HEILIG IS DE LENTE DES LEVENS!

UITOICaEVKN IIÜUK UK VKHKKMUINU
TtR BKVOBDBMNO VAN CHR18TUJJKK LKCTUUR.

HEILIG IS DE LENTE DES LEVENS!

EEN BOEK VOOR JONGELINGEN.

Uit fcct Hooftduitsch

Prol\'. G. WEITBRECHT,

De. A. W. BRONSVELD.

*mm TWEEDE DRUK. «««*-

Gedrukt dij G. J. THIEME te Arnhem.

Het is niet de eerste reize, dat ten onzent een boek verschijnt,
opzettelijk voor jongelingen geschreven. Zoo zag in het jaar
1818 een werk het licht, geheeten: Voorjongelingen bijzon-
derlijk uit de beschaafde standen.\'" Een zestal Redevoeringen
bevatte het, welke gehouden waren door niemand minder dan
door Joannes Clarisse. Deze arbeid van den beroemden
geleerde vond zoo algemeene en uitstekende toejuiching,"
dat hij zes jaren later op veler verlangen nog een tweede
zestal" aan het eerste toevoegde.

In dit twaalftal toespraken, tot jongelingen gericht, wordt
zeer veel voortreff\'elijks aangetroffen. Van geleerdheid, bele-
zenheid, schrift- en mcnschenkennis ontmoeten wij hier de
overvloedige bewijzen. Men kan het duidelijk bemerken, dat
Clarisse een hart had voor zijn jeugdige toehoorders.
Meer dan een zijner onderwerpen, welke hij steeds in aan-
sluiting aan een woord uit den bijbel behandelde, is gelukkig
gekozen. Hoe maken wij ons regt beminnelijk?" Zoo luidt
de vraag, waarop het antwoord wordt gezocht naar aan-
leiding van het bekende bericht bij Markus X: 21a:
Jezus, hem aanziende, beminde hem." Over valsche vriend-
schap, over de macht der zinnelijkheid en het versmaden

van het goddelijke, over het vroegtijdig zoeken van God,
en nog menige andere zaak, worden hier door den geestigen
en welsprekenden polyhistor treffelijke dingen gezegd. De
Bedevoering over Absaloms dood is in haar soort een waar
meesterstuk, dat uij niet zonder stichting en leering lezen.
Toch zou ik een nieuwe uitgave ran Clarisse\'s boek ten
sterkste afraden. Zijn woord, dat vóór meer dan een halve
eeuw met toejuiching werd ontvangen, zou thans de aan-
dacht van hen, voor wie het oorspronkelijk: werd\'gesproken,
te weten voor jongelingen," niet o f slechts met moeite boeien.
We di ukken ons thans zoo geheel anders uit. Oordeel uit
ilezen aanhef: Het is met een onuitsprekelijk genoegen,
dat ik mij thans in uw bevalligen kring bevinde, edelaar-
dige jongelingen.\' Reeds de aanblik van zoovele jeugdige
mensehen, alle blozende van gezondheid en vol van moed,
wier levendig schitterend oog en bescheiden gelaat de onschuld
en braafheid van hun hart aankondigt en waarborgt, en
die zoowel de sieraad en het voorbeeld zijn hunner tijdge-
nooten, als de ecre en vreugde hunner ouderen en naast-
bestaanden, en de hooj> van het vaderland en van Gods\'
kerk; reeds de aanblik van zulk een belangrijke ver-
eeniging van deugden en talenten is regt verkivikkelijk voor
mij en hartverhoogend." Ieder gevoelt het: zoo moet
men tot jongelieden niet meer spreken. Dat is de toon niet
meer, dien men moet aanslaan.

Doch afkeuren is gemakkelijker dan beter doen. Het is
waarlijk een probleem: Hoe moet er tot jongelieden in onzen
tijd gesproken ivorden over hun geestelijke belangen, over
God en zijn dienst? De genius van den ernst en van den
goeden smaak beware ons voor het humoristische genre,
i/dijk wij ho/ien aan de bekoring van liet scntimcntcele
ontkomen te zijn.

Ook dienen wij, naar het mij voorkomt, ons te wachten
voor het nevelachtige, waarin vele auteurs, die liefst tot

EEN WOORD VOORAF. III

onze jongelingschap het woord richten, een welbehagen schijnen
te hebben. De lieflijke poëzie van de Génestet kan een tijd-
lang ons aantrekken, maar een rijper wordende geest heeft
behoefte aan degelijker voedsel en raster lijnen. Men wil
iets positievers.

Toch niet de leer der kerk?"\' zoo klinkt het met out-
zettiny ons tegen; met het bovennatuurlijke, met de
dogmatiek hebben wij afgedaan!"

liet is inderdaad een heroïek pogen, voor onze jongeling-
schap op te treden, met den bijbel in de hand. Wie hef
durft, verdient als een man van moed geprezen te worden.

Zal hij niet overmoedig heeten, niet blijken iets te onder-
nemen, waarvan hij al het bezwaarlijke niet heeft overwogen,
dan moet hij krachten en eigenschappen bezitten, welke niet
aan elk sterveling geschonken zijn. Hij moet onzen tijd
kennen in zijne deugden en ondeugden; hij moet weten wat
er gist en omgaat bij het opgroeiend geslacht; hij moet den
toon weten te treffen, die de aandacht trekt; hij moet kunnen
afdalen zonder zich te verlagen, kunnen opheffen zonder
zich te overspannen. Als een kind van onzen tijd moet hij
profeteeren van de dingen der eeuwigheid, en den naam
van op de hoogte" onzer dagen te wezin nut koopen ten
koste van ernst en geloof. De wereld der letterkunde en
der beeldende kunst, het wetenschappelijk streven van onzen
tijd in zijn materialistisch karakter, het smachten van menig
hart naar iets beters dan het ongeloof kan aanbieden, dat
alles moet worden gekend door den man, die spreken wil
naar het hart, en wat meer zegt, naar de behoefte van onze
jongelingschap.

Naar mijn bescheiden meening is de hoogleeraar Weit-
brecht een man, die veel van het genoemde in zich ver-
eenigt. Wat hij zegt verdient te worden gehoord, en hij zegt
het op zulk een wijs dat men er naar hooren kan, onwil-
lekeurig er naar luistert. Hij preekt niet, muur hij vervult

IV EEN WOORD VOORAF\'.

evenmin tot lichtvaardig gekeuvel. Hij is geestig zonder
ongeestelijk, onderhoudend zonder onheilig te worden. Het
verwondert ons niet, dat zijn boek in Duitschland gretig
wordt gekoeld en gelezen. Men gevoelt, die toon moet tegen-
woordig worden aangeslagen.

De vertaling, welke hier wordt aangeboden, moge voor
zichzelve spreken. Zij is iets korter dan het oorspronkelijke,
en had misschien hier en daar eene omwerking moeten zijn,
iets minder aan Duitsche toestanden moeten herinneren.
Maar beter dan zulk eene bewerking" zou een soortgelijk
oorspronkelijk boek wezen, tot welks vervaardiging misschien
dit bezielend werk van WEITBRECHT dezen of genen opwekt.
Aan stof ter bespreking ontbreekt het niet, en variis modis
bene fit.

Jongelingen, gij zijt sterk,\'\'¹ zegt Johannes in zijn brief;
hij moge het ook kunnen zeggen van ónze jongelingen, voor
wie het woord van Weitijkecht tot rijken zegen zij.

Utrecht, Juni 1880.

Mijn jonge vriend! Gij kent het spreekwoord: D<i morgen-
stond heeft goud in den mond. Gij kent het niet alleen van
hooren zeggen, maar gij hebt het ook in uw eigen leven en wer-
ken beproefd bevonden. Gij zijt \'s morgens frisscher, vroolijker,
veerkrachtiger, ondernemender, misschien ook wel beninne-
lijker, dan wanneer de eerste uren van den dag reeds voorbij zijn.
Ook de wereld heeft dan voor u een ander aanzien, \'s Morgens
is zij als in haar zondagsgewaad, terwijl zij langzamerhand, naar-
mate de tijd verloopt, haar gewoon alledaagsch voorkomen
krijgt. Des daags dringt keer op keer het zuchten en klagen
van het schepsel tot u door, terwijl \'s morgens alles nog rust
en de wereld als het ware nog droomt van haar vroegere
paradijsvreugde, en in stilte haar beste krachten toerust voor
den arbeid van den dag. Van hoeveel gewicht is het, dat gij
de morgenuren goed besteedt! Indien gij ze verslaapt of
verdroomt, berooft gij uzelf van het beste gedeelte van den
dag; dan begint gij uw arbeid temidden van de misnoegdheid
der wereld, zonder dat gij uwe ziel gedompeld hebt in het
element des vredes, dat u in de morgenuren omzweeft als
een adem Gods. Ontwijdt gij geheellijk de eerste morgenuren

door zonde, door strijd, door verbittering en verontreiniging
uwer ziel, dan hebt gij den worm laten komen aan den wor-
tel van het leven, dat u dien dag geschonken wordt. Het is
mogelijk dat gij langzamerhand in een betere gemoedsstemming
geraakt, maar de bloem, de geur, de wijding van den dag
zijn onherroepelijk verloren.

Ook uw jongelingstijd is een morgenstond , waarvan men
zeggen kan, dat hij goud in den mond heeft. Hetgeen den
morgenstond zoo schoon maakt, dat is ook de schoonheid
van uwe jongelingsjaren : frissche kracht, vroolijke moed , een
helder oog, eene wereld, die open voor u ligt, welker donkere
afgronden tot nog toe voor uw oog vriendelijk verborgen
zijn gebleven, een rijke toekomst, een blinkend licht en steeds
hooger stijgende zon. Van hoeveel gewicht is het, dat deze
morgentijd van het leven goed besteed worde! Brengt gij
hem in ledigheid, in onmannelijke beuzelarijen door, dan be-
neemt gij uzelf do beste uren en de beste kracht uws levens,
dan staat gij naderhand voor de groote en ernstige levens-
taak , zonder uwe ziel vervuld, verzadigd en gereinigd to
hebben met de eeuwige idealen, welke alleen instaat zijn aan
het doen en werken van den man zijne waarde, zijne heili-
ging te geven, en hem te schragen in de vele teleurstellin-
gen, die hem wachten. Een verbeuzelde jongelingstijd hij
brengt die betreurenswaardige halftnannen voort, die, na een
korten strijd met het leven , de wapenen zoo spoedig van
zich werpen, en hetzij mismoedig, werktuigelijk, zonder eenig
hooger streven, hun beroep als een daeloonersdienst vervullen,
of zich aan de levenszatheid overgeven en als miskende ge-
nieén, ontevreden met God en de wereld, eenzaam hun weg
vervolgen. En wanneer gij daarenboven uw jongelingstijd,
den morgen uws levens, niet slechts verbeuzelt en verdroomt,
maar door zonde bevlekt en vergiftigt, wat zal daarvan
het gevolg zijn? Dan wordt uw levenswortel ziek, »dan viel
de vorst in den lentenacht, de téerc bloesems lagen ter
neer, nu zijn zij verwelkt en verdord." Wel kan me-
nige bloesem weder opleven, wel kan door de kracht Gods

uw innerlijke levenswortel weder gezond worden. Toch, in het
gunstigste geval wat verloren is, blijft verloren; de eerste-
lingen der kracht zijn verkwist, de liefelijke levensgeur is vergaan,
en er zijn vergiftigde wonden in het leven des geestes, die wel
genezen, maar leelijke, nu en dan pijnlijke en steeds weder
openbrekende litteekens nalaten.

De jaren, waarin gij nu staat, mijn jonge vriend, zijn beslis-
send voor uw geheele aardsche leven, ja, beslissend voor de
eeuwigheid. De eerstelingen behooren God toe, zij zijn heilig,
ulleilig is de lente des levens!" roept de dichter uit, en een
ander dichter zegt:

Beheerscht uzclven; hebt de kracht
Te huivren, waar de zonde lacht,

Den moed om God te vreezen,

Om kuiscli en vroom te wezen.

Zoo laat dan een vriendelijk en welgemeend woord, dat u
gaarne door de dagen uwer jeugd zou willen geleiden, een goede
plaats bij u vinden !

IDEAAL, GELOOF EN BIJBEL.

Wanneer gij tot uzelf inkeert, zult gij neigingen van tegen-
overgestelden aard in u ontdekken. Er woont in u een rede-
lijke begeerte, om uw plicht naar uw beste kracht te ver-
vullen, niets te doen, waarvoor gij u voor uzelf, voor uw
eigen geweten, zoowel als voor anderen behoeft te schamen;
in u woont een zucht naar het ideale, het onvergankelijke,
het eeuwige, het goddelijke; een streven om u boven het
lage, het alledaagsche, het gewone te verheffen; een strijd
om uw leven en streven, uw handel en wandel te vormen naar
het ideaal, dat u voor oogen zweeft. Lage karakters noemen
zulk streven naar het ideale: dweepen. Wee den jongeling,
die nooit eens in dezen zin gedweept heeft! Hij zou
een dor gemoed moeten hebben. Maar gij zult ook de
ondervinding opdoen, dat behalve dezen aandrang tot het
ideale, ook een tegenovergestelde neiging in uwe ziel woont,
een aandrang om liever uwe lusten te volgen dan uw plicht,
eene macht, die u altijd weder tot vele dingen aandrijft, waar-
over gij u naderhand voor uzelf en voor anderen moet scha-

6 INNERLIJK!\', TWEESTRIJD.

men. Dikwijls gevoelt gij u verlamd in uwe vlucht naar het
hoogere, en onverbiddelijk wordt gij tegengehouden; want in
u woont iets, dat u met zich trekt, en al uw worstelen en
streven is dikwijls niets anders dan een gedurig verheffen
en terugzinken, een willen en niet kunnen, eene afwisseling
van goede voornemens en hun slechte volbrenging. Op die
wijze voert gij een dubbel leven; uw eigen ik is gescheiden
in oen deel, dat naar het ideale gekeerd is, en een ander, dat
de lagere wereld der zinnen toebehoort. Aan het eerste komt
de heerschappij toe, maar het andere heeft haar in haar bezit.

Ditzelfde heeft lang vóór u reeds een ander ondervonden,
die ons een treffende beschrijving van dezen gemoedstoestand
heeft gegeven: »Want hetgeen ik doe, dat ken ik niet, want
hetgeen ik wil, dat doe ik niet, maar hetgeen ik haat, dat doe
ik. Want het willen is wel bij mij, maar het goede te doen,
dat vind ik niet. Want het goede, dat ik wil, doe ik niet,
maar het kwade, dat ik niet wil, dat doe ik. Maar ik zie een
andere wet in mijne leden, welke strijdt tegen de wet mijns
gemoeds, en mij gevangen neemt onder de wet der zonde,
die in mijne leden is. Ik ellendig mensch! wie zal mij ver-
lossen uit het lichaam dezes doods ?" Zoo heeft de apostel Paulus
de macht, die naar het lagere trekt, in zichzelf gevoeld en
daarover geklaagd. Maar hij heeft ook den weg uit dezen strijd
gevonden, of liever, hij heeft hem niet vanzelf gevonden, maai
hij is er op geleid.

Wilt gij beproeven, waarde vriend, met de u verleende
menschelijke krachten een einde aan dezen tweestrijd te
maken, en den aandrang naar boven een duurzame, vaste en
beslissende zegepraal te doen behalen ? Wanneer gij deze vraag
bevestigend beantwoordt, waag dan gerust eene poging. De jeugd
staat gaarne op zichzelve, en wil eerst haar eigen kracht in-
spannen , eer zij naar andere hulp uitziet. Laat het zoo zijn.
Het is wel eene poging waard. Immers God heeft, vóór Hij
zijn Zoon als Verlosser en Redder in de wereld zond, de men-
schen ook op zichzelven laten staan, en hen hun eigen weg
laten wandelen, opdat zij in het groot problema van een

don mensch waardig en Gode welgevallig leven buil eigen,
aangeboren kracht zouden beproeven. Begin dan den strijd;
maar laat mij éen ding van u verzoeken. Neem den strijd ern-
stig. zeer ernstig 0]>. Het is niet genoeg dat gij nu en dan
uw beter ik laat overwinnen, maar dat moet steeds meer een
regel, en langzamerhand de vaste regel worden. Het is nietge-
noeg dat gij grove dwalingen vermijdt, maar de verborgene
en kleinere moeten eveneens ophouden. Het is niet genoeg
dat uwe hand rein blijve van de aanraking van het gcmeene,
maar uw tong moet het ook zijn. En niet alleen de tong :
ook het hart, de fantazie, het gedachtsnleven moet rein en on-
bevlekt worden. Het is niet genoeg dat gij met zuchten en
klagen het kwade overwint, het goede doet, want het goede
moet geen dwang wezen, maar gij moet het liefhebben, het
moet u eene vreugde zijn. Wanneer gij aldus uwe taak op u
neemt, en uw doelwit zoo hoog stelt, wat zal dan het
einde van uw arbeid wezen ?

In de dagen van het heidendom hebbon de besten en edel-
sten in dit strijden en streven den moed verloren, en de
armen neer laten zinken, zoodat zij eikenden en bekenden:
»Zóo gaat het niet!" en uitzagen naar een hoogere hulp,
naar iets volmaakt goeds en zedelijks , dat in mensehenge-
daante van den hemel zou nederdalen. Ook gij zult, hoe
ernstiger en dieper gij u deze zaak voorstelt, des te zekerder
tot deze uitkomst geraken. Ik ken zulk een jongen, overmoe-
digen hemelbestormer, die door het denkbeeld van den plicht
in geestdrift was gebracht, en op de vleugelen dezer geest-
drift dacht op te stijgen tot het toppunt van het volmaakt
goede en zedelijke; maar hij verloor zijn geduld bij dezen
vruchteloozen Sisyphus-arbeid: »Xeen , langer kan ik dezen
strijd niet volhouden, den reuzenstrijd van den plicht!" riep hij
in wilde opgewondenheid, »ik heb het gezworen, ja ik heb
gezworen mijzelf in toom te houden, hier is uwe kroon,
zij blijve in eeuwigheid voor mij verloren ! Neem haar terug
en laat mij zondigen!" Ik heb anderen gekend, die niet zoo
plotseling de gehoorzaamheid aan deugd en plicht lieten varen,

maar allengs, zeer langzaam, hun zedelijk ideaal steeds lager
steldin, in hun eischen aan zichzelven steeds verflauwden, tot
zij eindelijk met de gewone burgerlijke eerbaarheid en recht-
scbapenbeid tevreden waren, en uit den tot den hemel zich
vei lullenden adelaar een huismusch geworden was, die be-
hagen schepte in den lof van gelijkgestemde zielen en spot-
tend andere adelaars naoogde, die, zooals hijzelf in vroegere
betere jaren, hun weg hemelwaarts namen.

Moge God verhoeden, dat gij aldus uw zedelijk ideaal lang-
zameihand verlaagt, of er plotseling mede breekt! Laat het
liever zijne kracht behouden , en erken de waarheid, dat gij ,
wanneer uw beter ik, de wet uws gemoeds , uw zedelijke wil
den boventoon wil houden , wanneer die edele slaaf, die in u
is, wil vrij worden, gij een hoogeren , bovenmenschelijken
bijstand behoeft, een goddelijke kracht, die vrijwillige liefde
tot het goede in u werkt en het kwade overwint. Het is niet
genoeg , dat slechts een voorbeeld van het goede u van buiten
af worde gegeven. Het voorbeeld heeft wel is waar dit vóór
boven het korte, ijzige : »Gij zult," dat het een levende illu-
stratie is van de doode wet door een menschelijk beeld van
vleesch en bloed. Maar eene kracht, die gij niet reeds tevoren
hebt, kan u ook niet door een voorbeeld ingegeven worden.
Het kan de sluimerende kracht wekken, het kan de gewekte
kracht verlevendigen en aanmoedigen, maar het kan geen
geheel nieuwe kracht in u brengen. Het blijft ook een ver-
w\\jderd ideaal voor u, waarnaar gij vol verlangen uwe armen
uitstrekt, zonder dat gij het ooit aan uw hart zult kunnen
drukken. Wat baat het den kranke, wanneer gij hem een
door en door gezond, krachtig mensch aan zijne sponde brengt,
en hem zegt: zoo moet gij ook zijn? Wat helpt het den hon-
gerige, wanneer hij een weldoorvoed, verzadigd mensch ziet?
Dan gevoelt hij het contrast tusschen zichzelf en dezen nog
sterker, en het beklagenswaardige van zijn eigen toestand
treedt hem nog helderder in het licht. Neen, de hulp kan en
mag niet slechts daarin bestaan, dat u een voorbeeld van deugd
voorgehouden wordt. Daarmede zijt gij niet grondig geholpen.

Maar een nieuwe geest, een nieuwe kracht, een geest van
goddelijk leven, eene kracht van overwinnende liefde moet in
uwe ziel geplant worden. Dan wordt de dienstbaarheid in u
weggenomen, het goede niet alleen gewild, maar ook volbracht.
En hebt gij ook niet in andere opzichten deze hulp noo-
dig? Gesteld, dat gij heden het besluit naamt, u in het ver-
volg aan niets verkeerds schuldig te maken; gesteld dat gij
dit besluit in zijn volle kracht uitvoerdet, en van heden af
onberispelijk leefdet, dan zou toch hetgeen u tot op dezen
dag ontbroken heeft, niet aangevuld zijn. Want elke over-
treding, welke gij begaat, vormt voor God eene schuld, en
déze schuld zal geenszins daardoor afbetaald worden, dat er
uren, maanden, jaren over heengaan. Bij God zijn geen ver-
jaarde schulden. Gij kunt ze ook niet daarmede aflossen, dat
gij in de toekomst zooveel te onberispeltjker leeft. Want daar
het uw plicht is, elk oogenblik het beste te doen, wat gij
kunt, hebt gij elk .oogenblik uw geheele kracht voor de zede-
lijke taak van dat oogenblik noodig, en er blijft nooit een
overschot, waarmede oude zonden gedekt kunnen worden.
Evenmin als iemand zijne schulden daarmede kan afdoen, dat
hij er geene meer maakt, evenmin kunt gij vroegere dwalin-
gen goedmaken, door ze in het vervolg te vermijden en al
uwe krachten te wijden aan het doen van het goede. Indien
derhalve uwe zondenschuld van vroeger betaald zal worden;
indien zij niet als een eeuwige aanklacht vóór u zal blijven
staan, dan kan dit alleen daardoor geschieden, dat de ver-
gevende genade Gods u al uwe schulden kwijtscheldt, dat er
eene verzoening voor u tot stand wordt gebracht, welker be-
werker gijzelf niet zijt. Om kort te gaan, gij hebt een godde-
lijke tusschenkomst, een vrijmakende genade van noode, zoowel
tot dekking van hetgeen u tot nu toe ontbroken heeft, als tot
vermijding van verdere misslagen. In Jezus Christus is zij
u aangeboden, in uw doop werd zij verzegeld. Op haar
moet gij uw jongelingsleven vestigen en opbouwen, dan hebt
gij een goeden grond gelegd en de verdere bouw zal goed
gelukken. Vrede des harten, heilige kracht, heilige vreugde

zal het erfdeel uwer jeugd zijn, en het «heilig is de lente des
levens!» zal bij u tot zijn volle waarheid komen.

Op deze verzoenende en vrijmakende goddelijke genade
rust de Kerk, binnen welke gij geboren en opgevoed zijt; zij
is de kern en het middelpunt van het geloof, waarop gij
zijt gedoopt en dat gij bij uwe bevestiging hebt beleden.
Zeker ontbreekt het heden ten dage niet aan stemmen, die
dit geloof verouderd, de geheele Christelijke levensopvatting
overwonnen noemen. Van alle kanten verheffen zij zich, en
de menschen , van wie zij uitgaan, doortrekken landen en zeeën,
zij dringen door in elk gebied der wetenschap, om dit oude
geloof te doen wankelen en omver te stooten. Met den teles-
coop doorzoeken zij den sterrenhemel, en verklaren ilat zij
alle mogelijke dingen in de onmetelijke ruimte hebben ge-
vonden, maar geen God; daarom kan er ook geen zijn,
en evenmin een onzichtbare hemel, eene woonplaats voor de
zalige geesten. De aardlagen worden doorwoeld, en men komt
tot het resultaat, dat de langzaam voortgaande natuurproetssen,
waarvan zij getuigen, geene plaats overlaten voor de werk-
zaamheid van een goddelijken Schepper. De stamboom van
den mensch wordt nagegaan, en men rust niet voordat de
glans van het goddelijk evenbeeld is verbleekt en een apen-
gezicht den beschouwer tegengrijnst. En met hoeveel vreugde,
met hoeveel haast wordt elke nieuwe vondst verkondigd, wan-
neer men in den mensch een nieuwe gelijkenis met den aap,
of in den aap een nieuwe gelijkenis met den mensch meent
gevonden te hebben! De geest van den mensch wordt onder-
zocht, en men komt tot de ontdekking, dat er niets in vervat
is, wat ook het dier niet reeds heeft, zoodat eigenlijk de
geest in het geheel geen eigen zelfstandig bestaan zou heb-
ben, maar alleen eene de stof, het vleesch aanklevende kracht
zou wezen. Jlen beschouwt de krachten en de wetten der
natuur, en bevindt dat het Christelijk geloof aan wonderen
daarmede niet samen kan gaan. Op leergestoelten en op de
straten wordt deze wijsheid verkondigd, in gehoorzalen en in
gelagkamers voert zij het woord; wereldbekende dagbladen

TEGEN HET GELOOF.

en dorpscouranten geven haar de getuigenis, dat zij waarheid
is. Komt zij eindelijk met de bewering voor den dag, dat
»geen beschaafd mensch" nog op het standpunt van het oude
Christelijke geloof staat, en worden daardoor allen, die nog
aan dat geloof vasthouden, onder den ban van onbeschaafd -
heid en barbaarschheid gedaan, dan behoort er reeds een zekere
moed toe, om zich door zulke machtspreuken niet te laten
verschrikken. Want beschaafd wil men altijd gaarne zijn, en
het vermoeden van gemis aan verstand laadt men niet gaarne
op zich, vooral als men nog jong is en zjn levensloop pas
begint.

Wanneer zulke redeneeringen ook tot u doordringen, en zij,
die ze houden, uit de hoogte op U neerzien, en u misschien
met een vloed van aanhalingen uit klassieken en niet klas-
sieken overstelpen, l.oud u dan vooral aan dien beproefden
levensregel, welke luidt: Bang maken zegt niets. Dat geen
denkend mensch aan de Christelijke waarheden gelooft, is
doodeenvoudig eene onwaarheid; met veel meer recht kunt gij
beweren, dat geen denkend mensch de waarheden van het
Christelijk geloof als onzin verwerpt, en dat er van oudsher
veel meer gedachteloosheid ia het loochenen is geweest. On-
derzoek dan ook juister, wat deze helden van de beschaving
en den vooruitgang als algemeen geldende waarheid in de
plaats stellen van de Christelijke geloofswaarheden. Dan zult
gij zien, dat er tot het aannemen van hetgeen zij als
waarheid aanprijzen, tenminste een even sterk geloof be-
hoort, als tot het aannemen der Christelijke waarheid; dat
daarentegen hetgeen werkelijk bewezen wordt, de Chi iste-
lijke geloofswaarheden zeer nabij komt en er zeer goed mede
samengaat. Immers redelijk is niet alles wat het eerste het beste
gezonde rnenschenverstand, dat echter dikwijls noch gezond,
noch verstandig is, als mogelijk of waarschijnlijk aanneemt.
Hoeveel is er niet tusschen hemel en aarde, hoeveel gebeurt er
niet in de wereld, waarbij het verstand van duizenden stilstaat,
en dat toch is en toch geschiedt!

Redelijk is veelmeer hetgeen aan de diepste behoeften van

WAT IS REDELIJK ?

geest en hart beantwoordt, datgene, waarop eene wereldbeschou-
wing, eene levenswijsheid gebouwd kan worden, die den mensch
bevredigt, veredelt, verbetert en in zijn moeielijkste uren
krachtig en duurzaam troost. Vraag het eens aan die geloof-
verwerpende wijsheid, of zij dit geven kan. De dichter Scl.ubart
kwam eens in zijn wilde jaren in de Pfalz bij een man, die juist
in zijn bijbel las. «Mijnheer Schubart," zcide deze tot hem,
»gij zijt ziek, en dit boek zou u kunnen genezen." Dit is een
getuigenis voor de redelijkheid van den bijbel.

Voor eenigen tijd is mij een gedicht onder de oogen geko-
men, waarin iemand zich beklaagt, dat het denken hem alles
ontroofd heeft: God, eeuwigheid, Heiland, alles. Hier moet de
dichter toch eenigszins zichzelf misleid hebben; want men
verliest veel eerder zijn God, daardoor dat men te weinig
denkt, dan dat men te veel denkt, en onder alle vij-
anden van het geloof aan God is gebrek aan nadenken de
gevaarlijkste. Het is waar, dat menig jongeling aan zijn
geloof is gaan twijfelen, niet uit gebrek aan nadenken, maar
door eerlijk, ingespannen denken, terwijl een ander gedachte-
loos, met de sleur mede, zijn geloof, waaraan hij zich door
een Christelijke opvoeding gewend had , vasthoudt en zich zulk
een inwendigen strijd bespaart. Hoe komt dat ? Vanwaar de
twijfel? Is hij onvoorwaardelijk zondig en verwerpelijk? Of vindt
hij eenige rechtvaardiging in de jaren, waarin de geest tot
zelfstandig denken ontwaakt ?

Twijfel en duivel die twee woorden rijmen bijna, en hoe
dikwijls wordt er niet op gewezen hoeveel verwantschap er
tusschen hen bestaat, en dat de twijfel reeds op zichzelf iets
duivelsch is. Want de eerste twijfel, die op aarde werd uit-
gesproken, het sheeft God ook gezegd?" is immers van de
slang uitgegaan, en heeft in zijn verdere ontwikkeling tot de
treurige gebeurtenis van den zondenval geleid. Hoe juist dit
ook zij met betrekking tot on/e eerste ouders, zoo mogen wij
toch onzen tegenwoordigen toestand niet onvoorwaardelijk met
dezelfde mate meten als den toestand van reinheid in het
paradijs, en wij zullen den twijfel, die daar eene inblazing van

den duivel was, niet ook bij ons door een rechtstreeksche in-
werking van den booze kunnen verklaren. Wat niet goddelijk
is, behoeft daarom juist niet duivelsch te zijn; maar er is ook
een gebied van het eenvoudig menschelijke, en hiertoe zouden
wij den twijfel willen rekenen, zooals hij zich tegenwoordig
zoo dikwijls bij jongelieden vertoont, en zelfs bij dezen en
genen een noodzakelijken overgang in hun geestelijke ontwik -
keling vormt. Dit geldt in het bijzonder van hen, die een
streng wetenschappelijke loopbaan kiezen; maar hoe meer het
ongeloof zich ook in die kringen een weg baant, wier taak
het niet is, zich met wetenschappelijke onderwerpen bezig te
houden, zooveel te minder zal de geloofstwijfel zich tot de
eigenlijk wetenschappelijke kringen bepalen , zooveel te meer
wordt van elk denkend jongeling geëischt zich juiste denk-
beelden er van te maken.

Wel is waar zijn er gelukkige, men zou kunnen zeggen be-
genadigde naturen, die zich zonder inwendigen strijd , kalm
en geleidelijk van het kinderlijk geloof tot dat van den man
ontwikkelen, en die zelfs bij het diepst en scherpzinnigst na-
denken nooit in tweestrijd geraken met hetgeen het geloof
hunner kindsheid was. Vraagstukken, die den geest van anderen
in verwarring brengen, lossen zich voor hen gemakkelijk en
eenvoudig op; de doornen des twijfels, die een ander tot in
het vleesch dringen , laten bij hen geen wond achter. Dat zijn
gelukkige menschen, maar zij behooren meer en meer tot de
uitzonderingen. Hoewel allen niet even erg wankelen, behoo-
ren toch zij, die rustig en gestadig met gelijken tred hun
weg blijven bewandelen, en uit het geloof der kindsheid tot
het zelfbewuste geloof van den rijperen leeftijd overgaan ,
meer en meer tot de zeldzaamheden. Verwonder u hierover
niet, waarde vriend, en schrik niet, wanneer vroeg of laat
zulke vragen ook in u opkomen. De ontwikkeling van uw
geestelijk leven brengt het mede , dat gij eenmaal de be-
hoefte gevoelt, om niet meer eenvoudig aan te nemen wat
anderen u mededeelen, maar zelf te onderzoeken en te oor-
deelen. Gij onderwerpt uw geestelijke bezitting, die zich min

of meer bewust in u gevormd heeft, aan een diepgaand
onderzoek, en gij wilt in de verschillende levenskringen niet
meer op de aanbeveling van anderen afgaan, maar tot een
eigen, vrije, zelfstandige overtuiging komen. Ook uw geloofs-
leven ontgaat niet zulk een critisch proces; gij wilt niet
meer slechts gelooven om het zeggen van anderen, maar zelf
erkennen , ondervinden. Dit is gaheel zooals het behoort, en gij
hebt er volkomen recht op. En toen de Samaritanen tot de
vrouw zeiden : »Wij gelooven niet meer om uws zeggens wil,
want wijzelven hebben Hem gehoord, en weten, dat deze waar-
lijk is de Christus," is daarmede de overgang van het onzelf-
standig tot het zelfstandig geloof getcekend.

Maar wat gebeurt er nu? Terwijl gij begint te onderzoeken en
te ziften, terwijl gij u voorneemt een zelfstandige overtuiging in
u te vormen, komt gij in aanraking met het ongeloof, dat u met
ftl den verblindenden glans tegemoet treedt, dien een schijn
van wetenschappelijkheid, de bekoring van het nieuwe, liet
aan do jeugd eigen welgevallen in een verzet tegen het gewone
en oude er op werpen. Dat imponeert, dat maakt indruk op
het gemoed ; de loochening schijnt eene daad te zijn , eene be-
vrijding, eene verovering. En zoo is het reeds menigeen gegaan,
totdat hij niet alleen kwam tot het twijfelen aan enkele din-
gen, maar allen grond onder de voeten voelde wegzinken,
zoodat hij aan het geheele Christelijke geloof, aan allen gods-
dienst, aan God, aan het onzichtbare en eeuwige in het alge-
meen twijfelde en wanhoopte, en zelfs niet zeker was of mis-
schien het geheele bestaan der wereld, het zijne er onder begrepen,
niets dan schijn en begoocheling ware.

Maar juist in zulke gevallen heb ik altijd het duidelijkst gezien,
welk een onderscheid er tusschen twijfel en twijfel bestaat. Het
ligt niet daarin, dat de een weinig, de ander meer, een derde alles
in twijfel trekt, maar daarin , dat bij den een de twijfel eene
dwaling van het verstand, om zoo te zeggen eene ontwikkelings-
ziekte van het denken, bij den ander daarentegen eene dwaling
van het hart en den wil is. Is de twijfel bij den jongeling
alleen in het verstand gelegen, dan vrees ik niet voor hem,

al gaat hij ook nog zoo ver in het loochenen, al is zijn twijfel
ook nog zoo hevig. Want bij dieper en rijper nadenken zal hij
vanzelf het rechte spoor terugvinden, hij zal voor de ge-
volgtrekkingen der loochening terugschrikken en zich over-
tuigen dat, wanneer men redeneeringen tegen redeneeringen
opweegt, er in het geloof toch nog altijd oneindig meer rede-
Hjklieid is dan in hot ongeloof. Daarom zal zulk een jongeling
nooit bij zijn twijfel blijven, maar juist door de kracht zijner
natuurlijke geestelijke ontwikkeling uit de diepste duisternis
langzamerhand tot volle klaarheid en helderheid komen. Dien-
aangaande zeide J. F. v. Meijer: «Wanneer er in den twijfel
geen geloof ware, dan zou de twijfel de zekerheid van het
niets zijn, clan ware er geen inwendige strijd , maar het stukje
hemelsch zuurdeeg, onder het meel uwer natuur gemengd,
dat brengt juist uw hart aan het gisten. Onderdruk slechts
de werking uw.s harten niet, maar bevorder haar door het vuur
der wijding en des gebeds."

Zulk een eerlijke twijfel weet ook waarheen hij zich wenden
moet. Johannes de Dooper begon in de gevangenis ook te twij-
felen, of Jezus waarlijk de verwachte en beloofde Messias was.
Maar hij onderdrukte die gedachte niet in zich, en nog minder
zocht hij opheldering over den persoon des Heeren bij de Fa-
i\'izeeiin en andere tegenstanders van Jezus, maar hij wendde
zich rechtstreeks tot Hemzelf, en werd door de verwijzing naar
zijne woorden en daden ook werkelijk terechtgebracht. Hier
wordt de weg gewezen, dien de twijfel heeft in te slaan,
wanneer het om de \'waarheid te doen is; men moet den Heer
zelf hooren, niet zijne vijanden; het Nieuwe Testament lezen,
niet het een of ander boek over Kracht en Stof.

Geheel anders en veel gevaarlijker wordt de zaak, wanneer
de twijfel niet alleen eene afdwaling van het verstand, maar
van het hart en den wil is; wanneer eene vervreemding van
God, langzamerhand en door eigen schuld ontstaan, hem heeft
voorbereid, en hij geboren is uit een daaruit gevolgden tegen-
zin tegen den geheelen geest van het Christelijk geloof, mis-
schien zelfs uit de begeerte, om een zekere theoretische recht-

vaardiging te vinden van een teugelloos, ongebonden en eerloos
leven. Tegen zulk een twijfel vermogen geen redeneeringen. Men
kan personen, die tegenover het geloof dit standpunt hebben
ingenomen, door allerlei bewijsgronden voor een oogenblik in
het nauw brengen, misschien zelfs overreden, maar nooit
overtuigen, en men kan zeker zijn, dat zij bij een volgende
gelegenheid voor de zevende maal met hun »maar" aankomen,
dat reeds zesmaal weerlegd is.

Er is eene sage van een reus Antaeus, een zoon der aarde,
die in zijne gevechten telkenmale zijn uitgeputte kracht kon
vernieuwen, door zijne moeder, de aarde, met zijne handen
aan te raken. Herkules echter, die ook met hem worstelde ,
bemerkte dit, hield hem met zijn beide handen in de hoogte
en drukte hem op die wijze dood. Wanneer de twijfel steeds
uit het hart en den wil, als uit de moederaarde, nieuwe le-
venskracht kan putten, dan is het niet mogelijk hem te over-
winnen. Maar wanneer hij alleen door het verstand wordt
gevoed, terwijl het hart met oprechtheid naar het goddelijke
streeft, dan vermindert langzamerhand zijne kracht, en spoedig
ligt hij overwonnen aan uwe voeten. Of de twijfel bij u eene
zaak van het verstand of van den wil is, daarvan kunt gij
gemakkelijk de proef nemen. Wat is de diepste, de geheim-
zinnigste wensch van uw hart? Dat het Christendom waarheid
blijke te zijn, of niets dan bedrog en dwaling? Wat verheugt
u meer, eene ontdekking, die als eene bekrachtiging van het
geloof, of zulk eene, die tot steuning van het ongeloof kan
dienen? Voelt gij u bij de gedachte, dat het Christelijk geloof
eene hersenschim is, gelukkig of ongelukkig? Zou het u eene
bron van vreugde of van smart zijn? Ziet, daarop komt
het aan. Wordt gij bij de gedachte aan den ondergang
van uwe geloofswereld angstig en bevreesd, dan is dit een
teeken dat de twijfel bij u alleen in het hoofd zetelt en dus
ook weder genezen kan worden. Kunt gij echter met vreugde
aan de vernietiging uwer geloofswereld denken, alsof gij daar-
door van een gehaten last, van een onaangename stremming
van uw levensgenot wierdt bevrijd, dan ligt bij u de twijfel

dieper, en uwe redeneeringen tegen het Christelijk geloof zijn
slechts schijnbaar van wetenschappelijken, in werkelijkheid van
zeer persoonlijken aard. Dit blijkt ook daaruit, dat zulk een
slechtgeaarde twijfelaar niet tot den bijbel zelf zijne toevlucht
neemt, zooaN hij, die eerlijk twijfelt, dit doet; en zich niet
tot den persoon van Jezus wendt, tot zijne woorden, zijne daden
en den geheelen indruk, dien Hij op het hart maakt; maar
opzettelijk altijd zulke autoriteiten opzoekt en najaagt, van
wie hij eene versterking van zijn ongeloof kan hopen. Hij wil
niets anders meer hooren, dan wat koren is op zijn molen.

Menigeen echter, die in hoofdzaak de Christelijke waarheden
gelooft, voelt zich door den twijfel aan enkele dingen bezwaard,
en daar hij er niet overheen kan stappen, kan hij ook tot geen
blijmoedig, opgewekt geloof komen. » Alles ware goed en wel,
en ik zou met al het andere vrede hebben," zegt deze of gene,
»maar dat eene ezelin heeft gesproken, dat zon en maan eenmaal
op het bevel van een mensch hebbfn stilgestaan, dat kan ik
niet voor waar aannemen, en wanneer dat leerstukken van het
Christelijk geloof zijn, dan is dit geloof ten eenenmale niets
voor mij." Het is waar, dat het ongeloof met bijzondere voor-
liefde die twee voorbeelden uit de reeks van bijbelsche won-
deren aangrijpt, om het geheele Christelijke geloof aan wonderen
belachelijk en het Christendom in het algemeen tot het voor-
werp te maken van zijn smaad en spot. Vooral beroepen zij
zich liefst op deze beide voorbeelden, die overigens niets
meer van den bijbel weten, en slechts duistere herinneringen
aan enkele feiten behielden. Voor hen is het dan gemakkelijk
tenminste door deze twee verhalen te kunnen toonen, dat
zij nog eenige bijbelkennis uit den overigen ondergang van
hun geloof hebben gered. Maar, waarde vriend, hangt nu de
waarheid van het Christelijk geloof daarvan af, of Bileams
ezel wis en zeker gesproken heeft, en of de zon eens stil
heeft gestaan te Gibeon en de maan in het dal van Ajalon ?
Ook is er niemand zalig geworden, omdat hij daaraan geloofde,
en nog niemand veroordeeld, omdat hij er niet aan geloofde.
Wanneer het wonder van Bileams ezel en Jozua\'s zon zoo

volstrekt onaannemelijk voor u zijn, laat dan vooreerst die
wonderen met rust. Bileam en Jozua kunnen, wanneer dat
alles is, gerust wachten tot gij in een gunstiger gemoedsstem-
ming komt. Laat echter om hunnentwil niet den geheelen bijbel
voor u zijne waarde verliezen.

Om tot een vast vertrouwen op de geloofwaardigheid van den
bijbel te komen, behoeft gij ook juist niet met de wonderen to
beginnen. Begin eerst met de practische levenswijsheid, die hij
u biedt. Verdiep u ernstig en grondig in de redenen van Jezus _rgeef u zonder terughouding aan den indruk over, dien zij op u
maken, en let wel op, of niet als het ware een bovenaardsche
macht u omzweeft en tot u komt. Hoe dieper gij in het karakter
der woorden van Jezus doordringt, en hoc meer gij uw leven
naar het zijne tracht te vormen, zooveel te duidelijker zal u het
geheim zijner persoonlijkheid worden, zooveel te minder zal
het u verwonderen, dat een man, bij wien zulke woorden
des eeuwigen levens te vinden zijn, ook wonderen gedaan
heeft; en des te meer zult gij erkennen, hoe nauw woorden
en werken bij Hem samenhangen. Het is een vergeefsche arbeid _rJezus van zijne daden te willen scheiden, Hem te gelooven
en wat Hij deed te verwerpen. Want zijne woorden staan in
de nauwste betrekking tot zijne wonderdaden, tot het boven-
menschelijke, goddelijke zijner persoonlijkheid. Voorts getuigt
het van groote oppervlakkigheid, wanneer men zegt, dat men
Jezns als zedelijk voorbeeld kan behouden, al verwerpt men
Hem ook als den wonderdoenden Zoon Gods. Is Hij Gods Zoon
niet geweest, dan kan Hij ook ons voorbeeld niet zijn, want
dan lijdt zijn karakter aan de ondeugd der zelfverheffing, welke
het geheele beeld misvormt en als voorbeeld volstrekt onge-
schikt maakt. Door zoodanige overwegingen en erkentenissen,
die zich aan den persoon van Jezus vastknoopen, zult gij
inzien dat het gebied van het wonderdadige met de openbaring
Gods vanzelf aan de wereld is gegeven, en dat geen willekeur
en wanorde, maar de hoogste orde het beheerscht; ja, wie-
weet, of niet eindelijk Jozua en Bileam ook genade in uwe
oogen vinden.

Er is eigenlijk geen boek op aarde, waar de eigenwijs-
lieid van geleerden en ongeleerden zooveel, en zooveel ten
onrechte op af te dingen heeft, als de bijbel. Bij elk ander
boek verlangt men van hem, die zich vermeet er een oordeel
over uit te spreken, dat hij het tenminste eenmaal goed heeft
doorgelezen; bij den bijbel is dit een ander geval. Man-
nen, die er sedert hun schooljaren nauwelijks ëen blik in
hebben geslagen, doen er uitspraak over als kenden zij elk
kapittel van buiten. In de diligence, in den trein, aan de table
d\'hóte ontmoet gij een jong mensch, die nauwelijks vijf en
twintig zomers achter zich heeft, maar de gelegenheid bij het
haar grijpt, om u in do krachtigste bewoordingen zijne ver-
achting van den bijbel en van hen, die er aan gelooven, uit
te spreken. Aanvankelijk zijt gij verwonderd, verrast, be-
schroomd door de groote onbeschroomdheid, waarmede hij zijne
uitspraken doet; maar spoedig wordt uwe verwondering van
geheel anderen aard, wanneer gij uit zijne oordeelvellingen
opmaakt, hoe door en door onnauwkeurig en oppervlakkig zijne
kennis van den bijbel en diens verhalen is. Aarzelend waagt
gij het, hem op deze of gene dwaling opmerkzaam te ma-
ken, maar hij let er ternauwernood op. «Bijzaken, bijzaken;
in hoofdzaak blijft het toch bij hetgeen ik zeg.\'\' Gij richt
eindelijk de vraag tot hem, of hij den bijbel ook leest. »Le-
zen?" vraagt hij verwonderd, »maar, waar denkt gij aan?
Welk beschaafd mensch leest nog in den bijbel? Op mijn woord
verklaar ik u, dat ik sedert twaalf jaar geen blik in den
bijbel heb geslagen." En dat heet nu »een beschaafd oordeel."
Evenals lichtvaardigheid de gevaarlijkste vijandin is van het
geloof aan God, zoo is onwetendheid de gevaarlijkste vijandin
van den bijbel.

In een bekend en dikwijls aangehaald woord, dat wel verdient
ter harte genomen te worden, zegt Góthe: »De groote vereering ,
waarvan de bijbel bij vele volken en geslachten der aarde het
voorwerp is geweest, dankt hij aan zijn innerlijke waarde, en hij
is niet alleen een volksboek, maar het boek der volken, omdat
hij de lotgevallen van éen volk als zinnebeeld voor alle andere

beschrijft, zijne geschiedenis aan het ontstaan der wereld
vastknoopt, en door alle trappen van aardsche en geestelijke
ontwikkeling heen, tot in de verste gewesten der uiterste
eeuwigheid voert. Wanneer men er de noodige inleiding en
opheldering aan toevoegde, dan zou dit boek verdienen da-
delijk weder zijn vroegeren rang in te nemen, en niet alleen
het gemeenschappelijke boek, maar de gemeenschappelijke bi-
bliotheek van alle volken te worden; en wijze mannen, geen
eigenwijze dwazen, zouden het hoe langer hoe meer, naarmate
de beschaving in den loop der eeuwen grooter werd, ten deele
als fondament, ten deele als middel ter opvoeding kunnen
gebruiken."

En Herder schrijft aan een jongen vriend: »Wie Homerus als
een schoolmeester leest, leest hem zeker slecht, laat staan
wie Gods Woord op die wijze leest. Zooals een kind de stem
zijns vaders, zooals een bruidegom de stem zijner uitverkorene,
zoo hoort gij de stem Gods in de Schrift, en de weerklank
der eeuwigheid, die er in weergalmt, dringt tot u door. Ik
werd ook eens door die ziekte aangetast, waarin Gods Woord
mij toescheen als een uitgeperste citroen; nu is het mij, God-
dank, weder eene vrucht, die aan den levensboom groeit. Lees
slechts den bijbel, niet zonder regelmaat, maar elk boek op
zichzelf, kies er de helderste uren van den dag voor, b. v. de
morgenuren, en laat u geheel door den geest des schtijvers
doordringen. Verplaats u bij de geschiedkundige boeken in de
kindsheid der wereld, waarvan zij verhalen, in de armoede en
de nooddruft hunner schrijvers. In deze arme hut woont God,
tot deze kindsheid spreekt de Vader ! Zoek in deze boeken geen
kunst, versiering of gezochte schoonheid, maar waarheid, gevoel
en eenvoud. Een ongelukkige spreekt en zucht nog altijd zooals
Job zuchtte, ofschoon niet met dezelfde opeenvolging van beel-
den en verheven bewoordingen."

Maar juist, omdat er tevoren sprake was van Göthe, ligt
er menigeen misschien nog een ander »maar" op de tong.
Is het geen bedenkelijke zaak voor den bijbel en het Christe-
lijk geloof, dat de grootste vernuften het öf bepaald geloo-

chend, óf er met schouderophalen op hebben neérgezien?
Laat mij, voordat ik deze vraag beter in het licht stel, aan-
vankelijk een kort antwoord geven.

Aangenomen dat het zoo ware, en dat de meeste groote
vernuften op die wijze tegenover het Christendom en den
bijbel stonden, zooals gij dit zegt, dan zou dit wel zeer
treurig zijn, maar het zou toch uit den aard der zaak niets
anders wezen dan eene bevestiging van de woorden van Jezus,
wanneer Hij zijn Vader dankt: »dat Gij deze dingen den
wijzen en verstandigen habt verborgen, en den kinderk ens
geopenbaard;" en van het apostolisch woord: «Niet vele wij-
zen naar het vleesch, niet vele edelen, niet vele machtigen
zijn geroepen." Ja, juist een van die groote geesten, op wier
vijandige houding tegen het Christendom men zich gaarne
beroept, Schiller n. 1. , bekent dat »wat geen verstand der
verstandigen ziet, door den eenvoud van een kinderlijk ge-
moed wordt gekend." Ik herhaal het: aangenomen, dat de
grootste geesten zich van den bijbel hadden teruggetrokken,
dan zou het geloof zich hierover toch niet bevreesd behoeven
te maken. Maar de geheele stelling is onwaar, uit misver-
stand ontstaan en door lichtvaardigen als onomstootelijke waar-
heid nagesproken. Het is waar, dat Göthe zich bij tijden
met innerlijk genoegen een heiden heeft genoemd, dat Schiller
»uit godsdienst" geen godsdienst wilde omhelzen, en wanneer
het dan volstrekt zoo zijn moest, de knieën liever boog voor
de goden van Griekenland, dan voor den éenen God, die aan
hun heerschappij een einde maakte. En wanneer Lessing in
«Nathan der Weise" juist aan het Christelijk geloof de minst
beminnelijke vertegenwoordigers geeft, komt dat zeker we
niet uit bijzondere voorliefde voor de Christelijke kerk voort.
Maar welk een voorname oorzaak van deze afkeerigheid en
koelheid ligt in den gebrekkigen vorm, waarin het Christen-
dom hun in die dagen dikwijls voor oogen trad! Wanneer
Schiller er over klaagt, dat de natuur sedert het verval
van den Griekschen godsdienst zonder goden is, dan is
dit slechts een nagalm van het doodsche geloof aan God,

22 DUITSCIIE IIEItOËN

dat in Schillers tijd ook in de kerk heerschte en zich don
goeden God slechts «hoog, boven in den hemel" voorstelde,
en niet als dengene die, almachtig en overal tegenwoordig,
in de natuur leeft; wiens goedheid tot ons komt in den geur
der bloemen, wisns nabijheid ons omsuist in de koelte des
avonds.

Ik wenschte dat menigeen, die zich met zijn ongeloof op
Schiller of Lessing beroept, zooveel eerbied voor het heilige had
als deze beide mannen, zooveel begrip van de heerlijkheid van
het Christendom als Góthe.

En is dan met die weinige dichters en denkers, die van
liet Christendom afkeerig waren, de reeks der groote geesten
gesloten? Was Luther dan ook niet een groote geest, een der
grootste zelfs, die ooit geleefd hebben? Of was Copernicus, die
zooals rnen beweert, aan de bijbelsche astronomie en daardoor
aan den bijbel den genadestoot gegeven heeft, een higer vernuft,
in vergelijking met de helden der beschaving uit den tegen-
woordigen tijd? het grafschrift echter, dat hij voor zich zelf
gemaakt heeft, luidt alrlus:

»Niet de genade, die een Paulus gevonden heeft, wil ik, noch
de liefde, waarmede Gij Petrus vergaaft; neen, die, welke de
zondaar aan het kruis ontving, haar begeer ik."

Leibnitz was een der meest veelzijdige geesten van den nieu-
veren tijd; van hem is een passielied afkomstig, waarvan het
laatste vers luidt:

Lasz die matte Seel empfinden
JJeiner Liebe siisze Klutj
Wem nicht Deiues Leidecs Glut
Kann das kalte Herz entziinden,
Jesu, der musz wie ein Stein,
Ohne Licb\' und Lebcn sciu.

Hoe geloovig knielt Klopstock voor den lijdenden en ster-
venden Verlosser! Met hoeveel geestdrift richtte Herder de
opmerkzaamheid zijner tijdgenooten op de lang miskende
schoonheden der Heilige Schrift, bepaaldelijk van het Oude

EN HET CHRISTENGELOOF.

Testament! Hoe ver is Schiller b. v. in de Jungfre.u von Or-
leans boven dat platte rationalisme, dat al het wonderbare
als mystiek en bijgeloovig wegcijfert, verheven! Leeft hij in
dit stuk niet juist in de wonderwereld des geloofs, die den
onzichtbaren achtergrond vormt voor het zicht- en tastbare, en
uit welker diepten de gestalten der geschiedenis opstijgen ? Hoe
diep doordrongen zijn Uhlands edelste balladen, zooals b. v.
der Waller, die verlorne Kirche, van de grond- en kernwaar-
heden van het Christendom ! En wanneer hij met het oog op
de schoonheid der aardsche lente op die groote heerlijke lente
wijst, die wij hier slechts uit de verte groeten en die boven
aanbreekt, zijn dat ook niet tonen van ware Christelijke hoop?

In de tijden van Duitschlands vernedering, in het begin
onzer eeuw, toen vele helden der zoogenaamde Verlichting
met hun vaderlandsliefde zoo goed als op het nulpunt ge-
komen waren, stond een der machtigste mannen van dien tijd,
op wien liet Duitsche volk nu nog met recht trotsch is, Freiherr
von Stein, vast op zijn post, nis hoek-, grond- en edelsteen
van zijn volk, en de diepste oorsprong zijner kracht was niets
anders dan zijn vast, onveranderlijk geloof. Aan diezelfde bron
ontleende ook een andere held uit dien tijd zijne kracht, na-
melijk Ernst Moritz Arndt, die zoo bijzonder de gave had de
jeugd niet liefde en geestdrift te vervullen. In het lied: »Ik
weet aan wien ik geloof,\'\' heeft hij zijne geloofsbelijdenis afge-
legd, en wat naar deze belijdenis cnomstootelijk bij hem vast-
staat, dat is »het licht uit den hooge, de Heiland Jezus Christus,
de rots, op wien ik bouwe, die onvergankelijk is."

Zal ik nog meer getuigen aanvoeren ? Slechts in het voor-
bijgaan herinner ik u nog aan de mannen, die in den laatsten
tijd Duitschland groot hebben gemaakt en het oude verlangen
van het volk hebben vervuld, mannen, die niemand tot de
mindere, iedereen veelmeer tot de groote geesten van Duitsch-
land zal rekenen. Juist de uitstekendsten onder hen, op den
troon, in den raad en op het slagveld, zijn mannen, die reeds
dikwijls hun Christelijk geloof met vrengde en openhartigheid
beleden hebben. Daarentegen zie ik in den tegenwoordigen

24 DÜITSCHE HEROËN E.V HET CHRISTENGELOOF.

tijd onder hen, die het luidst tegen het bijbelsch geloofschreeu-
wen, tevergeefs naar een groot man om.

Gij ziet hieruit, waarde vriend, dat gij in het geheel niet in
slecht gezelschap zijt, wanneer gij u aan het oude geloof houdt,
en dat de bewering, dat de uitstekendste geesten slechte Chris-
tenen zijn geweest, niet meer dan eene bewering is, door de
zoodanigen aangevoerd, die den lof van een grooten geest slechts
aan ongeloovigen toekennen; de anderen echter, die niet in hun
kader passen, opzettelijk of onwillekeurig, stilzwijgend voorbijgaan.
Het komt bij menschelijke grootheid niet alleen op gaven des
verstands, of op kunstgewrochten aan, maar op de verheffing
en veredeling, welke men in het leven des volks teweeg brengt.
En gelukkig is de oude en nieuwe en nieuwste geschiedenis aan
mannen van dien aard, die tegelijk goede Christenen waren,
nog rijk genoeg. Hoe ernstiger gij dit geloof opvat, en hoe
ijveriger gij er naar streeft het in het leven te laten doordringen,
zooveel te gemakkelijker zal het u worden, zoowel aan de eischen
van een geheiligd jongelingsieven te voldoen, als een Gode en
menschen welgevallig karakter te verkrijgen. Wat is echter ka-
rakter ? Daarover zullen wij in het volgende hoofdstuk spreken.

Ii.
KARAKTER EN VRIJHEID.

Twee zaken behooren tot een karakter : een eigenaardige ,
menschelijke persoonlijkheid en een hoogere wil, die haar
doordringt.

Gij hebt in u een bepaalden, bijzonderen aard, een eigen
natuur, waaraan gij wel arbeiden , die gij wel beschaven kunt,
maar wier innerlijk wezen gij toch niet instaat zijt anders
te maken. De tijd, waarin gij leeft, drukt reeds op u een
eigenaardigen stempel, want er is niemand, die zich geheel
aan den invloed kan onttrekken, dien zijn tijd op hem uit-
oefent. Uw aard zou in vele dingen anders zijn, gij zoudt
verscheidene zaken anders beschouwen , wanneer gij bijvoor-
beeld honderd jaar geleden geleefd hadt. Bovendien geeft het
land, waarin gij geboren zijt, het volk , waartoe gij behoort,
reeds tevoren een zekere richting aan uw zijn, waaraan
gij u niet kunt onttrekken. Het feit alleen, dat gij een Ne-
derlander zijt, maakt u in vele opzichten anders dan een
Franschman, Engelschman en Italiaan; met uwe nationaliteit
behoort gij tot een bijzonder type, dat altijd, zelfs wanneer het

u in het geheel niet te stade komt, weder in het licht treedt.
En niet alleen bestaat dat onderscheid tusschen de volken :
ook de provincie, uit welke gij afkomstig zijt, of gij een ronde
Zeeuw zijt, of een onverzettelijke Fries; ja zelfs de stad, waartoe
gij behoort, kan u van kindsbeen af een bijzonder iets ge-
ven , waaraan men u reeds dadelijk herkent. Treden wij een
nog nauwer kring binnen, dan heeft elke familie, ook de uwe,
een type, waarvan niemand zich gemakkelijk losmaakt. F-vcn-
als in het uiterlijk voorkomen, in de gelaatstrekken, in enkele
houdingen en bewegingen, de familiegelijkenis dikwijls op ver-
rassende wijze aan den dag komt, zoo gebeurt dit ook met
betrekking tot den inwendigen levensvorm, met betrekking
tot het leven der ziel en des geestes. Naarmate ecne familie
een rijkere geschiedenis, grooter besef van eigenwaarde en meer
levenskracht heeft, naar die mate zal zij ook meer instaat zijn
aan haar enkele leden haar bijzonder kenmerk mede te deelen.

Deze eigenaardigheden van tijd, volk, stam, familie, hebt
gij ongetwijfeld met een kleineren of grooteren kring van an-
deren gemeen. Maar gij hebt ook veel, dat u alleen eigen is,
zoodat gij u daardoor van ieder ander, hij moge door familie-
of andere betrekkingen nog zoo nauw aan u verwant zijn,
onderscheidt. Wanneer men van de lagere diersoorten zeggen
kan, dat geen twee schepsels volkomen op elkander gelijken ;
wanneer in het plantenrijk niet een grasje, niet een blaadje
volkomen gelijk is aan het andere, dan geldt dit nog meer
van den mensch, als de kroon der schepping. Want hoe hoo-
ger men klimt in het gebied der schepping, zooveel te rijker
en menigvuldige!^- kenmerkt zich elk afzonderlijk leven , zooveel
te meer is elk individu r.iet slechts een exemplaar van zijne
soort, maar iets afzonderlijks , een individualiteit.

Van veel belang voor elks persoonlijken aard is b. v. het-
geen men iemands temperament pleegt te noemen. De
wetenschap heeft zich van oudsher moeite gegeven, om de
verschillende temperamenten, die bij de menschen gevonden
worden , onder zekere algemeene rubrieken te brengen, en
naar deze den bijzonderen aard van elk mensch te bepalen.

Vervolgens heeft men ontdekt, dat het grootste onderscheid
daarin lag, dat sommigen een heerschcnde neiging hebben om
zelf te handelen en invloed uit te oefenen op de buitenwereld,
terwijl anderen meer onder de macht der buitenwereld staan en
van haar indrukken ontvangen. Daarna heeft men opgemerkt,
dat zoowel de zelfhandelende als de hoofdzakelijk ontvangende
naturen weder velschillend zijn, daar sommigen in hare zelf-
werkzaamheid, of in haar aannemen een zekere gelijkmatigheid
toonen , terwijl anderen daarbij ongestadig, met snelle afwisseling
te werk gaan. Op deze wijze is men tot de onderscheiding van
vier temperamenten gekomen.

Deze temperamenten strekken evenmin tot lof als tot schande.
Een cholerische aard is uit zichzelf geen voorrecht, een phleg-
matische geen schande. Het komt er geheel op aan, in wiens
dienst elk dezer temperamenten komt. Geen enkel is zonder
zedelijke gevaren en zonder zedelijke voorrechten. Een cholerisch
mensch heeft aanleg tot een vast karakter, tot duurzame vol-
harding, maar ook tot onbarmhartig doordrijven; een sangui-
nisch man zal zich zonder moeite een begrip van zijne taak
maken, haar met vroolijken moed op zicli nemen, en wan-
neer het noodig is, snel van de eene op de andere overgaan,
maar zijn gevaarlijkste vijand is de onbestendigheid en op-
pervlakkigheid. De phlegmatische geaardheid heeft het voor-
deel, dat zij gemakkelijk haar gelijkmoedigheid, haar zielerust
bewaart, maar traagheid, onverschilligheid, stompzinnigheid
liggen er als zooveel loerende vijanden achter verborgen.
Wat eindelijk het melancholisch temperament aangaat, hoe
dicht grenst het aan de schoone deugden van den ernst, der
degelijkheid, der nauwgezetheid, der innerlijke werkzaamheid,
hoe gemakkelijk vervalt het echter ook in gebreken als
moedeloosheid, versaagdheid, overgevoeligheid en prikkelbaar-
heid , dolle ingekeerdheid tot zichzelf. Gij zijt dus door het
bezit van het een of ander temperament van de vervulling
uwer zedelijke taak niet meer of minder verwijderd, maar uw
temperament dient alleen om de zedelijke taak, die u gege-
ven is, voor uw persoon nauwkeuriger te kenschetsen; daarom

DE GODSUEDACIITE

heeft elk dezer vier temperamenten evenzoo goed uitstekende
weldoeners als beruchte boosdoeners aan de menschheid ge-
geven. Napoleon I had even goed een cholerisch temperament
als Karel de Groote en Lutlier; de lichtzinnige Heine bezat
een melancholischen aard evenals de verheven Schiller en de
godvruchtige Gellert; Voltaire was even sanguinisch als de
vrome Oetinger.

Wat is echter, wanneer wij de temperamenten allen samen-
vatten en tot hun diepsten oorsprong terugbrengen, wat is
de eigenlijke kern van eiken menschelijken aard, van ieders
individualiteit? Waarop rust haar recht, haar bestaan? Dat
brengt ons tot God zelf, op het geheime goddelijke werken
en handelen terug. Gods wijsheid als Schepper is veelzijdig,
zijne gedachten zijn onbegrensd, daarom worden zij ook in
de wereld op eindeloos verschillende wijzen verwezenlijkt. Elke
bijzondere aard van het geschapene, en in het bijzonder elke
menschelijke individualiteit is in den grond niets anders dan
de verwezenlijking en uitdrukking van een bijzondere eigen-
aardige gedachte van den Schepper; men zou gerust kunnen
zeggen : elke menschelijke persoonlijkheid is de menschwording
van een goddelijke gedachte, eene verwezenlijking en uitdruk-
king daarvan in vleesch en bloed, in menschelijke vormen ,
gesproten uit de ondoorgrondelijke diepten van de goddelijke
wijsheid des Scheppers. Daarmede komt elke menschelijke indi-
vidualiteit eerst in het ware licht, in den vollen glans van
haar eeuwige beteekenis. Ook in u, waarde vriend, wil eene
Godsgedachte tot werkelijkheid komen, zij is het teeken, waar-
onder gij geboren zijt, als het ware de ster, die uw uit- en
inwendige levensvorming leiden en beheerschen moet; of zoo
gij wilt, de beschermengel, die u van den beginne af gegeven
is als leidsman door dit leven.

Deze uwe rechtmatige persoonlijke geaardheid is het fonda-
ment, waarop uw karakter zich moet voortbouwen en ontwik-
kelen. Wel is ook tot u, van uw eerste levensontwikkeling
af, iets doorgedrongen, waardoor uw eigenaardig, innerlijk
voorkomen misvormd, uwe eigenaardigheid in ondeugd ver-

IN DK MENSCHELIJKE PERSOONLIJKHEID. 29

anderd is. Dit verkeerde , verderfelijke element is het kwade ,
de zonde. Welke van deze beide uitdrukkingen u het liefst is,
is hetzelfde; de naam dcet niets ter zake. Echter denken wij
bij het woord szonde" meer dan bij de andere uitdrukking
aan den God, tegen wien de zonde een verzet is , en daarom
zou het hier de voorkeur verdienen. Wanneer ik zeg: »dat
is slecht," dan bepalen zich mijne gedachten tot de wereld en
hare verordeningen. Zeg ik echter : »dat is zondig ," dan denk
ik daarbij dadelijk aan den God , die door de zonde beleedigd
wordt. Daarom zijn er ook menschen , die het woord «slecht"
altijd nog beter kunnen verdragen dan het woord «zondig."

De beteeken is van het woord echter daargelaten vanwaar
komt bij u de zonde , vanwaar komt zij bij den mensch in het
algemeen ? Want dat zij er is , in de wereld in het algemeen
en bij u in het bijzonder, dat valt niet te betwijfelen.

Vanwaar komt zij dus ? Is zij van anderen tot u over-
gekomen ? Zijt gij alleen door het voorbeeld van anderen
zondig geworden ? Ongetwijfeld is het voorbeeld van veel be-
teekenis, en menigeen is in de ketenen eener zonde, eener
ondeugd geraakt, omdat hij zich door het voorbeeld van een
ander liet leiden. Maar al kunt gij nog zoo goed eenige uwer
ondeugden van slechte voorbeelden afleiden uwe zonde in
haar geheel , uw zondige staat wordt daardoor toch niet
verklaard. Want hoe zou het komen , dat nooit hier of daar
een menschelijke ziel ongedeerd bleef door een slecht voorbeeld,
maar dat elke, zonder onderscheid, wordt aangetast ? Hoe
zou het komen , dat kinderen reeds in hun vroegste jeugd het
slechte gemakkelijker nadoen dan het goede ? Dat, wanneer zij
tusschen twee benamingen van een voorwerp kunnen kiezen ,
een fatsoenlijke en dus geoorloofde, en een onfatsoenlijke en
daarom verbodene, zij altijd een bijzondere voorliefde voor
de laatste zullen toonen ? Vanwaar komt toch het: »Aitimur
in vetitum semper cupimusque negata ? Naar het verbodene
gaat \'s menschen streven en begeerte uit?" Waarom neemt
bij u en andere menschen het kwade vanzelf toe, terwijl het
goede door voortdurenden strijd met moeite wordt verkregen ?

Wanneer gij ernstig over deze vragen nadenkt en er een
eerlijk antwoord op geeft, dan zult gij het slechte, dat in n
is , niet slechts als het werk van anderen kunnen beschouwen ,
als het gevolg van hun voorbeeld en verderen invloed, maar
gij zult moeten zeggen : In mij is van kindsbeen, van mijne
geboorte af, eene neiging, eene overhelling tot het kwade, zoo-
dat de zonde meer in mijne natuur ligt dan heiligheid, en
alleen omdat het slechte, dat van buiten af tot mij kwam,
zulk een vriendelijken en welwillenden weerklank vond in mijn
hart, kon het werkelijk macht over mij krijgen. Een aange-
boren, overgeërfde neiging tot het kwade ja, dat is het.
Wat uit vleesch geboren is, is vleesch. Zoo diep wortelt het
kwaad. Het is geene ziekte, die eerst later is uitgebroken,
maar een aangeboren krankheid. En daarom wordt de vorming
van het karakter een strijd , waarin de zegepraal onmogelijk
alleen door menschelijke hulpmiddelen behaald kan worden.
Want een aard, die van den oorsprong af ziek is, is niet meer
instaat de kracht tot genezing uit zichzelf voort te brengen.

Wanneer men voor dit feit staat, kan men zich ook niet
daarmede troosten, dat dit de noodzakelijke onvolkomenheid
der menschelijke natuur is, zooals dikwijls gezegd wordt, ter-
wijl men met nictsbeteekenende uitvluchten aankomt, als : »Ik
ben ook maar een mensch, en omdat ik een mensch ben, ben
ik geen engel, en omdat ik geen engel ben, heb ik ook mijne
gebreken."

Is het kwade een onvermijdelijke onvolkomenheid der men-
schelijke natuur, waarom zegt uw geweten u dan telkens,
wanneer gij eene fout begaat, dat gij haar hadt kunnen en
moeten vermijden ? Waarom voelt gij u schuldig en verant-
woordelijk voor uw persoon? En dat het slechts eene onvol-
imuiktheid zou zijn, is weder zeer oppervlakkig gezegd. Er
is toch een groot onderscheid tusschen, of iemand zich naar
een hem gesteld doel heen beweegt, en het alleen nog maar
niet bereikt heeft, dan of hij een tegenovergestelde richting
inslaat, van het doel afgekeerd. Het is toch iets anders of een
wandelaar vroolijk op den rechten weg voortgaat, of dat hij

is verdwaald, en nu hier dan daar onzeker rondzwerft. Het
is iets anders of een geschrift, wat den stijl betreft, nog niet
geheel volmaakt is, of dat liet wemelt van fouten, die in strijd
zijn met de eerste regelen der taalkunde. Evenzoo is er ook
een groot onderscheid tusschen onvolmaaktheid en zonde. Gene
streeft naar de bereiking van het doel, is er echter nog een
eindweg van verwijderd; deze beweegt zich in eene van liet
doel afgekeerde richting.

Dit is het feit, waartegen geen ontkennen of loochenen
helpt, maar dat noodzakelijk erkend moet worden : Dat er in
mijne natuur, behalve de Godsgedachte, welke er tot rijpheid
in wil komen, een andere, tegen God gekeerde macht is, welke
zich tegen de verwezenlijking der Godsgedachte verzet. Dat
is het slijk, dat verwijderd, de smet, die van den stempel
afgewas?chen moet worden, en het doel uwer karaktervorming
is niets anders, dan dat de Godsgedachte, naar welke gij ge-
schapen zijt, in uw persoon, in uw leven tot volle, reine,
harmonische en geheele verwezenlijking kome. Vóór ieder
staat het beeld van wat hij eens zijn moet; zoolang hij dit
niet is, zal hij geen vrede hebben. Dat gaat echter, tenge-
volge van de nu eenmaal bestaande storing en verkeerdheid,
niet andeis dan door ernstigen strijd met zichzelf. Wie zijn
natuurlijke geaardheid in al haar misvormdheid tot ontwik-
keling laat komen, zooals zij zich ontwikkelen wil, alsof het
oorspronkelijke , eigenaardige , reeds uit zichzelf het goede
en schoone ware; wie zich van alle eischen der zelfontwikke-
ling terugtrekt met de woorden: »Ik ben nu eenmaal zooals
ik ben, en zooals ik ben moet men mij aannemen," die zal
wel een zonderling, misschien ook, wanneer het meeloopt,
een origineel worden, maar nooit een zelfstandig karakter
bezitten. Want dit is het onderscheid tusschen een origineel
en een man van karakter: de eerste laat aan zijne neigingen
vrij spel, terwijl deze zich vormt door ernstig zelf bedwang:
gene heeft eene levensgestalte vol misvormingen en afwijkingen
van allerlei aard, het karakter ontstaat uit de langzame afschei-
ding van alles wat misvormt. Zonderlingheid en karakter staan

tegenover elkander als karikatuur en portret. De dikke, pot-
sierlijke, gulzige, grappige, zedelooze, door en door geraeene
Falstaff bij Shakspere is ongetwijfeld een origineel, maar een
karakter ? Verre vandaar ! Juist het tegendeel!

En welke zijn nu de machten, aan welker tucht de natuur-
lijke geaardheid onderworpen moet worden, wanneer zij zich
tot een zedelijk karakter zal volmaken ? Zij treden in allerlei
gedaanten voor or,s op. Allereerst noem ik de zede, die zich
beroepend op een zeker hooger gezag, perken stelt aan de
wild voortwoekerende eigenaardigheden. Wij bedoelen met
»zede" in deze beteekenis, geen pedante, uiterlijke wetten,
die u in elke kleinigheid voorschrijven wat betamelijk is en
wat niet, en uw vrije bewegingen aan banden dreigen te
leggen; maar wij meenen met »zede," de goede zeden, d. w. z.
die, welke zich in een volk, in eene maatschappij, of zelfs
in eene familie van oudsher hebben gevestigd, als de gemeen-
schappelijke maatstaf van hetgeen betamelijk, rechtmatig,
goed en edel is. Vele jongelingen zoeken een zekere genia-
liteit in het verachten van zulke gemeenschappelijke, in den
loop der geschiedenis ontstane begrippen van goede zeden,
zoowel in hun denkwijze, als in hunne uiterlijke handelingen.
Dit achten zij geniaal, omdat er wel eens genieën geweest
zijn, jongelingen, die met geestdrift liet ideale najaagden, die
zich tegen de verkeerde en bekrompen begrippen, welke men
in hun tijd van tucht en zeden had, verzetten; en nu zijn velen
van de meening, dat deze tegenkanting het genie kenmerkt,
en dat, hoe minder de een of ander zich aan goede zeden
gelegen laat liggen, hoe meer hij bewijst een man van genie
te zijn. Bemerken zij langzamerhand, dat men zich met ver-
ontwaardiging en spot van hun gedragswijze afkeert, en dat
de goede zeden zich niet ongestraft onder de voeten laten
treden, dan beklagen zij zich, dat zij niet begrepen worden,
dan bejammeren en bezingen zij zichzelven als de offers van
een tragisch noodlot. De hedendaagsche zeden laten waarlijk
speelruimte genoeg voor de ontwikkeling van een oorspron-
kelijken en eigenaardigen geest, en niemand behoeft ze onder

de voeten te treden, om zich vrij, naar de eischen van zijn
diepsten aanleg te ontwikkelen; zij zullen niets meer doen
dan zekere perken stellen aan zijn verkeerden aard, en tevens,
wanneer hij er zich aan onderwerpt, eene hulp en bijstand
zijn in den strijd tegen den natuurlijken en onbedwongen
aard.

Wel kan de zede ook op een dwaalspoor geraken, en zelfs
wanneer dat het geval niet is, blijft het gebied, dat zij bc-
heerscht, altijd beperkt. Zij geeft eenige regels aan voor onze
uiterlijke handelwijze, maar niet voor het geheel gebied onzer
handelingen, nog daargelaten, dat zij zich in geen geval tot
het inwendige leven van hart en wil uitstrekt. En toch is dit
juist de bron en de oorsprong, waaruit het uiterlijke voort-
komt; en waar de natuurlijke aard aan banden gelegd moet
worden, daar moet dit juist in het binnenste, in den grond
geschieden. Hier treedt nu, als een hoogere macht, met niet
slechts menschelijk gezag, zooals de zede, maar met goddelijke
macht bekleed, het geweten op. Wie een karakter wil hebben,
wie zichzelf tot een man van karakter wil ontwikkelen, die mag
niet naar zijne luimen en naar willekeur handelen, hij mag ook
niet tevreden zijn, wanneer zijne daden aan de eischen der goede
zeden beantwoorden, maar hij moet ook leeren naar zijn geweten
te handelen.

Uw geweten treedt voor u op met een onverbiddelijk, onver-
mijdelijk: «gij moet." Men kan er niet op afdingen; wat het
gebiedt kan niet van kracht verminderen; het heeft slechts dat
eene steeds herhaalde, streng volgehouden bevel: doe wat goed
is, laat na wat slecht is. Hetzij het zijn afradende stem vóór
de daad laat weerklinken, of zich na de daad bestraffend laat
hooren: wat het zegt is altijd hetzelfde, dat namelijk het goede
gebeuren moet en het kwade niet; en de wijze, waarop het
spreekt, is altijd dezelfde, namelijk met een onverbiddelijk, streng
bevel, dat alle tegenspraak reeds tevoren belet. Waarop wijst
dit strenge optreden van het geweten? Op een hooger, op het
allerhoogste gezag, waarop het rust, namelijk op het gezag van
God. De tegenstelling van hetgeen betaamt en niet betaamt,

waarop de zede wijst, wordt onder de tucht van het geweten
do scherpere tegenstelling vr.n goed en kwaad; en terwijl de
zeden rusten op de autoriteit van het volk, van de familie,
van den staat, rust het geweten op het gezag van God zelf.
Terwijl de tucht der zede zich slechts bij enkele grovere uitin-
gen van den verkeerden aard laat gelden, dringt de tucht van
het geweten tot den wortel door. Wilt gij een man van karakter
worden, handel dan naar uw geweten, en stel u onder zijne
tucht, maak het tot u.ven vasten levensregel het goede te doen
en het kwade te haten en te laten, omdat de heilige God het
zoo wil.

Wel is waar geeft ons geweten ons over hetgeen eigenlijk
goed of kwaad is, geen geheel bevredigend en betrouwbaar
uitsluitsel. Menigeen wordt door zijn geweten vrijgelaten iets
te doen, wat een ander beslist verboden wordt; het gebeurt
dikwijls, dat twee personen tegenovergestelde dingen doen,
en dat elk zich op zijn geweten beroept. Dat komt daar-
door, dat ons geweten ons slechts in het algemeen zegt, dat
wij het goede moeten doen en het kwade laten, en daarom-
trent geen nadere bepalingen geeft, maar deze geheel aan
onze kennis van hetgeen goed en kwaad is, overlaat. En daar-
door kan men op een dwaalspoor komen, hetzij plotseling, in
eens, of door een langzamen achteruitgang en toenemende
verdorvenheid. Deze verdorvenheid kan zoo ver gaan, dat
men eindelijk de slechtste en schadelijkste dingen, zooals
leugen, bedrog, onmatigheid geoorloofd acht, en zich over
het schandelijkste niet meer schaamt. Daarom, wanneer ik u
zeg: Wilt gij een man van karakter worden, handel dan naar
uw geweten, dan kunt gij wel antwoorden: »Hoe kan dat,
wanneer de stem van het geweten mij niet nauwkeurig en
veitrouwbaar uitgelegd wordt, zoodat ik wete wat goed en
wat slecht is?" Zeer juist, zulk cenc uitlegging moeten wij
hebben. Maar vanwaar? Wie kan onfeilbaar uitleggen be-
halve Go.1 ? Wie kan do stem verklaren, buiten Hem, van
wien zij komt ? Welnu, Hij heeft haar verklaard, en gij
hebt die verklaring in uw Catechismus. De overoude Tien

DE TIEX GEBODEN.

Geboden zijn de echte, waarachtige, onfeilbare uitlegging, de
vertrouwbare opheldering van hetgeen het geweten in het alge-
meen in zijn: »doe het goede, laat het kwade" eischt. Naar
deze zullen de zeden, wanneer zij goed willen blijven, zich
moeten richten en vernieuwen. Wilt gij dus een karakter heb-
ben, maak dan Gods gebod tot het richtsnoer van uw leven,
laat elk dezer geboden een grondbeginsel voor uw denken,
spreken en handelen worden; laat uw geheele persoonlijkheid
doordrongen zijn van deze goddelijke woorden : Hoe zal een
jongeling zijn pad rein houden? Hoe zal hij een goed karakter
verkrijgen? Wanneer hij zich houdt aan uw woord. Ps. 119 : 9.
Wie is karakterloos? Die geen beginselen heeft, en niet met
vastheid naar deze beginselen handelt, maar willekeurig, zoo-
als zijn tijdelijk belang het meebrengt; die heden zóo spreekt
en morgen anders, naar gelang van de personen, met wie hij
te doen heeft, en de betrekkingen, die hij in het oog moet
houden. Daarom geeft ook alleen het karakter den menschen
betrouwbaarheid. Op karakterlooze menschen kan men niet
rekenen; bij menschen van karakter weet men tevoren, dat
zij naar do beginselen, die men vroeger bij hen beproefd heeft,
zullen handelen. Dank daarom God, dat Hij u in de Tien Ge-
boden zulk een schoon, afgerond, volledig S3\'steem van wetten
voor ons spreken en handelen geeft, als het model, waarnaar
ons karakter gevormd, als het geraamte, dat door ons leven
met vlcesch moet worden bekleed.

Wanneer nu het gebod ook maar de kracht bezat, den
verkeerden aard, die zich in den mensch heeft vastgewor-
teld, te vernietigen, en den goeden, oorspronkelijken aard
weder in de plaats te stellen, de Godsgedachte, die in elke
persoonlijkheid woont, vrij te maken van de verontreiniging
van het kwade, dat er zich van heeft meester gemaakt, en
haar tot volle, harmonische verwezenlijking te brengen! Maar
het is de oude klacht, dat het gebod difc niet kan! Het kan
u een doelwit voor oogen stellen; het kan zeggen wat worden
moet en hoe het moest zijn: het kan de richting aangeven,
volgens welke gij uw karakter moet vormen, maar het geeft

DIEPSTE KRACHT TOT KARAKTERVORMING.

niet de kracht om deze richting in te slaan en haar standvastig
te volgen tot het doel hereikt is. Het is wat kompas en roer
zijn voor een schip; maar de kracht, die het vaartuig in be-
weging zet, den wind, die de zeilen bol doet staan, den stoom,
die de raderen doet wentelen, kan het niet verschaffen. Zoo
gaat het niet vooruit. Menigeen beproeft het met zijn geringe
krachten, met zijn goeden wil en goede voornemens; maar wie
zal een stoom- of zeilschip, bij gebrek aan andere voortstuwende
krachten, met de hand bestieren en tot zijn doel brengen? De
hand wordt lam, lang voordat het schip slechts een duim breed
gevorderd is; de strooming voert het mede, en drijft het tegen
wil en dank reddeloos voort, van het doel af inplaats van
naar het doel toe, tegen de klippen, inplaats van naar een
zekere haven.

Uit den hemel moet de wind komen, die de zeilen van
het schip bol doet staan, uit den hemel de ware en volle
kracht voor de vorming van het menschelijk karakter. Het
is de heilzame, reddende genade Gods in den persoon van
Jezus Christus; zij geeft de kracht om alle mismaking weg
te nemen, elke verkeerde neiging vaarwel te zeggen, het
aardsche wezen en de wereldsche lusten te verloochenen; zij
geeft kracht om den waren aard te doen herleven, om matig,
rechtvaardig en godzalig te wandelen in deze tegenwoordige
wereld. Zij dringt door tot in het binnenste van den mensch,
als een krachtige levensadem, en vernieuwt in he m het beeld
Gods. Zij geeft aan de Godsgedachte, volgens welke gij gescha-
pen zijt, en die tot nu toe niet vrij kon worden, kracht en
leven. »In u woont een edele slaaf, wien gij de vrijheid schen-
ken moet;" maar gij kunt den slaaf eerst dan de vrijheid geven,
wanneer gij uw hart opent voor de kracht uit den Hooge. Dan
eerst komt uw ware persoonlijkheid met haar wezenlijke, diepste
kern tevoorschijn, en neemt de plaats in, welke haar toekomt.
Een geheel nieuw mensch is daarbinnen opgestaan. Deze heeft
niet dadelijk zijn volle ontwikkeling bereikt, maar hij is er,
heeft levenskracht in zich en de taak om alles langzamerhand
te hervormen. Het gaat niet zonder strijd, maar het gaat.

GEZINDHEID EN KARAKTER.

Het oorspronkelijke Godsbeeld, dat eerst binnen in u is
opgewekt, wordt langzamerhand in alle trekken uwer per-
soonlijkheid hersteld , en hoe meer dit het geval is, hoe meer
uw Christelijke karaktervorming vordert. Wanneer eens uw
geheele persoonlijkheid beheerscht, geleid en doordrongen is
van de Godsgedachte, naar welke gij geschapen zijt; wanneer
gij naar uw bijzonderen aard de heerlijkheid van den God,
die u geschapen en wiens genade u vernieuwd heeft, duide-
delijk weerspiegelt, dan heeft uw karaktervorming haar doel
bereikt. Een volmaakt, geheel gevormd karakter vertoont
dien God in al zijne deelen, en door zijn eigenaardige samen-
stelling wordt niets dan het reine, goddelijke licht uitgestraald.
Daarom is een zedelijk karakter nog iets meer dan een zede-
lijke gezindheid. Deze is ongetwijfeld iets zeer prijzenswaardigs,
en gave God, dat zij even rijkelijk bij jong en oud gevonden
wierd; maar zij is daarbij iets inwendigs, hetgeen het woord,
dat van zin is afgeleid, aanduidt; een goede gezindheid te
hebben is zooveel als goede beginselen te hebben; maar hoe
gemakkelijk kan het gebeuren, dat de beste voornemens on-
uitgevoerd blijven , dat de eerlijkste gezindheid slechts gezind-
heid blijft ei? geen daad wordt! Hetzij, omdat eigen traagheid,
het zwakke vleesch den gewilügen geest in den weg treedt,
hetzij omdat de inachtneming van uiterlijke omstandigheden,
menschenvrees en behaagzucht, storend werken. Eerst wan-
neer de gezindheid daad wordt, wanneer zij de geheele per-
soonlijkheid als eene kracht doordringt, en in het geheele leven
eens menschen op eigenaardige wijze, naar zijn bijzonderen
aanleg, optreedt en een krachtige gestalte aanneemt, eerst dan
wordt zij karakter.

Nog meer. Eerst wanneer uw persoonlijke aard geheel
doordrongen en beheerscht is door het licht en leven Gods,
zijt gij ook doorgedrongen tot de ware vrijheid, Hoe vreemd
is er reeds met dit woord omgesprongen! Hoe vaak hebben
onwetenden en verleiders het misbruikt, en welk een misbruik
maakt men er nog heden ten dage van! Waaraan denken
jongelieden al niet, wanneer er van vrijheid sprake is! Deze

denkt aan dit, gene aan iets anders, waaraan hij gaarne mcê
zou willen doen, maar dat hem nog verboden, of waarvan
hij buitengesloten is. De een denkt aan het bezoeken van
sociëteiten, een tweede aan rooken, een derde aan bals en
corceclies, een vierde aan al de heerlijkheden van het stu-
dentenleven. Op die wijze wordt voor menigeen de vrijheid
verbrokkeld tot niets dan bijzondere vrijheden, zoodat zij, uit
overvloed van zooveel enkele vrijheden, in het geheel niet
tot de ware vrijheid komen , evenals menigeen door te veel
genietingen het ware ger.ot verliest. Die vrijheden, waarde
vriend, kunnen u uit zichzelven nog niet vrij maken ; integen-
deel, zij worden tot zooveel banden en ketenen, wanneer gij
niet tevoren in uw diepste wezen zijt vrij geworden. Maar hoe
geschiedt dit ?

Wanneer zeggen wij b. v. van een volk, dat het een vrij
volk is? Wanneer het zich zijne wetten en verordeningen
niet door de een of andere vreemde macht moet laten opdrin-
gen, maar wanneer het deze uit zichzelf voortbrengt, in over-
eenstemming met zijn diepsten aard, zoodat de wetten en ver-
ordeningen, waaraan het gehoorzaamt, niet anders zijn dan de
uitdrukking van hetgeen het volgens zijn diepste zelfbewustzijn
denkt en gevoelt. Zulke voorschriften zijn dan geen lastige
dwang, door welken de vrijheid des volks wordt onderdrukt,
maar veeleer de vorm, waardoor zij zich uitdrukt en aan het
licht treedt.

Hetgeen echter voor een volk geldt, geldt cok voor elk
mensch in het bijzonder. Hij alleen is vrij, die zich in over-
eer.stemming met zijn diepsten aard kan bewegen, naar zijn
innigste behoefte en zijn oorspronkelijkste natuur zijn leven
kan vormen, en daarin door geen vreemde, vijandige macht
wordt gehinderd. Maar wat is uw diepste aard ? Is het uw
zucht naar genoegen? Geve God, dut dit niet de kern van uw
leven uitmake! Wat is dan de diepste behoefte van uwe natuur?
Is het de behoefte aan ongestoorde genietingen, aan onafge-
broken gekijf en getwist, aan dansen en drinken? Moge God
verhoeden, dat dit do diepste begeerte en behoefte van uw

hart zou zijn! En toch denkt gij daaraan het eerst, wanneer
er sprake is van vrijheid, en gij verbeeldt u vrij te wezen,
wanneer gij in deze dingen kunt doen zooals het u lust. Ik wil
u zeggen, mijn vriend, wat uw hart in zijn diepsten grond
zoekt en begeert, welke bestemming uw oorspronkelijke aard
heeft, namelijk gemeenschap mst uwen God, een te zijn met
Hem, opname van zijn leven in het uwe. Dit verlangen moet gij
allereerst bevredigen, wanneer gij werkelijk vrij wilt zijn.

Zie dien vogel in zijn kooi; oogenschijnlijk ontbreekt hem
niets, dat voor zijn welzijn noorlig is. De kooi is rein gehouden,
zelfs keurig in orde; de vogel, die er in zit, heeft evenmin
gebrek aan frisch water als aan voedsel, de lekkerste beetjes
worden hem gebracht waarom wordt hij niettegenstaande
dat alles niet recht vroohjk ? Waarom blijft er iets mats, iets
gedrukts aan zijn gezang in de gevangenschap? Hij is niet in
zijn element, want zijn clement is de blauwe lucht, het geurige
groen van het bosch, en zoolang hij niet in zijn element is,
mist hij zijne vrijheid. Wat zijn alle lekkernijen voor hem, wan-
neer hij een gevangene moet zijn?

Menig jongeling vergeet door de uiterlijke zoogenaamde vrij-
heden, naar welke hij haakt, dat er r.og een ware innerlijke
vrijheid is; en door allerlei uiterlijke genietingen, in welke hij
zijne vrijheid heeft gesteld, acht hij het goddelijke levenselement,
de goddelijke levensatmosfeer gering, in welke zijn geest alleen
waarlijk vrij kan zijn, omdat alleen in deze zijn geest zich
naar zijn diepsten aard, zijn oorspronkelijkste behoeften kan
bewegen. Zulk een jongeling gelijkt op den vogel, die geschapen
is, om vrij onder den hemel te vliegen, maar die door de
lekkernijen, welke men hem biedt, langzamerhand het element
vergeet, waarvoor hij geschapen is, waarin hij zich moet be-
wegen, wanneer hij vrij wil zijn. Wie is het echter, die u
uwe vrijheid heeft ontroofd, en u met zinnelijke genietingen wil
voeden, om u het goddelijk element te doen vergeten? Het is
de zonde.

Wilt gij dus vrij zijn, begin dan met u los te maken van
de zonde, en tot uw levenselement, tot uw God in te keeren.

WAT IS VRIJHEID?

Het oogenblik, dat een mensen zich afkeert van zijne zonde,
van j-ijne zelfzucht en liefde tot de wereld, en zich met God
vereenigt, dat is het geboorteuur der ware vrijheid. Want
op dat oogenblik zegt hij den vreemden tiran den dienst op,
en keert tot zijn eigen naar God geschapen aard terug, om
voortaan in overeenstemming met deze zijne eerste natuur te
leven. Wanneer het hart zich geloovig overgeeft aan het god-
deüjke leven, ontstaat de ware vrijheid, en in de vorming
des levens naar Gods wil, naar Gods gebod en verordening,
draagt zij hare vruchten. Hij is niet waarlijk vrij, die, zooals
men gewoonlijk zegt, kan doen wat hij wil; maar hij is
vrij, die kan willen en doen wat hij moet, omdat het door
God gestelde gebod in overeenstemming is met zijn diepsten
aard.

Hebt gij deze ware vrijheid verkregen, dan zullen de enkele
bijzondere vrijheden u op haar tijd, voor zoover zij goed voor
u zijn, geschonken werden. Voor zoover zij u echter nu nog
onthouden zijn, ja, misschien uw leven lang om de een of
andere oorzaak onthouden blijven, moet gij daarover niet on-
gelukkig of ontevreden wezen, of over slavernij en tirannij
klagen en zuchten. Want meer en meer zult gij leeren juist
daardoor te toonen, dat gij in het ware bezit uwer vrijheid
zijt, doordat gij, wanneer het noodig is, die uiterlijke zooge-
naamde vrijheden kunt missen, zonder dat uw levensgeluk er
door verstoord wordt. De grenzen, die door een nuttige rnen-
schelijke, of door een goddelijke bepaling voor een ieder naar
zijn ouderdom, stand en beroep zijn getrokken, zijn voor den
waarlijk vrije geen lastige, onverdragelijke dwang, tegen welken
hij zich met hevigheid verzet, maar zij zijn hem eene tucht,
die hij zichzelf zou opleggen, zelfs al ware zij hem niet van
buiten af door de wet opgelegd, en door welke hem in elk
geval niets ontnomen wordt, dat voor zijn innerlijke bevrediging
onmisbaar is.

Derhalve is het juist de vrijheid, de vrijheid in den vollen
en waren zin des woords, die aan den dag gelegd en be-
krachtigd wordt door de onderwerping van ieders persoonlijken

WAT IS VRIJHEID?

aard aan de tucht der goede zeden, van het geweten, aan de
goddelijke wet en de reddende genade Gods, kortom in elke
ware karaktervorming. En dit is het doel, waarheen God door
zijn reddende genade alle menschen wil voeren : dat namelijk
elks persoonlijke aard, elke individualiteit opga in het goddelijke
wezen, niet om daardoor vernietigd te worden, zoodat er ten
laatste een volkomen eenvormigheid zou ontstaan, maar opdat
het éene wezen Gods zich in millioenen en millioenen vrije per-
soonlijkheden openbare, evenals op een zomersenen dag elk der
millioenen dauwdroppels een en hetzelfde zonlicht weerspiegelt,
maar elk door een andere straalbreking.

WELZIJN VAN \'T LICHAAM.

Oog en oor en al onze lichamelijke zintuigen brengen tot
onzen geest de indrukken over, die tot zijne ontwikkeling noo-
dig zijn, en wanneer, omgekeerd, de geest de ontvangen in-
drukken naar buiten wil weergeven, heeft hij daartoe het
lichaam als zijn werktuig van noode. Waarneming, gedachte,
gebaarden, spraak, daad alles geschiedt door middel van
het lichaam. En hoe wonderbaar is het ingericht! Het is een
kunstwerk van God, den Allerhoogste, wiens gelijkenis ons is
ingeprent. Gods cenige Zoon heeft een menschelijk lichaam
aangenomen , om daarin het grootste werk te volbrengen , dat
de geschiedenis kent: het werk van de verlossing en vernieu-
wing der menschheid. Uw eigen lichaam is bestemd, om de
tempel van Gods Geest te worden en tevens met uwc ziel in
den levenden God vroolijk te zijn. Ja, het is bestemd, om een-
maal, als het door den dood en de ontbinding zal zijn heen-
gegaan, deel te hebben aan de toekomende volmaking der
wereld, aan de zaligheid en heerlijkheid van het voleindigde
Godsrijk. Maar, geen rechten zonder plichten, en hoe greoter
de eer is, die het menschelijk lichaam reeds is weervaren en

WELZIJN VAN \'T LICHAAM.

nog te wachten staat, des te meer van gewicht is het, dat de
heiligheid der jeugd ook in het leven van ons lichaam te zien
gegeven en uitgedrukt wordt. Is een lichaam een werktuig des
geestes, hoeveel is er dan aan gelegen, dat dit werktuig in
goeden staat is en de noodige kracht bezit.

Verzuim dus niets, wat tot sterking, staling en gezonde ont-
wikkeling van uw lichaam wordt vcieischt; houd verre van u
alle weekclijkheid , vadsigheid, genotzucht, welke, helaas, vooral
in de steden zoo licht zich meester maken van de jeugd. Hoe
fietsen en onfrisch zijn de gestalten, welke we hier en daar op
onze straten en in onze plaatsen van ontspanning zien op en
neer gaan, om te zien en gezien te worden. Die oudheerachtige,
geparfumeerde jongelieden, die bij hunne kleeding meer letten op
elegant en modern fatscen dan daarop, dat men er zich kloek
en vrij in bewegen kan; die liever rijden dan loopen; de bergen
liefst uit de laagte bezien, en in de balzaal beter thuis zijn dan
in het vrije veld, in het ruime woud! Vanwaar zou het vader-
land mannen verkrijgen orn raad en daad te plegen, indien
zulk eene verwijfdheid de overhand neemt? Men zou dan keizer
Vespasianus wel gelijk geven, die tot een sterk geparfumeerd
jong officier zeide: lik had liever, dat gij naar knollook rookt,
dan naar pomade."

Maar vooral moet ik op twee deugden uwc aandacht vesti-
gen, door welker betrachting het welzijn van uw lichaam wordt
bevorderd, terwijl haar geringachting het verwoest: wij be-
doelen de matigheid en de kuischheid. Van oudsher is de naam
der Germaansche volksstammen, wat hun maat houden in het
drinken betreft, niet bijzonder gunstig geweest. Van de Duit-
schers zeide onlangs nog een Franschman, dat zij, eer zij
drinken een biervat, en daarna een vat bier zijn. Daar is wel
iets van aan. En w-aarom zit op den Maandagmorgen menig
jong koopman lusteloos en mat voor zijne boeken, en menig
gymnasiast of student met een stompzinnig hoofd op de leer-
banken? Is het niet, omdat er des Zondags tegen de matigheid
gezondigd werd? Ja, achten velen het niet eene eer en een
bewijs van mannelijke ontwikkeling, dat men zich een roes heeft

gedronken? Ik heb jongelieden gezien, die nog volkomen nuch-
ter waren, maar zich althans den schijn gaven van beschonken
te zijn. O dwaasheid der schande! Te stamelen in plaats van
te spreken, te zwaaien in plaats van te gaan voorwaar,
een groote eer! Indien men zulk een woesreling den volgenden
dag eens kon laten zien, hoe hij zich den vorigen avond
had voorgedaan, zou hem dan de schaamte de wangen niet
rood kleuren, indien hij zich nog schamen kan? Maar het
blijft bij dien éenen avond niet. En zulke avonden verzwak-
ken lichaam en geest, en al nemen wij niet dadelijk de ge-
volgen waar, zij blijven niet achter en treden later in het
licht. Nog onlangs stond ik aan het sterfbed van een jongen
man, die de tering had, en reeds van den dood geteekend
was. Zijn oog lag diep en stond zoo mat; zijne wangen waren
ingevallen, en al zijne trekken slap en krachteloos. Met tra-
nen van weemoed dacht hij aan de jonge menschen van zijn
leeftijd, die nu met frissche kracht en blijden levensmoed zich
een onafhankelijke eigen plaats in de maatschappij verworven
hadden, en »weet gij,\'^; zoo zeide hij, »wat mij deze ziekte zoo
moeielijk doet dragen? Ik kon ook gezond en krachtig zijn als
de anderen, maar ik ben er zelf schuld aan, dat ik zoo ellen-
dig ben geworden. Ik ben reeds op het gymnasium begonnen
met drinken, ik heb het op de hoogeschool voortgezet, en ben
nu plotseling ineengezonken en geworden wat ik nu ben." En
Lij had vele gaven, hij was de trots en de vreugde van zijne
ouders, die thans met onuitsprekelijke smart aan zijn sterfbed
stonden, en weinige dagen later hem de oogen toedrukten.
Wacht u voor de eerste zonde tegen de matigheid en nuch-
terheid! Strijd manmoedig tegen alle aanzoek tot onma-
tigheid! Houd in eten en drinken altijd maat, alzoo dat uw
geest meester in huis blijft en uw lichaam hem gehoorzamen
kan; dat uwe gedachten steeds helder, uwe bewegingen vrij en
zeker, uwe woorden verstandig blijven, en gij elk oogenblik op
elke roepstem, die tot u komt, ook als het eene stem Gods
was, ja als het de roeping uit deze wereld was, blijmoedig
kunt antwoorden: «Hier ben ik."

Maar niet alleen in het vermijden van het te veel bij het
eten en drinken vertoont zich de matigheid, doch ook in de
wijze, waarop beiden genoten worden. Het is een der verkeerdste
dingen ter wereld, als het eten om het eten geschiedt, ja
een soort kunst of wetenschap wordt. Zonder twijfel heeft ook
de smaak zijne eischen, en als God zelf aan de spijzen hunne
smakelijkheid, aan den wijn zijn geur geschonken heeft, dan
is hiermede, om zoo te zeggen, iets aesthetisch aan de zaak
gegeven. Maar als men reeds jongelieden over een fijn en
zeldzaam gerecht zoo buitensporig in geestdrift ziet geraken,
dan is dit een stuitend schouwspel. Dan hoor ik liever het
gejubel, waarmee kinderen het lievelingseten op tafel zien ver-
schijnen. Een Christenmensen geniet spijs en drank als lichame-
lijke gaven Gods met dankzegging. Hij eet niet om te eten, en
drinkt niet om te drinken, maar hij doet beiden, omdat het
lichaam het vereischt, en dankt God er voor. Wel schijnen velen
het niet meer oorbaar te achten aan tafel te bidden, vooral
niet als men gasten heeft; ja er zijn zeer geavanceerde men-
schen, die nog altijd Christenen heeten, maar die zich beleedigd
achten, als iemand naast hen aan tafel bidt. Men vroeg eens
aan den ouden predikant Flattich op spottenden toon, of bij hem
aan huis alles bad? «Neen," zeide hij, tik heb een paar zwijnen,
die bidden niet."

De deugd der matigheid heeft eene tweelingzuster, die met
haar hand aan hand gaat, en dat is de deugd der kuischheid.
Aan haar moeten wij vooral denken, als er sprake is van het
rein bewaren des lichaams. Ik behoef ze u niet te schetsen,
de pestilentie, die in de donkerheid wandelt, en het verderf,
dat op den middag verwoest. Ik behoef ook hare gevolgen niet
te schilderen: het bevlekte lichaam, het gebrandmerkte ge-
weten , de bezoedelde verbeelding, de vergane kracht, den
verwoesten geest. Ik heb een jongeling gekend, van reus-
achtige sterkte. Hij had een forsche, breede borst, beenderen
ais ijzer en spieren als van steen. In lichaamsoefeningen werd
hij door niemand overtroffen. Het was een lust hem aan te
zien. Wat kon er van hem niet worden ? Plotseling echter

begon hij te kwijnen, zijne kracht verviel, zijn geestelijke
vatbaarheid verdween; hij werd afgetrokken, traag, onver-
schillig, en thans zit hij als een ideoot in een stoel wezenloos
te lachen, en kent geen hooger genot dan een pijp tabak.
De worm, die aan hem knaagde en hem verteerde, was de
onkuischheid. Gij kent uit de geschiedenis van het Oude Testa-
ment den richter Simson. Nu, vele gaven had hij naar lichaam
en geest. En toch hoe weinig heeft hij tot stand gebracht!
Zijne daden zijn avontuurlijk en opmerkelijk maar het waren
geen verlossende daden. Hij verspilde zijne kracht in op zichzelf
staande heldenstukken, waardoor het volk weinig werd gebaat.
En vanwaar dit gebrek aan eenheid in zijn leven ? Omdat hij
zijne zinnelijkheid niet wist te beheerschen, en dientengevolge
de slaaf werd nu van deze en dan van gene vrouw, die hem
in haar strikken wist te vangen, en zijne heldenkiacht brak.
Zoo verwoestend werkt de onkuischheid zelfs op de grootste
lichamelijke sterkte.

De groote keurvorst van Brandenburg bedacht dit bijtijds
en redde daardoor zijne ziel en zijn lichaam. Als jeugdig
prins kwam hij in den Haag, en ontmoette daar vele wei-
sprekende krijgs- en staatslieden, maar ook niet weinige zede-
looze, jonge edellieden, die hem weldra in hunne vermaken en
uitspattingen zochten te doen deelen. Eens noodigden zij hem
uit tot een feest, dat tot laat in den nacht duurde, en
behalve den prins waren allen min of meer beschonken.
Daar verschenen eenige lichtzinnige vrouwen, die door het
gezelschap jubelend begroet werden. Den keurvorst echter
steeg het bloed naar het aangezicht van toorn en schaamte,
toen hij zag in welk gevaar hij hier gelokt was. Hij stond
op, om het gezelschap te verlaten. Men riep hem toe, dat
nu eerst het feest recht begon ; maar hij riep: »Ik ben het
aan mijne ouders, mijne eer en mijn vaderland verplicht, deze
plaats dadelijk te verlaten." En den volgenden morgen zat
hij reeds te paard, en reed de stad uit naar de legerplaats
van den stadhouder Frederik Hendrik, die toen de stad Breda
belegerde. Toen hij vernam, waarom de keurvorst zoo over-

haast de stad verlaten had, riep hij vol bewondering uit:
»Uwe vlucht verraadt meer heldenmoed, dan wanneer ik Breda
verover. Wie reeds zoo vroeg zichzelf kan overwinnen , dien zal
het grootste gelukken." En het grootste is hem gelukt. Was
Frederik Willem in den Haag niet zoo ridderlijk gevlucht, wie
weet of hij ooit bij Fehrbellin zoo ridderlijk en zegevierend zijn
degen had weten te gebruiken. Tijdige vlucht verhoedt veel,
waarover men zich later zou moeten schamen. Hoe menigeen is
tot zonde en schande vervallen, omdat hij te laf was om op het
rechte oogenblik te vluchten. Was Jozef voor de verzoeking niet
gevloden, dan was hij waarschijnlijk nooit in de gevangenis
gekomen, maar had ook niet Egypte\'s volk en zijns vaders huis
van den hongersnood gered. Zijne geschiedenis bewijst duidelijk
hoa vaak een jongeling, die in Gods kracht zulk een krachtige
verzoeking weerstaat, en zijne onschuld behoudt, later een bij-
zondere mate van geestelijke kracht ontvangt, om ock anderen
tot een zegen te worden. De kerkvader Ephraïm, bijgenaamd
de Syriër, kwam te Edessa wonen naast eene vrouw van slech-
ten naam. «Ontbreekt u iets?" vroeg zij hem eens, toen zij hem
uit haar kamer voor het venster zag staan. »Niets, dein eenige
steenen en wat kalk, om dit venster dicht te metselen, waar-
door gij in mijne kamer ziet."

Tijdig vluchten! Als gij u in een verkeerd gezelschap bevindt,
vlucht! Als een beeld, een tooneel u boeit, zoodat onreine ge-
dachten in u zich verheffen wond u af, en vlucht! Komt
u een schandelijk boek in handen, stuit uw oog op een volzin,
eene bladzijde, een opschrift, waardoor uwe gedachten vergiftigd
worden, werp het boek van u, en vlucht. En komen, door
welke aanleiding ook, onreine beelden en lusten in u op, doe
dan wat anders, denk dan aan wat anders, lees, werk, zaag
hout, vest uwe gedachte op een tekst, een gezangvers, bid tot
God, roep uit alle macht, loop u moê in bosch en veld, kortom,
doe het een of het ander, om de verkeerde gedachten te ont-
loopen. Wacht u vooral voor weekelijkheid, want zij is een
broeinest van allerlei lusten en gedachten, een moeras, waaruit
voor ziel en lichaam doodelijke miasmen opstijgen. Toen Frederik

Willem I, koning van Pruissen, nog een knaap was, ontving
hij eens een fraaien kamerjapan ten geschenke. «Denwelken de
jonge heer eerst van achter en van voren, van buiten en van
binnen nauwkeurig bezien heeft, alstoen echter hem gegrepen
en in het vuur heeft geworpen, hetwelk, daar het winter was,
in een schoorsteen sterk gebrand heeft." En waardoor behield
de oude Ernst Moritz Arndt zijn lichamelijke kracht en frisch-
heid tot op hoogen ouderdom? Hij was als jongeling bloeiend
en sterk, vol van een levenslust, die in menig opzicht voor
hem eene verzoeking was; en dat des te meer omdat hij stu-
deerde in het dartele Stralsund, en een bijzonder behagen
had in de genietingen der jeugd. Om echter kuisch te blijven,
en uit de stad even onbesmet terug te keeren, als hij er was
binnengekomen, leefde hij zoo eenvoudig mogelijk. Brood en
water was zijn ontbijt; \'s avonds bleef hij thuis en vergenoegde
zich met brood en een glas bier of water. Ook zocht hij zijn
lichaam door voetreizen, koude baden (tot in November) en een
korten slaap te harden, en het vleesch onder den wil des
geestes te brengen. Ja, hij dacht er een tijdlang ernstig over,
om de studie met den landbouw te verwisselen, en ook na
zijn studententijd sliep hij wel eens op harde planken, of wan-
delde in de vrije natuur, om meester te blijven over zichzelf.
Dat alles behoeft gij nu niet na te doen, maar deugdelijk
werken en echt moê worden: dat is een zegen. Zorg dat gij
eiken avond moede zijt en behoefte gevoelt aan slaap, als
gij ter ruste gaat, en beveel, eer gij inslaapt, uw lichaam
en uwe ziel der hoede Gods en zijner heilige engelen; en als
gij \'s morgens ontwaakt, dan moet gij zooals Luther zegt,
fluks het bed verlaten, uw »dat geve God" bidden, en dan
vroolijk aan den arbeid gaan. Een rein en gezond lichaam
als woning voor een reine en gezonde ziel daarmee zegene
ons God!

VORMING YAN DEN GEEST.

Het leven uws lichaams is niet het eenige en niet liet ge-
wichtigste, dat bewaakt en verzorgd moet worden. Uw lichaam
is slechts de woning en het werktuig voor den geest, en deze
heeft even goed behoefte aan voeding, verzorging, ontwikkeling
en beschaving.

Maar wat is beschaving? Ligt zij alleen in uiterlijke vormen
en manieren? Wel, hoeveel verlegen menschen zijn er dan
niet in de wereld, die in gezelschap niet goed weten wat zij
met hun uiterlijken mensch moeten aanvangen, en die toch,
zoodra zij beginnen te spreken, door en door beschaafd blijken
te zijn. En omgekeerd, hoeveel welgemanierde menschen zijn
er, wier bewegingen en vormen onberispelijk zijn, en die toch,
zoodra men zich met hen inlaat, of wanneer hun hartstochten
in het spel komen, blijken geven van groote uwheid en on-
beschaafdheid! Met beschaving moet allereerst geestesbescha-
ving bedoeld worden , en zij bestaat dus uit de ware ontwik-
keling, vorming en opleiding der verschillende krachten van
den geest.

Vooreerst is daar de kracht der waarneming, van het den-
ken, van het weten. Deze moet bijzonder geoefend zijn, wan-
neer zij hare taak wil vervullen. Betoont iemand zich hierin
nalatig, dan wordt hij ongetwijfeld wat men met het woord
»dom" pleegt te betitelen. Van nature is niemand dom; hoog-
stens kan hij met betrekking tot de krachten zijns verstand*
weinig begaafd zijn. Maar weinig begaafJheid en domheid zijn
twee zeer verschillende dingen. Wanneer iemand met geringe
verstandelijke gaven toch het weinige, dat hij heeft, getrouw
aanwendt, wanneer hij zich een kleiner gebied van wetenschap,
grondig toeiiigent en dan met bescheidenheid blijft erkennen
waar zijn weten ophoudt en zijn nietweten begint, dan zal het
geen verstandig mensch in het hoofd komen hem dom te noe-
men. Omgekeerd kan iemand, die de schoonste en rijkste gaven
heeft, zoover komen, dat hij deze beschamende benaming ver-
dient, wanr.eer hij zich op zijne gaven verlaat, niets geregeld
en grondig leert, alles ten halve weet, en daarbij steeds in
de overtuiging leeft, dat hij zeer veel weet, en daarom in
alles meepraat, tepas en te onpas. Zoo iemand gaat langza-
merhand achteruit met zijn verstand en oordeel, en behoort
dan feitelijk tot de sdommen." Daaiom zal men dikwijls zien,
dat rijkbegaafde jongelingen, wat hun kennis aangaat, door
anderen voorbijgestreefd worden, die veel minder natuurlijke
begaafdheid hebben dan zij. Van zooveel invloed is Goddank
de mate van begaafdheid niet, dat het geheele bestaan van
een mensch er van zou afhangen; de getrouwheid, waarmede
hij hetgeen hem gegeven is gebruikt en bestuurt, is van on-
eindig meer gewicht. »Den eenen gaf hij vijf ponden, den
anderen twee, den derden öen," staat er geschreven in de ge-
lijkenis. Daarmede wordt natuuilijk op het verschil van be-
gaafdheid gedoeld. Maar bij het afrekenen ontvangt de knecht
met de twee ponden juist denzelfden lof en dezelfde waar-
deeiing zijner diensten als hij, die vijf ponden had: »Wel,
gij goede en getrouwe dienstknecht, over veel zal ik u zetten."
En hij, die éen pond had, zou zeker evenzoo geprezen zijn,
wanneer hij zijn plicht had gedaan. Nog meer: zelfs hij, die

het meeste ontvangen heeft, wordt nog genoemd als een, die
«over weinig getrouw is geweest." Met andere woorden: ook
de hoogste mcnschelijke begaafdheid is van weinig belang,
wanneer men haar naar den lioogstcn maatstaf meet; en ook
de geringste menschelijkc begaafdheid is groot genoeg, wan-
neer men als een goede en getrouwe dienstknecht zijn plicht
wil vervullen, en de plaats bekleeden wil, die God ons in de
wereld aanwijst.

Echter is het niet genoeg, dat gij uw verstandelijke gaven
oefent, gij moet ook weten waardonr. Welke middelen moet uw
geest aangrijpen, opdat uw oordeel, uw denken en weten be-
schaafd worden?

Misschien maakt gij u albrlei grootsche voorstellingen van
hetgeen men noodig heeft, wat men moet weten en hebben
gelezen, om aanspraak te kunnen maken cp den lof van ware
geestesbeschaving. Ik begin liefst met aan al die veelom vat-
tende en hooge eischen perken te stellen, en zeer prozaïsch
en dioogweg te zeggen: Tot beschaving van den geest behoort
allereerst, dat men alles, vjat men in zijn stand en beroep
te leeren heeft , flink en grondig leert. Wanneer het derhalve,
nadat gij 03n goede school hebt bezocht, uwe bestemming is
koopman te worden, met een groven boezelaar voor in den
winkel te staan, of achter do toonbank de koopwaren voor uwo
klanten af te wegen, dan moet gij waarlijk niet denken, dat
dit een beschaafd rnensch, zooals gij zijt, onwaardig is; maar
gij moet ten volle overtuigd zijn, dat juist dit werkelijk tot de
vorming van uw geest behoort. Of wanneer gij u voorbereidt
voor de akademie, en dientengevolge op allerlei droge studiën,
die u in het geheel niet aanstaan, moet zitten blokken, denk
dan niet dat dit eigenlijk een onwaardige arbeid is, en dat het
veel meer ontwikkelend zou zijn, een schoon verhaal te lezen
of u in poëzie te verlustigen; maar wees overtuigd, dat juist
deze droge studie voor de beschaving van uw geest van groot
belang is. Niets maakt een onaangenamer indruk dan een jong
mensch, die over alle mogelijke dingen, welke misschien juist
de dagelijksche conversatie-stof van de ubeschuafde" wereld uit-

maken, zeer «beschaafd" kan spreken, die precies weet wat de
critiek over den jongsten roman te zeggen heeft, of wie tegen-
woordig den Othello of den Richard III het best speelt; maar
die in hetgeen hij eigenlijk weten moest slecht tehuis is. Dat
is een nietsbeteekenende beschaving, die den naam, waarmede
zij prijkt, nauwelijks verdient. En toch loopen er veel derge-
lijke misgewassen der beschaving in de wereld rond, en wan-
neer men aan hun beschaving twijfelt, dan nemen zij dat zeer
kwalijk.

Ik geloof inderdaad dat de zucht naar beschaving bij
jeugdige lieden de handen vol zal hebben, wanneer zij zich
alles, wat hun beroep of verdere wetenschappelijke ontwik-
keling vordeit, grondig tocéigenen. Zco gij een hoogere school
bezoekt, tot voorbereiding voor de akademie b.v. dan zijn waar-
lijk de lessen aldaar reeds voldoende, om u met allerlei vak-
ken van wetenschap bekend te maken, en gij hebt voorzeker
genoeg en meer dan genoeg te doen, om u al de stof, die
u aangeboden wordt, toe te eigenen en te verwerken. Zijt gij
echter reeds bezig met het aanleeren van een bepaald vak in
handel of nijver] eid, dan zult gij er, hoe grondiger, ijveiiger
en nauwgezetter gij het uitoefent, zooveel te meer middelen
tot geestesbeschaving in ontdekken, en gelegenheid en aan-
sporing genoeg hebben, om, boven de piozaïsche opvatting van
uw beroep verheven, tot een geestelijker, edeler en ruimer
opvatting er van te komen. Er is immers een groot on-
derscheid tusschen een koopman, die slechts zijne waren in
den winkel heeft, hun prijs en hun gebruik kent, en er fcich
overigens niet om bekommert, en een ander koopman, die
ook iets van het land weet, vanwaar die voortbrengselen ko-
men, die zich van dat land en zijne inwoners eene voorstelling
kan maken, die weet hoe en waar de waren zijn gewonnen,
hoe ze bewerkt zijn, welke plaats zij innemen in het algemeen
han delsverkeer, en zoo voort. In het eei ste geval spreken
wij van een onbeschaafd, in het tweede van een beschaafd
koopman.

En zoo gaat het op elk gebied. Ieder beroep heeft behalve

VORMING DER FANTAZIE.

zijn materieels uiterlijke zijde, ook een geestelijke kern, wiarop
acht moet worden geslagen, aan welker eischen moet worden
voldaan; deze taak moet men vervullen, als men volkomen
op de hoogte van zijn beroep wil zijn; zij geeft ook voer een
ieder die middelen tot beschaving aan, welke voor elk in zijn
eigen stand en beroep belangrijk en verkrijgbaar zijn. En hoe
rijk en verscheiden zijn de middelen, die de tegenwoordige tijd
eiken ijverigen jongeling aan de hand doet, om ook in een
beroep, dat eigenlijk niet wetenschappelijk is, tjt de geestelijke
kern door te dringen.

Hebt gij dan nog t^;jd over, om u door eigen loetuur te
ontwikkelen en te beschaven, ook op een gebied, dat niet
onmiddellijk met uw vak in verband staat, dan is dit zooveel
te beter. Ik denk daarbij voornamelijk aan die lectuur, welke ,
zonder bepaald wetenschappelijk te zijn, toch in het algemeen
den geest ontwikkelt, of ook slechts boeit. Het is goed wan-
neer gij langzamerhand met het beste, dat de beste vertegen-
woordigers der letterkunde hebben voortgebracht, bekend wordt,
want daarin zijn schatten van beschaving opgehoopt, die voor
u niet verborgen moeten blijven. Maar alles op zijn tijd en
met orde. Het is niet noodig dat gij dadelijk met de com-
pleete werken van Goethe, Schiller of Shakspere begint. De
ondervinding leert, dat een schrijver minder gelezen wordt,
naarmate men zijne werken vollediger, netjes ingebonden, op
volgorde in zijne kast heeft staan. Want men moet het belang-
rijke eerst u\'.t veel andere dingen van minder waarde zoeken,
en dan komt men er moeielijker toe. Het is veel beter te
beginnen met enkele stukken, die bijzonder geschikt zijn, en
deze behoorlijk te bestudeeren. Wie zou ook den geheelen
Schiller en Goethe in eens kunnen verteren? Niet elk stuk is
voor eiken leeftijd geschikt, en daarom, wanneer gij aan het
lezen der classieken gaat, grijp dan niet blindelings om u
heen, maar roep den raad en de leiding in van een rnan van
ondervinding, of van een vriend, dien gij in dit opzicht kunt
vertrouwen. De buitenlandsche classieke litteratuur heeft veel
voortgebracht, dat, hoe schoon en volmaakt het ook uit een

aesthetisch standpunt moge zijn, toch gevaarlijk is voor de
jeugdige fantasie, en dan eerst gebruikt kan worden, wanneer
liet zedelijk karakter een veel grooter vastheid heeft verkregen,
dan gewoonlijk in de jongelingsjaren het geval is. Wel beweert
men dikwijls, dat men bij het lezen van zulke dingen zich op
een aesthetisch, niet op een streng zedelijk standpunt plaatsen
moet, en dat dan het zedelijk oordcel er ook niet onder lijden
zal; maar hoe gemakkelijk dit in theorie zij vol te houden, in
de practijk is het niet te doen. Want uw geestelijk leven is
nu eenmaal ondeelbaar, en al doet gij nog zoozeer uw best
om een minder kiesche scèno, die gij bij het lezen der clas-
sieken ontmoet, louter uit een aesthetisch oogpunt te bewon-
deren, er worden toch gedachten in u opgewekt, en uwe fantazie
ontvangt toch eene aanleiding, om zich beelden te scheppen,
die gemakkelijk voor uw geheele zedelijke leven verderfelijk
kunnen zijn.

Hier geldt hetzelfde als bij andere kunstvoortbrengselen; b. v.
in de schilder- en beeldhouwkunst. Dat zij geschikt zijn om den
smaak te vormen, lijdt geen twijfel. Maar waarom juist naakte
beelden en voorstellingen daartoe behooren, zie ik niet in. Het
beschouwen van zulke dingen kan wel onschadelijk zijn voor het
naïeve standpunt, waarop die boerin stond, welke meende dat
de Hylas-groep in het park van Stuttgart voorstelde »hoe de
Apostel Paulus den heidenen predikte." Zij zag de naakte figuren
eenvoudig voor wilden aan, die rog niet zoover gekomen waren,
om zich te kleeden. Ook kunnen zij onschadelijk zijn, wanneer
men ze zuiver uit hei oogpunt eens kundenaars beschouwt, die
het stoffelijke geheel voorbijziet, en zich geheel met schoone
vormen en hjnen bezighoudt. Maar zij zijn het niet voor hen,
die noch zoo naïef als de boerin, noch zoo aesthetisch ontwik-
keld als de kunstkenner, maar gewone, jeugdige menschenkin-
deren zijn met vleesch en bloed. Dan moet men oppassen, dat
er niet onder den naam van aesthetische ontwikkeling een aan-
tal slechte gedachten in uwe ziel binnengesmokkeld wordt, en
op die wijze eene vergiftiging van uw geheele zijn veroorzaakt
worde, welker gevolgen onberekenbaar zijn.

Vooral moet men op zijne hoede wezen tegen die geschriften,
verhalen en romans, welke tot de litteratuur van den dag be-
hooren. Laat u niet van het spoor brengen door het opper-
vlakkige gezegde, dat een beschaafd mensen toch het een en het
ander gelezen moet hebben, om er een oordeel over uit te spre-
ken en er in gezelschap over te kunnen praten. Reeds het feit,
dat het lezen er van tijd en veel tijd kost, verdient overweging.
Ongetwijfeld heeft uitspanning voor den geest even goed als
rust voor het lichaam haar waarde en hare aanspraken; maar
eerlijk gezegd zijn deze romans, die in de leesbibliotheken
van de eene hand in de andere gaan, en er steeds het meest
gelezen en gebruikt uitzien , zijn ze wel een geestelijke uit-
spanning in den waren zin des woordj d w. z. een aangenaam,
weldadig, versterkend uitrusten? Wanneer men waarlijk uitrust,
moet men tegelijkertijd nieuwe krachten verzamelen, zijn geeste-
lijk leven als door een veifrisschend en verkwikkend bad ver-
sterken. Kan men dit in het algemeen van onze nieuwste romans
zeggen ?

Wordt de geest er niet veelmeer in een kunstmatige opge-
wondenheid door gebracht, die verzwakt, inplaats dat zij nieuwe
krachten geeft? En doet die opwinding en die kunstmatige
spanning haar verstorende , verzwakkende, vermoeiende en ver-
wocstendc uitwerking niet tot in de uren van arbeid, tot in
het beroepsleven gevoelen f Wie zulke lectuur voor zijne uit-
spanning zoekt, komt mij voor als iemand, die zich aan den
brandewijn overgeeft, om zijn lichaam te versterken, of versche
lucht wil scheppen in eene brecikas vol sterk riekende vreemde
gewassen.

Tot zoover over de ontspanning, die in het lezen van zulke
mode-romans gezocht wordt! Hoe staat het nu met den
beschavenden en vercdjlenden invloed , dien zij op uw geest
moeten uitoefenen ? Wel , ik denk , dat zaken , die uw geest
niet kunnen verkwikken of versterken, hem ook niet kun-
nen beschaven. Plato heeft in zijn idealen staat, met het
oog op hetgeen de jeugd ter lezing in handen zou krijgen,
een strenge keus geëischt, ja zelfs voorgeschreven, dat de

wet alleen zulke boeken moest toestaan, welke geschreven wa-
ren door mannen, die den ouderdom van vijftig jaar hadden
bereikt, als kloeke burgers werden geacht, en zelven reeds roem-
volle daden hadden verricht. Maar hoe kan de geest veredeld
worden, wanneer, zooals in veel romans het geval is , hem het
eenc geestelooze beeld na het andere wordt voorgehou len. Leert
gij daardoor het menschelijk hart kennen ? Dat beweren al die
openlijke aankondigingen en aanbevelingen, maar gij moet zelf
bekennen, dat de personen, die in zulke romans optreden,
hemelsbreed verschillen van die, waarmede gij dagelijks omgaat.
En wat met eenige waarheid en natuurlijkheid beschreven
wordt, dat zijn meestal zulke diepten en afgronden van het
menschelijk hart, dat zij liever voor een jongeling verborgen
moesten blijven. Of leert gij daardoor zekere kringen en klassen
der maatschappij beter kennen? De romanlitteratuur onzer lees-
bibliotheken schildert bij voorkeur die kringen, tot welke gij
waarschijnlijk niet behoort, namelijk den hooggeplaatsten aristo-
cratischcn stand, of de laagste, diepgezonken volksklassen, die
morren in hun ellende. Maar wees er van overtuigd, dat die
schrijvers, welke uitsluitend zulke onderwerpen behandelen, in
beide kringen juist zooveel of zoo weinig thuis zijn als gijzelven.
Een ander beschrijft weder allerlei uitgezochte ondeugden, waar-
uit hij het beeld van een » vrome" samenstelt, of hij neemt
allerlei uitgezochte deugden en voortreffelijkheden, en maakt
daarvan het beeld van een beschaafd mensen uit den kring der
ontwikkelden, en gij kunt er zeker van zijn, dat noch het
eene noch het andere beeld de minste waarde heeft voor echte
levenswijsheid.

Daarom verzuimt gij niets voor uwe beschaving, wanneer gij
deze romans ter zijde laat liggen, en u daarentegen bij die
classieke werken houdt, die beproefd en waarlijk voor de jeugd
geschikt zijn. Menig jongeling uit den beschaafden stand is
zoover gekomen, dat hij, alleen door het veelvuldig lezen van
romans, Schiller vervelend vindt, en slechts zoolang behagen
schept in Lessing, als deze tegen de orthodoxen en Göze te velde
trekt.

VORMING VAN DEN GEHEEL EN MENSCH.

Wat gij ook leest, lees met mate. Wacht u voor die lees-
woede, waardoor gij uwe boeken niet meer behoorlijk in u
opneemt, maar verslindt. Men kan met de beste lectuur zijn
geest overladen, en zoodoende zijn geestelijk leven verstoren
en van streek brengen; in het gunstigste geval blijven bij
zulk een overdaad zelfs de beste boeken onvruchtbaar. De ge-
stalten, die zij u voorstellen, trekken uw fantazie voorbij,
zonder dat zij den door den schrijver gewenschten en be-
oogdon dieperen, duurzamen indruk nalaten. Loopt gij dus ge-
vaar tot zulk eene leeswoede te vervallen, onthoud u dan liever
een tijdlang van zulke lectuur, hoe moeielijk het u ook valle;
zulk eene beteugeling is voor de gezondheid van den geest
onmisbaar.

De beschaving van den geest bepaalt zich niet alleen tot het
weten, of tot de fantazie, maar heeft betrekking op den ge-
heelen mensch, op al zijn geestelijke krachten en in het bij-
zonder op zijn wil. De geheele mensch moet uit het ruwe en
genieene, uit de bekrompenheid van zijn eigen ik opgeheven
en in het element van het ideale, het goddelijke overge-
plaatst en daarvan doordrongen worden. Ware beschaving van
den geest moet het zoo ver brengen, dat uit het menschelijk
beeld het heilige, heerlijke beeld Gods tevoorschijn kome, en
haar doel is, dat ieder op zijne wijze het licht en het leven
van den éenen God wêerspiegele, evenals in een bloemperk
elke bloem prijkt met haar eigen kleurenmengeling tot eer van
Hem, die haar zoo heerlijk bekleedt. Wat baat alle weten-
schap , wanneer het hart ongevoelig en de wil onbuigzaam
blijft? Wat baten de schoonste beelden, die de fantazie schept,
wanneer onze gehee\'.e levensrichting, zooals zij door den wil
bepaald wordt, onedel en slecht is? ^Beschaving maakt vrij,"
heeft men reeds dikwijls gezegd, en vele vereenigingen hebben
het zelfs als zinspreuk op hare banieren geschreven. Ja, zeker
maakt beschaving vrij, maar slechts dan, wanneer zij niet
alleen het verstand verrijkt, maar tot het middelpunt, het hart
doordringt, en den wil, die door de zonde gebonden was,
weder vrijmaakt tot het goede. Het grootste gebrek aan be-

58 VORMING DOOR DEN BIJEEL.

schaving is uwe zonde, en de beste kracht tot beschaving is
die, welke u van uwe zonde verlost. Gaat de beschaving niet
verder dan tot het weten, en dringt zij niet door tot het hart,
de zonde overwinnend, dan brengt zij, zooals Wellington het
zeer waar uitdrukte, slechts doortrapte duivels voort. Naar de
waarnemingen van hen, die met crimineele gevangenen te doen
hebben, zijn de geslepenste misdadigers zij, die verstandelijk
liet meest ontwikkeld zijn; «zij, die het op de school tot een
zekere hoogte van beschaving gebracht hebben, zijn in den
regel de onverbeterlijksten, gevaarlijksten en onvolgzaamsten.
Aan zondige harten treeft het alleen verstandelijke onderwijs
slechts nog meer wapenen van ongerechtigheid in de hand."
Is het weten dan niets? O neen, het is zeker veel waard, maar
het is niet voldoende voor grondige beschaving. Bij deze komt
het er op aan, dat de zonde overwonnen worde. Maar dit
te doen ligt niet in eens menschen macht. Wanneer de Zoon
u vrijmaakt, dan zijt kü waarlijk vrij. Zoo moet dan de god-
dclijke genade zelve den vasten grond der beschaving in u
leggen en in de kern uws levens het beeld van God vernieu-
wen, dan eerst zal al uw weten vruchtbaar en gezegend voor
u zijn.

Wanneer wij dan ook van noodzakelijke, veelzijdige bescha-
ving spreken, kunnen wij den Bijbel, dat krachtige middel tot
beschaving, niet stilzwijgend voorbijgaan. Reeds spraken wij
van zijne betcel\'.enis en waarde voor het geloof; maar niet min-
der groot is zijne waarde voor de beschaving. Hoe uitgestrekt
is de horizont, dien hij ontsluit van het eene uiteinde der
wereld tot het andere! Hoe ver reikt zijn blik vaa het begin
des hemels en der aarde, tot den nieuwen hemel en de nieuwe
aarde! Hoe verheven is de samenvatting van het zichtbare en
liet onzichtbare, de levenden en de dooden, het verleden en
de toekomst in de hand en het rijk van den God! Welk een
waar en zeker inzicht geeft hij in het menschelijk hart, met
zijne hoogten en diepten, zooals geen ander boek ter wereld
dat kan! Daar zijn niets dan menschen van vleesch en bloed,
zooals zij leefden en streefden, dikwijls door een paar streken

VORMING DOOR DEN DIJDEL. 59

eoo prachtig en kenschetsend geteekend, als slechts een vol-
maakt kunstenaar het vermag. En welk eene verscheidenheid van
gestalten en verhoudingen, welk een rijkdom van tinten en
kleuren, van de donkerste demonische gestalten af, door alle
schakeeringen heen, tot den glans van den Eéne, Volkomene,
Heilige, die zoo geheel eenig is, en toch allen behoort! Welke
zielkundige raadselen doen zich hier voor ons op, die met al
hun geheimzinnigheid toch zoo klaar zijn. Toedore lierzangen
worden afgewisseld door verhalen, kinderlijk en gemoedelijk als
een epos, en door verwikkelingen en voorvallen geweldig als
een drama.

De waarde, die de Bijbel voor de beschaving heeft, kan
men nauwelijks treffender erkennen dan de man, die anders
niet tot de bijzondere vrienden van den Bijbel behoorde, maar
toch bekende, dat wanneer hij eens tot levenslange gevangc-
nisstraf veroordeeld werd, en slechts éen boek mede mocht
nemen, hij zonder aarzelen naar den Bijbel zou grijpen, daar
geen boek meer rijkdom, verscheidenheid en opwekkende
kracht bezat. Daarom heeft ook een der jongste schrijvers,
die oveiigens geheel tot de profeten van den tegenwoordigen
tijdgeest behoort, gezegd: «Afgezien van zijne waarde voor
den godsdienst blijft de Bijbel, uit een zuiver aeslhetisch oog-
punt beschouwd, het model van een volksboek. In den Bijbel
zijn de oorspronkelijke vormen en lijnen van het menschelijk
leven weergegeven; wij kunnen er nog altijd uit loeren." Ja,
zelfs al lieten zulke stemmen zich in den tegenwoordigen tijd
niet hooren, dan toch zou de geheele ontwikkeling?geschie-
denis van Europa voor de waarde van den Bijbel voor de
beschaving getuigen. Zijne woorden zijn door een Raphael,
een Leonardo da Vinci, een Albrecht Dürcr met kleuren en
gestalten, door een Bach, een Handel met melodiën gcïl-
lustreerd. Aan het begin der geschiedenis van de Germaan-
sche letterkunde staat als een eerst, onvergankelijk gedenk-
stuk van den Germaanschen gaest de Gothische bijbelvertaling
van Ulfilns; en daar, waar de Germaansche geest zich los-
worstelt van de ketenen der Roomsche kerk, waar dienten-

VORMING DOOR DEN BIJBEL.

gevolge een nieuwe taal zich eene baan breekt in het Duitsche
volk, en nieuwe gedachten met zich draagt, daar is het weder
eene bijbelvertaling, waarin zij zich het eerst uitdrukt, t. \\v. in
die van Luthcr. En kent gij die twee heerlijke gedichten uit
den overouden tijd niet, de eerste poëtische hulde, die het
Duitsche volk den Heiland der wereld heeft gebracht, den
Saksischen «Heiland" en den »Christ" van den monnik Otfried
van Weiszenburg? Ziet dus, welk een nauw verband er van
den beginne af tusschen de Gerraaansche beschaving en den
Bijbel bestond.

Maar ook heden ten dage is de Dijbel nog het fondament
voor de ontwikkeling van alle standen, van de laagste zoo-
wel als van de hoogste; hij is het boek voor allen. Noem den
Bijbel weg, en wij hebben geen boek meer, dat als het ware
eer» band en gemeenschappelijk eigendom is voor het geheele
volk, dan verliest de volksbeschaving haar eenheid, de ver-
schillende volksklassen scheiden zich af naar haar verschil-
1 enden trap van beschaving, zij verstaan elkanders taal niet
meer, treden in strijd tegen elkander op, en een Babylo-
nische verwarring is er het einde van. Na al deze getuige-
nissen uit den verleden en den tegenwoordigen tijd voor de
waarde, welke de Dijbel voor de beschaving heeft, moet het
altijd in de hoogste mate twijfelachtig zijn, of iemand, die er
op roemt den Bijbel in lang niet gelezen te hebben en niet
te weten wat er in staat, nog den naam van een beschaafd
mensch verdient. Hij moge zoo geleerd en belezen zijn als
hij wil, van de diepste en innigste behoefte aan beschaving
heeft hij geen begrip. Zorg er dus vcor, dat gij eiken dag
tijd hebt voor uw Bijbel. Vergenoeg u niet met hetgeen gij
er in de openbare godsdienstoefening of elders bij brokstukken
van hoort, maar lees hem in zijn verband met ware aan-
dacht en diepen eerbied. Dan zal zijn diepe beteekenis hoe
langer hoe klaarder voor u worden, en gij zult zelf onder-
vinden, welk een ontwikkelende, aansporende, zedelijke, in het-
kort, welke beschavende kracht in het lezen van den Bijbel is
gelegen.

GOEDE MANIEREN. 61

Uit die vorming van het hart spruit dan ook zulk een uiter-
lijke houding voort, als met alle recht van een beschaafd
mensch verwacht wordt. Is de ruwheid uit het hart weggc-
nomen, dan zal zij zich ook in het uiterlijke niet meer ver-
toonen. De ware beleefdheid wordt niet van buiten af aange-
bracht, maar openbaart zich van binnen naar buiten ; haar ziet
men juist bij jongelieden zoo gaarne, en zij kan zich slechts
daar ontwikkelen, waar de grootste vijand der onbeschaafd-
heid, de ingenomenheid met zichzelven, geheel overwonnen is.
In hoofdzaak bestaat zij uit niets anders, dan uit het aan den
dag leggen van bescheidenheid. Bescheiden zijn, dat is door-
drongen wezen van de overtuiging, dat het eigen ik, met al
zijne aangelegenheden, voor de wereld in het geheel niet van
zooveel gewicht en daarom voor anderen ook niet zoo belang-
rijk is, dat het overal op den voorgrond geplaatst moet wor-
den. Daarom moet men zich echter r.iet opzettelijk verbergen,
zooals de nieuw uitgeroepen koning Saul deed, toen hij zich
achter de vaten verstak. Niettegenstaande dat, heeft men
hem toch eindelijk gevonden, en dat men hem achter de
vaten moest zoeken, he ft, zoover men weet, geen schade
aan zijn koninklijke waardigheid gedaan. Onbescheidenheid is
een teeken van onbesohaafdheid en maakt ook de uiterlijke vor-
men onbeschaafd, omdat een onbescheiden mensch aan zijn
eigen persoon, denkbeelden en opvatting een gewicht hecht,
dat zij in het geheel niet hebben. Bescheidenheid is een tee-
ken van ware beschaving; het eigen ik met zijne belangen
wordt binnen zijn bestek teruggebracht en dringt zich niet
langer op.

Wat meer in het bijzonder de kunst van conversatie be-
treft, gij moet nooit vergeten, dat niet hij aanspraak kan
maken op den eerenaam van een aangenaam mensch, die an-
deren veel over zichzelf, over zijn lief en leed, of zelfs over
zijne kwalen, óf over hetgeen hij gaarne eet en drinkt, uit-
voerig weet te onderhouden, maar hij, die onderwerpen
weet te vinden, waarin de ander tehuis is, en waarover hij
door kan spreken. Voor de uiterlijke beleefdheid geldt ook:

62 BESCHEIDENHEID.

ïEen ieder zie niet op het zijne, maar op hetgeen van een
ander is." Op deze wijze heeft menigeen, zonder zich al te
veel in te spannen, den naam van een bijzonder aangenaam
mensch gekregen. Want vele menschen stellen dan het meest
uw gezelschap op prijs, wanneer gij hen in het gesprek on-
gemerkt op een onderwerp brengt, waarover zij u zeer goed
bescheid kunnen geven, hen dan kalm door laat spreken en
uzelven tot luisteren bepaalt. Gij kunt er op afgaan, dat gij
dan den naam zult krijgen, dat gij aangenaam in gezelschap
en een beschaafd jongmensch zijt. Daarentegen is het mot
menigen begaafden en overigens degelijken jongeling gebeurd,
dat hij, door zich onbescheiden voorop te zetten, hen, met wie
hij te doen had, tegen zich innam, en dientengevolge ook
om zijn werkelijk goede eigenschappen niet meer gewaardeerd
werd. Daardoor maakte hij zich het vooruitkomen in de we-
rcld zoo moeielijk, dat hij naderhand niet die plaats in de
maatschappij bereikte, welke hij door zijne gaven en karakter
verdiende.

Goethe heeft wel is waar gezegd: Alleen nullen zijn be-
scheiden. Hij had goed spreken, want hij was Goethe, en wan-
neer hij de eerste was, vond men dat natuurlijk en billijk. Ik
twijfel er echter zeer aan, of Goethe, wanneer hij toevallig
een onbescheiden mensch ontmoette, dadelijk het genie in hem
bespeurde, en nog meer twijfel ik er aan, of op dit woord af,
de wereld geneigd zal zijn, ieder, die het er op aanlegt grof
te zijn, voor het tegendeel van een nul, dus b. v. voor een
genie, of een toekomstig weldoener der menschheid, en daaren-
tegen hem, dia zich bescheiden gedraagt, voor een »nul" te
houden. Wanneer er iets goeds in u steekt, dan zou er geen
besturende God in den hemel moeten zijn, wanneer Hij u niet
eenmaal de gelegenheid gave, het als man in toepassing te
brengen. Laat Hij echter uwe gaven verborgen en geheim blij
ven, wacht dan getroost uw tijd af, en denk slechts dat Hij
het doet, opdat het goede, dat in u is, iets goeds blijve en
niet docr te vroeg aan het licht te komen, verdorven worde.
De maatschappij daar kunt gij gerust op aan, gaat niet

te gronde, wanneer gij u met uw jeugdige persoonlijkheid be-
hoorlijk achteraf houdt.

Wij hebben reeds vroeger gezegd, dat een hoofdvereischte
voor ware beschaving des geestes is, dat men meester van zijn
vak zij. Wat daar slechts in het kort werd aangestipt, zullen wij
nu nog verder uitwerken, omdat het van groot belang voor
de regeling van het leven eens jongelings en het goede gebruik
van zijn tijd is.

Arbeid is liet recht en tle plicht van elk mensch , en daarom
ook van elk Christen. Wel is waar heeft men in dan laat-
sten tijd der Christelijke wereldbeschouwing verweten, dat zij
voor de tegenwoordige maatschappij niet meer jiaste, omdat
zij den plicht van den arbeid een gevolg van den zondeval en
bijgevolg een noodzakelijk kwaad achtte. Maar hij, die dit be-
weert, laadt allen schijn op zich, alsof hij met den Bijbel
slecht bekend is, slechter dan men van iemand zou moeten
verwachten, die zich verplicht rekent er tegen te strijden.
Want reeds vóór den zondeval zegt God tot de menschen,
dat zij de aarde aan zich moeten onderwerpen, en hoe konden
zij dit anders dan door arbeiden? Wanneer er verder staat,
dat God den mensch in den hof Eden zette, om dien te bebou-
wen en te bewaren, hoe kon dat anders geschieden dan door
arbeid? Te arbeid is dus de oorspronkelijke taak van den
mensch, niet het betreurenswaardig gevolg van den zondeval.
Ja, in een opzicht heeft de zondeval inderdaad eene veran-
dering in het arbeidsleven gebracht. »In het zweet uws aan-

schijns zult gij uw brood eten, totdat gij tot de aarde weder-
keert." Door de zonde is de arbeid een last geworden, die de
krachten van den mensch sloopt en hem eindelijk geheel ver-
nietigt. De drukkende en verterende last dus, en niet de arbeid
zelf, is een gevolg van den zondeval. Welk onderscheid er tus-
schen beiden bestaat, hebt gijzelf reeds menigmaal ondervonden.
Vandaag hebt gij iets af te maken, dat u gemakkelijk van de hand
gaat. De arbeid vermoeit u niet, hij put u niet uit, gij zijt vol
lust aan uw werk. Dat is nog een soort herinnering aan het
paradijs. Morgen staat gij voor een anderen arbeid, gij talmt
en draait er om heen, gij begint dan eens hier en dan eens
daar, denkt er tot hoofdbrekens toe over na en komt toch niet
op goeden gang. Dat is de last van den arbeid, ontstaan uit de
zonde en de verzwakking, welke onze krachten daardoor onder-
gaan hebben.

Arbeid is menschenrecht en menschenplicht. Hij is het middel,
waardoor de mensch als geboren heerscher kan optreden over
de natuur en de buitenwereld, door ze voor zijne doeleinden
te gebruiken en er den stempel van zijn eigen geest op af te
drukken. In den arbeid is ook de vervulling van den aan-
geboren plicht des menschen, om zijne medemenschen te die-
nun, door hen met zijne gaven en krachten van nut te zijn
en te trachten hun te verschaffen, wat zij voor lichaam en
geest noodig hebben. Arbeid is dus heerschappij, en arbeid is
dienst; in den arbeid zijt gij koning, in den arbeid zijt gij
knecht.

Er is echter velerlei arbeid, evenals er velerlei gaven zijn.
Het is verkeerd, dat er op de benaming «arbeider," narbei-
dende klasse" uitsluitend, of tenminste grootendeels aanspraak
wordt gemaakt door hen, die den eigenlijken handenarbeid ver-
richten. Door dit spraakgebruik wordt juist het in die klassen
heerschende vooroordeel versterkt, alsof in de hoogere standen
niet gearbeid, maar alleen verteerd zou worden wat de joarbei-
ders" voortbrengen. Er zijn vele manieren om zijn recht als
heerscher tegenover de natuur, zijn plicht als dienstknecht
tegenover zijne medemenschen uit te oefenen. Gij kunt over de

natuur heerschen, door als handwerksman hare grondstoffen in
nuttige voorwerpen te veranderen, als kunstenaar haar tot het
symbool, het doorzichtig omhulsel eener gedachte te maken,
als volgeling der wetenschap hare wetten te verkondigen, hare
krachten te leeren begrijpen; gij kunt over de aarde heerschen
door als geoioog de geschiedenis van haar ontstaan, als aard-
rijkskundige de gedaante harer oppervlakte na te gaan, of als
koopman hare voortbrengselen in den handel te brengen. Gij
kunt uwe medemenschen dienen naar hunne lichamelijke be-
hoeften, wanneer gij helpt verschaffen, wat noodzakelijk is voor
het leven des lichaams, of wanneer gij hun lichamelijke smarten
en krankheden helpt verzachten en genezen; gij kunt hen die-
nen naar hun verstandelijke en geestelijke behoeften in de
wetenschap, in de kerk. Welk een groote speelruimte voor alle
soorten van beroep, elk op zijne wijze schoon en waardig, elk
een rijke verscheidenheid van arbeid en dienstbetooning in
zich sluitend! Zijt gij reeds tot een van deze soorten van be-
roep besloten, en op welken grond wilt gij uwe beslissing doen
rusten ?

«Beroep" is een schoon woord, maar het eischt ernstig na-
denken. Want waar beroep is, moet ook iemand zijn, die be-
roept, en wanneer gij zegt: »dat is mijn beroep," dan betee-
kent dit niets minder dan «daartoe ben ik geroepen." Hij, die
beroept, is God, en daarom moet gij er bij de keuze van uw
beroep zeker van zijn, dat het werkelijk een beroep van God
is, wanneer gij u uitspreekt voor het een of ander arbeidsveld,
en dat gij door zulk eene beslissing de goddelijke roeping niet
tegenstreeft. Maar waaraan nu de goddelijke roeping te kennen?
Zijn er bepaalde kenteekenen voor, en hoe kunnen deze nader
omschreven worden ?



		208
		NIET REKENEN!

		woord? sik zeg u, niet zevenmaal maar zevenligmaal zeven- maal," Dat beteekent niet: 490 maal, en bij de491^ste gelegen- heid behoeft het niet meer. Er is hier geen sprake van een mathematisch getal, maar het is zinnebeeldig. De beteekenis is: gij moet niet tellen hoeveel keeren gij vergeeft. Wie het zijn buurman narekent, dat hij heden en gisteren en eergis- teren geduld met hem moest hebben, die staat reeds op een verkeerd standpunt. Hij toont daarmede, dat zijne vergeving niet uit liefde voortvloeit, want de liefde telt en rekent niet. Bedenk hoeveel geduld uwe omgeving den ganschen dag met u hebben moet, en regel daarnaar uw gedrag jegens anderen. Bedenk hoeveel overtredingen God u eiken dag vergeeft en behandel anderen evenzoo. Als uw ergste vijand het er op toelegde u te ergeren en uw geduld te oefenen, dan zou het hem toch niet mogelijk zijn gedurende een ganschen dag zoo diep en zoo dikwijls tegen u te zondigen, als gij het in ge- wone tijden, zonder bijzondere misdaden, in uwe beste en braafste dagen doet tegenover God. Gij hoopt dat dit zal ver- geven worden. Goed, maar blijf dan zelf ook niet achter. Dat narekenen en bij gelegenheid een ander voorhouden hoe menigmaal men reeds vergiffenis heeft geschonken is klein- geestig, bekrompen en schandelijk; hem altijd weder vergeven zoo menigmaal er om gevraagd wordt, is grootmoedig, vrij- gevig, edel, koninklijk, goddelijk. En nog meer, die narekent, heeft nog niet vergeven, anders zou hij er niet als iets bij- zonders gedurig aan denken. En wie een ander gedurig voor- houdt: dat en dat en dat heb ik u edelmoedig vergeven, die bewijst, dat in hem toch nog een »maar," eene ontevredenheid is achtergebleven, en dat zijne vergiffenis meer bestond in woorden dan inderdaad. Maar als nu de ander niet den eersten stap doet tot ver- zoening ? Dan geldt voor u die andere, zwaarder eisch der vergevensgezindheid, dat gij besluit den eersten stap te doen en niet te lang te wachten, zoo mogelijk nog vóór de zon is ondergegaan. Want als de dag en het dagwerk is geëindigd, moet ook deze twist voorbij zijn; wat men eens een nacht

		»



		EEN WOORD VOORAF.

		Het is niet de eerste reize, dat ten onzent een boek verschijnt, opzettelijk voor jongelingen geschreven. Zoo zag in het jaar 1818 een werk het licht, geheeten: Voorjongelingen bijzon- derlijk uit de beschaafde standen.\'" Een zestal Redevoeringen bevatte het, welke gehouden waren door niemand minder dan door Joannes Clarisse. Deze arbeid van den beroemden geleerde vond zoo algemeene en uitstekende toejuiching," dat hij zes jaren later op veler verlangen nog een tweede zestal" aan het eerste toevoegde. In dit twaalftal toespraken, tot jongelingen gericht, wordt zeer veel voortreff\'elijks aangetroffen. Van geleerdheid, bele- zenheid, schrift- en mcnschenkennis ontmoeten wij hier de overvloedige bewijzen. Men kan het duidelijk bemerken, dat Clarisse een hart had voor zijn jeugdige toehoorders. Meer dan een zijner onderwerpen, welke hij steeds in aan- sluiting aan een woord uit den bijbel behandelde, is gelukkig gekozen. Hoe maken wij ons regt beminnelijk?" Zoo luidt de vraag, waarop het antwoord wordt gezocht naar aan- leiding van het bekende bericht bij Markus X: 21a: Jezus, hem aanziende, beminde hem." Over valsche vriend- schap, over de macht der zinnelijkheid en het versmaden



		I!		ERH WOORD VOORAF.


		van het goddelijke, over het vroegtijdig zoeken van God, en nog menige andere zaak, worden hier door den geestigen en welsprekenden polyhistor treffelijke dingen gezegd. De Bedevoering over Absaloms dood is in haar soort een waar meesterstuk, dat uij niet zonder stichting en leering lezen. Toch zou ik een nieuwe uitgave ran Clarisse\'s boek ten sterkste afraden. Zijn woord, dat vóór meer dan een halve eeuw met toejuiching werd ontvangen, zou thans de aan- dacht van hen, voor wie het oorspronkelijk: werd\'gesproken, te weten voor jongelingen," niet o f slechts met moeite boeien. We di ukken ons thans zoo geheel anders uit. Oordeel uit ilezen aanhef: Het is met een onuitsprekelijk genoegen, dat ik mij thans in uw bevalligen kring bevinde, edelaar- dige jongelingen.\' Reeds de aanblik van zoovele jeugdige mensehen, alle blozende van gezondheid en vol van moed, wier levendig schitterend oog en bescheiden gelaat de onschuld en braafheid van hun hart aankondigt en waarborgt, en die zoowel de sieraad en het voorbeeld zijn hunner tijdge- nooten, als de ecre en vreugde hunner ouderen en naast- bestaanden, en de hooj> van het vaderland en van Gods\' kerk; reeds de aanblik van zulk een belangrijke ver- eeniging van deugden en talenten is regt verkivikkelijk voor mij en hartverhoogend." Ieder gevoelt het: zoo moet men tot jongelieden niet meer spreken. Dat is de toon niet meer, dien men moet aanslaan. Doch afkeuren is gemakkelijker dan beter doen. Het is waarlijk een probleem: Hoe moet er tot jongelieden in onzen tijd gesproken ivorden over hun geestelijke belangen, over God en zijn dienst? De genius van den ernst en van den goeden smaak beware ons voor het humoristische genre, i/dijk wij ho/ien aan de bekoring van liet scntimcntcele ontkomen te zijn. Ook dienen wij, naar het mij voorkomt, ons te wachten voor het nevelachtige, waarin vele auteurs, die liefst tot



		IV EEN WOORD VOORAF\'. evenmin tot lichtvaardig gekeuvel. Hij is geestig zonder ongeestelijk, onderhoudend zonder onheilig te worden. Het verwondert ons niet, dat zijn boek in Duitschland gretig wordt gekoeld en gelezen. Men gevoelt, die toon moet tegen- woordig worden aangeslagen. De vertaling, welke hier wordt aangeboden, moge voor zichzelve spreken. Zij is iets korter dan het oorspronkelijke, en had misschien hier en daar eene omwerking moeten zijn, iets minder aan Duitsche toestanden moeten herinneren. Maar beter dan zulk eene bewerking" zou een soortgelijk oorspronkelijk boek wezen, tot welks vervaardiging misschien dit bezielend werk van WEITBRECHT dezen of genen opwekt. Aan stof ter bespreking ontbreekt het niet, en variis modis bene fit. Jongelingen, gij zijt sterk,\'\'¹ zegt Johannes in zijn brief; hij moge het ook kunnen zeggen van ónze jongelingen, voor wie het woord van Weitijkecht tot rijken zegen zij. A. W. BRONSVELD.

		Utrecht, Juni 1880.



		INLEIDING.

		Mijn jonge vriend! Gij kent het spreekwoord: D<i morgen- stond heeft goud in den mond. Gij kent het niet alleen van hooren zeggen, maar gij hebt het ook in uw eigen leven en wer- ken beproefd bevonden. Gij zijt \'s morgens frisscher, vroolijker, veerkrachtiger, ondernemender, misschien ook wel beninne- lijker, dan wanneer de eerste uren van den dag reeds voorbij zijn. Ook de wereld heeft dan voor u een ander aanzien, \'s Morgens is zij als in haar zondagsgewaad, terwijl zij langzamerhand, naar- mate de tijd verloopt, haar gewoon alledaagsch voorkomen krijgt. Des daags dringt keer op keer het zuchten en klagen van het schepsel tot u door, terwijl \'s morgens alles nog rust en de wereld als het ware nog droomt van haar vroegere paradijsvreugde, en in stilte haar beste krachten toerust voor den arbeid van den dag. Van hoeveel gewicht is het, dat gij de morgenuren goed besteedt! Indien gij ze verslaapt of verdroomt, berooft gij uzelf van het beste gedeelte van den dag; dan begint gij uw arbeid temidden van de misnoegdheid der wereld, zonder dat gij uwe ziel gedompeld hebt in het element des vredes, dat u in de morgenuren omzweeft als een adem Gods. Ontwijdt gij geheellijk de eerste morgenuren \\



		INLEIDING.
		II


		door zonde, door strijd, door verbittering en verontreiniging uwer ziel, dan hebt gij den worm laten komen aan den wor- tel van het leven, dat u dien dag geschonken wordt. Het is mogelijk dat gij langzamerhand in een betere gemoedsstemming geraakt, maar de bloem, de geur, de wijding van den dag zijn onherroepelijk verloren. Ook uw jongelingstijd is een morgenstond , waarvan men zeggen kan, dat hij goud in den mond heeft. Hetgeen den morgenstond zoo schoon maakt, dat is ook de schoonheid van uwe jongelingsjaren : frissche kracht, vroolijke moed , een helder oog, eene wereld, die open voor u ligt, welker donkere afgronden tot nog toe voor uw oog vriendelijk verborgen zijn gebleven, een rijke toekomst, een blinkend licht en steeds hooger stijgende zon. Van hoeveel gewicht is het, dat deze morgentijd van het leven goed besteed worde! Brengt gij hem in ledigheid, in onmannelijke beuzelarijen door, dan be- neemt gij uzelf do beste uren en de beste kracht uws levens, dan staat gij naderhand voor de groote en ernstige levens- taak , zonder uwe ziel vervuld, verzadigd en gereinigd to hebben met de eeuwige idealen, welke alleen instaat zijn aan het doen en werken van den man zijne waarde, zijne heili- ging te geven, en hem te schragen in de vele teleurstellin- gen, die hem wachten. Een verbeuzelde jongelingstijd hij brengt die betreurenswaardige halftnannen voort, die, na een korten strijd met het leven , de wapenen zoo spoedig van zich werpen, en hetzij mismoedig, werktuigelijk, zonder eenig hooger streven, hun beroep als een daeloonersdienst vervullen, of zich aan de levenszatheid overgeven en als miskende ge- nieén, ontevreden met God en de wereld, eenzaam hun weg vervolgen. En wanneer gij daarenboven uw jongelingstijd, den morgen uws levens, niet slechts verbeuzelt en verdroomt, maar door zonde bevlekt en vergiftigt, wat zal daarvan het gevolg zijn? Dan wordt uw levenswortel ziek, »dan viel de vorst in den lentenacht, de téerc bloesems lagen ter neer, nu zijn zij verwelkt en verdord." Wel kan me- nige bloesem weder opleven, wel kan door de kracht Gods



		INLEIDING.
		III

		uw innerlijke levenswortel weder gezond worden. Toch, in het gunstigste geval wat verloren is, blijft verloren; de eerste- lingen der kracht zijn verkwist, de liefelijke levensgeur is vergaan, en er zijn vergiftigde wonden in het leven des geestes, die wel genezen, maar leelijke, nu en dan pijnlijke en steeds weder openbrekende litteekens nalaten. De jaren, waarin gij nu staat, mijn jonge vriend, zijn beslis- send voor uw geheele aardsche leven, ja, beslissend voor de eeuwigheid. De eerstelingen behooren God toe, zij zijn heilig, ulleilig is de lente des levens!" roept de dichter uit, en een ander dichter zegt: Beheerscht uzclven; hebt de kracht Te huivren, waar de zonde lacht, Den moed om God te vreezen, Om kuiscli en vroom te wezen. Zoo laat dan een vriendelijk en welgemeend woord, dat u gaarne door de dagen uwer jeugd zou willen geleiden, een goede plaats bij u vinden !



		7
		OPLOSSINGEN.


		don mensch waardig en Gode welgevallig leven buil eigen, aangeboren kracht zouden beproeven. Begin dan den strijd; maar laat mij éen ding van u verzoeken. Neem den strijd ern- stig. zeer ernstig 0]>. Het is niet genoeg dat gij nu en dan uw beter ik laat overwinnen, maar dat moet steeds meer een regel, en langzamerhand de vaste regel worden. Het is nietge- noeg dat gij grove dwalingen vermijdt, maar de verborgene en kleinere moeten eveneens ophouden. Het is niet genoeg dat uwe hand rein blijve van de aanraking van het gcmeene, maar uw tong moet het ook zijn. En niet alleen de tong : ook het hart, de fantazie, het gedachtsnleven moet rein en on- bevlekt worden. Het is niet genoeg dat gij met zuchten en klagen het kwade overwint, het goede doet, want het goede moet geen dwang wezen, maar gij moet het liefhebben, het moet u eene vreugde zijn. Wanneer gij aldus uwe taak op u neemt, en uw doelwit zoo hoog stelt, wat zal dan het einde van uw arbeid wezen ? In de dagen van het heidendom hebbon de besten en edel- sten in dit strijden en streven den moed verloren, en de armen neer laten zinken, zoodat zij eikenden en bekenden: »Zóo gaat het niet!" en uitzagen naar een hoogere hulp, naar iets volmaakt goeds en zedelijks , dat in mensehenge- daante van den hemel zou nederdalen. Ook gij zult, hoe ernstiger en dieper gij u deze zaak voorstelt, des te zekerder tot deze uitkomst geraken. Ik ken zulk een jongen, overmoe- digen hemelbestormer, die door het denkbeeld van den plicht in geestdrift was gebracht, en op de vleugelen dezer geest- drift dacht op te stijgen tot het toppunt van het volmaakt goede en zedelijke; maar hij verloor zijn geduld bij dezen vruchteloozen Sisyphus-arbeid: »Xeen , langer kan ik dezen strijd niet volhouden, den reuzenstrijd van den plicht!" riep hij in wilde opgewondenheid, »ik heb het gezworen, ja ik heb gezworen mijzelf in toom te houden, hier is uwe kroon, zij blijve in eeuwigheid voor mij verloren ! Neem haar terug en laat mij zondigen!" Ik heb anderen gekend, die niet zoo plotseling de gehoorzaamheid aan deugd en plicht lieten varen,



		9
		SCHULD.


		Maar een nieuwe geest, een nieuwe kracht, een geest van goddelijk leven, eene kracht van overwinnende liefde moet in uwe ziel geplant worden. Dan wordt de dienstbaarheid in u weggenomen, het goede niet alleen gewild, maar ook volbracht. En hebt gij ook niet in andere opzichten deze hulp noo- dig? Gesteld, dat gij heden het besluit naamt, u in het ver- volg aan niets verkeerds schuldig te maken; gesteld dat gij dit besluit in zijn volle kracht uitvoerdet, en van heden af onberispelijk leefdet, dan zou toch hetgeen u tot op dezen dag ontbroken heeft, niet aangevuld zijn. Want elke over- treding, welke gij begaat, vormt voor God eene schuld, en déze schuld zal geenszins daardoor afbetaald worden, dat er uren, maanden, jaren over heengaan. Bij God zijn geen ver- jaarde schulden. Gij kunt ze ook niet daarmede aflossen, dat gij in de toekomst zooveel te onberispeltjker leeft. Want daar het uw plicht is, elk oogenblik het beste te doen, wat gij kunt, hebt gij elk .oogenblik uw geheele kracht voor de zede- lijke taak van dat oogenblik noodig, en er blijft nooit een overschot, waarmede oude zonden gedekt kunnen worden. Evenmin als iemand zijne schulden daarmede kan afdoen, dat hij er geene meer maakt, evenmin kunt gij vroegere dwalin- gen goedmaken, door ze in het vervolg te vermijden en al uwe krachten te wijden aan het doen van het goede. Indien derhalve uwe zondenschuld van vroeger betaald zal worden; indien zij niet als een eeuwige aanklacht vóór u zal blijven staan, dan kan dit alleen daardoor geschieden, dat de ver- gevende genade Gods u al uwe schulden kwijtscheldt, dat er eene verzoening voor u tot stand wordt gebracht, welker be- werker gijzelf niet zijt. Om kort te gaan, gij hebt een godde- lijke tusschenkomst, een vrijmakende genade van noode, zoowel tot dekking van hetgeen u tot nu toe ontbroken heeft, als tot vermijding van verdere misslagen. In Jezus Christus is zij u aangeboden, in uw doop werd zij verzegeld. Op haar moet gij uw jongelingsleven vestigen en opbouwen, dan hebt gij een goeden grond gelegd en de verdere bouw zal goed gelukken. Vrede des harten, heilige kracht, heilige vreugde



		10
		AANVALLEN.


		zal het erfdeel uwer jeugd zijn, en het «heilig is de lente des levens!» zal bij u tot zijn volle waarheid komen. Op deze verzoenende en vrijmakende goddelijke genade rust de Kerk, binnen welke gij geboren en opgevoed zijt; zij is de kern en het middelpunt van het geloof, waarop gij zijt gedoopt en dat gij bij uwe bevestiging hebt beleden. Zeker ontbreekt het heden ten dage niet aan stemmen, die dit geloof verouderd, de geheele Christelijke levensopvatting overwonnen noemen. Van alle kanten verheffen zij zich, en de menschen , van wie zij uitgaan, doortrekken landen en zeeën, zij dringen door in elk gebied der wetenschap, om dit oude geloof te doen wankelen en omver te stooten. Met den teles- coop doorzoeken zij den sterrenhemel, en verklaren ilat zij alle mogelijke dingen in de onmetelijke ruimte hebben ge- vonden, maar geen God; daarom kan er ook geen zijn, en evenmin een onzichtbare hemel, eene woonplaats voor de zalige geesten. De aardlagen worden doorwoeld, en men komt tot het resultaat, dat de langzaam voortgaande natuurproetssen, waarvan zij getuigen, geene plaats overlaten voor de werk- zaamheid van een goddelijken Schepper. De stamboom van den mensch wordt nagegaan, en men rust niet voordat de glans van het goddelijk evenbeeld is verbleekt en een apen- gezicht den beschouwer tegengrijnst. En met hoeveel vreugde, met hoeveel haast wordt elke nieuwe vondst verkondigd, wan- neer men in den mensch een nieuwe gelijkenis met den aap, of in den aap een nieuwe gelijkenis met den mensch meent gevonden te hebben! De geest van den mensch wordt onder- zocht, en men komt tot de ontdekking, dat er niets in vervat is, wat ook het dier niet reeds heeft, zoodat eigenlijk de geest in het geheel geen eigen zelfstandig bestaan zou heb- ben, maar alleen eene de stof, het vleesch aanklevende kracht zou wezen. Jlen beschouwt de krachten en de wetten der natuur, en bevindt dat het Christelijk geloof aan wonderen daarmede niet samen kan gaan. Op leergestoelten en op de straten wordt deze wijsheid verkondigd, in gehoorzalen en in gelagkamers voert zij het woord; wereldbekende dagbladen



		d3
		DE TWIJFEL.


		den duivel was, niet ook bij ons door een rechtstreeksche in- werking van den booze kunnen verklaren. Wat niet goddelijk is, behoeft daarom juist niet duivelsch te zijn; maar er is ook een gebied van het eenvoudig menschelijke, en hiertoe zouden wij den twijfel willen rekenen, zooals hij zich tegenwoordig zoo dikwijls bij jongelieden vertoont, en zelfs bij dezen en genen een noodzakelijken overgang in hun geestelijke ontwik - keling vormt. Dit geldt in het bijzonder van hen, die een streng wetenschappelijke loopbaan kiezen; maar hoe meer het ongeloof zich ook in die kringen een weg baant, wier taak het niet is, zich met wetenschappelijke onderwerpen bezig te houden, zooveel te minder zal de geloofstwijfel zich tot de eigenlijk wetenschappelijke kringen bepalen , zooveel te meer wordt van elk denkend jongeling geëischt zich juiste denk- beelden er van te maken. Wel is waar zijn er gelukkige, men zou kunnen zeggen be- genadigde naturen, die zich zonder inwendigen strijd , kalm en geleidelijk van het kinderlijk geloof tot dat van den man ontwikkelen, en die zelfs bij het diepst en scherpzinnigst na- denken nooit in tweestrijd geraken met hetgeen het geloof hunner kindsheid was. Vraagstukken, die den geest van anderen in verwarring brengen, lossen zich voor hen gemakkelijk en eenvoudig op; de doornen des twijfels, die een ander tot in het vleesch dringen , laten bij hen geen wond achter. Dat zijn gelukkige menschen, maar zij behooren meer en meer tot de uitzonderingen. Hoewel allen niet even erg wankelen, behoo- ren toch zij, die rustig en gestadig met gelijken tred hun weg blijven bewandelen, en uit het geloof der kindsheid tot het zelfbewuste geloof van den rijperen leeftijd overgaan , meer en meer tot de zeldzaamheden. Verwonder u hierover niet, waarde vriend, en schrik niet, wanneer vroeg of laat zulke vragen ook in u opkomen. De ontwikkeling van uw geestelijk leven brengt het mede , dat gij eenmaal de be- hoefte gevoelt, om niet meer eenvoudig aan te nemen wat anderen u mededeelen, maar zelf te onderzoeken en te oor- deelen. Gij onderwerpt uw geestelijke bezitting, die zich min


		ytwto *2cft6



		14 DE TWIJFEL.

		of meer bewust in u gevormd heeft, aan een diepgaand onderzoek, en gij wilt in de verschillende levenskringen niet meer op de aanbeveling van anderen afgaan, maar tot een eigen, vrije, zelfstandige overtuiging komen. Ook uw geloofs- leven ontgaat niet zulk een critisch proces; gij wilt niet meer slechts gelooven om het zeggen van anderen, maar zelf erkennen , ondervinden. Dit is gaheel zooals het behoort, en gij hebt er volkomen recht op. En toen de Samaritanen tot de vrouw zeiden : »Wij gelooven niet meer om uws zeggens wil, want wijzelven hebben Hem gehoord, en weten, dat deze waar- lijk is de Christus," is daarmede de overgang van het onzelf- standig tot het zelfstandig geloof getcekend. Maar wat gebeurt er nu? Terwijl gij begint te onderzoeken en te ziften, terwijl gij u voorneemt een zelfstandige overtuiging in u te vormen, komt gij in aanraking met het ongeloof, dat u met ftl den verblindenden glans tegemoet treedt, dien een schijn van wetenschappelijkheid, de bekoring van het nieuwe, liet aan do jeugd eigen welgevallen in een verzet tegen het gewone en oude er op werpen. Dat imponeert, dat maakt indruk op het gemoed ; de loochening schijnt eene daad te zijn , eene be- vrijding, eene verovering. En zoo is het reeds menigeen gegaan, totdat hij niet alleen kwam tot het twijfelen aan enkele din- gen, maar allen grond onder de voeten voelde wegzinken, zoodat hij aan het geheele Christelijke geloof, aan allen gods- dienst, aan God, aan het onzichtbare en eeuwige in het alge- meen twijfelde en wanhoopte, en zelfs niet zeker was of mis- schien het geheele bestaan der wereld, het zijne er onder begrepen, niets dan schijn en begoocheling ware. Maar juist in zulke gevallen heb ik altijd het duidelijkst gezien, welk een onderscheid er tusschen twijfel en twijfel bestaat. Het ligt niet daarin, dat de een weinig, de ander meer, een derde alles in twijfel trekt, maar daarin , dat bij den een de twijfel eene dwaling van het verstand, om zoo te zeggen eene ontwikkelings- ziekte van het denken, bij den ander daarentegen eene dwaling van het hart en den wil is. Is de twijfel bij den jongeling alleen in het verstand gelegen, dan vrees ik niet voor hem,



		DE TWIJFEL. 15

		al gaat hij ook nog zoo ver in het loochenen, al is zijn twijfel ook nog zoo hevig. Want bij dieper en rijper nadenken zal hij vanzelf het rechte spoor terugvinden, hij zal voor de ge- volgtrekkingen der loochening terugschrikken en zich over- tuigen dat, wanneer men redeneeringen tegen redeneeringen opweegt, er in het geloof toch nog altijd oneindig meer rede- Hjklieid is dan in hot ongeloof. Daarom zal zulk een jongeling nooit bij zijn twijfel blijven, maar juist door de kracht zijner natuurlijke geestelijke ontwikkeling uit de diepste duisternis langzamerhand tot volle klaarheid en helderheid komen. Dien- aangaande zeide J. F. v. Meijer: «Wanneer er in den twijfel geen geloof ware, dan zou de twijfel de zekerheid van het niets zijn, clan ware er geen inwendige strijd , maar het stukje hemelsch zuurdeeg, onder het meel uwer natuur gemengd, dat brengt juist uw hart aan het gisten. Onderdruk slechts de werking uw.s harten niet, maar bevorder haar door het vuur der wijding en des gebeds." Zulk een eerlijke twijfel weet ook waarheen hij zich wenden moet. Johannes de Dooper begon in de gevangenis ook te twij- felen, of Jezus waarlijk de verwachte en beloofde Messias was. Maar hij onderdrukte die gedachte niet in zich, en nog minder zocht hij opheldering over den persoon des Heeren bij de Fa- i\'izeeiin en andere tegenstanders van Jezus, maar hij wendde zich rechtstreeks tot Hemzelf, en werd door de verwijzing naar zijne woorden en daden ook werkelijk terechtgebracht. Hier wordt de weg gewezen, dien de twijfel heeft in te slaan, wanneer het om de \'waarheid te doen is; men moet den Heer zelf hooren, niet zijne vijanden; het Nieuwe Testament lezen, niet het een of ander boek over Kracht en Stof. Geheel anders en veel gevaarlijker wordt de zaak, wanneer de twijfel niet alleen eene afdwaling van het verstand, maar van het hart en den wil is; wanneer eene vervreemding van God, langzamerhand en door eigen schuld ontstaan, hem heeft voorbereid, en hij geboren is uit een daaruit gevolgden tegen- zin tegen den geheelen geest van het Christelijk geloof, mis- schien zelfs uit de begeerte, om een zekere theoretische recht-



		17
		DE BIJBEL.

		dieper, en uwe redeneeringen tegen het Christelijk geloof zijn slechts schijnbaar van wetenschappelijken, in werkelijkheid van zeer persoonlijken aard. Dit blijkt ook daaruit, dat zulk een slechtgeaarde twijfelaar niet tot den bijbel zelf zijne toevlucht neemt, zooaN hij, die eerlijk twijfelt, dit doet; en zich niet tot den persoon van Jezus wendt, tot zijne woorden, zijne daden en den geheelen indruk, dien Hij op het hart maakt; maar opzettelijk altijd zulke autoriteiten opzoekt en najaagt, van wie hij eene versterking van zijn ongeloof kan hopen. Hij wil niets anders meer hooren, dan wat koren is op zijn molen. Menigeen echter, die in hoofdzaak de Christelijke waarheden gelooft, voelt zich door den twijfel aan enkele dingen bezwaard, en daar hij er niet overheen kan stappen, kan hij ook tot geen blijmoedig, opgewekt geloof komen. » Alles ware goed en wel, en ik zou met al het andere vrede hebben," zegt deze of gene, »maar dat eene ezelin heeft gesproken, dat zon en maan eenmaal op het bevel van een mensch hebbfn stilgestaan, dat kan ik niet voor waar aannemen, en wanneer dat leerstukken van het Christelijk geloof zijn, dan is dit geloof ten eenenmale niets voor mij." Het is waar, dat het ongeloof met bijzondere voor- liefde die twee voorbeelden uit de reeks van bijbelsche won- deren aangrijpt, om het geheele Christelijke geloof aan wonderen belachelijk en het Christendom in het algemeen tot het voor- werp te maken van zijn smaad en spot. Vooral beroepen zij zich liefst op deze beide voorbeelden, die overigens niets meer van den bijbel weten, en slechts duistere herinneringen aan enkele feiten behielden. Voor hen is het dan gemakkelijk tenminste door deze twee verhalen te kunnen toonen, dat zij nog eenige bijbelkennis uit den overigen ondergang van hun geloof hebben gered. Maar, waarde vriend, hangt nu de waarheid van het Christelijk geloof daarvan af, of Bileams ezel wis en zeker gesproken heeft, en of de zon eens stil heeft gestaan te Gibeon en de maan in het dal van Ajalon ? Ook is er niemand zalig geworden, omdat hij daaraan geloofde, en nog niemand veroordeeld, omdat hij er niet aan geloofde. Wanneer het wonder van Bileams ezel en Jozua\'s zon zoo 2



		18
		DE BIJIJEL.

		volstrekt onaannemelijk voor u zijn, laat dan vooreerst die wonderen met rust. Bileam en Jozua kunnen, wanneer dat alles is, gerust wachten tot gij in een gunstiger gemoedsstem- ming komt. Laat echter om hunnentwil niet den geheelen bijbel voor u zijne waarde verliezen. Om tot een vast vertrouwen op de geloofwaardigheid van den bijbel te komen, behoeft gij ook juist niet met de wonderen to beginnen. Begin eerst met de practische levenswijsheid, die hij u biedt. Verdiep u ernstig en grondig in de redenen van Jezus _rgeef u zonder terughouding aan den indruk over, dien zij op u maken, en let wel op, of niet als het ware een bovenaardsche macht u omzweeft en tot u komt. Hoe dieper gij in het karakter der woorden van Jezus doordringt, en hoc meer gij uw leven naar het zijne tracht te vormen, zooveel te duidelijker zal u het geheim zijner persoonlijkheid worden, zooveel te minder zal het u verwonderen, dat een man, bij wien zulke woorden des eeuwigen levens te vinden zijn, ook wonderen gedaan heeft; en des te meer zult gij erkennen, hoe nauw woorden en werken bij Hem samenhangen. Het is een vergeefsche arbeid _rJezus van zijne daden te willen scheiden, Hem te gelooven en wat Hij deed te verwerpen. Want zijne woorden staan in de nauwste betrekking tot zijne wonderdaden, tot het boven- menschelijke, goddelijke zijner persoonlijkheid. Voorts getuigt het van groote oppervlakkigheid, wanneer men zegt, dat men Jezns als zedelijk voorbeeld kan behouden, al verwerpt men Hem ook als den wonderdoenden Zoon Gods. Is Hij Gods Zoon niet geweest, dan kan Hij ook ons voorbeeld niet zijn, want dan lijdt zijn karakter aan de ondeugd der zelfverheffing, welke het geheele beeld misvormt en als voorbeeld volstrekt onge- schikt maakt. Door zoodanige overwegingen en erkentenissen, die zich aan den persoon van Jezus vastknoopen, zult gij inzien dat het gebied van het wonderdadige met de openbaring Gods vanzelf aan de wereld is gegeven, en dat geen willekeur en wanorde, maar de hoogste orde het beheerscht; ja, wie- weet, of niet eindelijk Jozua en Bileam ook genade in uwe oogen vinden.



		DE BIJBEL. 19

		Er is eigenlijk geen boek op aarde, waar de eigenwijs- lieid van geleerden en ongeleerden zooveel, en zooveel ten onrechte op af te dingen heeft, als de bijbel. Bij elk ander boek verlangt men van hem, die zich vermeet er een oordeel over uit te spreken, dat hij het tenminste eenmaal goed heeft doorgelezen; bij den bijbel is dit een ander geval. Man- nen, die er sedert hun schooljaren nauwelijks ëen blik in hebben geslagen, doen er uitspraak over als kenden zij elk kapittel van buiten. In de diligence, in den trein, aan de table d\'hóte ontmoet gij een jong mensch, die nauwelijks vijf en twintig zomers achter zich heeft, maar de gelegenheid bij het haar grijpt, om u in do krachtigste bewoordingen zijne ver- achting van den bijbel en van hen, die er aan gelooven, uit te spreken. Aanvankelijk zijt gij verwonderd, verrast, be- schroomd door de groote onbeschroomdheid, waarmede hij zijne uitspraken doet; maar spoedig wordt uwe verwondering van geheel anderen aard, wanneer gij uit zijne oordeelvellingen opmaakt, hoe door en door onnauwkeurig en oppervlakkig zijne kennis van den bijbel en diens verhalen is. Aarzelend waagt gij het, hem op deze of gene dwaling opmerkzaam te ma- ken, maar hij let er ternauwernood op. «Bijzaken, bijzaken; in hoofdzaak blijft het toch bij hetgeen ik zeg.\'\' Gij richt eindelijk de vraag tot hem, of hij den bijbel ook leest. »Le- zen?" vraagt hij verwonderd, »maar, waar denkt gij aan? Welk beschaafd mensch leest nog in den bijbel? Op mijn woord verklaar ik u, dat ik sedert twaalf jaar geen blik in den bijbel heb geslagen." En dat heet nu »een beschaafd oordeel." Evenals lichtvaardigheid de gevaarlijkste vijandin is van het geloof aan God, zoo is onwetendheid de gevaarlijkste vijandin van den bijbel. In een bekend en dikwijls aangehaald woord, dat wel verdient ter harte genomen te worden, zegt Góthe: »De groote vereering , waarvan de bijbel bij vele volken en geslachten der aarde het voorwerp is geweest, dankt hij aan zijn innerlijke waarde, en hij is niet alleen een volksboek, maar het boek der volken, omdat hij de lotgevallen van éen volk als zinnebeeld voor alle andere



		20
		TEMPERAMENT.

		u in het geheel niet te stade komt, weder in het licht treedt. En niet alleen bestaat dat onderscheid tusschen de volken : ook de provincie, uit welke gij afkomstig zijt, of gij een ronde Zeeuw zijt, of een onverzettelijke Fries; ja zelfs de stad, waartoe gij behoort, kan u van kindsbeen af een bijzonder iets ge- ven , waaraan men u reeds dadelijk herkent. Treden wij een nog nauwer kring binnen, dan heeft elke familie, ook de uwe, een type, waarvan niemand zich gemakkelijk losmaakt. F-vcn- als in het uiterlijk voorkomen, in de gelaatstrekken, in enkele houdingen en bewegingen, de familiegelijkenis dikwijls op ver- rassende wijze aan den dag komt, zoo gebeurt dit ook met betrekking tot den inwendigen levensvorm, met betrekking tot het leven der ziel en des geestes. Naarmate ecne familie een rijkere geschiedenis, grooter besef van eigenwaarde en meer levenskracht heeft, naar die mate zal zij ook meer instaat zijn aan haar enkele leden haar bijzonder kenmerk mede te deelen. Deze eigenaardigheden van tijd, volk, stam, familie, hebt gij ongetwijfeld met een kleineren of grooteren kring van an- deren gemeen. Maar gij hebt ook veel, dat u alleen eigen is, zoodat gij u daardoor van ieder ander, hij moge door familie- of andere betrekkingen nog zoo nauw aan u verwant zijn, onderscheidt. Wanneer men van de lagere diersoorten zeggen kan, dat geen twee schepsels volkomen op elkander gelijken ; wanneer in het plantenrijk niet een grasje, niet een blaadje volkomen gelijk is aan het andere, dan geldt dit nog meer van den mensch, als de kroon der schepping. Want hoe hoo- ger men klimt in het gebied der schepping, zooveel te rijker en menigvuldige!^- kenmerkt zich elk afzonderlijk leven , zooveel te meer is elk individu r.iet slechts een exemplaar van zijne soort, maar iets afzonderlijks , een individualiteit. Van veel belang voor elks persoonlijken aard is b. v. het- geen men iemands temperament pleegt te noemen. De wetenschap heeft zich van oudsher moeite gegeven, om de verschillende temperamenten, die bij de menschen gevonden worden , onder zekere algemeene rubrieken te brengen, en naar deze den bijzonderen aard van elk mensch te bepalen.



		TEMPERAMENT. 27

		Vervolgens heeft men ontdekt, dat het grootste onderscheid daarin lag, dat sommigen een heerschcnde neiging hebben om zelf te handelen en invloed uit te oefenen op de buitenwereld, terwijl anderen meer onder de macht der buitenwereld staan en van haar indrukken ontvangen. Daarna heeft men opgemerkt, dat zoowel de zelfhandelende als de hoofdzakelijk ontvangende naturen weder velschillend zijn, daar sommigen in hare zelf- werkzaamheid, of in haar aannemen een zekere gelijkmatigheid toonen , terwijl anderen daarbij ongestadig, met snelle afwisseling te werk gaan. Op deze wijze is men tot de onderscheiding van vier temperamenten gekomen. Deze temperamenten strekken evenmin tot lof als tot schande. Een cholerische aard is uit zichzelf geen voorrecht, een phleg- matische geen schande. Het komt er geheel op aan, in wiens dienst elk dezer temperamenten komt. Geen enkel is zonder zedelijke gevaren en zonder zedelijke voorrechten. Een cholerisch mensch heeft aanleg tot een vast karakter, tot duurzame vol- harding, maar ook tot onbarmhartig doordrijven; een sangui- nisch man zal zich zonder moeite een begrip van zijne taak maken, haar met vroolijken moed op zicli nemen, en wan- neer het noodig is, snel van de eene op de andere overgaan, maar zijn gevaarlijkste vijand is de onbestendigheid en op- pervlakkigheid. De phlegmatische geaardheid heeft het voor- deel, dat zij gemakkelijk haar gelijkmoedigheid, haar zielerust bewaart, maar traagheid, onverschilligheid, stompzinnigheid liggen er als zooveel loerende vijanden achter verborgen. Wat eindelijk het melancholisch temperament aangaat, hoe dicht grenst het aan de schoone deugden van den ernst, der degelijkheid, der nauwgezetheid, der innerlijke werkzaamheid, hoe gemakkelijk vervalt het echter ook in gebreken als moedeloosheid, versaagdheid, overgevoeligheid en prikkelbaar- heid , dolle ingekeerdheid tot zichzelf. Gij zijt dus door het bezit van het een of ander temperament van de vervulling uwer zedelijke taak niet meer of minder verwijderd, maar uw temperament dient alleen om de zedelijke taak, die u gege- ven is, voor uw persoon nauwkeuriger te kenschetsen; daarom



		30 DE ZONDE.

		Wanneer gij ernstig over deze vragen nadenkt en er een eerlijk antwoord op geeft, dan zult gij het slechte, dat in n is , niet slechts als het werk van anderen kunnen beschouwen , als het gevolg van hun voorbeeld en verderen invloed, maar gij zult moeten zeggen : In mij is van kindsbeen, van mijne geboorte af, eene neiging, eene overhelling tot het kwade, zoo- dat de zonde meer in mijne natuur ligt dan heiligheid, en alleen omdat het slechte, dat van buiten af tot mij kwam, zulk een vriendelijken en welwillenden weerklank vond in mijn hart, kon het werkelijk macht over mij krijgen. Een aange- boren, overgeërfde neiging tot het kwade ja, dat is het. Wat uit vleesch geboren is, is vleesch. Zoo diep wortelt het kwaad. Het is geene ziekte, die eerst later is uitgebroken, maar een aangeboren krankheid. En daarom wordt de vorming van het karakter een strijd , waarin de zegepraal onmogelijk alleen door menschelijke hulpmiddelen behaald kan worden. Want een aard, die van den oorsprong af ziek is, is niet meer instaat de kracht tot genezing uit zichzelf voort te brengen. Wanneer men voor dit feit staat, kan men zich ook niet daarmede troosten, dat dit de noodzakelijke onvolkomenheid der menschelijke natuur is, zooals dikwijls gezegd wordt, ter- wijl men met nictsbeteekenende uitvluchten aankomt, als : »Ik ben ook maar een mensch, en omdat ik een mensch ben, ben ik geen engel, en omdat ik geen engel ben, heb ik ook mijne gebreken." Is het kwade een onvermijdelijke onvolkomenheid der men- schelijke natuur, waarom zegt uw geweten u dan telkens, wanneer gij eene fout begaat, dat gij haar hadt kunnen en moeten vermijden ? Waarom voelt gij u schuldig en verant- woordelijk voor uw persoon? En dat het slechts eene onvol- imuiktheid zou zijn, is weder zeer oppervlakkig gezegd. Er is toch een groot onderscheid tusschen, of iemand zich naar een hem gesteld doel heen beweegt, en het alleen nog maar niet bereikt heeft, dan of hij een tegenovergestelde richting inslaat, van het doel afgekeerd. Het is toch iets anders of een wandelaar vroolijk op den rechten weg voortgaat, of dat hij



		31
		ONVOLMAAKTHEID.


		is verdwaald, en nu hier dan daar onzeker rondzwerft. Het is iets anders of een geschrift, wat den stijl betreft, nog niet geheel volmaakt is, of dat liet wemelt van fouten, die in strijd zijn met de eerste regelen der taalkunde. Evenzoo is er ook een groot onderscheid tusschen onvolmaaktheid en zonde. Gene streeft naar de bereiking van het doel, is er echter nog een eindweg van verwijderd; deze beweegt zich in eene van liet doel afgekeerde richting. Dit is het feit, waartegen geen ontkennen of loochenen helpt, maar dat noodzakelijk erkend moet worden : Dat er in mijne natuur, behalve de Godsgedachte, welke er tot rijpheid in wil komen, een andere, tegen God gekeerde macht is, welke zich tegen de verwezenlijking der Godsgedachte verzet. Dat is het slijk, dat verwijderd, de smet, die van den stempel afgewas?chen moet worden, en het doel uwer karaktervorming is niets anders, dan dat de Godsgedachte, naar welke gij ge- schapen zijt, in uw persoon, in uw leven tot volle, reine, harmonische en geheele verwezenlijking kome. Vóór ieder staat het beeld van wat hij eens zijn moet; zoolang hij dit niet is, zal hij geen vrede hebben. Dat gaat echter, tenge- volge van de nu eenmaal bestaande storing en verkeerdheid, niet andeis dan door ernstigen strijd met zichzelf. Wie zijn natuurlijke geaardheid in al haar misvormdheid tot ontwik- keling laat komen, zooals zij zich ontwikkelen wil, alsof het oorspronkelijke , eigenaardige , reeds uit zichzelf het goede en schoone ware; wie zich van alle eischen der zelfontwikke- ling terugtrekt met de woorden: »Ik ben nu eenmaal zooals ik ben, en zooals ik ben moet men mij aannemen," die zal wel een zonderling, misschien ook, wanneer het meeloopt, een origineel worden, maar nooit een zelfstandig karakter bezitten. Want dit is het onderscheid tusschen een origineel en een man van karakter: de eerste laat aan zijne neigingen vrij spel, terwijl deze zich vormt door ernstig zelf bedwang: gene heeft eene levensgestalte vol misvormingen en afwijkingen van allerlei aard, het karakter ontstaat uit de langzame afschei- ding van alles wat misvormt. Zonderlingheid en karakter staan



		32 DE ZEDE.

		tegenover elkander als karikatuur en portret. De dikke, pot- sierlijke, gulzige, grappige, zedelooze, door en door geraeene Falstaff bij Shakspere is ongetwijfeld een origineel, maar een karakter ? Verre vandaar ! Juist het tegendeel! En welke zijn nu de machten, aan welker tucht de natuur- lijke geaardheid onderworpen moet worden, wanneer zij zich tot een zedelijk karakter zal volmaken ? Zij treden in allerlei gedaanten voor or,s op. Allereerst noem ik de zede, die zich beroepend op een zeker hooger gezag, perken stelt aan de wild voortwoekerende eigenaardigheden. Wij bedoelen met »zede" in deze beteekenis, geen pedante, uiterlijke wetten, die u in elke kleinigheid voorschrijven wat betamelijk is en wat niet, en uw vrije bewegingen aan banden dreigen te leggen; maar wij meenen met »zede," de goede zeden, d. w. z. die, welke zich in een volk, in eene maatschappij, of zelfs in eene familie van oudsher hebben gevestigd, als de gemeen- schappelijke maatstaf van hetgeen betamelijk, rechtmatig, goed en edel is. Vele jongelingen zoeken een zekere genia- liteit in het verachten van zulke gemeenschappelijke, in den loop der geschiedenis ontstane begrippen van goede zeden, zoowel in hun denkwijze, als in hunne uiterlijke handelingen. Dit achten zij geniaal, omdat er wel eens genieën geweest zijn, jongelingen, die met geestdrift liet ideale najaagden, die zich tegen de verkeerde en bekrompen begrippen, welke men in hun tijd van tucht en zeden had, verzetten; en nu zijn velen van de meening, dat deze tegenkanting het genie kenmerkt, en dat, hoe minder de een of ander zich aan goede zeden gelegen laat liggen, hoe meer hij bewijst een man van genie te zijn. Bemerken zij langzamerhand, dat men zich met ver- ontwaardiging en spot van hun gedragswijze afkeert, en dat de goede zeden zich niet ongestraft onder de voeten laten treden, dan beklagen zij zich, dat zij niet begrepen worden, dan bejammeren en bezingen zij zichzelven als de offers van een tragisch noodlot. De hedendaagsche zeden laten waarlijk speelruimte genoeg voor de ontwikkeling van een oorspron- kelijken en eigenaardigen geest, en niemand behoeft ze onder



		33
		HET GEWETEN.


		de voeten te treden, om zich vrij, naar de eischen van zijn diepsten aanleg te ontwikkelen; zij zullen niets meer doen dan zekere perken stellen aan zijn verkeerden aard, en tevens, wanneer hij er zich aan onderwerpt, eene hulp en bijstand zijn in den strijd tegen den natuurlijken en onbedwongen aard. Wel kan de zede ook op een dwaalspoor geraken, en zelfs wanneer dat het geval niet is, blijft het gebied, dat zij bc- heerscht, altijd beperkt. Zij geeft eenige regels aan voor onze uiterlijke handelwijze, maar niet voor het geheel gebied onzer handelingen, nog daargelaten, dat zij zich in geen geval tot het inwendige leven van hart en wil uitstrekt. En toch is dit juist de bron en de oorsprong, waaruit het uiterlijke voort- komt; en waar de natuurlijke aard aan banden gelegd moet worden, daar moet dit juist in het binnenste, in den grond geschieden. Hier treedt nu, als een hoogere macht, met niet slechts menschelijk gezag, zooals de zede, maar met goddelijke macht bekleed, het geweten op. Wie een karakter wil hebben, wie zichzelf tot een man van karakter wil ontwikkelen, die mag niet naar zijne luimen en naar willekeur handelen, hij mag ook niet tevreden zijn, wanneer zijne daden aan de eischen der goede zeden beantwoorden, maar hij moet ook leeren naar zijn geweten te handelen. Uw geweten treedt voor u op met een onverbiddelijk, onver- mijdelijk: «gij moet." Men kan er niet op afdingen; wat het gebiedt kan niet van kracht verminderen; het heeft slechts dat eene steeds herhaalde, streng volgehouden bevel: doe wat goed is, laat na wat slecht is. Hetzij het zijn afradende stem vóór de daad laat weerklinken, of zich na de daad bestraffend laat hooren: wat het zegt is altijd hetzelfde, dat namelijk het goede gebeuren moet en het kwade niet; en de wijze, waarop het spreekt, is altijd dezelfde, namelijk met een onverbiddelijk, streng bevel, dat alle tegenspraak reeds tevoren belet. Waarop wijst dit strenge optreden van het geweten? Op een hooger, op het allerhoogste gezag, waarop het rust, namelijk op het gezag van God. De tegenstelling van hetgeen betaamt en niet betaamt, 3



		34 HET GEWETEN.

		waarop de zede wijst, wordt onder de tucht van het geweten do scherpere tegenstelling vr.n goed en kwaad; en terwijl de zeden rusten op de autoriteit van het volk, van de familie, van den staat, rust het geweten op het gezag van God zelf. Terwijl de tucht der zede zich slechts bij enkele grovere uitin- gen van den verkeerden aard laat gelden, dringt de tucht van het geweten tot den wortel door. Wilt gij een man van karakter worden, handel dan naar uw geweten, en stel u onder zijne tucht, maak het tot u.ven vasten levensregel het goede te doen en het kwade te haten en te laten, omdat de heilige God het zoo wil. Wel is waar geeft ons geweten ons over hetgeen eigenlijk goed of kwaad is, geen geheel bevredigend en betrouwbaar uitsluitsel. Menigeen wordt door zijn geweten vrijgelaten iets te doen, wat een ander beslist verboden wordt; het gebeurt dikwijls, dat twee personen tegenovergestelde dingen doen, en dat elk zich op zijn geweten beroept. Dat komt daar- door, dat ons geweten ons slechts in het algemeen zegt, dat wij het goede moeten doen en het kwade laten, en daarom- trent geen nadere bepalingen geeft, maar deze geheel aan onze kennis van hetgeen goed en kwaad is, overlaat. En daar- door kan men op een dwaalspoor komen, hetzij plotseling, in eens, of door een langzamen achteruitgang en toenemende verdorvenheid. Deze verdorvenheid kan zoo ver gaan, dat men eindelijk de slechtste en schadelijkste dingen, zooals leugen, bedrog, onmatigheid geoorloofd acht, en zich over het schandelijkste niet meer schaamt. Daarom, wanneer ik u zeg: Wilt gij een man van karakter worden, handel dan naar uw geweten, dan kunt gij wel antwoorden: »Hoe kan dat, wanneer de stem van het geweten mij niet nauwkeurig en veitrouwbaar uitgelegd wordt, zoodat ik wete wat goed en wat slecht is?" Zeer juist, zulk cenc uitlegging moeten wij hebben. Maar vanwaar? Wie kan onfeilbaar uitleggen be- halve Go.1 ? Wie kan do stem verklaren, buiten Hem, van wien zij komt ? Welnu, Hij heeft haar verklaard, en gij hebt die verklaring in uw Catechismus. De overoude Tien



		38
		VniJIIEID.


		denkt aan dit, gene aan iets anders, waaraan hij gaarne mcê zou willen doen, maar dat hem nog verboden, of waarvan hij buitengesloten is. De een denkt aan het bezoeken van sociëteiten, een tweede aan rooken, een derde aan bals en corceclies, een vierde aan al de heerlijkheden van het stu- dentenleven. Op die wijze wordt voor menigeen de vrijheid verbrokkeld tot niets dan bijzondere vrijheden, zoodat zij, uit overvloed van zooveel enkele vrijheden, in het geheel niet tot de ware vrijheid komen , evenals menigeen door te veel genietingen het ware ger.ot verliest. Die vrijheden, waarde vriend, kunnen u uit zichzelven nog niet vrij maken ; integen- deel, zij worden tot zooveel banden en ketenen, wanneer gij niet tevoren in uw diepste wezen zijt vrij geworden. Maar hoe geschiedt dit ? Wanneer zeggen wij b. v. van een volk, dat het een vrij volk is? Wanneer het zich zijne wetten en verordeningen niet door de een of andere vreemde macht moet laten opdrin- gen, maar wanneer het deze uit zichzelf voortbrengt, in over- eenstemming met zijn diepsten aard, zoodat de wetten en ver- ordeningen, waaraan het gehoorzaamt, niet anders zijn dan de uitdrukking van hetgeen het volgens zijn diepste zelfbewustzijn denkt en gevoelt. Zulke voorschriften zijn dan geen lastige dwang, door welken de vrijheid des volks wordt onderdrukt, maar veeleer de vorm, waardoor zij zich uitdrukt en aan het licht treedt. Hetgeen echter voor een volk geldt, geldt cok voor elk mensch in het bijzonder. Hij alleen is vrij, die zich in over- eer.stemming met zijn diepsten aard kan bewegen, naar zijn innigste behoefte en zijn oorspronkelijkste natuur zijn leven kan vormen, en daarin door geen vreemde, vijandige macht wordt gehinderd. Maar wat is uw diepste aard ? Is het uw zucht naar genoegen? Geve God, dut dit niet de kern van uw leven uitmake! Wat is dan de diepste behoefte van uwe natuur? Is het de behoefte aan ongestoorde genietingen, aan onafge- broken gekijf en getwist, aan dansen en drinken? Moge God verhoeden, dat dit do diepste begeerte en behoefte van uw



		VRIJHEID. 39

		hart zou zijn! En toch denkt gij daaraan het eerst, wanneer er sprake is van vrijheid, en gij verbeeldt u vrij te wezen, wanneer gij in deze dingen kunt doen zooals het u lust. Ik wil u zeggen, mijn vriend, wat uw hart in zijn diepsten grond zoekt en begeert, welke bestemming uw oorspronkelijke aard heeft, namelijk gemeenschap mst uwen God, een te zijn met Hem, opname van zijn leven in het uwe. Dit verlangen moet gij allereerst bevredigen, wanneer gij werkelijk vrij wilt zijn. Zie dien vogel in zijn kooi; oogenschijnlijk ontbreekt hem niets, dat voor zijn welzijn noorlig is. De kooi is rein gehouden, zelfs keurig in orde; de vogel, die er in zit, heeft evenmin gebrek aan frisch water als aan voedsel, de lekkerste beetjes worden hem gebracht waarom wordt hij niettegenstaande dat alles niet recht vroohjk ? Waarom blijft er iets mats, iets gedrukts aan zijn gezang in de gevangenschap? Hij is niet in zijn element, want zijn clement is de blauwe lucht, het geurige groen van het bosch, en zoolang hij niet in zijn element is, mist hij zijne vrijheid. Wat zijn alle lekkernijen voor hem, wan- neer hij een gevangene moet zijn? Menig jongeling vergeet door de uiterlijke zoogenaamde vrij- heden, naar welke hij haakt, dat er r.og een ware innerlijke vrijheid is; en door allerlei uiterlijke genietingen, in welke hij zijne vrijheid heeft gesteld, acht hij het goddelijke levenselement, de goddelijke levensatmosfeer gering, in welke zijn geest alleen waarlijk vrij kan zijn, omdat alleen in deze zijn geest zich naar zijn diepsten aard, zijn oorspronkelijkste behoeften kan bewegen. Zulk een jongeling gelijkt op den vogel, die geschapen is, om vrij onder den hemel te vliegen, maar die door de lekkernijen, welke men hem biedt, langzamerhand het element vergeet, waarvoor hij geschapen is, waarin hij zich moet be- wegen, wanneer hij vrij wil zijn. Wie is het echter, die u uwe vrijheid heeft ontroofd, en u met zinnelijke genietingen wil voeden, om u het goddelijk element te doen vergeten? Het is de zonde. Wilt gij dus vrij zijn, begin dan met u los te maken van de zonde, en tot uw levenselement, tot uw God in te keeren.



		III.

		WELZIJN VAN \'T LICHAAM.

		Oog en oor en al onze lichamelijke zintuigen brengen tot onzen geest de indrukken over, die tot zijne ontwikkeling noo- dig zijn, en wanneer, omgekeerd, de geest de ontvangen in- drukken naar buiten wil weergeven, heeft hij daartoe het lichaam als zijn werktuig van noode. Waarneming, gedachte, gebaarden, spraak, daad alles geschiedt door middel van het lichaam. En hoe wonderbaar is het ingericht! Het is een kunstwerk van God, den Allerhoogste, wiens gelijkenis ons is ingeprent. Gods cenige Zoon heeft een menschelijk lichaam aangenomen , om daarin het grootste werk te volbrengen , dat de geschiedenis kent: het werk van de verlossing en vernieu- wing der menschheid. Uw eigen lichaam is bestemd, om de tempel van Gods Geest te worden en tevens met uwc ziel in den levenden God vroolijk te zijn. Ja, het is bestemd, om een- maal, als het door den dood en de ontbinding zal zijn heen- gegaan, deel te hebben aan de toekomende volmaking der wereld, aan de zaligheid en heerlijkheid van het voleindigde Godsrijk. Maar, geen rechten zonder plichten, en hoe greoter de eer is, die het menschelijk lichaam reeds is weervaren en



		44
		MATIGHEID.


		gedronken? Ik heb jongelieden gezien, die nog volkomen nuch- ter waren, maar zich althans den schijn gaven van beschonken te zijn. O dwaasheid der schande! Te stamelen in plaats van te spreken, te zwaaien in plaats van te gaan voorwaar, een groote eer! Indien men zulk een woesreling den volgenden dag eens kon laten zien, hoe hij zich den vorigen avond had voorgedaan, zou hem dan de schaamte de wangen niet rood kleuren, indien hij zich nog schamen kan? Maar het blijft bij dien éenen avond niet. En zulke avonden verzwak- ken lichaam en geest, en al nemen wij niet dadelijk de ge- volgen waar, zij blijven niet achter en treden later in het licht. Nog onlangs stond ik aan het sterfbed van een jongen man, die de tering had, en reeds van den dood geteekend was. Zijn oog lag diep en stond zoo mat; zijne wangen waren ingevallen, en al zijne trekken slap en krachteloos. Met tra- nen van weemoed dacht hij aan de jonge menschen van zijn leeftijd, die nu met frissche kracht en blijden levensmoed zich een onafhankelijke eigen plaats in de maatschappij verworven hadden, en »weet gij,\'^; zoo zeide hij, »wat mij deze ziekte zoo moeielijk doet dragen? Ik kon ook gezond en krachtig zijn als de anderen, maar ik ben er zelf schuld aan, dat ik zoo ellen- dig ben geworden. Ik ben reeds op het gymnasium begonnen met drinken, ik heb het op de hoogeschool voortgezet, en ben nu plotseling ineengezonken en geworden wat ik nu ben." En Lij had vele gaven, hij was de trots en de vreugde van zijne ouders, die thans met onuitsprekelijke smart aan zijn sterfbed stonden, en weinige dagen later hem de oogen toedrukten. Wacht u voor de eerste zonde tegen de matigheid en nuch- terheid! Strijd manmoedig tegen alle aanzoek tot onma- tigheid! Houd in eten en drinken altijd maat, alzoo dat uw geest meester in huis blijft en uw lichaam hem gehoorzamen kan; dat uwe gedachten steeds helder, uwe bewegingen vrij en zeker, uwe woorden verstandig blijven, en gij elk oogenblik op elke roepstem, die tot u komt, ook als het eene stem Gods was, ja als het de roeping uit deze wereld was, blijmoedig kunt antwoorden: «Hier ben ik."



		KUISCHIIEID. 45

		Maar niet alleen in het vermijden van het te veel bij het eten en drinken vertoont zich de matigheid, doch ook in de wijze, waarop beiden genoten worden. Het is een der verkeerdste dingen ter wereld, als het eten om het eten geschiedt, ja een soort kunst of wetenschap wordt. Zonder twijfel heeft ook de smaak zijne eischen, en als God zelf aan de spijzen hunne smakelijkheid, aan den wijn zijn geur geschonken heeft, dan is hiermede, om zoo te zeggen, iets aesthetisch aan de zaak gegeven. Maar als men reeds jongelieden over een fijn en zeldzaam gerecht zoo buitensporig in geestdrift ziet geraken, dan is dit een stuitend schouwspel. Dan hoor ik liever het gejubel, waarmee kinderen het lievelingseten op tafel zien ver- schijnen. Een Christenmensen geniet spijs en drank als lichame- lijke gaven Gods met dankzegging. Hij eet niet om te eten, en drinkt niet om te drinken, maar hij doet beiden, omdat het lichaam het vereischt, en dankt God er voor. Wel schijnen velen het niet meer oorbaar te achten aan tafel te bidden, vooral niet als men gasten heeft; ja er zijn zeer geavanceerde men- schen, die nog altijd Christenen heeten, maar die zich beleedigd achten, als iemand naast hen aan tafel bidt. Men vroeg eens aan den ouden predikant Flattich op spottenden toon, of bij hem aan huis alles bad? «Neen," zeide hij, tik heb een paar zwijnen, die bidden niet." De deugd der matigheid heeft eene tweelingzuster, die met haar hand aan hand gaat, en dat is de deugd der kuischheid. Aan haar moeten wij vooral denken, als er sprake is van het rein bewaren des lichaams. Ik behoef ze u niet te schetsen, de pestilentie, die in de donkerheid wandelt, en het verderf, dat op den middag verwoest. Ik behoef ook hare gevolgen niet te schilderen: het bevlekte lichaam, het gebrandmerkte ge- weten , de bezoedelde verbeelding, de vergane kracht, den verwoesten geest. Ik heb een jongeling gekend, van reus- achtige sterkte. Hij had een forsche, breede borst, beenderen ais ijzer en spieren als van steen. In lichaamsoefeningen werd hij door niemand overtroffen. Het was een lust hem aan te zien. Wat kon er van hem niet worden ? Plotseling echter



		4G
		KUISCIIHEID.


		begon hij te kwijnen, zijne kracht verviel, zijn geestelijke vatbaarheid verdween; hij werd afgetrokken, traag, onver- schillig, en thans zit hij als een ideoot in een stoel wezenloos te lachen, en kent geen hooger genot dan een pijp tabak. De worm, die aan hem knaagde en hem verteerde, was de onkuischheid. Gij kent uit de geschiedenis van het Oude Testa- ment den richter Simson. Nu, vele gaven had hij naar lichaam en geest. En toch hoe weinig heeft hij tot stand gebracht! Zijne daden zijn avontuurlijk en opmerkelijk maar het waren geen verlossende daden. Hij verspilde zijne kracht in op zichzelf staande heldenstukken, waardoor het volk weinig werd gebaat. En vanwaar dit gebrek aan eenheid in zijn leven ? Omdat hij zijne zinnelijkheid niet wist te beheerschen, en dientengevolge de slaaf werd nu van deze en dan van gene vrouw, die hem in haar strikken wist te vangen, en zijne heldenkiacht brak. Zoo verwoestend werkt de onkuischheid zelfs op de grootste lichamelijke sterkte. De groote keurvorst van Brandenburg bedacht dit bijtijds en redde daardoor zijne ziel en zijn lichaam. Als jeugdig prins kwam hij in den Haag, en ontmoette daar vele wei- sprekende krijgs- en staatslieden, maar ook niet weinige zede- looze, jonge edellieden, die hem weldra in hunne vermaken en uitspattingen zochten te doen deelen. Eens noodigden zij hem uit tot een feest, dat tot laat in den nacht duurde, en behalve den prins waren allen min of meer beschonken. Daar verschenen eenige lichtzinnige vrouwen, die door het gezelschap jubelend begroet werden. Den keurvorst echter steeg het bloed naar het aangezicht van toorn en schaamte, toen hij zag in welk gevaar hij hier gelokt was. Hij stond op, om het gezelschap te verlaten. Men riep hem toe, dat nu eerst het feest recht begon ; maar hij riep: »Ik ben het aan mijne ouders, mijne eer en mijn vaderland verplicht, deze plaats dadelijk te verlaten." En den volgenden morgen zat hij reeds te paard, en reed de stad uit naar de legerplaats van den stadhouder Frederik Hendrik, die toen de stad Breda belegerde. Toen hij vernam, waarom de keurvorst zoo over-



		47
		KUISCHHEID.


		haast de stad verlaten had, riep hij vol bewondering uit: »Uwe vlucht verraadt meer heldenmoed, dan wanneer ik Breda verover. Wie reeds zoo vroeg zichzelf kan overwinnen , dien zal het grootste gelukken." En het grootste is hem gelukt. Was Frederik Willem in den Haag niet zoo ridderlijk gevlucht, wie weet of hij ooit bij Fehrbellin zoo ridderlijk en zegevierend zijn degen had weten te gebruiken. Tijdige vlucht verhoedt veel, waarover men zich later zou moeten schamen. Hoe menigeen is tot zonde en schande vervallen, omdat hij te laf was om op het rechte oogenblik te vluchten. Was Jozef voor de verzoeking niet gevloden, dan was hij waarschijnlijk nooit in de gevangenis gekomen, maar had ook niet Egypte\'s volk en zijns vaders huis van den hongersnood gered. Zijne geschiedenis bewijst duidelijk hoa vaak een jongeling, die in Gods kracht zulk een krachtige verzoeking weerstaat, en zijne onschuld behoudt, later een bij- zondere mate van geestelijke kracht ontvangt, om ock anderen tot een zegen te worden. De kerkvader Ephraïm, bijgenaamd de Syriër, kwam te Edessa wonen naast eene vrouw van slech- ten naam. «Ontbreekt u iets?" vroeg zij hem eens, toen zij hem uit haar kamer voor het venster zag staan. »Niets, dein eenige steenen en wat kalk, om dit venster dicht te metselen, waar- door gij in mijne kamer ziet." Tijdig vluchten! Als gij u in een verkeerd gezelschap bevindt, vlucht! Als een beeld, een tooneel u boeit, zoodat onreine ge- dachten in u zich verheffen wond u af, en vlucht! Komt u een schandelijk boek in handen, stuit uw oog op een volzin, eene bladzijde, een opschrift, waardoor uwe gedachten vergiftigd worden, werp het boek van u, en vlucht. En komen, door welke aanleiding ook, onreine beelden en lusten in u op, doe dan wat anders, denk dan aan wat anders, lees, werk, zaag hout, vest uwe gedachte op een tekst, een gezangvers, bid tot God, roep uit alle macht, loop u moê in bosch en veld, kortom, doe het een of het ander, om de verkeerde gedachten te ont- loopen. Wacht u vooral voor weekelijkheid, want zij is een broeinest van allerlei lusten en gedachten, een moeras, waaruit voor ziel en lichaam doodelijke miasmen opstijgen. Toen Frederik



		48
		WEEKELIJKHEID.


		Willem I, koning van Pruissen, nog een knaap was, ontving hij eens een fraaien kamerjapan ten geschenke. «Denwelken de jonge heer eerst van achter en van voren, van buiten en van binnen nauwkeurig bezien heeft, alstoen echter hem gegrepen en in het vuur heeft geworpen, hetwelk, daar het winter was, in een schoorsteen sterk gebrand heeft." En waardoor behield de oude Ernst Moritz Arndt zijn lichamelijke kracht en frisch- heid tot op hoogen ouderdom? Hij was als jongeling bloeiend en sterk, vol van een levenslust, die in menig opzicht voor hem eene verzoeking was; en dat des te meer omdat hij stu- deerde in het dartele Stralsund, en een bijzonder behagen had in de genietingen der jeugd. Om echter kuisch te blijven, en uit de stad even onbesmet terug te keeren, als hij er was binnengekomen, leefde hij zoo eenvoudig mogelijk. Brood en water was zijn ontbijt; \'s avonds bleef hij thuis en vergenoegde zich met brood en een glas bier of water. Ook zocht hij zijn lichaam door voetreizen, koude baden (tot in November) en een korten slaap te harden, en het vleesch onder den wil des geestes te brengen. Ja, hij dacht er een tijdlang ernstig over, om de studie met den landbouw te verwisselen, en ook na zijn studententijd sliep hij wel eens op harde planken, of wan- delde in de vrije natuur, om meester te blijven over zichzelf. Dat alles behoeft gij nu niet na te doen, maar deugdelijk werken en echt moê worden: dat is een zegen. Zorg dat gij eiken avond moede zijt en behoefte gevoelt aan slaap, als gij ter ruste gaat, en beveel, eer gij inslaapt, uw lichaam en uwe ziel der hoede Gods en zijner heilige engelen; en als gij \'s morgens ontwaakt, dan moet gij zooals Luther zegt, fluks het bed verlaten, uw »dat geve God" bidden, en dan vroolijk aan den arbeid gaan. Een rein en gezond lichaam als woning voor een reine en gezonde ziel daarmee zegene ons God!