstellingen in Holland.

^; Te Rotterdam werden bij Cornelis Pietersz samenkom-
sten gehouden onder voorgang van een metselaar uit
Delft, een behoeftig maar welbespraakt man. Deze
leerde ook dat de hostie gewoon brood is en de mis
niet anders dan �beestenmissie" en het kruisbeeld . . . .
�daar hangt het eene hout aan het andere" riep hij
spottend uit. Vasten ! . . . . waartoe het vasten ? �het
vasten is anders niet dan hoofdbreken, want God heeft

voor ons allen genoeg gedaan." Aldus luidde de hoofd-
som zijner ruwe maar voor het volk verstaanbare prediking.
Zijn vader, dezelfde.gevoelens toegedaan, werd gegeeseld
en voor drie jaren gebannen; hem zelven werd de tong
doorpriemd, toen werd hij aan de kaak gesteld en voor
zes jaar gebannen.

En hoedanig was de toestand te Delft en in den Haag?
Hoen was in de gevangenis overleden, Hondebeke had
Delft verlaten, Gnafeus, na herhaaldelijk gevangen gezeten
te hebben, was naar het buitenland gevlucht. Toen
kwam David Jorisz aan het hoofd der Sacramentarisseil
te Delft, maar om zijn heftig protest tegen de afgoderij
met een wonderdoend Mariabeeld in de Nieuwe Kerk werd
hij gevangen gezet en nadat hij zijne straf ondergaan had,
vertrok hij naar elders. Delft en den Haag aldus van
voorgangers en leidslieden verstoken , zetten nog wel het
onderzoek des Evangelies voort maar meer dan vroeger
in het geheim. Ook op de dorpen, zooals te Ter Heide,
werden de Sacramentisten vervolgd. Eene vrouw die zich
tegen de hostie uitgelaten en ketters geherbergd\' had,
werd veroordeeld te pronk te staan en hare woonplaats
uitgedreven. Zoo begreep de keizerlijke regeering hare taak:
Met ijzeren arm zocht zij de hervorming te onderdrukken,
en overal stuitte zij op den geest des volks. Zij kon den
kleinmoedigen vrees aanjagen, den kloekmoedigen straf
opleggen, den vurigen van geest den marteldood doen
ondergaan. Straks zouden weer anderen de stem verheffen
en getuigen, van hetgeen zij uit de Heilige Schriften en
den mond der hervormers vernomen hadden.

In den omtrek van Leiden werden druk bezochte ver-
gaderingen gehouden van mannen en vrouwen, waarbij de
voorgangers dezelfde gevoelens omtrent het Avondmaal
verkondigden als elders. De knecht vau een leidekker te
Leiden verklaarde ronduit: of hij den ouwel at uit de hand
des priesters of een gewoon stuk brood, dat alles was het-
zelfde." Hij werd veroordeeld om te pronk te staan met
een rok, waarop voor en achter een kelk stond afgebeeld,
en om met eene brandende waskaars in de hand op
St. Jansdag voor de processie uit te loopen. Een kleer-»

maker, die een geschrift aan de Pieterskerk had aangeslagen
met groote en zware ketterijen tegen het hoogwaardig
Sacrament, werd eveneens te pronk gesteld en bovendien
gegeeseld.

Te Haarlem trad zekere Georgius op, leeraar in het
kerkelijk zangkoor en verhief zijne stem tegen den aflaat-
handel, die bij gelegenheid van het jubeljaar 1525 gedre-
ven werd. Hij vond zelfs bij de familie en vrienden van
den schout grooten bijval maar zag zich toch verplicht, de
stad te ontvluchten. Te Krommeniedijk woonde de priester
Cornelis Pietersz, die in verlichten geest predikte en een
blinden ketterschen balling uit Leiden herbergde. Beide man-
nen trokken tevelde tegen het vereeren van heiligen en het
ontsteken van waskaarsen en hielden vol, zoolang zij kon-
den , in den omtrek, aan de Zaan, te prediken. Geheel Noord-
Holland telde vele Sacramentisten, en te Enkhuizen, ofschoon
de kettermeester Ruard Tapper daar woonde, werden vele
vluchtende ketters gastvrij opgenomen, verborgen gehouden
en met scheepsgelegenheid naar het buitenland vervoerd. Te
Hoorn werd Jan Cornelisz. Winter als een onverbeterlijk
nieuwigheidszoeker wegens het verspreiden van geestelijke
geschriften gevonnisd. Hij is te Utrecht onthoofd. Op
het schavot zong hij nog den lofzang: ,,Wij loven U, o
God, wij prijzen Uwen naam." Bij den regel: �Profeten,
martelaars vermelden daar Uw eer," daalde het zwaard
des beuls op hem neder.

Te Amsterdam begreep de stadsregeering zelve hande-
lend te moeten optreden en vaardigde eene keur uit,
waarbij tepronkstelling of boete werd opgelegd aan hen,
die vrijbrieven van de geestelijken aannamen tot het sluiten
van een geheim huwelijk. De geestelijken verzetten zich
tegen deze stadskeur en bewerkten bij den Utrechtschen
bisschop, dat de stad met de kerkelijke straf van ban en
interdict bedreigd zou worden. De bisschop zond werkelijk
zulk een bedreiging maar durfde haar toch niet uitvoeren,
daar de keizer hem liet weten, dat, als hij zijn woord
niet introk, beslag op al de goederen en inkomsten der
Hollandsche geestelijkheid gelegd zou worden. Zoo weinig
werkten de geestelijke en wereldlijke macht in dit geval

samen I Er volgden telkens moeielijkheden. De stads-
regeering was tegen de geestelijkheid en de geestelijkheid
riep den bisschop tehulp. De bisschop bedreigde de stad,
totdat de keizer aan den twist een einde maakte. Dat
alles werkte den afkeer van de geestelijkheid en de neiging
tot ketterij in de hand. Invloedrijke Amsterdamsche bur-
gers lazen de geschriften der hervormers, stelden vrijzinnige
pastoors zeer op prijs, huisvestten kettersche vluchtelingen
en weerstreefden de uitvoering van de plakkaten. Groote
uitbreiding kreeg de nieuwe leer in de stad, en zij zou
zich nog krachtiger hebben doen gelden, ware er geen
gebrek geweest aan bekwame voorgangers. Helaas, die waren
niet te verkrijgen. Menigeen was reeds het land uitgevlucht,
die anders met de leiding der gemeente belast had kunnen
worden. Thans moesten de Sacramentisten zichzelven stich-
ten. Vonnissen werden weinig gewezen. De belangrijkste
waren deze vier: De schoenmaker Jan IJsbrands werd
voor zes jaar uit de stad verbannen omdat hij in de kerk
geroepen had: �Ik wil maar heengaan: ik heb al lang
genoeg verleiders van God \') gehoord." Albert Dirks had
in den vastentijd vleesch gegeten en werd gegeeseld De
kuiper Jan Pauluszen had tegen het Sacrament gesproken
en moest met een harnas aan, behangen met papieren
aflaten, aan de processie op Sacramentsdag deelnemen.
Hillebrand van Zwol, die het Sacrament voor gewoon brood
had uitgekreten, moest met een priem door zijn tong aan
de kaak staan en de stad ruimen. Deze vonnissen werden
door het bestuur der stad gewezen. Het Hof van Holland
liet Jan Dirks geeselen, de tong doorpriemen en te pronk
staan omdat ook hij het Sacrament had geminacht en
de slotenmaker Wolfert kreeg hetzelfde vonnis met twintig
gulden boete, omdat hij tot een priester gezegd had: �het
zou wel een onwijze God zijn, die als een ouwel tusschen
uwe priesterhanden zou komen."

Wat verder de steden en dorpen van Noord-Holland
betreft, het wemelde er van Sacramentisten. Bijzondere

*) Verleiders van God, of dwaalleeraars.



		BIBLIOTHEEK NED. HSRV. KERK

		HOOFDSTUK III.

		Tijdperk der Gereformeerden.

		Bij het verhaal van dat koortsachtig en overspannen zoeken en tasten naar het volmaakte Godsrijk, dat den Anabaptisten eigen was, dringt zich de gedachte aan ons op: hadden onze vaderen in die dagen slechts een bekwaam leidsman gehad en zich kunnen aansluiten aan eene groote persoonlijkheid, voor hoeveel ellende waren zij behoed gebleven! Slechts al te lang helaas, bleef de schare der hervormingsgezinden aan zich zelve overgelaten. Of zal men zeggen: maar zij hadden toch de Heilige Schrift en konden dus tot de bron der Christelijke waar- heid gaan! Het is zoo, zij hadden dat boek der boeken in hun bezit, en lazen het ook; maar � de Schrift moet in gezonden zin opgevat worden, en daartoe is ontwik- keling des geestes noodig. Op de vraag: verstaat gij ook, hetgeen gij leest? moet niet met den kamerling behoeven geantwoord te worden: hoe zou ik dat kunnen; ik heb niemand, die mij onderricht! Allerminst was dat een gewenschte toestand in die dagen, toen men zich van de lei- ding der Roomsch-Catholieke geestelijken had losgescheurd, maar zonder nog recht te weten, wat nu te beginnen. Voorzeker was er toen eene groote, krachtige persoon- lijkheid noodig, die door geestesgaven uitmuntte, een man wiens karakter vertrouwen inboezemde, die het der zoekende en tastende schare durfde toe roepen: daarheen o mijne broeders en zusters, daarheen!





		VOORBERICHT.

		Den 8^8ten April 1880 vergaderde de Commissie, door het Hoofdbestuur der Evangelische Maatschappij benoemd (zijnde de Hoofdbestuurders van Hoorn, Herderschee en Gooszen, bijge- staan door de welwillende medewerking van den Hoogleeraar Acquoy) tot beoordeeling van de antwoorden op de prijsvraag betreffende eene voor het volk bruikbare geschiedenis van de Her- vorming in de Nederlanden. De Commissie had uitspraak te doen over drie opstellen: N°. 1. Luctor et emergo. N°. 2. Niets is den mensch zoo dierbaar als datgene, wat hij door strijd en lijden verkregen heeft. N°. 3. Alles kan de Staatsiuel regelen en dwingen, maar het godsdienstig en zedelijk leven der volkeren .... dat nooit. Keizer Maximiliaan van Oostenrijk. Over N°. 1 was het eenparig gevoelen, dat het niet beant- woordde aan de bedoeling der vraag. De schrijver heeft de staatkundige geschiedenis te veel op den voorgrond gesteld en in de breede lijst daarvan de historie der godsdienstige ontwikke- ling te weinig doen uitkomen, terwijl de prijsvraag kennelijk bedoelde eene duidelijke beschrijving van de wijze, waarop van lieverlede de Hervorming hier te lande zich eene plaats in het hart des volks verworven heeft. Met de literatuur der kerkelijke geschiedenis des vaderlands is de schrijver niet genoegzaam bekend, en hier en daar lijdt zijne voorstelling aan onnauwkeurigheid. Evenwel werd hulde gedaan aan den kalmen, waardigen toon van zijn geschrift, die hem deed kennen als een beschaafd man, vrij van alle effectbejag.



		INLEIDING. Kerkelijke verschijnselen in het laatste tijdperk der middeleeuwen. Niets is onjuister dan de voorstelling, dat Luther op het onverwachts als uit de wolken zou zijn komen vallen om verwarring aan te richten. Alsof de christenheid tot op dat noodlottig tijdstip in een volmaakten toestand had verkeerd! alsof zij zich nooit over haar leidslieden had te beklagen gehad ! alsof die leidslieden, pastoors, priesters, bisschoppen, of hoe zij verder heeten mochten, steeds door kennis, door voorbee�digen wandel, door liefdevolle zorg voor hunne gemeenten hadden uitgemunt. Neen, maar klachten, rechtmatige en billijke klachten over de geestelijkheid zijn er reeds jaren v��r Luther opgegaan; het volk heeft zich onder zijne geestelijken vaak diep ongelukkig gevoeld, vaak te vergeefs gebeden om wegneming van zijne grieven en ieder teeken van ontwikkeling met vreugde begroet. Ook zijn er kloeke mannen opgestaan, die den fakkel der verlichting hoog verhieven en door woord en voorbeeld op zuivering van leer en wandel aandrongen. Laat ons slechts letten op hetgeen in den loop der jaren is geschied. 1. Geert Groote en de broeders en zusters des gemeenen levens. Geert Groote � ziedaar een bekenden naam! Wij zullen dien naam blijven gebruiken, ofschoon de nieuwste onder- zoekingen hebben geleerd dat hij eigenlijk Gerrit de Groot of Gerrit Groot gespeld wordt. Deze man heeft grooten



		2₄

		hem beoefend, niet zoozeer om zich zelf als wel omdat het een deel van de Grieksche letterkunde was; maar ook als zoodanig opgevat, werkte die beoefening het verspreiden van licht en waarheid in de hand en bereidde de harten voor het zaad des Goddelijken woords. Desiderius Erasmus was de beroemdste leerling van He- gius. Indien iemand dan heeft hij de behoefte aan her- vorming in het hart zijner tijdgenooten opgewekt, ofschoon het hervormen zelf zijne zaak niet was. �Ik", zeide hij, �verkies liever in sommige opzichten te dwalen dan onder het tumult, dat aan het hervormen verbonden is, voor de waarheid te strijden. Niet op den kansel als volksprediker, niet aan het hoofd eener beweging als volks- leider was zijne plaats, maar als geleerde in het boek- vertrek, als schrijver aan de lessenaar, met papier en pen. Wat heeft de wereld niet aan hem te danken! Zijne tot vijfmaal toe herhaalde, telkens herziene uitgave van den grondtekst des Nieuwen Testaments, zijne aanteekeningen op het Nieuwe Testament, uitmuntende door heldere schriftverklaring en keurigen stijl, zijn Lof der zotheid, dat de oogen heeft geopend voor de dwaasheden en zede- loosheden der kloosterlingen, zijne samenspraken, waarin hij handelt over opvoeding der jeugd, bidden, biechten, vasten, gebruik en misbruik der spraak enz. zijn allen zeer geschikt om een levend, beoefenend Christendom aan te prijzen. Vooral komt zijn keurig boeksken: Hand- wapen voor den Christen krijgsman in aanmerking. �Wij hebben allen een strijd" zoo vangt Erasmus aan, �doch niet met een onoverwonnen vijand maar met zulk een, die reeds ten onder is gebracht, en Jezus Christus is ons Hoofd, door Wien hij zeker ook in ons zal overwonnen worden. Zorg gij slechts, dat gij tot dat lichaam behoort, en gij zult alles vermogen door en in dat Hoofd. In u zei ven zijt gij zwak doch in Hem vermoogt gij alles. Ieder overwint, behalve hij die niet heeft willen overwinnen. De genade van den Helper is nooit aan iemand onthouden. Zoo gij slechts zorgt, dat gij u zelf aan Zijne genade niet onttrekt, hebt gij alreeds overwonnen. Hij zal voor u strijden en Zijn bijstand u toerekenen, als ware het uwe



		HOOFDSTUK I.

		Tijdperk der Sacramentisten. Met dit hoofdstuk vangen wij het verhaal van de eigenlijk gezegde hervorming der kerk in de Nederlanden aan en geven het den naam van tijdperk der Sacramentisten. Deze naam klinkt misschien vreemd in de ooren en wordt ook niet in alle volksgeschriften over dit onderwerp aan- getroffen, maar hij is toch aan de geschiedenis ontleend en geeft te kennen, waarover in die eerste jaren der zestiende eeuw de strijd hoofdzakelijk is gevoerd. Doch laat ons geregeld verhalen. 1. De Augustijner monniken in Dordrecht. Luther had gesproken. In 95 stellingen had hij zich tegen den Godonteerenden en menschverlagenden aflaat- handel verklaard. Een geduchte strijd was aangevangen en allerwege werd het oog op dezen strijd gevestigd. Het duurde niet lang, of ook in de Nederlanden vonden Luthers woorden weerklank en wel het eerst in een der kloosters zijner orde, namelijk in het Augustijner klooster te Dordrecht. Hendrik van Zutphen, prior aldaar, had te Wittenberg gestudeerd en vriendschappelijk met Luther omgegaan. Hoe zou hij thans zwijgen? Hij was er diep van over- tuigd, dat Luther uit het innigst gevoel gesproken en slechts vrede gevonden had in het geloof, dat rechtvaardigt voor God, zonder de aflaten der kerk. De Dordtsche prior sprak daar dikwijls over met zijne kloosterbroeders, en ziet, daar worden de monniken Pieter van Ferrewaarde, Cornelis van Riemelswaal en Gerrit de Man ook voor deze



		2₉

		en redekunst. Het laat zich echter denken, dat zij de voorkomende gelegenheid dikwijls aangrepen om hunne leerlingen tot verlichte denkbeelden over te halen. Mannen als Hinne Rode (Rodius) aan de Fraterschool te Utrecht, Willem de Volder (Gnafeus) in den Haag en Herman Busch (Buschius) te Delft werkten op die wijze mede tot verbreiding van de nieuwe denkeelden, doch zij waren geen Luthers, noch in gaven, noch in karakter, noch in invloed op het volk. De werking, die er van hen uitging, was meer beperkt; ook waren zij de mannen niet, om in het openbare leven als leidslieden van de schare op te treden. Daartoe leefden zij te veel in de boeken, te weinig met het volk, te veel in hunne eigene studi�n, te weinig voor de geestelijke behoeften van anderen. Zij konden aan de hervorming in sommige harten den weg banen maar de nieuwe opvatting van het Evangelie tot de zaak des volks maken � neen, dat vermochten zij niet. 2. Volksgesehriften van dien tyd. Meer dan de bestuurders en leeraars der Fraterscholen vermochten de geschriften, die het volk in handen kreeg. Velen daarvan zijn in den loop des tijds verloren gegaan, velen ook opzettelijk ten vure gedoemd. Zoo geschiedde reeds ten jare 1521 te Utrecht met de geschriften van Luther, die op bevel des bisschops openlijk op de Neude zijn verbrand. Toch is het een en ander der toenmalige volksgeschriften tot onze kennis gekomen. Tot de stich- telijke volksboeken dier dagen behoorden de navolgende: Hoe men den berg van Calvariai opklimmen zal; Van de vijf wonden onzes lieven Heer en; Wandeling van een Christen met Jezus; Handboekje van de bekeering eens menschen. \')

		\') Voeg daarbij: Summa der godliker Scrifturen, een boekje in 1523 in het Nederduitsch verschenen, en thans door den Amster- damschen hoogleeraar van Toorenenbergen op nieuw in het licht gegeven. (Uit het middel-nederduitsch in hedendaagsch Hollandsch overgezet, is een volksuitgave verschenen bij E. J. Brill te Leiden, onder den titel: Wat een Roomsch geestelijke in 1523 aan de Christen- menschen leerde).



		40 bleek dat hij op de gildekamer openlijk had durven zeg- gen, dat een bisschop, ja! dat ieder priester behoorde gehuwd te zijn. Op de Katrijnenpoort werd hij gevangen gezet, daar hij een brief ontvangen had, beginnende met deze woorden: �Lieve broeder in Christus." Daaruit werd afgeleid, dat hij met Luthers leer had omgegaan. Voorts kwam ook aan het licht, dat hij had durven zeggen: Sint Petrus is nooit Paus geweest; biechten is onnoodig; bedevaarten zijn onnut, aanroepen van Maria en Heiligen is ongeoorloofd en het hoogwaardig Sacrament is niets dan brood. Zijne rechters zeiden: het kwam hem als leek niet toe, zulke dingen te verkondigen. Willem Dirks hervatte: hem even goed als den apostelen , die visschers geweest waren. Zij noemden zijne taal Godslasterlijk, maar hij betuigde: alles uit Paulus en de Evangeli�n te kunnen bewijzen. Het einde der rechtspraak was het doodvonnis. De kettersche man werd ten brandstapel weggevoerd Op de aansporing van een monnik, die hem begeleidde, om de voorspraak van Maria in te roepen, antwoordde de mar- telaar: wat meent gij ? was Maria dan iets anders dan mijne vrouw of die van een ander?" . . . �Maar zij was dan toch eene moeder vol genade!" r�ep de monnik. �Neen" luidde het antwoord. �Gods genade alleen had haar gesterkt!" En in zijne weigering om Maria aan te roepen volhardende, sloeg de martelaar de oogen opwaarts en smeekte: �Vader! in uwe handen beveel ik mijnen geest!" Weldra werd hij door de vlammen van den brandstapel aangegrepen en tot asch verteerd. Dat ge- schiedde in de maand Juli van 1525. Met hem opent zich de rij dier bloedgetuigen, die voor de hervorming het leven hebben gelaten. Willem Dirks was niet een geleerde, maar een man uit het volk, ruw, onbeschaafd, maar moedig, standvastig. Waarlijk! zijn leven en sterven be- wijst, hoe diep de hervorming in den burgerstand begon in te dringen. Dieper, steeds dieper zou zij, als eene plant des hemels, daarin wortel schieten, totdat zij niet meer zou uit te roeien zijn.



		₄2

		hij, de vurige, de door onderzoek en nadenken verlichte man! Neen, dat was hem op den duur onmogelijk. Hij moest zich weldra weer aan kettersche uitspraken schuldig maken, en in handen van de geloofsrechters vallen. Deze waren thans Coppin, Rosemond en Ruard Tapper, de laatste uit Noord-Holland. Zij namen Pistorius *) te \'s Gra- venhage in het verhoor. Daar vielen zij hem inzonderheid over zijn huwelijk aan. Hij verdedigde dien stap omdat hem, zooals hij zeide, de gave der onthouding niet ge- schonken was. �Maar hij had toch de priestergelofte afgelegd!" O ja, maar in onkunde. �Nu ja, maar de ketterij moest uitgeroeid worden." En Jezus h^eft geboden dat men het onkruid niet zou uitroeien! �Ja, maar Ananias en Saffira waren toch uitgeroeid." Hebt gij, o inquisiteur.\' de zelfde wondermacht als de apostel Petrus ? �Maar wij hebben geene macht om u te ontslaan." Neen, maar gij levert ons over aan den wereldlijken rechter. Aldus was in korte trekken de loop van het gesprek tusschen de geloofsrechters en Pistorius. Daags na dit verhoor schenen de rechters gunstiger jegens hem gestemd en drongen er op aan, dat hij schuld belijden zou. Het scheen dat hij er toe te bewegen was, maar op het be- slissend oogenblik ontwaakte in hem de vurigste geloofs- moed en op de bedreiging: wij zullen u tot den brandstapel veroordeelen, luidde zijn krachtig bescheid: welaan, ver- vult de maat uwer vaderen, opdat al het rechtvaardige bloed op u kome, dat van Abel af is gestort! Men beproefde nog, of het mogelijk was hem door den invloed zijns vaders tot andere gedachten te brengen; maar deze, een oud man, was zelf zoo vast overtuigd van de deugd zijns zoons en beriep zich tot verdediging van het door hem gesloten huwelijk zoo stoutmoedig op het Nieuwe Testament, dat de inquisiteur toornig uitriep: �zooals de vader is, zoo is de zoon." �Ja", hervatte de oude man, �het Nieuwe Testament ken ik; want dat heb ik gele- zen." Van toen af werd Pistorius in een akelig kerkerhol op

		�) Aldus luidt gijn hollandsche naam De Bakker in het Latijn.



		45 verbeurdverklaring van hunne goederen, terwijl even strenge straffen bedreigd werden aan hen, die portretten van Luther of spotprenten van de maagd Maria in hun bezit hadden, en die beelden stuk braken. Ondanks deze plakkaten ging\' het volk zijn gang, het bleef kettersche geschriften lezen. Duizenden van die vlugschriften zijn ten vure gedoemd en spoorloos verloren gegaan. Aangaande dezulken, waarvan er hier of daar in bibliotheken een enkel nommer is be- waard gebleven, moet dikwijls gegist worden naarden tijd hunner herkomst, daar zij, noch van den naam des druk- kers noch van de plaats van uitgaaf, voorzien zijn. Toch kunnen wij met eenigen grond zeggen, dat tot deze ge- schriften vertalingen van Luthers werken behoorden en van andere Duitsche hervormers, voorts de disputatie tusschen de kettermeesters en Pistorius, de uitlegging van het geloof in God den Vader, de verklaring van den profeet Baruch, de troostelijke zendbrief en de postille. In een dezer boekjes wordt vrijmoedig erkend, dat er op aarde niet meer dan ��ne heilige, algemeene, christelijke kerk is, namelijk de gemeenschap der vrome geloovige menschen, die door den Heiligen Geest verzameld zijnde, dagelijks in de Sacramenten en het Woord Gods versterkt worden. In het Boek Baruch staat als slotwoord dit tweeregelig vers: O mensch, wil u wachten voor afgoderij groot of klein, den Heer uwen God aanbidt en dient allein. De Troostelijke Zendbrief bevat uitnemende woorden en schrijft: �is het, dat wij leden van Christus\' lichaam zijn, dan moeten wij ons niet verwonderen, zijns lijdens en kruises deelachtig te worden. Is ons Hoofd met doornen gekroond geweest, zoo kunnen wij tot het lichaam niet behooren, tenzij dezelfde smart ons ter harte ga. Is onze Koning naakt geslagen, bebloed, bespot, bespogen en opgehangen, zoo mogen wij hier in deze wereld ook niet altijd onze hartsgenoegens smaken". In de Postille wordt de kerkleer heftig bestreden en het Avondmaal voorge- steld als de volkomen gemeenschap met Jezus en de toe- eigening van de door Hem verworven voorrechten. Door zulke geschriften werd de geest der hervormings-



		₄6

		gezinden gevoed en gesterkt, terwijl daaraan werden toegevoegd liederen en zangen, ook voor het grootste deel verloren gegaan, maar met enkele uitzonderingen. Zoo is tot onze kennis gekomen het lied van het arm schaepke, zijnde de klacht van eenen ongenoemde, die de geloofs- vervolging tijdig ontvlucht is. Ick arm schaep aan de groene heijde, Waar zal ick henengaen ? Van vrienden en magen moet ik scheijden En alleen op Cristum staen. Ende mij op Hem verlaten. Al der wereld Jolijt En mach mijner siele ni�t baten. Sij hebben een schaepke gegeten Sij en sijn noch niet versaed, Dat wordt haar nu verweten Daerom zijn zij dus kwaed, Dat zij ons hebbsn verdreven Uijt mijn vaders land Met grooter schand God de Heer wil \'t haar vergeven. Ick bidde u, ghij edel Heeren ! Wilt gij Gods oordeel ontgaen, Dat ghij u toch wilt bekeeren En sien wat ghij hebt gedaen , Gij brandt Gods uitverkoren ! Om seker geld Dat men u telt, Wilt gij Gods Woord versmoren. 9. Godsdienstgesprek te Groningen. Groningen, toen nog onder de macht van Karel van Egmond, hertog van Gelderland, was eene stad, waar vele vrijheidlievende geestelijken woonden. Het zaad door Wessel Gansfoort gestrooid, was welig opgegaan en had zich voorspoedig ontwikkeld. Willem Frederiks, pastoor der St. Maartenskerk, een vriend van Erasmus en voor- stander van verlichting, die Gansfoort nog gekend had, arbeidde aldaar in denzelfden geest voort. Hij was het, die ten jare 1523 de geestelijken zijner parochie en den



		47 rector der St. Maartensschool aanmoedigde, om in het strijdperk te treden tegen de Dominicaner-monniken en een godgeleerd twistgesprek te houden. Dat godsdienst- gesprek had in het Dominicaner-klooster plaats en was niet onbelangrijk. De prior der Dominicanen nam bij die gelegenheid de verdediging van zes stellingen op zich, die over de wereldlijke macht des Pausen, zijn gezag in ge- loofszaken, de verhouding van de Kerk tot den Staat, en het vervolgen van ketters handelden. Wij zullen dat gesprek, dat in het Latijn gevoerd werd en van grondige kennis der heilige Schrift en der kerkvaders blijken gaf, niet in zijn geheel verhalen maar als proef iets mededeelen van de redeneering van Timmermans, een der vrijzinnige geestelijken, die zich verzette tegen de stelling, dat de kerk geroepen is, de ketters ter dood te doen brengen. �De zwaarste straf" zeide Timmermans, �die de Kerk mag opleggen , is afsnijding van de gemeente, en Christus heeft nooit geleerd dat zijne discipelen het zwaard mochten gebruiken. Men moet de dwalenden liever door verdraag- zaamheid en gezond onderwijs terecht brengen, en, zijn zij niet terecht te brengen, dan late men hen over aan hunnen eigen Heer. Dat leert de apostel in i Corinthe V en 2 Corinthe II; en de Heer berispte zijne discipelen, toen zij begeerden dat er vuur uit den hemel zoude neder- dalen om de Samaritanen te straffen. Niemand mag voor een ketter gehouden worden dan hij, die openlijk door apostolisch gezag van dwaling overtuigd , zijne leerstellingen niet wil laten varen. Den zoodanige moet boete worden opgelegd , opdat hij , uit de kerk verdreven , alleen blijve en door schaamte overmeesterd tot betere gezindheid kome. Zoo heeft de apostel gehandeld met Hymeneus en Alexan- der, die hij niet met den dood gestraft heeft volgens I Timotheus i vs. 20. Op deze woorden riep Laurentius, de prior der Dominicanen verwonderd uit: �waaraan ont- leent gij die fabel en waar kan ik dat lezen?" Timmer- mans antwoordde: �kent gij dan het boek van Tertullianus over het vervolgen van ketters niet, en weet gij niet, dat de apostel Titus III vs. 10 beveelt: vermijd den ketterschen mensch na de eerste en tweede vermaning.



		₄8

		�En zou het ons dan bevolen zijn, den zoodanige te dooden?" En nu wees hij hun vervolgens op het voorbeeld van Tertullianus, die voor de Donatisten was tusschen beiden getreden en op dat van Martinus van Tours, die de voorspraak der Gallische ketters was geweest. Voorts bewees hij hun, dat de zwaarste straf, die de kerk kon opleggen, de afsnijding van de gemeente, niet door den priester maar door de gemeente zelve moet uitgesproken worden. Al te maal schoone en juiste, in het Evangelie ge- gronde opmerkingen, zal men zeggen, maar waartoe moest dat leiden? Wat was de vrucht van het gods- dienstgesprek ? Die is niet duidelijk aan te wijzen. Het godgeleerd gesprek moest dienen, om de geestelijken zelven tot bewustheid te brengen van de meerdere of mindere beteekenis en kracht hunner bewijsvoeringen. De prior der Dominicanen heeft te Groningen niets meer in het belang der Roomsche kerkleer ondernomen, maar wel is er eene kerkordening ingevoerd, die alle geeste- lijken verplichtte het rechte, heldere Evangelie Gods, met uitlegging van de schriften der Apostelen te prediken, zoodat ieder mensch daaruit kon geleerd, en niemand behoeft ge�rgerd te worden. Toch waren die Groninger geestelijken niet de grond- vesters van een nieuwen toestand. Zij wisten zelven nog niet, werwaarts zich te wenden. Aan het verlaten van de Roomsche kerk dachten zij niet. Veel zou er nog moeten -gebeuren, voordat de gemeente tot het besluit kwam, om zelve iets nieuws te beginnen. Veel onrust, overspanning, dweperij zou de hoofden en harten beroeren. Zware verdrukking zou er moeten doorgestaan worden; en ofschoon Groningen v��r de komst van Alva geen brandstapel heeft zien oprichten en de Evangelische vrijheid zich daar gemakkelijker dan elders heeft kunnen ontwikkelen, zijn er nog jaren verloopen, voor- dat men ook daar tot een wel geordenden toestand heeft kunnen overgaan. Dezelfde opmerking kan gemaakt worden omtrent Fries- land, dat in 1523 aan de erflanden van Keizer Karel aan-



		vermelding verdient ��ne deftige burgervrouw-uit Monnik kendam, Wendelmoet Claesdochter\' genaamd, die haar; geloof met den marteldood bezegeld heeft. Zij was be- schuldigd van verkeerde gevoelens tegenover het Sacrament en vele andere instellingen der kerk, kunnende veel bewijs- plaatsen uit de H. Schrift aanhalen. De plakkaten eischten haren dood, maar het Hof had medelijden. Haar bloed- verwant Jansz, onderpastoor te Gouda, zocht haar tot andere inzichten te brengen. Vergeefs! Zij volhardde in, hare gevoelens. Toen werd zij zes maanden te Woerden, gevangen gehouden. Op nieuw verhoord, betuigde zij het Sacrament te houden voor brood en meel en �als gijlieden", zeide zij tot hare rechters, �het voor God houdt, zeg ik dat het een duivel is." Zij verlangde geen biechtvader maar biechtte bij Christus. Wie haar dat geleerd had, zeide zij niet, maar noemde slechts den Heer, van wiens schapen zij er ��n was. Veel bezoek ontving zij in den kerker. Eene welmeenende vrouw smeekte haar: �lieve zuster, zwijg toch en houd uwe gevoelens voor u zelve." �Neen", was het antwoord, �ik kan niet zwijgen ; of zij mij morgen verbranden dan wel in een zak steken en ver- drinken , dat is hetzelfde. Zooals de Heer het voorzien, heeft, zoo moet het geschieden " Dominicaner monniken traden binnen met het kruisbeeld. �Dat is mijn God niet" riep zij in heftige gemoedsbeweging uit, �het is een ander kruis waardoor ik verlost ben. Werpt dit in het vuur en warmt er u bij, het is een houten God." Een der monniken beproefde nog eens haar tot andere gedachten te brengen. �Heb ik u niet gezegd", was haar antwoord, �dat gij mij niet van mijnen God zult aftrekken!" Zij werd tot den brandstapel veroordeeld. Op de gerechts- plaats keerde zij zich nog eens tot de saamgeschoolde menigte, zeggende: �ik bid u, als ik iemand misdaan of vertoornd heb, dat gij het mij vergeven wilt!" De aan- blik van de houtmijt bracht haar niet tot wankelen. De beul, door hare standvastigheid bewogen, riep haar toe: �moeder, blijf bij God en laat u van Hem niet aftrekken." Neen zij liet zich niet van God aftrekken. Zelve trad zij toe tot den worgpaal, ontknoopte haren halsdoek en wierp



		57

		zich den strop om. �Wendelmoet!" zegt een der monniken, �Wilt gij als een Christenmensen sterven?\'\' �Ja ik" her- vatte zij. �Verloochent gij dan alle ketterij? is het u leed dat gij gedwaald hebt?" vraagt de monnik. �Ik heb vroe- ger gedwaald" antwoordt de geloofsheldin, �en dat doet mij leed, maar thans dwaal ik niet meer, ik ben op den rechten weg en blijf bij God!" Het waren hare laatste woorden. De doodelijke strik werd vastgesnoerd. De vlammen stegen op. Wendelmoet Claesdochter had den geest gegeven. 12. Overzicht van het behandelde tydperk. Zullen wij nog aarzelen te erkennen, dat de hervorming de zaak des volks was geworden ? Hoe zouden anders zoovelen de bangste verdrukkingen voor de nieuwe leer hebben uitgestaan? Het was de zaak van hun leven ge- worden. Zij wilden er me� overwinnen of sterven. En het waren niet vele wijzen naar het vleesch, niet vele machtigen, niet vele edelen, die zich aan deze zaak ver- bonden , maar het onedele der wereld en het verachte heeft God uitverkoren, en hetgeen niets is, opdat Hij hetgeen iets is, te niet zou maken, i Cor. i vs. 26 en 28. En wisten die kleedermakers , die wevers, die mande- makers, wat zij wilden? of stond hun dit nog niet klaar voor den geest ? . Vrijheid wilden zij om naar de uitspraak huns gewetens God te dienen, vrijheid om zich te ont- slaan van dat juk van menschenleeringen, dat on verdragelij k werd, vrijheid om zich aan de H. Schrift te houden als regel des geloofs en vooral om zich los te maken van die schepselvergoding, die in de leer des Avondmaals zulk eene ergernis gaf. Overigens wisten zij niet, wat zij verder zouden doen. In de hitte der vervolging konden zij daar niet aan denken. Ook ontbrak het hun aan bevoegde leidslieden. Zij waren aan dwalende schapen gelijk, weer- loos aan den wolf ten prooi gelaten. Het was het eerste, tafereel van het bloedig treurspel. Nog veel zou er moeten, volgen, voordat er een nieuwe Kerk, en een nieuwe Staat konden tevoorschijn treden. ■�,..■ .< . � ₍ ,^:._; \'.Ir- ,:. : ! ::-■:.. *. : ■■ :..,;;� ;.\' ; . -, ; \',fc ut* ^^^�^^^�^�^� _t . ,_. ^



		HOOFDSTUK II.

		Tijdperk der Anabaptisten. Het was een wonderlijke tijd � die tijd van Luther. Een gevoel van groote en ontzachelijke dingen greep de menschen aan. Zij leefden in dezelfde stemming, waarin de apostel Paulus verkeerde, toen hij de woorden neer- schreef: �het oude is voorbij gegaan, ziet het is alles nieuw geworden!" Ja, nieuw en ongehoord waren de daden van Luther. In stoutmoedigheid had hij alles overtroffen , wat ooit door een dienaar der kerk was ondernomen. Hij had aan den Paus de gehoorzaamheid opgezegd en den Pause- lijken banbrief als een nietswaardig stuk papier aan de vlammen prijs gegeven. In zijne prediking stoorde hij zich aan geene bisschoppen of kardinalen. Hij sprak steeds zijne overtuiging uit, ontleend aan de Heilige Schrift en hij deed dat, behalve in zijne mondelinge prediking, in geschriften vol geest en vol leven. Maar waar moest dat heen ? Een man als Erasmus kon er zich volstrekt niet mee vereenigen. Hij zag niets dan onheil tegemoet. �Ik verkies," zoo schreef hij, �de nog bestaande inrichting der kerk boven het verwekken van nieuwe volksbewegingen, die menigwerf op geheel iets anders uitloopen, dan op hetgeen men zich voorstelt. Met mijn weten ben ik nooit een leeraar der dwaling geweest noch een aanvoerder van oproermakers, en dat zal ik ook nooit worden." Aldus de bedachtzame en schroomvallige Erasmus, die zich bewust was niet voor kerkhervormer in de wieg te zijn gelegd; maar of hij al behoedzaam terug trad,



		59

		wat baatte het in dien tijd van geweldige beroering der geesten ? Het volk had zich reeds lang van de denkbeel- den der hervormers meester gemaakt en zou die reeds spoedig, helaas! op hoogst onberaden wijze zoeken ten uitvoer te brengen. Waar nu een Luther zelf de teugels in handen kon houden, daar bleef de menigte binnen de palen, en dat te eer, terwijl het keurvorstelijk zwaard van Frederik den Wijze van Saksen het werk van Luther be- schermde; maar in andere streken, waar geen Luther zijne doordringende stem verhief en geen keurvorst de zaak der bedachtzame hervorming beschermde, aan welke gevaren stond de door de nieuwe denkbeelden bedwelmde schare niet bloot! Welke uitspattingen van dweepzucht waren niet te vreezen ! Welke verwarring zou er niet door woei- geesten aangericht worden! Onze vaderlandsche bodem zou daarvan getuigen. De Anabaptisten of Wederdoopers zouden door hunnen overspannen ijver en hunne buiten- sporige denkbeelden aan den geleidelijken voortgang der hervorming groote hinderpalen in den weg leggen. En was het vreemd , dat zulke afdwalingen plaats vonden ? Sedert Karel V al zijne krachten inspande om de ketters uit te roeien, was er voor verlichte predikers, die het volk gaarne hoorde, geene veiligheid meer. Sommigen waren reeds als martelaars gevallen, sommigen hadden, door hunne gevoelens te herroepen, zich voor een dergelijk lot in veiligheid gesteld, velen waren in ballingschap gegaan en weer anderen hadden zich schroomvallig teruggetrokken. Wie bleven er ten slotte over om het volk te leeren ? Slechts hier en daar een enkele. De heilbegeerige schare was aan zich zelve overgelaten en moest in de boeken voedsel zoeken voor haren geest. Het liefst namen zij den Bijbel ter hand, zooals die, gelijk wij reeds gezien hebben, telkens beter en vollediger, in het licht werd gegeven. En wat lazen zij daarin ? de woorden van de oude Godsge- zanten, profeten en apostelen. Al lezende vergeleken zij zich � arme schapen zonder herder � met dat oude Isra�l, dat door de ellende der woestijn was heengewor- steld en het liefelijk Kanaan binnengeleid. Zou er ook voor hen zulk een Kanaan te vinden zijn ? Of zij zagen



		6o

		hun beeld in die gemeente uit alle tongen en. talen, die den Heer werd toebereid daar boven in het hemelsch. Jeruzalem. Telkens werd hunne verbeelding getroffen door de aankondiging van den .Antichrist, wiens rijk zou over-:, wonnen worden, en van de laatste dagen, die aanstaande waren. Hoe! als die dagen reeds gekomen waren, en de Antichrist reeds zijne macht ontwikkelde! Zij gaven acht pp de teekenen des tijds en vergeleken daarmede de uit- spraken des Bijbels. De Heer komt! Hij komt haastiglijk ! Hij zendt Zijnen engel voor Zijn aangezicht henen! De bazuin slaat! de dooden ontwaken\' wij wachten nieuwe hemelen en eene nieuwe aarde ! Met zulke voorstellingen hielden vele menschen in die dagen zich bezig en overspanden zich dermate, dat zij werkelijk meenden , die teekenen des tijds aanwezig te zien. Allen, die zulke gevoelens toegedaan waren, sloten zich bij elkander aan en noemden zich Bondgenooten, leden van het heilig verbond, dat het Godsrijk op aarde verwezen- lijken zou. De vurigsten uit hun midden traden als predikers op, trokken voort van stad tot stad, al roepende: het koninkrijk Gods is nabij gekomen ; doet boete en bekeert u! Zelven arm en behoeftig, zochten zij liefst de armen en behoeftigen op en spraken van het verderf der wereld, van het leven des geloofs en van de werken der liefde. Het was hun aan te zien, dat zij gereed waren, goed en bloed ten offer te brengen voor hetgeen zij verkondigden. En zij sleepten door hunne geestdrift alles mede en telden hunne vrie\'nden en aanhangers wel haast bij duizenden; maar hunne vijanden noemden hen Anabaptisten of Weder- doopers, omdat zij den doop der volwassenen tot voor- waarde stelden van het deelgenootschap aan dat ware Godsrijk, waarvan zij de nadering voorspelden. 1. Anabaptisten buiten ons vaderland. Toen Luther op den Wartburg gevangen zat, werd zijn werk door Carlstad krachtig voortgezet. Deze dreef de gees" telijken uit de kerken , rukte beelden en versierselen van het altaar weg en eischte volledige vrijheid van eeredienst. Hoe-.



		6t

		zeer die ijver opzien "baarde, hij beteekende niets bij d� onrust, teweeggebracht door de overkomst van eenige vreem- delingen, de Zwickauer profeten genaamd, Nicolaas Storch en Thomas Muntzer, die goddelijke openbaringen voor- wendden en profeteerden, dat binnen zes of zeven jaar de Turk geheel Duitschland zou bemachtigen , dat alle priesters zouden doodgeslagen worden en geen zondaar zou ontkomen aan het verderf. Was dat alles geschied, dan zou het zichtbaar Godsrijk op aarde een aanvang nemen. Ziedaar het eerste optreden der dweepzieke secte, en al was het een zoo helder denkend en krachtig volksman als Luther mogelijk den schadelijken invloed dier stellingen te Witten- berg binnen weinige dagen te beteugelen, de dwepers zetten toch elders hunne prediking voort en brachten in andere streken groote opschudding teweeg. Muntzer wist zich in Thuringen aanhang te verwerven en trok met gewapende benden tegen de wettige vorsten op. �Hoort toe" zoo luidde zijne taal, �laat uw zwaard niet koud worden van bloed. God zelf treedt u voor!" In de taal der profeten wist Muntzer zijne Scharen toe te spreken en tot wilde geestdrift op te winden. Onder het aanheffen van psalmen en geestelijke liederen drongen de ongeoefende benden voorwaarts : �Kom, o heilige Geest, kom o Heer onze God !".... zoo zongen zij, maar toen de kanonnen van den hertog van Brunswijk losbrandden, toen was het spoedig met de dwepers gedaan. Zij sneu- velden ten getale van bijna 4000, �n Muntzer de leugen- profeet, die zich beroemd had de vijandelijke kogels in de plooien van zijn mantel te zullen opvangen, werd uit eene bedstede, waarin hij zich schuil hield, te voorschijn ge- haald en door beulshanden omgebracht. Nicolaas Storch zwierf nog eenigen tijd door Silezi� en Beieren rond, zijne leer verkondigende, totdat hij door een�* doodelijke ziekte aangetast en weggenomen werd. Muntzer had zich gedurende zijn reizen en trekken ook te Waldshut in Zwitserland opgehouden en daar een aantal volgelingen om zich heen verzameld. Zij bestreden den kinderdoop en achtten iets anders noodig. GeorgeBlauwrok , een hunner vrienden, sprak van eene ingeving Gods, volgens



		62

		welke een iegelijk zonder uitstel zich op nieuw zou laten doopen, om aldus wedergeboren uit den Heiligen Geest, een geheel rein, zondeloos leven aan te vangen. Hij zelf ging de schare voor en liet zich doopen. De aanwezigen volgden dat voorbeeld en van toen af werden zij Anabap- tisten of Wederdoopers genoemd. Er hadden in andere Zwitsersche steden de ergerlijkste tooneelen plaats. �Wee u Zurich ! wee u Babyion !" riepen de Anabaptisten over- luid op de straten. Te Sint Gallen onthoofdde een Weder- dooper zijn eigen broeder, zoo hij zeide, omdat God het hem geboden had, en die broeder onderwierp zich aan de gruwzame strafoefening in het vaste geloof, dat hij er God me� verheerlijkte. Hier en daar werden beelden en altaren vernield, op eigen gezag deelde men het Avondmaal uit, de leeraarstand werd overbodig geacht, de Godgeleerde wetenschap als onnut afgekeurd en aan allerlei inbeelding waarde gehecht. Dat ging naar het gevoelen der anders zeer vrijzinnige Zwitsersche regeering te ver, en er brak een storm van de heftigste vervolging tegen de Anabaptisten uit, zoodat dan ook velen hunner ge�indigd zijn op het schavot. Een der meest begaafde Anabaptisten, Melchior Hoff- mann genaamd, reisde naar Zweden om zijne leerstellingen voort te planten. Hij predikte te Stockholm over de Openbaring van Johannes en bracht de gemoederen in hevige spanning. Het werd hem echter niet vergund, aldaar eene gemeente van wedergeborenen te vestigen. Neen, hij werd gevangen genomen en ter dood veroordeeld , doch begenadigd op voorwaarde, dat hij onverwijld het land verlaten en nimmermeer op Zweedschen bodem een voet zetten zou. Toen zwierf hij door Duitschland en hield zich eenigen tijd te Emden in Oost-Friesland op. Al- daar was hij rusteloos bezig om eene gemeente te vesti- gen. Ook bezocht hij in 1532 onze vaderlandsche gewesten en doopte vele menschen, die naar hem Mel- chiorieten worden genaamd. Onbeschrijfelijk was de geestdrift, die zijne woorden wekten, en toen hij kort daarop te Straatsburg werd gevangen gezet, toen heette het: �die Melchior, hij is de groote profeet en apostel! hij zal,



		63

		voordat de groote dag des Heeren genaakt, in de Neder- landen verschijnen om het ware Evangelie te prediken." Melchior Hoffmann is echter niet meer in de Nederlanden gekomen. Te Straatsburg is hij in handen der wereldlijke overheid gevallen en, in plaats van, zooals voorspeld was, met honderd vier en veertigduizend ware godsgezanten de wereld door te trekken en haar te veroveren, is hij in den kerker gestorven. 2. Anabaptisten in Nederland. Hoffmann had Jan Trijpmaker, een Nederlander van geboorte, tot herder der Anabaptisten te Emden aangesteld en deze man had het herderschap aanvaard, maar zich weldra genoodzaakt gezien naar Amsterdam uit te wijken. Intusschen vond hij ook te Amsterdam eene welbereide aarde voor zijne prediking. Ook daar waren menschen, die de wederverschijning des Heeren tegemoet zagen en de stichting van het ware Godsrijk op aarde; die niet ter biecht gingen noch ten hoogtijde, maar zich lieten doopen en in Trijpmakers gemeente inlijven. De stadsregeering achtte het echter gevaarlijk deze menschen hun gang te laten gaan. Zij waren wel vreedzaam en Godvruchtig, zoodat hun niets kon te last gelegd worden, dan dat zij Gods koninkrijk zochten\' en in hunne samenkomsten lazen en spraken over het Evangelie. Maar zij weken dan toch van de vastgestelde kerkleer af en moesten om die reden in het oog gehouden worden. Dat was het juist wat Trijpmaker begeerde. Hij wilde van zich doen spreken. De gelegenheid om te ontvluchten liet hij ongebruikt voorbij- gaan. Met acht zijner metgezellen is hij gevangen geno- men en daar zij er niet toe te bewegen waren om hunne denkbeelden te herroepen, werden zij allen onthoofd. Jan Matthijsen, bakker te Haarlem, drukte het voetspoor van Trijpmaker en Hoffmann. Had de laatste zich voor den profeet Elia uitgegeven, Matthijssen wilde Henoch zijn, de tweede getuige, waarvan in Openbaring XI sprake is. Weldra stond hij aan het hoofd van een aantal dolzinnige



		*\'Sa*

		-en gevaarlijke dwepers. Hij verliet zijne bejaarde echtgenoote om rriet eenc jonge, schoonc, brouwersdochter te Am ster- dam te leven. Vandaar zond hij eenige zoogenaamde apos- telen, twee aan twee, uit om zijne leer te prediken. Bar- tholomeus Boekbinder en Dirk Kuiper doopten op zijn last in Friesland, terwijl Jan Beukelszoon, een kleermaker\' uit Leiden, gewoonlijk Jan van Leiden genoemd, en Gerrit Knipperdollinck van Amsterdam naar Munster vertrokken. Deze stad, waar zes van de zeven kerken aan de hervor- mingsgezinden afgestaan waren, was uitgekozen om er een nieuw Jeruzalem te stichten. Toen Jan van Leiden en Gerrit Boekbinder in Munster aangekomen waren, begonnen zij terstond hunne leerstellingen te prediken en het aankohdi- gen van een nieuw Godsrijk prikkelde vele menschen om hunne partij te kiezen. De raad der stad meende echter tusschen beiden te moeten komen en zette de twee profeten de poort uit. Zij kwamen echter door een andere poort de stad weer in, verzekerden hunne vrien- den, dat God hun bevolen had het werk te voltooien en wisten de voordeden aan hunne leer verbonden, zoo aan- lokkend voor te stellen, dat hun aanhang steeds toenam en ook de predikant Rothmann zich aan hunne zijde schaarde. Zij werden meester van geheel Munster en zonden apos- len uit naar alle plaatsen , met uitnoodiging aan alle geloofs- genooten om zich met hen te vereenigen. Ook naar Hol- land vertrokken deze zendelingen en nobdigden alle Ana- baptisten uit, zich naar Hasselt aan het Zwarte Water t� begeve\'rr en van daar gezamenlijk naar Munster op te trekken. En waarlijk! hoe vreemd het ook klinke, zij vonden bij velen een geopend oor. Niettegenstaande de \'bedreiging der overheid, die zulke uittochten wilde verhin- der�n, verzamelden duizenden zich, om naar het nieuwe Jeruzalem uit te trekken. Meer dan dertig schepen., opgepropt met mannen, vrouwen en kinderen, uit Amstel- land en Waterland" stevenden over de Zuiderzee naar Has- selt, de aangewezen plaats van samenkomst. Om oolc anderen op te wekken, dat voorbeeld te volgen, liepen des anderen daags vijf dwepers op den middag naakt en met bloote zwaarden door Amsterdam, roepende: wee! wee! doet



		65

		boete en gaat naar Munster, de tweede stad Davids, die den kinderen Gods gegeven is!" Zij werden echter gevat, naar Haarlem gevoerd en aldaar met den dood gestraft. Het ging thans niet, als vroeger met de Sacramentisten, in wier gevoelens de stedelijke overheid weinig gevaar zag; maar om deze woelgeesten onschadelijk te maken, werkten alle overheidspersonen, hooger en lager geplaatsten, gaarne mede. Immers, het gold hier de orde, de rust, de wei- vaart van geheel de maatschappij. Zij, die in de schepen op reis gegaan waren, werden op des Keizers last aange- houden. De voornaamsten werden als verleiders der overigen, te Kampen onthalsd, doch de vrouwen en kin- deren vrijgelaten. Ook te Amsterdam werden gestrenge maatregelen tegen de Anabaptisten genomen. Zij, die bij hunne leer bleven volharden, werden met den dood gestraft; zij, die her- riepen , kwamen vrij, doch moesten barrevoets, blootshoofds, in linnen gekleed en met eene toorts in de hand, een om- gang door de stad doen. Vanwege den Keizer werd alom in de Nederlanden verboden, Anabaptisten te huisvesten, te verbergen of te verzwijgen, en eene belooning toege- wezen aan hen, die zulke lieden vatten en overleverden, of kennis gaven van de plaats hunner vergaderingen. De landvoogdes stelde op eene algemeene dagvaart te Mechelen aan de Staten voor, de plakkaten te verscherpen en den bisschop van Munster tegen de oproerige Anabaptisten te helpen. Dat laatste wilden de Staten niet, doch wel pogingen in het werk stellen om den voortgang der nieuwe leer te stuiten, voor zoover zulks zonder nieuwe plakkaten mogelijk was. Intusschen was Jan Matthijsen te Munster aangekomen en aldaar als onbeperkt alleenheerscher opgetreden. De burgers, die met zijne onzinnige dweperij niet te doen wilden hebben, werden met vrouw en kinderen verdreven, hunne goederen verbeurd verklaard en alle boeken, behalve de Bijbels, verbrand. De Anabaptisten kozen overheidspersonen uit hun midden , maar aan Jan Matthijsen van Haarlem was alles ondergeschikt. Hij beval als profeet in den naam des Heeren, dat elk zijn goed en verdere kostbaarheden in het Moorrees, Kerkhervorming. 5



		66 Raadhuis zou komen nederleggen. Alle goederen werden toen gemeenschappelijk eigendom verklaard. Groote voor- raadschuren van krijgs- en mondbehoeften werden aange- legd en geregelde troepen uit de weerbare manschap der Anabaptisten samengesteld. Matthijsen verstond de kunst, het volk in een opgewonden toestand te houden en altijd te wijzen op het heerlijk verschiet, dat zich van nabij aan het oog vertoonde. Voordat echter die aardsche geluk- zaligheid kon genoten worden, werd de stad Munster door haren bisschop Frans von Waldeck belegerd en hevig bestormd. Matthijsen bleef vol moed. Hij had eene god- delijke openbaring ontvangen, dat hij bij een uitval al zijne vijanden dooden zou. De speer van Gideon was hem daartoe gegeven. Toen hij echter aan het hoofd van eene bende soldaten de vijandelijke troepen tegemoet trok, vond hij, in plaats van de overwinning\', die hij zich voor- gesteld had , den dood op het slagveld. 3. Verdere buitensporigheden der Anabaptisten. De dood van Matthijsen, zou men zeggen , zal een schok gegeven en aan de overspanning te Munster een eind hebben gemaakt, maar neen, in Matthijsen\'s plaats trad Jan van Leiden op Welsprekend en vol geestdrijverij wist hij zich zelven en anderen op te dringen, dat Mat- thijsen gesneuveld was als slachtoffer van de heilige zaak, die thans door hem zou" voortgezet worden, en tevens, dat hij volgens eene openbaring des hemels de zwangere weduwe van Matthijsen huwen moest. Dat geschiedde. Het volk liet zich zonder moeite bewegen om hem als profeet te herkennen. Hij verkoos uit zijne volgelingen naar het getal der stammen Isra�ls twaalf rechters en zou zelf de Mozes, de wetgever zijn. Zijn vriend Knipper- dollinck, die burgemeester geweest was. kreeg een ander ambt. Hij werd beul, en zou dagelijks in de gelegenheid zijn, bewijzen van zijn bekwaamheid te geven. Daar ontvangt de goudsmit Jan Duizendschoon eene godde- lijke openbaring, dat Jan van Leiden Koning moet worden en in het nieuwe Jerusalem op Davids troon zitten. Hij zal de



		6/

		geheele wereld aan zich onderwerpen. Aanstonds juicht het volk deze woorden toe: Beukelszoon � Jan Beukels- zoon van Leiden moet koning zijn! En de tot koning uit- geroepene werpt zich op de knie�n, dankt God voor deze genade, verzekert aan het volk, dat aan hem dezelfde openbaring als aan Jan Duizendschoon is ten deel gevallen en neemt den koningstitel aan. Hij zet zich een gouden kroon op het hoofd, kleedt zich in zwart fluweel, rijk met edelgesteenten versierd, hangt zich een gouden keten om, en laat op zijn gordel schrijven: God is mijn macht. Met gouden sporen aan rijdt hij op een fraai getooid paard door de stad, gevolgd door een talrijken stoet. Voor hem uit gaan twee bedienden of pages, die zijne kroon, zijn Bijbel en zijn zwaard dragen. Hij laat geld munten, met zijne beeltenis voorzien, en neemt op zijnen troon gezeten, geheel het voorkomen van eenen koning aan. Hoe is het mogelijk! roepen wij uit, dat zulk eene buitensporig- heid heeft kunnen toegejuicht worden ! waren de menschen toen door waanzin aangetast! of laat het zich daaruit verklaren, dat bij gemis aan verstandige leidslieden, het volk om voor eene kerk, die niet meer aan de behoeften voldeed, eene betere in de plaats te krijgen, zich liet meeslepen en verleiden tot zinnelooze proefnemingen? In elk geval is het opmerkelijk, dat niet de wijzen en ver- standigen, maar lieden van minder ontwikkeling zich aan deze proefnemingen waagden. En nog had de buitensporigheid van koning Jan haar top- punt niet bereikt. De goddelijke instelling van het huwelijk werd door hem met voeten getreden, want ook de zinne- lijkheid moest bevredigd worden. Hij voerde de veelwijverij in: Abraham, Jacob en David hadden wel meer dan ��ne vrouw gehad, waarom dan hij niet! Nevens zijne vrouw, de weduwe van Matthijsen, die den naam van koningin droeg, koos hij nog veertien vrouwen en op zijn voorbeeld ver- genoegde in het nieuwe Jeruzalem niemand zich meer met ��ne vrouw, maar ieder gaf zich over aan de schandelijkste driften. Nonnen werden met geweld uit de kloosters, jonge, ongehuwde vrouwen uit de huizen gehaald en gehuwd. Het was eene verregaande losbandigheid. En wee dengene, die



		68

		eenig blijk van misnoegen openbaarde of van verraad ver- dacht werd! Onmiddellijk was het zwaard van Knipper- doliinck getrokken. Zelfs eene van \'s konings bijwijven ontging den dood niet, toen zij het waagde eenigen twijfel omtrent de goddelijkheid zijner zending te opperen, jan van Leiden zelf sloeg haar het hoofd af en danste als een dolzinn\'ge met zijne andere vrouwen om haar bloedig lijk. Munster was nu eenmaal tot hoofdstad van het nieuwe Godsrijk verklaard. Dat moest de zetel der regeering blijven , maar andere steden moesten ook onderworpen worden, opdat ook zij in de zegeningen van Sion zouden deelen. Daartoe werden 28 apostelen uitgezonden, met name naar Amsterdam, Deventer en Wezel. 4. Nieuwe bewegingen binnen de vaderlandsche grenzen. Einde van het Munstersche schrikbewind. Toen de gezanten van den Munsterschen geestdrijver te Amsterdam kwamen, was de stadhouder des keizers daar aanwezig. Hij had den schout Hubertsz afgezet en geban- nen, omdat deze te flauw was in het opsporen van de ketters. Twee Anabaptisten werden gegrepen en het gerucht zeide, dat de stadhouder in den nacht tweehonderd burgers uit hun bed zou doen oplichten. De Amsterdam- mers, dit als eene inbreuk op hunne rechten beschouwende, verwekten eene opschudding, die wel door den schepen Joost Buik gestild werd, maar toch aanleiding gaf tot het bezetten van den Dam. Ook liep het gerucht, dat de stad door de Anabaptisten zou overrompeld worden; even als Leiden reeds in groot gevaar had verkeerd. Ware het plan met laatstgenoemde stad gelukt, dan zou zij aan vier hoeken in brand gestoken zijn. Vijftien mannen werden tengevolge van die roekelooze onderneming onthalsd en vijf vrouwen verdronken. In de toenmalige dagen van spanning bracht zekere Dirk de Snijder Amsterdam in rep en roer. Hij noemde zich een profeet en hield vergaderingen ten huize van Aagje Jansz in de Zoutsteeg. Op zijn voorbeeld trokken zes mannen en zes vrouwen de kleederen uit en gingen



		6₉

		gen geheel naakt door de stad onder het geroep : wee ! wee ! de wrake Gods, de wrake Gods! Op ��ne vrouw na werden zij allen gevat en zoo ver ging hunne waan- zinnigheid dat zij bij het verhoor weigerden, kleederen aan te trekken, want �de waarheid moest naakt zijn, en die kleederen � zij waren niet anders dan het slijk dezer wereld." Dansende en zingende gingen eenigen hunner den dood te gemoet. Ook Dirk de Snijder werd onthoofd en Aagje Jansz in de deur harer woning opgehangen. Niet ten onrechte vermoedde men, dat dit woest bedrijf met een aanslag op Amsterdam in verband stond. Spoedig toch lieten zich duizend Anabaptisten zien, die voorgaven uit Friesland en Henegouwen te komen. Zij sloegen zich buiten de stad neder maar trokken weldra weer af, omdat zij geen kans zagen, de stad te overmeesteren. Jan van Gelen predikte de buitensporige stellingen van Jan van Leiden in Friesland. Onder zijne aanvoering werd door driehonderd dwepers het klooster Bloemkamp bij Bolsward ingenomen, beelden en altaren vernield, de hostie op den grond gesmakt onder den uitroep: Ziedaar den God der goddeloozen! Terstond werden de woeste- lingen door den stadhouder belegerd. Zij verdedigden het klooster met de hardnekkigheid der wanhoop, doch moesten zich ten laatste overgeven, en toen werd al, wat weer- stand bood, over de kling gejaagd. Met de overigen, 62 mannen en 70 vrouwen en meisjes, trok het krijgsvolk in zegepraal Leeuwarden binnen en gaf hen aan den rechter over, die de schuldigen liet onthoofden en in het water werpen en van geene genade wilde weten, tenzij voor de kleine kinderen. Jan van Gelen had zich door de vlucht naar Amsterdam gered. Zijn plan was met een aantal zijner volgelingen de stad te overrompelen, doch dat moest natuurlijk geheim blijven. Met zekeren Hendrik Goedbeleid, zijnen vriend, bepaalde hij den nacht van 10 op 11 Mei 1535 tot het volvoeren van zijn aanslag. Men koos dien nacht, omdat dan het jaar- feest van het Kruisbroedersgild werd gevierd. Weldra was de burgerwacht overrompeld en waren de Anabaptisten meester van het stadhuis en van den Dam.



		yo

		De burgemeester Pieter Kolijn trok met een vendel burgers tegen hen op, doch moest onverrichter zake af- trekken. Op den terugtocht werd hij zelf gedood. Bur- gemeester Reekalf nam toen het bevel op zich. Hij liet de ingangen der straten naar den Dam met zeilen bespannen en door balen wol versperren om zich tegen het vuur der vijanden te dekken. Met het aanbreken van den dag tastte hij den woesten hoop aan, die den nacht psalmzingende had doorgebracht. Twaalf hunner werden gevangen genomen en drie dagen later werd hun bij vonnis van de overheid het hart uit het lijf gescheurd en in het aangezicht geworpen. Voorts werden zij onthalsd, gevierendeeld en hunne hoofden aan de poorten op staken tentoongesteld. Jan van Gelen , die de bende in den waan had gebracht, dat de stad v��r tien uur in hare macht zou zijn, vluchtte naar den toren, maar werd daar door een kogel doodelijk getroffen. Kort daarop vertoonden zich driehonderd boeren uit Benschop voor de wallen. Het waren Anabaptisten, ge- komen om de oproermakers daar binnen te versterken. Zij moesten onverrichter zake aftrekken en hun heil zoeken in overhaaste vlucht. Bij de terechtstelling der schuldigen werden binnen de stad 116 mannen en 25 vrouwen gedood en onder de eersten ook Jan Van Kampen, een der apostelen uit Munster. Ofschoon hij standvastig ontkende, deel aan het oproer genomen te hebben, werd hij toch ter dood veroordeeld. Afgrijselijk is hij gepijnigd. De beul stelde hem een uur lang te pronk, rukte hem de tong uit, hieuw hem vervolgens eerst de rechterhand af, toen het hoofd, wierp den romp in het vuur en stelde hoofd en hand op de Haarlemmerpoort ten toon. De vrouw, in wier woning hij onder een hoop turf ontdekt was, werd voor het stadhuis opgehangen en eene andere vrouw insgelijks, omdat zij Van Kampen gehuisvest had. Ziedaar afgrijselijke strafoefeningen, doch die niet van de geloofsrechters uitgingen , maar door de stedelijke overheid bevolen waren en door duizenden, vooral onder de gegoede burgers, werden toegejuicht. Het waren immers geene ver- standige menschen - die Anabaptisten! het waren omver-



		7i

		werpers van de bestaande orde, dolle dwepers, onstui- mige woelgeesten! Wie kon daarmede vrede houden ? En nu te Munster. De stad werd door het leger van haren bisschop al nauwer en nauwer ingesloten. Weldra vertoonden zich honger en gebrek in de verschrikkelijkste gedaante. De walgelijkste dingen werden verslonden. Koning Jan had wel verschijning op verschijning, en deed belofte op belofte, maar met dat al werd de toestand ellendiger. Toch vleiden de ongelukkige inwoners zich met eene wonderdadige verlossing en konden daarom te midden der grootste ellende luidruchtige feesten vieren: immers koning Jan had in den naam des Heeren verlossing voorspeld. Maar vonden zijne voorspellingen nog geloof? Een der Anabaptisten opende de poorten en de belege- raars geraakten binnen de stad. Wel bood Koning Jan geduchten tegenstand, maar te vergeefs. Hij, met Knip- perdollinck en Krechting, vielen den vijand in handen. De gewezen koning werd in eene ijzeren kooi het land rond- gevoerd, waar men hem voor geld liet kijken. Toen dit zeven maanden geduurd had, werd hij met zijne twee medeplichtigen op afschuwelijke wijze ter dood gebracht. Men neep hun een uur lang met gloeiende tangen het vleesch uit het lijf en stak hun ten laatste een zwaard door het hart. Hunne lijken werden in ijzeren kooien gelegd en deze aan den toren der Lambertikerk opge- hangen, waar de kooien nog te zien zijn. Welke barbaarsche terechtstellingen, maar ook welke gruwelijke afdwalingen! Wij zouden wenschen dat deze tooneelen geen plaats hadden gevonden; maar wat zullen wij zeggen ? het is, zooals Joel zegt: niet zonder vreese- lijke dingen, bloed, vuur en rookdamp, verschijnt de doorluchtige dag des Heeren. Niet anders dan mistastend en gedurig dwalend betreedt het menschelijk geslacht den weg, die naar hooger ontwikkeling en volmaking voert. 5. Doopsgezinden. In 1535 was het rijk der Anabaptisten te Munster te



		72

		gronde gegaan, doch daarmede waren niet alle Doopers of Bondgenooten van het aardrijk verdwenen. Nog bleven er velen over en een groot aantal hunner kwam te Bocholt in Westphalen bijeen, om over hunne geestelijke belangen te spreken. Al behoorden alle mannen , die daar elkan- der ontmoetten, niet rechtstreeks tot de Munstersche sekte, zij waren er toch aan verwant en meenden , dat het koninkrijk van Jan Beukelsz niet zou gevallen zijn, als zijne vrienden in andere steden hem slechts geholpen hadden. De ruwste mannen uit hunnen kring met Jan van Batenburg aan het hoofd hielden vol: het Godsrijk moest gesticht worden met het zwaard in de vuist, en waarom zouden zij in die troebele tijden niet beproeven, hoever zij het daarmee konden brengen ? De Melchio- rieten (aanhangers van Melchior Hoffman) daarentegen waren van een ander gevoelen, en bij monde van Matthijs Blauwaart van Middelburg veroordeelden zij de gruwe- lijke plannen der Batenburgers. Zij wilden wel gelooven aan de spoedige oprichting van het Godsrijk op aarde maar zonder dat zij zich zelven geroepen achtten, het zwaard der wraak te ontblooten. Het waarachtig Chris- tendom in het leven te bevorderen � ziedaar hunne taak. De Obbonisten eindelijk, volgelingen van zekeren Obbo Filips van Leeuwarden , hoezeer ook overtuigd, dat zij het Christendom moesten bevorderen, geloofden niet, dat het Godsrijk zich ooit op zulk eene schitterende wijze vestigen zou, maar dat de gemeente Gods wel altijd eene vervolgde en lijdende zou blijven. Zoover liepen de gevoelens der Doopers uiteen en de vergadering te Bocholt leidde tot niets. De Batenburgers zonderden zich voor goed van de overigen af, zetten hun dweepziek roovers- en moordenaarswerk voort, maakten met hunne woeste benden Twente, de Graafschap van Zutphen en Oppergelder onveilig en eindigden met te vallen door het zwaard der overheid. En toch, hoever ook afdwalende, meenden zij in hunnen dweepzieken ijver Gode een dienst te doen. Van de Melchiorieten verbonden velen zich aan David Jorisz, den reeds genoemden voorstander der hervorming te Delft, die langzamerhand de meest buiten-



		73

		sporige denkbeelden ontwikkelde. David Jorisz hield zich zelf voor den derden koning David, grooter dan Isa�\'s zoon, grooter dan Christus. Door zijne aanhangers als koning ge�erd, met de rijkste geschenken overstelpt, en zelfs nog, nadat hij vernedering had ondergaan, voor een Godsgezant gehouden, om wiens wil men moedig het vuur des brandstapels trotseerde, heeft hij jaren lang zijne vreemdsoortige rol gespeeld, zonder iets wezenlijk goeds tot stand te brengen. Andere Melchiorieten hebben zich aan Hendrik Nicolaas aangesloten, ook een geestdrijver, die eene gemeente stichtte, het Huis der Liefde genoemd, en de meest buitensporige denkbeelden koesterde. Wederom anderen sloten zich aan eene vereeniging van eenzijdig vrome gevoelsmenschen onder Hendrik Jan van Barne- veld aan. De meest bezadigden echter schaarden zich om Menno Simons heen en werden in ons vaderland Doopers of Doops- gezinden, ook wel Mennisten of Mennonieten genoemd. Menno Simons (geboren te Witmarsum in 1496, overleden in 1561) wordt beschreven als een bescheiden en nederig man, die als priester te Witmarsum vlijtig de Heilige Schrift bestudeerde. Hij werd overtuigd van de onschrift- matigheid van den kinderdoop en stemde in dit opzicht met de Anabaptisten in. Overigens verklaarde hij zich heftig tegen de uitspattingen der Munsterschen. In 1536 legde hij zijne priesterlijke bediening neer en trad in het huwelijk. Aanvankelijk bleef hij te Witmarsum wonen en binnen de muren van zijn eigen huis in de diepste stilte zijne geestverwanten opwekken en vermanen, maar weldra was hij aldaar niet veilig meer en moest zich elders vestigen. Vele Doopers hadden toen reeds het oog op hem gevestigd en hem gevraagd, of hij hun herder wilde zijn. Dat verzoek willigde hij in , en van toen af werd Groningen het middelpunt van zijne werkzaamheid. Van daar uit bezocht hij zijne geloofsgenoo- ten in den omtrek, doopende, vermanende en zijne gedach- ten omtrent de verwezenlijking van het Godsrijk uitsprekende. Dit alles geschiedde te midden van doodsgevaren, want zelfs menschen, die hem hadden geherbergd, werden ter dood gebracht. Er was dan ook een plakkaat uitgevaar-

		f C. Donders" \' *uw..¹⁰³⁷¹*



		74

		digd , dat elk, die heer Menno in zijn huis of op zijn erf ontving, en eten en drinken gaf, als ketter aan lijf en goed gestraft zou worden. De vervolgde man wist echter met omzichtigheid en vastberadenheid de lagen zijner speurhonden te ontkomen. Nadat hij zich eerst in Groningen en later in Amster- dam opgehouden had, begaf hij zich tot het voeren van een Godgeleerd gesprek naar Emden in Oost-Friesland. Eenmaal te Emden zijnde bleef hij aldaar gevestigd, ofschoon hij nog telkens in alle stilte de Nederlandsche gewesten bezocht. Meer echter dan door deze bezoeken werkte hij op zijne vrienden door geschriften. In 1533 kwam er een groot boek van hem in het licht, het Fondamentboek geheeten, dat een machtigen invloed op de vorming en ontwikkeling van de Doopsgezinde ge- meenten heeft uitgeoefend. Daarbij werd hij in zijnen arbeid krachtig bijgestaan door Dirk Filips en andere vrienden in Friesland. Er traden allerwegen in het ge- heim menschen tot hunne denkbeelden toe. In eenzame woningen, schuren en stallen hielden zij vaak tot zelfs te middernacht hunne vergaderingen. Er werden toespraken of vermaningen gehouden, soms werd de doop en het avondmaal bediend. Het Nieuwe Testament werd gelezen en verklaard en het bondgenootschap van al deze vrienden telkens uitgebreid. Tot eer van Menno en zijne geestver- wanten moet worden getuigd, dat zij alle overspannen voorstellingen der Anabaptisten hebben laten varen en dat zij als herdoopten en wedergeborenen een bescheiden, stil en ingetogen leven leidden. De regeering des lands beschouwde hen echter als gevaar- lij ke onruststokers en nieuwigheidszoekers en vaardigde de strengste plakkaten tegen hen uit. Wat wisten de keizerlijke geloofsrechters van een onderscheid tusschen Anabaptisten en Doopsgezinden? Zij waren in hun oog allen ketters en boos- doeners en moesten met geweld ten onder gebracht en uit- geroeid worden. De Doopsgezinden waren intusschen zoo vol geestdrift voor hunne gevoelens, dat zij zich vervolging en marteling getroostten en bij honderden voor hun geloof ter dood lieten brengen. Ook zij hebben hunne martelaarsboeken