-ocr page 1-

faïpi \\Z<X2j9

■ ...       v.

„JSJOft 3.\' irrnvn** !

~D\' * 4

. i L

1

-

d 3»

zrJ

rv.

At. \'66f

*

1

-ocr page 2-

		.;-"*

-ocr page 3-

Brieven van Ignotus

\\

\\ BIBLIOTHEEK : MED. HERV. WERK

XXII.

De modus vivendi. De invloed van prof. Gunning. Het verschil van tolereeren en legitimeeren toegelicht met België. Gere- formeerd kerkrecht. De Volkskerkidee en de oorlog. Opheffing der theologische fa- culteit te Amsterdam? Volkskerk en uni- versiteit, vrije kerk en seminarie. Univer- siteit in grooten stijl of agglomeraat van vakscholen.

Amice,

Wat heeft de modus vivendi een beroering in onze Kerk teweeg gebracht! Dat is nog wel de beste zijde van deze op zichzelf zoo treurige zaak. Men heeft als \'t ware een krachtproef genomen op onze Kerk, natuurlijk onopzettelijk, want \'t is heel anders uitgevallen dan de Utrechtsche heeren hadden gehoopt, maar niet minder reëel. En onze Kerk heeft gelukkig gereageerd ook, en veel krachtiger (ik wil het wel eerlijk bekennen) dan ik en de meesten mijner vrienden hadden durven hopen, \'t Is waar, wat Dr. H. Schokking schreef in de Oeref. Kerk: „ons volk leeft nog in zeer breede kringen onbe- wust uit het gereformeerde kerkbegrip." Dat is nu wel

RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT

s /Of È

A06000027201635B

/Z

2720163 5

-ocr page 4-

		279 heel duidelijk gebleken. Ons volk als volk moet eigenlijk van heel den modus vivendi niets hebben. Het voelt in- stinctmatig: „als we dat aannemen, dan hebben we eigenlijk heelemaal geen Kerk meer." En, hoeveel onker- kelijke en separatistische stroomingen er ook onder ons mogen gewoeld en gewerkt hebben, geen Kerk meer te hebben, dat is toch voor ons theologisch volk te kras. Men voelt toch nog altijd (zelfs de ergste separatisten) voor „de groote Kerk," „de staande Kerk."" Dat is meer dan een woord in den volksmond. Moge God haar nog lang „staande" houden, want — ge weet wel, dat ik in dit opzicht pessimistisch ben —; reformatie en natie zijn bij ons zóó innig saamgegroeid, dat naar mijn ge- voelen de ontbinding onzer nationale, gereformeerde Kerk heel licht na korten tijd de ontbinding onzer natie tengevolge zou kunnen hebben. Een nieuw opgetimmerde, zelfgemaakte, in een eigenwilligen weg gevormde gere- formeerde kerk zou nooit de historische, gereformeerde Volkskerk kunnen vervangn. Doch wat ook bijzonder verblijdend mag heeten, is, dat tal van ethischen zich zoo krachtig tegen den modus vivendi en vóór het kerkelijke, nieWndividualistische beginsel hebben uitgesproken. Ik denk hier aan de arti- van Hunningher, Blauw, Slotemaker de Bruine, Coolsma enz. Vooral de artikelen van Dr. Blauw in de Nieuwe Nederlandsche Kerkbode hebben mij zeer getroffen. Hij zegt daar zoo terecht: ons volk is gelukkig, voor een groot deel, ja, het grootste deel nog niet „verrichtingd", de modus vivendi zou echter juist de „richtingen" op de spits drijven, dan zou men werkelijk gaan doopen in den naam van die en die en die, precies in strijd met wat de apostel vraagt in 1 Cor. 1: „Of zijt gij in Paulus naam gedoopt?" Inderdaad, er is maar één antwoord op dit voorstel van een modus vivendi en dat is het ant- woord, door Prof. Gunning gegeven reeds vele jaren ge- leden : „ Wij mogen niet".

-ocr page 5-

		280
		Ja, het is wel merkwaardig, dat de positieve invloed van Gunning (gij herinnert u, wat ik vroeger over hem schreef in tegenstelling met Valeton) zich ook nu weer zoo krachtig heeft geopenbaard. Men gevoelt hieraan zoo bij- zonder sterk, welk een groote, samenbindende, opbouwende kracht er toch van een persoonlijkheid als Gunning is uitgegaan. Hij heeft waarlijk behoord tot die diepere na- turen, wien liet charisma van „bijeenvergaderen en niet verstrooien" in zoo hooge mate gegeven was. Dat komt telkens uit, ook nu weer. Hunningher en Blauw zijn immers zulke echte „Gunningianen". En zij hebben juist het krachtigst aanstonds tegen den modus vivendi ge- reageerd. Overigens mogen we ook wel in \'t bijzonder dankbaar zijn aan prof. Aalders voor zijn kloeke houding en uit- nemende woord in de Synode. Hij heeft terstond met zijn wijsgeerigen blik, waardoor hij m. i. aan de Utrechtsche heeren „ueberlegen" is, heel de kwestie doorpeild, toen hy vroeg: „Waarom zijn de orthodoxen thans [bij 1873 vergeleken] gezwenkt?" Natuurlijk kon het antwoord,dat hierop in de commissievergaderingen gegeven schijnt te zijn: „De bakens zijn verzet", niet dienen, want de bakens van Gods Woord zijn niet verzet en (om met Voetius te spreken) „ons geloof is geen geloof der tijden, maar der evangeliën". Waarlijk, waar moet het heen, wanneer or- Jthodoxe hoogleeraren eene zoo principieele vraag als de kerkelijke kwestie gaan bezien louter uit het oogpunt van opportuniteit? Het is pijnlijk om het te zeggen, maar men moet toch vragen: Waar blijven hier de theologische wetenschap èn het geloof? Hulde aan den moed en de beginselvastheid, waarmede deze jongste hoogleeraar zijne oudere collega\'s tot de orde heeft geroepen! Laat ons hopen, dat ook de voorstellers zelf uit de wijze, waarop de modus vivendi ontvangen is, iets mogen hebben geleerd en niet met een zekere hoogheid zich tegen al die spontane stemmen inzetten,

-ocr page 6-

		281
		doch eenvoudig zullen vragen: „Wat zegt het Woord?" Laat mij u ten slotte nog eens duidelijk uitleggen, wat al te velen nog niet genoegzaam schijnen te voelen, het groote, alles beslissende verschil tusschen den huidigen toestand, hoe droevig en abnormaal die ook wezen moge, èn den toestand, zooals hij na invoering van den modus vivendi wezen zou. Dat verschil is kort en duidelijk weer te geven in deze twee woorden: tolereer en (dulden) en legitimeeren (wettigen). En dit verschil is een hemelsbreed verschil, een verschil zóó groot, dat ik mij voor kan stellen, dat sommigen, wier geweten thans het blijven in de Herv. Kerk niet alleen veroorlooft, maar gebiedt, gezegd hebben: „indien deze modus vivendi aangenomen wordt, is de Kerk geen Kerk meer en moeten we dus de Kerk verlaten", al acht ik persoonlijk deze conclusie voorals- nog voorbarig, aangezien men m. i. eene Kerk niet mag verlaten, zoolang men onder protest tegen de wantoe- standen het Evangelie naar de Schriften nog ongehinderd binnen haar mag verkondigen, zoolang dus m. a. w. de strijd om „het erfdeel der vaderen" nog binnen haar voortduurt. Maar daarom is het zoo broodnoodig vooral voor de gewone leden der Kerk, die uit den aard der zaak het meest tot ongeduld en voorbarigheid geneigd zijn, om het verschil tusschen een getolereerden en een gelegiti- meerden toestand glashelder in te zien. Ik kan dit het best, dunkt mij, toelichten met een voorbeeld, aan den tegenwoordigen, zoo droevigen toestand van het naburige België ontleend. Dit land is thans bijna geheel aan Duitschland onderworpen. Het staat onder Duitsch be- wind. Een Duitsch gouverneur zetelt te Brussel. Het wordt dus feitelijk geheel naar de Duitsche bevelen ge- regeerd. Toch wordt heel deze toestand door het Bel- gische volk slechts „getolereerd", omdat men nu eenmaal niet anders kan. Doch is dit nu ongeveer hetzelfde, alsof de toestand „gelegitimeerd" ware? Natuurlijk niet. Zoo

-ocr page 7-

		282
		lang de strijd duurt, zoo lang leeft ook in het hart van eiken Belg de hoop, dat deze toestand nimmer „gelegiti- meerd" worde, maar dat veeleer straks het bewind van den vreemde weer door een eigen bewind worde ver- vangen. Door den schijn laat zich hier niemand misleiden. In het „tolereeren" of „legitimeeren" ligt juist al het verschil. Bij België voelt ieder dit aanstonds. Maar waarom redeneert men dan bij onze Ned. Herv. Kerk zoo heel anders? Waarom spreken de (Jtrechtsche heeren in de toelichting van hun modus vivendi dood-lakoniek van „historisch-geworden toestanden" zonder de rechtskwestie ook maar met een vinger aan te roeren? Zou men niet met meer recht kunnen spreken van „historisch-verworden toestanden?" Waarlijk, zoo min de Belgen zouden te vinden zijn voor eene dood-leuke theorie van het „fait accompli" 1), zoo min mogen de orthodoxen zich in dezen strik laten vangen. Niemand late zich toch misleiden door de redeneering: „och, de modernen zijn nu reeds zoo lang in onze Kerk, zij kunnen zich daarin krachtens allerlei eigenaardige wetsbepalingen tamelijk vrij bewegen, zij oefenen daarin allerlei rechten uit, de toestand wordt er dus feitelijk niet anders door, indien gij hen nu ook als zoodanig erkent, indien gij hen legitimeert." Want dit is een drogrede, zooals uit het voorbeeld van België duidelijk blijkt. De modernen hebben, dit vergete men toch geen oogen- blik, in onze Kerk ook geen enkel recht als modernen, maar enkel als Hervormden, d. w. z. als dezulken, die staan op den bodem van de historische Belijdenis onzer Kerk. Dit is hun eenige rechtstitel. En nu kan, door allerlei eigenaardige bepalingen in onze wetgeving, voor- alsnog hun niet duidelijk gemaakt worden, dat zij zich ten onrechte op dien rechtstitel beroepen, maar — zij
		1) „Voldongen feit."                                           p__________^^^ I Bibliotheek KERK m WERELD | .iDc Horst"

-ocr page 8-

		283
		kunnen met dat al toch niet optreden onder hun eigen naam. En daarin ligt voor ons een groote kracht. Kon- den zij optreden onder hun eigen naam, dan was, om zoo te spreken, „het hek van den dam". Dan was er officieel vrijheid gegeven voor „alle wind van leer". En dan zou zeker het moderne beginsel aanstonds veel krasser doorwerken in onze Kerk, en zijne ontbindende kracht zoozeer openbaren, dat onze Kerk, naar den mensch ge- sproken, in korten tijd uiteenviel. Daarin zou dan tevens het oordeel Gods gekomen zijn over onze Kerk van wege hare welbewuste, principieele verloochening van haar Hoofd Jezus Christus. Wat dus onze Kerk nog bijeen- houdt, is juist dit ééne groot feit, dat de modernen als modernen slechts worden „getolereerd", maar nimmer zijn „gelegetimeerd", dat dus de banier der waarheid nog niet is naar beneden gehaald, dat de vaan der Belijdenis nog hoog wappert, zij het dan ook midden in het strijd- gewoel. Doch beter deze, zij het vaak, ook om de per- sonen der modernen, pijnlijke strijd, dan een smadelijke vrede! Ik hoop, dat ook gij dezen toestand helder zult inzien en hen, die mochten wankelen, beter zult inlichten. En voorts, moge men zich toch niet laten verschrikken door allerlei agiteerende en alarmeerende berichten. In de Nieuwe Rotierdammer Courant is onlangs de voorstelling gegeven, alsof een nieuwe „uittocht", hetzij van rechts of van links, aanstaande was; het was alleen de vraag wie het eerst den „trek" zou beginnen. Ook in andere bladen kon men lezen: de toestand was nu zóó geworden, dat — er moest verandering komen, op welke manier dan ook. Ik begrijp daar niets van Zeker, Dr. Niemeyer heeft in \'t begin, toen de modus vivendi pas in de Synode was gebracht, gezegd: „deze modus moest er nu dóór en an- ders — ja, dan zou de tijd gekomen zijn, dat duizenden modernen de Herv. Kerk zouden verlaten". Doch dit was natuurlijk maar een loos alarm (dit dreigement had bij

-ocr page 9-

		284
		de „geest- en hoofdzaak kwestie" immers zoo goed ge- werkt!), om de Haagsche broeders wat tot ijver aan te sporen. Later toen de ontvangst èn in de Kerk èn in de Synode zoo bitter tegenviel, is het dan ook niet herhaald. En wat nu de orthodoxen betreft, ik zie (met Dr. Brons- veld, zooals ik met genoegen uit de Stemmen bemerk) waarlijk niet in, waarom zij, als er thans geen verandering komt, tot een „exodus" zouden moeten overgaan. Laat ons toch „nuchteren" zijn. De apostel vermaant daar telkens toe, maar vele Christenen denken er weinig aan, en vergeten ook, dat er geschreven staat: „Die ge- looven, haasten niet". De toestand is immers precies de- zelfde gebleven als nu reeds 10, 20 jaren en langer. Waarom zouden de orthodoxen dan nu op eens tot een „exodus" moeten besluiten? Omdat Ds. Keek is „heengegaan" of „af- gezef\' ? Ook ik betreur dat natuurlijk. Maar ik zou zeggen: laten vooral onze gereformeerde predikanten het gerefor- meerdc kerkrecht eens wat beter bestudeeren. Er wordt aan de academie bitter weinig aan gedaan. Dat blijkt wel op de proponentsexamens en uit een geval als van Ds. Keek. Doch men kon die lacune op de pastorie wel wat aan- vullen Onze Kerk zou er zeker wel bij varen. En als men deze studie wat principieel opvat, is zij ook volstrekt niet droog. Laat men Kleyn\'s Algemeene Kerk en Plaat- selijkc Gemeente, Dr. H. Schokking\'s dissertatie over Lcer- tucJtt, en het Gedenkboek van Dr. Hoedemaker, dat ook veel litteratuur biedt (thans goedkoop, voor f 0.70, te ver- krijgen bij Buurman en de Kier te Leiden) maar eens ter hand nemen. Dat is beter dan „wegloopen" en het vaandel verlaten in een tijd, waarin alles erop wijst, dat onze Kerk nog als positieve, belijdende Volkskerk een groote, gezegende macht zal kunnen zijn in ons volksleven. Wij, orthodoxen, hebben allerminst te klagen. Is niet de orthodoxie nog steeds aan de winnende hand? Er is dus voor ons geen reden tot moedeloosheid. En wat de Volks- kerk als zoodanig betreft, hebt ge niet opgemerkt, hoe

-ocr page 10-

		285
		juist in dezen tijd van geweldige worsteling de oude \\olks- kerkidee weer overal zienderoogen aan kracht wint en de separatistische, Amerikaansche vrije-kerk-idee almeer op den achtergrond treedt. Denk er nu echter wel aan, dat er sprake kan zijn van „tweeërlei volkskerk" *) en dat het ons natuurlijk om de positieve Volkskerk te doen moet zijn. Maar dan ook positief in ruimen zin, dus met de positief-ethischen erbij. Het zal mij intusschen benieuwen, hoe het met den modus vivendi zal afloopen. Dat de modernen den strijd ervoor reeds zoo spoedig zullen opgeven, verwacht ik niet. Ook het antwoord der Utrechtsche professoren op het verzoek der Synode wijst in die richting. Men is teleur- gesteld, doch wil nu de Synode zelf gaarne in de zaak betrekken, zoodat de Kerk straks zou komen te staan voor een voorstel van Synode en Utrechtsche faculteit tezaiïm. Dat is wel handig bedacht, doch ik hoop, dat de Synode, die zich nog niet eens „pro" heeft uitgesproken (de stem van Ds. Schrieke had, zooals ge weet, een an- dere beteekenis en reeds nu blijkt, hoe onzuiver op die wijze de stemming wordt), zich wel tweemaal zal be- denken, eer zij zich in dit nieuwe „kerkelijke avontuur" laat betrekken. Ge zult wel bemerkt hebben, dat ook nog van eene gansch andere zijde indirect gevaar dreigt voor onze Kerk, nl. van Amsterdam, de bakermat van ouds van separa- tisme en radicalisme. Zooals ge weet, hebben deze twee samen reeds geruimen tijd geleden de afschaffing weten te bewerken van de kerkelijke hoogleeraren. Thans staan zij naar de algeheele opheffing der theologische faculteit. Gelukkig kan dat zoo maar niet. Er is nog een wet in Nederland, die wil, dat een Universiteit ook werkelijk een „Universiteit" zal zijn en dus het ge- heel (universitas) der wetenschap zal omvatten. Doch nu
		1) Vg. Dr. P. J. Kromsigt, Tweeërlei Volkskerk. P. van der Kamp. 1915.

-ocr page 11-

		286
		heeft men zelfs de regeering verzocht die bepaling te ver- anderen. En gij gevoelt het, — zóó wordt dan tegelijk het bestaan der theologische faculteit aan andere univer- siteiten bedreigd en daarmee indirect onze Kerk als Volks- kerk. Ik behoef u dat niet uitvoerig uit te leggen. Het niet toevallig, dat Dr. Kuyper reeds vele jaren geleden het pleidooi heeft gevoerd voor opheffing der theologische faculteit en daar telkens weer op terugkomt. Men wil nu het voorstel, dat diende tot herstel, dat Dr. Kuyper indertijd afgedwongen werd, N. B. laten dienen om be- doelde faculteit zóó te vervormen, dat zij feitelijk opge- heven wordt, nl. ten deele in de literarische faculteit wordt opgenomen. Doch dan is de toestand, zooals hij nu is, natuurlijk veel beter. Ik hoop dus hartelijk, dat, de regeering op het voorstel van Amsterdam niet zal ingaan. Afschaffing der theologische faculteiten zou beteekenen verzwakking der Volkskerk. Het kan niet anders. Onze Volkskerk toch staat met de historische theologische fa- culteiten in het nauwste verband. Afschaffing daarvan zou de Kerk in de algemeene schatting alweer meer doen dalen. Zij zou alweer meer uit het publieke leven zijn teruggedrongen, wanneer hare toekomstige leeraren niet aan eene universiteit, maar aan een seminarium zouden studeeren. Het seminarium behoort logisch bij de vrije kerk, de historische theologische faculteit behoort bij de Volkskerk. En daarom — caveant consules! Het spijt mij echter ook voor onze vroede Amsterdamsche vaderen, dat zij toonen zoo weinig breedheid van blik te bezitten, wat de wetenschap betreft. Is men daar al te eenzijdig ontwikkeld naar den kant van handel en in- dustrie? Het schijnt wel zoo. Doch dan moest men ten minste luisteren naar de voorlichting der „deskundigen". Dat doet men toch op ander gebied ook. Maar hier gaat men vlak tegen het eenparig advies van curatoren en professoren in. Men wil de theologische faculteit gaan opheffen, ter-

-ocr page 12-

		287
		wijl reeds verscheidene jaren lang de rectoren magnifici (ook bv. een man als prof. Winkler) in hunne jaarlijksche rede juist omgekeerd hebben gepleit voor herstel der kerkelijke hoogleeraren. Hoe is het mogelijk? En dat in een tijd, waarin alom een zekere religieuze opivaking, ook met name in de kringen van de mannen der wetenschap, mag worden geconstateerd, een tijd, waarin zelfs mid- den uit den kring der exacte wetenschappen een man als prof. Kohnstamm opstaat om u zijn bezielde en bezielende woord te doen hooren en openlijk onder de academische jongelingschap het pleit voor de religie te voeren. Waarlijk, het is onbegrijpelijk, dat men te Amsterdam niet inziet, dat men op deze wijze z\'n universiteit onher- roepelijk maakt tot een tweede-rangn-universiteü. Heeft men dan volstrekt geen gevoel meer voor de hooge, ideale roeping der wetenschap? Moet men dan geheel in mate- rialisme, „retortenphilosophie", vivisectie, zgn. „praktische" en „exacte" wetenschappen, opgaan? Moet dan al het hoogere maar van de universiteit gebannen worden ? Moet men dan moedwillig den eenheiduband, d. i. het wijsgeerig en theologisch fond, uit het universitaire leven wegnemen? Moet in een tijd, waarin men juist wat van z\'n empiris- tischen roes begon te bekomen en wat meer universeel ds wereld begon te bekijken, nu juist in de hoofdstad des lands de universiteit worden omgezet in eene verzameling van praktische vakscholen? En dat alles om op een be- grooting van honderd duizenden een paar duizend gul- den uit te sparen ! Inderdaad, hier is toch, zou ik zeggen, de zuinigheid bezig de wijsheid te bedriegen. Ik zal den naam maar niet noemen, die toch eigenlijk de alleen pas- sende naam is voor zulk een politiek. Laat ons hopen, dat de A.msterdamsche raad nog bij tijds van dezen schijnbaar „praktischen", maar inderdaad hoogst on praktischen weg, die de universiteit almeer in décadence moet brengen, zal terugkeeren. Moge men toch

-ocr page 13-

		288
		niet toegeven aan den drang van de zijde der separa- tisten, die nu eenmaal a tort et a travers zich tot taak schijnen gesteld te hebben de openbare instellingen relt- gieus, en dus ook wetenschappelijk, af te breken en die daarbij in dit geval met al te veel aanvankelijk succes hebben gespeculeerd op de koopmansinstinkten van onzen vroeden raad. Het zou toch wel wat al te erg zijn, in- dien de Amsterdamsche professoren het in dit geding gezamenlijk moesten afleggen tegen den separatistischen hoogleeraar Fabius. Er is maar één middel, waardoor Amsterdam hare universiteit tot een\' flinke eerste-rangs-universiteit zal kunnen maken. Doch dan moet men niet een paar dui- zend gulden willen bezuinigen, maar enkele duizenden meer willen uitgeven, denkende nu eens óók bij de academie aan de oude spreuk van het Damrak: „Decost gaet voor de baet uit". Men moet den raad van prof. Bruining opvolgen en de kerkelijke hoogleeraren her- stellen. De Hervormde Kerk wacht daarop. De Synode kan moeilijk het eerst spreken, het geldt hier een „eerherstel\'\'. Doch indien de kerkelijke leerstoelen weer worden in- gesteld en men voortaan (ik denk aan de vacature-Obbink) een eenigszins ruim standpunt inneemt bij de hoog- leeraarsbenoeming, zoodat ook de orthodoxen hun deel krijgen, dan zal men zien, dat de Amsterdamsche theo- logische faculteit zal gaan bloeien en daardoor zal tevens de bloei van heel de universiteit worden bevorderd en haar wijsgeerig en wetenschappelijk peil verhoogd. Im- mers, Amsterdam biedt een milieu, dat voor een theolo- gische faculteit zeer geschikt mag heeten. Afgezien van de gevaren van het groote stadsleven, brengt de hoofd- stad toch juist door haar contact met het groote, veel- zijdige leven, in wetenschappelijk, artistiek, sociaal opzicht, velerlei onmiskenbare voordeelen mee voor stu- denten van alle faculteiten. Bovendien zal er weldra
		KERK üi WiïRELD „De Horst" DRIEBERGEN

-ocr page 14-

		289
		groote predikantennood komen. Ieder gevoelt, van hoe- veel belang het is, dat een stad van meer dan een half millioen dan een eigen theologische faculteit heeft voor hare aankomende studenten. Dr. J. Schokking heeft terecht in de Oeref. Kerk voor eenigen tijd reeds op dit hooge belang gewezen. Tal van personen uit den n ij veren middenstand, voor wie de studie in een andere stad te duur is en die liefst zichzelf helpen, zien zich nu ge- noodzaakt voor hunne zonen een anderen werkkring te zoeken, hoewel bij vrije keuze allicht menigeen het pre- dikambt zou hebben begeerd. En wat de vele andere studenten betreft, die eene zoo groote stad uit den aard der zaak oplevert, is dan voor hen de omgang met hunne theologische medestudenten van geenerlei beteekenis? Men studeert toch niet maar enkel, om aan een goed „baantje" te komen? Ieder, die het academieleven, niet het minst het gezegende werk der N. C. S. V. bv., kent, zal aanstonds toestemmen, dat juist van de onderlinge omgang der verschillende faculteiten den grootsten, vormenden invloed uitgaat, dat hierin juist het universitaire van het universiteitsleven bestaat. Waarom zou dan toch Am- dam geen universiteit mogen hebben in grooten stijl en zou haar academie moeten worden verlaagd tot een ag- glomeraat van vakscholen? Nu, ik zie met belangstelling, zooals ge denken kunt, den verderen gang van zaken tegemoet, te meer nu de middenweg, dien men wilde bewandelen door met prof. Groenewegen ook de Remontstrantsche studenten naar Amsterdam te lokken, ten eenenmale is mislukt. Moge men nu eindelijk den alleen koninklijken weg gaan door te herstellen wat vroeger werd bedorven. Het is toch waarlijk ook voor een gemeenteraad geen schande terug te komen op een verkeerd besluit van een veel vroegeren gemeen- teraad nog wel, waarmede men zoo goed als geen con- tinuïteit meer heeft. Voor ditmaal genoeg. Later meer over andere vragen,

-ocr page 15-

		290
		vooral over den zoo gewichtigen strijd tegen het Neo- Malthusianisme, die met zooveel kloekheid en volharding gestreden wordt door Mr. van der Laar in zijn Klaroen en Beukelaar, dat frissche tijdschrift, dat ik u nog eens bij vernieuwing hartelijk moet aanbevelen. Gegroet tt.
		IöNOTUS.