|
LEERCURSUS voor!
A... jzelfonderwchtL ..
HANDELS-AARDRIJKSKÜNDE |
||||||||
|
DOOR
Dr. H. BLINK
|
||||||||
|
:\'.;.,...j.k.«..,;
.. . I
b
i BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT |
||||||||
|
3162 464 0
|
||||||||
|
yy\\m I \'3P//*
|
||||
|
*
|
||||
|
V
|
|||||||
|
Universiteit Utrecht
BIBLIOTHEEK CENTRUM UITHOF |
|||||||
|
&
|
|||||||
|
T.OOO- i^tlj
|
|||||||
|
7^
|
||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||
|
GROOTE LEERCURSUS
VOOR
ZELFONDERRICHT.
De Fransche Taal door C. A. Hofman.
Prijs f 4.65; geb. /\' 5.25.
De Engelsche Taal door M. E. Barentz. Prijs f 4.65; geb. f 5.25.
De Duitsche Taal duur T. G. G. Valette. Prijs f 4.65; geb. f 5.25.
De Nederlandsche Taal door de Redactie. Prijs f 0.90; geb. f 1.40.
Handels-Aardrijkskunde door Dr. H. Blink. Prijs f 4.65; geb. f 5.25.
Boekhouden en Handelstekenen door J. D. Reimax en H. J. Franck. Prijs f 4.65; geb. f 5.25. |
||||
|
GEOOTE LEEEOUESUS
|
|||||||||||||||
|
VOOR
|
|||||||||||||||
|
ZELF ONDERRICHT.
|
|||||||||||||||
|
HANDELS-AARDEIJESEUNDE
|
|||||||||||||||
|
HANDBOEK
|
|||||||||||||||
|
VOOK DE
|
|||||||||||||||
|
KENNIS DER LANDEN EN VOLKEN IN HUN ECONOMISCHE EN
MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING |
|||||||||||||||
|
DOOR
|
|||||||||||||||
|
Dr. H. BLINK,
Directeur der H. B. S. te Nieuwer-Amstel.
|
|||||||||||||||
|
AMSTERDAM.
S. L. VAN LOOY. | H. G E R L I N G S.
|
|||||||||||||||
|
VOORBERICHT.
|
||||||||
|
De schrijver stelde zich hoofdzakelijk ten doel in dit werk een overzicht te
geven van handel en nijverheid, landbouw en veeteelt, bergbouw, visscherij enz: in een woord, de bronnen van bestaan en welvaart der volken. Een beknopte aardrijks- kimdige beschrijving der onderscheidene landen en hun bewoners is hieraan verbonden. Niet alleen zijn de tegenwoordige economische en commercieele toestanden der volken geschetst, doch tevens is door historische overzichten aangetoond, hoe die toestanden zich ontwikkeld hebben. Verder is de opkomst van onderscheidene der belangrijkste handelssteden en hare beteekenis voor den wereldhandel nader in het licht gesteld. Door de factoren van de ontwikkeling dier steden aan te wijzen, leert men toch haar bestaan niet enkel als een bloot feit kennen, maar als het noodzakelijk gevolg van historische, geographische en andere omstandigheden; leert men de maatschap- pelijke en economische verschijnselen kennen en doorgronden. Dat wij de landen van Europa het uitvoerigst behandelden, lag in onze bedoeling.
Met de hoop, dat dit een bruikbaar werk moge zijn voor hen, die den handel
en de ontwikkeling van den handel wenschen te leeren kennen, zenden wij dit boek de wereld in. H. BLINK.
|
||||||||
|
Nieuwer-
|
||||||||
|
Amstel, Mei 4895.
|
||||||||
|
1
|
||||||||||
|
een zeer giftig gas, dat evenwel voor de planten
van groot belang is, neemt ongeveer 0,03 des dampkrings in. Verder komt er nu meer, dan minder waterdamp in de lucht voor. Ook op de stof bestanddeelen der lucht is in den laatsten tijd meer en meer de aandacht gevestigd. De hoogte, tot welke zich de dampkring rondom
de aarde verheft, is niet met juistheid bekend. Doch wij weten wel, hoe zwaar de dampkring gemiddeld op de aarde drukt. De barometer leert ons, dat de drukking van den geheelen damp- kring, op de hoogte van den zeespiegel berekend, ongeveer gelijk staat met die van een laag kwik van 7(1 c.M. hoog. Die drukking noemt men den druk van één atmospheer. De dampkringslucht is zeer samendrukbaar.
Dit heeft ten gevolge, dat de onderste lagen, welke de drukking van al de bovenste onder- vinden, zeer worden samengeperst. Hierdoor neemt de dichtheid en de drukking der atmospheer af, naarmate men hooger stijgt. Op 5500 meter hoogte is de lucht ongeveer de helft ijler dan bij de oppervlakte der zee. De verschijnselen op aarde, die wij als tem-
peratuur, wind, regen en sneeuw enz. aanduiden, hebben plaats in den dampkring. De samen- werking dezer verschijnselen op een enkelen dag noemen wij het weer voor dien dag, en de ge- middelde weerstoestanden eener plaats voor een langeren tijd noemen wij het klimaat van die plaats. § 3. Temperatuur en verdeeling der aarde
in luchtstreken. Onder de temperatuur van eene plaats verstaat men den graad der lucht- warmte, zooals die aangewezen wordt door een thermometer, welke buiten de zon, vrij van andere verkoelende of verwarmende invloeden, in de lucht hangt. De lucht wordt hoofdzakelijk verwarmd door
de zon. De zonnestralen echter verwarmen onmiddellijk de lucht slechts weinig. Hoofdzaak is het, dat de zonnestralen de aarde treffen en den aardbodem verwarmen; door den verwarm den aardbodem wordt vervolgens de lucht weer verwarmd. Natuurlijk volgt hieruit: a. hoe sterker de aardbodem verwarmd wordt, des te hooger temperatuur verkrijgt de lucht daar boven; b. hoe verder eene luchtlaag van den aardbodem verwijderd is, des te minder wordt zij verwarmd. Uit het eerste kan men afleiden, dat de lucht
boven de zee (dewijl water minder snel door de zonnestralen verwarmd wordt dan de vaste aarde) bij dag koeler is dan de lucht boven het land. Bij nacht is het evenwel omgekeerd, omdat het water, hetwelk minder snel verwarmd wordt dan de vaste aardbodem, ook de warmte minder snel verliest. Daardoor werkt de zee bij nacht over \'t geheel zelfs verwarmend op de lucht, terwijl de vaste aardbodem door uit- |
||||||||||
|
Handels-Aardrijkskunde.
|
||||||||||
|
ALGEMEEN GEDEELTE.
I. De natuurlijke gesteldheid der aarde. § 1. De aarde als natuurlichaam. De na-
tuurlijke gesteldheid der aarde is van grooten invloed op het leven en bedrijf der bewoners. Daarom kan eene handels-aardrijkskunde de ken- nis van de aarde als natuurlichaam niet ontberen. Om deze kennis nu bij de bespreking der ver- schillende landen goed tot haar recht te doen komen en de zaak duidelijk te doen worden, moeten eenige algeineene grondbegrippen voor- afgaan, welke in de onderscheidene landbeschrij- vingen toepassing vinden. Wanneer wij zeer in het algemeen spreken,
kan men van den aardbol hoofdzakelijk onder- scheiden : A. den dampkring, B. de watermassa, en C. den vasten aardbodem. Elk van deze drie hebben voor de bewoners een bijzondere be- teekenis, door de verschijnselen, welke zich daarin afspelen, en door de middelen, die zij aanbieden om daarvan partij te trekken voor de maatschappij. Wij zullen de beide eerste ieder afzonderlijk in het algemeen bespreken; de vaste aardkorst komt bij de landen voldoende voor ons doel tot haar recht. § 2. De dampkring. De aardbol is aan alle
zijden omringd door een omhulsel van een zeer ijle stof, welke wij de dampkringslucht of de lucht noemen. Dat luchtomhulsel, hetwelk den aardbol als een zachte schaal insluit, heet in zijn geheel atmospheer (atmós Gr. = damp en sphaira = bol of kogel) of dampkring. De atmospheer toch is het, waar de dampen der aarde in opstijgen en zich mede verinengen. De dampkring bestaat uit een mengsel van
verschillende gassen, en wel naar het volume in hoofdzaak uit 79 pet. stikstof en 21 pet. zuurstof. De zuurstof is hierin een zeer werkzaam be- standdeel; bij de ademhaling der dieren en bij verschillende ontbindingsprocessen vervult zij eene belangrijke rol. Als het zuurstof-gehalte der lucht tot 17,2 pet. verminderd is, wordt zij reeds ongeschikt om het menschelijk leven te onderhouden. De ongesteldheid, welke berg- bestijgers op groote hoogte overvalt, wordt aan het gebrek aan zuurstof der lucht op die hoogten toegeschreven. Behalve genoemde deelen komen er nog bij-
mengsels in den dampkring voor. Het koolzuur, |
||||||||||
|
_ 17
|
||||||||||
|
2 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
straling dan zooveel wordt afgekoeld, dat zij
verkoelenden invloed op de temperatuur uit- oef\'ent. Men denke slechts aan de nachtvorsten. Zooals het bij dag en nacht geschiedt, heeft
het ook in den zomer en in den winter der gematigde gewesten hoofdzakelijk plaats. In den winter werkt hier de zee verwarmend, in den zomer verkoelend. Aldus kan men met recht hieruit besluiten, dat landstreken in de gematigde en koude gewesten, welke onder den invloed der zee Maan, de winters niet zoo koud en de zomers niet zoo warm hel/ben ah landen, met welke dit niet het geval is. Men spreekt daarom van het gematigde zeeklimaat, met slechts kleine temperatuurschommelingen bij dag en bij nacht alsook in den loop van een jaar, en van het vastelands- of continentaal klimaat, met groote temperatuur-verschillen in den loop van een jaar (bij zomer en winter) en bij dag en nacht. Uit het tweede, onder b, kan men afleiden, dat
hoog in de lucht (dus ver van den verwarmenden aardbodem) en op de alleenstaande gel tergten de temperatuur der lucht over \'t geheel lager moet zijn dan op de vlakte in gelijke omstandigheden. De verwarmende invloed der zon op de aard-
oppervlakte hangt hoofdzakelijk af van den hoek, waaronder de zonnestralen op aarde vallen. Val- len de zonnestralen onder een rechten hoek op de aardoppervlakte, dan geven zij de grootste verwarming, en deze vermindert, naarmate zij schuiner vallen. Hieruit valt reeds af te leiden, wat wij ook bij ervaring weten, dat de zonne- stralen het krachtigst verwarmen op den middag te 12 uur, het zwakst bij het ondergaan der zon. Zoo ook verwarmen de zonnestralen in den zomer, als de zon het hoogst aan onzen heinel komt, de aarde krachtiger dan in den winter, als zij niet ver boven den horizon rijst. Aan den aequator vallen den 20sten Maart en
den 22sten September de zonnestralen onder een rechten hoek op de aarde, en in den overigen tijd des jaars wijken zij er weinig van af. Daardoor zal hier op aarde de lucht ook het meest verwarmd worden. En van den aequator naar de polen wordt die hoek steeds scherper, zoodat de verwarming in die richting ver- mindert. De duur van de beschijning der zon eiken
dag is natuurlijk ook van grooten invloed op de temperatuur. Wij weten het toch, dat in den tijd der langste dagen, of liever: in den tijd van den langsten dagelijkschen zonneschijn, nl. in den zomer, ook gewoonlijk de grootste warmte valt. Dit is een gevolg van den langen duur der beschijning en van de groote hoogte der zon boven den horizon. Aan den aequator duurt de dag evenals de
nacht het geheele jaar door 12 uren. Den 2()st,!n Maart en den 22sle" September is dit voor alle plaatsen op aarde hot geval. |
De zon komt in den loop van een jaar tot 23\'/»°
ten noorden en 23\'/j° ten zuiden van den aequa- tor. Den 21s,en Juni staat zij 23\'/j" ten noorden van den aequator, en na dien datum keert zij terug. Hier denkt men op aarde een cirkel, die de noord<r- of kreeftskeerkring heet. Den 21*1011 Dec. staat zij 23 \'/i° ten zuiden van den aequator, en hier is de znider- of steenbokskeerkring ge- trokken. Na dien datum keert de zon weer naar den aequator terug. Van den aequator naar de polen worden de
dagen ongelijker van duur en neemt de lengte van den langsten dag toe, de lengte van de kortsten dag af. Onder de keerkringen schijnt de zon op zijn langst pi. m. 13\'/g uur op een dag, en op zijn kortst pi. m. 10 Vi uur. Naar de polen wor- den die verschillen steeds grooter. En op 66\'/i° noorder- en zuiderbreedte duurt de langste dag juist 24 uren, en de langste nacht eveneens. M. a. w.: o]) 66 Vs N. Br. gaat den 21sten Juni voor één dag des jaars de zon in 24 uren niet onder, en den 21sten December gaat er voor één dag de zon niet op. Zoo is het ook in het zuidelijk halfrond, doch in omgekeerde orde. En op deze breedten heeft men cirkels om de aarde getrokken, poolcirkels geheeten. Tusschen de poolcirkels en de polen worden
de verschillen nog grooter. En juist aan de polen wisselt een dag van (i maanden af met een nacht van 6 maanden. Wij laten hier een overzicht volgen van den
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Duur van den langsten en den kortsten dag
op verschillende breedten. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Men heeft op grond der boven beschreven
beschijning der aarde door de zon de aardopper- vlakte verdeeld in hiehfstreken. Aan beide zijden van den aequator tot de keerkringen, d. i. tus- schen 23Vs N.Br. en 23 Vs Z.Br., ligt de heete luchtstreek of tropische zone. (Dag en nacht hebben het geheele jaar door kleine verschillen; de zon komt er altijd hoog aan den hemel). |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
18
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
3
|
||||||||||||||
|
HANDELS-AAKDBIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||
|
berekent men de gemiddelde temperatuur voor
een dag, een maand, een jaargetijde of eenjaar. Hieronder verstaat men dan het gemiddelde der temperatuur-waarnemingen in die tijdsruimte. Voor de kennis van het klimaat van een land is het van veel belang om de gemiddelde tem- peratuur der koudste en die der warmste maand te kennen. Daaruit kan men de beste gevolg- trekkingen maken omtrent plantengroei enz. Voor de aardoppervlakte wordt de temperatuur
veelal voorgesteld door lijnen, welke de plaatsen op eene kaart verbinden, die gelijke gemiddelde temperatuur hebben. Die lijnen heeten kothermen (isos = gelijk, en thermë = warmte), d. i. lijnen van gelijke temperatuur. Hierbij heeft men voor al die plaatsen berekend, hoe hoog de tempera- tuur zon zijn, als genoemde plaatsen op de hoogte van den zeespiegel lagen, en dit cijfer is aangenomen. De lijnen nu, die de plaatsen op de aardoppervlakte verbinden, welke, gerekend op de hoogte der zee, dezelfde gemiddelde Juli- teinperatuur hebben, noemt men Juli-isothermen, die van Januari Jannari-ixothermm, die van het jaar Jaar-isothermen. Omdat Juli en Januari voor Europa gemiddeld
de warmste en koudste maanden zijn, geven wij op twee kaartjes een overzicht van de Juli- en Januari-isothermen. Deze geven ons aanleiding de temperaturen der verschillende deelen van de aarde met elkander te kunnen vergelijken. |
||||||||||||||
|
Tussohen de keerkringen (23Vs°) en de pool-
cirkels (6(51/20 breedte), liggen de beide gematigde luchtstreken; één in het noordelijk halfrond en één in het zuidelijk halfrond (Het verschil in de lengte der dagen neemt toe, doch gaat niet tot 24 uren. De zonnestralen vallen meer schuin op de aarde). Ten N. van den noordpool cirkel ligt de noorde-
lijke- en ten Z. van den zuidpoolcirkel de zuidelijke koude luchtstrei\'k. (De lengte der dagen duurt van 24 uren tot Va jaar; de lengte der nachten in het tegenovergestelde jaargetijde eveneens. De zonnestralen vallen zeer schuin op aarde). De groote lengte van de dagen in den zomer
op hooge breedte heeft ten gevolge, dat daar in dien tijd de temperatuur nog tamelijk toeneemt, en de plantengroei ver poolwaarts mogelijk wordt. In de heete luchtstreek tusschen de keerkringen
valt 40 pet. der totale aardoppervlakte. De beide gematigde luchtstreken beslaan te
zamen 52 pet. der aardoppervlakte. De beide koude luchtstreken beslaan 8 pet. der
aardoppervlakte. § 4. De verdeeling der temperatuur over
de aarde. De temperatuur der lucht wordi gemeten met den thermometer. Tegenwoordig wordt veelal de honderddeelige thermometer van Celsius daarvoor gebruikt. Öin die temperatuur voor eene plaats gemakkelijk uit te drukken, |
||||||||||||||
|
Kaartje der Januari-isothermen. (Naar Hann).
(De cijfers !>y de lijnen duiden du temperatuur op die lyn aan in graden Celsius).
|
||||||||||||||
|
Het kaartje der Januari-isothermen wijst aan,
dat de isotherme van 0° C. ten Z.W. langs Noorwe- gen loopt, dicht bij Hamburg langs gaat, zoo verder over Triest naar het Z. en over de Krim |
||||||||||||||
|
naar het O. loopt om ten. N. van den Kaukasus
Europa te verlaten. Het gebied, dat ten noorden van deze lijn ligt heeft in de koudste maand gemiddeld eene temperatuur, welke lager is dan |
||||||||||||||
|
19
|
||||||||||||||
|
4
|
|||||||||||||||||
|
HANDELS-AABDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||
|
0° C, wat er ten Z. van ligt heeft hooger tem-
peratuur. Ook blijkt uit den loop van de isothermen,
dat do temperatuur van West-Europa veel hoo- ger is dan van Oost-Europa op dezelfde breedte. West-Europa heeft een sterk uitkomend zeekli- maat, Oost-Europa een vastelands-klimaat. |
|||||||||||||||||
|
De oorzaak hiervan ligt in de eerste plaats
in den invloed der zee, welke, zooals wij boven zeiden, in den winter op deze breedten ver- warmend werkt, terwijl gelijktijdig het land de lucht sterk afkoelt. Doch daarenboven oefent een breede stroom van warmer water, die uit zuidelijke streken komt, en welke stroom in den |
|||||||||||||||||
|
16Q MO 130 13J «O_______«O_______«O_______20_______O_______20_______40_______60_______80 100 120 Hg 160 ISO
|
|||||||||||||||||
|
Kaautje riEii Juli-isot]
(Oe cijfers hij de lijnen duiden de Juli-teni
Atlantischen Oceaan langs de noordwest kust
van Europa tot in de Noordelijke IJszee doordringt, een verwarmenden invloed uit op de lucht. Die stroom is de Golfstroom, welken wij later zullen leeren kennen. De loop der isothermen wijst ons aan, dat de
temperatuur niet gelijkmatig over de aarde ver- deeld is, en dat dus op enkele gedeelten der aarde bijzonder verwarmende, op andere verkoe- lende invloeden werken. De verschillen in tempe- ratuur door de hoogteverschillen zijn bij de iso- thermon weggecijferd. Buitengewoon koude dee- len der aarde in Januari zijn de gewesten in het O. van Siberië bij Werchojansk, en in het noorden van Amerika. De jaarlijksche tempe- ratuurverschommelingen zijn hier zeer groot. Buitengewoon warme gedeelten vindt men in Juli in de Sahara, Arabië en Perzië, alsook in het noorden van Mexiko. Wij zullen de temperatuur van de verschib
lende deelen der aarde niet verder beschrijven, doch verwijzen hiervoor naar de kaartjes, die deze in hoofdzaak aanwijzen. Opmerking. De invloed van de temperatuur*
schommelingen in den loop van een jaar op den plan-
tcngroei is zeer groot. In Orenburg bijv. (iu het O. van |
|||||||||||||||||
|
IEUMEN. (Naak Hann).
peratuur op die lijn aan in graden Celsius),
|
|||||||||||||||||
|
Rusland) op 52» N. J?r. groeien meloenen en water-
meloenen in de vrije natuur, doch beuken- en ooftboo- mcn zoekt men hier te vergeefs. De zomertemperatuur is er in Juli gemiddeld 22« C, doch de lage Januari- tempei atuur van 14<> C. onder 0 maakt er den groei van deze boomen onmogelijk. Te Jakutsk in Siberië, waar de Juli-tcmperatuur gemiddeld 20° C. bedraagt, evenals te Moskou en Parijs, daalt in den winter de tempera- tuur gemiddeld tot 40° C. Dit vastelandsklimaat met groote uitersten, maakt in den zomer hier nog graanbouw mogelijk, terwijl de strenge winterkoude allen boomgroei tegen houdt. Hoe groot is de tegenstelling van deze streken met
Gr ot-Brittannië en Ierland en de westkust van Noor- wegen, waar in den winter de havens niet dichtvriezen. In het zuiden van Engeland, ongeveer op de breedte van Orenburg, zijn de winters zoo zacht, dat de planten der subtropische luchtstreek er in de open lucht kun- nen overwinteren. Evenwel is de zomer-temperatuur er niet hoog genoeg om over \'t geheel de druiven en abrikozen te doen rijpen. Uit de kaartjes der isothermen, vooral die van Ja-
nuari, zien wij den zegenenden invloed van den Oceaan op ons klimaat duidelijk. § 5. Het ontstaan van den wind. De wind
is niets anders dan de beweging of strooming der lucht. Bij eenige kracht dier luchtstroo- mingen kunnen wij deze op verschillende wijze bemerken. |
|||||||||||||||||
|
20
|
|||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRI.IKSKrXDE.
|
|||||||||||||||||||||||||
|
van de wijzers van een liggend uurwerk, de af-
strooming van het maximum juist er mede overeen- stemmend. In het zuidelijk halfrond is het juist omgekeerd. De figuren duiden dit aan. Die lucht- |
|||||||||||||||||||||||||
|
Die luchtstroomingen ontstaan, doordien het
evenwicht in de lucht verbroken is. Als op eene plaats A bijv. de lucht krachtig drukt, en op de punten rondom A minder krachtig, zal de lucht van A natuurlijk naar alle zijden weg- stroomen. Of omgekeerd: als op een punt B eene geringe luchtdrukking bestaat, en rondom B is die luchtdrukking sterker, dan zal van alle zijden de lucht naar B toestroomen. Men drukt dit aldus uit: de lucht stroomt van plaatsen met hoog? htchtdrukking naar plaatsen met lat/e luchtdrukking. Dit hooije en lage ziet op den stand van den barometer. Een gebied met lngen baro- meterstand noemt men meestal eene depressie ot\' luchtdruk-minimum (ook wel kortweg minimum), een gebied met hoogen barometerstand een lucht\' druk-maximum (of maximum). Nu moeten wij hierbij nog iets in \'t oog hou-
den. De lucht stroomt niet rechtstreeks van een maximum naar een minimum toe. De aswente ling der bolvormige aarde heeft namelijk ten gevolge, dat in het noordelijk halfrond de lucht bij haar beweging steeds iets naar de rechterhand, in het zuidelijk halfrond iets naar de linkerhand a/u ijkt. Hierdoor ontstaat er eene apiraalvormige toestrooming der lucht naar een depressie en een soortgelijke afstrooming der lucht van een maxi- mum. In het noordelijk halfrond gaat de toestroo- ming naar de depressie in tegengestelde richting |
|||||||||||||||||||||||||
|
Beweging der lucht up liet zui-
delijk halfrond naar eene de- pressie. Cykïonole tucfatbewegiog op het zuidelijk halfrond.
|
|||||||||||||||||||||||||
|
Beweging der lucht op het zui-
delijk halfrond van oen inaxi- mum. Anti-cyklonnlc luchtbewe- ging op zui\'lcrbrecdte. |
|||||||||||||||||||||||||
|
O;
|
|||||||||||||||||||||||||
|
Beweging der lucht op het noor-
delijk halfrond van een ma.\\i- iniiin. Anti-cyklonnle luchtbe\\vo- ging op noorderbreedte. |
Beweging dor lucht op bet
noordelijk halfrond naar eene depressie. Cyklonale luchtlio\\ve- ging in hot \'noordelijk halfrond. |
||||||||||||||||||||||||
|
beweging om zulk eene depressie heet ci/k/ona/e-,
die om een maximum anti-cyklonale luchtlxnceging. De hoofdoorzaak, waardoor het evenwicht in de luchtdrukking verbroken wordt, is de ongelijke verwarming der lucht op nabij elkander gelegen plaatsen. Waar de lucht het meest verwarmd wordt, zet zij ook het meest uit, en wordt daardoor soortelijk lichter. De koudere, zwaardere lucht |
|||||||||||||||||||||||||
|
Kaartje der isobaren en winden in Juli. (Naar Hann).
De lijnen verbinden plaatsen met gelijke luchtdrukking in Juli, welke door de cijfers in m.M. wordt
aangewezen. De pijltjes wyzen de windrichting aan. |
|||||||||||||||||||||||||
|
Wij zeiden reeds, dat de lucht boven de zee
over dag niet zoo spoedig verwarmd wordt als boven het land, terwijl de lucht boven |
|||||||||||||||||||||||||
|
stroomt nu naar die warmere of lichtere lucht
toe. Wij zien dit in de kamer, waar de koudere lucht van alle zijden naar de kachel stroomt. |
|||||||||||||||||||||||||
|
41
|
|||||||||||||||||||||||||
|
6
|
||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||
|
liet land des nachts het meest wordt afge-
koeld. Uit heeft tengevolge, dat aan de kust- streken der heete gewesten over dag de koele en zwaardere zeelucht naar het land stroomt, hetwelk dan meer verwarmd is. Deze lucht- stroom, flie algemeen in de tropische luchtstre- ken l>ekend is, heet de zeewind. Hij waait over dag van ± 9 uur des morgens en houdt des avonds op. Doch des nachts, als het land meer afgekoeld
wordt dan de zee, is het omgekeerd. Dan stroomt de koude lucht boven het land weg naar de zee, waar dan de lucht nog het meest verwarmd is. Deze wind heet ile landirind, welke des nachts waait, en tegen den morgen weder ophoudt. Vrij regelmatig komt die dagelijksche afwisse-
ling van land* en zeewinden in de kuststreken dei- tropische gewesten voor; evenwel gaat zij niet ver over de zee en niet diep naar het binnenland. Evenals men over de plaatsen van gelijke
temperatuur de isothermen getrokken heeft, worden ook de plaatsen met gelijke luchtdruk- king door lijnen vereenigd, isobaren genoemd (isos = gelijk, en baros = zwaarte). Dit ge- schiedt dagelijks op de meterologische instituten, naar de opgaven, welke men daar van de ver- schillende waarnemingen in de onderscheidene landen ontvangt. Hierdoor kan men gemakkelijk waarnemen, waar zich depressies en waar zich |
maxima van luchtdruk in den dampkring bevinden.
Met de wet voor oogen, dat de lucht steeds van een maximum naar een minimum van luchtdruk stroomt, en in het noordelijk halfrond naar rechts, in het zuidelijk halfrond naar links af- wijkt, kan men dus uit die gegevens iets om- trent de waarschijnlijka windrichting afleiden. Doch men vindt, dat in de atmospheer ook enkele maxima en minima van luchtdruk op sommige plaatsen der aarde regelmatig voorko- men. Zoo zijn er minima, die ontstaan uit de krachtiger verwarming van de aarde in de tropi- sche gewesten, vergeleken met hooger breedte. Hierdoor zet zich in de tropische gewesten de lucht meer uit, de luchtlagen worden hooger, en hoog in die atmospheer vloeit de lucht naar beide zijden. Deze afstroomingen der lucht noemt men anti- passaten. Op db H0° breedte ontstaan er door die afvloeiing gebieden van hoogt luchtdrukking, zoo- als de isobaren-kaartjes doen zien. Uit die ge- bieden van hooge luchtdriikking of maxima stroomt de lucht langs de aardoppervlakte we- der naar den aeqnator. Die winden wijken, even als alle winden, ook af van de oorspronkelijke richting (zie boven), en zoo ontstaat er bij de aarde ten noorden van den aeqnator tot ± 30° NB. een N. O. en ten zuiden van den aeqnator een Z. O. wind. Die winden noemt men de passaten. Dit zijn dus regelmatige winden. |
|||||||||||||||
|
Kaartje der isobaren en winden in Januari. (Naar Hann).
Du lijnen verbinden plasten met gelijke lvolildrukking in J:tmmri( tle cijfers beteekenen (Ie
lucbtdrukkinj: in m.M. De pijltjes wijzen (Ie windcirhtinj; aan. |
||||||||||||||||
|
Als in onzen zomer de zon het noordelijk
halfrond sterk verwarmt, ontstaat er boven het vasteland van Achter-Azië en Voor-Indië een |
krachtige verwarming der lucht, en dientenge-
volge wordt de luchtdrukking hier lager dan boven de omringende zee. Het kaartje inet de |
|||||||||||||||
|
42
|
||||||||||||||||
|
7
|
||||||||||
|
HANDELS-A ARDItl JKSKUtf DE.
|
||||||||||
|
isobaren voor Juli wijst dit aan. In dezen tijd
stroomt van de zee de lucht van alle zijden naar het vasteland. Die wind noemt men in Azië moesson, en omdat hij van de zee komt, en daardoor veel vochtigheid en regens brengt, natten moesson. Doch in onzen winter, als de zon ten zuiden
van den aequator staat, is dit gedeelte van Azië juist kouder dan de zee. In dien tijd stroomt de lucht van het land naar de zee, en deze windrichting valt met den N. O. passaat sa- men. Men noemt dien wind evenwel in Voor- Indië moesson, en omdat hij droog is, den clro- gen moesson. Zoo wisselt in het Z. en Z. O. van Azië met
de jaargetijden de landwind en de zeewind af. Het woord moesson beteekent oorspronkelijk ook jaargetijde, dewijl de windrichtingen en de jaar- getijden hier samengaan. Ook de moessons zijn regelmatig waaiende winden. Op hooger breedten komen op sommige
plaatsen ook vrij regelmatig uitgebreide depres- sies en maxima van luchtdruk voor. Op de iso- barenkaart van Januari ziet men eene depressie in den Atlantischen Oceaan bij IJsland, welke daar in dien tijd vrij geregeld gevonden wordt. De cyklonale luchtbeweging om deze depressie strekt zich over de kuststreken van West- Europa uit, en heeft hier dus Z. W. winden in den winter tengevolge, zooals het kaartje aanwijst. In Juli ligt er gewoonlijk een maximum van
luchtdrukking nabij de Azoren boven den At- lantischen Oceaan, terwijl het minimum bij IJs- land meer en meer verdwijnt (zie het kaartje van Juli). De lucht, welke van dat maximum in anti-cyklonale beweging afstroomt, veroor- zaakt in het zuidwesten van Europa tot op onze breedte veel Z. W. en W. winden. Hoewel deze winden de meerderheid hebben, worden zij toch veelvuldig door andere afgewisseld. Toch kan men bijna overal een verband tusschen de wind- richting en den gemiddelden barometerstand opmerken. Maar in het moessongebied en het passaatgebied zijn de winden het regelmatigst, en deze gewesten noemt men meer bepaald de streken der regelmatige winden. In de gematigde luchtstreken, en in de ge-
westen met regelmatig afwisselende winden bij het overgaan van den eenen wind in den ande- ren, ontstaan dikwijls kleine, diepe depressies in de atmospheer. Naar deze heeft dan eene zeer snelle toestrooming der lucht plaats. Dit ver- schijnsel noemt men een kringstorm of ci/kloon. De kringstormen boven den noordelijken Atlan- tischen Oceaan heeten Huricanen, boven den Grooten Oceaan ten O. van China Ti/phons. depressies dezer kringstormen bewegen
zich veelal snel door de atmospheer, en vrij ge- regeld volgen zij in de verschillende jaargetijden |
||||||||||
|
nagenoeg dezelfde banen, de stormbanen ge-
noemd. De meterologen wijzen deze stormbanen voor verschillende jaargetijden op kaarten aan. De winden hebben veel invloed uitgeoefend op het
wereldverkeer. Iu den tijd, toen de stoom nog met als beweegkracht gebnükt werd, waren liet de zeilschepen, die de verste dceleii der aarde verbonden. Dat in dien
tijd reeds met praktische oogmerken veel aandacht gewijd werd aan de richting der winden, spreekt van zelf. De regelmatig waaiende winden op den Atlanti- sehen Oceaan werden daarnaar met den naam jjismlen d. i. winden, welke de passage bevorderen, bcstem- peld. De Engelscheu noemden deze winden zeer prak- tisch tradi\'-winds" d. i. handelswinden. Doch ook voor de gezondheid op aarde zijn de luchtstroomen van groot belang. Vorder dienen zij als beweegkracht in de industrie (windmolens). En voor het klimaat van een land zijn vooral de winden van veel belang, daar de regen verdeeling een gevolg is van de windrichting. Het gunstig klimaat van Wesl-Europa, met zachte win- ters en veel vochtigheid, is grootendeels aan de heer- schende winden Ie danken. Overal hangt de neerslag voor een groot deel af van de windrichting. Eu van den neerslag hangt de plantengroei voor een groot gedeelte weder af. § (i. Neerslag uit den dampkring en ver-
deeling van den regen. Het water op aarde verkeert in een voortdurenden kringloop. Het verdwijnt van de aardoppervlakte, en stijgt als damp in de atmospheer op, wordt door de lucht* stroomen in alle richtingen vervoerd, en waar de omstandigheden hiervoor gunstig zijn, conde«- denseert de damp weder, om als regen, sneeuw of hagel neer te vallen, of als dauw op de voor- werpen neer te slaan. Gezamenlijk noemt men deze verschijnselen den neerslag uit den dampkring. De waterdamp op zich zelve is onzichtbaar.
Wanneer de lucht door eenige oorzaak afkoelt, verdicht de daarin aanwezige waterdamp, en wordt zichtbaar als wolken. Wanneer de ver- dichting nog verder gaat, ontstaat er regen. En als de kleine waterdeeltjes in de atmospheer bevriezen, ontstaan de fijne ijskristallen, die wij sneeuw noemen. Hoog in de lucht is de tem- peratuur zoo laag, dat er het geheele jaar door sneeuw ontstaat en valt; in de poolstreken op geringe hoogte, in de heete gewesten op een aanzienlijke hoogte. De afkoeling bij de regenvorming ontstaat
vooral door het opstijgen en uitzetten der wa- terdamprijke lucht. Daardoor komt het ook, dat de wind, die over een gebergte gaat, zooveel regen doet ontstaan, en dat de berglanden over \'t geheel de regenrijkste deelen der aarde zijn. Ook is de vermenging van warme en water-
damprijke lucht met een kouden luchtstroom dikwijls de oorzaak van wolkenvorming en van het ontstaan van regen. De regenverdeeling over de aardoppervlakte
is van veel belang voor den plantengroei, en daardoor ook voor den handel. Regenlooze ge- |
||||||||||
|
- 43 -
|
||||||||||
|
8 HANDELS-AARDIU.IKSKUNDE.
|
||||||||
|
westen als de woestijnen brengen weinig of
niets voort, en worden dan ook zoo goed als niet bewoond. Een uitgebreid gebied met weinig of bijna
geen regen (minder dan 20 cM. per jaar) strekt zich door het noorden van Afrika (de Sahara) uit, loopt midden door Arabië, door Perzië en het land van den beneden-Indus {de Thur-woestijn). Venier vindt men in Centraal Azië in de Kir- giezen steppe, waarbij zich de Europeesche Kas- pisehe steppe aansluit, en in de Gobi-tcoestijn van China, uitgestrekte gewesten met regenar- i moede. In de Vereenigde Staten van Noord- | Amerika heerscht regenarmoede ten noorden van I de Golf van Californië in de Mohave woestijn, in de Staten Nevada en Arinzona. In het zuidelijk halfrond zijn het binnenland
van Australië, de kuststreek van het Duitsche gebied in Z. W. Afrika, de oostelijke stre- : ken van Patngonië, alsmede de streek van de j Argentijnsche Republiek onmiddellijk aan den oostvoet van de Cordilleras, zeer arm aan regen. De berglanden zijn over \'t geheel rijk aan I
regen, vooral aan de windzijde. De wind, die tegen de bergen opstijgt, koelt door die opstij- ging af en geeft regen. In Europa zijn daar- \' door de Alpen, de Pyreneën en de Kaukasus het rijkst met regen gezegend. Bovenal de zuide* lijke helling van den Himalaja met het aangren- zende gebied van Hindostan is een gewest inet buitengewoon veel regen. Zoo ook de west- kust van Voor-Indië en de westkust van Achter- Indië. In deze gewesten is het de natte moesson, welke bij de gebergten opstijgt en den regen doet ontstaan. Zoo is ook het Z. O. van China (vooral rondom Kanton) door de moessons een regenrijk gebied. De tropische gewesten zijn over \'t geheel re-
genrijk. De meeste regen valt hier bij den bootsten zonnestand. Dit is de tijd, welke hun winter vormt, en die meer door verschil in re- genval dan door temperatuurverschillen geken- merkt wordt. De regenval is van veel belang voor den
plantengroei, zeiden wij. Hierbij komt echter niet alleen de absolute hoeveelheid regen per jaar, maar ook de verdeeling van den regen over de jaargetijden in rekening. Bij de bespreking der onderscheidene landen zullen wij daarop de aandacht vestigen. Sneeuw valt in de heete gewesten alleen op hooge gebergten; in de ge- matigde luchtstreek meestal alleen in het winter- jaargetijde op de vlakte. § 7. De zee. Het grootste gedeelte der aard-
oppervlakte is met water bedekt. In het alge- meen kan men wel zeggen, dat 3U van de aard- oppervlakte water en \'/4 land is. De uitgestrekte samenhangende watermassa\'s noemt men zeeën of oceanen. Men onderscheidt thans vijf hoofd- zeeën: den Atlantischen Oceaan, den Grooten Oceaan, |
||||||||
|
den Indischen Oceaan, en de Noordelijke- en de
Zuidelijke IJszee of de Poolzeeën. De zee dringt met vele inhammen in het
vasteland der aarde door. Groote inhammen der zee noemt men binnenzeeën. Hoewel wij de Zuiderzee een binnenzee noemen, is zij in ver- gelijking tot de overige, welke men als zoodanig bestempelt, daartoe eigenlijk te klein. De klei-r nere inhammen dragen naar grootte, vorm en wijzen van ontstaan nog verschillende namen, als: zeeboezem, ijolf, fjord, baai, haven, reede, ha ff, kanaal, sond enz. Het bestaan van veel inham- men in de kust heeft tengevolge dat het land in nauwe verbinding met de zee komt, dat de kust zich tot een lange lijn ontwikkelt, of m. a. w., dat erheen groote kustontwikkeling ontstaat. Een lange kustontwikkeling is natuurlijk voordeelig voor het zeeverkeer; de scheepvaart zal hierdoor zeer bevorderd worden, vooral wanneer die inham- men ook door wateren met het binnenland in verbinding staan. Men kan dit bij verschillende landen bevestigd zien. Het water der zee is zout van smaak. Dit is
een gevolg van het keukenzout, chloornatrium, dat in het water is opgelost. Het zoutgehalte van het water der zeeën is gemiddeld ±Ül,\'i,lo. Aan de kusten der Middellandsche zee (die meer zout bevat) wordt het winnen van zeezout uit- geoefend, hetwelk door de hooge temperatuur al- daar bevorderd wordt. Spanje, Portugal en Italië winnen jaarlijks ±12 mill. K. G. zeezout. § 8. De beweging der zee. Zeestroomen.
Het water der zee komt door verschillende oor- zaken in beweging. In de eerste plaats is het de wind, die de zeeoppervlakte voortdurend in een schommelende beweging houdt. Hierdoor ont- staan de windgolven. De windgolven doen het water op- en neergaan, doch verplaatsen het weinig of niet in horizontale richting. Doch als de wind lang op het water waait,
drijft hij mettertijd toch de waterlagen der oppervlakte vooruit. Dan ontstaat er een drift of stroom ing in het water, die men zeestrooming noemt. Dergelijke zeestroomingen komen voor in al de oceanen. Zij ontstaan meest in de gewesten der regelmatige winden, doch zetten zich ook buiten deze voort. De zeestroomingen worden onderscheiden in
warme- en koude zeestroomingen. De warme zijn die, welke hooger temperatuur hebben dan de lucht; met de koude is het omgekeerde het geval. In het algemeen kan men wel zeggen, dat warme zeestroomingen zulke zijn, welke van lager breedte naar hooger breedte (in de richting van den aequator naar de polen) stroomen. De koude zeestroomen zijn dan die, welke eene richting hebben van de polen naar den aequator. De koude zeestroomen verkoelen de temperatuur
der landen waar zij langs stroomen, de warme verhoogen de temperatuur. |
||||||||
|
u -
|
||||||||
|
9
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Daardoor zijn de zeestroomen van veel invloed
op de natuurlijke gesteldheid der landen. Op de kaartjes van de isothermen ziet men langs de kusten deze lijnen veelvuldig ombuigen, waaruit blijkt, dat de eene kust te koud, de andere te warm is. Meestal wordt dit alleen door de koude en warme zeestroomen veroorzaakt. De belangrijkste zeestroomingen zijn de vol-
gen de : I. De Aequatormdstroom is een dubbele stroom,
die nagenoeg evenwijdig met den aequator tusschen 20 " N. en Z. Br. zich van het O. naar het W. beweegt. Deze stroom ontstaat hoofdzakelijk door het regelmatig heerschen der N.O. en Z.O. passaten. II. De Aequatoriaalstroom stuit in het W. van
den Atlantischen Oceaan op de kust van Amerika. Hierdoor ontstaat er een stroom ten O van de kust van Noord-Amerika naar het noordoosten, de Florida-stroom. De Florida-stroom gaat op ± 40° N. Br. in den Golfstroom over, die naar het N.O. zich voortzet tot nabij de kust van Europa, en hier in de Poolzee doordringt. De Golfstroom is een wanne strooming, omdat hij het water van zuidelijke streken mede voert, en daardoor is hij van zeer gunstigen invloed op het klimaat van Europa. De hooge tempe- ratuur en de rijke neerslag in West-Europa zijn voor een groot gedeelte aan den Golfstroom, in verband met de heerschende winden, te danken. III. Langs de oostkust van Zuid-Amerika
gaat een tak van den Aequatoriaal-stroom naar het Zuiden, de Braziliaansche stroom genoemd, eveneens een warme stroom. IV. De Labrador-stroom is een koude stroom,
welke uit de straat Davis komt, en langs de kust van Labrador tot nabij New-IWndland naar het zuiden gaat. Ten westen van Zuid-Afrika vindt men een
koude stroom, de lienguela-stroom of Zuid-Ajri- kaunsche-stroom, die tot nabij den aequator naar liet noorden gaat en daar overgaat in den Aequatoriaalstroom. V. In den Grooten Oceaan wordt ten O. van
China en Japan de Koeroe-Siwo of Zwarte-stroom gevonden, die naar het N.O. gaat tot nabij de westkust van Amerika. Deze stroom komt veel met den Florida-stroom en den Golfstroom over- een, en is even als deze een warme stroom. Aan de westkust van Zuid-Amerika gaat een
koude stroom naar het noorden, de Peruaansche- of Hamboldt-stroom genoemd, welke veel met de Benguela- of Zuid-Afrikaansche stroom overeen- komt, en even als deze koud is. Op de isothermen-kaartjes (zie pag. 3 en 4) kan
men zien, dat de Zuid-Afrikaansche stroom en de Humboldt-stroom verkoelenden invloed op de temperatuur der kust van Z.W. Afrika en Z,W. Zuid-Afrika uitoefenen. |
§ 9. Vloed en ebbe. Behalve door de stroo-
mingen komt de zee nog in beweging door den invloed der maan en der zon op de aarde. De hemellichamen toch oefenen wederzijds aan- trekkingskracht op elkander uit, en die aantrek- kingskracht neemt af in omgekeerde reden met de vierkanten van de afstanden. Daardoor zal de aantrekking van de zon en van de maan op het water aan die zijde der aarde, welke naar haar toegekeerd is, gi-ootoi\' zijn dan aan de tegen- gestelde zijde. Door dit verschil in aantrekkings- krarht wordt het evenwicht in de watervlakte verbroken, en zoo ontstaan er op de plaatsen, waar die hemellichamen recht boven staan, en tegelijk aan de tegengestelde zijde, golfvonnige waterverhefHngen, die men vloed noemt. In de tusschenliggende deelen wordt daarentegen het water lager en dit verschijnsel noemt men ebbe. De zon en de maan doen ieder deze verschijnselen ontstaan, doch de maan krachtiger dan de zon, omdat genoemd verschil in aantrekking bij de maan grooter is. Zoo bestaat er dus door de maan en door de
zon gelijktijdig op twee tegengestelde plaatsen der aarde in de groote zeeën vloed en eveneens op twee plaatsen ebbe. Als de vloed en ebbe van zon en maan samenvallen, wordt de vloed- golf het hoogst en het ebbedal liet laagst. Dien vloed noemt men springvloed: hy heeft plaats by nieuwe* en volle maan, wanneer zon, aarde en maan zich ongeveer in één rechte lijn bevinden. Bij kwartierstanden der maan, als zon en maan niet in een zelfde richting ten opzichte der aarde staan, ontstaat er vloed van de maan waar de zon ebbe veroorzaakt, en dus zijn op dien tijd de waterverhemngen het geringst. Men noemt deze laatste doode getijden. De maan wentelt schijnbaar dagelijks in 24
uren en 50 minuten rondom de aarde. Daardoor zullen bij springvloeden in dien tijd achtereen- volgens de deelen der aarde tweemaal in het ebbe- en tweemaal in het vloedgedeelte komen. Aldus heeft men tweemaal in 24 uren 50 min. vloed en tweemaal in dien tijd ebbe. Die verheffing van het water der zeeën bij
vloed aan de kusten heeft ten gevolge, dat de riviermonden en ondiepe inhammen beter bevaar- baar worden. Daardoor is dit verschijnsel voor de scheepvaart van groot belang. De vloed zou eigenlijk moeten invallen, als de maan en de zon door den meridiaan gaan en 12 uren later. Door verschillende oorzaken valt evenwel de vloed niet op dien tijd in, maar een korter of lan- ger tijd later. Dit verschil noemt men haventijd. De haventijd is verschillend voor de onder- scheidene havens. Daarom heeft men den haven- tijd opgeteekend en in almanakken opgegeven, om aldus den zeelieden het uur van vloed en ebbe steeds te doen kennen. |
||||||||
|
10
|
|||||||||||
|
HANDELS-AAR.DRIJKSKUNDE
|
|||||||||||
|
De nauwkeurige kennis der zeeën, van haar natuurlijke
gesteldheid, haar stroomen euz. is voor den handel van veel belang, omdat liet wereldverkeer nog steeds over de zeeën plaats heeft. Vooral in vroegere tijden was dit het geval, terwijl de handelaar t- eti tegelijkertijd zeevaarder was. En hoewel thans beider arbeid meer geseheiden is, staaii zij toch nog nauw met elkander in betrekking, en heeft de handel bij het wercldverkeer het meeste belang. Doch ook voor de natuurlijke gesteldheid der landen,
voor hun klimaat en plantengroei, heeft de zee vcei beteekenis. Zoo is de verbinding met en de invloed der groote oceanen van groote physicke en economische beteekenis voor elk land. Om dit aan te toonen be- hoeft men slechts Nederland of Engeland met het oosten van Rusland te vergelijken. Wij wezen hierop reeds bij het bespreken van het zeeklimaat. En behalve voor het verkeer is de zee nog van groote
beteekenis voor de visscherij. § 10. Algemeene slotopmerkingen. De
verschijnselen en toestanden van lucht en water komen hoofdzakelijk aan de oppervlakte der aarde voor, en hebben dus direct invloed op het, dieren- en plnntenleven. Doch ook de gesteldheid van den vasten aardbodem is hierop van grooten invloed. De hoogte der aardopper- vlakte boven de zee, de oneffenheid der aard- oppervlakte, d. i. de afwisseling vlakten en bergen, het bestaan van rivieren enz., ook zij zijn van groote beteekenis. Verder mag ook de samenstelling van den bodem, d. i. de aard- lagen waaruit die bestaat, niet uit het oog ver- loren worden. De plaatsen op aarde, waar de bodem rijke schatten van bruikbare delfstoffen bezit, zijn, wanneer zij met het wereldverkeer in betrekking kunnen gebracht worden, van grooten invloed op het volksleven. De bevolking-der aarde heeft zich in den loop
der eeuwen verbreid onder den invloed van de natuurlijke produkten en voordeelen, welke de onderscheidene deelen des aardbodems oplever- den. Evenwel was de natuurlijke gesteldheid der landen niet de eenige factor in het proces der volksverbreiding. Daarbij toch kwamen talrijke historische gebeurtenissen, die hier de bevolking j-ioepeerden, elders, te midden van een rijke en gunstig werkende natuur, de volken in hun ontwikkeling tegenhielden. Wij behoe- ven er slechts aan te denken, hoe de oorlogen de schoonste streken en dichtst bevolkte gedeel- ten der aarde verwoestten. De verbreiding der bevolking en der welvaart
is aldus een ingewikkeld proces, dat zich ge- durende de historie heeft afgespeeld. Wij kun- nen dit hier niet in bijzonderheden nagaan. De ontwikkeling van de natuurlijke gesteld-
heid der aarde kunnen wij wegens de plaats- ruimte evenmin verder in bijzonderheden alge- meen nagaan. Zoo ook mogen wij geen ruimte vragen, om over de verbreiding der bevolking, over het ontstaan van staten, over verschillende |
|||||||||||
|
beschavingstoestanden, over rassen enz. in het
algemeen te spreken. Bij de behandeling der werelddeelen komen wij hierop nog nader terug. Alleen zullen wij eenige algemeene beschouwin- gen over den handel en over onderwerpen, die met den handel in betrekking staan, hier laten volgen. |
|||||||||||
|
II. Algemeene onderwerpen voor den handel
van beteekenis. § 11. Het begrip handel en de wijze van
uitvoering. Onder handel verstaat men de be- roepmatige inkoop of ruiling van goederen, met het doel deze weder te verkoopen. De taak van den handel is dus niet om de koopwaren of ruwe produkten zelf voort te brengen, doch om ze te verplaatsen naar die streken, waar ze meer waard zijn, of over te doen in handen van eigenaars, die daaraan meer behoefte hebben. Zoo berust de internationale handel vooral op de verschillende geographische gesteldheid van de onderscheidene deelen der aarde, alsmede op de ver- schillende behoeften der onderscheidene volken. De handel wordt onderscheiden als groothan-
del of handel en gros" en detailhandel. De groothandel zet de koopwaren in het groot om en brengt ze meest in handen van wederver- koopers of industiïeelen. De detailhandelaar vormt de verbinding tusschen den groothandelaar en de consumenten. Terwijl de groothandel op enkele plaatsen of in weinige steden, welke daar- voor een gunstige geographische ligging hebben, of die door historische omstandigheden een tak van handel hebben ontwikkeld, geconcentreerd is, is de kleinhandel over het geheele land in grootere en zelfs in kleinere plaatsen verspreid. Daardoor heeft de eerste op het gebied der handelsgeographie de meeste beteekenis, de laatste is meer van belang voor de kennis van het innerlijke economische volksleven. De groothandel vindt hoofdzakelijk zijn grond
in de onderscheidene produkten, welke de ver- schillende streken der aarde voortbrengen. Dit is namelijk met den reëelen handel het geval; geenszins met speculatie van koop en verkoop. Daardoor dan ook is de groothandel interna- tionaal. En de koopman, wiens taak het is om het ruilen der produkten tot stand te brengen, vindt dus eigenlijk zijn grond van bestaan in de ongelijkmatige gesteldheid van bodem, klima- ten enz. der aardoppervlakte; met andere woor- den: in de ongelijkmatige verspreiding van nut- tige produkten. Huiling en verwisseling van goederen zal reeds
in de oorspronkelijke maatschappijen hebben plaats gegrepen. Zij geschiedt dan ook bij de onbeschaafde volken in de binnenlanden van Afrika, Australië en elders, Evenwel handel" |
|||||||||||
|
11
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
in de tegenwoordige beteekenis kan die rui-
ling niet genoemd worden. Niet zelden had die ruilhandel op een
eigenaardige wijze plaats. Zoo verhaalt Hero- dotus van een zoogenaamden stommen handel", dien de oude Karthagers met een volk op de westkust van Afrika dreven. Wanneer zij hier met de schepen waren aangekomen, legden zij hun koopwaren op het land en gingen weder terug in het schip, nadat zij met rook een teeken hadden gegeven. Op dit teeken naderden de inboorlingen, zij legden naast de waren goud neder, en gingen daarna terug. De Karthagers namen vervolgens in oogenschouw, of het neer- gelegde voldoende was, en namen in dit geval den nedergelegden prijs mede. In het tegen- gesteld geval Heten zij het goud liggen en gingen te scheep om een hooger bedrag af te wachten. Op dezelfde wijze werd aan het eind der
vorige eeuw in de streken aan den Niger nog een stommen handel gedreven. Al zeer vroeg zagen enkele personen in het
tot stand brengen van de ruiling der produkten een voordeel, en zij wijdden zich van zelf ge- heel aan den handel. De taak om de waren te vervoeren van de eene plaats naar de andere was hieraan verbonden. Handel en scheepvaart waren daardoor dikwijls in dezelfde hand. De handel staat dus met de middelen van ver-
keer in het nauwste verband. In de eeuwen, toen het verkeer nog met veel moeiten verbonden was, kwamen kooper en verkooper elkander bij gunstige gelegenheden te gemoet. Aan de groote kerkelijke feestdagen, die de bevolking soms van verre streken samenbracht, werden tegelijker- tijd marktdagen met detailhandel, en soins met groothandel, verbonden. Zoo ontstonden naast de groote kerkmissen de kermissen", in den zin van jaarmarkten. Op dezelfde wijze worden door de Boeren in de Zuid-Afrikaansche Repu- bliek nog tegenwoordig aan het kerkbezoek op de dorpen de handelsafïaires verbonden. De detailhandel op markten is in deze eeuw
veel verminderd. De groothandel heeft nog haar centra, de kleinhandel is meer algemeen verbreid geworden. En de markten en missen, in de oudheid de handelsvereenigingspunten, zijn meer en meer verdwenen. In plaats van deze zijn de handelsbeurzen opgekomen, waar enkel de hande- laren elkander ontmoeten. De waren werden op de missen en markten werkelijk aangevoerd; op de beurzen worden ze niet aangevoerd, doch op monster of staal verhandeld. § 12. Iets over de ontwikkeling van het
marktwezen. De markten, later veelal missen genoemd, dagteekenen uit den oudsten tijd. In het Oosten vond men reeds lang vóór den aanvang onzer jaartelling tijdelijke markten op de plaatsen, waar de bevolking voor godsdienstige |
doeleinden van tijd tot tijd samenkwam. De
karavanen van godsdienstige pelgrims werden gevolgd door de handelskaravanen. De feesten in Syrië, Mesopotamië, Palestina, Egypte en Arabië stonden in het nauwste verband met den Phoenicischenlandhandel. De markten vanHaran, Batne en Mabug waren wijd en zijd beroemd"; de volken stroomden, zooals Jeremia zegt, naar de feesten van Bel samen. Te midden der steppen en woestijnen verschaften de hier en daar verspreide oasen de onontbeerlijke rustpunten, waar koopers en verkoopers gewoon waren elkan- der te ontmoeten, waar pleisterplaatsen of her- bergen gebouwd werden (thans karavanserais geheeten) en zelfs geheele koloniën ontstonden, gewoonlijk aan eene godheid gewijd, onder wier bescherming men handel dreef. Deze punten wer- den later niet zelden het doel van vrome bede- vaarten zoowel als van handelsbelangen. De kleine zoowel als de groote feesten der
oude Hebreërs waren eveneens met markten verbonden. Gedurenden het Loofhuttenfeest sloegen Phoenicische handelaren te Jeruzalem hunne kramen op in de nabijheid van den tempel. Zoo was het met de groote feesten in alle steden gesteld. En ook in het Westen werd in de oudheid zoowel als in lateren tijd dit gebruik gevonden. Bij de groote Olympische spelen in Grieken-
land verschenen vele kooplieden om handel te drijven. Athene, Rome, Syracuse, Karthago, Alexandrië en later Konstantinopel hadden in de oudheid reeds permanente markten. De eigenlijke Europeesche missen ontstonden
in de middeleeuwen. De verbindingswegen waren nog slecht, het reizen was nog onveilig, terwijl het geen schande gold voor den ridder den koopman te berooj/en. Goed gewapend trokken de kooplieden in groot aantal van plaats tot plaats. Zij verdedigden zich zelven of ontvingen van verschillende landheeren, welker gebied zij doortrokken, tegen betaling een vrijgeleide. De plaatsen, waar zij wisten eene groote menigte menschen te vinden, samengestroomd uit een uitgestrekt gebied, werden aangedaan. De groote kerkelijke feestdagen of\' missen gaven hiertoe aanleiding. Aldus werd de handel ook hier aan Christelijke feesten verbonden. De geestelijkheid begunstigde dezen handel, en bood haar bescher- ming aan. Zoo werden de bisschopszetels langs den Rijn van Constanz en Bazel tot Utrecht te gelijkertijd de belangrijkste handelsplaatsen. Evenwel, met de toenemende verbetering van
het verkeer moesten de missen eindelijk wel wij- ken. Zij waren niet meer noodig bij de veranderde omstandigheden. De meeste zijn dan ook tot den rang van onbeduidende marktjes en tot vermake- lijkheden gedaald. Slechts een viertal hebben in West-Europa als zoodanig zich eenigszins staande gehouden. Het zijn die te Leipzig, |
||||||||
|
12
|
|||||||||||
|
HANDELS-AARDRI.JKSKUNDE.
|
|||||||||||
|
Frankfort a. d. Main, Beaucaire in Frankrijk en
Sinigaglia in Italië. Rusland, waar de maat- schappelijke toestanden nog zooveel achter zijn bij liet Westen, heeft zijn beroemde mis te Niezjnii-Nowgorod. Nederland heeft geen wereldberoemde missen
gehad. De handel was hier in de 16de eeuw die der meeste landen eeuwen vooruit. Het han- delsverkeer toch had in Nederland door het water zich spoediger ontwikkeld, en de Nederlandsche kooplieden en schippers brachten de handels- produkten gaarne elders ter markt. Daarvoor waren zij vrachtvaarders. De eigenlijke markten in Nederland zijn dus
slechts centra, waar de binnenlandsche produkten worden aangevoerd, hetzij van granen, hetzij\' van vee, boter en kaas. In de handelstaal noemt men echter niet alleen
de plaats, waar handel gedreven wordt, de markt, maar met overdrachtelijke beteekenis breidt men dit begrip ook uit tot de plaatsen, waarmede gehandeld wordt, zoodat men spreekt van de Oost-Indische markt enz. Verder wordt met markt aangeduid de plaats, waar kooplieden uit verschillende oorden, hetzij in persoon of door briefwisseling en telegrammen, zaken doen. In dien zin kan men bijv. zeggen, dat Londen de wereldmarkt is, dat Amsterdam een koffiemarkt is, enz. Voor verschillende produkten zullen wij de
markten bij de nadere bespreking leeren kennen. § 13. De beurzen en het beurswezen in
eenige landen. In plaats van de vroegere jaar- markten en missen zijn tijdens de nieuwe ge- schiedenis de beurzen \') ontstaan, zeiden wij reeds. Onder een beurs verstaat men de regelmatig terugkeerende samenkomst van kooplieden en handelsbemiddelaars of makelaars tot het koopen of verkoopen van waren en artikelen. Met de beurs wordt echter zoowel het gebouw der samen- komst als de samenkomst der kooplieden zelf aangeduid. Er bestaat een kenmerkend verschil tusschen
den handel op een beurs en op een markt. Op de laatste worden de waren over \'t ge- heel werkelijk ten verkoop aangevoerd, en ter beurze daarentegen worden zekere hoeveelheden van een bepaalde soort op monster of staal, of ook enkel op den naam af verkocht. Terwijl |
|||||||||||
|
aldus op de markten allerlei soorten van waren
verkocht worden, kunnen op de beurs alleen enkele koopwaren, die men gemakkelijk kan aanduiden of doen kennen, verhandeld worden. Vee bijv. kan niet op de beurs verhandeld
worden; met granen, koffie, ijzer, petroleum, etfecten enz. is dat wel het geval. De beurs is natuurlijk een gevolg van den
handel: een middel der kooplieden oin elkander gemakkelijk te ontmoeten. Daarom zijn deze instellingen ook enkel aan de belangrijke handels- centra gebonden. Hier zijn zij als het ware van zelf ontstaan uit de zich openbarende be- hoefte. De geschiedenis der beurzen is nog niet vol-
komen bekend. Wel had men in het oude Rome reeds samenkomsten van kooplieden, doch de eigenlijke beurzen dagteekenen eerst van den aanvang der nieuwe geschiedenis; haar opkomst gaat samen met de ontwikkeling van het moderne handelswezen. In de IK\'1\'\' en 17<le eeuw zien wij verschillende beurzen verrijzen; zoo in 1531 te Antwerpen, inde 15*\' eeuw te Amsterdam, in 1549 te Lyon en Toulouse, in 1556 te Londen, in 1558 te Hamburg, in 1566 te Rouen en in 1571 te Bordeaux. De beurzen ontstonden dus bijna alle in steden met zeehandel, waar bij de uit- breiding van het scheepvaartverkeer en de ont- dekkingen in den aanvang der nieuwe geschie- denis het eerst de moderne groothandel gevestigd werd. Markten en missen bleven langer be- staan in het binnenland, waar de verkeers- middelen verre achterstonden. Eerst de spoor- wegen hebben hier den modernen handel over- gebracht. De beurzen hebben gedeeltelijk een officieel
karakter. Zij werden op de meeste plaatsen door het stedelijk bestuur opgericht en zijn aan stedelijke verordeningen onderworpen. Groot is evenwel de invloed der regeering op de beurzen in de meeste plaatsen niet, zoodat zij hoofdzakelijk gemengde privaat" en staatsinstellingen zijn. In Engeland en in Noord-Amerika hebben
zich de beurzen als privaat-vereenigingen onaf- hankelijk van de regeering ontwikkeld, en dit zelfstandig karakter hebben zij tot op dezen tijd bewaard. Evenwel staan zij onder het toezicht van den Staat zooals alle erkende vereenigingen. In Berlijn staat de beurs onder de verordening
van 1885. De leiding der beurs voor gelegen- lieden staat hier onder het collegie van oudsten, het bestuur der Berlijnsche Koopmanschap. Dit collegie heeft in vele gevallen eene regelende macht, doch is in andere gevallen aan de regeering onderworpen. De leiding der beursaangelegen- heden geschiedt door een commissariaat. De beurs te .Berlijn bestaat thans nog uit effeeten- I beurs en produktenbeurs; de warenbeurs voor \' fabrikaten en halffabrikaten der textielnijverheid I is in 18ö8 opgeheven. |
|||||||||||
|
\') Omtrent de afleiding van het woord beurs is men
het nog niet eens. Enkelen leiden het woord af vau \'t mid. Lat. bursa lederen heurs, geldbuidel, een naam die in de middeleeuwen de beteekenis van ,,geuoot- schap" verkreeg. Anderen mceuen, dat het woord afkomt kan de koopmansfamUie van tle Beurse, in de 14** eeuw te Erugge woonachtig, ten wiens huize de Italiaansche kooplieden samenkwamen, en die iu den gevelsteen van zijn huis drie geldbeurzeu had aangebracht. Dit laatste gevoelen verkrijgt meer waarschijnlijkheid. |
|||||||||||
|
18
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
In Oostenrijk komt de inrichting der beurzen,
volgens de wet van 1875, veel met die in Berlijn overeen. Ook in Frankrijk moet tot de oprichting van
beurzen de machtiging der regeering verleend worden, terwijl de leiding der beurzen aan de kamers van koophandel is opgedragen. Opmer- kelijk is de monopolistische inrichting van het makelaarschap op de effectenbeurs van Parijs. De makelaars behooren tot het Parquet of tot de Coulisse". Het Parquet is samengesteld uit de van staatswege benoemde en beëedigde ma- kelaars (agents de change), van welke er slechts 60 aangesteld worden. Ieder van hen moet een borg van 250,000 franc stellen. De naam Parquet is afkomstig van de plaats der bijeenkomst. De leden van het Parquet vormen eene vereeniging, die uit haar midden een bestuur kiest (chambre syndicale). De leden van het Parquet hebben alleen het recht den handel in effecten enz. tot stand brengen, doch mogen geen handel voor eigen rekening drijven. Deze officieele make- laars, en bij overlijden hun erfgenamen, hebben het recht een opvolger aan te wijzen, mits onder goedkeuring van den Minister van Financiën. Tegenover het monopolie van het Parquet ont-
stond oppositie en hieruit is de Coulisse" voort- gekomen. Hieronder verstaat men de talrijke particuliere makelaars, die terzijde van het Par- quet, op de Beurs te Parijs zaken doen. Aan- zienlijke banken en firma\'s behooren hiertoe. Zelfs wordt beweerd, dat de Coulisse meer za- ken doet dan het Parquet. De Coulisse doet hoofdzakelijk handel op tijd", en hoewel ook de kassahandel niet is uitgesloten, wordt toch de vereffening meest door het Parquet tot stand gebracht. Hoewel de Coulisse volgens de wet eigenlijk ongeoorloofd is, wordt zij toch steeds geduld. Behalve in Parijs hebben de ambtelijke ma-
kelaars nog in 6 andere Fransche steden zich als Parquet georganiseerd. De borgstelling is hier kleiner (10,000 a 40,000 franc). Voor de toelating van waarde-papieren tot ver-
handeling op de Beurs moet de syndicale-kamer der ambtelijke makelaars de toestemming geven. Op de Fransche produkten-beurs is bij de
wet van 1866 de handel vrijgesteld. Toch kun- nen de aangestelde makelaars (courtiers de mar- chandises) onder zekere omstandigheden ook hier veel invloed uitoefenen, o. a. op koersno- teeringen enz. In Londen vindt men behalve een steenkolen- en
een graanbeurs, ook de Rotjal Exchange, of de beurs van alle handelswaren en voor den wissel- en geld- handel. Doch bovenal verdient de Londensche effectenbeurs (Stock Exchange) de aandacht. Als bestuur van deze instelling fungeert een jaar- lijksch door en uit de leden der Effecten-Socie- teit gekozen commissie, het Committee for ge- |
|||||||||
|
neral purposes". Hoewel geheel van de Regee-
ring onafhankelijk heeft toch de Londensche beurs een buitengewoon strenge controle op de leden, veel strenger zelfs dan in de staten van het vasteland. Elk, die in genoemde effecten-ver- eeniging wil opgenomen worden, moet door drie leden, welke op zijn minst vier jaar lid zijn en steeds in zaken hun plichten hebben vervuld, worden voorgesteld. Verder zijn de voorstellers verplicht ieder tot 500 £ voor den door hen voorgestelde te betalen, als hij binnen 4 jaar failleert. Voor degenen, die 4 jaar of langer bediende van een lid zijn, is de toetreding iets gemakkelijker. Terwijl bankroetiers geweerd worden, kan aan leden der beurs, die geheel bui- ten hun schuld bankroet zijn gegaan, het recht gegeven worden op de beurs nog voort te gaan met het doen van zaken. Zoo zijn er een tal van bepalingen gemaakt,
om zekerheid en vertrouwen te geven aan den beurshandel. Zelfs is er het verleenen van licht- vaardig crediet strafbaar gesteld. Wij zul- len deze verordeningen niet verder bespreken, doch verwijzen hen, die belang hebben hierover meer te weten, naar K. E. Melsheimeu and W. Lauiience, The law and customs of the Lon- don Stock Exchange, Londen 1879. De effectenbeurs te New-York is, evenals die
te Londen, eene onafhankelijke private instel- ling. Het ledental is hier beperkt, en het lidmaatschap kan verkocht worden, evenals dat van het Parquet aan de Parijsche beurs. Wie als medelid nieuw opgenomen wordt, zonder de plaats van een oud lid gekocht te hebben, moet een entree van 10.000 dollars betalen; ingeval hij de plaats heeft gekocht 500 dollars. De verorde- ningen zijn in Amerika niet zoo streng als te Londen. Ook op de andere beurzen te New- York en in de groote steden van Noord-Ame- rika is het aantal leden meestal beperkt, terwijl het lidmaatschap verkocht kan worden. In Nederland heeft de Amsterdamsche beurs
de grootste internationale beteekenis. Aanvanke- lijk kwamen hier de kooplieden op de open straat samen om zaken te doen bij de Nieuwe brug, of met regenachtig en guur weder in de Warnioesstraat bij de St. Ölofspoort, waar men dan op de stoepen der huizen onder de luifels stond. Des winters werd ook beurs gehouden in de Oude kerk. Reeds in het laatst der 15de eeuw was hier de beurs bekend. Nadat men, van de open straat, de beurs naar een gebouw op het Damrak bij de Oude brug verplaatst had, werd in 1608 met de stichting van een bepaald daarvoor ingericht gebouw aan- gevangen, aan het eind van het Rokin op den Vijgendam. Dit gebouw was in 1613 gereed. In 1668 werd deze Beurs vergroot en bleef ver- volgens bestaan tot 1845, toen zij door de tegen- woordige vervangen werd. De telkens gemaakte |
|||||||||
|
14 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
plannen om een nieuwe beurs te bouwen, kwa-
ïiicii tot nog toe niet tot uitvoering. Het bestaande reglement op de Effectenbeurs
te Amsterdam is in 1876 vastgesteld door de Vereeniging voor den Effectenhandel te Amster- dani, en verving de destijds bestaande regle- ïnenten van het «Beurscomité voor Publieke fondsen en van de Effecten-Sociëteit, die beide tege- lijkertijd in genoemde Vereeniging werden op- gelost. Het bestuur van genoemde Vereeniging draagt zorg voor de officiëele prijsnoteering der effecten. In Nederland heeft men nog eene Effecten-
beurs te Rotterdam; verder minder omvangrijke graanbeurzen of beurzen voor andere afzonder- lijke handelsartikelen in verschillende steden. De belangrijkste beurzen voor den effecten-,
wissel- en geldhandel zijn wel die van Londen, Amsterdam, Parijs, Frankfort, Berlijn, Weenen, Antwerpen, Brussel en New-York. De Londen- sche Beurs is zeker de toongeefster op de geld- en fondsenmarkt; zij heeft den grootsten omvang, terwijl leeningen van alle landen hier verhandeld worden. Doch ook de Amsterdam- sche effecten-beurs blijft van grooten invloed op den effecten-handel, waartoe de groote kapi- talen, welke Nederland bezit, en die niet altijd met voordeel in den goederenhandel belegd kun- nen worden, aanleiding geven. De Frankforter beurs was vroeger voor den
effecten-, wissel- en geldhandel in Duitschland de voornaamste, doch vindt in den laatsten tijd een mededingster in de zich sterk uitbreidende Berlijnsche beurs. Op beide beurzen vinden bovenal de Duitsche staats-, bank-, industrieele-, handels* en spoorwegeffecten, die weinig naar het buitenland gaan, een ruime markt, terwijl er ook vele buitenlandsche fondsen worden om- gezet. Voor den wissel- en geldhandel zijn beide belangrijk. De Parijsche beurs komt als geldmarkt de
Londensche nabij, doch is voor den effectenhan- del niet van die beteekenis als de beurzen te Amsterdam en Frankfort. In de Fransche staats- schulden en aandeelen in Fransche industriëele ondernemingen, welke weinig naar het buiten- land gaan, heeft die beurs veel omzet; voor Turk- sche, Egyptische, Spaansehe, Italiaansche en soms ook voor Oostenrijksche en Russische fond- sen geeft zij den toon aan. De New-Yorksche effectenbeurs verhandelt
hoofdzakelijk Amerikannsche fondsen. Door de vele Amerikaansche spoorwegaandeelen en obli- gatiën, welke in den laatsten tijd de Europeesche markten overstroomen, is deze beurs voor Europa van groot belang. Als geld- en wisselmarkt bekleedt de New-Yorksche beurs een eerste plaats en oefent zij grooten invloed uit op den koers van wissels en geld in Europa. |
|||||||
|
De Brusselsche beurs verhandelt vele Belgi-
sche effecten ; de Weener effectenbeurs hoofd- zakelijk Oostenrijksche. Door den geld- en wisselhandel hebben zij echter meer internatio- nale beteekenis. De Hamburger beurs, een der oudste van
Duitschland (van 1558), heeft als effectenbeurs weinig invloed naar buiten. Goederenhandel en scheepsbeweging zijn hier hoofdzaak, terwijl zij als geld- en wisselmarkt van meer belang is, een gevolg van den grooten goederenhandel van deze stad. § 14. Handelspolitiek en handelstractaten.
De handel, de nationale zoowel als de inter- nationale, is in den loop der eeuwen geenszins vrij- gelaten. De aardoppervlakte was steeds verdeeld in steden, provinciën, staten enz., ieder met een eigen heerschappij, met eigen belangen en met verschillend denkende en handelende besturen. Dit alles had ten gevolge, dat men binnen deze grenzen de bewoners, door wetsbepalingen of vrij- heidsbeperkingen, voordeelen trachtte te ver- schaffen boven die van buiten. Nu werd de eene, dan de andere bepaling daarvoor uitge- vonden. Doch ook eveneens voerden regeerin- gen of vorsten uit eigenbelang, uit strategische beginselen, nl. met het doel om een vijandelij ken staat te treffen, ot ook wel om enkele takken van industrie te verheffen, verbodsbepalingen of beperkingen in tegen het vrije verkeer. Zoo ontstonden er uitvoerpremiën en invoer-
rechten, differentieele rechten, doorvoertollen, handelsverdragen enz. Ook het verwerven van koloniën kan men als een middel beschouwen, om aan eenig rijk bepaalde handelsvoordeelen te verzekeren. De verordeningen, handelingen en verdragen
van een staat ten opzichte van den handel met het buitenland, kan men in het algemeen wel zijn handelspolitiek" noemen. In de middeleeuwen, met hare vele bijna zelf-
standige steden of kleine staatsgebieden,"had de handelspolitiek meestal een beperkt of locaal ka- rakter. Doch de moderne handelspolitiek is hoofdzakelijk ontstaan met de groote, geconcen- treerde staten van onze eeuw, waardoor locale rechten, bepalingen en afsluitingen zijn opgelost in groote, nationale beginselen. In Duitschland is zelfs het Zollverein" of de eenheid van tollen, de Duitsche staatseenheid voorafgegaan. De handelspolitiek, om door tollen en verbods-
bepalingen, de bewoners van een land te be- voorrechten, was in de oudheid niet zeer ont- wikkeld. De hfindelspolitiek der Phoeniciërs, der Karthagers en der Atheners berustte hoofd- zakelijk op hun aktief optreden in het buiten- land, alsmede op hun kolonisatie. In het uitge- breide Romeinsche wereldlijk, werd de handel der voornaamste cultuurlanden reeds tot één binnen- |
|||||||
|
16
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
De jongste beperking van den vrijen handel in
genoemde landen is meestal ingevoerd onder de fraaie leus, den nationalen arbeid te beschermen, doch diende feitelijk, om de schatkisten dier Rij- ken te stijven door hooge invoerrechten op enkele veelgebruikte produkten. In Duitschland wist Von Bismarck aldus de verhooging der in- voerrechten op buitenlandsch graan en vee en op buitenlandsch ijzer en linnen te doen aannemen in den Rijksdag, in naam om den nationalen landbouw en de nijverheid te bevorderen. Deze politiek is evenwel door Bismarcks opvolger, den Rijkskanselier Caprivi, gelukkig verlaten. Vele invoerrechten werden hier weer verlaagd en in Februari 1892 traden nieuwe, vrijzinnige bepalingen in Duitschland in werking. De wederzijdsche handelsbetrekkingen van de
volken worden tegenwoordig meestal geregeld door internationale verdragen tusschen de sou- vereine staten, handelsverdragen genoemd. Der- gelijke sociaal-commercieele staatsverdragen zijn er in deze eeuw vele gesloten. Zij zijn zoowel bestaanbaar met het beschermend" als met het vrijhandelstelsel. De uitdrukking, waarmede de meeste handelsverdragen aanvangen: pleine et entiêre liberté de commerce", volledige en algeheele handelsvrijheid", welke op het begin- sel van vrijhandel schijnt te wijzen, heeft hier een andere beteekenis, en bedoelt, dat er geen verbodsbepalingen van invoer en uitvoer ge- maakt mogen worden, uitgezonderd om gezond- heidsredenen of andere bepaalde gevallen. Een algemeen gebruikte clausule in de meeste der handelsverdragen is deze, dat de eene contrac- tant bij den andere alle voorrechten zal ver- krijgen, j,die aan de meest begunstigde natie worden toegestaan." De handelsverdragen tusschen de staten wor-
den meestal voor 12 jaar gesloten. Niet alle handelsverdragen bevatten bepaalde regels om- trent de invoerrechten, maar vele zijn zoo ingericht, dat het tarief der meest begunstigde natie er- kend wordt. Gedurende het tijdperk van het verdrag heeft dus de internationale handel tus- schen de verbonden staten veel vastheid en staat hij niet. aan schommelingen van tarieven bloot. De 19de eeuw is de eeuw der collectieve in-
ternationale handelsverdragen. Reeds het con- tinentale stelsel van Napoleon I, hoewel uit krijgs- kundige en politieke beginselen voortvloeiend, kan als een collectief handelsverbond tusschen de Europeesche staten worden beschouwd. Het Duitsche Zollvereinsvertrag" van 1833, waardoor de tolgrenzen der kleine Duitsche staten geleide- lijk werden opgeheven, is eveneens een collectief- verdrag. In 1860 wist de Engelsche vrijhandels-agitator
Cobden een Engelsch-Fransch handelsverdrag tot stand te brengen. In Engeland leidde dit tot bijna volkomen vryheid, in Frankrijk tot |
|||||||||
|
handel vereenigd, en de buitenlandsche handelspo-
litiek trad daardoor op den achtergrond. Evenwel gedurende de ontwikkelingsperiode van dit Rijk kan men zeegen, dat de handelsnaijver d_. koop- lieden te Rome niet zelden het grondbeginsel was van de politiek der stad, o.a. tegen Karthago. De bekende uitspraak van Cato, ceterum cen- seo Carthaginem esse delendam", waarmede deze op de verwoesting dier stad aandrong, was ge- deeltelijk de uitdrukking van handelspolitiek. Gedurende de middeleeuwen had de handelspo-
litiek van de handelssteden Pisa, Genua en Venetië ten opzichte van de Middellandsche Zee-landen en van het Oosten hoofdzakelijk ten doel, om door krijgsmacht en diplomatieke behendigheid invloed te verkrijgen. Hetzelfde moet gezegd worden van het Hanze-verbond in den tijd van zijn bloei. Beschermende rechten, invoerrechten en verbods- bepalingen van invoer bestonden gedurende dien tijd wel enkele in de steden-republieken, doch dergelijke maatregelen hadden op een beperkt gebied weinig algemeene beteekenis. Eerst in de groote staten van de nieuwe geschiedenis konden die bepalingen algemeenen econoinischen invloed verkrijgen. De ontwikkeling van groote staten tot geor-
ganiseerde nationale lichamen in de 17de eeuw bracht ook mede, dat de belangen van een groo- ter geheel tegenover het buitenland behartigd konden worden. Een gevolg hiervan was de ontwikkeling van nationale handelsstelsels, met eene reeks van economische", nnancieele- en andere maatregelen en verordeningen. Daarbij kwam nog de invloed van het toen als juist erkende mercantiele stelsel, hetwelk uitging van het be- ginsel, dat de rijkdom van een volk is af te meten naar de hoeveelheid edel metaal, welke onder dat volk circuleert. Was het wonder, dat men bijna in elk land middelen beraamde, om het geld en edel metaal binnen de grenzen te behouden, en tot dat doel het vrije verkeer met het buitenland op allerlei wijzen belette V . Wij mogen hierbij niet verder stilstaan. Wij
wijzen er enkel op, dat de reactie tegen de maatregelen van het mercantiele stelsel en van de bescherming van den nationalen arbeid, op den grondslag der leer van den Engelschen staathuishoudkundige Adam Smith tot de leer van het vrijhandelstelsel leidde, welke in het midden van deze eeuw in de meeste Europeesche staten werd gehuldigd en ingevoerd. Groot-Bri- tannië stond hierbij in de voorste rij en andere staten volgden meer of minder spoedig. Evenwel werd de vrijhandel gedurende de
laatste jaren in Duitschland en Frankrijk, alsook in Oostenrijk en Italië, weer beperkt, en hoorde men van tijd tot tijd ook in Nederland stemmen op- gaan voor de vroeger zoozeer afgekeurde be- scherming. Gelukkig evenwel in ons land nog zonder resultaat. |
|||||||||
|
16
|
|||||||||
|
HANDELS-AAEDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
beperkte vrijheid van handel. Op den grond-
slag van dit verdrag is het zoogenaamde systeem der West-Europeesche handelsverdragen ont- staan. Door wederzijdsche tariefverdragen wa- ren successievelijk de meeste staten van West- Europa onderling verbonden geworden en vorm- den zij gezamenlijk een handels-verbond met gematigde tarieven van invoerrechten en een verhoogd generaal-tarief voor hen, die daar buiten stonden. Dit stelsel heeft de handelspolitiek van Europa
tot op onzen tijd hoofdzakelijk beheerscht. Alleen was er na 1880, zooals wij zeiden, bij den afloop der verdragen in verschillende staten, een stre- ven om bij het aangaan van het nieuwe ver- drag de invoerrechten te verhoogen. Zoo duurde het voort tot 1 Febr. 1892, toen
de verdragen weder waren afgeloopen. Nu be- sloot Frankrijk, misschien wel om Duitschland eenigszins te treffen, zijn handelstraktaten op te zeggen, en het voerde twee tarieven van in- voer in, een hoog en een laag tarief. Het laatste zou zijn voor hen, met wiejYankrijk nog weder traktaten sloot van tarieven op den voet der meest begunstigde natie. Doch aangezien dit laagste tarief nog aanzienlijk hooger was dan de oude invoerrechten, was geen staat bereid tegen zulke geringe voordeden nieuwe traktaten met Frankrijk te sluiten. Daardoor kwam Frank- rijk geheel buiten de verdragen. Duitschland trok hiervan partij. Reeds langen
tijd ging Duitschland zwanger van het plan, om het politiek drievoudig verbond van het Duitsche Rijk met Oostenrijk-Hongarije en Italië door een nadere vereeniging ook op handelsgebied te bevestigen. Met dit doel werden in December 1891 tusschen Duitschland, Oostenrijk-Hongarije en Italië tariefverdragen gesloten, welke ten doel zouden hebben, gedurende langeren tijd een vasten grondslag voor de bevordering van het wederzijdsch ruilverkeer van bodem- en industrie- voortbrengselen te leggen, en tegelijkertijd ge- schikte aanknoopingspunten voor het tot stand brengen van handelsverdragen met andere staten te verkrijgen." Op die wijze kwam het stelsel der Middel-
Europeesche handelsverdragen", zooals men het wel genoemd heeft, tot stand. Sedert 1 Febr. 1892 traden deze verdragen in werking en zij zijn voor 12 jaren geldig. In de eerste plaats zijn zij gesloten tusschen Duischland, Oostenrijk- Hongarije, Italië, Zwitserland en België. Neder- land heeft met Duitschland een handelstraktaat, waarbij beide landen elkander een behan- deling op den voet der meest begunstigde mogendheid hebben toegestaan. Frankrijk staat dus sedert 1891 bijna alleen
en buiten de handelsverdragen met andere natiën. Zwitserland weigerde in 1892 weer een verdrag met Frankrijk te sluiten. Ook Nederland heeft |
|||||||||
|
het handelsverdrag met Frankrijk opgezegd. Met
Spanje, dat zeer hooge invoerrechten heft, heeft Frankrijk slechts een voorloopige overeenkomst gesloten. Frankrijk en Portugal zetten echter de grenzen volgens verdrag vrij voor elkander open. In de Vereenigde Staten van Noord-Amerika
is in 1891 de Mac Kinley-wet goedgekeurd, welke hooge invoerrechten op de dagelijksche levensbehoeften stelt. Evenwel heeft deze wet reeds ontevredenheid in dat Rijk verwekt, zoodat de Republikeinen, welke haar hadden doorge- dreven, bij de volgende verkiezing de nederlaag leden tegen de Democratische partij, welke een meer vrijzinnige handelsstaatkunde is toegedaan. In denzelfden zin werd er ook beslist door de presidentskeuze van 1892. Nederland heeft handelsverdragen met ver-
schillende landen gesloten. Hiervan zijn o. a. de verdragen met Spanje, Portugal en Rumenië afgeloopen, doch naar wij meenen zijn de onder- handelingen met deze laatste landen tot nieuwe overeenkomsten nog voortgezet, zoodat weldra de bekrachtiging door de Staten-Generaal van nieuwe verdragen met die landen kan verwacht worden. § 15. Behartiging der handelsbelangen
door de regeering in den vreemde. Consuls en consulaire ambtenaren. Om de belangen van den handel en de scheepvaart in het buiten- land te behartigen zijn door de meeste regee- ringen verschillende bepalingen gemaakt, en amb- tenaren aangesteld. In Nederland is de tweede afdeeling van het Ministerie van Buitenlandsche Zaken gewijd aan Handelspolitiek en Consulaire zaken. Hiertoe behooren o.a. de behartiging der Nederlandsche handels- en scheepvaartbelangen in en met betrekking tot het buitenland, waartoe o.a. gerekend worden: a. de zorg voor de naleving der bestaande verdragen en overeenkomsten ter verzekering van die belangen; b. het sluiten van nieuwe verdragen en overeenkomsten, voor zoo- veel noodig na voorbereiding der deelneming van Nederland aan internationale congressen en con- ferentiën, nopens onderwerpen, welke met handel en scheepvaart in verband staan; c. het verstrekken van inlichtingen aan en omtrent het buitenland op het gebied van tariefwetgeving, landbouw, fabriekswezen, spoorwegwezen, zee- wezen, quarantaine-maatregelen enz.; d. de rege- ling van, en het toezicht op den consulairen dienst. Onder consuls verstaat men tegenwoordig in
het algemeen de ambtenaren, die over de rechten van vreemdelingen waken en hun zoo noodig bescherming verleenen. In dit geval zijn zij aldus gevolmachtigde ambtenaren, die de regee- ring, door welke zij benoemd zijn, vertegen- woordigen. Bovenal is hun in de meeste landen de bewaking, de bevordering en de bescherming |
|||||||||
|
17
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
der handelsbelangen opgedragen. Ook is den
consul een zekere rechtsmacht toegekend, terwijl in nagenoeg alles, wat de scheepyaart-politie betreft, schippers en scheepslieden aan zijn uit- spraak onderworpen zijn. Verder 1 >ezit hij meestal verschillende ambtelijke bevoegdheden, die voor de onderscheidene rijken niet gelijk zijn. Even- wel het grondbeginsel der consulaire inrichtingen stemt bijna overal overeen. De taak der consulaire ambtenaren in Neder-
land is geregeld bij het Koninklijk Besluit van 27 Juni 187-1. Hierin wordt de taak der consu- laire ambtenaren omschreven, welke hoofdzakelijk daarin bestaat, dat zij de Nederlanders in don vreemde, en dus bovenal hen, die betrokken zijn bij handel en scheepvaart, met raad en daad moeten bijstaan. Verder moeten zij de aandacht vestigen op alles, wat zou kunnen strekken om de handels- en scheepvaartbetrekkingen van Ne- derlarid en hare Overzeesche Bezittingen met het buitenland uit te breiden. Daarvoor dienen ook de Consulaire Verslagen en Berichten, welke in druk verschijnen en a 5 cent (3,00 per jaar) verkrijgbaar zijn. De consuls geven inlichtingen omtrent den handel en liet bedrijf in de ver- schillende streken, waar zij zich ophouden. De consuls zijn verdeeld in rangen. De consul-
yeneraal is voor een geheel land of district aan- gesteld. Hij heeft meestal consuls, cice-eonsuh en consulaire aycnten onder zich, die voor kleiner gebied aangesteld zijn en lager in rang staan. In de meeste handelssteden van Europa heeft
Nederland consulaire ambtenaren gevestigd. De Staatsalmanak geeft de namen en woonplaatsen der vreemde consuls in Nederland en der Neder- landsche in vreemde handelssteden jaarlijks op. § 16. Voorwaarden voor de toelating van
Nederlanders in vreemde landen. De handel heeft ten gevolge, dat een tijdelijk verblijf in vreemde landen dikwijls noodzakelijk is. Daarom deelen wij de voorwaarden mede, waaronder die toelating van Nederlanders geschiedt. In het algemeen kan men wel zeggen, dat
voor de toelating legitimatie-papieren of paspoor- ten noodig zijn. Doch in eenige staten is dit voor de Nederlanders afgeschaft. De staten, waar voor de Nederlanders de paspoorten zijn afgeschaft, zonder dat daarbij eenige regels zijn gesteld voor hunne toelating of legitimatie, zijn de volgende: Frankrijk, België, Groot-Britannië, Duitschland, Oostenrijk-Hongarije, Zweden en Noorwegen, Italië en Denemarken. Het wordt echter den reizigers in hun belang en ter voor- koming van vergissingen aanbevolen zich van eenig stuk te voorzien, waaruit desnoods hunne identiteit kan blijken. In Zwitserland is ieder geschrift, door de be-
voegde macht in het vaderland van den houder afgegeven en zijn signalement inhoudende, on- |
geviseerd reeds voldoende voor de toelating.
In Spanje moeten reizigers voorzien zijn van
andere papieren tot legitimatie van hun persoon en van het doel hunner reis; zij kunnen even- wel ook zonder papieren worden toegelaten op hun verklaring, gestaafd door twee bewoners. Voor Rusland wordt een door de legatie
geviseerd paspoort vereischt, met opgaaf van signalement. Voor Rumenië, Turkije, Bulgarije en Griekenland wordt een geviseerd paspoort gevorderd. In Portugal wordt mede een pas- poort gevorderd, doch is het gewone visa afgeschaft. § 17. Intercontinentale en interoceanische
wegen voor den wereldhandel. De wereld- handel vormt de verbinding van landen, welke de produkten of waren leveren, met die, welke ze noodig hebben. Daardoor vormen niet enkel de steden, maar eigenlijk de centra van productie en consumtie de eindpunten der handelswegen. De handel heeft de gemakkelijkste en voor-
deeligste wegen gezocht, om de plaatsen van productie en consumtie te verbinden. Aldus zijn de wegen voor den wereldhandel ontstaan, waarlangs de aanzienlijkste hoeveelheden goe- deren vervoerd worden. Die wereld-handels- wegen zijn gedeeltelijk landwegen, gedeeltelijk zeewegen. De belangrijkste intercontinentale wegen voor
het handelsverkeer zijn de volgende: I. Van Noord-Europa (Londen, Hamburg,
Nederlandsche en Belgische havens) over Berlijn en Moskou naar Noord-Azië. Eerst zijn het spoorwegen, in Noord-Azië worden die door kara- vanen-vervoer vervangen. II. Van Noord-Europa door Duitschland en
Oostenrijk over de Zwarte Zee of Konstantinopel naar Voor- en Midden-Azië. Eerst spoorwegen en rivierscheepvaart; verder zeevaart, en in Azië, uitgezonderd kleinere afstanden, meest karavanen-vervoer. De noordelijkste dezer richtin- gen gaat den Donau afwaarts naar de Zwarte Zee, over de Zwarte Zee naar Poti, met den Tifiis- spoorweg van hier naar Tiflis, Baku enz., en verder naar Perzië. De zuidelijkste dezer routes gaat met de Turksche spoorwegen naar Konstan- tinopel, over den Bosporus naar Skutari, om vervolgens de Klein-Aziatische karavanen-wegen te bereiken. III. Van Midden-Europa (Havre, Parijs, Bor-
deaux) door Duitschland en Rusland naar Noord- Azië over Moskou. IV. Van Noord-Europa door Duitschland en
Oostenrijk (Triest) over de Middellandsche Zee naar Alexandrië, Suez enz. V. Van Noord-, West- en Middel-Europa
door Frankrijk over Marseille of door Duitschland, Zwitserland en Italië over Brindisi naar de Levant. |
||||||||
|
18
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
VI. Zeer belangrijk is de route over Suez
door de Roode Zee naar Azië en over Point de Galle naar Calcutta, China, Japan, den Neder- landsch-Indischen Archipel en Australië. VII. De groote Chineesch-Russische landweg
van Tienlsin (bij Peking in China) door Mongolië over Uraa, verder door Siberië over Kiachta, Irkutsk, Krasnojansk, Tomsk, Omsk, Jekaterineiu burg en verder door Europeesch Rusland. Ge- deeltelijk is deze weg in Azië karavanen-weg, gedeeltelijk riviervaart. Deze weg is de grootste landweg der aarde, die de golf van Petschili in het oosten, met de Newa in het westen verbindt. De interoceanische wegen voor den wereld-
handel verbinden twee hoofdzeeën. Als zoodanig kan men o. a. beschouwen: 1. Het kanaal van Suez tusschen den In-
dischen Oceaan met de Roode Zee en de Mid- dellandsche zee. 2. De verbindingswegen tusschen de ooste-
lijke Middellandsche Zee en de Perzische golf, over Beirut, Damaskus en Bagdad, of van Skutari naar Bagdad. Beide zijn eerst karavanen-wegen en verder is het riviervaart, den Tigris en de Schat-el-Arab af naar de Perzische golf. 3. In de Vereenigde Staten van Noord-Amerika
werd in 1869 de eerste Pacific-spoorweg voltooid, waardoor de Atlantische Oceaan en de Groote Oceaan verbonden werden door een lijn van Omaho naar San Francisco, een afstand die door den sneltrein in 5\'/i dag wordt afgelegd, terwijl vroeger de post er 25 dagen voor noodig had. Nog drie andere Paciticlijnen, 1 noordelijke en 2 zuidelijke, zijn sedert tot stand gekomen. In Midden-Amerika is de verbinding tusschen
de Oceanen tot stand gebracht door een spoorweg over de landengte tusschen Asjiiniral en Panama. Door de Pacific-lijnen bovengenoemd is het ver- voer langs dezen weg zeer afgenomen. § 18. Middelen van handelsverkeer. A. Spoor-
wegen. Vroeger had de groote handelsbeweging hoofdzakelijk plaats te water, zoodat vóór deze eeuw de scheepvaart nog het eenige middel was, om groote vrachten over verre afstanden tegen billijke kosten te vervoeren. De negen- tiende eeuw heeft door den aanleg van spoor- wegen een groote omkeering gebracht in het wereld verkeer, zoodat thans het vervoer zoowel te land als te water plaats heeft. De omvang van de spoorwegverbindingen ge-
ven wij in absolute cijfers en in vergelijking tot de oppervlakte des lands en der bevolking. De cijfers gelden voor 1888, en hoewel deze thans een weinig gewijzigd zijn, heeft dat toch geen invloed van belang op dit overzicht. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
Landen:
I. Europa. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
Kiluni. spoor-
tregtengte op het eind van
18SS. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
spoorweg"
lengte op
KW K.M.2
oppervlakte
1888. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
40826
24332 5350 2325 1473 1414 1457 4475
25731
31897
35264
29420
12352
4828
2610
2974
9669
1913
1969
1562
7527
526
2475
670
1649
214252
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
7,6
7,0 7,0 15,5
7,6 9,4 10,0
8,6
3,8
10,1 6,7 0,5 4,2 16,4 8,0 7,2 1,9 2.1 5,1 0,5 1.7 1,1
1,9 lfi 2,2
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Duitsche Rijk . .
Pruisen......
Beieren......
Saksen ......
Wurtemberg . . .
Baden .......
Elzas-Lotharingen
Overige Duitsche
Staten......
Oostenrij k-Hongarij ë
Groot-Brit. en Ierl. Frankrijk......
Rusland en Finland
Italië.........
België 0.......
Nederl. (voor 1890).
Zwitserland.....
Spanje........
Portugal.......
Denemarken.....
Noorwegen.....
Zweden.......
Servië........
Rumenië.......
Griekenland.....
Europeesch Turkije
Europa........ II. Amerika.
Vereen. Staten van
Noord-Amerika. .
Britsch Noord-Am.
Overige Staten . . .
IEL Azië.
Britsch-Indië ....
Japan ........
Overige Staten . . .
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
2,7
0,2 |
||||||||||||||||||||||||||||
|
251292
20442 32271 |
||||||||||||||||||||||||||||
|
0,6
0,3 |
||||||||||||||||||||||||||||
|
18550
426
2107
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Het bovenstaand overzicht leert ons, dat
België, wat de lengte der spoorwegen in ver- gelijking tot de grootte des lands betreft, boven- aan staat. Daarop volgen Saksen, Groot-Bri- tannië en Elzas-Lotharingen. In vergelijking tot de bevolking verkrijgt
men een andere rij. België toch heeft een zeer dichte bevolking, en daardoor wordt het achteruitgeschoven in deze volgorde. Daar echter de spoorweglengte en niet het vervoer is ge- rekend, blijkt uit het eerste duidelijker de dichtheid van de spoorwegen in een land. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
LDRIJKSKUNDE. 19
der dagbladpers, die ook op het gebied van
den handel uitvoerige berichten en correspon- dentiën verbreidt, is in dezelfde richting werkzaam. De post- en telegraphie wordt meestal van
staatswege ingericht en beheerd. Met de groote onderzeesche telegraafkabels is dit echter niet het geval. De groote trans-oceanische telegraaf- kabels zijn meest in bezit van particuliere vennootschappen, terwijl de kabels in de klei- nere randzeeën meer aan de aangrenzende sta- ten behooren. De eerste kabel, die Europa met Amerika
telegraphisch verbond, is van Valentia in Ierland naar New-Foundland gelegd. Hij kwam in Aug. 1858 gereed, doch was slechts tot 1 Sept. d. o. v. bruikbaar. Eerst in 1865 werd de zaak op nieuw ondernomen, en eindelijk met beter gevolg. Thans bestaan hier reeds 10 kabels, die naast elkander geln-uikt worden. De Eastrrii Telegraph Company is een der
grootste kabel-vennootschappen, die verschillende kabels in de Middellandsche Zee, den Indischen Oceaan enz. bezit. Verder zijn bekend de Eas- Um Rrtt\'iision An.strafasion and China Teleyraph Compan//, die in den Indischen Oceaan en in de Australische wateren lange kabels heeft gelegd. De Anglo American Compan.// heeft verbindings- kabels tusschen Europa en Amerika gelegd. De Groote Oceaan vormt nog altijd een af-
breking van het kabelnet om de aarde; de plan- nen, om kabels van Jokohama naar San-Fran- cisco en van San-Francisco naar Australië te leggen, welke van tijd tot tijd zijn ontworpen, werden tot nog toe niet uitgevoerd. De totale lengte der telegraafkabels bedroeg
in 1892 236000 kilometer, d. i. een kabellengte, welke zesmaal aan den aequator oin de aarde kan gewonden worden. § 20. De talen der aarde \'). Voor handels-
gemeenschap moeten de handelaren een middel hebben, om wederzijdsch de gedachten kenbaar te maken. De stomme handel, op pag. 11 be- schreven, is slechts tot enkele stammen in het eerste stadium van ontwikkeling beperkt geble- ven. Het middel van geestelijke gemeenschap is de taal. De taal is eigenlijk het gebruik van con-
ventioneele teekens, hetzij hoorbare of zicht- bare, die bepaalde begrippen, gedachten enz. aanduiden. Elke taal heeft zich ontwikkeld met het volk, en hierdoor is het aantal talen zeer groot. Er worden op de geheele aarde meer dan 1000 talen gesproken. Vele van deze talen worden echter slechts door eenige duizenden menschen gebruikt. \') Wat wij hier over de talen schrijven heeft be-
trekking op liet handelsverkeer en staat dus buiten de wetenschappelijke beschouwing over de verbreiding der talen. |
|||||
|
HANDELS-AA
B. Scheepvaart. Wegens de goedkoopere
vrachtprijzen neemt het vervoer per schip nog altijd eene eerste plaats in bij het wereldver- keer. Vooral voor het vervoer over zeer groote afstanden is de scheepvaart nog van groot belang. De scheepsbouw en de inrichting der schepen heeft een hoogen graad van volkomen- heid bereikt; de veiligheid op zee en de snel- heid van vervoer zijn daardoor zeer bevorderd. De zeilschepen hebben in den laatsten tijd
de concurrentie met de stoomschepen niet kun- nen volhouden, zoodat het aantal zeilschepen bijna overal vermindert, dat der stoomschepen toeneemt. Voor het transport van zware. goed- koope artikelen, als steenkolen, rijst, granen, ertsen, hout, wol enz. worden nog altijd zeil- schepen aangewend, en zullen zij zich kunnen handhaven, zoolang de prijs der steenkolen, als tegenwoordig, het gebruik van stoom duur maakt. Volgens de zeer vertrouwbare opgaven \'van
het bureau Veritas bestond de handelsvloot der geheele aarde in 1892 uit 27044 zeilschepen en 12103 stoomschepen. De gezamenlijke inhoud der zeilschepen bedraagt 9475670, die der stoom- schepen bijna evenveel, nl. 9159008 register- tonnen ^). Hierbij moet men in het oog houden, dat dezelfde tonnen inhoud van stoomschepen een grooter effectief vervoervermogen hebben dan die der zeilschepen, daar de stoomschepen sneller vervoer geven. Daarom kan men in het algemeen 1 ton van een stoomschip met een vervoervermogen van 3 ton van een zeil- schip gelijkstellen, en hiermede moet rekening gehouden worden bij het vergelijkend overzicht. Groot-Britannië staat bovenaan op het gebied
der scheepvaart. Meer dan de helft (54°/o der tonnen inhoud) der totale scheepsruimte, vaart onder Britsche vlag (± 158000 schepen). Daarop volgen in afdalende reeks Duitschland, de Vereenigde Staten, Noorwegen, Frankrijk, Italië, Spanje, Rusland, Nederland en vervol- gens Zweden, Denemarken en België. De Ne- derlandsche koopvaardijvloot bestaat thans uit 672 zeilschepen met 173145- en 196 stoomschepen met 291293 tonnen inhoud. § 19. Post en Telegraphie. De goede in-
richting van het postwezen in alle beschaafde staten heeft het handelsverkeer zeer vergemak- kelijkt. En gelijk de stoom het vervoer versneld heeft, is door de telegraaf, en in den laatsten tijd door de telephoon, mogelijk geworden op de verste afstanden binnen enkele oogenblikken zaken te doen. Zoo staan de handelskan- toren en beurzen der meest verwijderde oorden voortdurend met elkander in betrekking, en kan er niets van beteekenis gebeuren of binnen enkele oogenblikken is het aan de geheele be- schaafde wereld bekend gemaakt. De uitbreiding \') Een registerton = 2,83 M3. Zie pag.22 onder Engeland.
|
|||||
|
20
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
De talen der ontwikkelde volken met veel
handelsverkeer breiden zich hoe langer hoe ver- der uit, ten minste in dien zin, dat zij meer algemeen bekend worden, hoewel zij daardoor nog geenszins de moedertaal verdringen. Zoo was in de middeleeuwen het Latijn de algemeen verbreide taal der geleerden in Europa. Een taal, welke ver over de grenzen des lands nog veel gesproken wordt, heet wereldtaal. De meest verbreide taal voor den wereld-
handel is tegenwoordig het Engelsch. Behalve in Groot-Britannië zelf wordt liet Engelsch gespro- ken in de Vereenigde-Staten van N.-A., in Britsch- Noord-Amerika en in Australië, terwijl ook in Engelsch-Indië het Engelsch de officieele taal is, die door velen gesproken wordt. Verder kan men met het Engelsch zich verstaanbaar maken in de meeste havensteden der aarde. In de Chineesche havensteden wordt een soort van ha ndels-Engelsch door de mannen van zaken gesproken (pai-jin Engelsch). Op vele kustplaatsen van Afrika wordt het Neger-Engel sch, een bastaardtaai, ge- sproken. Het Engelsch is de moedertaal van meer dan
100 mill. menschen, Vis van de bewoners der aarde. Op het vasteland van Europa heeft het Franseh
als diplomatieke taal eene groote verbreiding, doch neemt af in beteekenis. Verder worden in de meeste landen van Europa eigen nationale talen gesproken. De Russische taal is ook over Noordelijk Azië (Siberië) verbreid ; het Italiaansch (als Lingua Franca bekend) in de Levant, voor- al te Smyrna. De Spaansche taal is de meest gesproken taal
in Amerika ten Zuiden van de Vereenigde Sta- ten, uitgezonderd in Guiana en Brazilië. In dit laatste land is het Portuyeesch de heerschende taal. De Duitsche taal wordt door zt 65 mill. men-
schen gesproken. Behalve in Duitschland, een groot deel van Zwitserland en Oostenrijk, kan men ook in de Vereenigde-Staten van Noord- Amerika, waar het Engelsch de hoofdtaal is, op vele plaatsen met Duitsch terecht, dewijl het aantal nakomelingen van Duitschers in dat land zeer aanzienlijk is. Ook in de westelijke ge- deelten van Rusland verstaat men meestal wel Duitsch. De Arabische taal wordt met verschillende
afwijkingen door de Mohammedaansche volken gesproken. De Maleische talen zijn inheemsen in den Indischen Archipel bij de inboorlingen. De Neder/aitdsche taal heeft, in betrekking tot
de grootte van het moederland, eene groote verbreiding. Behalve in Nederland en in de Vlaamsche provinciën van België, wordt deze gesproken of verstaan in de verschillende deelen van Nederlandsch-Indië en Suriname. In de Engelsche Kaap-kolonie, den Oranje Vrijstaat en de Zuid-Afrikaausche Republiek is het Neder- |
|||||||||
|
landsch de taal der oorspronkelijke kolonis-
ten. In de Kaapkolonie wordt in het Par- lement het Nederlandsch naast het Engelsch gebruikt; in genoemde republieken is het de officieele taal. Wegens de vele Engelschen, welke hier voorkomen, is het voor den man van za- ken echter wenschelijk Engelsch te kunnen gebruiken. § 21. Vreemde munten, maten en gewich-
ten. De prijzen der waren worden uitgedrukt in geld; hun hoeveelheid wordt gemeten of ge- wogen. Daarom is de kennis van de munten, maten en gewichten in de verschillende landen van het hoogste belang voor den handelaar, en mag een overzicht der belangrijkste ook hier niet ontbreken. Wij geven deze in een overzicht bij elkander, om er bij elk land in \'t bijzonder naar te verwijzen. De veelheid van verschillende munten, maten
enz. in de onderscheidene landen is zeer lastig voor het internationaal handelsverkeer, en geeft voortdurend moeielijkheden in de vergelijking der prijzen en hoeveelheden. Daarom is een- heid van grondslag eene zeer gewenschte zaak voor het muntwezen evenals voor de maten en gewichten. Wat de maten en gewichten betreft is deze
eenheid reeds gedeeltelijk tot werkelijkheid ge- worden. In 1875 sloten Ï7 staten de zoogenaamde internationale meter conventie, tot de oprichting van een internationaal bureau voor maten en gewichten op den grondslag van het metrieke stelsel. Hierbij sloten zich aan: de Argentijn- sche Republiek, België, Brazilië, Denemarken, Duitschland, Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Peru, Portugal, Rusland, Spanje, Turkije, Venezuela, de Vereenigde-Staten van Noord-Amerika, Zwe- den en Noorwegen en Zwitserland. Engeland houdt zich nog steeds op zijn geïsoleerd stand- punt staande. Echter is ook bij enkele der bo- vengenoemde staten het metriek stelsel nog niet ingevoerd. Het metriek stelsel is ingevoerd in: België,
Duitschland, Frankrijk, Griekenland, Italië, Luxem- burg, Nederland, Noorwegen, Oostenrijk-Hongarije, Portugal, Rumeni\'é, Spanje, Zweden, Zivitserland, Egypte en de meeste Zuid-Amerikaansche repu- blieken. In vele van die landen zijn daarenboven nog
de oude stelsels en benamingen in gebruik. \'De voornaamste daarvan worden in het overzicht opgegeven. In de muntstelsels heeft men nog niet zoo-
veel internationale eenheid verkregen als bij de maten en gewichten. De reden hiervan ligt voor ieder, die met het muntwezen eenigszins bekend is, voor de hand. Toch hebben in Europa eenige landen zich ook ten opzichte van het muntwezen vereenigd tot een gelijksoortig stel- |
|||||||||
|
\'RIJKSKUNDE. 21
of zoogenaamde dollars a 100 cents; daarbij is
18 ta"\'ls = 25 piasters. Ook Japansche yen ko- men in het verkeer voor. Te Hongkong heeft men nog den Hongkong-dollar met een gewicht van 416 Engelsche troygrains en een gehalte van 0,9. Maten en gewichten: Vreemde- lingen gebruiken als lengtemaat den Engelschen yard en als gewicht 1 picol = 100 kStti = ldSijj Engelsche <ffi a v d p = 60,479 K.G. (a vdp = avoir-du-poids = Het handelspond in Eng.) Chili. Munten: Goud: condoro =^± f 22.60,
halve condoro of sobtone, en kwart condoro, escudo. Zilver: 1 p>eso of piaster (= ± 2.40 zilver) = 100 centavos of 1 peso = 8 real es a 4 cuartillos = 1,3725 G fijn goud = 22,5 G fijn zilver. Het voornaamste betaalmiddel is papiergeld niet gedwongen koers, dat aanzienlijk gedepre- cieerd is. In Dec. \'92 is invoering van den gouden standaard aangenomen. Eenheid is de dollar of peso ($) a 100 centavas. Stukken van 20 $ (Kondors), van 10 $ (doblonen) en 5 % (escudos). 10 S = 8,136 G van 0,9 = 1 1 sterling in hoeveelheid fijn. Laatste termijn van intrekking van papiergeld is 1 Juli 1895. Gewichten: het Metrieke stelsel. Verder is 1 quintal = 4 arrobas a 25 libras = 46 KG. Columbia. Munten: De zilveren peso Co-
lumbiano (= dr 2.40 zilver) van 100 centavos is de standaardmunt. Gouden munt: de oma vrijwel gelijk komende met het 100 francstuk, (=: rt 48) en de condor van 10 pesos (= ± 12). Gewichten: 1 carga = 10 arrobas a 25 libras = 115 KG. Cuba. Zie Spanje.
Denemarken. Munt en: In Denemarken, Z\\ve-
den en Noorwegen is in 1872 de gouden standaard ingevoerd met de kroon (= 0,662/5) (Zweedsch: krona, meerv. kronor) a 100 öre als munteenheid. Tot de standpenningen behooren stukken van 20 en 10 kronen, die beide een gehalte hebben van 0,9 terwijl 2480 kronen in goudgeld 1 KG. fijn goud bevatten. Maten: 1 lacst (voor graan) = 12 tonde a 8 skjaepper a ifjerdingkar k 2 ottingkar ; 1 tonde = 139,12 Liter. Gewich- ten: 1 skippund = 20 lispund k 16 pund = 160 K.G. Duitschland. Munten: In Duitschland is
men, na den oorlog van 1870, begonnen met de invoering van den gouden standaard. De munt- eenheid is de Reichs-Mark (R. M.= ± 0.60) zilv. a 100 Pfennige (Pf.). Tot de standpenningen behooren stukken van 20 Mark (Doppelkrone), van 10 Mark (Krone) en van 5 Mark, alle met een gehalte van 0,9. 2790 Mark in deze goud- stukken bevatten 1 KG. fijn goud. Tot de oudere munten, die nog in omloop zijn,
behoort de zilveren Thaler, die in het verkeer op 3 Mark gerekend wordt, en bij uitzondering als wettig circuleert. |
||||||
|
handels-aa:
sel, al dragen die munten in de onderscheidene
landen ook verschillende stempels en nationale namen. Den 23st(m December 1865 is namelijk de Latijnsche Muntunie opgericht tusschen Frankrijk, Italië, België en Zwitserland, en waarbij in 1868 ook Griekenland zich aansloot. Al déze landen hebben sedert een muntstelsel, berustende op den grondslag van de franc. In de eerstgenoemde vier landen bestond
reeds vóór 1865 een overeenstemming in de standpenningen; thans werd zij ook op de pas- munten toegepast. Spanje heeft sedert 1868 wel gemunt volgens het type van de landen der Muntunie, doch behoort niet tot den bond. De bepalingen en de werking van de Latijnsche
Muntunie hebben wij niet na te gaan. Alleen wijzen wij er op, dat in Nov. 1892 te Brussel een internationale muntconferentie is geopend, waaraan ook gedelegeerden der Muntunie deel- namen. Want in enkele landen der Muntunie beginnen stemmen op te gaan voor de afscheiding. Dit is o. a. het geval in Zwitserland en in Frankrijk. Toch is het verdrag der Muntunie nog weder voor onbepaalden tijd verlengd. In al de landen van de Latijnsche Muntunie
bestaat de hinkende standaard met de franc (= ± f 0,50)(Italië lira, meerv. lire, Griekenland drachme) k 100 centimes (Zwitserland: Rappen; Italië: centesimi; Griekenland: lepta) als munteenheid. De gouden standpenningen zijn stukken van 100, 50, 20, 10 en 5 francs. Het stuk van 20 francs wordt gewoonlijk Louis d\'or, in Duitschland Napoleon d\'or genoemd. 155 Louis d\'or hebben een gewicht van 1 K.G. met een gehalte van 0,9. Tot de zilveren standpenningen behoort het
stuk van 5 francs met een gewicht van 25 gram en een gehalte van 0,9. Overzicht van de belangrijkste Munten,
Maten en Gewichten, in de
verschillende landen in gebruik1).
(De landen in alphabetische orde).
Belgiö. Munten. De Latij nsche Muntunie.
Zie boven. Maten en gewichten: het metrieke stelsel. Brazilië. Munten: 1 gouden milreis = 1000
reis = 0,8218 G. fijn goud. (Reis, real, van \'t Lat. regalis = koninklijk.) 1 Reis = f 1,35 goud. Het voornaamste circulatiemiddel is ge- deprecieerd papiergeld. 100 milreis goud = 187 milreis papier. Maten en ge wie h- t e n : het metrieke stelsel. China. Munten: 1 zilveren ta\'èl = 10 tsién
k 10 fen a 10 li = 33,4 G. fijn zilver = 3,50 in zilver. Tusschen Europeanen wordt boek gehouden in Spaansche en Mexicaansche piasters \') Dit overzicht is grootendeels bewerkt naar Knapper,
Leerboek van het Hatidelsrekenen 2e druk, doch werd op eenige plaatsen aangevuld of gewijzigd. |
||||||
|
22 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Noord-Duitschland. Vóór 1857 bevat-
ten 14 Thaler 1 Keulsch Mark of 233,855 G fijn zilver; na dien tijd 30 Thaler = 500 G fijn. 1 Thaler = 30 Silhergroschen a 12 Pfennige. Tot de gouden munten behoorde de Jfriedrich (Var (a 5 Thaler), waarvan 35 stukken uit 1 Keulsch Mark nmntgoud van 21*3 karaat (1 ka- raat = \'In) geslagen werden. Hamburg. Vroeger rekende men in den groothandel in Mark-Banco, waarvan 273/4 gelijk gesteld werden aan 1 Keulsch Mark fijn zilver; in 1868 stelde 591/3 Mark-Banco = 500 G fijn. 1 Mark-Banco = 16 SchiUinge a 12 Pfennige. Breinen. Vroeger rekende men in Thaler louis il\'or a 72 Grot a 5 Schwaren ; de hoofdmunten waren goud- stukken, louis (Por, waarvan 39r>/,, een Keulsch Mark fijn moesten bevatten; na 1857 stelde men 84 louis (Tor = 500 G. fijn. Mat en en Gewichten: Het metrieke stel-
sel met de volgende Duitsche namen: Kefte = DM, Stab = M, (NeujZoll = cM, Strich = mM, Fass = HL, Scheffel = 1/.> HL, Kanne = L, Schoppen = 1/.> Li, Pfund (Zollpfundj %, KG, (Neujhoth = Ï)G, Centner = 50 KG, Tonne = 1000 KG.1). Engeland. Munten: In Engeland, Schot-
land en Ierland maakt men gebruik van den gouden standaard. De munteenheid is het pound sterling (£) (= 12) a 20 shillings (S), a 12 pence (dj. Als gouden standpenning draagt deze eenheid den naam van sorereiyn. Verder be- hooren tot de in omloop zijnde munten stukken van 1/., sorereign, 2 sovereign en 5 sovereign. Vóór 1816 was de munteenheid de guinea, een
goudstuk van hetzelfde gehalte als de sorereign, doch grooter gewicht, zoodat hij 21 shillings waard was. Voor prijsbepalingen wordt die nog veel ge- noemd. Lengtematen: 1 yard = 3 feet a 12 inches a 10 Unes = 0,914 M; ook 1 gard = 4 quarters a 4 nails; 1 Engelsche mijl (mile) = 1666-/3 yards. Ruimtematen: Bij scheeps- bevrachting is de ton (of shippingj = 40 cubic feet, en bij scheepsmeting is de regisfer-ton = 100 cubic feet. 1 re.gister-ton = 2,83 M3. Vol- gens deze maat worden door de vereeniging van assuradeuren Lloyds" de schepen geregistreerd; vandaar de naam register-fon. Inhoudsmaten voor vaste lichamen : 1 quarter = 2 combs a 4 bushels a 4 peeks a 2 qallons a 2 pottles a 2 quarts k 2 pints a 4 gills = 290,79 L.; voor vloeistoffen: 1 tun = 2 pipes of butts a 2 hogs- heads a 63 gallons a 4 qarts a 2 pints a 4 gills = 11,45 HL.; ook is 1 tun = 3 punrheons a 2 tierces en 1 pipe = 7 runiets. Gewichten: 1 ton = 20 hunderd-ireights (cwts) a 4 quarters |
|||||||||
|
(qrs) a 28 pound avoir-du-pois (41\' avdp of kortweg
IL\') a 16 onnces (os) a 16 drama (\'drachme) a 3 scrup- les a 10 grains avdp 7000 trou-qrains; 1 18 flw/p = 453,593 G.; 1 w/ = 50,8 KG.; 1 s/one = 14 \'Viavdp, bij vleesch en visch = 8 il\' a«(^. Gewicht voor edele metalen: 1 trog-pound = 12 onnces (02) a 20 pennyweights {diets) a 24 grains (grs) = 5760 trog-grains = 373,242 G. Engelsch-Ixdiö. M ii n ten: 1 (eompang\'s) zil- veren rupee = 16 anna\'s a 12 pie; 100,000 rupees heeten een lac, 100 lacs heeten een crore en 100 crores een mo«. De rupee bevat 180 Engelsche trog-grains of 1 Indische tola zilver van "/u fijn. De vrije aanmunting van zilver in Indië is in Juni 1893 bij de wet opgeheven, hetwelk direct een groote daling van den zilverprijs ten ge- volge had. Tot de gouden munten behoort de mohur (van 15 rupees), die hetzelfde gewicht en gehalte heeft als de rupee. Maten: De guz = 1 Engelsche gard en de cubit = V2 gard wor- den als lengtematen gebruikt; als inhoudsmaat voor graan komt voor de kahoon = 40 factorg- maunasgewicht. Gewichten: 1 bazarmaund = 40 seers a 16 chittarks a 5 tolas = 100 Engel- sche trog-® = 37,324 KG.; 1 factorg-maund = 40 seers a 16 chittacks = 33,868 KG. In de praktijk rekent men 10 bazar-maunds en 3 factory- maunds = 2 Engelsche cwts. FRANKRIJK. Munten: De Latijnsche Munt-
unie. Zie boven. Maten en gewichten: Het metrieke stelsel. Tot de oude lengtematen behoort de toise = 6 pieds a 12 pouces k 12 lignes a 12 points, 1 pied 0,325 M.; tot de oude gewichten: i livre = 2 mares a 8 onces a 8 gros a 3 deniers a 24 grains 489,506 G. Bordeaux gebruikt alswijnmaat: 1 tomieau = 4 barriques = 6 tier^ons = 120 reltes; 1 velte = 7,61 L.; 1 barrique of bordelaise of pièce (oks- hoofd) = 2,28 HL. Griekenland. Munten: De Latijnsche
Muntunie. Zie boven. Maten en gewichten: Het metrieke stelsel. Hongkong. Zie China.
Italiö. Munten: De Latijnsche Muntunie.
Maten en gewichten: Het metrieke stelsel. Japan. M u n t e n: 1 gen = 100 sen (= ±2,50).
De gen is D/s G. fijn goud of 24,261 G. fijn zil- ver. De gouden gen verschilt zeer weinig van den Noord-Amerikaanschen gouden dollar, de zilveren yen is in waarde bijna volkomen gelijk aan den Mexikaanschen piaster. De vreemde- lingen houden boek in de laatstgenoemde munt. In het verkeer vindt men: goudstukken van 20, 10, 5, 2 en 1 yen, alle 0,9 fijn, het 20-yen-atnk ter zwaarte van 33\'/;! G.; de zilveren gen met een gewicht van 416 Engelsche trog-grains en een gehalte van 0,9. Gewichten: De vreem- delingen maken gebruik van den Chineeschen |
|||||||||
|
\') De meeste dezer Duitsche benamingen, hoewel bij
de wet afgeschaft, hebben in het verkeer toch burger- recht verkregen. |
|||||||||
|
handels-aa:
picol a 100 katti = 64,8 KG. Lengtemaat:
1 Shahi (± 0,3738 Meter) a 10 sum. Nederland. M u n t e n: In Nederland is sedert
1875 de hinkende standaard in gebruik met de gulden a 100 cent als hoofdmunt. Eingelijke 8fandpenningen zijn alleen de gouden munten; de zilveren munten zijn teekenpenningen. (Zie Opmerking pag. 25.) Tot de gouden stand- penningen behoort het tienguldenstuk met een gewicht van 6,72 G. en een gehalte van 0,9. Do zilveren standpenningen, alle met een gehalte van 0,945 zijn de rijksdaalder die 25 Gr., de gulden die 10 G. en de halve gulden die 5 G. weegt. Maten en gewichten: Het metrieke stelsel. Tot de oudere grootheden, die nog in gebruik zijn, behooren: 1 pond Vlaamsch (= 20 schellingen a 12 groofen) 6,00; lAmsterdam- srhe voet = 11 duim a 12 lijnen = 0,283 M. (113 Amst. roef zijn vrij nauwkeurig gelijk aan 32 M., 7 Amsterd. duim komen overeen met 18 cM.); 1 Rijnlandsche roet = 12 duim a 12 lijnen = 0,314 M.; 1 Amsterdamse/te el = 0,688 M. (16 Amst. el = 11 M. is voor de praktijk zeer nauw- keurig); 1 legger (voor arak) = 563 L.; 1 last bij granen en zaden = 30 HL. Een gewogen last is 2400 KG. bij tarwe, 2100 KG. bij rogge, 1950 KG. bij gerst, 2100 KG. bij boekweit, 2000 KG. bij koolzaad en 2040 KG.\'bij lijnzaad. Nederlandsch-Indiö. Munten: Ned. mun-
ten. De gulden wordt ook ropij (Engelsch rupeé) genoemd. Tot de vreemde munten, die in Oost- Indië circuleeren, behooren de Spaansche piaster of pilaarmat, de Mexikaansrlie piaster, de Noord- Amerikaaasche dollar. Vroeger werden deze mun- ten, die in het verkeer meestal dollars genoemd worden, in de staatskassen aangenomen. Maten: Als lengtematen gebruikt men 1 Rijnlandsrhe roede = 12 roet = 3,767 M., 1 Amsterdamsche el = 0,688 M., 1 paal = 400 Rijnl. roede 1506,943 M.; ook de Engelsche gard is in ge- bruik. Tot de vlaktematen behooren de bahoe of bouw van 500 vierkante Rijnl. roede = 70,965 A., de djoeng = 2 bouw, de pantjar = 4 bouw, de vierkante paal = 320 boua\\ Als inhoudsmaat voor vloeistoffen heeft inen 1 Indische kan = 1,5751 L. en 1 legger (voor arak) = 388 Indische kan. Gewichten: 1 picol = 100 katti (a 16 tail a 10 tji a 10 timbang) = 125 Amst. 4£ = 61,761 KG. In het verkeer stelt men 1 picol = 136 Engelsche W avdp. Ook het Amst. \'Ifi = 0,492 KG. komt dikwijls voor. De kogang van Batavia = 27 picol. Noord-Amerika (Vereenigde Staten). Mun-
ten: De Vereenigde Staten van Noord-Amerika hebben sedert 1878 den hinkenden standaard met den dollar ($) { zfc 2,50) a 100 cents als munteenheid. De gouden standpenningen zijn stukken van 20, 10, 5, 3, 2 Va en 1 dollar. Gouden munt is de eagle van 10 S, met een gehalte van |
|||||||||
|
DRI.JKSKUNDE.
|
23
|
||||||||
|
0,9 en een gewicht van 258 Engelsche trog-
grains. Verder vindt men als standpenning den zilveren dollar, met een gewicht van 4121/2 trog- grams en een gehalte van 0,9. Het tegenwoor- dige papiergeld, de zoogenaamde greenbacks, had vóór 1879 gedwongen koers, doch sedert niet meer. Het vroeger bestaande goudagio (= opgeld van goud boven het papier) is daardoor ver- dwenen. De trade-doUar weegt 420 trog-grains en heeft 0,9 gehalte. Deze munt werd, van 1873 af, eonige jaren lang aangemunt voor de behoeften van den handel met oostelijk Azië. Thans is zij afgeschaft. Maten en ge- wichten: In \'t algemeen gebruikt men de En- gelsche; als inhoudsmaten echter de volgende in Engeland verouderde grootheden : de bushei (Win- chester bushel) = 35,24 L. en de gallon (wine- gallon) = 3,785 L., beide op dezelfde wijze ver- deeld als de gelijknamige maten in Engeland. Op sommige plaatsen, deels te New-York, verder in Massachusetts, Connecticut en Te.xas, is 1 cwt. = 100 IC avdp., elders = 112 « avdp. Bij de prijsnoteering van goederen is 1 ton steeds = 2240 « ardp., bij steenkool echter = 2000 rtC ardp. Noorwegen. Munten: Zie bij Denemarken.
Maten en gewichten: Het metrieke stelsel. In den houthandel is de Christiania-standard een deel van 11 voet lang, 9 duim breed en D/4 duim dik. Daarbij is 1 voet (fod) = 12 duim (tommer) a 12 lijnen (linier) = 0,314 M. Oostenrijk. Munten: In Oostenrijk be-
stond de zilveren standaard. De munteenheid was de Gulden ös/erreichischer Wahrung (Morin o/w) a 100 kreuzer (= ± f 1,18 in zilver). Verder behoorden tot de standpenningen stukken van 2 en Vj fl. o/w., waarvan het eerste 0,9, het laatste 0,52 fijn bevat. Tot de gouden negotie-penningen behooren
de Napoleon d\'or, van 8 fl. o \'tv en de halve Napo- leon d\'or a 4 fl. oltc, in gewicht en gehalte over- eenkomende met de 20 en 10 francs der Latijn- sche Muntunie. Verder de gouden Dakaten met een gehalte van 0,986 fijn en een gewicht van 3,491 G. en de Maria Theresia Thaler (een nego- tiepenning, voorzien met de beeltenis van Maria Theresia), ook Lerantiner Thaler geheeten, met een gehalte van % en een gewicht van 28,064 G. Dit geldstuk wordt veel gebruikt voor den han- del op de Levant en Egypte; in de binnen- landen van Noord-Afrika kan men hiermede terecht. De Gulden Conventions-Miinze(fl. c m.), die vóór 1857 bestond, werd verdeeld in 60 Kreuzer a 4 P/ennige; 20 fl. c\\m bevatten 1 Wiener-Kölnische Mark of 233,87 G. fijn zilver; 100 fl. cm. = 105 fl. oliv. (volgens de wet). In Oostenrijk is echter bij de wet van 2 Aug.
1892 de gouden standaard ingevoerd, en de valuta (de waardeverhouding tusschen goud en zilver), geregeld. Volgens deze wet zal in \'t ver- |
|||||||||
|
24
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
volg de munteenheid zijn de Kroon, (== 0,50)
die den galden zal vervangen. Hierbij wordt 1 Kroon = 100 Bèller= */2 papier gulden o/w.=85 Pfennig. Er zullen geslagen worden gouden stukken van 20 Kronen (= 17 Mark) en van 10 Kronen in goud; verder zilver in stukken van 1 Kroon en van 50 Ilcl/er, en in nikkel stukken van 20 en 10 Heller. Schulden, tot hiertoe in goud aan- gegaan, zullen mogen voldaan worden met 100 Kronen goud per 42 fl. ojir. in goud; daarbij is dan de tegenwoordige Napoleon = 8 fl. o/w. Naast de nieuwe gouden munt zal in de eerst- volgende jaren de bestaande fl. ojw. als teeken- munt in omloop blijven en voor twee Kronen moeten worden aangenomen. Dit geldt ook voor het thans circuleerende papiergeld. In dit over- gangstijdperk zal dus de standaard hinkend zijn. De tegenwoordige Dukaten blijven als negotie- penningen bestaan. Tot nog toe is evenwel in Oostenrijk nog niet tot uitvoering dezer wet overgegaan, en het is de vraag of het in de naaste toekomst daartoe zal overgaan. Maten en gewichten: het metrieke stelsel; 1 metrische Centner 100 KG., 1 Tonne = 1000 KG. Tot de oudere grootheden behoort de Wie- ner-Kölnische Mark (zie boven) en de Wiener- Mark = l\'/s Wiener-Kölnise/ie Mark. Portugal. Munten: In Portugal rekent
men naar milveis k 1000 réis (= ± 2,70) in den gouden standaard. Het stuk van 10 milrels, corona genoemd, weegt 17,735 Cr. en heeft een gehalte van 11/i2> 1000 milre\'/s heeten een eonto; 1000 contos een conto de contos; 400 réis dragen in den wisselhandel ook wel den naam van cruzailo. Maten en gewichten: het metrieke stelsel. Rumenie. Munten : Munteenheid is de lei
= 1 Franc (= 0,48.) Gouden munten van 20, 10 en 5 lei. Maten en gewichten: het metriek stelsel. Rusland. Munten: De standaard" en re-
kenmunt is de zilveren roebel (ZR) (= 1,90) a 100 kopeken. Verder heeft men als gouden
munten den imperiaal van 10 en den Jialren im- periaal van 5 gouden roebels, beide met een gehalte van 0,9. De nieuwe munten zijn gebaseerd op het stel-
sel der Latijnsche Muntunie : 5 zilveren roebels = 20 francs in zilveren standpenningen en 1 halve imperiaal = 1 Louis d\'or. Vroeger behoorden Nederlandsche dukaten hier
tot negotie-penningen. Gemunt geld komt in Rusland weinig voor.
De zilveren roebel wordt enkel hier en daar in het buitenland, in Rumenië o. a., aangetroffen en de gouden munten hebben uitsluitend het karakter van negotie-penningen. Het voornaamste betaal- middel is papiergeld met gedwongen koers, onder den naam rijks-kredietbilletten bekend. De |
|||||||||
|
waarde van deze is veel minder dan die van
goud en ook van zilver. Het zilveragio (opgeld) bedroeg bijv. Juli 1891 ruim 8 pet. (100 zilveren roebels = 108 roebels papier), het goudagio was toen ruim 43 pet. Een papieren roebol = 1. In Finland heeft men sedert 1877 den gou-
den standaard. De munteenheid is de markka a 100 pennia. De standpenningen zijn stukken van 20 en 10 markka, in gewicht en gehalte volkomen gelijk aan de 10 francs der Latijn- sche Muntunie. Maten in Rusland: de roet = 12 duim a 12
lijmen is gelijk aan den Engelschen voet = 0,305 M.; 1 saschen = 7 voet of 3 arschm ; 1 arschin - 16 werschok = 0,711 M. In den houthandel is de Petersbiirger-standard = 120 delen van 12 Russische voet lengte, 11 duim breedte en l*/« duim dikte = 165 kubieke voet. Graanmaat: 1 tschetwert = 2 osmina a 4 tschetirerik a 4 tschet- trerka = 2,099 HL. Ge wichten : 1 8 = 96 so/otnik a 96 doli = 409,512 G.; 1 berkoiretz = 10 pud k 40 IC. In de praktijk stelt men 1 pud <= 36 Engelsche ^ avdp. Spanje. M u n t e n : In Spanje is de munteen-
heid de peseta k 100 centesimas, =1 franc = 0,50. Gouden stukken zijn van 25 pesetas, zooge- naamde alfonsos, en ook van 20 pesetas. De vóór 1848 gemunte peso duro is de bekende Spaanschepi- aster of Spaansche mat, {= 2,50) die gemid- deld 24,038 G. hjn zilver bevat. Deze munt is uit Spanje verdwenen ; zij komt echter nog voor aan de kusten van Afrika, in Oost-Indië en China. Maten en gewichten: het metrieke stelsel. Tot de oude C as til iaansche\'gewichten be- hoort de quintal = 4 arrobas a 25 libras k 4 cuarterones k 4 onzas k 8 oc/iavas; 1 libra = 460,093 G. Op Cuba komen deze gewichten ook voor; hier is 1 peso, piaster of dollar = 8 reales ol ook =100 centavos. Turkije. Munten: Turkije heeft wettelijk
den gouden standaard. De munteenheid is de piaster, (= 0,11). 1 Piaster = 40 para a 3 asper. De voornaamste gouden munt en de eigenlijke waardemeter in den groothandel is een stuk van 100 piasters, dat juslik, gouden mcdjidie, Turksche lira of Turksch pond gehee- ten wordt (= 11). Het weegt 7,216 gr. en heeft een gehalte van 0,916, Maten en ge- wicht en: het metrieke stelsel. Te Alexan- drië (Egypte) is de pik hindaséh = 0,638 M. Te K a ï r o is de ardeb (voor graan) = 6 usbeck k 2 lila a 2 rubba = 179 L. Zweden. Munten: zie Denemarken. Ma-
ten en gewichten: het metrieke stelsel. Zwitserland. Munten: De Latijnsche
Muntunie. Zie boven. Maten en gewichten: het metrieke_stelsel. |
|||||||||
|
25
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Benige opmerkingen en toelichtingen over
het muntwezen. Een nauwkeurige kennis van het muntwezen, d. i. van den grondslag waarop de munstelsels berusten, is van groote beteekenis voor den handel. De inrichting der muntstelsels toch is van belangrijken invloed op de prijzen van waren en produkten, op het ruilen enz. Het is wel niet onze taak het wezen der muntstelsels in bijzonderheden na te gaan daarvoor raadplege men een handboek der staathuishoudkunde, bijv. het uitmuntend werk van mr. N. G. Pierson maar toch willen wij hier enkele opmerkingen over het muntwezen geven. Vooral doen wij dit, omdat eene belangrijke internationale kwestie omtrent het muntwezen tegenwoordig aan de orde van den dag is. De munten in een land worden onderscheiden
in pasmunten, waarmede kleine sommen betaald worden, en algemeens betaalmiddelen, d. i. munten, welke tot delging van elke schuld, hoe aanzienlijk ook, gebezigd mogen worden. Die munten, welke algemeen als betaalmiddelen kunnen gebezigd worden, noemde men vroeger standpenningen of standaard penningen, omdat naar deze alle waarden werden afgemeten, en hun innerlijke waarde aan edel metaal tot eenheid van maatstaf diende. Echter, al kan men bijv. in Nederland de guldens en rijksdaalders nog tot delging van elke schuldvordering gebruiken, thans zijn zij geen standpenningen meer in de echte beteekenis des woords (in de wet worden zij nog wel als zoodanig genoemd), omdat de waarde van het zilver zooveel gedaald is ten opzichte van het goud, en het zilver in Nederland sedert 1875 geen standaardmetaal meer is. Genoemde zilveren mun- ten zijn thans zoogenaamde teeken penning en. De vraag, of goud dan wel zilver, of wel heide
als standaardmetaal gebezigd moeten worden voor het muntwezen, is zeer oud, en is thans weer meer dan vroeger aan de orde. Een land, waar zoowel gouden als zilveren standpenningen be- staan, heeft den dubbelen standaard. Hier moeten dus alle betalingen even goed in goud als in zilver verricht kunnen worden, en moeten par- ticulieren ook vrij van beide munten kunnen laten slaan op de munt. Een land, waar slechts standpenningen bestaan van één metaal, heeft den enkelen standaard, terwijl het bestaan van stand- penningen uit tweeërlei soort van edel metaal, doch zonder dat deze beide ook in het buiten- land gelijkelijk kunnen gebruikt worden voor betaling, terwijl zij evenmin beide vrij aangemunt mogen worden (als bijv. in Nederland), met den naam van hinkenden standaard bestempeld wordt. Het is een standaard, die wel op twee beenen staat, op goud en zilver, maar waarvan het eene niet den vollen dienst doet (tegenwoordig het zilver), zoodat de naam hinkende standaard zeer juist is. In de meeste landen van Europa had men
in het midden dezer eeuw den dubbelen standaard, |
den gouden en den zilveren, of enkel den zil-
veren standaard. In 1847 besloot men in Neder- land ook enkel den zilveren standaard in te voeren. Alleen in Engeland bleef men den gouden standaard steeds hoog in eere houden. Na 1870 was er eone kentering in dezen waar
te nemen. De zilverproductio nam veel sterker toe dan die van het goud, en het gevolg was, dat de prijs van het zilver dus sterk daalde, tegenover die van het goud. De verhouding van den prijs van het goud tot het zilver, die in 1860 was als 15,29 : 1, was in 1870 als 15,57 : 1, in 1880 als 18,05 : 1 en in 1890 als 19,5 : 1. Tien guldens of vier rijksdaalders hebben mi op verre na niet meer de innerlijke waarde van 1 gouden tientje. Daarom moest weldra in de meeste landen de gouden standaard ingevoerd worden, en de vrije aanmunting van zilveren munten werd vervolgens successievelijk geschorst. De zilveren standpenningen werden hierdoor in teekenmunt veranderd. In Nederland geschiedde dit bij wet van 1875. Nadat in 1874 door de Latijnsche Muntunie de vrije aanmunting van zilver beperkt was, werd die in 1878 verbo- den. In 1871 was reeds in Duitschland de zilveraanmunting geschorst. Zoo deed men ook elders. In de meeste landen van Europa bestaat daardoor thans de hinkende of de gouden standaard, en is de zilveren standaard meer en meer beperkt of ingetrokken. Engeland heeft enkel den gouden standaard, de drie Noordsche Rijken: Zweden, Noorwegen en Denemarken hebben eene zelfstandige muntunie gesloten met den gouden standaard, en ook Oostenrijk heeft in den laatsten tijd besloten tot den gouden standaard over te gaan. Door al deze maatregelen werd de behoefte
aan zilver voor muntmateriaal nog geringer, en dientengevolge daalde het nog meer in prijs. Nog twee landen echter waren er, die door de behoefte aan zilver de verdere depreciatie of waardevermindering van dit metaal tegengingen. Dit waren Britsch Indië en de Vereenigde Staten van Noord-Amerika. In Britsch Indië bestond tot nog toe vrije aanmunting van zilver, en de hoeveelheid, welke daar gebruikt werd, was nog al aanzienlijk. Dit blijkt hieruit, dat van 1875 tot 1885 in Britsch Indië voor 648\'fe mill. rupees aan zilver gemunt werden. In Juni 1893 heeft men evenwel ook hier besloten de vrije aan- munting van zilver te staken wegens den lagen prijs van het zilver. Dit besluit is van veel invloed op het muntwezen; evenwel de gevolgen er van zijn nog niet in al hun omvang te overzien. Een eerste gevolg van dit besluit was reeds
een nog sneller daling van den zilverprijs. In de Vereenigde Staten van Noord-Amerika
had men feitelijk nog den dubbelen standaard. In plaats echter van hier bij de dalende zilverprijzen de vrije aanmunting van zilver toe te staan, had |
||||||||
|
26
|
|||||||||||
|
HANDELS-AARDRI.ÏKSKUNDE.
|
|||||||||||
|
ruimschoots aan de bank aanwezig, gedeeltelijk
als standaardmetaal", nl. dat edelmetaal, het- welk voor de standaardmunten gebruikt wordt, en gedeeltelijk in effecten, wissels of andere waarde- bewijzen, of in waren of goederen. De munt- billetten daarentegen zijn niet door munt- materieel gedekt, en hun waarde berust enkel op het vertrouwen en op crediet van den Staat. Daardoor gebeurt het dan ook dat men dit papiergeld niet zoo gaarne in betaling ontvangt als goud- of zilvergeld, en dat dit laatste dus meer waard is. Men zegt dan, dat er goud- of zilrer agio bestaat. Het gedeelte van de banknoten-circulatie, dat
door het aanwezige standaardmetaal aan de bank gedekt wordt, heet gedekte circulatie," het overige gedeelte, dat niet door standaardmetaal maar alleen door wissels, goederen, koopwaren of andere deposito\'s gedekt wordt, heet oneigen- aardig ongedekte circulatie. Oneigenaardig," omdat ook die billetten wezenlijk door aanwe- zige waarde gedekt worden, al bestaat die niet in edel metaal. Want de bank leent den han- delaar op velerlei soort van koopwaren, op wis- sels, effecten enz. de bankbilli tten, die hij in den handel gebruiken kan. Indirect maakt dus de bank schuldbekentenissen, effecten, goederen enz. tot betaalmiddelen. Het vertrouwen op de soliditeit van de bank,
van wie men verwacht, dat zij steeds de uit- gegeven billetten tegen standaardmunten zal inwisselen, maakt, dat de meeste bankbilletten gaarne in betaling worden ontvangen, ook al zijn zij geen wettig betaalmiddel, en al kan men weigeren ze in ontvangst te nemen. De goede inrichting van een solied bankwe-
zen is aldus een belangrijke zaak voor den han- del, omdat hierdoor een goed, goedkoop en gemakkelijk ruilmiddel wordt verkregen. Daarom is de oprichting van banken met het recht om bankbilletten uit te geven in de meeste staten dan ook beperkt, en staat zij onder strenge controle der regeering, of is geheel regeeringszaak. De regeeringen moeten meestal door wet het recht tot de uitgifte van bankbilletten verleenen, en stellen vast hoeveel pet. der uitgegeven bil- letten steeds door standaardmetaal gedekt moet zijn, of ook welk bedrag aan billetten als maxi- mum mag uitgegeven worden. Hiermede wordt voorkomen, dat de bank te veel billetten uit- geeft, hetwelk tengevolge \'zou hebben, dat zij. bij veel aanbieding ter inwisseling niet tep. allen tijde aan haar verplichtingen kon voldoen. De onbeperkte vrijheid in de uitgifte van bank- billetten wordt algemeen verwerpelijk geacht. Ook wordt door bekwame staathuishoudkundigen het niet wenschelijk geacht, dat de staat zelf de bankbilletten uitgeeft, omdat hierdoor, vooral in critieke tijden, licht vermenging van de staats- met de banktinanciën zou kunnen ont- |
|||||||||||
|
de Unie zich bij de Sherinan-wet de verplichting
opgelegd 54 mill. oneen zilver per jaar op te koopen voor de schatkist. Nu het zilver zoo sterk in waarde verminderde, liegon men hiervan het gevaar in te zien, en de President Cleveland heeft reeds een voorstel ingediend bij het Con- gres, om de Sherman-wet in te trekken, iets wat vermoedelijk zal geschieden. Op welke wijze zal men het muntwezen, dat
tegenwoordig aan hoogst nadeelige schommelin- gen onderhevig is, weder tot vastheid kunnen brengen? De meeste en invloedrijkste staat- huishoudkundigen zijn meer en meer voorstanders geworden van liet biinetalisnie of den dubbelen standaard. De dubbele standaard, mits toege- past o/> een groot gebied orer verse/tillende lan- den, zon een vaste waardeverhouding tusschen het zilver en goud doen ontstaan, en de depreciatie pan het zilver tegengaan," zoo oordeelden reeds lang de Nederlandsche deskundigen als Mees, Vrolijk, Kochussen en Pierson, en zoo leeren thans ook de meeste schrijvers van gezag op het gebied van het muntwezen. \') Mits op groot gebied ingevoerd", dit is de noodzakelijke voor- waarde voor de heilzame werking van het bime- talisme. Hoe de staten van dit redmiddel gebruik zullen maken is nog niet bekend. § 22. Bankbilletten en Circulatie-banken.
Onder banken verstaat men in het algemeen in- stellingen of inrichtingen om den geldsomloop of het credietverkeer te bevorderen. Daardoor zijn vele banken voor den handel van het meeste belang, en in een handels-aardrijkskunde mag een beknopt overzicht van de eigenaardigheden van het bankwezen in de voornaamste landen, vooral van de circulatie-banken, niet ontbreken. De banken, welke voor het ruilverkeer het meeste
belang hebben, zijn de Noten-banken of circulatie- banken. De noten-banken (Fransch banques d\'émission", Eng. banks of issue") hebben tot taak, om niet-rentegevende schuldbekente- nissen, banknoten of bankbilletten genaamd, uit te geven, voor welke door de bank aan toonder onmiddellijk na zicht de aangeduide som in metaalgeld wordt uitbetaald. Deze billetten doen dus tijdelijk den dienst van geld. De bank- billetten, welke door een bank worden uitgege- ven, onderscheiden zich in de praktijk vooral daardoor van de niuutbillelten of het papiergeld, dat zij meestal tef allen tijde kunnen ingewis- seld worden tegen metaalgeld, wat met de munt- billetten, die door den staat worden uitgegeven, over \'t geheel niet het geval is. De waarde, welke de bankbilletten aanwijzen, is steeds |
|||||||||||
|
\') Zie over dit ontwerp uitvoeriger Vragen van den
Dag, VIII pag. 465 »Dc schorsing van de zilveraan- muuting iu Britsch-lndii1 en liet vraagstuk van den dubbelen standaard." |
|||||||||||
|
)RIJKsKUNDE. 27
Ierland in groote mate doch niet geheel gecen-
traliseerd of in één hand gebracht, in Schotland is dit niet het geval. In Engeland bestaat de Bank of England, niet alleen de oudste maar ook de belangrijkste notenbank der aarde. In 1694 werd deze bank opgericht met een kapitaal van 1,2 mill. pond sterling, dat allengs zeer gestegen is. De Bank wordt tegenwoordig beheerscht door de wet van 1844. Eehe afzonderlijke afdeeling der Bank issue department" geeft de bankbilletten uit. Deze afdeeling geeft aan het bankdepartement" tegen 14 mill. £ zekere, soliede waardebewijzen (securities), een gelijk bedrag aan bankbilletten om te verspreiden. Boven dit bedrag; mag het departement alleen dan bankbilletten uitgeven, als zij ten volle met metaal (op zijn hoogst voor \'Is, met zilver, en verder dus mot goud) gedekt zijn. Men nam aan, dat de omloop van billetten nimmer beneden die 14 mill. .1 zou zinken, en terwijl de verdere billettenuitgave volledig ge- dekt moet zijn, loopt men geen gevaar, dat de billetten niet ingewisseld kunnen worden. Behalve de Bank of England" geven nog
enkele bankinstellingen als gevolg van vroegere rechten billetten uit, doch dit bedrag is zeer verminderd. In Ierland is de billettenuitgave grootendeels
gecentraliseerd in de Bank of Ireland, maar bestaan er toch nog 6 banken die billetten uit- geven. In Schotland geven 10 banken bankbil- letten uit. In de Britsche KOLONiëN is het bankwezen
zeer ontwikkeld. De belangrijkste banken, die in de koloniën gevestigd zijn, geven ook bank- billetten uit. Frankrijk. In Frankrijk bestaat sedert 1848
slechts een enkele bank, die biljetten uitgeeft, nl. de Banque de France, die in 1800 is op- gericht. De bankbilletten dezer bank zijn na 1870 in Frankrijk wettig betaalmiddel. Het privilegie dezer bank duurt tot 1897; zij heeft tot dien tijd de verplichting op zich genomen den Staat 100 mill. franc renteloos voorschot te geven. Bovendien moest zij bij de laatste ver- lenging van het privilegie 100 mill. franc 3 pet. staatsrentebrieven k pari overnemen. Het ka- pitaal dier bank bedraagt 182 V2 mill. franc. BELGië. In België kan het recht tot uitgifte
van bankbilletten ook aan andere Banken ge- geven worden, doch thans is dit uitsluitend eigen aan de Banque nationale, die een mo- nopolie daarvoor bezit. Deze bank is een vennootschap met een kapitaal van 50 mill. franc, die onder controle der regeering staat, en wier werkzaamheden door de wet nauwkeurig zijn omschreven. De waarde der uitgegeven billetten moet door V3 in munt of muntmateriaal gedekt zijn. |
|||||||
|
HAXDELS-AA
staan. Toch heeft dit, zooals wij zullen zien,
in enkele landen plaats. Om de hankbilletten niet tot een algemeen
betaalmiddel te doen worden, zoodat zij de mun- ten vervangen, is in de meeste landen be- paald, welke de kleinste billetten zullen zijn, die kunnen uitgegeven worden. De kleinste bankbilletten zijn in de volgende landen: Duitschland 100 mark Nederland 25 gulden
Engeland 5 pd. st. Denemarken 10 kronen
Schotland 1 Noorwegen 5
Ierland 1 Oostenrijk 10 gulden
Frankrijk 50 franc Amer. banken 1 dollar
Zwitserland 50 Zweden 510 kronen
Spanje 25 Ital. banken 25 lire
België 20 Russis. bank 1 roebel
§ 28. Overzicht van de notenbanken in ver-
schillende landen. Gaan wij thans de inrich- tingen van het bankwezen in verschillende lan- den na, vooral zoover die betrekking heeft op de uitgave van billetten. Nederland. In Nederland bestaat de Neder-
landsche Bank te Amsterdam, opgericht in 1814, de eenige bank aan welke het recht tot uitgifte van bankbilletten bij wet is toegestaan, wat evenwel niet uitsluit, dat dit recht aan andere banken kan gegeven worden. De Ne- derlandsche Bank moet steeds s/5 van haar uitgegeven billetten in metaal gedekt heb- ben, doch is verder vrij in het totaal bedrag van de uitgifte. Zij staat onder toezicht der Regeering. Bij de beschrijving van Nederland komen wij hierop terug. In de Nederlandsch-Indische koloniën is de
Javaansche Bank te Batavia notenbank; ook zij moet \'2k van de uitgegeven billetten in me- taal gedekt hebben. Duitschland. In Duitschland is tegenwoordig
de Reichsbank de belangrijkste circulatiebank, doch in \'t geheel bestaan hier wel 9 banken, die het recht hebben bankbilletten uit te geven. (Zie hierover nader bij de bijzondere beschrij- ving van Duitschland). De bankbilletten in Duitschland moeten een waarde van 100, 200, 500, 1000 of een veelvoud van 1000 mark heb- ben. De Duitsche Reichsbank is verplicht steeds 1/3 der uitgegeven bankbilletten door standaardgeld of -metaal gedekt te hebben. Oostenrijk-Hongari.je. Oostenrijk-Hongarije
heeft slechts één notenbank, de Oesterreiehisch- Ungarisehe Bank met een kapitaal van 180 mill. Mark. De uitgegeven billetten moeten voor 2/5 door edel metaal gedekt zijn. GiiooT-BRiTANNië en Ierland. In Groot-
Britannië en Ierland is het bankwezen uitstekend ingericht, en de circulatiebanken vooral hebben er een hooge trap van ontwikkeling bereikt. De uitgifte van bankbilletten is in Engeland en |
|||||||
|
|
|||||||
|
28 KANDELS-AARDRUKSKUNDE.
|
|||||||
|
geven ; de Jonische Bank, geheel in Engelsche
handen, bezit dit recht voor de Jonische eilanden, en de Epiro-Thessalischë Bank voor Epirus en Thessalië. Turkije. Hier bestaat de Ottomanische
bank, die in 1891 voor 8,3 mill. gulden bankbil- letten in omloop had. Rusland. Rusland heeft, na de reorganisatie
van het bankwezen in 186\'0 een Rijksbank. een instelling van den Staat, die direct onder den minister van financiën staat. Deze Rijksbank is, zooals het in de wet luidt, tot verlevendi- ging van den handelsomzet en tot consolidee- ring van het geld- en kredietwezen" opgericht. In 1885 is de Poolsche Bank met de Kussische Rijksbank vereenigd. De Bank werkt met een kapitaal van 25 mill. roebel, en heeft een re- servekapitaal van 3 mill. roebel. De Staat heeft de Bank opgedragen om o. a. zorg te dragen voor rente- en kapitaal-uitkeering der staats- leeningen, voor het papiergeld, voor de financi- eele zaken betreffende het aangaan en de aflossing van leeningen enz., terwijl verschillende han- delsoperaties, als disconteering van wissels, handel in edel metaal enz. aan deze Bank veroorloofd zijn. De wet van 1884 veroorlooft de Bank aan landbezitters op solawissel (enkelen wissel- brief, die door geen tweeden gevolgd wordt) met hypotheek op het bezit, voorschotten te verlee- nen. De wet van 1888 geeft de Rijksbank het recht op koren, dat aan spoorwegmaatschap- pijen in bewaar is gegeven, door bemiddeling dezer maatschappijen voorschotten te verleenen. Zweden. In Zweden geschiedt de uitgifte
van banknoten door eèn centraailichaam de Zweedsche Rijksbank. De Zweedsche Rijks- bank is eene instelling van het Rijk, en staat onder beheer van den Rijksdag. Zij heeft sedert 1887 het recht tot voor 45 mill. Kronen aan ongedekte billetten uit te geven, doch moet, als dit bedrag bereikt is, 45 mill. kronen in kas hebben aan edel metaal (overigens 15 mill.) Bovendien bestaan er nog 27 particuliere noten- banken in Zweden, zoogen. Enskiltabanken, welker concessie in 1893 is afgeloopen. (Of zij verlengd wordt kunnen wij nog niet zeggen). De mindere zekerheid der billetten van de
particuliere banken heeft dikwijls plannen doen ontwerpen, deze instellingen in de bankbilletten- uitgave te beperken of dit recht op te heffen. Tot nog toe kwam het daartoe niet. De bil- letten der Rijksbank zijn wettig betaalmiddel, de andere niet. Noo uwegen. Noorwegen richtte in 1816 met
de scheiding van Denemarken een eigen Rijks- bank op te Drontheim. Deze bank is wel geen zuivere Staatsbank, doch zij staat onder de con- tróle der Storthing" (volksvertegenwoordiging). Haar billetten hebben gedwongen, vasten koers. |
|||||||
|
Zwitserland. In Zwitserland werden de
notenhanken in 1881 onder een algemeene wet van den Bond gesteld. Deze wet bepaalt, dat alleen aan die nnancieele instellingen het recht gegeven kan worden bankbilletten uit te geven, wier effectief kapitaal meer dan 500000 franc bedraagt. De noten-uitgifte mag niet meer dan het dubbel bedrag van het kapitaal\' der bank uitmaken. Van de uitgegeven billetten moet 40 pet. in munt of muntmateriaal gedekt zijn. Onder deze wet bleven er nog een groot
aantal banken in Zwitserland bestaan, die reeds het recht hadden bankbilletten uit te geven; men telde er in 1889 zelfs niet minder dan 34. Echter is in October 1800 bij referendum (volks- stemming) de wet tot oprichting eener Bonds- bank met het monopolie van banknotenuitgifte aangenomen. PrALIë. In Italië bestaan zes notenbanken, 1
de Nationale Bank (Banca Nationale nel Regno d\'Italia) vroeger te Genua, thans te Rome, de belangrijkste bank; 2 de Toskaansche Na- tionale Bank, 3 de Toskaansche Credietbank, 4 de Romeinsche Bank van Napels, 6 de Siciliaansche Bank. Zij mogen niet meer bil- letten uitgeven dan voor een bedrag, het drie- voudige van het aandeelen-kapitaal vertegen- woordigend, en \'fa van dat bedrag moet door edel metaal gedekt zijn. De bankbilletten zijn wettig betaalmiddel, en hebben wettigen koers {corso legale, tegenover de vroegere corso forzato, toen de billetten niet inwisselbaar waren). Een nieuwe wet op het bankwezen in Italië is echter thans aangenomen. De in 1803 aangenomen wet op het bankwe-
zen bepaalt, dat de uitgifte van bankbilletten in de toekomst tot de nieuw op te richten lianen d\'Italia en de Napelsclie en Siciliaansche Banken zal worden beperkt. Span.ie. Spanje heeft slechts één notenbank,
de Spaansene Bank, te Madrid gevestigd. Deze kan volgens de wet van Juli 1891 tot een bedrag van 1500 mill. pesetas billetten uit- geven, waarvan V:i door edel metaal gedekt moet zijn, en wel \'/« in goud. Portugal. In Portugal bestaat een bank
die het monopolie van de uitgifte der billetten in het gebied van Lissabon heeft, de Portu- geesche Bank. De billetten van deze bank worden door den Staat aangenomen, doch niet tegen vasten koers. Voor het overige gebied van Portugal hebben 7 banken liet recht bil- letten uit te geven, doch zij zijn van minder beteekenis dan de Portugeesche Bank. Allen banken is voorgeschreven, dat \'/s der billetten door metaal gedekt moet zijn. Griekenland. De in 1841 opgerichte Natio-
nale bank bezit het recht bankbilletten uit te |
|||||||
|
29
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
III. Overzicht van den handel in eenige
belangrijke artikelen en van de
Visscherij.
§ 24. Granen. Men kan den handel beschouwen
in volgorde van de landen, waar hij gevestigd is, doch eveneens kan men de handelswaren tot uitgangspunt nemen. Door dit laatste springt de beteekenis van de handelsartikelen beter in het oog. Van dit standpunt uitgaande wen- schen wij een algemeen overzicht van den handel in eenige der- belangrijkste artikelen te geven. Daartoe vangen wij aan met de granen. Onder de voedingsgewassen nemen de granen
eene eerste plaats in, en daardoor vormen zij het belangrijkste handelsartikel van bijna alle volken der aarde. Dewijl de granen met zorg en vlijt geteeld moeten worden, is hun voorko- men aan een zekere beschaving verbonden. Met uitzondering van rijst en maïs, die ook in de tropische vlakten hun standplaats vinden, zijn de granen, alsook de peulvruchten, bovenal produkten der gematigde luchtstreken. Alleen in die streken, waar de dichtheid der be-
volking gering is in verhouding tot de in cultuur gebrachte gronden, kan eene aanzienlijke hoeveeb heid graan voor den uitvoer naar landen, welke een te kort hebben, bestemd worden. In de West- Europeesche landen is in historischen tijd de behoefte aan granen toegenomen, naarmate de bevolking hier dichter werd. De korenleverende landen der oudheid, als Noord-Afrika, Egypte en Sicilië, zijn door andere landen geheel over- vleugeld. De behoefte aan granen kan thans alleen voldaan worden door de opbrengst der min- der dicht bevolkte streken in Oost-Europa, en door Amerika, Azië en Australië. Het is een groot voordeel, dat de oogst in
de onderscheidene graanvoortbrengende landen op verschillende tijden des jaars valt. Zoo heeft de tarwe-oogst in Australië, Niemr-Zeelaml en in de Argentijnsche republiek in Januari, in Ooat- Indië in Februari en Maart, in Mexico, Egypte, Perzi\'i\' en Syrië in April; in Japan en China, Klein-Azie en Algiers in Mei, in Californië en Zuid-Europa in Juni, in Midden-Europa in Juli en Augustus en in Noord-Europa in September plaats. Hierdoor zal, wanneer slecht weer een misgewas in het eene land veroorzaakt, dit nadeel zeer waarschijnlijk door een betere oogst van een ander land vergoed kunnen worden. Bij de snelle middelen van verkeer in dezen tijd behoeft men dus niet zooveel vrees te koesteren voor alge- meenen hongersnood, zooals die in vroeger eeuwen in Europa niet zelden voorkwam. Van de granen, welke het meest gebruikt wor-
den, noemen wij in de eerste plaats de tarwe. Het oorspronkelijk vaderland der tarwe schijnt in Mesopotamië gezocht te moeten worden. De tarwe groeit het liefst in streken met een |
|||||||||
|
Bij een metaalvoorraad van 16,5 inill. kronen
mag zij ± 35,1 mill. aan billetten uitgeven. De grootere uitgifte van billetten moet door metaal gedekt zijn. Tot V3 der metaaldekking mag in het buitenland gedeponeerd zijn. Denemarken. Denemarken heeft één noten-
bank, de Nationale Bank. Zij bestaat sedert 1818 en is in de plaats van de vroegere Rijks- bank gekomen. De Nationale Bank is eene vennootschap in aandeelen, met een kapitaal van 27 mill. kronen. De billetten moeten steeds voor % gedekt zijn door aanwezig edel metaal; de ongedekte uitgifte van billetten is tot 30 mill. kronen beperkt. \'De Vereenigde Staten van Noord-Ame-
RIKA. De uitgifte van bankbilletten in de Ver- eenigde Staten van Noord-Amerika berust op de wetten van die Republiek y»an 1863 en 1864 met wijzigingen in 1865, 1873 en 1882. Door deze wetten is de organisatie van notenbanken alhier in hoofdzaak geregeld. Dewijl het bestaan van noten- banken berust op de Bondswet, heeten zij Natio- nale Banken. Daar de oprichting dezer banken niet aan vele beperkingen onderworpen wordt, is het aantal notenbanken hier tot een zeer groot getal gestegen. In 1892 waren er 3788 noten- banken, die te zamen voor 172,4 mill. dollars aan billetten in omloop hadden. De banken, die billetten willen uitgeven, moeten
daarvoor een bedrag aan Noord-Amerikaansche rentegevende staatspapieren in de schatkist deponeeren. Voor elke 100 dollars United States Bonds" (obligatiën ten laste der Unie)" ontvangen zij van de schatkist 6090 dollars banknoten, om deze te doen circuleeren. Of zij 60 dan 90 dollars noten mogen uitgeven voor elke 100 dollars staatsschuld hangt af van het kapitaal der bank; is het kapitaal der bank beneden de 500000 $ dan mag de notenuitgave 90 pet. be- dragen van genoemd kapitaal, wordt het kapitaal grooter dan vermindert dat procent. Als het kapitaal meer dan 3 mill. is mag slechts voor 60 pet. aan billetten worden uitgegeven. De banken moeten steeds 5 pet. van het bedrag der billetten aan wettig geld in de schatkist der Unie aanwezig hebben, om de aangeboden bil- letten te kunnen inwisselen tegen geld. Daardoor vormt de schatkist een soort van centraal- wisselbureau. De billetten zijn hier steeds in- wisselbaar. De Nationale Banken zijn tegelijker- tijd de belangrijkste depositobanken. Zij staan onder het toezicht van den Controleur der geld- middelen (comptroller of the Currency), die aan het hoofd van een eigen afdeeling der schatkist staat. Deze controleur geeft jaarlijks aan het Congres een overzicht van den stand en de werking der Nationale Banken. |
|||||||||
|
BO
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
gemiddelde zomerwarmte van op zijn minst
14" C. De hitte der tropische gewesten is voor tarwe niet geschikt. In Europa komt zij nog voor tot 62° N. Br. De rogge heeft waarschijnlijk haar oorspron-
kelijk vaderland in Klein-Azië en zuidoostelijk Europa. Zij heeft minder warmte noodig voor haar groei dan de tarwe en komt in Rusland tot 62° en in Skandinavië tot 67° N. Br. voor. (Ver- gelijk hiermede den loop der isothermen op de kaartjes pag. 4.) De gerst, die misschien uit de" landen om de
Kaspische zee en uit Perzië afkomstig is, is een der granen, welke het verst naar het noorden en het hoogst op de bergen voorkomt. In Noor- wegen groeit zij tot 70" N. Br., in Siberië tot GO" N. Br., en aan de kust van Labrador tot 49°. De haver was het oorspronkelijke broodkoren
der Middel.- en Noord.-Europeesche volken, echter gaat haar groei niet zoo ver noordelijk als die der gerst. De haver schijnt uit de lan- den aan den Donau afkomstig te zijn. De ma\'/\'s is de eenige graansoort, welke de
Niéuwe-Wereld aan Europa heeft geschonken. Bij de ontdekking van Amerika werd zij aldaar algemeen verbouwd bij de cultuurvolken van Mexico en Peru. In de graven der Ihca\'s en in de oudste kakatomben van Peru vindt men maïskolven. Daar enkelen ten onrechte meenden, dat de maïs uit het oosten afkomstig was, werd zij, hoezeer onjuist, wel Turksrhe weit genoemd. Op de maïs wordt meer en meer de aandacht
in Europa gevestigd. Een hooge zomertempe- ratuur is voor de maïs noodig. In Duitschland komt zij tot 50" N. Br. voor. Maar vooral in Zuid-Europa wordt zij veel verbouwd. En in Amerika leveren de Vereenigde Staten groote hoeveelheden maïs. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Van de granen neemt de productie van haver
(830.6) 1) en tarwe (786,5), over de geheele
aarde gerekend, de eerste plaats in; dan vol- gen in afdalende orde de maïs (778,7). de\'rogge (472.7) en de gerst (285,3 mill. H.L.).
Voor den handel is de totale productie van
een land minder van belang dan het overschot, dat een land levert voor den uitvoer. In Europa is Rusland de belangrijkste korenleverancier, die vooral tarwe en rogge, haver, gerst en ma\'/\'s uit- voert, totaal dr 62 mill. HL. per jaar. Dan volgt de uitvoer van Rumeniö, met mat», tarwe, gerst en een geringer hoeveelheid rogge en haver, in totaal rfc 17 mill. HL. Daarop volgt Oosten- hu k-Hongaiu.te met gerst, tarwe en een weinig haver, in totaal ± 8 mill. HL. Verder levert Zweden nog haver voor den uitvoer, terwijl ook Serviö en Europeesch Turki.ie een weinig graan voor deif uitvoer leveren. Doch over \'t geheel is in de andere landen van Europa de invoer van granen veel aanzienlijker dan de uitvoer. De landen met den meesten invoer zijn Groot-
Britannië, Duitschland en Frankrijk. Hierop volgen Italië, Nederland en België. De belangrijkste graanuitvoer heeft plaats door
landen buiten Europa. Wij laten hiervan een overzicht volgen voor de belangrijkste granen, als gemiddelde van 18841888 per jaar. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') Tusschen ( ) wijst het cijfer de productie aan,
in mill. HL., als gemiddelde voor 18841888. De opgave is ontleend aan Dr. Caul v. Sciiekzek und Ed. Bkatassevic, Der wirthschaftliche Verkeur der Gegeuwart, 1891. Aan deze zeer betrouwbare statistiek ontleeneu wij meer opgaven in de algemeene handels- beschouwing. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer van granen door de belangrijkste graanproduceerende
landen bniten Europa. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
31
|
|||||||||
|
HANDELS" AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
China produceert meer groenten dan eenig
land der aarde en het voert jaarlijks 1.8 mill. cen- tenaars boonen en erwten uit. Canada verzendt gemiddeld 804,000 centenaars erwten en boonen. Het belangrijkste land voor de groenteteelt
in het zuiden is Egypte. Verder nemen de landen aan de Middellandsche Zee alle daaraan deel. Rusland produceert veel peulvruchten voor den uitvoer. Spanje en Portugal behooren reeds tot de importlanden. Ook Groot-Britannië en België hebben een grooten invoer van boonen en erwten. Nederland heeft een aanzienlijken uitvoer van versche en gedroogde groenten, dr voor 18,0 mill. gulden per jaar. Deze uitvoer van versche en gedroogde groenten uit Neder- land heeft het meest plaats naar Groot-Britannië, Pruisen en België. Ingemaakte groenten wor- den voor een waarde van 800.000 doorNeder- land uitgevoerd naar Groot-Britannië, de Ver- eenigde Staten Nederl.-Indië en België. § 28. Zuidvruchten en ooft. Voor den
wereldhandel zijn ook de zuidvruchten van groote beteekenis. Hiertoe behooren citroenen, oranjes, sinaasappelen, olijnen, amandelen, kastanjes, aijn- druiven, rozijnen, krenten en andere produkten der landen aan de Middellandsche Zee. Citroenen en oranjes (sinaasappels zijn eene
verscheidenheid der gewone oranjes) worden bovenal geproduceerd in Spanje, Portugal, Italië, Griekenland, Aziatisch Turkije en komen ook in Zuid-Frankrijk voor. Ook in West-Indië en Paraguay worden, ten deele om de olie, ten deele om de appelen, veel oranjeboomen geplant. Ook de vijg is een gezocht export-artikel, bo-
venal de Smyrnavijg van welke in 1889 wel 23,8 mill. K.G. werd uitgevoerd. Griekenland, Por- tugal en Turkije voeren verder vijgen uit. De uitvoer van krenten heeft hoofdzakelijk
plaats uit Griekenland en de westelijk gelegen Jonische eilanden; sedert 1885 steeg de productie er van jaar tot jaar. In 1889 werd door Griekenland voor 26,4 mill. gulden uitgevoerd. De hoofdzetel van den rozijnenhandel is nog
altijd Smyrna. Verder voeren ook Spanje (Malaga) en Californië veel rozijnen uit. § 29. Suiker. Het suikerriet, dat langen
tijd hoofdzakelijk de grondstof der suiker le- verde, werd reeds vroeg uit zijn oorspronkelijk vaderland in Voor-Indië naar China en naar Arabië verbreid, en door de Arabieren naar de landen aan de Middellandsche Zee overgebracht, waar de plant thans nog op Sicilië en in An- daluzië wordt gecultiveerd. Na de ontdekking van Amerika werd het suikerriet over de Ka- narische eilanden naar dit werelddeel overge- bracht, waar het bovenal in West-Indië, Bra- zilië en de zuidelijkste deelen der Vereenigde Staten wordt verbouwd. Verder vormt het sui- kerriet op de Maskarénen-eilanden en in Queens- |
|||||||||
|
Uit deze statistiek blijkt, dat in den uitvoer
van rogge Europa, (d. i. hier Rusland,) bovenaan staat, doch dat verder het meeste graan verreweg uit de Vereenigde Staten en BitiTSCH-lNDië op de wereldmarkt wordt aangevoerd. De uitvoer van maïs uit de Argentijnsche Republiek neemt van jaar tot jaar toe in beteekenis. Ook voor Uruguay heeft de graanuitvoer een groote toekomst. § 25. Rijst. Het oorspronkelijk vaderland
van de rijst wordt in noordelijk Indië en zuid- westelijk China gevonden, en van hier is deze plant over uitgebreide gewesten der aarde in. cultuur gebracht, zoodat zij thans het dage- lijksch brood van eenige honderd millioenen menschen uitmaakt. De rijstbouw is bijna overal beproefd, waar vochtigheid, temperatuur en grondsgesteldheid er aanleiding toe gaven. Zoo wordt de rijst in Europa tot in de Povlakte naar het noorden gevonden. Perzië, Arabië, noor- delijk Afrika, Klein-Azië, Griekenland en ge- deeltelijk ook Spanje en Portugal zijn reeds vele eeuwen rijst verbouwende landen. Ook is de rijst overgebracht naar Amerika, waar zij veel groeit in de zuidelijke Staten der Unie en in Brazilië. De rijst wordt bovenal in Indiö geoogst, op
het vasteland zoowel als op de eilanden, en is daar een onontbeerlijk voedsel. Over de opbrengst van den rijstoogst hebben wij geen vertrouwbare cijfers voorhanden. De belangrijkste landen en havens voor den
rijstuitvoer zijn de volgende : Rangoen, Bassein, Akijab en Maulmein in Britsch Birma ; Bengalen, Stam, Saigon (in Beneden Cochin-China) Japan, Java en Ceijlon. Invoer van rijst heeft plaats in de meeste
Europeesche landen. Doch de hoofdmarkten voor dit produkt zijn Londen en Liverpool, Breinen en Rotterdam. Ook te Amsterdam is de rijst- handel niet onbelangrijk. § 26. Aardappelen. De aardappel, oorspron-
kelijk in Chili, Peru en op de hoogvlakten van Nieuw-Granada te huis, doch in Mexico onbekend, werd eerst in de 18de eeuw in Europa algemeen verbreid, en is sedert een algemeene cultuurplant geworden voor Europa en de overige landen der gematigde luchtstreek. Vooral door de armere lieden wordt de aardappel veel gebruikt. In de nijverheid levert de aardappel de grondstof voor spiritus, aardappelmeel en voor de stroopfabrikatie. Hierdoor ontstaat er veel handel in dit produkt. § 27. Peulvruchten en groenten. Terwijl
m de noordelijke zonen der gematigde lucht- streek de eigenlijke rijpe peulvruchten, nl. erw- ten en boonen verbouwd worden, worden deze naar het zuiden meer en meer door groenten ver- vangen. In het zuiden is de mensch door het klimaat meer vegetariër dan. in. het noorden. |
|||||||||
|
32
|
|||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||
|
land (Australië) een belangrijke cultuurplant.
Sedert het midden van deze eeuw ongeveer,
wordt in Europa uit de beetwortels suiker be- reid, en deze industrie heeft in verschillende landen, ook in Nederland, reeds een groote vlucht genomen. Daardoor is de beteekenis dei- rietsuiker op de wereldmarkt veel verminderd, maar toch is zij nog altijd belangrijk, en neemt misschien de helft in van de totale hoeveelheid suiker, welke verhandeld wordt. De landen, welke de rietsuiker hoofdzakelijk
voor het export leveren," zijn in afdalende volg- orde naar het aandeel, in Amerika: Cuba (8000) 1), Britsch West-Indië (2700), Brazilië (2353), Vereenigde Staten (1294), Fransch West- Indië (1121), Britsch Guiana (in 1884 1002), Venezuela (in 1886 536), Peru (531), Argen- tijnsche Republiek (500), Nederl. Guiana (in 1890 59), San Domingo (62), Mexico (40), San Salvador (30), Britsch Honduras (24), Nicaragua (4), Fransch Guiana (1,7). Voor den uitvoer der landen in Azië vinden
wij: Java (3587), China (2000), Philippijnen (1059), Britsch Oost-Indië (296), Siam (15). Uit landstreken van Afrika werd uitge-
voerd: Mauritius (1200), Egypte (442), Réunion (390), Natal (119). AusTRALië en OCEANië: Hawaï (1886 366),
Queensland (251), Nieuw Zuid-Wales (89), Fidji-eilanden (9). Verder levert Spanje nog 300 duizend cente-
naars rietsuiker. Het bovenstaande leert ons de hoofdlanden
der rietsuikerproductie kennen. De streken in Europa, waar beetwortelsuiker geproduceerd worden, zijn bovenal tot twee groepen te bren- gen, en wel A in het westen: Noordelijk Frank- rijk, België en Nederland, en B in het oosten: Duitschland, Oostenrijk-Honyarije en Rusland. Duitschland staat hierin bovenaan; de Prui-
sische provinciën en andere landstreken in de stroomgebieden van Elbe en Oder, als: Sak- sen, Anholt, Brunswijk, Brandenburg en Silezië hebben de meeste suikerfabrieken. Maagden- burg heeft daardoor een drukke suikermarkt. Ook langs de March in Moravië is de suiker-
bietencultuur veel verbreid. In Hongarije worden de meeste suikerfabrieken gevonden in de Kleine Hongaarsche laagvlakte. In het westen van Rusland wordt de beetwortelsuiker-fabrikatie op groote schaal uitgeoefend. In Nederland heeft de fabrikatie van beetwortelsuiker hoofdzakelijk plaats op de kleistreken in het N. W. van Noord-Brabant. De oppervlakte lands met suikerbieten beplant
|
|||||||||||||||
|
bedroeg in 1893 in Europa totaal 1416158 H.A.,
over de verschillende landen als volgt ver- deel d: België 57200 H.A.
Nederland 27328
Frankrijk 251037
Oostenr.-Hong. 343300
Duitschland \' 396400
Rusland 450893
De opbrengst aan beetwortelsuiker 18841889
was gemiddeld per jaar: Duitschland 935000 metrische tonnen
Oostenrijk-Hongar. 517000
Rusland\' en Polen 453000
Frankrijk 416000
België 106000
Nederland 34000
Andere landen 98000
|
|||||||||||||||
|
2559000.
|
|||||||||||||||
|
Nederland voert veel ruwe suiker in, welke
geraffineerd wordt op onze fabrieken en ver- volgens weder uitgevoerd wordt. De hoofd- markt van de suiker is Londen. Ook Hamburg, Amsterdam en Rotterdam hebben veel omzet in suiker. Maagdenburg heeft veel handel in beetwortelsuiker. § 30. De koffie. Het vaderland van den
koffieboom is Abessinië en Soedan, alwaar hij aanzienlijke wouden vormt, en van hier is hij overgebracht naar Arabië. In het oorspronke- lijk vaderland schijnt het gebruik van de koffie als drank reeds zeer oud te zijn. Evenwel be- trekkelijk laat werd het gebruik der koffie al- gemeen verbreid 1). In 1696 zijn de eerste koffieplantjes naar Nederlandsch-Indië overge- bracht, waar zij op Java geplant werden. De eerste planten werden vernield, doch van de nieuwe, in 1699 overgebracht, zond de Gouver- neur-Generaal Johan van Hoorn in 1706 een plantje met het eerste proefje koffieboonen aan Nicolaas Witsen, Burgemeester van Amsterdam en bewindhebber der Oost-Indische Compagnie. Deze plant werd in den botanischen tuin te Amsterdam verzorgd, waar men er spoedig |
|||||||||||||||
|
\') De Nederlanders zijn eerste koffiedrinkers, zij
staan in koffie-verbruik bovenaan. Per hoofd berekend gebruikte men in Nederland in 1888 6,25 K.G. koffie; hierop volgden belgië inet 4,4 K.G., Vereenigde Staten 4,2 K.G., Zweden en Denemarken met 3,1 K G., Zwitserland niet 3,1 K.G, Duitschland niet 2,5 KG, Frankrijk met 1,74 K.G., Oosteurijk-Hongarije 0,85 K.G., I Engeland 0,5 K.G., Italië met 0,4 K.G., Spanje en Por- i tugal met 0,3 KG. en Rusland en Polen met 0,16 K.G. De wijn-produceerende en bicrdrinkende volken hebben een klein bedrag aan koffie-verbruik. Het thee-gebruik per hoofd is in Nederland geringer; Groot-liritaimië staat daarmede iu Europa boven aan. |
|||||||||||||||
|
*) Al deze cijfers wijzen in duizendtallen centenaars
liet, jaarlijksch gemiddelde aau van den uitvoer voor 1884-1888. |
|||||||||||||||
|
33
|
|||||||||||||||
|
HANDELS-AARDBIIKSKUNDE.
|
|||||||||||||||
|
meer van verkreeg, zoodat in 1719 de eerste
koffieplantjes naar de Nederlandsche bezittingen in Amerika konden verzonden worden. Kort daarop werden de koffieplantages in de kolonie Suriname aangelegd. Uit Amsterdam zond men in 1714 een met
vruchten beladen koftieheester aan Lodewijk XIV ten geschenke, die hem in den tuin te Marlv liet verplegen, en van hier werd de plant in 1722 naar het eiland Martinique in \\Vest- Indië overgebracht. Langzamerhand werd de koffie nu in Amerika verbreid, en vooral in deze eeuw verkreeg zij in Brazilië een uitge- breid gebied. De poolgrenzen voor de verbrei- ding der koffieboomen gaan ongeveer tot de jaarisotherm van 20" Celsius; in de heetste ge- westen der aarde komen zij wel voor, doch zij vinden de beste voorwaarden voor hun bestaan op bergachtige streken in de schaduw. De koftiemarkt der aarde wordt in de laatste
jaren meer en meer door de productie van Brazilië beheerscht. Een uitstekende bodem en een gunstig klimaat werkten hier samen tot ont- wikkeling der koffieplantages. In 1888 leverde Brazilië ongeveer 50 a 60 pet. der totale koffie- hoeveelheid voor den wereldhandel. Ook aan de westkust van Centraal-Arnerika, nl. in Guatamala, Castorica, San Salvador en in Mexico neemt de beteekenis der koffie-opbrengst toe; eveneens op Haïti, Portorico en Guadaloupe. Het tweede gebied van de koffie-productie
ligt in het Z. O. van Azië. Hiertoe behooren Java, Siimatra, Celebes en Balt. Op de Spaansche Philippijnen is de productie minder van betee- kenis, en op Ceylon zijn de koffieplantages grootendeels vernield (door een insect). Wij geven een overzicht van de gemiddelde jaarlijk- sche koffie-productie (18841888). |
|||||||||||||||
|
eeuw niet meer de eenige theeleverancier voor
Europa. Evenwel levert China nog altijd het be- langrijkste aandeel. Nnast China leveren Britsch- Indië, Japan, Java en Ceylon veel thee. In den laatsten tijd wordt ook in Paraguay en Brazilië thee geplant, zoogenaamde mate-thec Amsterdam en Rotterdam hebben levendigen
theehandol. § 32. Tabak. De tabak is eene Amerikaansche
plant, die men bij de ontdekking van dat we- relddeel leerde kennen, en sedert ook in Europa in verschillende landen allengs is overgebracht. In 1610 weid do tabak in Nederland ingevoerd, en haar cultuur heeft voor enkele streken des lands tijden van welvaart met perioden van armoede doen afwisselen. Op dit oogenblik is tabak nog een der hoofdartikelen van den Nederland- schen handel, waarin in 1892 voor 3l1/a niill. gulden werd omgezet. Daarvan werd het groot- ste gedeelte geleverd door Sumatra, waar ver- schillende Nederlandsche cultuurmaatschappijen de tabakslanden exploiteeren. (Deli). Verder leveren ook Java, Borneo en CeUbos tabak voor de Nederlandsche markt. De aanvoer van Ma- nila, van Grieksche en Turksche tabak, van Marvland, Kentucky en Virginië-tabak op de Nederlandsche markt heeft weinig te beteekenen. Een der belangrijke afnemers van de tabak
op de Nederlandsche markt is Noord-Amerika. Het aanzienlijk verbruik van tabak in de Ver- eenigde Staten wordt hieruit verklaard, dat de consumptie per hoofd er gemiddeld 2,24 KG. per jaar bedraagt, een cijfer, dat alleen door de Nederlanders, met 3,14 KG., wordt overtroffen. De voortbrenging der tabak (gemiddeld per
jaar 18841888) is als volgt over de verschillende landen verdeeld. A. Buiten Europa.
In 1000 KG.
Vereenigde St. v. N. A. . 247 636
Mexico....... 7 500
Cuba........ 10 000
Portorico....... 2 500
Haïti........ 3 800
Overig West-Indië ... 33
Centraal Amerika.... 500
Columbië...... 5 500
Venezuela...... 218
Brazilië, Chili, Peru ... 35 000
Paraguay en Argentinië . 7 800
Japan........ 40 800
China........ 1000
Philippijnen...... 7 864
Britsch-\'lndië..... 170 000
Ned. Oost-Indië .... 17000
Perzië........ 2 600
Arabisch Turkije .... 14 785
Totaal . 574 536x1000 KG.
|
|||||||||||||||
|
In 1000 centen.
Brazilië.....8100
Centr.-Amer. . . 1000
Venezuela .... 427 San Domingo . . 540 Portorico .... 320 Jamaika..... 100 |
In 1000 centen.
Ned. Oost-Indië 1317
Britsch Oost-Ind. 260 Ceylon...... 90
Manila......120
Afrika......204
Eilanden.....353
|
||||||||||||||
|
Totaal 12^81
< 1000 Centenaar. De Mokkakoffie, welke in den handel komt,
is een geringe hoeveelheid. In Afrika levert Liberia koffie, en wordt zij aangevoerd uit de landen aan de westkust ten zuiden der Kongo. De belangrijkste koffiemarkten vindt men in
Nederland (Amsterdam en Rotterdam), Londen, Hamburg, Havre, Bordeaux, Marseille, Antwer- pen, Triest, New-York, Boston, Philadelphia, Baltimore, Mobile en New-Orleans. § 31. Thee. China, van ouds het bekende
land der thee, is sedert ongeveer de laatste halve |
|||||||||||||||
|
34
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARD EIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
lu 1000 HL.
Zwitserl. . 600 Servië. . 600 Europa . 103 392
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
B. Europa.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
In 1000 KG.
80 760
77 200 51 000 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Oostenrijk-Hongarijë
Duitschland . . . Rusland .... Europeesch Turkije Thessalië, Bulgarije Frankrijk .... Griekenland . Italië.....
Nederland . . .
Rumenië .... Servië.....
Zwitserland . . .
De andere landen |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
3 000
16 200 7 600 6 000 3 000 3 000 1500 1800 5 000 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Buit.-Eur. 7 769
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Totaal 111 162x1000 HL.
Het verbruik van wijn wisselt in de onder-
scheidene landen zeer af. Volgens de cijfers van den laatsten tijd zou dat verbruik per hoofd en per jaar zijn : |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Totaal . 256060 x 1000 KG.
De landen van den grootsten invoer van tabak
zijn in volgorde : Duitschland, Groot-Britannië, Oostenrijk-Hongarijë, Nederland, Frankrijk, Ita- lië, België, Rusland. Do landen van den groot- sten uitvoer van ruwe tabak volgen elkander op in de rij : Nederland, Oostenrijk-Hongarijë, Groot- Britannië, Duitschland en Rusland. Het gebruik van tabak behoort niet tot de
noodzakelijke behoeften der inenschheid. Daar- door wisselt dit ook zeer af in de onderscheidene landen. Verschillende omstandigheden hebben samengewerkt, om het gebruik van tabak hier te doen toenemen, elders tegen te houden. Wij hebben de oorzaken daarvan hier niet na te gaan, doch geven in betrekkelijke cijfers het tabakverbruik per hoofd der bevolking en per jaar berekend voor de verschillende landen aan. Tabakverbruik
gemiddeld per persoon. Nederland....... 3,14 KG.
Vereen. St. v. N. A. . . . 2,24
Oostenrijk-Hongarijë . . . 1,71 B
Denemarken...... 1,68
Zwitserland....... 1,47
België........ 1,43
Duitschland....... 1,36
Noorwegen....... 1,04
Frankrijk....... 0,93 v
Zweden........ 0,85 n
Servië......... 0,81
Italië......... 0,61
Rusland........ 0,56
Rumenië........ 0,25 v
Finland........ 0,10
§ 33. Wijn. De wijn-produceerende landen
leert het volgend overzicht kennen, als gemid- delde voor 18841888 per jaar. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
België . . 3,7 Liter.
Nederland 2,6
Amerika . 2,6 B
Groot-Brit. 2,1
Noorwegen 1,0
Denemarken 1,0 B
Zweden . 0,4 B
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het buitengewone wijnverbruik in Frankrijk,
in verband met den achteruitgang der productie door de druifluis, heeft sedert 1880 een grooter invoer dan uitvoer ten gevolge. In de waarde is het verschil van invoer en van uitvoer niet zoo groot, daar Frankrijk meest inférieure soorten invoert, om daarmede den Franschen wijn te versnijden. Van 18841888 bedroeg die meerdere invoer dan uitvoer per jaar 7,8 mill. H.L. In 1891 werd in Frankrijk in de eerste 11 maanden 10 millioen H.L. wijn ingevoerd (waarvan 8,5 mill. H.L. uit Spanje en 1,6 mill. H.L. uit Algiers; de overige was afkomstig uit Portugal, Italië en Tunis) en in denzelfden tijd werd slechts 2,4 millioen H.L. uitgevoerd. Een aanzienlijk deel van den door Frankrijk geëxporteerden wijn is een kunstprodukt van de in Frankrijk ingevoerde rozijnen. De landen met meer uitvoer dan invoer van
wijn in Europa zijn in volgorde naar dat bedrag: Spanje (6997),1)\' Italië (2208), Portugal (1425), Oostenrijk-Hongarijë (604), Griekenland, (200) en Servië (10). De Vereenigde Staten van Noord-Amerika
hebben nog altijd een aanzienlijken invoer van Rijn- en Moezelwijn; invoer van andere soorten is veel verminderd door uitbreiding der eigen productie. § 34. Bier. Het bier, dat in den oudsten
tijd bij de Germaansche volken een algemeen gebruikte volksdrank was, neemt ook thans |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') De cijfers ( ) in 1000 H.L.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
85
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDEI-S-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
weder meer en meer die plaats in. Vandaar dat
het aantal bierbrouwerijen en de bierproduktie zeer aanzienlijk is. Het volgend overzicht leert ons de bierproductie, het aantal bierbrouwerijen en het bierverbruik per hoofd en per jaar van eenige landen kennen, als gemiddelde voor 18851889. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
LANDEN. ImmraQen.
Groot-Britannië . . 12874
Duitschland . . . 26240
Noord-Amerika . . 2300
Oostenrijk-Hongarijë 1942
België..... 1270
Frankrijk .... 2844
Rusland..... 1365
Denemarken . . . 394
Spanje..... 81
Nederland .... 452
Zwitserland . . 417
Zweden..... 142
Noorwegen.... 381
Italië...... 127
Rumenië .... 11
Griekenland ... 8
Servië..... 12
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
§ 36. Vlas. Van de Europeesche landen
produceeren alleen Rusland, en in geringe mate ook Nederland, meer vlas dan zij voor eigen industrie behoeven. In Rusland verkrijgt de vlasbouw steeds grooter uitbreiding. De pro- ductie van lijnzaad in Rusland wordt op 456,4 mill. K.G. per jaar geschat. De uitvoer van vlas en heede door Rusland raamt men op 200 a 240 mill. K.G. Ook Britsch-Indië heeft een aanzien- lijken uitvoer van vlas en lijnzaad. § 37. Huiden. De handel in huiden van
verschillende diersoorten is tegenwoordig wer- kelijk tot een wereldhandel geworden. Van de Europeesche landen heeft Frankrijk den groot- sten uitvoer van dit artikel; dan volgen Bus- land, Duitschland, België, Oostenrijk-Hongarijë, Italië, Denemarken en Zwitserland. De uitvoer van eenige dezer landen zal zeker een gevolg zijn van den invoer uit Amerika of van elders. Tunis, Britsrh-Indië, Argentinië, Uruguay en Brazilië exporteeren jaarlijks veel van dit pro- dukt. § 38. Wol. De wolproductie is uit den aard
der zaak bepaald tot de landen, waar de scha- penteelt op groote schaal gedreven wordt. Als zoodanig noemen wij in de eerste plaats Austra- lië en Nieuw-Zeeland, verder de Kaapkolonie en de La Plata staten. De Vereenigde Staten van N. A. hebben veel schapenteelt, doch de wol is nog niet voldoende voor de inlandsche industrie, zoodat dat land nog veel wol uit Australië en de La Plata staten moet betrekken. In Frankrijk is de productie van wol in de
laatste jaren sterk verminderd, doch Marokko, Algiers en Tunis vullen het te kort aan. Alleen Rusland, Spanje, Rumenië, Denemarken en Grie- kenland hebben in Europa een grooter uitvoer dan invoer van wol. Rusland vooral voert veel uit, 28 mill. K.G. De grootste invoer van wol heeft plaats in Groot-Britannië, Frank- rijk, Duitschland en België. Het grootste deel der Australische, Nieuw-
Zeelandsche, Zuid-Afrikaansche, en La Plata-wol wordt over Londen, Antwerpen, Liverpool, Bre- men, Duinkerken, Bordeaux en Genua in Europa geïmporteerd. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Bier-export hebben in volgorde : Duitschland,
Oostenrijk-Hongarijë, Groot-Britannië, \'Nederland en Noorwegen. Een grooter bedrag aan invoer dan uitvoer
hebben Frankrijk, België, Italië, Zwitserland, Rumenië en Rusland. In Indië neemt ook het gebruik van bier toe en de invoer aldaar is stijgende. § 35. Katoen. Katoen is een der moest ge-
bruikte storten van de weef-industrie. De pro- ductie van katoen heeft hoofdzakelijk plaats in de Vercenigde Staten van Noord-Amerika, Britsch- Indië, Egypte, Brazilië, Turkije, West-Indië, Peru en Australië. Ook Rusland produceert in den laatsten tijd katoen in Trans-Kaukawië en de omstreken van Taschkend. In alle Europeesche landen is de hoeveelheid
ingevoerde katoen uit den aard der zaak grooter dan de uitvoer. Een levendige industrie wordt door den invoer van katoen gevoed. Bovenal in Groot-Britannië heeft de katoen-industrie een reusachtigen omvang verkregen. Ook in Nederland heeft voor Twente, voor en-
kele deelen van Noord-Brabant, als Helmond en Eindhoven, voor Leiden en andere plaatsen de weverij van katoenen stoffen veel beteekenis. Nederland voert vooral katoenen stoffen uit naar Nederl. Oost-Indië en het Kongoland. Den omvang der katoen-industie leert men
kennen uit het volgend overzicht van het aantal spindels. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
36 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
§ 39. Steenkolen. De steenkool is in de
19e eeuw de hefboom, welke het geheele economisch leven in beweging brengt. Een wereld zonder steenkolen is ons bijna niet meer denkbaar. En toch, men moet de gedachte bij zich omdragen, dat eenmaal de steenkolenmijnen der aarde moeten uitgeput worden. Het wanneer?" ligt naar menschelijke berekening gelukkig nog in een ver verschiet. Volgens hetgeen thans bekend is zijn de kolenlagen in Europa, en bo- venal in Rusland, waar ze nog weinig geëxploi- teerd worden, zoo rijk, dat voor eenrge eeuwen Europa daardoor kan voorzien worden. Het volgend overzicht leert ons de kolen-
productie der verschillende landen kennen, als gemiddelde per jaar van 18811888. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
IANDFN Productie Tan ruw yzer in 1000
tallcn metrische tonnen.
Finland....... . 15
Turkije........ 12
Zwitserland....... 10
Portugal........ 2,4
Noorwegen....... 1
Europa........ 16209
Vereen. Stat. v. N.-A. . . . 6273
Canada....... . 11
Australië........ 7,5
Andere landen ...... 60
Totaal . . 22560
Groote hoeveelheden ijzer worden als staal
verwerkt, in welken vorm tegenwoordig het ijzer veel gebruikt wordt. Gelijk Groot-Britannië in de ijzerproductie bovenaan staat, is het ook de eerste in rang bij de staalproductie. Onge- veer is de volgorde der landen voor de staal- productie dezelfde als bij de ruw-ijzer-productie. Het kleine België staat No. 4 in de rij der
Europeesche rijken, wat de productie van ruw ijzer betreft. Daardoor blijkt het, hoeveel be- lang dit bedrijf voor België heeft. Nederland levert nog moeras-ijzererts voor
Duitschland en België. § 41. Koper, Zink en Tin. De koper-
productie der Europeesche landen is als volgt: Spanje en Portugal (55,8), 1) Duitschland (14,8), Rusland (4,8), Italië (2,3) Noorwegen (1,7), Oos- tenrijk-Hongarijë (1,4), Groot-Britannië (1,1), Zweden (0,7). Verder leveren koper: de Vereenigde Stat. v.
N.-A. (84), Chili (31,8), Japan (11,3) Australië (8,2), Zuid-Afrika (6,9), Venezuela (3,5), Mexico (2,4), Canada (1,6), New-Foundland (1,4), Boli- via (1,2). Zink wordt in Europa bovenal geleverd door
de Rijnprovincie en België. Het beste tin wordt geleverd door Banka,
BiUifon en Malakka. Ook de Are/entijnsche Republiek levert een aanzienlijke hoeveelheid tin. In de Zwarte Bergen van Dakota in de Vereenigde Staten zijn ook aanzienlijke tinlagen ontdekt. In Europa levert Cornwallis en de aangrenzende gedeelten van Devonshire (Enge- land) het meeste tin. § 42. Edele metalen. Goud en Zilver.
Het goud is ongetwijfeld het eerste metaal ge- weest, dat de aandacht van den mensch bijzonder tot zich trok, en dat hij, zij het ook op ruwe wijze, reeds vroeg heeft geleerd te bewerken. Het goud toch komt hoofdzakelijk in gedegen of zuiveren toestand (altijd met zilver verbonden) voor, en werd \') Tusschen ( ) is ^ de opbrengst per jaar in dui-
zendtallen metrische tonnen opgegeven. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De uitvoer van steenkolen heeft in deze
landen nagenoeg in de volgorde der productie plaats. Evenwel Rusland levert nog geen kolen voor den uitvoer. Bovenal Groot-Britannië Duitschland en België zijn kolenleveranciers. Ook de Vereenigde Staten hebben een aan-
zienlijke kolenproductie. § 40. IJzer en Staal. De 19de eeuw kan
met recht de eeuw van ijzer en staal genoemd worden. Met de steenkool vormt het ijzer een der belangrijkste grondstoffen der tegenwoordige nijverheid. Het gebruik van ijzer tot het maken van
verschillende zaken, tot het bouwen van huizen, het leggen van sporen, het maken van bruggen, torens enz., enz., heeft een reusachtige uitbrei- ding verkregen. Het ijzer komt als erts voor, doch weinig in
zuiveren toestand. De productie van ruw ijzer in de verschillende landen leert ons het volgend overzicht kennen, dat het gemiddelde van 1884 1888 per jaar aanwijst. I V\\I)E\\ Productie van ruw ijzer in 1000-
tallen metrische tonnen.
Groot-Britannië..... 7943
Duitschland....... 3963
Frankrijk ....... 1629
België......... 759
Oostenrijk-Hongarijë .... 732
Rusland........ 502
Zweden........ 456
Spanje ........ 165
Italië......... 19
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
37
|
|||||||||||||
|
HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||
|
In de goud- zoowel als de zilverproductie
kwam een groote omkeer na de ontdekking van Amerika met zijn rijke goudmijnen. Het goud was aanvankelijk het lokmiddel der eerste ont- dekkers in de Nieuwe Wereld, die steeds hoopten een Dorado of goudland te vinden. In Europa leverde van 1580 tot 1800 bijna alleen Zeven- burgen nog goud ; het overige kwam uit Amerika. Echter begon Rusland in 1751 de goudmijnen in den Ural te exploiteeren. Een geheel nieuwe phase in de productie van
het goud begon sedert 1848. De ontdekking der rijke goudvelden van Californië leidde dit tijdperk in. Ook andere staten in het westen van Noord-Amerika hadden na 1860 deel aan de goudopbrengst, o.a. Colorado, Dakota, Montana en Nevada. In Australië begon de goudproductie in 1852,
het maximum van de opbrengst viel in 1856, toen 3288000 onsen (een ons heeft ongeveer een waarde van 43 gulden in goud) goud door Australië geleverd werd. In 1889 leverde het 1739 onsen. Zuid-Afrika is sedert 1886 een belangrijke
goud-leverancier geworden. De Zuid-Afrikaan- sche Republiek had in 1891 een goudproductie voor een waarde van 38,4 mill. gulden (in goud) en overtreft die van Australië. De voortbrenging van edele metalen door de
verschillende gedeelten der aardoppervlakte leert ons het volgend overzicht kennen voor 1889. Goiulpruduc- Zilverpro-
LAKDi». y, in KG ductic in KG>
Oostenrijk-Hongarijë . . 3800 . 36586
Rusland....... 38000 . 11000
Duitschland. ..... . 403000
Overig Europa .... . 208600
Afrika (sedert is de uitvoer
zeer toegenomen.) 12155 .
Mexico....... 1580 . 1335828
Columbia....... 5300 .
Peru, Bolivia, Chili . . . 3800 . 450000
Brazilië....... 1570 .
Vereen. Stat. v. N.-A. . . 56353 . 1555486
Australië....... 51800 .
Diverse landen .... 7950 . 208600
De productie van zilver is in den laatsten
tijd veel sterker toegenomen dan de goudpro- ductie. Volgens de opgaven van Soetbeer en het ver-
slag van den Amerikaanschen munt-directeur was de zilverproductie, over de geheele aarde berekend, als volgt: 18511855 gemiddeld per jaar 886 115 KG.
18561860 904 990 18611865 1101150
18661870 , , 1339 055
18711875 1969 400 ,
|
|||||||||||||
|
oorspronkelijk nog meer dan thans op licht toe-
gankelijke plaatsen in zand en grint der rivieren of in aangespoelden bodem (alluviaal goud) gevon- den. Daar het goud als edel metaal trots den invloed van lucht en water zijn glans en kleur behoudt, kon het niet de aandacht der menschen ontgaan. De gemakkelijke bewerking van het goud was verder een belangrijk voordeel voor den natuurmensch. Evenwel komt het slechts in zoo geringe mate voor, dat het op zijn hoogst kon dienen om den zin tot opsiering te bevredigen. Zoo vonden de Spanjaarden na de ontdekking van Amerika bij de onbeschaafde inboorlingen van West-Indië reeds gouden sie- raden. Het weinig voorkomen, de gemakkelijke be-
werking en de hooge waarde maakten goud bijzonder geschikt voor muntmateriaal. Verder doet het in alle landen nog dienst voor sieraden. Het zilver vindt men in zilverertsen als ge-
degen zilver en ook als legeering (zilveramal- gama = verbinding van kwik met zilver) verbonden met andere stoffen. Ook het zilver was een der vroegst bekende metalen, en werd reeds in de oudheid in groote hoeveelhe- den gebruikt. De Phoeniciërs, Karthagers en Romeinen haalden het meeste zilver uit Spanje. In de middeleeuwen leverde het tegenwoordige Oostenrijk veel zilver. De mijnen van Chemnitz en Kremnitz alhier werden zeer waarschijnlijk door de Romeinen geopend. In Saksen werd in de 10de eeuw zilver ontdekt, en in dien tijd vond men het ook in den Rammelsberg. Vooral de ontdekking van Amerika bracht een groote ver- meerdering in de jaarlijksche opbrengst van zilver, evenals van het goud, te weeg. Het goud werd reeds in den oudsten tijd bij
|
|||||||||||||
|
o
|
|||||||||||||
|
è beschaafde volken der oude wereld veel ge-
bruikt en hoog geschat. Arabië was reeds in de oudheid door zijn goudopbrengst bekend; het Ophir uit den bijbel, dat het goud leverde voor den tempelbouw van Salomo, willen enkelen hier zoeken. Anderen meenen, dat dit land aan de oostkust van Midden-Afrika, bij Sofala ongeveer, moet gezocht worden. In elk geval is het zeker, dat van deze laatste kust reeds sedert oude tijden veel goud naar Indië en andere Aziatische landen, alsook naar Egypte, werd uitgevoerd. In den tijd der oude geschiedenis en der
middeleeuwen werd in onderscheidene landen van Zuid-Europa hier en daar goud gevonden. Zoo vond men goud op Thasos, in Thracië, nabij Aquileja (bij Triest) en in Spanje. Hongarije en Zevenburgen zijn in Europa de goudrijkste lan- den, die reeds in de oude tijden goud leverden. Ook in de Alpen wordt goud aangetroffen; van- daar dat alle uit de Alpen komende rivieren goud medevoeren. Uit het zand van den Bo- ven-Rijn werd vele eeuwen goud gewasschen; eveneens uit dat van den Isar. |
|||||||||||||
|
38
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
18761880 gemiddeld per jaar 2 450 300 KG.
18811885 , 2 808 400
1886-1890 3 464 903
1891 , 4 393100
|
Zee een concurrent geworden van Amerika op
de petroleummarkt. Ook op de Nederlandsche markt neemt de, aanvoer van Russische petro- leum toe, doch de Amerikaansche heeft nog altijd ver de overhand. § 44. De zeevisscherij. Onder de visscherij
verstaat men niet enkel de vangst van visschen maar van alle nuttige waterdieren, zoodat de vangst van walvisschen, zeehonden, mosselen, koralen, enz. hier ook toe gerekend wordt. Sedert oude tijden is de visscherij een be-
langrijke tak van bestaan voor vele landstre- ken. Over \'t geheel gaat men van het beginsel uit, dat in volle zee de visscherij gelijkelijk vrij is voor alle natiën, doch dat in de wateren tot op drie zeemijlen afstand van de kust het vischrecht behoort aan de aangrenzende landen. Hierop bestaan echter enkele uitzonderingen, door tractaten bepaald. Zoo werd o. a. bij den vrede van Utrecht in
1713 aan de Fransche visschers het recht gegeven op de banken aan de kusten van New-Foundland te visschen, een recht, dat bij het verdrag van Londen in 1818 door hen behouden bleef. Door internationale verdragen worden thans de
verordeningen op de visscherij geregeld. Van groot belang in dit opzicht is het verdrag tusschen Duitschland, België, Denemarken, Frankrijk, Groot-Britannië en Nederland in 1882 in den Haag gesloten (in 1884 in werking getreden) over de regeling der visscherijpolitie in de Noordzee buiten de kustwateren. Hierin wordt o. a. ook bepaald, dat alle schepen zichtbare kenteekenen moeten bezitten, die in registers zijn ingeschreven. Soortgelijke verdragen zijn ook gesloten tusschen Engeland en Frankrijk, en tusschen Oostenrijk en Italië. Ook is in 1887 een verdrag gesloten tusschen de Noordzee- staten, waarbij de handel in sterke dranken, die op zee tusschen de visschers van verschil- lende landen plaats had, zooveel mogelijk be- perkt is. De zeevisscherij wordt onderscheiden in de
groote visscherij, nl. de visscherij op groote vis- schen, als walvischachtige dieren, robben en ge- deeltelijk ook op kabeljauw, en de kleine vis- sclierij \'), nl. die van haringen, inakreelen, tonij- nen, tong e. a. platvisschen. De centra der groote visscherij liggen, zooals
op de visscherijkaarten van M. Lindeman te zien valt, op het noordelijk halfrond en bovenal in de koele zeeën tusschen Noorwegen en Noord- Ainerika. Van alle deelen der aarde wordt hier het meest de vischvangst uitgeoefend. De wal- |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Volgens Soetbeer is de productie van goud
van de landen, welke met Europa in betrekking staan, als volgt: |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
lijke depreciatie van het zilver ten opzichte van
het goud tengevolge. Hierdoor zijn de landen |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
met hoofdzakelijk zilveren munten zeer in inoei-
lijkheden gekomen, en overal is dan ook de vrije aanmunting van het zilver gestaakt. (Zie pag. 25). § 43. Petroleum. Ongeveer een 35tal jaren
maakt de petroleum een artikel van algemeen gebruik uit, en sedert heeft dit produkt in den handel eene belangrijke geschiedenis. Wij heb- ben echter op deze plaats geen ruimte, die te kunnen nagaan. De hoofdleverancier van petroleum is nog altijd
de Vereenigde Staten van Noord-Amerika. De uitvoer van petroleum uit de Vereenigde Staten bedroeg ongeveer, Petroleum-uitvoer van Amerika naar :
Europa 312 717 554 gallons
Azië 112 458 935
Afrika 8 570 668 Het overige Amerika 27 303 926
Australië 7 024 938 Eilanden 1 440 862 Te zamen 469 516 883 gallons
Die reusachtige hoeveelheid wordt over de ver-
schillende landen der aarde verdeeld, zoodat in onderscheidene steden een levendige handel in dit produkt, eveneens een speculatie, bestaat. Amsterdam en Rotterdam hebben veel petroleum- handel. De Amerikaansche petroleum wordt thans meest aangevoerd in expresselijk daarvoor ingerichte tanksteamers". In den laatsten tijd is Rusland door de
petroleum van den Kaukasus en de Kaspische |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') In Nederland werd in vroegere eeuwen de haring-
vangst de groote visscherij genoemd, de visscherij op kabeljauw en schelvisch de kleine visscherij. Deze namen wezen hier op den omvang van het bedrijf |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
S9
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
dat zich gaarne in bespiegelingen verdiepte,
maar er minder aan dacht, den strijd om \'t be- staan in de volle menschenmaatschappij te voeren. Echter, hoewel den Indiërs zelf\'het avontuur-
lijke trekken met de handelskaravanen niet toelachte, en zij liever rustig te huis bleven, toch werd hun land veel bezocht. Vreem- delingen brachten er goud en zilver aan in ruil voor vele produkten van Indië. Edele metalen werden daardoor hier in grooten rijkdom ver- zameld. De industrie in Indië leverde een rijke menigvuldigheid van geweven stoffen en van weelde-artikelen. Edelgesteenten, paarlen, goudsmids- en juweliersfabrikaten, weelde-arti- kelen, ivoor, specerijen, kaneel, gember, peper, rijst, suikerriet, sandelhout, katoen, fijne staal- fabrikatiën enz. leverde het oude Indië aan de overige oude volken. Aanvankelijk was de handel op Indië land-
handel, door karavanen tot stand gebracht. Doch ook in zeer vroegen tijd werd de scheepvaart ter zee hier bekend. De regelmatig afwisselende moessons waren zeker van gunstigen invloed op de eerste opkomst van het zeeverkeer; men kon daardoor rekenen op de richting der winden. De Indiërs schijnen zelf aanvankelijk ook goede zeevaarders geweest te zijn, doch lieten deze taak weldra aan de Maleiërs en aan de Arabieren over. Vooral de Arabieren beheerschten den handel en de zeevaart op de Indische zee ge- durende de middeleeuwen grootendeels. Aldus kwam in den tijd, toen het karavanenverkeer meer voor de zeevaart moest onderdoen, de handel op Indië bovenal in Arabische handen. Het Babylonische en daarna het Assyrische
rijk hebben zich minder als handelsstaten doen kennen, al was de handel natuurlijk niet buiten- gesloten. Doch in de oude geschiedenis hebben zich bovenal de Phoeniciërs als handelsvolk een groote vermaardheid verworven. De Phoeniciërs bewoonden den oostelijken
kustzoom der Middellandsche Zee. Dit is een schrale landstreek, arm aan vruchten en natuur- lijke voortbrengselen, maar rijk aan kleine boch- ten en inhammen, welke der scheepvaart dienstig zijn. Daardoor moesten de bewoners zich wel op handel en scheepvaart toeleggen, om in hun bestaan te voorzien. Met zeeroof en visscherij aangevangen, vervolgens een kleinen kusthandel drijvend, werden zij weldra beheerschers van den handel op de Middellandsche Zee. Zelfs waren zij het, die den handel en de scheepvaart voor Egypte in handen hadden, en Phoenicische schepen zouden tijdens koning Necho voor Egypte Afrika reeds zijn omgevaren (7C eeuw voor Chr.). De produkten op de markten der landen aan
den Tigris en de Euphraat, van Indië, Arabië en Afrika, werden bovenal door de Phoeniciërs verhandeld. Sidon en Tyrus waren de beroemde Phoenicische handelssteden; Jesaja noemde Tyrus |
|||||||||
|
vischvangst, die hier vroeger bloeide, heeft
echter weinig beteekenis meer; misschien vindt die in de zuidelijke poolzeeën nog een rijk gebied. De visscherij voor vele deelon van den Grooten
Oceaan is nog weinig ontwikkeld. Evenwel in China, Japan en in den Oost-Indischen Archipel vindt men talrijke visschersvloten op de kust- zeeën. De visscherij van de Vereenigde Staten van
Noord-Amerika (bovenal de staten van Nieuw- Engeland) heeft den grootsten omvang der aarde, en ook die van Biïtsch Noord-Amerika is zeer aanzienlijk. De banken nabij de kusten en die van New-Foundland leveren een rijk vischwater. In Europa staat op het gebied der visscherij Groot- Britannië bovenaan. Daarop volgen Noorwegen en Frankrijk. Wij zeiden reeds, dat dit laatste land het recht heeft in de kustwateren van New-Foundland te visschen. Verder wordt ook door Italië en Nederland nog veel deel ge- nomen aan de groote visscherij. IV. Historisch overzicht van den loop van
den wereldhandel. § 45. De wereldhandel tijdens de oude ge-
schiedenis. Vóór wij aanvangen met de behan- deling der verschillende deelen der aarde afzon- derlijk, zullen wij een blik slaan op den loop van den wereldhandel gedurende de historie. Daardoor zal de ontwikkeling van den handel en het verkeer, welke bij de bijzondere staten kort wordt aangewezen, beter in verband met den algemeenen loop der historie beschouwd kunnen worden. De geschiedenis van den handel loopt parallel
met die der beschaving. Daarom vangt de handelsgeschiedenis ook aan in die landen, waar zich het vroegst beschaafde natiën gevestigd hadden. En in de oude geschiedenis treden de cultuurvolken van het Oosten, als Indiërs, Ba- byloniërs, Assyriërs, Egyptenaren, Phoeniciërs, Karthagers, Grieken en Romeinen ook achter- eenvolgens meer of minder op als handeldrijvende natiën, die vooral in hun nationalen bloeitijd den handel deden leven. Men kan zelfs in ze- keren zin zeggen, dat de handel de verbreiding der geestelijke ontwikkeling krachtig bevorderde of voorafging. De ruiling der koopwaren ging toch onwillekeurig met eene uitwisseling dei- geestelijke ideeën gepaard. In de eerste plaats denken wij aan Indië.
Reeds in de oudste geschiedenis verschijnt In- dië als een merkwaardig cultuurland. Door hooge gebergten en zeeën ingesloten, vormde Indië bijna een wereld op zich zelve. Daarbij kwam nog, dat door den rijkdom aan voortbrengselen, welke de natuur dit land zoo mild schenkt, de bewoner niet het oog behoefde te slaan op het buitenland. De rijkdom aan produkten was de oorzaak van de zelfgenoegzaamheid des volks, |
|||||||||
|
40
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
de stad, die kronen weggeeft en wier vorsten
kooplieden zijn." De Middellandsche Zee, de Europeesche cul-
tuurzee der oude geschiedenis, was liet voor- naamste tooneel van de handelsbedrijvigheid der Phoenioiërs. Cyprus was voor hen de dichtstby gelegen landingsplaats; Rhodes en Kreta wer- den door hen bevolkt, en van hier togen zij naar Griekenland en de Zwarte Zee. En toen de Grieken, ongeveer in de 6\'le eeuw vóór Chr., meer en meer in macht en aanzien ter zee toe- namen, verplaatsten de Phoeniciërs hun handel naar het westelijk bekken der Middellandsche Zee, waar zij de noordkust van Afrika en do zuidkust van Europa aandeden. Hier stichtten zij, met bewonderenswaardig scherpen handels- blik, die reeks van koloniën, welker overblijf- selen tot op onzen tijd als bloeiende stapel- plaatsen van het volkerenverkeer zijn blijven bestaan. De belangrijkste steden op de Spaan* sche kust hebben aan de Phoenicische volk- plantingen hun ontstaan te danken. Gades (Ca- dix), Cartejo, Malacca (Malaga) en Hispalis waren in den ouden tijd Phoenicische steden in het zuiden van Spanje. En op de noordkust van Afrika bezaten zij Ütica, Karthago en Adrumetum. Ook op Sicilië, Sardinië en de Balearische eilanden kregen de Phoeniciërs vasten voet om handel te drijven. De koopwaren, welke de Phoeniciërs verhan-
delden, waren bovenal de volgende. Goud en zilver kregen zij uit Spanje, koper en slaven uit de landen aan den Kaukasus, wijn en graan uit Egypte, olie en wijn uit Palestina, geweven stoffen uit Babyion, wierook, goud, edelgesteenten, ivoor en ebbenhout uit Indië, Arabië en Afrika. Ook tin en barnsteen waren belangrijke handels- artiklen van dit volk. Tin vonden zij reeds te Massilia (Marseille), doch haalden het waar- schijnlijk ook van de Kasisteriden (Scilly-eilan- den ten Z. W. van Engeland). Het barnsteen werd over landwegen en rivieren van de Oostzee naar de stapelplaatsen aan de Middellandsche zee als Massilia (langs Pijn, Doubs, Saone, Rhone, enz.) vervoerd. Aan eene verstandige staatkunde, die niet naar
uitbreiding van grondgebied streefde, maar enkel op handelsvestigingen bedacht was, hadden de Phoeniciërs gedurende een lange periode de veilig- heid voor het verkeer en het overwicht van hun handel te danken. Men kan vrij zeggen, dat de geheele zeehandel der Oude Wereld tot den tijd der Macedonische overheersching in handen der Phoeniciërs was. Doch eindelijk ging ook hun tijd voorbij.
Hun kustland bood voordeelen voor den handel in een tijd van weinig handelsontwikkeling op andere plaatsen, doch moest weldra voor gunstiger gelegen streken onderdoen. Vooral doordien Alexander de Groote op het denkbeeld kwam |
|||||||||
|
om zijn schepping, de stad Alexandrië aan den
beneden-Nijl, tot het middelpunt van den handel te verheffen, bracht hij de Phoeniciërs groote nadeelen toe. De handel van Phoenicië begon sedert allengs te kwijnen, het gunstiger gelegen Alexandrië overtrof de Phoenisische steden, en werd in den tijd der heerschappij van de Ptolomeën (82330 v. Chr.) het middelpunt van den toenmaligen wereldhandel aan de Middel- landsche Zee. In 878 vóór Chr. hadden de Phoeniciërs eene
volkplanting te Karthago gesticht, die zich weldra de heerschappij over de andere Phoeni- cische koloniën in Noord-Afiika en in Spanje verschafte, zoodat zij den handel in de weste- lijke Middellandsche zee tot zich trok. In den tijd, dat in de oostelijke Middellandsche zee de Phoeniciërs door de Grieken verdrongen waren, beheerschten de Karthagers, door de Romei- nen Punters genoemd, het westen. Doch de handelsnaijver der Romeinen was oorzaak van de bekende Punische oorlogen, welke ten ge- volge hadden, dat Karthago 150 jaren vóór Chr. door de Romeinen verwoest werd. Met die ver- woesting nam ook de handelsgrootheid van het beroemde Karthago weldra een einde, en hier- mede was de Phoenicische invloed in het westen der Middellandsche zee voorbij. De Grieken, de meest beschaafde natie der
oudheid, hadden in de vroegste perioden hunner geschiedenis weinig liefde voor den handel. Landbouw en veeteelt waren destijds hoofdmid- delen van bestaan, en wat het buitenland hun leverde werd door de Phoeniciërs aangevoerd. Eerst omstreeks de 11de eeuw vóór Chr., na
de Dorische volksverhuizing, begon ook onder de Grieken een andere economische richting te heerschen, en ving men aan met het koloniseeren der kusten van Klein-Azië. Hiermede ontwik- kelde zich ook de handel in de koloniën en in het moederland. Hier was het Athene, hetwelk in den tijd van Perikles tot de hoofdhaven (Piraeus) van Griekenland werd, en dat later door Corint/ie werd opgevolgd. De eilanden van den Griekschen Archipel bleven niet achter; Delos, de vereenigingsplaats van den bond der Jonische Staten, werd het middelpunt van een levendigen handel. Het kleine Aegina bleef een eeuw lang een aanzienlijke macht ter zee. Behalve aan de westkust van Klein-Azië ves-
tigden de Grieken koloniën aan de Hellespont en de Zwarte Zee, welke met karavanenwegen in het binnenland verbonden waren, en waar dan de Indische en andere Aziatische waren over land wer- den aangebracht. Grieksche handelaren trokken naar Middel-Azië, naar Baktria, Indië en China. Voor Byzantium (Konstantinopel) was deze han- delsrichting naar het Oosten van groote beteekenis. Doch ook in het westen aan de Middellandsche Zee |
|||||||||
|
41
|
|||||||||
|
HANDEM-AARDRT.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
§ 46. De Middeleeuwen. De handelsgeschie-
denis gedurende de middeleeuwen vangt aan met den ondergang van het West-Romeinsche rijk in 476 en eindigt met de ontdekking van Amerika in 1492 en het vinden van den zeeweg naar Indië in 1498. Deze beide laatste gebeur- tenissen, dio do eeuw der landontdekkingen in- leidden, en daardoor den geographischen horizon binnen enkele jaren een groote uitbreiding gaven, brachten een geheelen omkeer in de richting van den handel, zoodat men die met recht als den aanvang van een nieuwe aera mag beschouwen. De middeleeuwen geven in de eerste plaats
eene verdere ontwikkeling der maatschappij op de grondslagen der Grieksch-Romeinsche be- schaving te aanschouwen. Belangrijk is voor deze tijdsperiode de toenemende beteekenis van het Germaansche volkselement. Met een storm- achtigen, onrustigen tijd vangen de middeleeuwen aan. De groote volksverhuizing in de 4e eeuw na Christus is het, die door het snel opkomen en ondergaan van koene, krijgshaftige volken en de verbreiding der Germaansche elementen over West-Europa gekenmerkt wordt. Die pe- riode wordt voor goed afgesloten door Karel den Groote, wiens heerscherstalent aan de Ger- manen de opperheerschappij schonk, en met wiens optreden de Germanen de macht der Romeinen voor goed overnamen. Uit het rijk van Karel den Groote is het leenwezen of feu- dalisme ontstaan, waaronder men een reeks van instellingen verstaat, die op het staatswezen en de maatschappelijke verhoudingen der menschen sedert eeuwen een eigenaardigen stempel gedrukt hebben. Aan dat leenwezen was de vernietiging der oorspronkelijke vrije Germaansche volks- gemeente en van den vrijen boerenstand te wijten; het was de oorzaak van het ontstaan der ontelbare kleine souvereinen, die West-Europa verdeelden, de vrijheid der bevolking onderdrukten, en dus de ontwikkeling des volks tegenhielden. Doch niettegenstaande dien ongunstigen invloed van het leenwezen op de vrijheid der bevolking was het voor de opkomst der steden, die weldra de centra van handel en verkeer werden, gedurende de middeleeuwen en de nieuwe geschiedenis zijns ondanks van zegenrijke gevolgen. Van grooten invloed was de uitbreiding van
het Christendom op de middeleeuwsche maat- schappij. Het Christendom toch was niet alleen een religieuze en politieke maar ook een econo- mische macht. Door de Christelijke leer werd de oude mee-
ning van de ongelijkheid der menschen in den wortel aangetast, en hiermede werd in begin- sel de slavernij veroordeeld. Onder den invloed van het Christendom werd de landbouw bevor- derd, en werd eenvoud meer en meer de grond- toon van alle levensbenoodigheden. En het |
|||||||||
|
stichtten de Grieken handelskoloniën, o. a. in
het Zuiden van Italië en op Sicilië. Verder was Massilia (Marseille) een Grieksche vestiging. Door deze handelskoloniën verbreidde zich de Grieksche beschaving en taal over de kuststreken langs de Midde.landsclie Zee. De Grieksclic staatkunde trachtte door ver-
schilionde maatregelen den handel te bevorderen. In alle Grieksche staten had men pro.reiiften (van proxenein = iemand als openlijk gast bij- staan, voor hem in de bres springen) lieden, niet geheel ongelijk aan onze consuls. Daaren- boven sloten de Grieken reeds handelsverdragen met andere volken. De Romeinen, het belangrijkste volk der
oudheid voor West-Europa, waren aanvankelijk landbouwers en veehouders, bij wie handel en nijverheid niet hoog in aanzien stonden. Deze takken van bedrijf liet men aan de slaven en vrijgelatenen over. Een vloot bezaten de oude Romeinen zelfs in het geheel niet; Phoenicische en Grieksche schepen voerden de produkten van dit volk uit (runderen, schapen) en brachten de koopwaren van elders aan. Met de veroveringen van Rome op het Itali-
aansche schiereiland gingen die eenvoudige toe- standen allengs verloren. En toen Rome den strijd tegen de handelsstad Karthago begon, moest het zich wel van een vloot voorzien. De onderwerping en verwoesting van Karthago ging van de grondlegging van het Romeinsche zee- wezen vergezeld. De Romeinen hebben evenwel op het toppunt
van hun macht den handel meer indirect dan direct bevorderd. Zij zelf waren veroveraars, die provinciën en landen aan zich onderwierpen, en door afpersing groote rijkdommen raar Rome voerden. Doch hun militaire taktiek zorgde voor het aanleggen van goede wegen en betere verkeersmiddelen. Zij leerden aan de Germaansche en Keltische volken een hooger beschaving kennen, en kweekten daarmede meer behoeften. Zoo ontstond er in de landen, waar zij heersch- ten, een levendig verkeer en ontwikkelden zich hier reeds handelsplaatsen van beteekenis. Hunne legers toch moesten gevoed worden, de bezet- tingen hunner sterkten moesten voorzien worden van het noodige. Waar de Romeinsche villas o : paleizen verrezen, werd de behoefte aan aller- lei waren steeds grooter, en zoo ontwikkelde zich ook de industrie. De beschaving, welke de Romeinen verbreidden, was de voornaamste oor- zaak van de opkomst van den handel in de Germaansche en Gallische landen. En toen de macht der Romeinen geslonken was, toen nieuwe volken den schepter voerden in de uitgebreide gewesten van hun voormalig gezag, ontwikkelde het ruilverkeor, uit behoefte geboren, zich steeds verder. |
|||||||||
|
42
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
streven van de Christelijke kerk, om de ge-
heele wereld te omvatten, bracht een geestelij- ken band tusschen de verschillende volken tot stand, welke voor het verkeer niet anders dan voordeelig kon zijn. Door het Christendom werden ook die groote
bewegingen in Europa te voorschijn geroepen, die als de kruistochten bekend zijn (10961270). Deze kruistochten waren in beginsel gericht tegen den invloed der Mohammedanen in het Oosten, doch hadden voor Europa zeer belangrijke econo- mische gevolgen. Door die tochten naar het Oosten toch werd de kennis van landen en volken zeer uitgebreid, en leerden de Europeanen vele nieuwe voortbrengselen kennen, die zij uit het Oosten moesten ontvangen. Levendig was het volkerenverkeer in de zeesteden van Zuid-Frank- rijk en Italië, waar pelgrims uit alle landen samenkwamen, om van hier de tochten naar de Levant verder per schip te volbrengen. Het le- veren van de middelen tot vervoer, het voor- zien in de mondbenoodigheden en andere be- hoeften dier talrijke troepen was een bron van groote voordeelen voor steden als Venetië, Pisa, Genua, Marseille en andere. Met fijne bereke- ning wisten de Italiaansche kooplieden zich van de kruisvaarders allerlei voorrechten in de ooster- sche landen te verzekeren, en daardoor den grond- slng van hun handel te leggen. Zoo werd Italië rijk aan handelssteden, die de waren uit het Oosten aanvoerden, om ze van hier weder over Europa te verbreiden. Luxekleederen met goud- draad* doorweven, vaten en sieraden van edele metalen, pelswerken, reukwerken, en andere kostbaarheden kwamen in Europa meer en meer in gebruik, en om deze waren te verkrijgen, ontwikkelde zich een levendige handel over de Middellandsche zee. De industrieën van het Oosten trachtte men ook in Europa te verheffen. De zijdeteelt werd naar Italië en Frankrijk overgebracht, de oostersche glaswaren werden in Venetië nagemaakt (spiegels), in Italië werd het staal uitmuntend bearbeid, de goudsmeden hadden druk werk de medegebrachte relequieën in goud te vatten. De eerste aanplanting van suikerriet in Europa is aan dien tijd te danken. De gunstige ligging van Italië, om de bemid-
deling tusschen het Oosten en West-Europa tot stand te brengen, had ten gevolge, dat in de middeleeuwen nergens de handel tot hooger bloei geraakte dan hier. De waren van het rijke Indië werden over land of ter zee naar het oosten der Middellandsche Zee vervoerd, en van hier werden zij door Italianen weer verder verscheept en verhandeld. Tot de 9e eeuw had de Italiaansche handel
op de Levant nog weinig beteekend; met het einde der middeleeuwen waren hier de steden- republieken als Venetië, Genua, Milaan, en Flo- rence machtig door den rijkdom hunner koop- |
|||||||||
|
lieden-geslachten, die den handel op de Mid-
dellandsche zee en Zuidwest-Europa geheel be- heerschten. Van Italië uit werd ook de handelswetenschap
het meest verbreid. Twee Florentijnsche koop- lieden, die in de 14de en 15do eeuw leefden, zijn de schrijvers van de eerste leerboeken der handelswetenschappen. In die werken deelen zij allerlei bijzonderheden mede over de han- delsplaatsen, koopwaren, munten, maten en ge- wichten, gebruiken en gewoonten, het boekhou- den, wissels, verzekering, vrachten te land en te water enz., wat duidelijk bewijst, dat men in Florence volkomen met den handel bekend was. Uit Italië werd die wetenschap over andere landen verbreid; tal van handelstermen, handels- gebruiken en instellingen, als Itnliaansch boek- houden, bankinstellingen, enz. hebben wij aan Italië te danken. De Italiaansche handelaren en schippers be-
zochten in de middeleeuwen de havens van in het midden van West-Europa reeds. Deze kust lag vóór de ontdekking van Amerika nog in een uithoek der bewoonde aarde, welke met dien tijd eerst begon mede te tellen in den wereld- handel. Van Venetië uit zond men suiker naar Londen en kocht voor de opbrengst Engelsche wol. Op de Nederlandsche markten werden kruiderijen en drogerijen geruild tegen voort- brengselen, die de Nederlanders en Hanze-koop- lieden uit het noorden van Europa aanvoerden. Hoewel de Italiaansche kooplieden den han-
del op de landen aan de Middellandsche Zee gedurende de middeleeuwen hoofdzakelijk be- heerschten, hadden zij toch in de landen van Noord-Afrika en in Spanje geduchte mededin- gers in de Arabieren. De Arabieren waren na het optreden van Mohammed veroveraars ge- worden, met het doel het heilig geloof van den profeet te verbreiden. Zoo kwam het westen van Azië en geheel Noord-Afrika in hun macht, en zelfs brachten zij in 711 de Halve Maan over de straat van Gibraltar naar het Pyre- neesche schiereiland. Vele steden, die in de oudheid de zetels der
beschaving geweest waren, bleven dat ook onder de Arabische heerschappij, en nieuwe steden werden gegrondvest als middelpunten van het Mohamedaansche leven. Landbouw, nijverheid en handel, kunst en wetenschap werden door hen met ernst beoefend. De handel vestigde zich vooral in de centra der politieke provinciën. De jaarlijksche pelgrimskaravanen naar Mekka werden groote trekkende markten. In Azië waren Bagdad, de zetel der kalifen in
het vruchtbare Mesopotamië gelegen, met zijn rijkdom en luxe-industrie; Mosoel met zijn weve- rijen [museline heeft naar die stad den naam]; en het schitterende Damaskus met zijn prachtige |
|||||||||
|
43
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
tegenwoordige West-Europeesche handelsnatiën,
het Engelsche volk, in de middeleeuwen eene geheel passieve rol speelde. In den tijd, toen het wereldverkeer zich nog langs de Middel- landsche zee bewoog, en de Atlantische Oceaan als de grens der bewoonde aarde naar het westen beschouwd werd, lag het eilandengebied der Britten als in een uithoek der bekende aarde. Zoo was op het einde der middeleeuwen de Engelsche handel nog in een toestand van ondergeschiktheid, en geheel van het buitenland afhankelijk. De uit- en invoer waren hier hoofdzakelijk in handen der bevoorrechte vreem- delingen : Italianen, Nederlanders en Hanzeaten. De Nederlanders voerden vooral de Engelsche wol naar de Nederlandsche laken fabrieken. De Hanzeaten beheerschten door hun kantoor te Londen Staalhof" genaamd, de binnenlandsche markten. Eerst met de nieuwe geschiedenis, toen het land door de ontdekking van Amerika niet meer op een uithoek bleef te liggen, en toen de weg naar Indië niet meer over de Middel- landsche Ze.e ging, begon Engeland als handels- natie op te komen, om weldra alle andere landen te overvleugelen. Ook Frankrijk levert weinig bouwstoffen voor
de handelsgeschiedenis gedurende de middel- eeuwen. Verschillende oorzaken werkten daartoe samen. Daar het land zelve produkten van allerlei aard voortbrengt, waren de behoeften, om die van elders te ontvangen, niet zoo groot. De westkust van Frankrijk lag niet in de lijn van het groote wereldverkeer gedurende de middeleeuwen, en was minder goed gelegen dan de Nederlanden om het verkeer van het zuiden met het noorden van Europa te bewerken. Daarbij kwam, dat in dit laatste land de scheepvaart zich krachtig ontwikkelde, wat van Frankrijk niet kan gezegd worden. De zuidkust van Frankrijk aan de Middel-
landsche Zee lag gunstiger, en Marseille was dan ook de belangrijkste handelsstad in dit gebied, die in de voordeelen der kruistochten deelde, maar daarna achteruitging. Ook de maatschappelijke verhoudingen der
bevolking werkten de ontwikkeling van den han- del in Frankrijk niet in de hand. Er bestond in dit land geen krachtige middelstand tusschen de heeren en de lijfeigenen, en de koninklijke macht werd door de vasallen ondermijnd. De vorsten bezaten langen tijd geen kracht zich tegen de tyrannie der leenmannen te verzetten. Daarbij kwam, dat de steden, die elders de middelpunten van een vrij en krachtig burger- leven waren, gedurende de middeleeuwen in Frankrijk zwak, afgezonderd en weerloos ston- den en eerst met het einde daarvan haar kracht bewust werden. De burgeroorlogen en de oorlog met Engeland gedurende 100 jaren (13391435) |
|||||||||
|
gebouwen en tuinen en zijn beroemde metaal-
industrie (damascener klingen) en weverijen (damast) de belangrijkste steden. Als zeesteden in het Mohammedaansche gebied noemen wij Basra, Beirut en Trebizonde. De handelsver- bindingen der Mohammedanen gingen in het oosten naar China en in het westen verscheen een afgevaardigde van den beroemden Kalif Haroen al Raschid aan het hof van Karel den Grooten. Ook met het zuidelijke Rusland hadden de Arabieren een levendige handelsbetrekking. Onder de Mohammedaansche heerschappij bleef Egypte nog steeds de korenleverancier der Middellandsche zeelanden, en de steden van Beneden-Egypte bloeiden door nijverheid. In Spanje, het door de volksverhuizing ver-
woeste land, was de invloed der Mohammedanen buitengewoon gunstig. Hier ontwikkelde zich het economisch leven tot hoogen bloei, en werden kunst en wetenschap tot een hoogen trap van volmaaktheid gebracht. Nergens werd de land- bouw met meer zorg uitgeoefend dan in het Moorsche Spanje; de besproeiingswerken uit dien tijd zijn algemeen beroemd. De metaalindustrie bloeide te Toledo (Toledoklingen) en Granada, de zijde- en wolindustrie van Spanje werd ge- grondvest, leder, porselein en papier waren gezochte produkten der Moorsche nijverheid. De levendige handel exporteerde uit Spanje zijde, wollen stoffen, olie, metaalwaren enz.; bovenal werden ingevoerd de oostersche weeldeartikelen. In de zeesteden van het Spaansche schiereiland heerschte een druk scheepvaartverkeer en ook in de landsteden was de handelsdrukte ongemeen. De Arabieren waren in de middeleeuwen,
evenals de Italianen, ijverige zeevaarders. Op de Middellandsche Zee zwierven hunne vloten, maar ook de Roode Zee en de Indische Zee werd door hen bevaren. In deze laatste streken hadden zij de scheepvaart bijna geheel in handen. Zij gingen langs de Afrikaansche kust tot Sofala naar het zuiden, en de zeehandel in Indische produkten was hoofdzakelijk hun monopolie. In den tijd, dat de Arabieren Spanje grooten-
deels beheerschten, werd het noorden van dit land door Christelijke volken bewoond, die met de Arabieren of Mooren voortdurend in strijd leefden, en met het einde der middeleeuwen dezen geheel verdrongen of onderwierpen. Op handels- gebied hadden echter de christelijke bewoners van Spanje in dien tijd weinig te beteekenen. Alleen de Cataloniërs in het N. O. waren koene en vlijtige schippers en goede handelaars, die de meeste kuststreken der Middellandsche Zee be- zochten, en een druk verkeer met Italië hadden. Zij bereidden in Spanje de ontdekkingstochten van later voor. Het is wel opmerkelyk, dat de eerste der
|
|||||||||
|
44 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
teisterden dit land en hielden de ontwikkeling
van de kunsten des vredes tegen. De toeneming van het koninklijk gezag en de centralisatie van het staatsbestuur met het einde der middel- eeuwen waren in dit land gunstig voor de ont- wikkeling van den handel. De binnenlandsche handel van Frankrijk werd
in dit tijdperk meest gedreven op de jaar- markten. De missen van Beaucaire, Troyes, Montpellier, Rheims werden het meest bezocht; de handelsgebruiken en het gewicht van Troyes (Trooisch pond) kwamen ook in de naburige landen in zwang. Met de opkomst en uitbreiding van den zeehandel gingen echter de jaarmarkten achteruit en eindelijk ten gronde (zie pag. 11). De zeehavens als Brugge, Antwerpen e. a. kwa- men voor de missen in de plaats. In de noord- westelijke provincie van Frankrijk, die een tijd lang tot Engeland behoorde, ontwikkelde zich nog al verkeer met Engeland en met de Nederlanden. De Italianen oefenden een beslissenden invloed
op Frankrijks stoffelijke beschaving uit. Toen de pausen hun zetel naar Avignon verlegden volgden vele Italianen dezen, en legden zich in Zuid-Frankrijk op handel en nijverheid toe. De geldhandel was in Frankrijk bijna uitslui- tend in handen van Lombarden en Florentijnen, en voor het meerendeel werden de lakenfabrie- ken van Languedoc en Roussillon voor hun rekening gedreven. En toen Marseille na de kruistochten achteruitging, ging de Fransche handel op de Middellandsche zee geheel over in handen der Genueezen. Italië beheerschte in het zuiden van Frankrijk de markt. Uit Italië heeft Frankrijk ook de meeste takken van nijver- heid ontvangen, die meer bepaald tot het ge- bied van kunst behooren, als goudsmeden, het gieten van brons, het steensnijden, het vervaar- digen van kristal en spiegelglas, het maken van kunstbloemen, het tapijtweven en vooral de zijde-industrie. In het noorden van Frankrijk was in de vroegste tijden de wolbewerking een inlandsche nijverheid, en ook vindt men hier reeds vroeg melding gemaakt van de linnen- weefsels van Kamerrijk en Rijssel, nog altijd middelpunten dier industrie. In het noorden en midden van West-Europa
kwam na de stormen der volksverhuizing het handelsverkeer en industriewezen eerst iang- zameihand tot ontwikkeling. In Duitschland was de opkomst van de steden vooral sedert de 10e eeuw hierop van grooten invloed. De steden weiden de brandpunten van nijverheid en van handel, en daardoor werden hier groote rijkdommen verzameld, welke voor de ontwik- keling van de politieke macht der steden van groot belang waren. In den tijd der kruistochten was de Donau
de groote verkeersweg, waarlangs de kruis- |
vaarders uit Duitschland naar het oosten trok-
ken, en welken weg ook de handelaars volgden. In de 10lle, 11\'1\'\' en 12\'\'" eeuw was Regensburg aan den Donau de belangrijkste stad in Duitsch- land, die met Rusland en Italië handel dreef, doch later door Weenen overvleugeld werd. De Zuid-Duitsche steden Ulra en Augsburg brachten den handel met Italië hoofdzakelijk tot stand. Drie wegen over de Alpen verbonden in de mid- deleeuwen Duitschland met Italië: de Hrenner- pas door de Tyroler Alpen naar Verona en ver- der naar Venetië, de Spliigenpaa van den Achter- Rijn en de St. Qothardpaa van het dal der Reuss, beide naar de Lombardische vlakte met haar vele steden. De Rijn was in de middeleeuwen, vooral
sedert de 10\'le eeuw, een belangrijke handelsweg van Zuid-Duitschland naar het Noorden. Langs deze rivier ontwikkelde zich in dien tijd een rij van aanzienlijke steden, waarvan wij slechts Straatsburg, Mainz en Keulen noemen. Van den mond van den Rijn in de Nederlanden voer men deze rivier op om uit het noorden van Europa de produkten op de markten in het hart van Duitschland te brengen. Terwijl in Zuid-Duitschland, zoo dicht bij de
bakermat der Europeesche beschaving gelegen, reeds vroeg een druk handelsleven bloeide, bleef Noord-Duitschland en het gebied aan de Oost- zee langer ten achter. Wel had de oorspronke- lijke Slavische bevolking hier in den Karolin- gischen tijd eenigen handel ontwikkeld, zoodat de fabelachtige overleveringen der rijkdommen van het verdwenen Julin (Vineta) misschien op historische feiten berusten, maar de eigenlijke economische ontwikkeling van dit gebied valt eerst na de 12du eeuw. Na dien tijd wonnen de Germanen gebied in de landen aan de Oostzee, en sedert dagteekent de opkomst van vele ste- den. De kooplieden van Breinen en Lubeck leer- den de produkten der Oostzeelanden kennen, en ook de Nederlandsche kooplieden verschenen daar vroeg met hunne schepen. De stad Wisby op Gothland werd het centraalpunt van den handel, een stad, die door de kooplieden op de Oostzee druk bezocht werd, en welks zeerechten een algemeen beroemden naam verkregen. Een vereeniging van Duitsche kooplieden,
welke reeds in 1229 handelsverdragen sloot, was de voorlooper van een machtig handelsverbond, dat hier in de 13de eeuw opkwam. Wij hebben met het laatste het oog op de bekende Hanze. Onder de Hanze verstaat men in het gewone
spraakgebruik eene van de 131\'1 tot de 17||L\' eeuw bestaande vereeniging van Neder-üuitsehe ste- den langs de kust en in het binnenland, om elkanders handel wederkeerig te beschermen. De vrije steden Lubeck, Breinen en Hamburg voeren nog tegenwoordig den titel van vrije Rijks- en Hanzesteden." |
||||||
|
45
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRT.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Daar de Hanze niet met dien stroom des tijds
medeging, verloor zij haar beteekenis en verdween uit de geschiedenis, om plaats te maken voor de overzeesche compagnieën der handelaren in West-Europa. De Oost-Indische en West-In- dische compagnieën, misschien met het voor- beeld der Hanze voor oogen opgericht, waren de nieuwe instellingen, die uit de groote gebeur- tenissen der nieuwe geschiedenis voortkwamen. In de middeleeuwen was de gunstige geogra-
phische ligging der Nederlandsche gewesten, in verband met de toenmalige historische om- standigheden, de oorzaak, dat hier de ontwikke- ling van een bloeienden handel plaats vond. Wij zeiden reeds, dat de Italianen de produkten
van het Oosten naar West-Europa brachten. Doch bij den toenmaligen toestand der zeevaart konden zij de landen in het noorden, aan de Noordzee en aan de Oostzee, niet geregeld bezoeken. En wij zagen reeds, dat evenmin de Hanze den handel ver naar het zuiden dreef. Zoo was er een tusschenmarkt noodig, waarop het Noorden en het Zuiden, het Oosten en het Westen elkander konden ontmoeten. De keuze van deze markt werd door het gemeenschappelijk belang be- paald. En als van zelf waren de Nederlandsche havens daarvoor aangewezen. In de geschiedenis treffen wij geen onder-
handelingen aan, waarbij in uitdrukkelijke be- palingen die bemiddelende rol aan de Neder- landsche steden werd opgedragen. De voordeelen, welke deze streken door hun ligging aanboden, leidden hiertoe als van zelf. En de bewoners dezer gewesten waren daartoe volkomen geschikt. De ontluikende scheepvaart, die uit visscherij voortkwam, de bestaande handelsgeest, de vrije gemeente-instellingen, de bloeiende vrije burger- stand, de bestaande nijverheid, zij alle werkten mede, om die gunstige omstandigheden niet vruchteloos te doen voorbijgaan. Zoo kwam het dan, dat Venetië en Genua
handelsbetrekkingen met de Nederlandsche ste- den aanknoopten, en er uit Italië jaarlijks voort- brengselen werden gezonden, waaraan Noord- Europa behoefte had, terwijl omgekeerd de produkten van het Noorden Italië\'s handelaren werden aangeboden. In het midden der li^ eeuw kwam de Nederlandsche wereldmarkt tot vol- komen ontwikkeling. Hoewel handelaren van bijna alle Europeesche volken hier verschenen, waren toch de hoofdvertegenwoordigers van den invoer- en uitvoerhandel de Italianen en de Hanzeaten. Vooral de Vlaamsche steden, als Brugge, Gent, Yperen en Antwerpen en in Noord-Nederland Amsterdam deelden in die handelsvoordeelen. In de middeleeuwen vormde ook de Zuiderzee een belangrijk centrum voor den handel, en de IJssel was de handels- weg van de noordelijke Noordzee naar den Rijn. |
|||||||||
|
De Hanze was aldus een verbond van steden
met een handelsdoel. In het westen ging de Hanze niet verder dan de Zuiderzee. De steden in Holland, Zeeland en Vlaanderen hebben wel verbonden met de Hanze gesloten en betrek- kingen er mede aangeknoopt, doch behoorden er niet toe. In Gelderland, Utrecht en Fries- land waren vele steden lid der vereeniging. Dinant aan de Maas, in België, was de zuidelijkste Hanzestad ; aan den Rijn ging haar invloed tot Andernach, en naar het zuiden waren Halle en Breslau, naar het oosten Krakau en Reval hare voorposten. De opkomst van dit handelsverbond had na
1241 successievelijk plaats, en hoewel het nooit formeel is opgelost, kan men toch zeggen, dat het omstreeks 1669 eindigde, toen de laatste algemeene vergadering gehouden werd. De Hanze is met de eerste periode der ontwikke- ling van het verkeer in Noord-Europa groot geworden. De beteekenis, die de steden Lubeck en Hamburg in de Hanze hadden, berustte op de geographische ligging, waardoor zij aangewezen waren om de ruiling der handelsprodukten van West- en Noordoost-Europa tot stand te brengen. In den tijd, toen men nog vreesde voor de vaart op de open zee, toen men de gevaarlijke wateren tusschen de Oostzee en de Noordzee liefst ver- meed, moest de zuidwestelijke hoek der Oost- zee, waar op niet verren afstand de Elbemond gevonden wordt en men langs deze de Noord- zee kon bereiken, wel de natuurlijke verzamel- plaats worden van de produkten der Oostzee- landen. Brugge in het westen en Nowgorod in het
oosten waren de uiterste hoofdcentra van den handel der Hanze. Zout en wijn van West- Frankrijk, Vlaamsche linnens en later ook de produkten uit Zuid-Europa, door den handel uit Italië aangevoerd, werden op de markten te Brugge, Amsterdam en elders tegen pelswerk, was, ertsen, koren en andere ruwe produkten uit de Oostzee-landen omgezet. Ook op Engeland werd een levendige handel door de Hanze ge- dreven ; hoofdzakelijk werden hier de Engelsche linnens gehaald. Het eenmaal zoo machtige Hanze-verbond had
zijn bloeitijd in de laatste periode der middel- eeuwen. Toen de nieuwe geschiedenis haar intrede deed was zijn tijd voorbij. De groote landontdekkingen in Amerika en Australië en het vinden van den zeeweg naar Indië hadden aan- leiding gegeven tot verbetering der scheepvaart en verplaatsing van den handel. Regeerin- gen, die tot dusver de zeevaart geheel verwaar- loosd hadden, kwamen tot het besef van haar groote waarde. De staande legers veranderden de wijze van oorlogsvoeren. Er ontstonden binnen korten tijd geheel andere staatkundige verhoudingen, geheel andere eischen des levens. |
|||||||||
|
4(5
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Hoewel zich daardoor ook tijdens de laatste
periode der middeleeuwen in de noordelijke Ne- derlanden reeds aanzienlijke handelssteden ont- wikkelden, en vele steden aan de Zuiderzee en den IJsel reeds tot het Hanzeverbond behoorden, als Kampen, Deventer, Zutfen, Doesburg enz., valt toch voor de noordelijke Nederlanden het bloei- tijdperk van den handel in de nieuwe geschiedenis. De steden der noordelijke Nederlanden heb- ben haar eerste ontwikkelingsperiode doorge- maakt in den tijd der Hanze, doch toen dit verbond achter den tijd was, en door het vin- den van den zeeweg naar Indië en den weg naar Amerika de handelswegen verlegd werden, trokken zij hiervan verder partij. De Vlaamsche handelssteden gingen door staatkundige en andere oorzaken, als het verzanden der havens enz, snel achteruit tijdens den aanvang der nieuwe geschiedenis, doch even snel ontwikkelden zich de steden in het noorden als Amsterdam, Enk- huizen, Hoorn, Rotterdam, Schiedam, Dordrecht, Middelburg, Veere, Delft e. a. § 47. De nieuwe geschiedenis. Zoo zijn
wij het einde der middeleeuwen genaderd en staan aan den drempel der nieuwe geschiedenis. De internationale handel bloeit hoofdzakelijk inde Italiaansche handelssteden voor het zuiden, en in de Hanzesteden voor het noordwesten van Eu- ropa. De Nederlandsche steden zijn in opkomst en bloei; Engeland begint te ontwaken. In Portugal is sedert eenigen tijd druk leven; de prins Hen- drik de Zeevaarder had daar de zeevaart in eere gebracht, en tot het doen van ontdekkings- reizen langs de westkust van Afrika geleid. Er begint meer en meer leven te komen bij
de volken, die aan den Atlantischen Oceaan wonen. Zij vragen zich af, of die uitgebreide zee de grens der aarde is; of men den aardbol niet kan rondzeilen oin aldus Indië door een tocht naar het westen te bereiken. De rijkdommen der Italiaansche steden, die tot nog toe de In- dische handelswaren uit het oosten der Middel- landsche zee naar West-Europa brachten, prik- kelde den ondernemingsgeest der opkomende volken. Er was een aandrang tot groote ondernemin-
gen, en nog vóór de 15e eeuw geëindigd was, had Columbus in 1492 een nieuw werelddeel, Amerika, ontdekt, en had Vasca de Gama in 1498 den zeeweg naar Indië om de Kaap de Goede Hoop voor Portugal gevonden. Hiermede was het tijdperk der landontdekkingen voor goed geopend, en vangt een nieuwe aera der historie aan, die als de nieuwe geschiedenis wordt aangeduid. Niet alleen in staatkundig opzicht, maar ook voor de ontwikkeling van den handel vormen deze gebeurtenissen een keer- punt. In de gebeurtenissen der nieuwe geschie- denis ligt hoofdzakelijk de opkomst der tegen- |
|||||||||
|
woordige staten. Wij zullen deze thans niet nagaan,
doch komen er bij de bespreking der verschil- lende landen op terug. Zoo ook zullen wij de handelsgeschiedenis van den nieuwen tijd niet in bijzonderheden behandelen, omdat wij telkens gelegenheid zullen vinden daarop te wijzen. Slechts zullen wij hier den algemeenen loop van den wereldhandel aanduiden, met de ver- anderingen, die deze onderging. Tot aan het einde der 15e eeuw had de we-
reldhandel hoofdzakelijk plaats langs de wegen, welke reeds sedert de oudheid waren gekozen, en die alle in de Middellandsche Zee samen- kwamen. De zeevaart was nog meest kustvaart, nieuwe landen waren niet ontdekt, en door de veroveringen der Turken was menig gebied in Azië en ook op het Balkanschiereiland voor den handel der Europeanen verloren gegaan. Toen evenwel Portugal den zeeweg naar Indië om Afrika heen ontdekt had, werd de wereld- handel verlegd. Italië moest thans de bemid- delende rol, om de Oostersche waren aan West- Europa te leveren, afstaan aan Portugal. En het kleine Portugal werd nu gedurende korten tijd een eerste handelsstaat. Doch daarnevens is de ontdekking van Ame-
rika van groote beteekenis geweest voor West- Europa. Door die ontdekking werd Spanje aan- vankelijk schatrijk, waardoor Karel V en Filips II hunne staatkundige plannen in Europa konden volvoeren. Doch een der grootste economische gevolgen
dier ontdekking is zeker de toevloed van edele metalen voor Europa, vooral van het zilver. Vóór dien tijd werd de zilvermarkt in Europa vooral voorzien door de Europeesche mijnen. Thans kwam er zulk eene vermeerdering van zilver, dat de waarde er van daalde, doch de prijzen der overige roerende goederen bovenal stegen. Deze revolutie in het muntwezen was vooral in het belang van den burgerstand. In de eerste plaats had Spanje, de ontdekker,
groote voordeelen van Amerika. Doch de andere natiën van West-Europa volgden Spanje op dien weg, en Engeland\'s opkomst als handelsstaat is voor een groot deel aan Amerika te danken. De landontdekking van dien tijd sloot ook
tegelijkertijd het inbezitnemen der ontdekte streken in zich. Daardoor werden Spanje en Portugal de bezitters van uitgestrekte landen in Azië en Amerika, of wel, men bracht de vorsten aldaar in een toestand van af hankelijk- heid. De voordeelen, die de Portugeesche Kroon
en de kooplieden van den handel op Indië ver- kregen, zouden bevestigd worden door een stel- sel van uitsluiting van andere volken, door monopolie (alleenhandel). De tijdelijke vereeni- ging van Portugal met Spanje (15801640), en het sluiten der Spaansche havens voor de Hollanders, |
|||||||||
|
47
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Indië spoedig achteruit. Hierdoor is gedurende
de nieuwe geschiedenis de handelsgrootheid der Italianen niet aanzienlijk. Eerst in den laatsten tijd is dit land opnieuw aan den zeeweg naar Indië komen te liggen na het doorgraven van het Kanaal van Suez, waardoor dit land weder vooruit gaat. Maar de tijd, dat Italiaansche koop- lieden den handel in West-Europa beheerschten, is voor altijd voorbij. De pogingen, die Italië in deze eeuw tot kolonisatie heeft aangewend, waren niet gelukkig. Frankrijk, hoe gunstig er ook toe gelegen, heeft
weinig deelgenomen aan ontdekkingen en kolo- nisatie en evenmin aan den internationalen han- del. De innerlijke toestand des rijks en de geaardheid van het Fransche volk waren daar- van de oorzaak. En al werden onder den minister Colbert sedert 1661 de handel en nijverheid sterk bevorderd, al werden belangrijke indus- trieën op groote schaal tot stand gebracht, op het gebied van den wereldhandel heeft Frank- rijk niet veel beteekenis verworven. Ook het kolonisatiewezen had hier slechts geringe ge- volgen, en de pogingen daartoe in den laatsten tijd aangewend, waren geenszins in het voor- deel van dit land. Noord-Duitschland, met zijn levendigen handel
op het einde der middeleeuwen in den bloei- tijd der Hanze, ging achteruit in de nieuwe geschiedenis. De handel van de Hanze ging te niet, en de oorlogen in het versnipperde Duitschland, vooral de dertigjarige oorlog (16181648), bracht dit landgebied gevoelige slagen toe. Daarbij kwamen later de oorlogen tegen Frankrijk, tegen Oostenrijk enz. De ver- snipperde verdeeling van het Rijk, waardoor er geen centrale macht was, behoorde met het voorgaande tot de oorzaken, welke de ontwik- keling des handels en der industrie tegenhiel- den. Terwijl in West-Europa de meeste landen meer of minder overzeesche bezittingen ver- wierven, bleef Duitschland daar geheel buiten. Eerst in het midden van deze eeuw begint
de opkomst van Duitschland als handelsnatie en zeevarende mogendheid. Ook uit dezen tijd (na 1871) dagteekent het verwerven van kolo- niën door dit Rijk. Wij bepaalden ons slechts tot het aanstippen
van enkele feiten uit de handelsgeschiedenis; verder mochten wij met het oog op de beschik- bare ruimte niet gaan. Toch moeten wij ten slotte nog een paar gebeurtenissen noemen, die tot den nieuwen tijd behooren, en van onbereken- baren invloed zijn geweest op het handelsleven. Wij bedoelen de invoering van de electrische telegraaf, later van de telefoon, en den aanleg van spoorwegen. Door de telegraaf, die bijna de geheele we-
reld in voortdurende onderlinge gemeenschap |
|||||||||
|
die met Spanje in oorlog waren (de Tachtigjarige
oorlog), om dezen te treffen, had ten gevolge, dat de Hollanders zelf den zeeweg naar Indië zoch- ten en sedert 1595 direct met Indië in betrek- king stonden. Dit was het begin van Portngal\'s ondergang. De Hollanders, die hun scheepvaart sterk hadden uitgebreid, en den handel der Hanze gedeeltelijk hadden bemachtigd, richtten in 1602 de Oost-Indische Compagnie op, een rijke en machtige handelsvennootschap, die de Portugee- zen uit de Molukken en andere deelen van Indië verdreef, zelf vele eilanden en landstre- ken in bezit nam, en weldra den handel op Indië hoofdzakelijk beheerschte. Sedert dien tijd waren de Noord-Nederlandsche havens de stapelplaatsen voor den bloeienden handel in Indische produkten, terwijl Portugal even snel achteruit ging als het was opgekomen. Tot het midden der i8e eeuw bleef in Noord-Nederland de scheepvaart en de handel op Indië en op de Europeesche landen in den vollen zin des woords wereldhandel. Echter kwam in West-Europa Engeland op,
en werd in handel en scheepvaart de geduchte concurrent van de Nederlanders. Meer en meer werden dezen in hun handel verdrongen, en de Engelschen namen hunne eerste plaats in. Daardoor was op het einde der 18e eeuw de handel en de scheepvaart van Nederland verbazend ge- slonken en die van Engeland tot grooten bloei gekomen. Ook Engeland had in Amerika, Azië en Australië bezittingen verworven en koloniën gesticht, en werd daardoor in deze eeuw niet alleen de eerste natie op het gebied van handel en scheepvaart, maar ook de eerste koloniale mogendheid. En al is Nederland nog altijd een aanzienlijke
koloniale mogendheid, al heeft de handel en de scheepvaart zich in deze eeuw wel gedeeltelijk uit den toestand van verval opgeheven, de vroegere grootheid is op verre na niet we- der bereikt. De opkomst van andere handels- natiën moest wel gedeeltelijk ten koste van den albeheerschenden handel der Nederlanders plaats hebben. Spanje, dat met de rijke bezittingen in Ame-
rika zoo glansrijk de nieuwe geschiedenis bin- nentrad, welks schatkist voorzien werd met de schatten der Amerikaansche zilver- en goud- mijnen, heeft wel zijne bezittingen uitge- perst, maar is er zelf niet door verrijkt. Door slecht bestuur, door gemis aan energie, en door het vertrouwen op de rijkdommen uit Amerika is het land verarmd, is de handel verdwenen, en ging hij in handen van Hollanders en Engel- schen over. Zelfs was het gevolg, dat ook die rijke bezittingen in deze eeuw meestal verloren gingen. De beteekenis van den handel der Italiaansche
steden ging na het verleggen van den weg naar |
|||||||||
|
48 HANDELS-AA]
brengt, heeft de handel iets haastigs in zijn
karakter verkregen. 1) De telefoon doet gedeeltelijk denzelfden dienst
op eenvoudiger wijze. De spoorwegen hebhen wegen gebaand in
richtingen, die de natuur niet voor het verkeer aanwees. Zij hebben den invloed van de natuur- Hjke gesteldheid der landen op de richtingvan den handel verminderd, en de markt van het kapitaal in de handelswereld vergroot. Hier- door is er een revolutie gekomen in de richting der handelswegen. Bijz. beschrijving van de deelen der aarde.
De imleeling der aardoppervlakte. § 48. De werelddeelen. De aardoppervlakte
wordt ingedeeld in vijf groote deelen, werelddeelen genaamd. Deze indeeling berust grootendeels op de natuurlijke afscheidingen, welke de zeeën op de aardoppervlakte tot stand brachten. Alleen ten oosten van Europa is de grens tusschen dit werelddeel en Azië moeielijk te bepalen. De natuurlijke scheidingen, welke men hier aan- neemt, zijn in vele opzichten altijd eenigszins willekeurig, en vandaar dat als landgrens ook niet altijd dezelfde genomen wordt. Voor eene handelsgeographie is het daarom het eenvoudigst de staatkundige grens van Rusland als de grens van Europa te beschouwen, of het Ural-gebergte en de Ural-rivier met de laagte der Manytsch- rivier als de grens aan te nemen. In een tabellarisch overzicht vatten wij de
opgaven over grootte, bevolking enz. der wereld- deelen samen. De werelddeelen.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
EUBOPA.
Algemeen overzicht.
§ 49. De ligging en kustontwikkeling van
Europa. Bij de eerste blik op de wereldkaart valt het direct in het oog, dat Europa vergeleken met andere werelddeelen betrekkelijk vele en aanzien- lijke inhammen der zee alsmede groote binnenzeeën bezit, terwijl het meer dan eenig werelddeel met groote landtongen en schiereilanden in de om- ringende zeeën vooruitsteekt. Hierdoor heeft Eu- ropa eene groote kustlengte, wat men gewoonlijk uitdrukt met de term, dat Europa een groote kust- onticikkeling bezit. Van de oppervlakte des lands, die in ronde getallen op 10 inill. K.M2, kan gesteld worden, behoort ongeveer 1/.j tot eilan- den en schiereilanden, en maakt het overige 2/3 de massieve romp van Europa uit. Europa is in dit opzicht gunstiger bedeeld dan de andere werelddeelen. Dit blijkt als wij weten, dat terwijl in Europa de verhouding van eilanden en schier- eilanden tot vasteland is als 1 : 2, die verhou- ding in Azië is als 1 : 3, in Amerika als 1: 12. Door deze gelukkige gesteldheid des lands staat
Europa voor groote gedeelten onmiddellijk of zeer gemakkelijk met de zee in verbinding. De verdee- ling van land en water is er zoodanig, dat van het hart van Europa uit gemakkelijk waterwegen voor het volkenverkeer in alle richtingen zijn te openen. Verscheiden rivieren, welke gedeelte- lijk bevaarbaar zijn, of die, waar dit niet het geval is, toch tot goede landwegen langs haar oevers gelegenheid geven, stroomen in verschillende richtingen uit het midden van Europa naar de omringende zeeën, en bevorderen aldus de ge- meenschap des lands met de groote verkeers- banen over den Oceaan zeer. Wanneer wij daarbij bedenken, dat Europa
grootendeels in de gematigde luchtstreek ligt, dat de groote zeeën tot zelfs in het noorden toe in \'t geheel niet of zelden dichtvriezen, dan moet men erkennen, dat de ligging en geogra- phische gesteldheid van het werelddeel veel voordeelen voor het handelsverkeer en de ont- wikkeling der beschaving aanbiedt. En de ge- schiedenis bewijst ons, dat die invloed niet vruchteloos gewerkt heeft, daar Europa boven- aan staat in de ontwikkeling der volken. Europa is aan drie zijden door zeeën inge-
sloten, en alleen in het oosten direct met een lijnen zeiden, kunnen wij thans nog toevoegen, dat met
den thans geopenden telegraafkabel tusscheu Kieuw- Caledonië en Queensland in Australië, de eerste sectie gelegd is van den grooten kabel, die, do >r den Stillen Oceaan gelegd zal worden naar de Saudwich-eilanden en van daar naar San Francisco, en bestemd is om ecu einde te maken aan het monopolie van de Eaitern Telegraph Cy. op het telegraafverkcer naar Australië en Üost-Azië. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') Aan hetgeen wij op pag. 19, over de telegraaf»
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
49
|
||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||
|
vasteland, dat van Azië, verbonden. De afschei-
ding van andere werelddeelen is op sommige plaatsen zeer weinig hinderlijk. In het oosten vormen de 1/2 K.M. breede Bosporus en de 2 K.M. breede Hellespont gemakkelijke overgangen naar Azië, en in het westen is de Straat van Gibraltar, slechts 14 K.M. breed, gemakkelijk over te trekken naar Afrika. In ouden tijd zijn deze overgangen dan ook dikwijls door de volken gebruikt. De Middellandsche Zee, die Europa naar het zuiden
begrenst, wordt vooral door de schiereilanden van Zuid-Europa in verschillende bekkens verdeeld. In het oosten steekt het Balkan-schiereiland (468000 K.M2.) met vele vertakkingen in de zee vooruit, en talrijke eilanden in de Égeesche zee, de groepen der Cykladen en Sporaden, vormen als het ware eene gemakkelijke verbinding met Klein-Azië. In het midden van Zuid-Europa strekt zich
het slanke Apenijnsche schiereiland met de zui- delijkste kleinere armen van Apulië en Calabrië in zee vooruit, en vindt in het eiland Sicilië, na kleine afbreking in de straat van Messina, eene voortzetting. Doch ten oosten en ten westen van Italië dringt de zee diep naar het noorden in Europa door, en nadert zelfs de kern der Alpen, zoodat voor het verkeer hierdoor natuurlijke wegen geopend bleven. Het plompe Pyreneesche schiereiland (584000 K.M.2), dat in den vorm wel iets met Afrika overeenkomt, sluit het bekken der Middellandsche zee in het westen af. De belangrijkste en grootste eilanden in de
Middellandsche zee zijn, van het westen af: de Pytiusen en de Balearen (Spaansch), Corsica (Fransch), Sardinië en Sicilië (Ital.), Malta en Gozzo (Eng.), de Jonische eil. en de Cykladen (Grieksch); Kreta of Kandia en de Sporaden met Rhodos (Turksch), en Cyprus, (Eng.). Aan de westzijde van Europa langs den At-
lantischen Oceaan vindt men de grootste kust- ontwikkeling in het noorden, en houdt de gele- ding ten Z. van 50°. bijna geheel op. De Oostzee bestaat uit een ondiepe, ver in
Noord-Europa doordringende inham, waardoor het Deensche en het Skandinavische gebied als schier- eiland gevormd worden, en waardoor de zeevaart ook hier diep in het land doordringt. De be- langrijkste inhammen en uitbreidingen van de Oostzee zijn: de Botnische yolf, de Finsche golf, de golf van Riga, de Danziger bocht en de Pommersche bocht. Daar het zoutgehalte der Oostzee geringer is dan van den Oceaan, en deze zee geheel in het land ligt, (vastelandsklimaat), gebeurt het enkel, ongeveer eens in de eeuw, dat zij geheel dichtvriest. Meermalen worden de toegangen in de nauwe zeestraten de Sond en de Groote Belt door ijs afgesloten en zijn de havens ontoe- gankelijk. Door deze omstandigheid wordt de scheepvaart op de Oostzee bijna jaarlijks eenige |
||||||||||
|
maanden belemmerd. Overigens is deze zee voor
het verkeer van het hoogste belang. De westkust van Skandinavië is rijk aan
kleine, grillig gevormde inhammen, fjorden genoemd, die met steile wanden in het Skandi- navische bergland doordringen. Doch die steile bergwanden maken de verbinding met het bin- nenland bezwaarlijk, en daardoor kunnen de fjorden niet den gunstigen invloed op het han- delsverkeer uitoefenen, welken zij aan een lagere kust zouden hebben. Ten westen van Middel-Europa liggen de
Britsche eilanden als een voorpost in den Oceaan, en sluiten de Noordzee aan dien kant af. De Noordzee is een ondiepe zee (gemidd. 89 M. diep) aan den rand van den Atlantischen Oceaan. Van het vasteland strekt zich een onderzeesch plateau in den Oceaan uit, en op dit plateau verheffen zich de Britsche eilanden. Ten W. van Ierland neemt de diepte der zee
snel toe en hier vangt bij een diepte van meer dan 200 meter het eigenlijke bekken van den Atlantischen Oceaan aan. In het noorden wordt Europa begrensd door
de Noordelijke IJszee. Een gelukkige omstan- digheid is het, dat het warme water van den Golfstroom (zie pag. 9) ver in deze zee doordringt, waardoor zij minder aan bevriezing blootstaat dan andere zeeën op gelijke breedte, als in het noorden van Amerika en Azië. Dit heeft ten gevolge, dat hier nog scheepvaart-verkeer bestaat en steden gevonden worden (Hammerfest en Wardohuus) op eene breedte als op geen andere punten der aarde. De grootste inham in het noorden is de Witte zee, die door de afgelegen- heid en het barre klimaat verre bij de Oostzee achterstaat in beteekenis. § 50. Iets over de kustvormen in verband
met het verkeer. De kusten van Europa ver- toonen alle afwisseling in vormen, zooals bij een blik op de kaart onmiddellijk te zien valt. Wij ves- tigden er reeds de opmerkzaamheid op, dat de fjordkusten bij Noorwegen voor het verkeer niet zeer gunstig waren. Zoo hebben de onderschei- dene kustvormen een zeer verschillende betee- kenis voor het handels-verkeer. Zonder tot eene gedetailleerde en streng syste-
matische onderverdeeling af te dalen, waarvoor het hier de plaats niet is, kunnen wij toch de kust- vormen en gesteldheid van het kustland gemak- kelijk in hoofdtrekken onderscheiden. In de eerste plaats valt den zeeman onmiddellijk in het oog, oi de kust laag of hoog, vlak of steil is. Een hooge kust is meestal steil, en wordt gevormd door een gebergte, dat zich langs de kust verheft. Wanneer een bergketen zich in de lengte langs de kust uitsrekt, spreekt men van een lengte- kust, en als de bergketen in richting dwars op de kust staat, en dus aan de zee eindigt, |
||||||||||
|
|
||||||||||
|
50
|
|||||||||
|
HANDELS-A ABDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
noemt men dit een transversale- of dwarskust.
In dit laatste geval kan de bergketen ongeveer loodrecht op de kust staan, en dus zuiver een dwarskust vormen, of met een scherpen hoek schuin naar zee loopen, en dus diagonaalsgewijze de kustlijn bereiken, in welk geval men van diagonaalkust spreekt. Het springt in het oog, dat een steile, hooge
kust altijd bezwaren medebrengt om van de zee het binnenland te bereiken, en dus aan het verkeer van de kuststreek met het binnenland moeie- lijkheden in den weg legt. Waar de rots wan- den in zee afdalen en een hoog, steil gebergte zich nabij de kust verheft, moeten dikwijls door kunst en met veel moeite en kosten de wegen aangelegd worden, zoodat hier op na- tuurlijke wijze geen verkeer ontstaat. Daarenbo- ven is het hooggebergte gewoonlijk arm aan produktie en bezit het weinig bewoners, zoodat de scheepvaart door geen lokmiddelen wordt aangetrokken. Een voorbeeld van een hooge, steile kust in
Europa biedt ons West-Skandinavië. Daar het bergland zich hier evenwijdig met de kust uit- strekt, is dit tevens het echte voorbeeld van een lengtekust. De inhammen, welke de zee hier met grillige bochten ver landwaarts dwars in de bergketen vormt, heeten fjorden. De typische fjorden vindt men in Skandinavië, doch ook in het westen van Schotland kunnen de smalle en bochtige inhammen als fjorden beschouwd worden. De fjordkusten zijn door die inhammen rijk aan goede natuurlijke havens. Deze kusten zouden het meest door de natuur bevoorrecht zijn, als de afsluiting van het land door de om- ringende gebergten en de voortzetting van deze langs de kust geen beletsel was voor het verkeer, zooals we zeiden. De fjordkusten, zijn daardoor voor de scheep-
vaart en de handelsontwikkeling niet van bij- zonder belang. Als vluchthavens kunnen zij dienst doen, voor de vestiging van oorlogshavens zijn zij zeer geschikt, omdat deze meer aan een sterke ligging dan aan verbinding met het achter- land gebonden zijn. Ook als uitgangspunten van de zeevisscherij zijn zij zeer goed te gebruiken; maar slechts weinige fjorden dienden tot de ves- tiging van handelssteden. Enkele fjordhavens dienen nog als stapelplaatsen en tusschen-stations voor de zeevaart; echter wordt in de meeste gevallen hiervoor de voorkeur gegeven aan de eilanden van de fjorden of nabij de kust. De opkomst van Tromsoe, Hammerfest en Sitka (Amerika) is hierdoor te verklaren. Trots die ongunstige gesteldheid der fjord-
kusten waren zij toch voor de ontwikkeling der zeevaart in Noord-Europa van groot belang. Aan de Skandinavische fjorden waren de Noor- mannen gevestigd, die stoere zeevaarders, welke onder de moedige Vikings den stormachtigen |
Oceaan het eerst langs Europa van noord naar zuid
bevoeren, die het verre IJsland bevolkten, en zelfs verder van Dieppe uit tochten naar Afrika\'s westkust tot nabij Sierra Leone ondernomen zouden hebben. Het land met weinig voort- brengselen dreef deze mannen op zee, het groote gebied waar voordeelen te behalen waren, en maakte hen tot onverschrokken zeelieden. Bij de dwarskusten, waar een bergketen in zee
eindigt, kan het gebeuren dat de zee inhammen vormt, die in de lengtedalen tusschen de berg- ketens zich uitstrekken. Dergelijke inhammen worden met den naam rias aangeduid, naar den naam, welken men in Spanje daaraan geeft. Een zoodanige riaskust komt voor in het N.W. van Spanje aan de Gallicisch-Asturische kust, aan de kust van Bretagne (Frankrijk), in het Z.W. van Engeland en in het Z.W. van Ier- land. Het is natuurlijk, dat de riaskusten meer toe-
gangen van de zee uit naar het land verschaffen, omdat het gebergte hier dwars op de kust staat. Evenwel is het aantal havens ook aan deze kusten nog niet groot, al valt niet te ontkennen, dat deze kusten belangrijken invloed op de ontwik- keling der zeevaart hebben uitgeoefend. De lage, vlakke kusten van West-Europa zijn
over \'t geheel gunstiger voor den handel dan de hooge. Dit is bovenal hiervan een gevolg, dat deze kusten den benedenloop van groote rivieren hebben, zoodat de havensteden zich eigenlijk niet nabij de kust maar aan de rivieren op eenigen afstand van de kust ontwikkeld hebben. Dit is de kust met rivierhavens. Hier vindt de verbinding van de zee met het hart des lands gemakkelijk plaats. In rivierschepen worden de produkten en waren de rivieren op en af ver- voerd, en de zeeschepen varen een eindweegs de riviermonden op. De opkomst van haven- steden had bovenal daar plaats, waar de zeevaart aan den riviermond ophield, en dus de koopwa- ren moesten overgeladen worden. Het is na- tuurlijk, dat de vloed van den Oceaan, die de rivieren oploopt, hierop grooten invloed uitoe- fende. Uit dit oogpunt beschouwd is de ligging van Hamburg, Breinen, Rotterdam, Antwerpen, Londen, Huil, Rouen, Nantes, Bordeaux, Sevilla en vele andere steden goed te verklaren. Ook bij de Oostzee liggen de havens meestal aan de riviermonden. De vloed oefent echter hier geen invloed uit, wijl deze in de Oostzee zoo goed als gemist wordt. Men denke hierbij aan de ligging van Lubeck, Stettin, Danzig, Konings- bergen, Riga, en andere steden. Terwijl de lage kust met riviermonden den
toegang tot het land opent, is de lage kust met duinen daarentegen zeer ongunstig voor het ver- keer. De duinenkust is gevormd op ondiepe of bloot liggende rijen zandbanken nabij de kust en |
||||||||
|
51
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRlJKSKUNDË.
|
|||||||||
|
omringende zeeën van slechts weinige honderden
meters, meer dan 2/;! van het werelddeel onder water zoude zetten. Er zouden dan behalve enkele eilandengroepen, zooals een gedeelte van Groot-Britannië, slechts twee door een breeden zeeboezem gescheiden landmassa\'s overblijven: eene in het noorden, het Skandinavische berg- land omvattend, en een grootere in het zuiden, de berglanden van Middel-Europa met de Alpen en van de zuidelijke schiereilanden innemend. Hieruit blijkt, dat het laagland zich door
Midden-Europa naar het oosten uitstrekt, waar het geheel in Oost-Europa de grootste opper- vlakte inneemt, terwijl de berglanden tot twee hoofdgroepen zijn te brengen. De laagvlakte bestaat uit de Germaansehe en de Sarmatische of Russische laagvlakte, de berglanden zijn de Alpen met omringende gebergten en het Skandinavische bergland. Die ligging van de laagvlakte in Midden-Europa,
waardoor de Oostzee ver naar het oosten in het land doordringt, waardoor aanzienlijke rivieren een weg van Midden-Europa naar het noorden en noordwesten konden nemen (Elbe, Oder, Weich- sel), waardoor het zeeklimaat diep in het conti- nent kan doordringen, is van onberekenbaar voordeel geweest voor de ontwikkeling van den economischen toestand der bewoners in dit werelddeel. Het Skandinavische bergland, het noordelijkste
bergland, rijst met een steile helling op uit den Atlantischen Oceaan en daalt met langzame overgangen naar het oosten af tot het laagland, dat in Zweden de Botnische golf omzoomt. Dit bergland staat geisoleerd in het N. W. van Europa. De rivieren dalen er meest af in een oostelijke richting, doch wegens de geringe uitgebreid- heid der vlakte heeft geen van deze een groote beteekenis voor het wereldverkeer. Wij komen hierop terug bij de beschrijving des lands. Het hoofdgebergte van Europa vormt het
ketengebergte der Alpen. De Alpen vangen aan bij Genua, waar zij zoo zeer met de Apennijnen vereenigd zijn, dat het moeielijk valt de juiste grens te trekken. In den laatsten tijd wordt de lijn van Savona naar Ceva als de meest wenschelijke grens tusschen beide ketens aan- genomen. Aanvankelijk loopt de Alpenketen in Z. W. richting en buigt zich vervolgens om naar het noorden. De kam der Alpen, (de kam is de lijn over de toppen van de bergketen) is hier de staatkundige grens tusschen Frankrijk en Italië. De zware bergmassa van den Mont- blanc, de hoogste berg van Europa (4800 meter), vormt den hoeksteen, waar de Alpen van een noordelijke een oostelijke richting aannemen, in welke hoofdrichting zij zich blijven uitstrekken tot den Donau bij Weenen. Zelfs moeten in geologisch opzicht de Karpaten ook tot de Alpen gerekend worden. Voor ons doel is het evenwel |
|||||||||
|
daardoor sluit zich bij de duinenkust een strand
met gevaarlijke ondiepten aan. Hierdoor is op deze plaatsen voor groote schepen de kust niet te naderen, en de ondiepten maken de zee langs de kust onveilig voor de scheepvaart. De zee- man, die hier onbekend is, wordt dikwijls het slachtoffer van dezen kust vorm, doordien het schip strandt op de zandbanken. De duinenkust is daarom arm aan steden.
Visschersdorpen konden hier ontstaan, tot han- delssteden ontwikkelden deze zich niet. Wij zien dit in N. W. Duitschland, in Nederland en aan de Fransche kust bij de Golf\' van Biskaje. Eigenaardig is nog de vorm van de Duitsche
kust der Oostzee. Terwijl hier in Mecklenburg en West-Pommeren de zoogenaamde boddenkmt, een kust met ondieppe kustbekkens, gevonden wordt, heeft men in het oosten de haffen, d. i. strandmeren, door een duintong of nehrung van de zee gescheiden, en in welke haffen rivieren uitmonden. De steden worden hier meestal aan deze inhammen der bodden of der haffen,of aan de riviermonden gevonden. Aan de Middellandsche zee zijn de lage kusten
geringer van beteekenis in vergelijking met de hooge, steile kusten. Een voordeel is het, dat deze laatste nergens den toegang tot het land geheel afsluiten, zoodat er niet alleen verbindingswegen langs de kust bestaan, die de smalle vlakten in gemeenschap met elkander brengen, maar ook vele goede wegen o ver de gebergten. Rivierhaven s vindt men minder aan de Middellandsche zee. De Europeesche rivieren, welke in deze zee uitmonden, hebben niet die beteekenis voor de scheepvaart als de havens van West-Europa. Alleen de Nijl met zijn delta in Afrika deed nog echte rivier- havens ontstaan. Doch de steden Malaga, Bar- celona, Marseille, Genua, Livorno, Napels, Mes- sina, Palermo, Brindisi, Venetië, Triest, Athene Konstantinopel e. a. zijn alle tot bloei gekomen, zonder dat een rivier die opkomst bevorderde. Aan de Zwarte zee vindt men weder rivier-
havens. Hier monden vele rivieren uit in breede, trechtervormige inhammen, door de Russen limans geheeten. Echter de belangrijkste haven aan deze kust, Odessa, is zonder de medewerking van een rivier tot stand gekomen. § 51. Het hoog en laag van den bodem.
In den bouw en de groepeering van de gebergten
en den geheelen vorm van de oppervlakte blijkt, dat Europa als een zelfstandig deel der aardop- pervlakte beschouwd moet worden, en geenszins een deel uitmaakt van Azië, waarmede het door land verbonden is. Het landschap in Europa heeft iets eigenaardigs, iets zelfstandigs, dat het werelddeel tot een landindividu stempelt. Het grootste gedeelte van Europa is laagland.
Uit de beschouwing eener hoogtekaart van Europa blijkt, dat het rijzen van den waterspiegel der |
|||||||||
|
52 HANDELS-AARDRIJKSKÜNDEi.
|
|||||||
|
beter deze als een afzonderlijke keten te beschou-
wen. Het gedeelte der Alpen van de Ligurische zee
tot den kleinen St. Bernhardspas ten zuiden van de Montblanc (of de rivierdalen der Dora Baltea op Italiaansche en der Isère op Fransche zijde) noemt men gewoonlijk West-Alpen, en het gedeelte van den Montblanc tot het Rijndal van de Bodenzee naar Chur en verder langs de Splügenpas (ten zuiden van den Achter-Rijn) noemt men Middel-Alpen. De Middel-Alpen be- hooren grootendeels tot Zwitserland en vormen de natuurlijke grens naar Italië. Al wat van de Alpen ten 0. van genoemde
lijn ligt kan als één geheel onder den naam van Oost-Alpen worden samengevat. De Karpaten en de bergketens ten N. van den Donau worden hierin niet begrepen. De bovenbedoelde hoofdketen der Alpen
vormt een centrale massa in de lengte uitge- strekt, die zich in West- en Middel-Alpen steil verheft uit de lage Povlakte naar den kant van Italië. Aan de noordzijde zijn de centrale A1- penketens nog met hoogvlakten en lagere berg- ketens omringd, die in Frankijk, Zwitserland, Zuid-Duitschland en Oostenrijk onder verschil- lende namen bekend zijn. Men kan eene alge- meene Voor-Alpine-hoogvlakte met een hoogte van 500 a 60Ö meter aan den noordvoet der Alpen aannemen, die zich van Geneve door Zwit- serland en Zuid-Duitschland naar Weenen uit- strekt. In het oosten verbreeden zich de Alpenketens
maar worden tevens lager, om bij de Hongaarsche laagvlakte te eindigen. In de Middel-Alpen is de gemiddelde kamhoogte 2600 meter, en in het oosten der Oost-Alpen daalt die tot 1Ö00 meter. Gewoonlijk onderscheidt men de gebergten naar de hoogte in voorbergen van 300 tot 600 meter, middelgebergten. van 6002000 meter en hooggebergten boven 2000 meter hoog. De cen- trale Alpen vormen dus grootendeels een hoog- gebergte, dat zich in het noorden bij de Voor- Alpine hoogvlakte aansluit en bovenal aan de west- en noordzijde door een krans van middelgebergten is omringd. Die middelgebergten strekken zich door het O. van Frankrijk en door Zuid- en Middel-Duitschland en het noorden van Oosten- rijk-Hongarijë uit, en vormen met veel afwisseling in het uiterlijk van het landschap een langzamen overgang tot de voorbergen en verder tot de Franse/te en Germaamche laagvlakten, die langs den Atlantischen Oceaan en de Noord- en Oost- zee het heuvel- en bergland omsluiten. Talrijke rivierdalen doorsnijden de middelgebergten met schilderachtige valleien en scheiden ze in af- zonderlijke deelen. De Alpen zijn in het Z. O. verbonden met
het bergland van het Balkan-schiereiland en in het westen met de Apennijnen van Italië. Het |
|||||||
|
bergland van het Pyreneesche schiereiland vormt
een volledig afgescheiden geheel. § 52. De rivieren en de stroomgebieden.
De rivieren zijn een product van het klimaat
doch de richting der stroomende wateren hangt grootendeels af van de afwisseling in hoog en laag van den bodem. Daar het handelsverkeer op het. land, vooral in vroegere eeuwen, van de natuurlijke wegen, en wel meest van de stroomende wateren afhankelijk was, zijn dus de bevaarbare rivieren van veel invloed geweest op de ontwikkeling en den bloei der landschappen. Gedurende de oude geschiedenis was, zooals
wij zagen, de handel hoofdzakelijk tot de Middel- landsche zeelanden beperkt. Het aantal bevaarbare rivieren, dat in de Middellandsche zee uitmondt, is gering. Spanje, Frankrijk en Italië zenden ieder maar één stroom van belang naar de Mid- dellandsche zee: de Ebro, de Ritene en de Po. Van deze had alleen de Rhóne in den ouden tijd internationale beteekenis, omdat langs deze rivier en verder langs den Rijn de weg liep, waardoor verbinding met de Noordzee en Oost- zeelanden tot stand kwam (zie pag. 40). Gedurende de oude geschiedenis kon door die
omstandigheden de rivierscheepvaart in Europa niet tot ontwikkeling komen. De groote stroo- men van Middel-Europa, de Rijn en de Donau, werden bij de Romeinen eerst bekend in den keizertijd, en dienden meer tot grenzen voor hun wereldrijk, wat ten gevolge had, dat zij daardoor voor de scheepvaart minder veilig waren, en geenszins de centrale lijnen van verkeer vormden. De belangrijkste rivieren voor het verkeer van
Middel-Europa stroomen naar den Atlantischen Oceaan, de Noordzee en de Oostzee. De hel- ling van de middelgebergten in Middel-Europa wijst den rivieren dien weg. De Loire, de Sein e, de Schelde, de Maas, de Rijn, de Wezer, de Elbe, de Oder en de Weicltsel zijn de hoofd- rivieren. Eerst in de middeleeuwen, toen het overwicht van Zuid-Europa door de opkomst van het Germaansche midden- en noordwest- Europa begon te verminderen, verkregen de genoemde rivieren op den handel en het verkeer veel invloed. De Rijn had het vroegst de meeste internationale beteekenis; de Elbe, Oder en Weichsel werden eerst in de latere middeleeuwen tot veel gebruikte verkeerswegen. De hoofdrivieren van het bergland der Alpen
en zijne middelgebergten stroomen dus naar het N.W. en N. Alleen de Rhóne opent uit het hart der Alpen naar de Middellandsche zee een weg. En de Donau, met een oostelijke richting, is in de middeleeuwen de groote verkeersweg naar het oosten geworden. De rivieren wezen aldus de verkeerslijnen aan en langs die rivieren ont- stonden de oudste handelsteden. |
|||||||
|
53
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
De bovengenoemde rivieren behooren alle, in
ruimeren zin genomen, tot het gebied van de verheffingen der Alpen. Doch de uitgebreide vlakte in Rusland bezit een eigen stelsel van groote rivieren, die niet op het bergland maar in een heuvelgebied ontstaan. Een middelpunt, waarom vele rivieren ontstaan, vormen hier de Waldai-hoogten. De Düna, de Dnjepr en de Wolga zijn de belangrijkste rivieren, die hier ontstaan. Op de beteekenis dezer rivieren komen wij terug bij de bespreking van dat land. Men is gewoon de landoppervlakte, waarvan
eene rivier haar water ontvangt, het stroomge- bied van die rivier te noemen. Hieronder wordt dus al het land verstaan, dat er tusschen en om de bijstroomen van die rivier ligt, en dat daarop afwatert. De rivieren monden weder uit in de zeeën.
Nu noemt men ook de gezamenlijke oppervlakten van de stroomgebieden van alle rivieren, welke in eene zee uitmonden, het watergebied van die zee, of kortweg: het zeegebied. Uit de grootte van het zeegebied kan men dus weten, van welke op- pervlakte lands er wateraderen naar die zee toevloeien. In Europa kan men zeven zeegebieden on-
derscheiden, die wij in orde van de grootte hier laten volgen. K.M2.
|
Stroomlengte Oppervlakte van
in K.M. stroomgebied. Dnjepr...... 2000 527 000
Don....... 1700 430 250
Petschora..... 1560 329 500
Ural...... 1500 (?) 249 500
Dwina met Suchona . 1220 365 400
Weichsel..... 1050 193 000
Dnester..... 1050 76 860
Düna...... 840 85 400
Njemen of Memel. . 790 90 550
De groote rivieren van west-Europa stroomen
in den bovenloop door het bergland en zijn dus door watervallen, ondiepten en stroomsnelheid meestal niet bevaarbaar. Toch kan men nog wel rekenen, dat zij over \'t geheel voor meer dan de helft van haar loop bevaren kunnen worden. De belangrijkste rivieren in west-Europa zijn: |
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Stroomgebied
in K.M*. 197 200
143 300
121 000
112 000
98 900
77 800
46 000
48 800
74 900
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
Stroomlengte
in K.M. |
||||||||||||||||||||||||||||||
|
Rijn......
El\'be.....
Loire.....
Oder.....
Rhóne.....
Seine.....
Wezer met Werra.
Garonne . . . . Po...... |
1225
1158 930 905 810 705 712 600 580 |
|||||||||||||||||||||||||||||
|
2060 000
1718 000 1663 000 1288 000 1142 000 944 000 725 000 9540 000
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
Zwarte Zee en Zee van Azow
Kaspische Zee.....
Oostzee (zonder Skagerak) .
Noordel. IJszee.....
Atl. Oceaan......
Middell. Zee......
Noordzee (met Skagerak) . .
Totaal
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
De rivieren van Spanje, die meestal door het
hoogland stroomen, zijn minder goed bevaar- baar, zoodat zij voor de scheepvaart meestal niet meer dan over */» der lengte zijn te ge- bruiken. Zelfs die rivieren, welke door eene hoogvlakte loopen, zoo als de Guadalquivir en de Ebro, zijn nog niet voor de halve lengte te be- varen. Wij geven hierbij van deze een over- zicht: Stroomlengte Stroomgebied
in KM. in K.M*.
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
De Zwarte Zee en de Kaspische Zee hebben
dus het grootste zeegebied, wat hoofdzakelijk een gevolg is van de uitgebreide vlakten van Rusland, die tot de ontwikkeling van reusach- tige rivieren aanleiding geven. Hier wordt door goede bevaarbare rivieren eenigszins vergoed, wat het land aan kustontwikkeling ontbreekt. Meest door vlakten stroomend zijn toch de ri- vieren van Rusland tot zeer ver naar de bronnen bevaarbaar. Ook de Donau, die tot het gebied der Zwarte zee behoort, is bijna bevaarbaar tot zijn oorsprong. Wij laten hier een overzicht van de grootte
der belangrijkste rivieren volgen, aanvangende met oost-Europa, met opgave van lengte en stroomgebied. Stroomlengte Oppervlakte van
in K.M. stroomgebied.
Wolga. . . . . 3183 1459 000
Donau......2780 817 000
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
910
820 727 712 542 |
82 600
65 500 95 000 99 900 55 900 |
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Tajo (Taag) . . .
Guadiana .... Douro (Duero Sp.) Ebro.....
Guadalquivir
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
De lijnen, waar de stroomgebieden van twee
rivieren aan elkander grenzen, noemt men water- scheidingen. Het is duidelijk, dat de water- scheidingen ook de uiterste grenzen aanwijzen van het rivierverkeer. Op verschillende plaat- sen heeft men echter de waterscheidingen door- gegraven, om de rivieren met elkander in ver- binding te brengen. Onderscheidene kanalen zijn aldus de middelen geworden, om van de naar het oosten en zuidoosten stroomende rivieren verkeerswegen naar de noordelijk en noordwes- telijk stroomende tot stand te brengen. De be- |
||||||||||||||||||||||||||||||
|
54
|
HANDELS-AAI
|
||||||||
|
langrijkste van dergelijke waterverbindingen,
die onderscheidene zeegebieden van Europa met elkander in betrekking brengen, zijn: A. De verbinding van de Kaspische
zee met de Noordelijke Ijszee: Hoogste punt der
verbinding. 1 door Wolga Kama en Katharina
kanaal, Wytschegda Dwina. . 150 M. 2 door Wolga Scheksraa, door het
Kubinskqj meer en Suchona naar Dwina en Wittezee......150 M. B. Verbinding der Kaspische zee met
de Oostzee: 1 door Wolga Scheksma, langs
Bjelo-meer, door \'t Onega-kanaal en Onega-meer, Swir, Ladoga-meer en Newa naar de Finsche golf . 150 M.
2 door Wolga Mologa, langs ka-
nalen, over het Ladoga-meer en de Newa.........150 M.
3 door de Wolga, Twerza, Msta, een
kanaal, de Wolchow Ladoga-meer naar de Newa........200 M.
C. Verbinding van de Zwarte zee met
de Oostzee: 1 door Dnjepr, Beresina, Beresina-
kanaal, Düna........ 2 door Dnjepr, Pripet, Oginskisch-
kanaal, Njemen of Memel dz . . 150 M. D. Verbinding ran Zwarte zee met
Noordzee: door Donau, Ludwigskanaal (weinig
gebruikt), Main Pijn .... 416 M.
E. Verbinding ran Middellandsche zee
met de Noordzee: door Rhöne, Bourgondisch-kanaal en
Rijn...........350 M.
F. Verbinding van den Atlantischen
Oceaan met Middellandsche zee: door Garonne en kanaal du Midi
(weinig gebruikt)......190 M.
§ 53. Het klimaat van Europa. Europa
is het eenige werelddeel, dat geheel buiten de tropische luchtstreek ligt, en slechts in het uiterste noorden voor een zeer klein gedeelte in de koude luchtstreek doordringt. Evenwel is het gedeelte van west-Europa ten noorden van den poolcirkel door de hooge temperatuur in werkelijkheid nog niet tot de koude lucht- streek te rekenen. De zee blijft zelfs nog ten oosten der Noordkaap geregeld vrij van ijs. Aldus ligt Europa feitelijk bijna geheel in
de gematigde luchtstreek. Uit den loop der iso- thermen van Januari is te zien, (zie pag. 3), dat geen werelddeel een zachter winter heeft op gelijke breedte dan de landen in west-Europa. De oorzaak van dit zachte klimaat moet voor |
|||||||||
|
een groot gedeelte toegeschreven worden aan
den invloed van den warmen Golfstroom (zie pag. 9). Deze warme zeestrooming heeft ten gevolge, dat het water van den Atlantischen Oceaan in den winter van Schotland tot het schiereiland Kola in het noorden nog een tem- peratuur van 3° C. bezit. Hierdoor wordt het bevriezen van den Oceaan verhinderd, terwijl de uit het noorden komende massa\'s drijnjs de Europeesche kust niet bereiken. Door die hooge temperatuur geeft het water verder veel ver- damping, terwijl de heerschende westenwinden die door het lauwe water verwarmde en met waterdainp beladen lucht naar het land voeren. Hiervan is een groote vochtigheid en ook
een zachte wintertemperatuur het gevolg. Die temperatuur leert ons het kaartje op pag. 3 kennen. Geheel westelijk Europa heeft aldus een
klimaat, dat onder den invloed van den Atlan- tischen Oceaan staat, en dat zich als een sterk uitgesproken zeeklimaat kenmerkt. Naar het oosten toe gaat dit langzamerhand in het vaste- landsklimaat over. Eigenaardig is het, zooals ook uit den loop der Januari-isothermeti blijkt, dat vooral in den winter de temperatuur veel sterker afneemt in een oostelijke dan in een noordelijke richting. Het is voor een overzicht gemakkelijk Europa
naar de eigenaardige gesteldheid van het kli- maat in groote gebieden te verdeelen, nl. het Atlantische klimaatgebied, het Middellandsche zee- gebied en het Continentale Oost-Enropeesche kli- maatgébied. Omdat in west-Europa het klimaat door
den invloed van den Atlantischen Oceaan be- heerscht wordt, kan men dat het Atlantische klimaatgebied noemen. Dit gsbied omvat de west- kust van het Pyreneesche schiereiland, geheel Frankrijk, behalve het land ten Z. O der Ce- vennes, België, Nederland, de Duitsche Noord- zeekust, Groot-Britannië, Denemarken en het Skandinavische schiereiland. Het westelijk ge- deelte der Germaansche laagvlakte behoort hier nog toe, omdat het Atlantische klimaat langs de vlakten van de Oostzee gelegenheid vindt met de heerschende westenwinden diep in Europa door te dringen. Het algemeen karakter van het Atlantische
klimaat kan men in het volgende samenvatten: De zomertemperatuur wordt door den Oceaan verlaagd, de winterkoude verzacht. De heerschende winden zijn westelijk, en dikwijls dringen stormen van den Oceaan in het land door. De lacht is rijk aan vochtigheid, heeft veelvuldige bewolking, en een rijke regenval is hiervan het gevolg. De meeste regen valt in Nederland, langs de Oostzee en in het hart van Engeland in Augustus; langs de westkust van Skandinavië, in Engeland, oost- tichotland en Ierland, en het ivesten van Frankrijk in October. Alleen op enkele westelijke punten van |
|||||||||
|
55
|
||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||
|
Het oosten van Europa, de groote vlakte van
Rusland met aangrenzende gewesten, heeft een zuiver continentaal klimaat, dat zich door scherpe tegenstellingen van zomer* en wintertemperatuur kenmerkt. De zomer is er zeer heet, de winter zeer koud. Terwijl het verschil tusschen Juli- en Januari-temperatuur in Ierland slechts 10" C. ( 15° C. en 5° C.) bedraagt, neemt dit in Duitschland op dezelfde breede toe tot 20° C. ( 20° C. en 0" C.) en aan den voet van den Ural tot 30° C. ( 20° C. en 10° O.). In bijzonderheden zullen wij hier het klimaat
van dit gebied niet behandelen, omdat wij bij de beschrijving van/ Rusland daarop beter terug kunnen komen, in verband met de geheele lands- gesteldheid. Alleen wijzen wij er hier op, dat de regentijd hoofdzakelijk in den zomer valt. De landen van Midden-Europa, als Duitsch-
land, Zwitserland en Oostenrijk-Hongnrije liggen tusschen de twee besproken klimaatsgebieden, en vormen dus een overgang van het Atlantisch klimaat naar het Continentale klimaat, waarin zij naar het oosten overgaan. Het noordelijke voorland der Alpen, als Zwit-
serland en zuid-Duitschland, zijn scherp van de landen met het Middellandsche zeeklimaat gescheiden door den hoogen bergrug der Alpen- ketens. Bij een overgang over de Alpen is de klimaatsverandering plotseling en zeer sterk in het oog springend. Ten slotte nog iets over de regenverdeeling.
De meeste waterdamp, die regen brengt, komt van den Atlantischen Oceaan en wordt met de westenwinden naar het land gevoerd. Waar hier de lucht afkoelt tot boven het verzadigingspunt, ontstaat er regen. Die afkoeling heeft bovenal plaats door opstijging. Daardoor wordt het duidelijk dat de wind, die bij een berghelling opstijgt, daar veel regen doet ontstaan (zie § 6). Het bovenstaande verklaart ons, dat in Europa
met heerschende westenwinden, de gebergten der westelijke kusten het rijkst zijn aan regen. Ook zijn over \'t geheel de westhellingen der gebergten rijker aan regen dan de landen en hellingen die ten O. van de gebergten als in de luwte van den wind liggen. Verder is het duidelijk, dat het bergland rijker aan regen moet zijn dan de vlakte, waar minder die op- stijging en afkoeling der lucht geschiedt. En- kele voorbeelden zullen dit illustreeren voor punten aan de oost- en westkust in Groot-Bri- tannië en Skandinavië. |
||||||||||||||||||
|
dit f/ebied in het Z.- W. van Noorwegen, van Schot-
land en van Ierland, alsmede op den Atlantiachen Oceaan valt de meeste regen in Deccnber en Januari. De gemiddelde temperatuur van het Atlantische
klimaatgebied is hoog, doch in den zomer door den invloed van het zeeklimaat koel of zacht. Langzaam neemt de jaartemperatuur van het zuiden naar het noorden af. Op 44° N.Br. is de gemiddelde temperatuur 13° C, op 57^/a0 N.Br. 9y.,° C. en tusschen 65 en 67° N.Br. nog 4° C. Wij wezen er reeds op, dat voor west- Europa de temperatuur in den winter en ook als gemiddelde des jaars gerekend sneller afneemt naar het oosten dan naar het noorden. De landen van Zuid-Europa vormen een zelf-
standig klimaatgebied, dat onder den invloed der Middellandsche Zee staat, en daarnaar het Middellandsche zeegebied genoemd wordt. In het noorden heerscht dit klimaat tot de Pyreneeën, de Cevennes, de Alpen en het Balkan-gebergte, zoodat het bijna geheel door een natuurlijke grenslijn van midden-Europa wordt gescheiden. De verandering van klimaat, als men uit het noorden deze gebergten overtrekt, is op korten afstand zeer sterk. In het zuiden wordt het klimaat van het Middellandsche zeegebied be- grensd door de Sahara, zoodat het noorden van Afrika er ook toe behoort. In het O. strekt het zich uit over Klein-Azië en Syrië en zelfs tot Mesopotamië. Een gemeenschappelijk karakter van het kli-
maat in dit geheele gebied is bovenal gelegen in den regenarmen zomer en de beperking van den regen tot den ivinter in het zuiden en tot de lente en den herfst in het noorden. In de zuidelijke deelen van het Middellandsche zeegebied is de zomer zoo goed als regenloos, in het noordelijk ge- deelte wordt de regen meer over het geheele jaar verbreid, doch valt bovenal in de lente en den herfst. De temperatuur in dit gebied bedraagt in
het zuiden als jaargemiddelde 19° C, in het noorden 15°. Deze temperatuur is betrekkelijk hoog voor deze breedte. Daartoe draagt zeker de afsluiting door de gebergten tegen de noor- delijke winden en de meer vrije toegang van zuidenwinden bij. Daarbij komt, dat de Mid- dellandsche zee een afgesloten kom vormt, waardoor het water niet volledig met den At- lantischen Oceaan in verbinding staat, en niet zoo sterk afkoelt in den winter. Hierdoor is de temperatuur van het water betrekkelijk hoog, en is dit mede de oorzaak van een hoogere temperatuur der lucht. De winter is in de Middellandsche zeelanden clan ook geenszins koud, maar meer zacht, en de loof booinen blij- ven in den winter groen. Aldus zijn de jaar- lijksche temperatuurschommelingen gering. |
||||||||||||||||||
|
Oostkusten.
Aberdeen
Dublin (Ierl.) Christiania Stokholm |
||||||||||||||||||
|
Westkusten.
Eiland Skye 258
Galway (Ierl.) 130 Bergen 226 Grötheborff 83
|
||||||||||||||||||
|
5 c.M,
4
4 40 |
||||||||||||||||||
|
c.M.
|
||||||||||||||||||
|
De grootste gemiddelde jaarlijksche hoeveel"
|
||||||||||||||||||
|
5G
|
|||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||
|
heid regen in Europa valt aan de westkust van
Skandinavië, van Schotland, Ierland en Z.-W. Engeland, aan de noordelijke helling van het Cantabrisch-Asturisch gebergte in Spanje, en van de westelijke Pyreneeën, alsmede op de A1- pen en de zuidelijke voortzetting tot de Dina- rische Alpen. De jaarlijksche regenval bedraagt in genoemde gedeelten van 130 tot 200 c.M. (In Nederland 60 tot 80 c.M.). De ligging de- zer gebergten verklaart dien grooten regenval. Ten oosten van Skandinavië daarentegen, in Zweden, valt aan de oostkust niet meer dan 43 c.M., en gemiddeld hooft dit land ongeveer 57 c.M. regen, wat na hot bovenstaande ver- klaarbaar is. De landstreken in Europa, welke de geringste
hoeveelheid regen ontvangen, vindt men: ineen kring om Parijs; ten W. van den Rijn in de Boven-Rijnsche laagvlakto (denk om de Voge- |
|||||||||||||||||||
|
zen welke ten W. hiervan liggen); in het mid-
den van Bohemen (denk aan de gebergten); in de Hongaarsche laagvlakten; in Rumenië; in Noord-Duitschland om Berlijn, en in het mid- den van het Pyreneesche schiereiland, waar overal slechts van 20 tot 60 c.M. regen valt. De verklaring van deze regenverdeeling is uit de gesteldheid des lands gemakkelijk te geven. § 54. De plantengroei van Europa, en enkele
opmerkingen over de verbreiding van dieren. De plantengroei geeft een eigenaardig karaker
aan het landschap, en maakt tevens eene der belangrijkste voorwaarden uit voor het leven der bewoners, voor hun bedrijf en middelen van bestaan. Hierdoor staan de planten ten nauwste met het handelsverkeer in betrekking. De drievoudige indeeling van Europa naar
het klimaat is ook in de flora of het plantenrijk |
|||||||||||||||||||
|
1 Toendra\'s.
|
|||||||||||||||||||
|
^fld Plantengroei v. h. hooggebergte.
|;:;X;X;:| Boomarnigeb. en giusl.(steppen).
f\'.;?.\':.] Bergwouden i |
|||||||||||||||||||
|
_} tuurland
|
|||||||||||||||||||
|
H Cultuurland der aubtrop. zone.
~j Landstreken arm van planten. \' " |
|||||||||||||||||||
|
Overzicht van den plantengroei in Europa.
|
|||||||||||||||||||
|
Verder valt het gemakkelijk ook in Rusland
nog geheel eigenaardige landschappen te onder- scheiden, die hoofdzakelijk door den planten- groei een zelfstandig karakter dragen. Zoo kun- nen wij Europa gemakkelijk naar den planten- |
|||||||||||||||||||
|
te herkennen, en evenals in het klimaat is de
tegenstelling tusschen zuid-Europa en het overige sterker dan tusschen west- en oost-Europa. Daardoor vormen de Middellandsche zeelanden ook in dit opzicht een afzonderlijk gebied. |
|||||||||||||||||||
|
57
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRITKSKUNDE.
|
|||||||||
|
LANDEN. H. A. Bosch. In procenten
der oppervl
Italië....... 5 691 590 22,0
Zwitserland..... 715 500 18,0
Frankrijk..... 9 075100 17,3
Griekenland..... 688 400 14,3
België....... 200 500 13,0
Spanje...... 3133 450 17,3
Nederland..... 226 968 6,9
Portugal...... 466100 5,1
Groot-Britann. en Ierl. . 1004100 4,1
Denemarken .... 185700 3,4
Het woud en de graanbouw gaan nergens op
aarde zoo ver naar het noorden als in Europa. De berk is de noordelijkste vertegenwoordiger van den woudgroei, en gaat tot 70" N. Br. In het N. van Rusland komen meest lorken in wouden voor. De beukeboom, die in het zeeklimaat het best groeit, komt in West-Europa, de eikenboom meer naar het oosten van Middel-Europa voor. De oostelijke grens van de beuk begint op de kust van Noorwegen op ongeveer 59" N. Br., loopt van Gothenburg over Kalmar en Konings- bergen in de richting van Odessa. De poolgrens van den eik ligt noordelijker en loopt van 63" N.Br. in Noorwegen over 61" N. Br. in Zweden, verder over St. Petersburg naar Perm bij het Ural- gebergte. Deze lijn vormt ook de grens tusschen de noordelijker naaldbosschen en de zuidelijk algemeen voorkomende loofboomwouden, eiken en linden, in Rusland. Van dè landbouwgewassen bekleeden barer,
gerst, rogge en aardappelen wel den eersten rang in dit gebied. Als zomergewas wordt de gerst in Noorwegen verbouwd tot 70" N. Br.; de verbouw van wintergranen begint in Zweden en Rusland op 60° N. Br. Tusschen 50 en 60" N. Br. zijn in Europa wintertarwe en winterrogge de meest voorkomende granen. Ten zuiden van 50" ver- dringt de tarwe de rogge meer en meer, en verder naar het zuiden in Zuid-Frankrijk, Zuid- Duitschland en Hongarije begint de oogst van ma\'is. De noordgrens der ooftboomen gaat in Skan-
dinavië tot 60", doch loopt in Rusland naar het zuiden over St. Petersburg ongeveer naar Kazan. De noordelijke grens van den wijnstok loopt van den mond der Loire, over Nantes, Keulen, langs de Karpaten en over Astrakan. Ten N. van deze grens kan de wijnstok wel groeien, maar wordt de vrucht zelden rijp. In het hier besproken gebied liggen dus de belangrijkste wijnlanden: Frankrijk, Duitschland (Rijnwijn) en Oostenrijk-Hongarijë. (Zie kaartje pag. 56). Ook vormt het Middel-Europeesche Woud-
gebied het land, waar de meeste suikerbieten verbouwd worden. En eindelijk maakt de heerschende vochtigheid
er het land vooral in het westen goed geschikt voor den grasgroei, zoodat daar groote uitge- |
|||||||||
|
groei in vier groote gewesten verdeelen, en wel:
1. de toendra\'s, 2. het woudland van middel- Europa, 3. het MiddeUandseke zeegebied, 4. het steppenland. I. De toendra\'s. Onder de toendra\'s of mos-
steppen verstaat men de vlakten der koude lucht- streek met een jaartemperatuur beneden 0°, welke bijna geheel met mossen bedekt zijn. De op- pervlakte des lunds is in den zomer slechts tot eene diepte van een halven meter ontdooid en op grooter diepte houdt een korst van altijd- durend ijs den bodem hard. De vochtige toendra\'s zijn hoofdzakelijk begroeid met bladmossen, ook wel groene mossen" genoemd, de droge toendra\'s met een witgrijze sprei van rendiermos, korst- mossen en ijslandsch mos. De toendra\'s zijn ge- heel boomloos. Van de huisdieren leeft hier alleen het rendier op de toendra\'s aan de Witte- en de Noordelijke IJszee. Het leven der Samo- jeden en Lappen, de bewoners dezer onherberg- zame oorden, is geheel afhankelijk van dat dier. Ook in de koude gewesten van Azië en Noord- Amerika strekken zich toendra\'s uit. De dierenwereld in dit gebied is zeer schaars
vertegenwoordigd. Hoofdzakelijk worden de arktische (noordelijke) landen door pelsdieren be- woond, als: marter, hermelijn, wolf en beer. Het ren lier en de hond zijn schier de eenige huis- dieren. De zeekusten worden verlevendigd door de zwemnogels. In de zeeën leven robben en waldieren. II. Het Woudgebied van Middel-Europa.
Door de geheele gematigde luchtstreek der oude en der nieuwe wereld strekt zich een landstreek uit, die in de oudste tijden grootendeels met wouden bedekt moet zijn geweest, en die daarnaar nog het woudgebied" wordt genoemd. Evenwel is met de toeneming der bevolking het woud meer ert meer gedund, en heeft het bouwland en het weideland de plaats van de meeste vroegere wouden ingenomen. Alleen in de bergstreken en op enkele afgelegen plaatsen heeft het woud zich nog gehandhaafd, zoodat het zelden meer dan */4 der oppervlakte van het land inneemt. De oppervlakte aan wouden in de Europeesche
landen leert ons het volgend overzicht bij be- nadering kennen1). LANDEN. H A. Bosch. In procenten
_ der oppervl.
Rusland...... 190 684 000 ( An n
Finland...... 10 868 000 j 4"\'U
Zweden...... 17 358170i o. ^
Noorwegen..... 7 568 200) d4\'1
Oostenrijk..... 18123 760 29,4
Duitschland..... 13 987 900 26,1
Turkije...... 8 201300) 000
Rumenië...... 976 000) ass»a
\') Volgens Semler, TValdwirthschaft imd Holzkuudc 1S88
|
|||||||||
|
58
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
strektheden als groene weiden gevonden worden,
en daarmede een bloeiende rundveeteelt. Het paard is in deze streken meest trekdier. Naast de runderen en paarden zijn varkens, schapen en geiten huisdieren. De groote wilde dieren, zooals de beer, de
wolf, los, wilde kat, ros en bever worden in dit gebied meer en meer uitgeroeid; edelhert, ree en gems, alsook het trilde varken blijven door kunst- matige bescherming nog in den natuurstaat voortleven. III. Het Middellandsche zeegebied. Dit
landgebied, ook wel het subtropische genoemd,
heeft droge zomers en vochtige winters. Die vochtigheid en de niet lage temperatuur van den winter hebben ten gevolge, dat de boomen er altijd groen blijven, zoodat men dit het gebied der altijd groene loofboomen kan noemen. Tot die altijd groene planten behooren : olijfboom, mi/rtc, oleander, laurier, oranjes, citroenen, en eenige soorten van eiken. Als cultuurboomen vindt men hier verder agrurnen (== zuursmakende vruchten, als sinaasappels), vijgen, amandelen, Johannesbroodboom en kastanjes, terwijl sporadisch reeds de dadelpalm voorkomt. Vele van deze planten zijn in den loop der tijden van elders ingevoerd. Zoo zijn uit de heete luchtstreek hier de katoenboom, het suikerriet, de pisangs en bataten overgebracht. Gedurende den dorren zomer wordt de planten-
groei kort afgebroken doch de zachte winter bevor- dert vooral een langen groeitijd in den herfst en het voorjaar. Hierdoor is in den zomer kunstmatige besproeiing noodzakelijk, waartoe het bergachtige land zich goed leent. Doch dit heeft tevens ten gevolge, dat de landbouw niet op groote schaal gedreven kan worden. Verder is het bijna geheel ontbreken of schaarsch voor- komen van weideland daarvan een gevolg. De belangrijkste granen in dit gebied zijn
ma\'is en tarwe, en in Italië en op eenige andere plaatsen ook een weinig rijst. De graanvelden zijn meest van rijen boomen omringd, waarom zich wijnranken slingeren. De dierenwereld heeft in Zuid-Europa ook
eigenaardige kenmerken. De rundveeteelt be- teekent hier niet veel, wat een gevolg is van het gemis aan weidevlakten. Het paard wordt hier veel door den ezel en het muildier als trek- dier en lastdier verdrongen. De schapenteelt heeft er groote uitbreiding, wat gedeeltelijk daar- aan is toe te schrijven, dat het klimaat gunstig is voor den groei der wol. Daarenboven houdt men hier veel geiten. Met den moerbezieboom is ook de zijdeworm ingevoerd. Verder noemen wij van de karakteristieke zoogdieren nog: de jakhals, de pardelkat, het stekelearken, de moef- lon, de steenbok en het damhert. In Middel- en Zuid-Europa heeft het planten-
|
|||||||||
|
leven en de dierenwereld groote veranderingen
ondergaan door de bewoners, die geheel vreemde soorten invoerden en bestaande uitroeiden. De wilde dieren zijn er grootendeels door den mensch uitgeroeid. IV. Het steppengebied. Het steppengebied,
dat een kleine oppervlakte in het Z.O. en Z. van Rusland omvat, kenmerkt zich door geheel gemis aan boomen. Het is een grasland, dat alleen in de lente en voor korten tijd in den herfst groen staat, doch gedurende den heeten zomer een dorre, grijze vlakte vormt, waar niets groeit. En in den strengen, langen winter jagen de sneeuwstormen woest over de schier grenzenlooze vlakte. Deze gesteldheid des lands maakt, dat slechts
een geringe bevolking hier kan gevoed worden, die geen landbouw beoefent, maar hoofdzakelijk als nomaden van veeteelt leven. § 55. De bevolking van Europa. De overleve-
ringen der vroegst beschaafde volken en verschil- lende andere feiten wijzen er op, dat Europa in den oudsten tijd hoofdzakelijk van Azië en Noord- Afrika uit is bevolkt geworden. De oudste volkplanters in Griekenland zijn waarschijnlijk uit Klein-Azië, Phoenicië en Egypte afkomstig. De Etrusken in Italië, een volk met een vroege en zelfstandige beschaving, kwamen van het noorden Italië binnen. In den oudsten tijd schijnt Middel- en Noord-
Europa door volkengroepen bewoond te zijn geweest, waarvan de historie slechts onzekere berichten geeft, doch die door paalwoningen, hunebedden, cromlechs, menhirs en andere over- blijfselen sporen van hun bestaan hebben achter- gelaten. Het is niet onwaarschijnlijk, dat de Finnen en Lappen in Noord-Europa en de Basken in de Pyreneeën als overblijfselen van die volken moeten beschouwd worden. Op deze oudste volken volgen de Kelten. De
Kelten kwamen waarschijnlijk van de landen aan de Zwarte Zee in Europa, en trokken ten zuiden langs den Middel-Europeeschen woud- gordel (zie pag. 57) naar het westen, waar zij zich vervolgens in de landstreken aan de Donau, in de Alpen, het Duitsche middelgebergte, Noord- Italië, Gallië en Britannië vestigden. Zij vorm- den in den oudsten tijd zeker de hoofdbewoners van Europa. Na de Kelten kwamen de Germanen. Ook
zij waren uit het oosten afkomstig 1) en vestigden zich hoofdzakelijk in de woudrijke streken der Germaansche vlakte en van Skandinavië, zooals hun oude overleveringen vermelden. En na de Germanen volgden weder de Slaioen, die even- eens uit het oosten Europa binnen kwamen en de vlakten van Oost-Europa bevolkten. *) Dit gevoelen wordt in den laatsten tijd wel door
| Penka e. a. bestreden, doch is nog niet voldoende weerlegd. |
|||||||||
|
59
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Op die wijze had er een voortdringing der
volken van het oosten naar het westen plaats, wat tot vele vermengingen aanleiding gaf. De oude indeeling en de woonplaatsen dier volken- groepen is door historische en politieke gebeurte- nissen geheel veranderd. In zuid- en zuidwest- Europa hebben o. a. de Romeinen door hun politieke overheersching en meerdere beschaving op de talen, rechtsverhoudingen en zeden van onderscheidene volksstammen een eigenaardigen stempel gedrukt. Men noemt die volken, welke onder den geestelijken invloed der Romeinen zich ontwikkelden en het eigenaardige daarvan behielden, de Romaansche rolken. De Romanen vor- men dus niet een volk één van afkomst, maar zijn, hoewel van verschillende afkomst, meer één geworden door historische omstandigheden. Men kan de tegenwoordige bewoners van
Europa hoofdzakelijk brengen tot vier groepen, die zich door taal en ras onderscheiden. Zij zijn: 1 de Basken, (een klein aantal), 2 de Indo- Germanen, 3 de Ural-Altaische volken van het. Mongoolsche ras, en 4 de Semieten. De meeste van deze hoofdgroepen bestaan
weder uit verschillende ondergroepen. Tot de Indo-Germanen behooren de Grieken, Kelten, Romanen, Germanen, Slawen en de Zigeuners. En deze ondergroepen bestaan weder uit ver- scheidene kleinere stammen of afdeelingen, zooals die meestal door historische gebeurtenissen zich gevormd hebben. Tot de Romanen behooren: Italianen, Span-
jaarden, Franschen, Portugeezen, Rheto-Romanen (in Zwitserland in de Alpen) en Rumeniërs. Tot de Germanen behooren: Diiitschers,
Friezen, Nederlanders, Denen, Zweden, Noorwegers, IJslanders en Engelschen. Als afdeelingen van de Slawen noemen wij :
A. de Z u i d e 1 ij k e Slawen: Sloivenen, Serben, Kroaten en Bulgaren. B. Noordel ij ke Slawen: Tschechen, Slowaken, Polen en Russen. G. Let- tische volken: Litauers en Letten. Tot de Ural-Altaische groep der Mongolen
behooren: A. de Finsehe volken: Finnen, Lap- landers, Syrjenen, Wogulen, Esthen, Tscheremissen, Wotjaken en Mordwinen, alle meest in Rusland, en de Magyaren of Hongaren in Hongarije. B. de Samojeden en Tataren: Kirgiezen, Tschuwaschen aan de Wolga, Kazansche Tataren en Osmanische Turken. De Israëlieten behooren tot de Semieten. Zij
leven in Europa verstrooid onder de verschil- lende volken. Zonder nu in bijzonderheden af te dalen kan
men als de belangrijkste hoofdgroepen der be- volking van Europa aannemen: de Romanen, de Germanen en de Slawen. De totale bevolking van Europa bedroeg in
1891 ongeveer 358 millioen, d. i. nagenoeg % van de totale bevolking der aarde. Als gemiddelde |
voor 1 vierkante kilometer vindt men in Europa
een volksdichtheid van 36 personen, een cijfer dat alle werelddeelen overtreft (Zie tabel pag. 48). Voor de verschillende landen in Europa geven
wij het overzicht van de dichtheid der bevol- king op pag. 60. De meest beleden godsdienst in Europa is
de Christelijke, terwijl er in Rusland en Turkij ë nog 6 mill. Mohammedanen gevonden worden. Het aantal Israëlieten in Europa wordt gerekend op 57a mill. / Omtrent de drie Christelijke hoofdafdeelingen
kan men in \'t algemeen zeggen, dat de Roomsch- Katholieke kerk de meeste leden telt onder de Romanen, de Protestantsche kerk onder de Ger- manen en de Grieksch-orthodoxe kerk onder de Slawen en Grieken. Het aantal Roomsch-katho- lieken in Europa bedraagt ongeveer 160 millioen, dat der Protestanten 90 mill. en het aantal be- lijders der Grieksche kerk wordt eveneens op 90 mill. geschat. Volkomen nauwkeurig zijn deze cijfers natuurlijk niet, zij geven slechts bij bena- dering de verhouding aan. § 56. De landen van Europa. De verdeeling
der aardoppervlakte in werelddeelen berust groo- tendeels op de natuurlijke afscheidingen, en is voor het gemak algemeen ingevoerd. De werelddeelen bestaan uit landen. Hieronder verstaat men gewoonlijk de gedeelten der aard- oppervlakte, welke onder een zelfde bestuur staan, onverschillig hoe dat bestuur is ingericht en of de bestuurder keizer, koning, vorst enz. heet. Daarom moemt men deze indeeling de politieke indeeling. Zulk een zelfstandig politiek geheel noemt men een staat. De politieke verdeeling der werelddeelen in
landen of staten is grootendeels een historisch geworden iets. De loop der geschiedenis, de eindresultaten der groote oorlogen, de tractaten der mogendheden, zij bepaalden bovenal de staatkundige grenzen. Dit neemt niet weg, dat de natuurlijke gesteldheid der landen, de berg- ketens, de rivieren, zeeën, moerassen enz. steeds invloed hebben uitgeoefend op de keuze dier staatkundige grenzen bij politieke onderhande- lingen. Bij de verschillende landen zullen wij dit opmerken. Hierdoor is de opkomst en uitbreiding der
staten een historisch-geographisch verschijnsel: d. w. z.: de historie des volks werkte met de aardrijkskundige gesteldheid des lands mede om de grootte en gedaante des lands te bepalen. Bij de behandeling der deelen van de aarde
zullen wij de politieke indeeling volgen. Wij vangen daarom aan met een statistisch overzicht van de Europeesche staten te geven, met opgave van grootte, aantal inwoners en betrekkelijke bevolkingsdichtheid. De landen worden in alpha- betische orde geplaatst. |
||||||||
|
60
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AAEDBIJKSK.UNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De staten van Europa.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
DUITSCHLAND.
(Oppervlakte 540504 K.M». - Inwoners 49428
Bewoners per KM». 91). § 57. Geographische ligging van Duitschland
en beteekenis daarvan voor klimaat, handel enz. Het üuitsche rijk ligt tusschen 471/2°56° N.Br. en 6"22° O. Lengte van Greenwieh. De breedte, waarop Duitschland ligt, wijst aan, dat het geheel tot de gematigde lurhtstreek behoort, en wel ongeveer op gemiddelde breedte daarvan ligt. Hieruit valt reeds af te leiden, dat er een in alle opzichten gematigd klimaat zal heerschen. De gematigdheid van het klimaat wordt door verschillende oorzaken bevorderd. Het westen van Europa staat onder den in-
vloed van den Atlantischen Oceaan met den lauwen Golfstroom, en heeft daardoor in den winter een zachter, in den zomer een koeler klimaat (zeeklimaat; zie pag. 4). De richting der heerschende winden is westelijk, en dit heeft ten gevolge, dat de invloed der zee dieper in het land doordringt. Nog geeft de laagvlakte van Noord-Duitschland en de Oostzee aanleiding, dat het Atlantische zeeklimaat hier verder naar het oosten kan doordringen, dan elders in Europa. Het zeeklimaat is daardoor in het noord-westen en noorden heerschend, en dit gaat naar het Z.-O. en O. langzamerhand in het con- tinentale klimaat over. Evenwel, de afwisseling van hoog en laag heeft
aanzienlijke temperatuurverschillen op kleine afstanden ten gevolge. Het koudst is het N. O.; het warmst zijn het Rijndal van Straatsburg tot Keulen, alsook de dalen aan den benedenloop der rivieren de Neckar, Main en Moezel. Dit openbaart zich ook hierdoor, dat langs den Rijn de wijnbouw het verst naar het noorden gaat. De meeste regen valt in de bergstreken. Over
\'t geheel neemt de regenhoeveelheid af van het Z. W. naar het N. O. Duitschland ligt in het centrum van Europa,
te midden van handeldrijvende landen, die pro- dukten voortbrengen of noodig hebben. Deze centrale ligging is van veel belang voor den handel; daardoor is Duitschland de derde han- delsstaat der aarde geworden. Het Rijk heeft een kustlengte van 1900 K.M.,
waarvan 1450 K.M. aan de Oostzee en 450 K.M. aan de Noordzee. De Noordzee is een der meest bevaren zeeën der aarde, zoodat het belang dezer, hoewel kleine kustlengte, in het oog valt. De Oostzee of Baltische zee is een binnenzee, welke druk bevaren wordt, doch die voor de scheepvaart door de heftige winden nog al gevaar- |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AA]
lijk is. Door het geringe zoutgehalte en de
afgesloten ligging vriest elke eeuw ongeveer eenmaal de geheele Oostzee dicht. Vele havens aan de Oostzee zijn des winters bij vorst ge- regeld ontoegankelijk. § 58. Het hoog en laag van den bodem
en de natuurlijke gesteldheid des lands. I. De Noord-Duitsche laagvlakte. Langs de Oostzee en de Noordzee bestaat de bodem in Duitsch- land uit laagland, dat zich als de Noord-Duitsche laagvlakte van Rusland uit naar het westen voort- zet. Ten W. en ten O. van de rivier de Elbe levert die laagvlakte kenmerkende verschillen op. Ten W. der Elbe is de zachtgolvende bodem,
die meestal uit zand- en grintgronden bestaat, op vele plaatsen met uitgestrekte hoogvenen bedekt, die in het Bocrtanger moeras en het Saterland in Oldenburg zeer schaars bewoond zijn. De landstreek ten W. der Elbe is arm aan meren. De schrale zandbodem, algemeen als geestgrond (= onvruchtbare grond) aangeduid, strekt zich bij Cuxhafen tot aan de zee uit, doch wordt overigens in Oost-Friesland, aan den Wezer- en den Elbemond, met een zoom van vruchtbare kleigronden omringd, welke hier marschen genoemd worden, overeenkomende met de zeekleigronden in het noorden van onze provinciën Groningen en Friesland, en even als deze door aanslibbing aangegroeid en steeds toenemend. Buiten deze, d.i. aan den zeekant der bedijkte marschen, ligt een ondiepe zee, eene voortzetting der Wadden, terwijl zich op eeni- gen afstand van de kust de duineilanden voort- zetten, welke hier, evenals in Nederland, op de vroegere verder zeewaarts liggende duinenkust wijzen. Men vindt hier de eilandjes Borkum, Juist, Norderney, Langeoog, Spiekeroog e. a. Ten noorden van de Elbe vindt men soortgelijke kusteilandjes, aan de W.-kust van Sleeswijk als de Halligen en de Noord-Friesche eilanden bekend. De Liïneburgerheide vormt een lage landrug
tusschen Elbe en Wezer; in het Z. is hij met dennenwouden, in het noorden met groepen beuken en eiken begroeid, en overigens liggen groote uitgestrektheden nog woest als heiden, enkel met erica begroeid. Over \'t geheel is het landschap der geestgronden niet vruchtbaar, daar de leemlaag veelal in de zandgronden ontbreekt of gering is. Waar in den bodem leemlagen of kleilagen gevonden worden is de toestand gunstiger, wat zich dikwijls reeds openbaart door beter boomgroei. De oudste nederzettingen in deze streken, de kloosters, waren aan die leem- lagen gebonden. De beschaving en bewoning ontwikkelde zich om de dorpen, die als oasen in de heiden gevonden worden. De heidevelden om de dorpen bleven langen tijd nog gemeen- schappelijke bezittingen, waar schapenteelt het eenige bedrijf vormde. In deze eeuw is de |
|||||||||
|
DBIJKSKUNDE.
|
61
|
||||||||
|
heide zeer ingekrompen en ook de hoogvenen
zijn door afgraving veel verminderd. Ten O. van de Elbe kenmerkt zich de laag-
vlakte in het noorden door een grooten rijkdom aan meren, terwijl twee landruggen de vlakte voor een gedeelte in een golvend heuvelland doen overgaan. De zuidelijkste dezer landruggen kan als de
oostelijke voortzetting der Lüneburgerheide be- schouwd worden. Ten O. van Maagdeburg ver- heft hij zich als de Flüming tot 20Ö M., (Maag- deburg is ontstaan aan de Elbe, waar de landrug den overgang over die rivier gemakkelijk maakte) een naam, die herinnert aan de Vlamingen, welke hier koloniën vestigden onder Albrecht den Beer. In enkele lagere heuvels valt verder oostwaarts de Z. landrug nog sporadisch op te merken, tot hij in het Tarnowitzer plateau ten W. van de Weichsel als een breede, golvende vlakte, welke op vele plaatsen meer dan 400 M. hoog is, zich uit- breidt. Het Tarnowitzer plateau. Het Tarnowitzer plateau
is geologisch te beschouwen als de westelijke uitlooper van de zwaie, horizontaal liggende lagen, welke in Oost-Europa van den Ural af zulk eeu aanzienlijke uit» gebrcidlieid in Rusland innemen. De Tarnowitzer hoogten bestaan hoofdzakelijk uit selielpenkalk, welke op de ge- stcenten der sleenkolenformatie ligt. Opmerkelijk is het, dat hier de incest oostelijke basalt-uitbarsting heeft plaats gevonden, die in Middel-Duitsch and door Hessen, Thu- riugen, Noordelijk-Bohemen, Saksische Schweiz en Lausitz zich voortzet, en met denS<. Annalwrg (385 M.) alhier eindigt. De Taruowitzerhoogteu zijn rijk aan yzer, steenkolen, zink en lood, en vormen een der be- langrijkste mijndistricten van Duitschland. In geen gebied der aarde wordt zooveel zink verkregen. Ten noorden van dezen zuidelijken landrug vindt
men eene inzinking of laagte van het O. naar het W. door Noord-D uitschland, die verder noorde- lijk weder overgaat in de heuvelvormige ver- heffingen van den noordelijken landrug. Deze inzinking is gekenmerkt door vele kanalen en rivieren. De rivieren volgen gedeeltelijk die laagte over eenigen afstand naar het westen, om vervolgens den noordelijken landrug meestal rechthoekig te doorbreken. De natuur wees hier den weg aan, om gemakkelijke kanaalver- bindingen tot stand te brengen tusschen de rivieren. Warthe en Netze, bijstroomen van de Oder, zijn verbonden met de Weichsel door het Bromberger-kanaal. De Oder is met de Havel ver- bonden door het Finow-kanaal, en met de Spree door het Friedrich- Wilhelmkanaal. De Beneden- Havel is door de Markische laagvlakte in kor- ter verbinding gebracht met den mond van de Spree door het Ruppin- en het Rhinkanaal. Ook is van de Havel door het Plauensche kanaal de vaart naar de Elbe afgekort. Het ontstaan der laagte tusschen de landruggen.
Deze laagte tusschen de landruggen is de voormalige |
|||||||||
|
02
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
bedding van een breede rivier, die in den ijstijd hier
bestond. Toen de Noord-Duitsche landrug met liet landijs van den ijstijd bedekt was, moest het water ten zuiden van die glrtsclierbcdekking wel een weg zoeken naar liet westen. De moerassige gesteldheid en de loop der tegenwoordige rivieren wijzen nog de sporen dier oude rivier aan. Na het einde van den ijstijd vonden de Weichscl en de Oder weder ecu uitwatering door deu laudrug naar de Oostzee, zooals zij die vóór den ijstijd in die richting misschien reeds bezaten. De noordelijke Duitsche landrug, naar de Bal-
tische zee, welke hij aan de zuidzijde omsluit, ook wel Baltische landrug genoemd, begint in het noorden van Jutland als een lage, zandige rug, en zet zich voort door Sleeswijk, Holstein, Mecklen- burg, Pommeren en door West- en Oost-Pruisen. Op vele plaatsen is hij gekenmerkt door een grooten rijkdom aan meren. In de zand- en grintlagen, de leembanken enz. kan men bewij- zen vinden, dat hier grond- en eindmoraines liggen van de gletschers uit den ijstijd. De Turmberg ten Z.-VV. van Danzig is het hoogste gedeelte, 330 meter hoog. Over \'t geheel is de landrug een golvend heuvelland, niet zeer vrucht- baar, met uitgestrekte heiden bedekt, doch met vele schoone en afwisselende landschappen. Langs de rivieren is hij met vruchtbaarder streken doorsneden. De kusten der Oostzee verschillen zeer van
die der Noordzee. De Baltische landrug, welke op vele plaatsen onmiddellijk tot aan de zee komt, vormt tusschen de met bosch begroeide vooruitstekende punten in het westelijk gedeelte diepe inhammen, die uitmunten als havens. Aan de oostkust van Sleeswijk en Holstein
heeten deze rechthoekig op de kustlijn zich uit- strekkende inhammen fjorden, en vele steden als Hadersleben, Apenrade, Flensburg, Sleeswijk, Kiel en Lübeck zijn daaraan ontstaan. In Mecklen- burg en West-Pommeren vindt men vele breede, ondiepe kustbekkens, bodden genaamd, die hier door schiereilanden, elders door eilanden aan de zeezijde worden afgesloten. Men noemt deze kust een boddenkust. Op hot eiland Rügen komt de vaste krijtrots
aan de kust. De kust van Achter-Pommeren maakt met bo-
vengenoemd gedeelte een groot contrast. Het strand is hier met duinen bezet, en achter deze liggen vele strandmeren. Slechts weinige na- tuurlijke havens worden er gevonden. De kust langs de prov. Pruisen kenmerkt zich meer door de eigenaardige inhammen of strandmeren, welke men haffen noemt, en die door duintongen, Hehrungen geheeten, van de zee worden geschei- den. De haffen zijn strandmeren, waarin hier rivieren uitmonden, en die bijna geheel zoet water hebben. Het meest typisch zijn het Fri- sche Haff, waarin de Nogat (een der Oderarmen,) alsook de Pregel uitmondt, en het Kurische Haff, |
|||||||||
|
waarin de Memel haar water uitstort. Tusschen
beide haffen ligt het schiereiland Samland met de barnsteenkust, dat in Brit ster Ort (Ort = hoek; hier = landhoek) als een kaap uitsteekt. II. Het Middel-Duitsehe bergland. Naar
het zuiden gaat de Noord-Duitsche laagvlakte over in het Middel-Duitsehe bergland. Hieronder verstaat men een gordel van voorbergen en mid- delgebergten, welke zich van de Ardennen in het westen tot de randgebergten om Bohemen uitstrekt. Op eenige plaatsen dringt de noorde- lijke laagvlakte nog met inhammen in dit bergland door. Dat is o. a. het geval aan den Rijn tot nabij Bonn met de Bcneden-Rijnsche laagvlakte; met de Mïmstersche laagvlakte of de Westfaalsche bocht, (de vruchtbare vlakte rondom Paderborn en Munster tusschen het Teutoburgerwoud, Eggegebergte en de Haarstrang), en met de Sile- zische laagvlakte langs de Oder. Het Middel-Duitsehe bergland bestaat in het
westen uit het Leisteengebergte aan den Rijn (Rheinische Schiefergebirge). Eigenlijk draagt dit ten onrechte den naam van gebergte; het is in werkelijkheid een plateau, dat van verschil- lende rivierdalen doorsneden is. De gemiddelde hoogte zal niet meer dan 500 meter bedragen, en het terrein wisselt af van 400 tot 800 meter. De Rijn doorsnijdt dit gebergte met een dal, dat in de steenlagen is geërodeerd (uitgeschuurd, uitgesleten). Van Bingen tot Bonn scheidt de Rijn het Leisteengebergte in twee deelen. Het wes- telijke deel bestaat in het zuiden uit den Huns- rück (= hooge rug), die door het Moezeldal van het noordelijker gelegen plateau van den Eifel gescheiden wordt. De Eifel is een veel- vuldig verscheurd tafelland, waar bazaltkegels, oude vulkaankraters en ketelvormige dalen of maaren (Laacher See) wijzen op vroegere vul- kanische werkzaamheid. Naar het W. gaat de < de Eifel over in de Ardennen (in België, Luxem- burg en Frankrijk) en in het noorden loopt hij uit in de Hohe Venn, een ruw, met hoogveen bedekt plateau, dat bij Aken eindigt. Het Rijnsche Leisteengebergte bestaat hoofd-
zakelijk uit leisteenen, welke in het Devonische tijdperk \'der aardgeschiedenis *) gevormd zijn. \') Men onderscheidt de aardlagen op grond van den
tijd, waarin zij zijn outstaan, in verschillende formaties. Sommige van de formaties hebben den naam van een bepaald gesteente, o. a. de Steenkolen-formatie, die wij boven noemden. Men deuke evenwel niet, dat de Steen- koolformatie enkel uit steenkolen bestaat; ook zandsteen, leisteenen e a. komen in aanzienlijke lagen daarin voor. Doch al deze in dien bepaalden tijd gevormde lagen noemt men de Steenkolen-formatie Van de Krijtformatie en de andere formaties valt hetzelfde te zeggen; ver- schillende steensoorten worden in een formatie samen- gevat, die gemeen hebben, dat zij in één groote tijds- periode gevormd ziju. Van de oudste formaties af onderscheidt men in volg-
|
|||||||||
|
63
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
sneeuwrijke winters kenmerkt. De bevolking
is daarom ook meest in de dalen geconcentreerd; de hoogvlakte is zeer dun bevolkt. Ten O. van het Rijnsche Leisteengeb. ligt
het Hessische en Wezer-bergland, dat in het O. weder door het Thüringsche bergland be- /" grensd wordt. Het Hessische bergland bestaat f in het zuiden uit talrijke geïsoleerde basalt-/ bergen en trachiettegels 4), overblijfselen van|\' de vulkanische werkingen, welke in Middel- Duitschland in vroegeren geologischen tijd plaats hadden. (Zie pag. Gl). Van deze vormt het Vogelsgebergte de omvangrijkste basalt- massa in Middel-Europa. Het is een afgeplatte kegel van 800 M. hoog, door het schoone dal de Wetterau aan de Witter van de Taunus geschei- den. Ten O. van het Vogelsgebergte ligt de Bhön, een groep van oude vulkanen met sierlijke spitse kegels op een breeden grondslag. De bevol- king der dorpen aan den voet van de Rhön is zeer arm. Op den Rhön ontspringt de rivier de Fulda, die bij Münden met de Werra (van het Thüringer woud) samenvloeit, waardoor de Wezer ontstaat. In den hoek bij de samenkomst van Werra en Fulda, ten O. van Kassei ligt de basaltmassa de Meissner (750 M.) en ten W. van Kassei ligt het Habichtswoud (630 M.) met het bekende slot Wilhelmshöhe. Het Wezer-bergland is niet vulkanisch. In
het O. is het door het dal der Leine van de Harz gescheiden, en het staat met het Rijnsche Lei- steengeb. op enkele plaatsen in verbinding. Links van de Wezer ligt het Egge-gebergte, dat zich met het Teutoburgenroitd vereenigt, welke beide de Münstersche bocht (zie pag. 62) naar het O. en N. afsluiten. Het Teutoburgerwoud is een boschrijke bergstreek (veel met loofboo- men bedekt), die zich uit de laagvlakte verheft. Het Wezer-gebergte, dat zich in VV. N. W.
richting uitstrekt, wordt bij Minden door de Wezer doorgebroken in het dwarsdal, dat de Westfaalsche poort (porta Westfalica) heet. Ver- volgens stroomt de Wezer door de Noord-Duitsche laagvlakte naar de Noordzee. Het Thüringer bergland en de Harz. Ver-
der naar het oosten vinden wij de verheffingen van het Thüringer bergland in het Z. en de Harz noordelijker. Het Thüringer land vormt een bekken of kom,
die aan den noordkant door de Harz, in het zuid- westen door het Thüringer woud wordt begrensd. Het Thüringer woud bestaat uit een in de lengte uitgebreid horstgebergte2); een berg- door uitpersing van vloeibare steenmassa\'s uit het bin-
nenste der aarde ontstaan. 3) Een horstgebergte noemt men de hoogte, welke
is gevor i,d, doordien in den geologischen voortijd aan de zijdon het land wegzonk, zoodat het gebergte als pilaar bleef staan. |
|||||||||
|
Op die Devonische leisteenlagen liggen aan
den noordelijken en \'zuidelijken rand gesteen- ten uit het Steenkolentijdperk, waarin produk- tieve steenkolenlagen gevonden worden. In het noorden zijn het de steenkolenlagen, welke van Valenciennes in Frankrijk af zich langs het Sam- bre- en Maasdal en verder door Nederlandsch Limburg (Kerkrade) tot bij Aken uitstrekken. In het zuiden wordt het steenkolenbekken van de Saar gevonden (Saarbrücken.) Het gedeelte van het Rijnsche Leisteengebergte
ten O. van den Eijn bestaat in het zuiden uit den Taunus, of, zooals men in deze streken zegt, die Höhe, omdat hij zich zoo steil uit het dal van de Main en van den Rijn tusschen Mainz en Bingen verheft. De zuidelijke helling van den Taunus langs den Rijn vormt de liefelijke, veel geprezen Itheingaa. Het gebergte is hier overal met wijngaarden bezet, die de edelste Rijnwijnen leveren (Johannesberger, Rüdeshei- mer). Verder vindt men hier veel ooftboomen. De koolzure bronnen gaven aanleiding tot het ontstaan van badplaatsen (Wiesbaden enz.). De Taunus vormt een rug tusschen den Rijn
en de Main in \'t zuiden en de Lahn in het noorden. Tusschen de Lahn en de Sieg ligt het Westerwoud, een ruwe, kale hoogvlakte, aan welks noordwestelijken hoek het aan afwisseling zoo rijke vulkanische Zevengebergte, met basalt- toppen 1) als de Drachenfels (300 M.) e.a., oprijst. Ten noorden van de Sieg tot de rivier de Ruhr
ligt het Sauërlands gebergte (Zuiderlandsch), dat zich meer van den Rijn verwijdert. In den Astenberg (830 M., het hoogste punt van West- falen,) verheft zich dit bergland het hoogst. Langs de Ruhr is dit gebied rijk aan steenkolen (een voortzetting der beddingen bovengenoemd naar het O.) en ijzer en hierdoor is een levendige industrie ontstaan. Ten noorden van de Ruhr eindigt het Leisteengebergte met de Hoarstrang. De dalen van het Rijnsche Leisteengebergte,
waar door beschutte ligging een zacht klimaat heerscht, en wijnbouw en ooftteelt zeer ver naar het noorden voortdringen, vormen een scherpe tegenstelling met de eentonige hoogvlakte van het gebergte, die zich door ruw klimaat en lange, orde de volgende formaties: 1. Silurische formatie,
2. Devonische formatie 3 Steenkolen formatie. 4 Perm- sche formatie, 5. Trias formatie, 6 Jura formatie, 7 Krijiformatie. 8. Tertiaire formatie. 9. Quartaire formatie. De Quartaire formatie wordt weer onder- verdeeld in een oudere of het Diluvium, en een jongere of het Alluvium. Onder Alluoium verstaat men in de geologie de in den tegeuwoordigen tijd ontstane aard lagen, zooals de meeste zeeduinen, venen, riviei- en zeeklei enz. In liet dagelijkseh leven wordt het woord alluvium ook wel gebruikt voor aanslibbing, aangeslibde grond. Bij dit gebruik heeft het woord geen geolo- gische beteekenis. \') Basalt en trachiet zijn vulkanische gesteenten
|
|||||||||
|
61
|
|||||||||
|
HANDELS-AARD BIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
keten, die zich van het Fichtelgebergte naar het
N.-W. uitstrekt. Het breede en eentonige ge- deelte dezer keten in het Z.-O. heet Franken- icoud, terwijl het eigenlijke Thüringer woud een smalle bergketen is. In den Inselbcrg, een veel bezochte top met schoone vergezichten niet ver van Friedrichroda, verheft de keten zich tot 915 meter. Het gebergte met zijn schilderachtige dalen
is op de benedenhellingen met schoone loof- boomwouden bezet, terwijl hooger op wouden van pijnen gevonden worden. In de lengte over den kam van het gebergte loopt door het gebied der pijnboomen van de Werra (niet ver van Eisenach) tot de Saaie bij Blankenberg een weg, de Rennsteig (d. i. Rainweg = grensweg), de oude grens tusschen den Thüringschen stam van het N.-O. en den Frankischen van het Z.-W. in het Main- en WerradaL Het Thüringer woud, met betrekkelijk hooge en steile over- gangen, bemoeilijkt daardoor het verkeer tus- schen de beide zijden zeer. In het noorden gaat de voet van het Thü-
ringer woud over in het Thüringer land, een schoon, heuvelachtig en vruchtbaar landschap, dat in den geologischen voortijd als een kom is weggezonken, terwijl de Harz en Thüringer woud als hooge horsten bleven staan. Dit Thüringer heuvelland sluit zich aan bij
de noordelijke terrassen en afhelling van het Saksische Ertsgebergte, en het overtollige water van dit land stroomt door de Unstrut en de Saaie (beide vereenigen zich bij Naumburg) en nog eenige andere rivieren af op de Elbe. De Harz (= woud) is een ellipsvormige berg-
massa, die zich in hoofdrichting van het W. N. W. naar O. Z. O. uitstrekt. Wat zijn ont- staan betreft is het een horstgibergte, evenals het Thüringer woud (zie de noot pag. 63). In het W. is de Harz als Ober-Harz het hoogst en verheft zich, terwijl dit gedeelte overigens met naaldhout bedekt is, in den Broeken (1100 M.) met een naakten top tot boven de woud- grens, het eenige voorbeeld hiervan in Noord- Duitschland. De Unter-Harz, het Z. O., daalt langzaam
hellend af naar het Elbedal, en is met schoone beukenwouden bedekt. Dit gedeelte wordt we- gens de schoonheid der natuur het meest be- zocht. Het schilderachtige Bodedal, dat met kleine afmetingen door trotsche vormen aan een echt bergland herinnert, vormt hier de afstrooming op de Saaie. Het Saksische Bergland. Ten O. van de
Saaie sluit zich het Vogtlandsche gebergte bij het Thüringsche land aan. Dit gebied wordt door de Eister, een bijstroom der Saaie, door- sneden. Naar het zuiden rijst het terrein en kan als het Saksische bergland aangeduid worden, dat in het zuiden zich verheft tot de keten van |
|||||||||
|
het Saksische Ertsgebergte (op de grens
van Saksen en Bohemen), welk gebergte steil afdaalt naar den kant van Bohemen, en in het noorden langzamer glooiende overgangen tot het Saksische bergland vormt, hetwelk verder noorde- lijk weder in de Germaansche laagvlakte overgaat. Het ontstaan van het Ertsgebergte. Het Ertsgc-
lergte maakte oorspronkelijk deel uit van de stceulagen, die als een massieve massa zich door Bohemen uitbreidden. In liet begin van de vorming der Tertiaire formatie (zie de noot pag. 02) ontstond er in Bohemen langs de lijn, die te- genwoordig door de rivier de Ener wordt aangewezen, een lange breuk, waardoor de zuidelijke getteeutelagen, ui. van het noorden van Bohemen, in de diepte wegzonken. Langs den rand ontstonden door deze inzinking bij die scheur in de aardkorst vulkanische verschijnselen, waarvan vele warme en koude minerale bronnen nog tegeuwoor- dig het gevolg zijn. De wereldberoemde badplaatsen in het noorden van Bohemen hebben hieraan hun ontstaan te danken Wij wijzen slechts op Mariênhad, Ftan- zenshad, Kartibad en Teplilz. De aardlagen ten noorden van die breuklijn zonken
als een groote aardschol in het noorden meer naar bene den en hieven zich daardoor in het zuiden als een steilcn rand op. Die rand vormt de keten van het Erts- geberte. Hierdoor wordt verklaarbaar, dat het Ertsge- bergte zoo steil afdaalt naar den kant van Bohemen, en in het noor leu schuiner hellend in het Saksische bergland overgaat. De bewoning der hoogere deelen van het
Saksische Ertsgebergte ving aan met de ont- dekking van den zilverrijkdom in 1186, het eerst bij Freiberg, later bij Annaberg en Schnee- berg. De meeste bergsteden ontstonden in de 15e eeuw. Geen der Duitsche gebergten is zoo hoog bewoond en zoo ver naar boven met steden bezet als het Ertsgebergte, en op geen wordt de land- bouw tot zulk eene hoogte boven de zee ge- dreven als hier. Ongeveer 20 pet. der bewoners leven van den landbouw, slechts 6 pet. van den bergbouw. Toen in de 17e eeuw de rijkdom der mijnen achteruitging, zocht de bevolking andere middelen van bestaan, en daardoor werd de industrie hier allengs met vlijt beoefend. Het arbeidsvermogen van de stroomende wateren en de steenkolenlagen aan den voet van het gebergte verschaften uitnemende hulpmiddelen daarvoor. Twee kolenbekkens liggen aan den noordvoet
van het Ertsgebergte, een groot bij Zwickau en een kleiner tusschen Tharandt en Dresden. In het oosten sluit zich bij het Ertsgebergte
de Saksische Schweiz aan. Met dezen naam duidt men het schilderachtige, van grillige da- len doorsneden Elbezandsteen-gebergte aan, dat een laag verbindingslid tusschen het Erts- gebergte en de Silezische gebergten vormt, en aan beide oevers der Elbe zich uitstrekt. Het Elbe- zandsteengebergte heeft de merkwaardige ro- mantische vormen der gesteenten hoofdzakelijk verkregen door de erozie van het stroomend |
|||||||||
|
65
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
water, dat hier in alle richtingen de steenlagen
heeft doorsneden. III. Het Zmdwest-Duitsche bekken en
zijne gebergten. Van het Donaugebied af naar het W. en N.-W. behoort Zuid-Duitschland tot het Rijngebied. Ongeveer van het Duitsche Jura-gebergte af, dat nog grootendeels zijn over- tollig water op de Donau doet afstroomen, be- staat Z.-W. Duitschland uit een vlakke kom, in welks midden het Rijndal de diepste inzinking vormt, en waarheen ook alle stroomen met hun afwatering gericht zijn. Men noemt deze kom in de aardrijkskunde tegenwoordig meestal het Zuidwest Duitsche bekken. De grenzen hiervan maken bijna een rechthoekigen driehoek uit, met het toppunt bij Bazel, de kleine rechthoeks- zijde in de lijn, die voor den bovenloop de wa- terscheiding tusschen Moezel en Maas vormt, de schuine zijde langs het Duitsche Jura-gebergte, en de basis op den parallelcirkel van ongeveer 50°. In het midden van het Z. W. Duitsche bekken
ligt langs de Rijn van Bazel tot Bingen de Boven-Rijnsche laagvlakte, aan beide zijden in het O. en W. door bergketens begrensd, die met steile hellingen uit genoemde laagvlakte op- rijzen. Het gebergte ten W. van de Rijn wordt
gevormd door de Vogezen in het zuiden (Was- genwald. Lat. Vosagus, Fr. les Vosges, en hieruit is de Duitsche vorm Vogezen ontstaan) die verder noordelijk in het Haardtgebergte overgaat. In het zuiden heeft de Vogezen den hoogsten top, het Sidzer Belchen (1423 meter) en hij eindigt vrij steil naar het dal, dat tusschen de Vogezen en de Jura ligt, en toegang geeft van het Rhöne- en Saonedal en verder langs de rivier de Doubs naar de Boven-Rijnsche laagvlakte. Men noemt deze bergpas de Bourgondische Poort, omdat in ouden tijd de Bourgondiërs langs dezen weg naar Zuid-Frankrijk doordrongen. Een scheep- vaartkanaal is door deze laagte aangelegd, het Rhöne-Rijnkanaal.ten einde deze beide stroomen te verbinden. In het noorden worden de Vogezen afgebroken
door de Pas van Zabem, een dal dwars door het gebergte, dat gebruikt is om de Marne (bijstroom van de Seine) met de llijn door een kanaal te verbinden, het Marne-Rijnkanaal geheeten. De Pas van Zabem had altijd veel beteekenis
voor het verkeer tusschen Frankrijk en Zuid- Duitschland, en hieraan heeft Straatsburg, nabij de Rijn in de richting der wegen door die pas gelegen, zijn naam en beteekenis te danken. Ten noorden der Pas van Zabem ligt het Haardt- gebergte. Vogezen en Haardtgebergte rijzen steil op uit
de Boven-Rijnsche laagvlakte. Het Haardtgeb., het bergland van de Rijnpfalz, vormt hoofdzakelijk een plateau van zandsteenlagen, terwijl in het noorden |
|||||||||
|
rijke kolenlagen bij de Saar gevonden worden
(Zie pag. 63). Naar het westen gaan deze gebergten meer
langzaam hellend over in de hoogvlakte van Lotharingen, die door Saar, Meurthe en Moezef,, (welke alle op de westelijke helling der Vogezen ontspringen), doorstroomd wordt. Het Schwarzwald met het Neckarbergland
en het Odenwald vormen naar het oosten de grens der Boven-Rijnsche laagvlakte. De keten vormt een evenbeeld van de westelijke, heeft ook eveneens zijn hoogsten top in het zuiden (de Feldberg 1493 meter) en rijst steil op uit de Rijnvlakte. Het Schwarzwald is een goed bebouwd, met schoone wegen doorsneden ge- bergte, waarin tal van welvarende dorpen, som- mige tot op aanzienlijke hoogte, gevonden worden. Het gebergte heeft zijn naam naar de donkere dennenwouden. Die houtrijkdom bevorderde hier de houtsnijkunst als huisindustrie. Een schoone, romantische natuur vindt men in het Boren- Murgdal, het Alhdal, het Kinzigdal, bij Triberg enz. Grootsch en wild is het romantische Höl- lenthal. Ten N. van de Murg gaat het Schwarzwald
over in het Neckarbergland, een plateau dat zich tot de Neckar in het N. uitstrekt. Het is een zeer vruchtbaar heuvelland met veel landbouw, wijnbouw, veeteelt en nijverheid. Ten N. van de Neckar ligt het Odenwald,
(Otto\'s woud) dat, hoewel door de Main er van gescheiden, in geologisch opzicht een voortzetting vindt in de Spessart (Spechtenwoud), welks hellingen met de schoonste eiken en beuken- wouden bedekt zijn. De bergen aan beide zijden der Rijnvlakte
leveren voortreffelijke wijnen. De Boven-Rijnsche laagvlakte strekt zich
over eene lengte van 300 K.M. en een breedte van 20 K.M. tusschen genoemde bergketens uit. Het is een bijna volkomen effen landschap, doch op meer of minder grooten afstand ziet men overal de grensgebergten aan den horizon op- rijzen. Bij Bazel ligt de vlakte 250, en bij Mainz 80 meter boven de zee. De vruchtbare, door aanslibbing gevormde bodem, die meestal uit een oude kleisoort of loss bestaat, in ver- band met het zachte klimaat, (mede een gevolg van de beschutting door de gebergten tegen koude winden), maken de Boven-Rijnsche laag- vlakte tot een der schoonste landbouwstreken van Duitschland. Bovenal is dit het geval met den linker oever. Alle groote, historisch be- langrijke steden liggen ook aan die zijde, wat aan deze omstandigheid, alsmede daaraan moet toegeschreven worden, dat het oorspronkelijk Romeinsche vestigingen waren, terwijl de Ro- meinen de Rijn als oostelijke grens beschouw- den. De rechter of oostoever bestaat op enkele plaatsen nog uit zandige en moerassige streken |
|||||||||
|
66
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.JKSKUNDE.
|
|||||||||
|
de oppervlakte van dit land zijn voor een groot
gedeelte gevormd door het steenpuin, dat de gletschers der noordelijke Alpen in den ijstijd als moraines hier aanvoerden. In het zuiden vertoont de vlakte op vele plaatsen nog duidelijk het karakter van een blootgelegd moraine-land- schap. In het noorden is de hoogvlakte voor een groot gedeelte moerassig en met venen be- dekt, die in liet oostelijke gebied door de Beier- sche bevolking als Mooxe, in het westelijke door de Zwabische bewoners als Riede worden aan- geduid. (Dachauer- en Erdinger Moos, Donau- Moos en Donauried). De gemiddelde hoogte der hoogvlakte bedraagt
490 meter. Naar het noorden en noordoosten daalt het land, en in die richting wordt het ook door rivieren, de Iller, de Lech, de Isar en de lnn doorstroomd. § 61. Het Bohemer Woud, het Beiersche
Woud en het Fichtelgebergte. Ten O. van de Frankische Jura ligt de hoogvlakte der Opper- Pfalz, die door de rivier de Xaab, welke in de Donau uitmondt, tot het Donaugebied behoort. Deze hoogvlakte ligt tegenover de Zwabisch Beiersche hoogvlakte, en helt naar het zuiden af, dus in omgekeerde richting als laatstgenoemde. Naar het oosten wordt de hoogvlakte van de Opper-Pfalz begrensd door de bergketens van het Beiersche Woud en het Bohemer Woud, welk laatste de grens van Bohemen vormt. In het noorden van dit gebied ligt de massieve
bergklomp van het Fichtelgebergte, een centraal punt, waar het Saksische Ertsgeb., het Franken- woud en het Bohemeiwoud elkander naderen. Vier rivieren, de Main, de Na/tb, de Eijer en de Saaie vloeien van hier in alle richtingen, en omgekeerd zijn in de middeleeuwen do volken van alle richtingen langs deze rivieren het Fichtelgeb. genaderd: de Slawen langs de Eger uit het O., (zij zijn uit het Boven-Egerdal reeds sinds lang weer door Franken verdrongen), van het N. de Thüringers, van het W. de Franken langs de Main, en van het Z. de Beieren. § 62. De zeeën en rivieren van Duitsch-
land en hare beteekenis voor den handel. Duitschland grenst aan twee druk bevaren zeeën, de Noordzee en de Oostzee en in deze zeeën wateren ook do belangrijkste rivieren van dit land uit. De kust der Noordzee is zoo ondiep, dat zelfs kleine schepen niet anders dan door de riviermondingen het land kunnen naderen. De kust der Oostzee is het minst diep in de oostelijke helft, waar de haffen gevormd zijn. Terwijl de haveus aan de Noordzee het geheele
jaar door zijn te bereiken, vriezen die aaii de Oostzee geregeld eenigen tijd des jaars dicht. Naar het oosten is de duur van het dichtvriezen der havens het langst. Terwijl de haven van Lübeck |
|||||||||
|
zooals bij Karlsruhe. De Rijn kronkelt met
vele windingen en bochten, van welke er on- derscheidene kunstmatig zijn afgesneden, door de vlakte, en vele sporen in het land wijzen nog aan, dat de rivier haar bedding vroeger meermalen verlegd heeft. Het ontstaan der Boven-Rijnsche laagvlakte. De
Boven-Rijnsche laagvlakte is ontstaan door inzinking of verzakking dor aardlagen in den geologisohen voortijd. Oorspronkelijk vormden Vogezen mot Schwarzwald, alsmede de overige gebergten langs dit gedeelte der Hijn, een samenhangend plateau. Door lange spleten in de aardkorst liad in het midden ceue inzinking plaats, en aldus werd het. dal der Boven-Rijnsche laagvlakte gevormd, terwijl aan beide zijden de randen van het, niet weggezonken gedeelte, als bergketens bleven staan. Schwarzwald en Vogezen zijn aldus in geologisohen zin horsten (zie de noot op pag. 63). Door de rivieren werden vcrvolgcus in de weggezonken Rijnvlaktc lagen slib en bezinksels neergelegd, waardoor er een vruebt- bare löss-bodem aan de oppervlakte over de oudere gesteenten ontstond. § 50. De Duitsche Jura. De Duitsche Jura
sluit het Z. W. Duitsche bekken naar het O. en Z. O. af. Een bergketen in den echten zin des woords is het niet, doch de Duitsche Jura vormt meer een breede dam, die van de Main tusschen Bayreuth en Bamberg naar de Donau als Frankische Jura in Zuidelijke richting loopt, en zich vervolgens ten N. langs de Donau naar het Z. W. wendt tot ten W. der Bodensee. In den uiterlijken vorm is daardoor de Duitsche Jura van de Zwitsersche (een echte keten) scherp onderscheiden. Van de RhOne naar de Main neemt de Jura in hoogte af. Het zuidwestelijkste gedeelte tot Nördlingen is van de Duitsche Jura het hoogst, en heet Zwabische Jura, welke in het meest ruwe gedeelte met den naam Rauhe Alp wordt aangeduid. In het Z. W. sluit zich de Duitsche Jura zoo dicht bij het Schwarzwald aan, dat beide moeielijk te onderscheiden zijn. De geheele Jura is, door de kalkgesteenten, waaruit het gebergte grootendeels bestaat, rijk aan holen en druipsteengrotten. Bij Solnhofen levert het gebergte den besten lithographischen steen. De steile helling der Jura naar het Neckardal
heeft schilderachtige punten, van welke er vroe- ger vele met historisch beroemde sloten gekroond waren. Wij noemen slechts den stamzetel van het Duitsche vorstenhuis, Hohenzollern, welke burg geheel gerestaureerd is, alsmede de Hohen- slaufcu, welke echter niet meer bestaat. § 60. De Zwabisch-Beiersche hoogvlakte.
Ten zuiden van de Donau tot de noordelijke Alpenketens (de Algauer Alpen en de Beiersche Alpen) breidt zich eene ruwe, naar het noorden afhellende hoogvlakte uit, de Zwabisch-Beier- sehe hoogvlakte genoemd. De aardlagen aan |
|||||||||
|
HAXDELS-AAT
jaarlijks gemiddeld 32 dagen dichtvriest, is die
van Greifswald 58, van Neufahrwasser (binnen- haven) 81, van Riga (de Diina) 126, van Narwa aan de Finsche golf 137 en van St. Petersburg (de Newa) 147 dagen gesloten. De belangrijkste rivieren van Duitschland zul-
len wij achtereenvolgens hespreken. 1. De Rijn. A. Geschiedenis van de Rijn als
handelsweg. Voor den handel is de Rijn de be- langrijksto rivier van Europa, hoewel andere rivieren, als Donau en Wolga, haar in lengte overtreffen. Het stroomgebied van de Rijn omvat dichtbevolkte, door nijverheid bloeiende streken en zij heeft haar uitmonding in een druk bevaren zee, niet ver van een bedrijvig land, en in het midden van West-Europa. Talrijke, gedeeltelijk bevaarbare bijstroomen, brengen de hoofdrivier nader met het omliggende land in betrekking en door onderscheidene kanalen is de Rijn met verschillende andere Europeesche rivieren en volkrijke landen in verbinding gebracht. Hierdoor is de Rij nschoepvaart sedert de
oudste tijden van groote boteekenis geweest, terwijl het rivierdal tevens een goeden weg opleverde voor het landverkeer langs de oevers. De Romeinen beschouwden de Rijn mede als oostelijke grensrivier, en vestigden zich dus voornamelijk langs den westelijken oever, waar ook de oud-Romeinsche steden hoofdzakelijk gevonden worden. Gedurende de middeleeuwen tot het eind der vorige eeuw was de Rijn door talrijke geestelijke vorstendommen omringd, die alle hun beteekenis en opkomst voor een gedeelte aan deze rivier te danken hadden. Als zoodanig noemen wij Chur, Constanz, Bazel, Straatsburg, Spiers, Worms, Mainz, Trier en Keulen alle op den linker oever, terwijl Bamberg en Wiirzburg, alsook Utrecht, op den rechter oever lagen. De vele kleine staatjes langs de Rijn, alle met
eigen vorsten, eigen voorrechten en eigen tollen, welke niet zelden hoog werden opgevoerd ; de de roofridders, die gedurende de middeleeuwen van hun ontoegankelijke sloten op de bergen de schippers beroofden, en de weinige zorg, die in dit versnipperde land aan de bevaarbaarheid van de Rijn werd besteed, dit waren eenige omstandigheden, welke de scheepvaart en den handel op de Rijn zeer benadeelden. Hoewel men later trachtte die misbruiken tegen te gaan. en vele tollen verlaagde, bleven toch de stapel- rechten der steden en de willekeur der amb te- naren zeer ernstige belemmeringen voor den handel. Tegen het einde der 18e eeuw werden 17 tollen op den rechter oever van de Rijn opgeheven, hoewel zij te zamen meer dan 2 ïnill. opbrachten. _ De eerste stoot tot een vrije scheepvaartbewe-
ging op de Rijn werd gegeven door het Fransche Directoire, toen zijn afgevaardigde op het Congres |
DltlJKSKUXDE.
|
67
|
|||||||
|
te Rastadt in 1797 daartoe voorstellen deed.Tijdens
de oorlogen, die op de Fransche revolutie volg- den, bestond er echter in de bepalingen omtrent de scheepvaart op de Rijn veel onzekerheid en afwisseling, zoodat goede wenschen niet doorge- voerd werden. Doch bij het Congres te Weenen werd in 1815 door de gezanten der verbonden mogendheden en van de Rijnoeverstaten een uit 32 artikelen bestaande Rijn vaart-conventie ge- sloten, waardoor de vaart op de Rijn en al haar bijrivieren tot aan zee (jusqu a la nier) voor allen tegen den zelfden tol werd openge- steld. In 1816 werden de onderhandelingen der vertegenwoordigers van de Rijnoeverstaten, die te zamen de zoogenaamde Centrale Commissie vormden, geopend, om Rijnvaart te regelen. Vooral wijl de Nederlandsche regeering zich voordeden wenschte toegekend te zien boven de overige Rijnoeverstaten, hieven de onderhandelingen lang hangend. Eerst in 1831 kwam een reglement voor de Rijnvaart tot stand, dat door al de be- trekkelijke staten bekrachtigd werd. Toch bleven hierbij nog tollen op de Rijn bestaan. Nadat deze in 1851 door enkele staten verlangd werden, werd na den oorlog van 18(i(i door Pruisen op- heffing der Rijntollen verkregen. Den len Janu- aii 1867 zou alle tolheffing op de Rijn vervallen. Den 23sten Juli 1868 kwam de Centrale Com- missie voor de Rijnvaart te Mannheim weder bij- een, en na eenige tegenkanting van de zijde van Nederland kwam een nieuwe conventie tot stand, die 1 Juli 1869 zou worden toegepast. Deze conventie werd in Nederland goedge-
keurd bij de wet van den 4den April 1869 Staatsbl. No. 39. Hierin werd bepaald, dat de scheepvaart op
de Rijn en haar bijstroomen van Bazel tot in zee, onder de inachtneming der in dit verdrag voorkomende bepalingen en der voor de policie ten behoeve der algemeene veiligheid gegeven voorschriften, voor vaartuigen van alle natiën tot vervoer van goederen geopend zal zijn, dat aan de vrije scheepvaart geenerlei belemmering in den weg mag worden gelegd, dat de Lek en de Waal ook tot de Rijn behooren, en dat sche- pen en vlotten onverhinderd door het Neder- landsch grondgebied naar zee en naar België mogen varen. De heffing van stapel- en opslag- rechten bleef afgeschaft, die der doorvoerrechten eveneens. Verder werden in dit verdrag de Rijn- havens in Duitschland en Nederland aangewezen. De Rijnhavens zijn: Kehl, Maxau, Leopohh-
hafen, Germersheim, Spiers, Mannheim, Ludwig$- hafen, Worms, Bosengarten, Gernsheim, Oustavs- burg, Mainz, Biebrich, Schierstein, Bingen, Ober- lahnstein, Koblenz, Keulen, Reuss, Dusseldorf, Horhfeld, Duisburg, Rahrort en Wesel, en in Nederland: Arnhem, Nijmegen, Tiel, Zalt- bommel, Dordrecht, Rotterdam, Utrecht en Am- sterdam. |
|||||||||
|
68
|
|||||||||
|
handels-aardrijkskunde.
|
|||||||||
|
Marne-Rijnkanaal (zie pag. 66) vereenigt, om
gezamenlijk naar de Rijn te stroomen. Beneden Kehl wordt de bevaarbaarheid reeds
beter. Echter de vaart van groote Rijnschepen vangt niet eerder aan dan te Spiers, en bovenal bij Ludwigshafen en Mawnheim. De loop van de Rijn door de Boven-Rijnsche
laagvlakte had in den loop der eeuwen groote bochten gevormd, zooals dit met alle rivieren het geval is, die door een lossen bodem stroomen. De Badensche regeering heeft in deze eeuw vele van die bochten doen afsnijden, waardoor de loop aanzienlij k verkort en de rivier veel verbeterd werd. Bij Mainz stuit de rivier op den Taunusketen
en wendt zich ten zuiden van deze naar het westen. De noordelijke oever, die op korten afstand tot bergen oprijst, vormt de schoone R/ieingau. Van Bingen tot Koblenz breekt de Rijn met een bochtig en smal dal door het Rijnsche Leisteen-gebergte. Het Bingerloch was vroeger een gevaarlijke plek in de Rijn, waar de ondiepe rotsdrempels en groote stroomsnel- heid menig schip met gevaar bedreigden. Reeds tijdens Karel den Groote werd dit rotsbed voor kleine schepen bevaarbaar gemaakt. Sedert werd het dikwijls verdiept en in 1834 werd door de Pruisische regeering hier veel verbetering aangebracht. Beneden Koblenz wijken de vaste rotsen meer
en meer van de oevers terug, en nadat zij bij het Zevengebergte nog weder de rivier naderen (RolandseckDrachenfels) komt bij Bonn de Rijn voor goed in de laagvlakte. Ook hier heeft de bedding der Rijn in den loop der eeuwen veel verandering ondergaan, zoowel door kunst als door natuur. Wij zullen op deze plaats daar- over niet verder handelen 1). De belangrijkste bijstroomen, die de Rijn ont-
vangt, zijn in Duitschland: de Neekar bij Mannheim de Main bij Mainz, de Lahti bij Obei-lahnstein, de Moezel bij Koblenz, de Ruhr bij Ruhrort, en de Lippe bij Wezel. Al deze bij stroomen zijn grootendeels bevaarbaar voor schepen tot 1 M. diepgang. De Moezel met haar buitengewone kronkelingen, verkeert wel in de onvoordeeligste omstandigheden. De Main is in den laatsten tijd tot Frankfort uitgediept voor schepen tot ltyj meter diepgang. Zij is verder bevaarbaar tot haar vereeniging met de Regnitz, en langs deze rivier en het Ludivigskanaal staat zij in verbin- ding met de Donau. Dit kanaal echter, hetwelk voor Oostenrijk-Hongarije groote beteekenis kon hebben, voldoet niet aan de eischen, die men hier- \') Wij zijn iets uitvoerig in de beschrijving van de
Rijn geweest, omdat deze rivier van zoo groot belang is. Wie de geschiedenis van de natuurlijke gesteldheid der Rijn in Nederland nauwkeurig wenscht te kennen ver- wijzen wij daaivoor naar onze beide werken: Nederland en zijne Bewoners I en: Der Rhein in den Niederlanden (Forschungf-n zur deutscheu Landeskunde 1889.) |
|||||||||
|
B. Natuurlijke gesteldheid van de Rijn.
De Rijn ontspringt in Zwitserland en eindigt in Nederland, waar zij zich splitst in Waal, Rijn en IJsel. De IJsel, met ± 1/c, van het totale water van de Rijn, mondt beneden Kampen door het Keteldiep uit in de Zuiderzee. De Waal, de hoofdtak, met "/,, van den water-afvoer des Rijns, gaat bij Woudrichem na vereeniging met de Maas over in de Merwede, en verdeelt ver- volgens haar water over verschillende waterar- men, als Nieuwe Merwede en Beneden Merwede, verder Oude Maas geheeten. De Rijn stroomt met 2/9 van het Rijnwater voorbij Arnhem enz, neemt bij Wijk bij Duurstede den naam Lek aan, en zet zich voorbij Krimpen voort als Nieuwe Maas, om onder dezen naam voorbij Rotterdam enz. door den Hoek van Holland langs den Nieuwen Waterweg in zee te monden. Van de bron tot de mond heeft de stroom,
aan eene lengte van ± 1225 kilometer. Het stroomgebied omvat rh 197200 K.M2, waarvan er ± 113750 K.M2, tot Duitschland behooren. De bronnen van de Rijn liggen in het glet-
schergebied der Alpen ten O. van den St. Go- thard. Uit niet minder dan 150 gletschers in Grauwbundeiland ontvangt de Rijn het water in den bovenloop. De hoogste bron van de Rijn ligt \'2344 meter boven de zee. Bij Cliur wordt de Rijn reeds voor kleine booten bevaarbaar. De rivier wendt zich van hier noordwaarts en stort zich niet ver beneden Kheineck in de Bo- den See of het Meer ran Constanz. Bij het verlaten van dit meer draagt de Rijn reeds vrij groote schepen, en men vindt er stoombootverkeer. Tus- schen hooge, schilderachtige oevers rolt de rivier voort tot Schqffhausen. Beneden deze stad breekt de rivier door talrijke kalkrotsen van de Jura, die bij Lauffen den bekenden waterval doen ont- staan. Met een breedte van 150 meter stort hier het water ± 21 meter in de diepte. Hierdoor wordt de bevaarbaarheid afgebroken. Beneden den waterval wordt de rivier wel weder kalmer, maar tot Bazel is zij toch op verschillende pun- ten zeer moeielijk te bevaren. Zij ontvangt in dit gebied nog de Thur en verder de Aar (met Reuss en Limmat) uit Zwitserland. Bij Bazel, waar de Rijn de Boven-Rijnsche
laagvlakte binnenstroomt, (248 meter boven de zee) wordt de loop regelmatiger. Met een ge- middelde breedte van 200 meter stroomt zij tot Kehl (bij Straatsburg) verder. Dit gedeelte heeft echter nog groote stroomsnelheid (bij Kehl is de rivier 141 meter hoog), terwijl het water over tal van ondiepe grintbanken bruist, zoodat de rivier hier nog weinig bevaren wordt. Nabij Kehl komen uit het westen twee kana-
len in de Rijn : het Rhdne-Rijnkanaal, dat door de Bourgondische Poort (zie pag. 66) uit de Doubs komt, en evenwijdig aan de Rijn tot Straatsburg door de vlakte loopt, waar het zich met het |
|||||||||
|
69
|
|||||||||
|
HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
de scheepvaart er is toegenomen. Bremen is
de belangrijkste handelsstad aan de Wezer. In den laatsten tijd zijn dikwijls plannen ont-
worpen, om door den aanleg van een kanaal van den Rijn naar de Wezer den handel en de scheepvaart der Rijnstreken geheel voor Duitsch- land te behouden. Evenwel, het zijn nog voor- loopige uitingen van de publieke meening, meer niet. IV. De Elbe. De Elbe is na de Rijn de
belangrijkste rivier van Duitschland. Ontstaan op het Rcuzengebergte in Bohemen, niet ver van de grens van Silezië, stroomt zij door Bohemen, ontvangt hier o. a. de Moldau en de Eger en breekt vervolgens langs de schilderachtige rotspoort bij Tetschen dwars door het Elbezand steen ge- bergte. Bij Pirna in Saxen wordt zij reeds voor schepen van gemiddelde grootte bevaarbaar en de zeeschepen kunnen bij vloed tot Hamburg komen. Het bevaarbaar gedeelte bedraagt in \'t geheel 846 K.M., waarvan 562 K.M. binnen het Duitsche Rijk liggen. Boven Hamburg splitst de Elbe zich in onder-
scheidene takken, welke eilanden insluiten, en die zich eerst 11 K.M. beneden deze stad weer vereenigen. De verondieping van den mond benadeelt echter Hamburg meer en meer, terwijl de tegenwoordige tijd met grooter schepen juist meer rivierdiepte vereischt. De Elbe is zeer vischrijk; gedeeltelijk zijn
het riviervisschen, gedeeltelijk zeevisschen, die de rivier opzwemmen om kuit te schieten. De hoofdlijnen van het scheepvaartverkeer
gaan langs de Elbe, Havel en kanalen (Rhin- Lurltkan., Ruppinkan., Finowkan. e.a.) naar Berlijn en verder naar de Beneden-Oiler, waarbij zich ver- bindingen met Stettin en de Weichsel aansluiten. Verder gaat het verkeer naar Maagdeburg, naar Saksen en Bohemen. De lijn Maagdeburg Beneden-Oder is ook van groote beteekenis. Het scheepvaart-verkeer gaat in het zuiden tot Praag aan de Moldau, en dringt langs Saaie en Unstrut tot Thüringen en de Harz door. Rijke industrie gewesten en landbouwdistricten
worden door de Elbe met elkander en met de zee verbondeD, en hierdoor is de Elbe van groote beteekenis voor den handel. V. De Oder. De Oder ontspringt in Moravië
(Oostenr.-Hong.), bereikt na een loop van 45,5 K.M. de Pruisische grens, om vervolgens door de pro- vinciën Sileziö,Brandenburg en Poinmeren,Pruisen te doorstroomen. De benedenloop ligt in een breed dal, meest door vruchtbare langvlakten inge- nomen. Beneden Frankfort ligt het 64000 H.A. groote Oderbruch, dat wegens zijn weelderige weiden en hieruit voortvloeiende voortreffelijke veeteelt beroemd is. De lage oevers worden door zware dijken tegen overstrooming beveiligd. Met schilderachtige natuurvormen doorsnijdt de |
|||||||||
|
aan mag stellen, en wordt daardoor ook weinig
gebruikt. De scheepvaart op de Rijn, vooral beneden
Mannheim, is zeer aanzienlijk. In het geheele stroomgebied van deze rivier wordt het aantal schepen op bijna 2800 geschat, waaronder on- geveer 200 stoombooten. De eerste stoomboot voer in 1817 van Londen bij hoogen waterstand de Rijn op tot Koblenz. In 1893 is Amsterdam door een flink kanaal
met den Rijn verbonden. II. De Eems. De Eems is grootendeels een
stroom der laagvlakte. Ontstaan op de Zuid- westelijke helling van het Teutoburger woud, wordt zij bij het stadje Greren eenigszins bevaar- baar, en bereikt beneden Iiheine de lage vlakte, waarmede de bevaarbaarheid toeneemt. Bij Meppen neemt zij de Haase op en bij Leer ver- breedt zich de rivier tot een wijden mond, die allengs overgaat in den Dollart en Eemsmond. De benedenloop der Eems is door hooge dijken omringd, en loopt door lage kleigronden. Langs den middelloop breiden zich uitgestrekte hoog- venen uit, een voortzetting van die in het oosten van de Nederlandsche provinciën Drente en Groningen. Door deze venen wordt ten W. van de Eems en evenwijdig daarmede het Nord- Siidkanal gegraven, niet ver van de Nederlandsche grenzen, en dat aansluiting hebben zal met de Nederlandsche kanalen in de aangrenzende pro- vinciën Overijsel, Drente en Groningen. Evenwel zijn deze kanalen nog niet alle voltooid. IDZ. De Wezer. De Wezer ontstaat uit de Werra
en de lulda, die zich bij de stad Miinden ver- eenigen. In hoofdzakelijk noordelijke richting stroomend, aan beide zijden door het schilder- achtige, niet hooge Wezerbergland omringd, breekt de rivier bij Minden in de zoogenaamde Westphaalsche poort (Porta Westfalica) dwars door het Wezergebergte. Vervolgens stroomt zij door de vlakte, neemt niet ver van Verden de Aller op, die zich vooraf met Ocker en Leine vereenigd heeft, stroomt voorbij Bremen en vormt een breeden mond, waarin nog de Hunte uitwatert, om bij Bremerhafen in zee te monden. De Wezer zou een belangrijke waterweg zijn,
maar is over haar boven- en middelloop des zomers wegens gebrek aan water veelal maanden lang onbruikbaar voor de scheepvaart. Boven Bremen varen enkel schepen van minder dan 1 meter diepgang. Kleine schepen van 200 last inhoud gaan nog tot Münden. Oudtijds werd de scheepvaart zeer belemmerd door de stapel- rechten van vele steden en de voorrechten der schippers van Münden, doch deze zijn na de annexatie van Keur-Hessen en Hannover, toen de Wezer geheel op Pruisisch grondgebied kwam te liggen, opgeheven. Sedert is ook veel ge- schied tot verbetering van dit water, zoodat |
|||||||||
|
70
|
|||||||||
|
HANPELS-AARDRTJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Oder den Noord-Duitschen landrug, terwijl de
rivier dikwijls splitsingen ondergaat. De Oder mondt uit in het Stettinerhaff, dat door de eilanden Usedom en Wollin van do Pomnierarhe bocht wordt afgescheiden. Door drie lange en smalle straten tusschen en langs genoemde eilanden, de Peene, Swine en Dicvenoir, staat het Stettinerhaff met de Oostzee in verbinding. De Oder is het verst tot Ratibor in Opper-
Silezië voor kleine schepen te bevaren. Kosel (Silezië) op 104 M. hoogte is reeds voor grootere schepen te bereiken, en bij Breslau vindt men het eerst de Oderschepen, die een last van 1000 centenaars kunnen dragen. Zeeschepen varen tot bij Stettin. Over eene lengte van 772 K.M. is aldus de Oder bevaarbaar. Toch is in den zomer de scheepvaart door gebrek aan water gewoonlijk eenigen tijd gestremd. De verzanding der rivier neemt ook snel toe, zoodat zij alleen met veel moeite bevaarbaar gehouden kan worden. En bij het smelten der sneeuw of bij veelvuldige regens dreigt zij de lage landen aan den beneden- loop dikwijls met overstrooming. De visscherij in de Oder is belangrijker dan die der Elbe. De Oder is met de Ha vel verbonden door het
Fi\'noir/, anaal (57 K.M.) en met de Spree door het Friedrirh Wilhelm* of MSllroser kanaal. De belangrijkste bijstroomen zijn: de Glatzer
Neisse, de Bober, de Lausitzer Neisse en eindelijk de Warthe (met de Nctze vereenigd) bij Küstrin. Hoofdzakelijk steenkolen (uit Silezië), graan,
hout en steenen worden langs de Oder vervoerd. VI. De Weichsel. De Weichsel (Poolsch Wis-
la), is een der belangrijkste stroomen van Prui- sen en de belangrijkste rivier van Polen. Wat het stroomgebied betreft is zij de grootste van de rivieren, welke in de Oostzee uitmonden. De Weichsel ontspringt opliet Ja bUmka gebergte
in Oostenrijksch Silezië en stroomt niet een boog naar het oosten door het vroegere koninkrijk Polen. In Polen is de Weichsel nergens kunst- matig bedijkt, zoodat jaarlijks een groot gebied van de lage oevers onder water gezet wordt, en dus de steden op verren afstand van de rivier of op hooggelegen punten worden aangetroffen. Waar de Weichsel in Pruisen komt is boven Thorn de linker oever door duinvoriuige hoogten bezet, die op de meeste plaatsen met bosch begroeid zijn. Met een diep ingesneden en breed dal, soms zandige eilanden door onderscheidene armen insluitend, baant de Elbe zich een weg door den Noord-Duitschen landrug. Beneden Mariëu- werder is die doorbreking voltooid en erlangt de rivier een breedte van wel 1100 meter. Op korten afstand verder splitst de Weichsel zich. De kleinste arm, de Nogat, loopt in N.O. richting naar het Frische Ha/}\'. De linker arm stroomt noordwaarts tot nabij de kust, buigt zich hier om tot voorbij Danzig, en stroomt door |
|||||||||
|
een kanaal bij Neufahrwasser in zee. Vroeger
was er een uitmonding bij Weichselmiinde, welke thans verzand is. Het eiland tusschen deze monden van de
Weichsel heet Werder. Door dijken van wel acht meter hoog wordt de lage Weichseldelta tegen het rivierwater beschut, doch niet zelden dringt bij hoogen waterstand het water over de dijken het land binnen. Door talrijke bijstroomen, van welke slechts
de San, de Bug (met Narew) en de Brahe voor de scheepvaart beteekenis hebben,ontvangt deWeich- sel watertoevoer. Door het Bromberger kanaal staat de Weichsel met de Netze en zoo met de Warthe en de Oder in verbinding. De Weichsel wordt bij Zahrzeg reeds voor kleine, bij Krakau voor gemiddelde, doch na opneming van de San bij Zawichost voor groote schepen bevaarbaar. Sedert 184-8 heeft er op de Weichsel beneden
Warschau geregeld stoombootverkeer plaats ; bij hoogen waterstand gaan de stoombooten nog verder, tot Sandomirz. De scheepvaart duurt er gewoonlijk van April tot October, doch in den zomer wordt zij wegens watergebrek niet zelden op onderscheidene punten afgebroken. Den hoogsten waterstand vindt men op de Weich- sel omstreeks Maart, doch een tweede hoog- waterstand komt nog voor omstreeks midden Juni tot midden Juli. Trots den grooten wa- terrijkdom en de stroomsnelheid vriest de Weich- sel bijna eiken winter dicht. VTI. De Pregel. De Pregel ontstaat in het
district Gumbinnen (Oost-Pruisen) en stroomt in westelijke richting naar Konigsbergen om 8 K.M. beneden deze stad in het Frische Haff uit te monden. De Pregel is over bijna de geheele lengte voor kleine schepen, en tot Konigsbergen voor zeeschepen bevaarbaar. VIII. De Memel of Njemen. De Memel is
een der aanzienlijkste rivieren uit westelijk Rus- land en Oost-Pruisen. Zij ontspringt ten zuiden van Minsk in Rusland en wordt reeds spoedig voor kleine, bij Grodno voor grootere schepen bevaarbaar. Nabij den mond doorkronkolt zij in eenige armen de vruchtbare laagvlakte van Tilsit, die door zware dijken tegen overstroomin- gen beveiligd wordt. De rivier mondt uit in het Kiirische Haff. Daar dit haff niet goed ge- schikt is voor de scheepvaart, is er een kanaal gegraven van de rivier tot nabij Memel, hetwelk * voor de scheepvaart meest gebruikt wordt. De Wilna is een bevaarbare bijstroom der
Njemen in Rusland (de stad Wilna ligt hier aan). Langs de Njemen wordt veel hout en graan
afgevoerd naar Memel. IX. Het Noord-Oostzeekanaal. Het 2word-
Oostzeekanaal (174 K.M. lang) is in den laatsten tijd tot stand gekomen en dient om de Kieler- bocht met den Elbemond, of de Oostzee met de |
|||||||||
|
71
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Sedert Duitschland één staat is verdwijnen de bij-
zondere talen meer en meer voor het Duitsch. De gemiddelde volksdichtheid van het Rijk
bedraagt 91 op 1 K.M2. De grootste dichtheid der bevolking wordt gevonden in de industrie-streken of vruchtbare landschappen van het Middel-Duit- sche bergland, als: Saksen, Silezië, aan de Nerkar, de Boven-Sijnsche laagvlakte en de laagvldkte ran de Rijn beneden Keulen. De Zwabisch-Beiersche hoogvlakte en de Noord-Duitsche laagvlakte staan in volksdichtheid beneden het gemiddelde, en de minst dichte bevolking vindt men in de moeras- sige hoogvenen van het N. W. langs de Eems. Duitschland heeft sedert lang door landver-
huizing een aanzienlijke hoeveelheid krachtige lieden aan het buitenland geleverd, die in hun nieuwe vaderland zich meestal uitstekend wisten in te burgeren. Van 18821891 vertrokken meer dan 1287000 landverhuizers uit dit Rijk. Het aantal is feitelijk veel aanzienlijker, daar velen vertrokken, die niet in de officieele statistiek zijn opgegeven. Het grootste aantal landverhuizers vertrok naar de Vereenigde Staten van Noord- Amerika (1,1 mill. ongeveer), een kleiner aantal naar Brazilië (± 20000), terwijl er eenige dui- zenden naar andere deelen der Nieuwe Wereld, naar Afrika en Australië, verhuisden. In deze eeuw bedraagt het totaal aantal landverhuizers uit Duitschland meer dan 4.6 millioen. De christelijke kerken hebben in het Duitsche
Rijk gelijke rechten. Volgens de telling van 1890 behoorden tot de onderscheidene kerk- genootschappen: 31027000 (63 pet.) protestanten, 17672000 (36pet.) katholieken,U8000 andere chris- tenen, en 568000 (1 pet.) Israëlieten. Het noorden van Duitschland is meest j)rotestantsch, uitge- zonderd het land aan de Eems, dat bijna geheel, en Posen en West-Pruisen, die voornamelijk katholiek zijn. Ook Opper-Silezië, Oud-Beieren en de Rijn-Provincie ten W. van de Rijn zijn hoofdzakelijk katholiek. Bovenal in de voormalig Poolsche gewesten, in de vroegere geestelijke vor- stendommen en in Beieren heeft het katholicisme meest stand gehouden. Daarentegen waren alle Rijkssteden en wereldlijke vorsten sedert de 16e eeuw met weinige uitzonderingen protes- tantsch geworden. Het onderwijs staat in Duitschland op hoogen
trap; schoolplicht is hier ingevoerd. In 1890 bestonden er meer dan 59000 lagere scholen met meer dan 8 mill. leerlingen. Het hooger onderwijs bezit 21 universiteiten, te zamen met 27500 studenten. Verder bestaan er een groot aantal Realscholen (vrijwel overeenkomende met onze H. B. Sch.), gymnasia en andere inrich- tingen van middelbaar onderwijs. De 9 technische hoogescholen te Aken, Berlijn,
Dresden, Brunswijk, Darmstadt, Hannover, Karls- ruhe, Miinchen en Stüttgart werden bezocht door 3700 studenten. |
|||||||||
|
Noordzee, te verbinden. Niet alleen heeft het
beteekenis voor den handel, doch ook voor de Duitsche krijgsmarine, wijl het hierdoor mogelijk wordt de oorlogsvloot over Duitsch gebied van de Oostzee naar de Noordzee over te brengen. X. De Donau. De Donau heeft door haar
richting naar het oosten en haar uitmonding in de Zwarte Zee den weg van Zuid-Duitschland naar het Oosten van Europa en verder naar Klein-Azië aangewezen. Het is de eenige rivier van Duitschland die deze richting volgt. Doch het grootste en belangrijkte gedeelte van haar loop behoort daardoor niet tot Duitschland. Wij zullen daarom deze rivier nader bespreken bij Oostenrijk-Hongrrije, aan welk land de Donau nader verbonden is; enkel geven wij hier eenige opmerkingen over haar loop in Duitschland. De Donau ontstaat in het hertogdom Baden
op het oostelijk gedeelte van het Schwarzwald, bij Donauëschingen, op een hoogte van 700 meter. Zij stroomt door Württemberg en Beieren en vormt de noordelijke grens der Zwabisch Beier- sche Hoogvlakte, die naar deze rivier afbelt, en haar ook belangrijke bijstroomen van rechts toe- zendt. Zij zijn : de Hier, de Lech, de Isar en de Inn. De rechter oever van de Donau is tot Regens- burg toe moerassig, en daardoor liggen de steden Vim, Donauwörth, Ingolstadt e. a. alle op den hoo- geren linker oever. Nabij Nei/ensb/irr/ wordt dit anders,en Regensburg, Straubing e. a. liggen aan den rechter oever. Bij Passau verlaat de Donau Duitschland. Waar de Hier bij Vim zich met de Donau
vereenigt wordt zij bevaarbaar voor kleine schui- teu, doch bij Donauwörth vangt de stoomvaart het eerst aan. Toch heeft de Donau tot bij Weenen nog geheel het karakter van een berg- stroom, met een sterk, onregelmatig verdeeld verval, en een snellen stroom. De Attmühl, een kleine linker bijstroom, is door het Ludwigska- naal met de Regnitz en daardoor met de Main en de Rijn verbonden (zie pag. 68). § 63. De bevolking van Duitschland. De
bevolking van Duitschland bestaat bijna geheel uit Duitschers, nakomelingen van Oermaansche volkon, die echter in het westen en zuiden met Kelten en Romanen, in het oosten met Slawen vermengd zijn. Ongeveer 7 pet. der bewoners zijn geen Duitschers en behooren tot de Fran- scheri, Walen, Denen, Wenlen, Tschechen, Litauers en Polen. Bovendien zijn ongeveer 600000 Duitsche Israëlieten over het land verbreid, doch bovenal wonen zij in Posen, Berlijn en de Elzas. De taal is het Duitsch; alleen in enkele grens- gewesten wordt nog een andere taal gesproken. Zoo o. a. hoort men in het Z. W. van Lotharin- gen nog veel Fransch, ten N. van Flensluirg nog Deense!/, in Posen en Oost-Silozië Poolse/i, en in de Lausitz nog het oude Slawische Wendisch, |
|||||||||
|
72 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
Door de goede organisatie van het onderwijs
bedraagt het aantal recruten, die in dienst treden zonder de school voldoende bezocht te hebben, een zeer klein getal; in 189091 niet meer dan 1035, d. i. 0.54 pet. Dezen kwamen meest uit de Slawische provinciën. §64. Staatkundige toestand en krijgswezen.
Onder Duitschland verstaat men een statenbond" of een bond van 26 zelfstandige staten, die zich in 1871 tijdens den oorlog met Frankrijk tot één Rijk, het Duitsche Rijk, vereenigd hebben. De souvereine leden van dezon bond hebben door die vereeniging een gedeelte hunner macht aan het Rijksbestuur afgestaan. Aan het hoofd van het Rijk staat de koning van Pruisen, die als zoo- danig den titel voert van Keizer van Dititschland. Hij vertegenwoordigt het Rijk in volkenrechter- lijken zin; de keizer heeft het recht over oorlog en vrede, voert het opperbevel over leger en vloot, hij kondigt de rijkswetten af en waakt voor haar uitvoering, benoemt de rijksbeambten, en heeft het oppertoezicht over de gemeen- schappelijke posterijen en het verkeerswezen. De wetgevende lichamen in het Rijk zijn de
Bondsraad en de Rijksdag. De Bondsraad bestaat uit de vertegenwoordigers
der bondsleden, d. i. der staten, welke tot den bond behooren. In \'t geheel telt deze 57 stemmen, waarvan er 17 aan Pruisen, 6 aan Beieren, 4 aan Saksen en Wurttemburg ieder, 3 aan Baden en Hessen ieder, 2 aan Mecklenburg-Schwerin en Brunswijk ieder, en 1 aan elk der overige staten toekomen. De Bondsraad beslist over de door den Rijksdag genomen besluiten, welke hij ook kan afwijzen. Zijn taak komt dus in enkele opzichten met de Eerste Kamer in ons land overeen. Verder neemt hij de besluiten en maakt de verordenin- gen, welke voor de uitvoeringen der rijkswetten noodig zijn. Voorzitter van den Bondsraad is de Rijkskanselier, die door den Keizer benoemd wordt (thans Caprivi). De Rijksdag is de vertegenwoordiging van het
Duitsche volk hij bestaat uit 397 afgevaardigden, die door het algemeen stemrecht gekozen wor- den. Ieder Duitscher, die den leeftijd van 25 jaren bereikt heeft, en op zijn minst een jaar tot een der Duitsche staten behoord heeft, is kiezer en kan gekozen worden. Aan het hoofd van het bestuur der rijks-
aangelegenheden staat de Rijkskanselier. Het Rijk heeft zijn eigen budget; de inkomsten
worden verkregen uit de opbrengsten der tollen, van posterij en telegrafie, en van de gemeen- schappelijke verbruiksbelasting en de invoer- rechten. Het daarenboven nog benoodigde wordt gedekt door de bijdragen der bondsleden. De opperste aanvoerder van het leger is de
Duitsche Keizer, de koning van Pruisen. Ieder Duitscher, die lichamelijk niet ongeschikt is, moet |
|||||||
|
van het 20e jaar af drie jaren in het staande
leger en vier jaar in de reserve dienen om daarna tot de landweer over te gaan, waartoe hij nog 5 jaren voor de eerste en 7 jaar voor de tweede oproeping blijft behooren. Wie een diploma der Obersekunda van een gymnasium of realgymnasium bezit, zich zelf uitrust, kleedt en bekostigt, behoeft slechts één jaar te die- nen (einjührig Freiwilliger); lagere onderwijzers (Volksschullehrer) hebben slechts 10 weken in het staand leger te dienen. In vredestijd bestaat het leger uit 20524 offi-
cieren, 486983 onderofficieren en manschappen, 93700 paarden, 434 batterijen veldartillerie. De sterkte voor oorlog bedroeg in 1893 ongeveer 21/a mill. man. De Duitsche oorlogsvloot bezat in 1892 190
schepen (222000 tonnen inhoud), 1400 stuks geschut en 21000 manschappen. Onder deze schepen bevonden zich 14 pantserschepen, 17 kust-pantserschepen, 10 torpedoschepen, 103 torpedobooten, 3 kruiserfregatten, 9 kruiser- korvetten, 6 kruisers en 3 kanonneerbooten. Kiel aan de Oostzee en Wilhelmshaven aan de Jahde zijn de oorlogshavens, die thans door het Noord- Oostzeekanaal (zie pag. 70) elkander kunnen bereiken over Duitsch gebied. De Rijkswetten gelden algemeen voor alle
leden van den Bond. Doch behalve deze ge- meenschappelijke wetgeving hebben de afzonder- lijke staten nog hun eigen wetten, bestuur en vertegenwoordiging. De groote staten hebben het stelsel van twee kamers als vertegenwoor- diging, de kleine slechts een. In Pruisen vormen het Heerenhuis en het Huis der Afgevaardigden den Landdag, die aandeel heeft in de wetgeving, in belastingzaken enz. § 65. Ontwikkeling van den handel en het
verkeer en van de staathuishoudkundige begin- selen. Duitschlands economische ontwikkeling leed de vorige eeuwen langen tijd onder de gevol- gen van den dertigjarigen oorlog (16181648) en van de latere oorlogen met Frankrijk. Zoo was de maatschappelijke toestand der bevolking er lan- gen tijd nog ver achter bij die van andere landen. Eerst langzaam kwam er in het begin der 19de eeuw verbetering. De landbouw begon zich meer en meer te ontwikkelen door het opheffen of verminderen der middeleeuwsche heerlijke rech- ten, welke op den boerenstand drukten. En de toenemende graanbouw op de Noord-Duitsche vlakte had weldra een aanzienlijken uitvoer van koren ten gevolge. Ook de tabaksbouw kwam hier meer en meer in zwang. Op het gebied der industrie en van den bergbouw
namen in het begin der 19de eeuw linnenweverij, ijzerindustrie, exploitatie der kolenmijnen en der ertslagen zeer toe. Duitsche geweven stoffen werden toen vele naar Oost-Europa uitgevoerd. |
|||||||
|
73
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDRI.JKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Evenwel kon Duitschland niet concurreeren
met Engeland, waar de machines in dien tijd reeds een groote vlucht begonnen te nemen. Toen het Cont inentaal stflscl van Napoleon I
de mededinging van Engeland uitsloot, verhie- ven verschillende takken van nijverheid zich snel in Duitschland, met uitzondering van de linnenindustrie, welke hard achteruitging, daar zij in dien tijd niet meer naar Engeland en Ame- rika kon uitvoeren. Na het einde van de Napoleontische oorlogen,
toen het internationale verkeer in Europa weder geregeld kon plaats hebben, overstroomden de in Engeland tijdens het continentaalstelsel opge- hoopte artikelen het vasteland weder, doch kon- den wol en granen ook met voordeel naar En- geland uitgevoerd worden. Om de Engelsche concurrentie te beteugelen werd in 1818 in Pruisen een sterk beschermend stelsel ingevoerd, dat de industrie in Westfalen, de Mark en de Rijnprovincie snel deed opkomen. Daar nu ook Oostenrijk, Rusland en Frankrijk door bescher- mende rechten hun grenzen sloten, werd de nij- verheid der kleinere Duitsche Staten machte- loos aan Engelands concurrentie overgeleverd. Dit was mede de aanleiding tot de oprichting van de Duitsche Zollverein, die uit kleine be- ginselen voortkomend, in 1834 de belangrijkste Duitsche landen in economisch opzicht nauwer verbond, en de onderlinge verkeersgrenzen en de vele douanelijnen der kleine Duitsche staten ophief. De nieuwjaarsnacht van 1834 was de aanvang van een nieuwe periode voor Duitsch- land," zegt H. v. Treitschke. Op alle land- wegen van Middel-Duitschland wachtten de zwaarbeladen vrachtwagens in lange rijen bij de douanekantoren, omringd van vroolijk zin- gende volksmenigten. Men wachtte den klok- slag van 12 af, en zoodra waren de laatste to- nen niet weggestorven of de douane-slagboomen vielen neder, de zweepslagen weerklonken, en jubelend zette alles zich in beweging door het thans van tollen bevrijde land." De Zollverein bracht meer economische en com-
mercieele eenheid in het versnipperde Duitsck- land, en was aldus de voorbereiding van meer staatkundige eenheid. Toen in 1866 door de staatkundige gebeurtenissen Oostenrijk uit Duitschland verdrongen en de Nooril-Dnitsche Hond was opgericht, welke ook de wetgeving op industrie, handel, tolwezen, muntwezen, bankwezen, zeevaart, post en telegraphie tot zijn taak rekende, werd met de Zuid-Duitsche staten in 1867 de Zollverein vernieuwd en een Zollparlement" met een Zollbundesrat" inge- voerd: een nieuwe economische band tusschen de Duitsche landen. In 1871 met de oprichting van het ééne
Duitsche Rijk trad de Rijksdag in de plaats van het Zollparlement, en aan den Rijksdag |
komt sedert de algemeene Duitsche wetgeving
toe, ook op het gebied van den handel. Duitschland heeft in den loop dezer eeuw
grooten economischen vooruitgang gehad. De landbouw is door intensieve bebouwing voor- uitgegaan, doch klaagt niettemin over de con- currentie der Amerikaansche produkten. De industrie is met reuzenschreden vooruitgegaan; bovenal de ijzer- en staalfabrikatie, gesteund door den kolenrijkdom van de Ruhr- en Saar- bekkens, heeft een groote vlucht genomen. Ook de glas-, papier-, suiker-, chemikaliën-, bierfabri- katie en andere takken van nijverheid gingen snel vooruit. En in evenredigheid daarmede nam ook de handel in Duitschland in omvang toe. De middelen van verkeer en vervoer hebben
in Duitschland snel een groote ontwikkeling erlangd, die in Europa alleen door België en Engeland betrekkelijker wijze overtroffen wordt. De eerste spoorwegen dateeren eerst na 1830, doch na 1840 werd de uitbreiding van het spoorwegnet krachtig ter hand genomen. Even- wel werd zij zeer gedrukt door het particularisme der vele kleine staatjes, en door politieke om- stand igheden. Na 1871 ving een nieuwe periode voor de Duitsche spoorwegpolitiek aan, daar de Rijkswetten gelegenheid gaven tot meer eenheid in het beheer.\' Evenwel de plannen, om die eenheid wettelijk tot stand te brengen, stuitten af op politieke overwegingen, en een algemeene Duitsche spoorwegregeling is nog niet tot stand gekomen. Toch hebben de verschil- lende staten des Rijks den aanleg der spoorwe- gen zeer bevorderd, en ook onderscheidene door particulieren aangelegde spoorwegen in staats- handen doen overgaan. Op het geld- en credietwezen van Duitsch-
land had de oprichting van hot Duitsche Rijk grooten invloed. Tot 1871 gold als munteen- heid in Noord-Duitschland de Thaler, in Zuid- Duitschland de gulden, terwijl Hamburg, Bre- men en Lübeck afzonderlijke munten hadden. De pasmunten waren zeer verschillend, zij wa- ren slecht vervaardigd en zeer afgesleten. Hierin werd een algeheele verbetering aangebracht. De vroegere zilveren standaard werd door den (jouden vervangen, hetwelk met de oorlogs- schatting van 5 millard, door Frankrijk na 1871 aan Duitschland te betalen, kon uitgevoerd worden. Sedert 1872 werd bij de maten en gewichten, vroeger in de onderscheidene staten zoo verschillend, de eenheid ingevoerd. Het bankwezen, dat in de verschillende sta-
ten zelfstandig geregeld was, had in Duitsch- land daardoor gemis aan eenheid en een onvasten grondslag verkregen. Niet minder dan 33 ban- ken badden vóór de oprichting van het Duitsche Rijk binnen dit gebied bankbilletten in omloop; instellingen op geheel verschillende grondslagen |
||||||||
|
74
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRUKSKUNDE.
|
|||||||||
|
berustend. Dekking der uitgegeven billetten met
edel metaal, inwisseling, bepaling van de taak der banken enz., zij waren geheel verschillend geregeld. Daarbij kwam nog, dat ook de staten zelven niet even voorzichtig waren met de uit- gifte van staatspapiergeld. Niet minder dan 140 soorten van bankbilletten waren in Duitschland in 18715 in omloop, alle met verschillende soli- diteit en verschillenden koers. De regeering stond voor een chaos. Doch de
bankwet (das deutsche Bankgesetz) van 1875 heeft hierin orde geschapen. Het gemengde bankstelsel werd thans ingevoerd. Er werd een Rijksbank opgericht, terwijl particuliere banken daarnaast nog het recht tot uitgave van billet- ten behielden. Aan historisch bestaande toe- standen werd aldus de nieuwe regeling ver- bonden. Nevens de Rijksbank als opperste geld- en
credietinstelling van Duitschland heeft genoemde bankwet de particuliere notenbanken onder veelvuldige beperkingen laten bestaan. De werk- zaamhcid van deze werd daardoor meer van localen, territorialen aard, en vele banken hebben sedert afstand gedaan van haar recht om billetten uit te geven. De volgende tien banken hebben in Duitsch-
land nog recht tot uitgave van bankbilletten: de Rijksbank (grondkapitaal 120 mill. Mark), de stedelijke Bank van Breslau (grondkapitaal ij mill. Mark), de Frankforter Bank (grond- kapitaal 17 mill. Mark), de Beiersche noten- bank (grondkapitaal 7.5 mill. Mark), de Sak- sische Bank te Dresden (grondkapitaal 80 mill. Mark), de Württembergsche notenbank (grond- kapitaal 9 mill. Mark), de Badensche Bank (grondkapitaal 9 mill. Mark), de Bank van Zuid-Duitschland (grondkapitaal 15.0 mill. Mark), de Brunswijker Bank (grondkapitaal 10.5 mill. Mark, alleen in het hertogdom Bruns- wijk), en de Landstandische Bank in Bautzen (grondkapitaal 1.74 mill. Mark, alleen geldig in Saksen). De geschiedenis van het Duitsche Rijk is even-
wel niet in alle opzichten te beschouwen als een aaneensluitende periode van handelsbloei. Had reeds in 1857 de overproductie en overspeculatie tot een treurige crisis geleid, in 1873 deed plotseling een hevige crisis eveneens vele te luchthartig gebouwde kaartenhuizen ineenstorten. Verschillende oorzaken werkten hiertoe samen. De behoefte aan vele produkten der industrie, bovenal van de ijzerindustrie, welke door den aanleg van vele spoorwegen was vermeerderd, nam natuurlijk af, toen de aanleg van spoorwegen verminderde. Toch ging de produktie aanvan- kelijk voort. Daarbij kwam nog de overvloed van beschikbaar kapitaal, een gevolg van de Fransche milliarden na 1871 in Duitschland be- taald. De ondernemingslust kende geen perken; |
|||||||||
|
er werden naamlooze vennootschappen opgericht,
die de vroeger op beperkte schaal werkende particuliere fabrieken kochten, en met verveelvul- digde krachtinspanning deden arbeiden. Allerlei ondernemingen werden in zenuwachtigen specula- tiez wij mei aangevangen: makelaarsbanken, bouw- banken enz. De speculatie in het bouwen van huizen werd gedachteloos uitgebreid. Vestingen werden hersteld, spoorwegen werden verbeterd, het krijgsmateriaal werd vernieuwd, en alles werd betaald uit de Fransche oorlogsschatting. En men verkeerde helaas! in den waan, dat die be- drijvigheid zou voortduren. Doch de ontnuchtering volgde, toen die overproductie en overspeculatie in 1873 in Oostenrijk de groote crisis (Krach) deed uitbreken, en vele scheppingen der overspe- culatie deed ineenstorten. In Duitschland volgde de crisis weldra. Men zag, dat men te veel gebouwd had op een tijdelijke behoefte; thans was de productie ver boven de gemiddelde behoefte gestegen, de magazijnen werden volgepakt, maar bestellingen bleven uit. Onder dien gedrukten toestand begon men uit
te zien naar afzetsgewesten voor koopwaren in verre werelddeelen. Duitschland, dat in de eeuw der landontdekkingen niet medegedaan had om bezittingen in vreemde werelddeelen te verwer- ven, trachtte thans koloniën te verkrijgen, om daar een uitgebreider handelsterrein te vinden. Doch de eeuw der nieuwe landontdekkingen
was zoo goed als voorbij. Daarom moest Duitschland zich tevreden stellen met hetgeen zoo hier en daar nog tusschen de Europeesche bezittingen in andere werelddeelen was over- gebleven, landstreken met zeer geringe of geen waarde voor het beoogde dool. In 1884 werd (Angra Pequena) (Z.-VV. Afrika) onder bescher- ming van het Rijk gesteld, alsmede het gebied van Kamerun. In 1884 had onder voorzitterschap van den Duitschen Rijkskanselier te Berlijn de Kongo- Conferentie plaats, waardoor Duitschland in de internationale koloniale politiek een rol begon te spelen. Sedert breidde het Rijk zijn bezittingen nog uit, en verkreeg het deel aan de Interessen- spharen", die thans in de politiek een rol begonnen te spelen. In Oost-Afrika werd de spheer der Duitsche en Engelsche belangen verdragmatig vastgesteld (1890), en een kuststreek van Zanibar aan Duitschland afgestaan, terwijl gelijktijdig En- geland het eiland Helgoland aan het Rijk af- stond. Het overzicht van het koloniaal bezit van Duitschland vindt men op pag. 75. Dat de verwachtingen, die men in Duitschland van de koloniën koesterde, bevredigd zijn, kan niet gezegd worden. Veel zorg en veel uitgaven heeft bijv. Oost-Afrika in enkele jaren reeds gekost, zonder dat de opbrengsten daaraan even- redig zijn. Behalve door koloniën trachtte men door de invoering van beschermende rechten de inlandsche nijverheid te verheffen. Wij ver- |
|||||||||
|
76
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Tegenwoordig is Duitschland in het bezit van
de volgende: Koloniën, Bezittingen en Beschermde
Gewesten. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
wijzen hiervoor naar hetgeen op pag. 16 over
de handelsverdragen gezegd ia, en wijzen er op, dat deze invoerrechten weder verlaagd zijn. Ook kunnen wij aan het vroeger geschrevene
nog toevoegen, dat in Februari 1894 een han- delstractaat tusschen Duitschland en Rusland voorloopig is tot stand gekomen. Sedert eenige jaren hadden de stelsels van hoogo tarieven vele nadeelen aan beide landen berokkend. Rusland vindt nu weer voor zijn graan, nafta en hout afzet tegen verminderd tarief, en de Berlijnsche beurs zal waarschijnlijk ook toeschietelijker worden, zoodat het verbod der beleening van de Russische Staatsfondsen bij de Duitsche Rijksbank zeker wordt opgeheven. § G6. De staten en bezittingen van het
Duitsche Rijk. Het Duitsche Rijk bestaat uit de volgende staten, naar officieele volgorde op- genoemd. Overzicht der Duitsche staten.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
§ (>7. Middelen van bestaan. A. Land-
bouw en Veeteelt. Ongeveer 20 mill. menschen, d. i. 2/5 van de geheèle bevolking, houdt zich met landbouw en veeteelt bezig. Van de opper- vlakte des lands wordt ongeveer de helft voor landbouw en tuinderij gebruikt, % is met bosch begroeid en de graslanden nemen 17 pet. der oppervlakte in. Ongeveer 8.4 pet. der opper- vlakte is improductief. De beste graan/ande» vormen de Noordzee-
marschen, (vruchtbare kleilanden overeenkomende met die in het noorden van Groningen), alsmede Sleeswijk-Holstein, Mecklenburg en de Donau- vlakte in Neder-Beieren. De meeste rogge wordt geoogst in Branden-
burg, Silezië, Hannover, Beieren, Pommeren, Posen, Saksen, Oost-Pruisen, het koninkrijk Saksen en Mecklenburg-Schwerin. Tarwe wordt vooral geteeld in: Beieren, Elzas, Silezië, Sak- sen en de Rijnprovincie. Spelt leveren Würt- temberg, Beieren en Baden. Gerst: Beieren, Saksen, Silezië en Württemberg. Op de zand- gronden der vlakte worden behalve rogge ook boekweit en aardappelen verbouwd, in Zuid- Duitschland groeit daarenboven ook maïs. Wijnbouw vindt men in het Moezeldal, het
Saardal, aan de Rijnoevers tot Keulen in het noorden, en de zijdalen van de Rijn, de streken langs de Main, aan de Werra bij Witzenhausen, aan de Saaie bij Naumberg, in Silezië bij Grün- berg, en het noordelijkst in Duitschland bij Bomst in Z.-VV. Posen. De oppervlakte met druiven begroeid bedraagt
12000 H.A., en in gemiddelde jaren wordt 1 a 2 mill. H.L. wijn voortgebracht. In 1890 beliep de |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
TG
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
oogst 42000 tonnen, met een waarde van 17
mill. Mark. Tabak wordt meest geoogst in Baden, ver-
volgens in Rijn-Beieren, Brandenburg, Élzas- Lotharingen en Pommeren. In 1890 bedroeg de oogst 42000 tonnen ter waarde van 17 mill. Mark. Suikerbieten verbouwt men bovenal ten O.
van de Harz, in Mecklenlmrg en Silezië. Maag- deburg wordt hierdoor een belangrijke suiker- markt. Hop verbouwt men veel in Beieren (bierbrouwerijen), Württemberg en Baden; vlas in het N.-W. laagland aan het Teutoburger woud en in Silezië; ooft in Saksen, Beneden Franken, aan de Neckar, in het Rijndal. Bij de toeneming van de bevolking zijn de land- bouwprodukten niet meer toereikend, en moet een groote hoeveelheid graan ingevoerd worden voor het verbruik. Toch werden naar den wensch der agrariërs (zie pag. 75) door Von Bismarck nog hooge graanrechten doorgedreven, welke echter thans weer aanzienlijk verlaagd zijn (zie ook pag. 15). Ongeveer 1/4 des lands is met bosschen be-
groeid, die te zamen 139000 vierk. kilom. beslaan. Hiervan bestaat 1/., uit loofboomen, bovenal beuken, 2/3 uit naaldbooinen. De grootste op- pervlakten aan bosch vindt men in Hessen- Nassau, Baden, Beieren, Saksen en Württem- berg. Volgens de telling van 1883 bezat Duitschland
15n/4 mill. runderen. Hiervan waren er, geinid- deld op 100 H.A. oppervlakte berekend, in VVürt- temberg 4(i, in het koninkrijk Saksen 43, in Beieren (rechts van den Rijn) 40, in Baden 39, in Sleeswijk-Holstein 38, in Hessen 37, in West- Pruisen, 17, in Pommeren 16 en in Mecklen- burg-Strelitz 14. Paardenteelt vindt men meest in het noorden: in Oost- en West-Pruisen, Mecklenburg, Sleeswijk-Holstein en Hannover. Schapenteelt (± 19 mill. totaal) vooral in Pommeren (84), Mecklenburg-Schwerin (70), Brunswijk (66), Posen (65), Mecklenburg-Stre- litz (64 per 100 H.A.). Verder is de varkens- teelt (in 1883 91/s mill.) van veel belang. Bijenteelt vindt men meest in de heidestreken. B. Bergbouw, zoutwerken en ijzerhutten.
Naar den omvang en de behoefte voor de in-
dustrie staat voor de delfstoffen de productie van kola», ijzer en zout bovenaan. De opbrengst van edele metalen in Duitschland is gering. In 1890 werden 70 mill. tonnen steenkolen,
19 mill. tonnen bruinkolen gewonnen. Gedurende de laatste 25 jaren was de opbrengst verdub- beid. Aan steenzout verkreeg men in 1890 557000 tonnen, aan kalizouten 1 % mill. tonnen, aan ijzererts 11 \'/2 mill. tonnen. Wat de kolen- en ijzerproductie betreft, staat Duitschland na Engeland en Noord-Amerika als de derde in |
|||||||||
|
de rij. Zink levert Duitschland zooveel als
België, in 1890 759000 tonnen erts; verder 168000 tonnen looderts; 596000 tonnen koper- erts. De waarde van de gewonnen hoeveelheid edele metalen werd in 1890 op 41/2 mill. Mark gerekend. De smelterijen produceerden 42/3 mill. tonnen
ruw ijzer, 139000 tonnen zink, 105000 tonnen lood, en 25000 tonnen koper. De belangrijkste steenkolenmijnen vindt men
in de Rijnprovincie en Westfalen rechts van de Rijn (langs de Ruhr), alsmede bij Aken en Saarbrücken; verder in Saksen en in Opper- Silezië. Bruinkolen worden in midden-Duitsch- land langs een breede zone van Westfalen door Hessen, Hannover, de provincie Saksen, Silezië en Posen gevonden. Ijzerertsen vindt men in Westfalen en de Rijnprovincie, Elzas-Lotha- ringen, Opper-Silezië, in Nassau, Hessen-Darm- stadt, Thüringen en elders, doch de ijzerhutten bepalen zich hoofdzakelijk tot de groote kolen- velden. Tin komt in het Ertsgebergte voor (Altenberg); zink in Opper-Silezië (Königshütte), zilver in de Harz en het P>tsgobergte. De pro- vinoie Saksen (Stassfurt) heeft de belangrijkste zoutwerken. Langs de kust der Oostzee in Oost-Pruisen (Samland) wordt barnsteen ge- wonnon. C. Nijverheid en handwerken. De belang-
rijkste centra voor nijverheid zijn: de Rijnpro- vincie, Westfalen, Saksen, Silezië en de om- streken van Berlijn. De ijzerindustrie hield in 1890 niet minder dan 234000 arbeiders bezig: vooral te Essen, Dortinund, Bochum, Königshütte (Silezië), Buckau (ten N.O. van Maagdenburg) en Peine (bij Hannover) wordt die beoefend. De fa- brieken van Krupp te Essen leveren de meeste kanonnen. Locomotieven en spoorwagens worden gebouwd te Kassei, Berlijn, Karlsruhe, Esslin- gen, Chemnitz en Hannover. De industrie van klein ijzerwerk van allerlei soort wordt gevon- den in de streken van Solingen, Remscheid, Hagen, Aken, alsmede in Opper-Silezië, Saksen, Württemberg en de Elzas. Machinefabrieken vindt men bovenal in Berlijn, Chemnitz en ver- der te Dortinund en Düsseldorf. Optische in- strumenten leveren München, Berlijn, Neurenberg en Rathenow; mathematische instrumenten verder Kassei en Leipzig. Klokken komen veel uit het Schwarzwald (Triberg) en uit Saksen. Goud- en zilverwerken leveren Pforzheim, Hanau, Gmün- den, Berlijn, Stuttgart en Geislingen. De katoen-industrie zetelt bovenal in de
Elzas, Saksen, de Rijnprovincie, Württemberg en Beieren. De Elzas levert de fijnst" stoffen, Chemnitz vooral kousen, het Vogtland witgoed, Elberfeld, Bannen en Annaberg passementwerk, in het Vogtland en het Ertsgebergte bloeit fabri- katie van kanten. De zijde-industrie heeft haar |
|||||||||
|
77
|
|||||||||
|
HANDELS-AA.RDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
zetel te Krefeld, en verder in Barmen, Elber-
feld, Berlijn en Aken. De wolindustrie wordt vooral gedreven in de Rijnprovincie, Saksen, Württemberg en de Elzas. Lakenwecerij bloeit vooral te Aken, in Saksen en Brandenburg. De linnenweverij wordt bovenal beoefend in Silezië Lausitz en Westfalen; Zittau levert het beste damast. Jutewaren worden bewerkt te Brunswijk, Meissen en Berlijn. Houten meubelen leveren Berlijn, Mainz,
Dresden, München en Frankfort a./M. Speelgoed wordt bewerkt in het Ertsgebergte en te Son- neberg (Thüringen). Ook Neurenberg heeft eigenaardige speelgoedindustrie in het\' Neuren- berger land, waartoe meer metalen, leder en papiermaché gebruikt worden. Papierfabrieken vindt men vooral in de Rijnprovincie, Saksen, Silezië, Württemberg en Beieren. Potlooden, kleardoozen, penseelen, enz. leveren vooral Neu- renberg en Regensburg. De beetwortelsuiker-fabrikatie heeft hier een
groote vlucht genomen, (zie pag. 32); in 189091 bestonden er 400 fabrieken, die 1 */4 mill. tonnen ruwe suiker en 263000 tonnen melasse leverden. Hoofdzakelijk vindt men ze in de provincie Saksen ; verder in Silezië, Hannover en Bruns- wijk en Anholt. In 189091 werden er 89(19 bierbrouwerijen
in Duitschland in de gewesten met bierbelasting gevonden, die tezamen 321/4 mill. hectoliter bier produceerden. Daarbij kwamen nog 192/3 mill. H.L. uit Zuid-Duitschland, (zonder belasting). Het meeste bier leverden in de landen met be- lasting: Brandenburg (Berlijn), het koninkr. Sak- sen, de Rijnprovincie, Silezië en de provincie Sak- sen. Verder levert Beieren vooral het meeste bier. Sigaren- en tabaks/abrieken vindt men bovenal
te Bremen en Hamburg; verder in Berlijn en Dresden. D. Handelsbeweging. Duitschland neemt, wat
den omvang der handelsbeweging betreft, naast Engeland de tweede plaats in Europa in. De invoer beliep in 1891 op een waarde van 4151 mill. mark, de uitvoer op 3170 mill. mark. In de havens van het Duitsche Rijk liepen in 1891 54800 geladen schepen binnen, (12 mill. tonnen) en 46500 liepen uit (9 mill. tonnen.) De vol- gende handelswaren maakten de hoofdzaak van den invoer uit: gratiën (voor 488 mill. mark,) wol (288), katoen (234), vee (232), koffie (220), huiden (144),\' ruwe zijde (138), hout (138), kolen (113), wollen garens (86), petroleum (78), tabaks- bladen (75), vlas en hennep (73). De uitvoer omvatte hoofdzakelijk: ivollen
stoffen (228), suiker (228), ijzerwaren (155), kolen (151), zijden artikelen (150), katoenen ma- nufacturen (147), instrumenten en machines (128), ijzer (111), lederwaren (109), gemaakte Meeren (104), boeken en kunstwerken (93), papier (90) en ivol (67 mill. mark). |
|||||||||
|
De cijfers tusschen ( ) wijzen in mill. marken
het bedrag der uit- en ingevoerde waarden aan. De belangrijkste havens zijn Hamburg en
Bremen. De Duitsche handelsvloot telde in 1892
3639 schepen (van meer dan 18 tonnen) tezamen met 1469000 tonnen inhoud. Hieronder telt men 941 stoomschepen, tezamen 765000 tonnen groot. Het buitenlandsch handelsverkeer heeft hoofd-
zakelijk met de volgende landen plaats, in volg- orde van hun beteekenis voor dien handel ge- noemd : Groot-Britannië, Oostenr.-Hongarije, Ver- eenigde Staten v. N.-Am., Rusland, Nederland, Frankrijk, België, Zwitserland, Brazilië, Italië, en Oost-Indië. Verder volgen : Zweden, Denemar- ken, Argentinië, Chili, Spanje en Rumenië. Duitschland vormt één tolgebied, waarvan
alleen het vrijhavengebied van Hamburg en een deel van de gemeente Kuxhaven, het vrijhaven- gebied van firemerhafen en Geestemünde, het eiland Helgoland, en een klein stuk van Baden nabij Schatfhausen zijn buitengesloten. Binnen het tolgebied ligt ook het groot-hertogdom Lu- xemburg. § 68. Binnenlandsche middelen van ver-
keer. De rivieren en kanalen hebben wij reeds vroeger leeren kennen. Verder bezat Duitsch- land 1 Mei 1892 een lengte van 38698 K.M. Staats-spoorwegen, 331 K.M. spoorweglengte van particuliere maatschappijen onder staatsbe- heer, en eindelijk nog 4600 K.M. particuliere spoorwegen onder het beheer dier bezitters. De geheele spoorweglengte bedroeg aldus 436635 K.M. Tot het gebied der Rijkspost en Rijks-tele-
graaf behooren Beieren en Württemberg niet, die een eigen post- en telegraaf in beheer bezitten. De telegraafverbindingen hadden in 1891 een lengte van 109000 K.M. Ook bezat men reeds in dit jaar op 253 plaatsen telephoonverbin- dingen. Voor de binnenscheepvaart dienden in 1887
20390 schepen, tezamen met 2,1 mill. tonnen inhoud. Daaronder behoorden 1153 stoombooten, waarvan 471 dienden tot personenvervoer. 69. PLAATSBESCHRIJVING.
A. Het Koninkrijk Pruisen. Het konink-
rijk Pruisen is verdeeld in provinciën. De meeste van deze bezitten namen, welke historische be- teekenis hebben. Daarom zullen wij de plaats- beschrijving provinciesgewijze laten volgen, in het westen aanvangend. Alleen over de meest bekende centra der bevolking zullen wij iets nader in bijzonderheden treden, bij de meeste kunnen wij om de plaatsruimte niet verder dan tot bloote vermelding van een paar bijzonder- |
|||||||||
|
7S
|
|||||||||
|
HANDELS -AABDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
heden gaan. Voor de ligging van provinciën en
steden, volge men de kaart. 1. De Rijiiprovincie. Koblenz (33000 inw.),
een belangrijke Rijnhaven aan de samenvloeiing van Moezel en Rijn. Naar deze samenkomst heette de oudste vestiging bij de Romeinen Con- Jluentes, waaruit de naam Koblenz is ontstaan. Koblenz is een belangrijke handelsstad en heeft een bloeiende industrie. Tegenover de stad ligt Ehrenbreitstein, een sterke rotsvesting. Kreuznach (18000 inw.), veel bezochte badplaats aan de Natie. Bonn (40000 inw.) universiteits- stad. Keulen (282000 inw. met de voorste- den) is de belangrijkste handelstad aan de Rijn. De stad Keulen was oorspronkelijk eene stichting der
Romeinen op den linker oever van de Rijn, en stond aanvankelijk als Colonia Agrippinenii bekend In de 13de eeuw trad zij op als lid van het Hanze*Verbond en streed als zoodanig niet Lübeck om den voorrang, en in liet midden der 13de eeuw nam zij deel aan het Rijnschc Staten Verbond. Door den zeer omvangrijken handel langs de Rijn had Keulen groote rijkdommen verworven. Met den val der Hanze zonk die handels- beteekenis zeer. Toch is de scheepvaart op de Rijn en de handel er nog zeer aanzienlijk. Doch daarnevens werd de nijverheid een belangrijk middel van bestaan voor de bewoners. Hoofdtakken van nijverheid zijnde bewerking van suiker, tabak, vergulde lijsten, tapijten; eau de cologne, leder, meubelen enz. Mülheim a. R. (31000 inw.) zijdeindustrie»
Dusseldorf (145000 inw.) beroemde schilder-aka- demie ; belangrijke handel en Rijnhaven. Elber- feld (126000) en Barmen (116000), naast elkan- der in het Wupperdal gelegen ; bovenal textiel- industrie. Solingen (30000), Remscheid (40000) en Essen (79000) zijn vooral bekend door de ijzer-industrie. Bovenal Essen is beroemd door de fabrieken voor gegoten staal van Krupp, de eerste der aarde op dit gebied, waar ± 22000 arbeiders werkzaam zijn. Verder textiel- en ijzerindustrie te Mülheim a. d. Ruhr (28000), Duisberg (51)000) en Oberhausen (25000). Ruh- rort (11000) de belangrijkste rivierhaven na Berlijn. Wezel (21000)\'vesting, Kleef (10000), Krefeld (105000) ftuweel- en zijdeweverij. Neuss (23000) graanhandel. Aken (103000), badplaats. Technische hoogeschool. Aanzienlijke lakenindustrie. Ook in het naburige Burt- scheid (13000) en Eupen (15000). Aan de Morzel ligt Trier (36000) met een
bisschopszetel. Vele overblijfselen van Romein- sche gebouwen, welke opgegraven zijn. Saar- brücken (14000) en St. Johann (15Ó00) aan de Soar, met vele kolenmijnen. 2. De provincie Westfalen. Munster in
Westfalen (49000) ouderwetsche stad, bisschops-
zetel. Sedert 1786 akademie. Bocholt (13000), textielnijverheid. Minden (20000), nijverheid, handel. In de nabijheid de Porla West/alica (zie pag. 69). Herford (19000), katoenindustrie. |
|||||||||
|
Bielefeld (40000) linnenindustrie en handel.
Paderborn (18000) oude bisschopszetel, wol- handel. Arensberg (15000) a. d. Ruhr; ten W. hiervan ligt het groote kolen- en ijzergebied. Dortmund (90000) ouderwetsche stad; ijzer- hutten, groote bierbrouwerijen. Ten Z. O. hier- van Horde (16000), ijzerindustrie. De Hermnnns- hiiite levert het beroemde BessemerstaaL Bo- chum (48000) fabrieken voor gegoten staal. Iser- lohn (22000) ijzerindustrie. Siegen (18000) aan de Sieg levert het beste ijzer en heeft groote leerlooierijen en papierfabrieken. Hamm (25000) aan de Lyspe, Schinken". 3. De provincie Hannover. Het vroegere
koninkrijk Hannover werd door de wet van 20 Sept. 1866 als provincie van dien naam met Pruisen vereenigd. Hannover (164000), fraaie stad; katoen- en ijzerindustrie, piano\'s, sigaren- fabrieken. Technische hoogeschool. In de nabij- heid het bekende slot Ilerrenhmtsen, met fraaie palmentuinen. Hildesheim (33000) oude stad, veel industrie. Goslar (13000), een der oudste steden des lands aan den voet van den Harz ; bergbouw, welke verder in Klausthal, Grund (rood), Andreasberg (zilver) en andere plaatsen aan den Harz wordt beoefend. In laatstgenoemde stad wereldberoemde kanarievogelteelt en luci- fersfabrieken. Göttingen (24000) universiteit. Lüneburg (21000) ouderwetsche stad, salinen,
kalkwerken, chemische fabrieken. CeUe (19000) aan de Aller, parapluifabrieken. Harburg (35000) tegenover Hamburg, opkomende handels- en fabriekstad. Geestemünde nabij Bremerhafen, (16000), zeehaven. Osnabrück (40000) oudste bisdom. IJzer- en textielindustrie. tabak- en pa- pierfabrieken en bierbrouwerijen. Emden (14000) zeehandel, haringvangst en nijverheid. Wil- helmshaven aan de Jahde (15000), nieuw ge- grondveste oorlogshaven. 4. De provincie Sleesvrijk-Holstein. Dit ge-
bied is in 1866 met Pruisen vereenigd en sedert 1 Juli 1876 is ook het hertogdom Lauenburg hiermede vereenigd. Flensburg (37000), schoone haven, industrie. Kiel (69000), Duitsche oor- logshaven. Universiteit. Door het Nnonl-Oostzee- kanaal met de Elbe verbonden. Rendsburg (13000), met de belangrijke ijzerwerken van KarUhütte in de nabijheid. Altona (143000) be- langrijke zeehandel, onmiddellijk bij Hamburg. Wandsbeck (21000), nabij Hamburg met indus- trie. Ten Oosten van Hamburg in het Saksen- woud ligt Friedrichsruhe", de woonplaats van Von Bismarck. 5. De provincie Saksen. Maagdeburg (met
de voorsteden 202000), een vesting van den eer-
sten rang en een zeer belangrijke fabriekstad. Vooral beetwortelsuiker-fabrieken en suikerhan- |
|||||||||
|
79
|
|||||||||
|
HANDELS-AARD RIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
del. In de voorstad Buckau groote machinefa-
ken. Stassfurth (19000) met zoutwerken en groote chemische fabrieken. Quedlinburg (21000) en Halberstadt (37000) met vele fabrieken ten N. van de Harz. Merseburg (18000) veel nij- verheid. Zoutwerken in de nabijheid. Zeitz (22000) chemische fabrieken. Mansfeld, koper- en zilver, bergbouw. Halle (101000), oude in- dustrie- en handelstad, oude saline, sedert den Keltischen tijd (Hallozen). Universiteit. Weezen- inrichtingen van Aug. Herman Francke. Witten- berg( 14000) aan deÈlbe; aanvang der hervorming. Erfurt (72000), beroemde tuinbouw. Nordhausen (29000) aan den voet van de Harz. Brandewijn (Nordhiiuser). Suhl (12000) geweerfabrieken. 0. De provincie Ilesseii-Nassau. Deze pro-
vincie bestaat uit het voormalige keurvorstendom Hessen en het vroegere hertogdom Nassau, be- nevens kleine gedeelten van Beieren en het groothertogd. Hessen, alsmede de stad Frankfort a. d. Maiii, in 1806 hierbij ingelijfd. Kassei (72000) aan de Ftilrfa, met nijverheid. In de nabijheid het schoone slot Wilhelmshöhe. Fulda (13000) bisschopszetel. Schmalkalden (7000) ijzerindustrie. Hanau a. d. Main, (25000), goud-, zilver en galanterie waren, textiel-industrie. Frankfort a. d. Main (180000). Frankfort
ligt in het breede dal van de Beneden-Main, 100 meter boven de zee, in een schoone en buitengewoon vruchtbare streek, met zacht klimaat en hooge zo- merteinperatuur. Daardoor is de stad dan ook met een dichte krans van buitens, tuinen, wijngaarden, tarwevelden en boomgaarden omringd. Hot eigenlijke Frankfort ligt aan de rechterzijde op den langzaam stijgenden rivieroever en is met het aan de linkerzijde van de Main gelegen Saksenhausen door de voor het eerst in 1342 gebouwde brug verbonden. Tot 1860 was Frankfort de eerste der vier
vrije steden van den Duitschen Bond en de zetel der Bondsvergadering. Door handel en groote rijkdommen der bewoners was het een der be- langrijkste steden van Duitschland. De Engelsche en Fransche goederenhandel is
veel verminderd, sedert de Zollverein het alge- meene handelsverkeer bevorderde en daarenboven een gemakkelijke directe verbinding der ]andste- den met de zeehavens door spoorwegen enz. tot stand kwam. De vroeger zoo bloeiende missen, de Paaschmis en de Herfstmis, zijn weinig van be- teckenis meer. De boekhandel, die in de 17de eeuw hoofdzakelijk te Frankfort gevestigd was, is sedert lang door dien van Leipzig verdrongen, maar de antiquariteitsboekhandel bloeit hier nog. Ook is de effectenbeurs nog altijd de be- langrijkste van Duitschland. Door de gunstige ligging der stad en de vele spoorwegverbin- dingen stroomen van alle zijden een groote me- nigte vreemdelingen naar Frankfort toe. |
|||||||||
|
Wiesbaden (65000) beroemde badplaats aan
de zuidelijke helling van het Taunusgeo. Verdere badplaatsen alhier zijn : Homburg, Soden, Schlangenbad en Langenschwalbach. Verder Ems aan de Luim. Niederselters verzendt jaarlijksch rh 4 mill. kruiken koolzuur water. De zuidelijke helling van de Taunus, de Rhein-
(jau, is bekend door den irijnbouir. Men vindt dien o. a. bij de plaatsen : Johannesberg, Hoch- heim, Geisenheim, Rüdesheim, en Assmans- hausen. 7. Re provincie Rmiirieiihiir<r. Potsdam
(54000) residentie, in het schoonste gedeelte der Mark, eene schepping der koningen van Prui- sen, even als Versailles van de Fransche koningen. In de nabijheid Sanssouci en Babelsberg. Spandau (35000) vesting, geweerfabrieken, ge- schutgieterij. Charlottenburg (100000) bijna een voorstad van Berlijn, koninklijk slot. Bran- denburg (38000) oude hoofdstad der Mark. Rid- derakademie. Laken- en zijde weverij. Ebers- walde (16000) Forstakademie", nijverheid. Frankfort a. d. Oder (56000) belangrijke han- del en nijverheid. Berlijn (Stadtkreis) (1578794 inw.) is de hoofd-
stad van Duitschland en van het koninkrijk Pruisen aan de Spree gelegen. Het maakt de eerste residentie van den Duitschen keizer uit, en is de derde stad in grootte van Europa. Op I industrieëel gebied neemt het een eerste plaats in wat betreft machinebouw, electrische werktuigen, en ijzergieterijen. Verder fabrieken voor goud-, zilver», brons-, koper- en nikkel- werken en artikelen van nieuw zilver (Berlijnsch zilver); porcelein, steengoed, textiel-industrie (fluweel, pluche, tapijten enz.), fabrieken voor gemaakte kleeren, passementen, muziekinstru- menten enz. De wolindustrie te Berlijn is reeds zeer oud. De confectie- en modeartikelen nemen vooral in den laatsten tijd een groote beteekenis aan. Alleen in damesmantels bedroeg in den laatsten tijd de omzet per jaar ver over 100 mill. mark, waarvan 2/3 werd uitgevoerd. Verder vindt men er groote bierbrouwerijen. Voor eenige artikelen als: wol, graan en spiritus, evenals voor bankzaken en wisselhandel, is Berlijn een wereldmarkt geworden. In den boekhandel staat Berlijn naast Leipzig. De binnenscheepvaart te Berlijn op de Spree is zeer levendig ; in 1890 kwamen er 21561 schepen binnen, met2!//( mill. tonnen lading. 8. De provincie Pommereii. Stettin (116000)
de belangrijkste handelsstad van de Oostzee, aan de verbreeding van den Odermond gelegen. In 1890 bedroeg het zeeverkeer in- aan- en uit- voer 2138000 tonnen. Verder belangrijke in- I dustrie, scheepsbouw en machinefabriek. Swi-
I nemünde (9000) is de voorhaven op het eiland |
|||||||||
|
80
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.JKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Usedoin. In 1890 bedroeg hier de in- en uitvoer
van zee 410000 tonnen. De ontwikkeling en beteekenis van Stet-
tin. De breede monding der Oder, waar de eilanden tjsedom en Wollin het Stettinerhaff naar de zeezijde afsluiten, nagenoeg in het midden van de zuidkust der Oostzee gelegen, met een groot achterland, dat zich langs de rivier de Oder tot het zuiden van Silezië uitbreidt, deze plek wees duidelijk de voordeelen voor eene vestiging aan. De overleveringen spreken van een stad Vineta met fabelachtige rijkdommen, die hier ergens moet gelegen hebben, doch te gronde is gegaan. Dat die voordeelen der natuur- lijke ligging blijvend van invloed waren blijkt uit de ontwikkeling der stad Stettin, waar reeds in de 12,le eeuw een volkrijke plaats bestond, door de Wenden bewoond. In de 12 Jl\' eeuw werd Stettin deelhebber in de Hanze (zie pag. 44) en de handelsbeteekenis der stad, als eenige doorgangsweg tusschen de plaatsen in de Mark en de Oostzee, deed de Pommersche hertogen besluiten hun zetel naar hier te verleggen. In 1720 kwam Stettin in het bezit van Pruisen, en sedert verhief zich deze stad tot de eerste zeehaven en belangrijke industrie-stad. Sedert 1858 is het aantal inwoners verdubbeld. De zeeweg door het Stettinerhaff\' en het Sioine is slechts voor schepen van op zijn meest 5 meter diepgang te gebruiken, en grootere schepen moeten te Swinewünde lossen of lichten, of wel de lading aanvullen bij afvaart. Hierdoor bloeide dit plaatsje sedert 1740 op tot een voorhaven van Stettin. De haven van Stettin wordt bij vorst door ijsbrekers open gehouden. Stettin is door de ligging aan de Oder en de
nabijheid van Berlijn (134 K.M.) de belang- rijkste haven van Pruisen, die ook buiten de Oostzee veel handel drijft. Echter de verbinding van de Oder met de Elbe door nieuwe scheep* vaartkanalen heeft sterke concurrentie van Ham- burg in het leven geroepen. Wat den zeehandel aangaat overtreft de invoer
de uitvoer van Stettin zeer. De invoer van Eiujelsche steenkolen is aanzienlijk; verder groote invoer van granen uit Rusland. Voor oliezaden is Stettin een hoofdmarkt; uit Indië, over België, en over Groot-Britannie, worden die aangevoerd. Uitvoer van lood en zink is aanzienlijk. Aard- appelmeél en beetwortelsuiker worden van hier uitgevoerd, ook naar Nederland. De helft van het aantal tonnen scheepsinhoud,
dat de haven binnenloopt, vaart onder Duitsche vlag. Dan volgen de Britsche met V., en de Deensche vlag met 1/k van ftet totaal. Het ove- rige verkeer is verdeeld over Zweedsche, Noor- weegsche, Fransche, Nederlandsche en andere vlaggen. Straalsund (28000), vesting. Zeeverkeer: in
|
|||||||||
|
1890 aan in- en uitvoer 141000 tonnen. Greifs-
wald (22000) universiteit 9. De provincie West-Pruisen. Danzig
(120000), ouderwetsche stad, vesting van den
eersten r.ing, niet ver van Weichselmond. De haven van Danzig is Neufahrwasser (zeever- keer, in 1890 aan in- en uitvoer 9150000 tonnen) Bovenal handel in graan en hout en belangrijke industrie. Danzig als handelsstad. De beteekenis van
Danzig als handelsstad berust op de ligging nabij een zeer beschutte, ook des winters meestal ijsvrije reede (Danziger Bocht), en aan de be- vaarbare rivier de Weichsel. Het achterland van Danzig ligt meest in Rusland. Zoolang de waterwegen bijna uitsluitend voor het handels- verkeer gebruikt moesten worden, werd de bui- tenlandsche handel voor het Weichsel-gebied door Danzig tot stand gebracht. Sedert de spoorwegen zijn aangelegd, is liet Russische Weichsel-gebied hiertoe niet meer bepaald, en kan door tariefregelingen het verkeer langs een anderen weg geleid worden. De tarievenstrijd tusschen Duitschland en Rusland (zie pag. 20) was dan ook zeer nadeelig voor Danzig, zoowel als voor Koningsbergen. Zeker zal het nieuw tot stand gekomen handelstractaat weer voordeelig zijn van deze stad. De uitvoer van hout, die meer aan vervoer te water gebonden is, bleet meest langs Danzig gericht. Danzig is hoofd- zakelijk uitvoerhaven. De uitvoer bestaat in de eerste plaats uit hout. Voor een inkoopsprijs van 8 a 12 mill. mark aan hout, meest dennen- hout, wordt uit het binnenland de Weichsel afgevoerd naar Danzig, om van hier verscheept te worden naar Groot-Britt. (voor ongeveer 1/2) en naar België, Frankrijk, Algiers, naar Duitsche havens, Denemarken en Nederland. De duigen voor vaten, welke van hier uitgevoerd worden, zijn meest afkomstig uit, Oostenr."Hongarije. Verder bestaat de uitvoer vooral uit tarwe en rogge; uit haver, gerst, erwten en boonen. Over Amsterdam, Rotterdam en Antwerpen wordt veel raapolie van hier uitgevoerd naar de Rijnstreken tot de Elzass. Van den invoer over zee moet vooral de Scliotsche en Engelsche haring genoemd worden. Van het aantal schepen, dat de haven van
Danzig bezoekt, vaart ongeveer de helft onder Duitsche vlag; daarop volgen Britsche, Deen- sche, Zweedsche, Noorweegsche en Nederlandsche schepen. Thorn (27000), vesting, en Graudenz (20000)
beide aan de Weichsel. 10. De provincie Oost-Pruisen. Konings-
bergen (162000) kroningsstad der Pruisische koningen; vesting van den eersten rang, zee- verkeer in 1890 695000 tonnen in- en uitvoer. De haven van Koningsbergen is Pilau. |
|||||||||
|
81
|
|||||||||
|
HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
ligt de gerestaureerde burg Hohenzollern (zie
pag. 66). II. De kleine Noord-Duitsche knststaten.
A. Groothertogdommen Mecklenburg Schnerin en
M. Strelitz. Landbouw en veeteelt zijn hoofd- bronnen van bestaan, waarmede 70 pet. der bevolking zich bezighouden. Schwerin (34000). Rostock (44000), grootste handelsmarine der Duitsche Oostzeesteden, 210 schepen. Neu-Stre- litz (9000). III. De Vrije en Hanzesteden.
Lübeck (76485 inw.; in de stad zelve 63600)
in den Z. W. hoek der Oostzee, aan een klein riviertje, de Trave, gelegen. De voorhaven van Lübeck is Travemünde. Vooral handel op de Oostzee-landen. In 1890 bedroeg de in- en uitvoer tezamen 900000 tonnen. De handelsvloot telde 32 schepen met 11000 tonnen inhoud. Lübeck\'s handel. De trotsche, ouderwetsche
huizen,welke met prachtige,schilderachtige gevels, geheele straten begrenzen; het, gothische raadhuis en verschillende andere overblijfselen uit vroegere eeuwen,herinneren nog aan den bloeitijd dezer oude Hanzestad, die door veranderde historische om- standigheden en de ontwikkeling van het verkeer in een andere richting en langs andere wegen, slechts een schaduw is van vroegere grootheid. Met den ondergang der Hanze ging ook Lübeck sterk achteruit. Toch is er nog een levendig han- delsverkeer. Door belangrijken arbeid is de Trave zoo zeer verdiept, dat zeeschepen van 5 meter diepgang tot bij de kaden der stad kunnen komen; de dieper liggende schepen blijven bij Trave- münde. Evenwel is Hamburg een groote con- current voor Lübeck, en door het graven van het Noord-Oostzeekanaal is Hamburg in staat de Oostzeekusten gemakkelijker te bereiken, waardoor deze stad in nog gunstiger omstandig- heden is gekomen. De invoer bestaat hoofd- zakelijk in hout, granen, peulvruchten, hennep, vlas enz. Lübeck voert hoofdzakelijk Russische petroleum in. Het hoofdaandeel in het haven- verkeer heeft sedert 1886 de Zweedsche vlag, en hierop volgen Britsche, Deensche en Russische schepen. Hamburg (622530 inw., waarvan in de stad
324000, in de voorsteden 245000). Sedert 15 Oct. 1888 behoort de stad zelve tot het Duitsche tolgebied. Het vrijhavengebied heeft een opper- vlakte van 10 K.M.2 met 9000 inwoners; ook Kuxhaven aan den Elbemond, de voorhaven van Hamburg, is vrijhavengebied. Hamburg is de belangrijkste handelsstad van het vasteland van Europa, en staat alleen achter bij Londen en Liver- pool. In 1891 bedroeg de zeehandel voor 1521 mill. mark invoer en 1295 mill. mark uitvoer. Daarbij kwam nog aan invoer langs spoorwegen |
|||||||||
|
Beteekenis van Koningsbergen. Konings-
bergen dankt het ontstaan hoofdzakelijk aan militaire doeleinden. Oorspronkelijk een vooruit- geschoven vesting der Duitsche Orde te midden van de Slawische bevolking, werd de stad ter eere van koning Ottokar van Polen in 1255 Koningsbergen (Poolsch: Krolewiez) genoemd. De ligging aan den mond van de bevaarbare Pregel en aan het Prische ha/f\' gaf aanleiding tot ont- wikkeling cener handelsstad. De vrij diepe Pregel is goed te bevaren, doch het Frische Hafl is ondiep, en alleen schepen van 4 M. diep- gang kunnen de stad bereiken. Met het maken eener diepere vaargeul door het haff is men bezig. Bij strenge vorst kan alleen de voorhaven Pilau opengehouden worden door ijsbrekers. De handel van Koningsbergen staat door de
geographische ligging der stad meer met Rusland in betrekking dan met het smalle Pruisische achterland. Daardoor leed het ook de nadeelen van den tarievenstrijd, bij Tilsit besproken, en ook voor deze stad zal het op pag. 75 genoemde handelstractaat voordeelig zijn. Het hoofdartikel van den handel van Konings-
bergcn is graan. Tarwe, haver en gerst worden uitgevoerd naar Groot Britannië, Nederland, Bel- gië en andere landen. Ook hennepzaad, lijnzaad, raapzaad en klarerzaad wordt er veel uitgevoerd. De export van Russische hennep is van groot belang. Gumbinnen (12000); ten O. hiervan Tra-
kehnen, met beroemde paardenstoeterij. 11. De provincie Posen. Posen (70000) aan
de Warthe, handel en nijverheid. Bromberg (41000) handel, nijverheid. 12. De provincie Silezië. Breslau (335000)
belangrijke handelsstad. In 1890 voeren hier 6083 scïiepen de Oder af. Hoofdzetel der Silezi- sche machinefabrieken, passementen. Schweid- nitz (25000), bierbrouwerijen. Reichenbach (13000), textiel-nijverheid, garenhandel. Ratibor, handel en nijverheid. Ten O. van de Oder liggen Beuthen (31000), en Königs- hütte (37000), met belangrijke ijzerwerken; Tarnowitz (9000), met zeer aanzienlijke zink-, lood- en ijzermijnen. Bij het dorp Malapane vindt men de belangrijkste ijzermijnen van Si- lezië. Verder ten W. van de Oder: Glatz, vesting; Hirschberg (16000), hoofdplaats van den linnenhandel; Jauer, grootste graanmarkt van Silezië, worstfabrieken; Liegnitz (47000) fabrieken, handel, en Görlitz (62000) met belang- rijke lakenfabrieken. Hohenzollern, een klein vorstendom (1142
K.M.* en 66085 inw.) bijna geheel door Würt- temberg omsloten en van de Donau doorsneden, behoort sedert 1849 tot Pruisen. Bij Hechingen |
|||||||||
|
82 handels-aa
|
RDRIJKSKUNDE.
|
||||||||
|
of over de Elbe voor een bedrag van 1244 mill.
mark invoer en 1140 mill. mark uitvoer. Het handelsverkeer van Hamburg omvat de geheele aarde, doch gaat hoofdzakelijk naar Groot-Bri- tannië en Noord- en Zuid-Amerika. De handels- vloot telde in 1891 598 schepen (met 569000 tonnen inhoud), waaronder 318 stoombooten (met 293000 tonnen inhoud). Met alle deelen der aarde is Hamburg in regelmatig stoombootverkeer verbonden. Na Breinen is Hamburg de belang- rijkste haven voor het vertrek der Duitsche landverhuizers. De industrie heeft er zich krach- tig ontwikkeld; hoofdtakken zijn: machine- fabrieken, ijzergieterij, sigarenfabrieken, suiker- raffinaderijen en scheepsbouw. Ontwikkeling van Hamburg. De eerste aan-
leg van Hamliurg had plaats met zuiver militaire bedoelingen. Karel de Groote bouwde in het begin der 9\'le eeuw op eene hoogte tusschen de Elbe en den oostelijken oever der kleine Alster een slot en een kerk, om het ontluikend christendom te bevorderen en de rooftochten der Wendische bevolking tegen te gaan. De gunstige ligging aan de Elbe deed de bevolking weldra toenemen en ontwikkelde spoedig eenig handelsverkeer. Evenwel van een groothandel in den geest van den tegenwoordigen kon in dien tijd, toen de Middellandsche zee en de Oostzee den Euro- peeschen zeehandel beheerschten, nog geen sprake zijn. Zelfs in den bloeitijd der Hanze konden de scherpzinnigste kooplieden nog niet vermoe- den, welke beteekenis de Elbestad eens zou erlangen. Tijdens het lidmaatschap van het Hanzeverbond
had Hamburg reeds een groote beteekenis ver- kregen als handelscentrum, en de door Otto IV tot den rang van een vrije Rijksstad" verheven stad, kocht landgoederenen dorpen in hare nabij- heid, waardoor zij zich uitbreidde. Doch bovenal na de ontdekking van Amerika en van den zeeweg naar Indië nam Hamburg\'s handel een groote vlucht. De nadeelen, welke de overige Hanzesteden
door die ontdekkingen leden (zie pag. 45 enz.) ondervond Hamburg niet. Door het rijke achterland langs de Elbe en
de hiermede verbonden wateren, en door den toe- gang van de Noordzee, werd Hamburg een cen- trum, waar land- en zeehandel elkander ontmoet- ten, en het bereikte hierdoor een buitengewonen bloei. Vooral voor het rechtstreeksch verkeer met Amerika lag Hamburg zeer gelegen, en tijdens de oorlogen in de Nederlanden en aan de Rijn vestigden zich vele ondernemende koop- lieden in deze stad. En Hamburg spaarde geene kosten om door den aanleg van havens en kaden, van spoorwegen enz., door het verdiepen der rivier, het betonnen van het vaarwater enz. den handel te bevorderen. De Elbe is de belangrijkste geographische
|
|||||||||
|
factor in de opkomst van Hamburg, en het was
een groot voordeel voor deze stad, dat in 1870 de Elbetollen geheel werden opgeheven. Hamburg biedt een groot voordeel aan, doordien de schepen hier van zee uit zoo diep in het land kunnen doordringen, hoewel verdere verdieping van den mond een eisch des tijds is. Vooral in den winter wordt de haven van Hamburg soms vermeden, om de gevaren op de beneden-Elbe. Ook ont- breekt aan den mond der Elbe nog een ten allen tijde bereikbare vluchthaven, hoewel tot den aanleg van een haven te Kuxhaven besloten is. Hamburg is de eerste koffiemarkt van Europa.
De invoering van den terinijnhandel, in verbinding met een Waren-liquidatiekas" naar het voorbeeld van Havre en New-York in 1887, heeft Ham- burg den voorrang boven Havre gegeven, zoodat groote huizen in koffie te Londen en Havre hier filialen hebben. Verder is de handel in thee, cacao, tabak, granen, peulvruchten, wijnen, huiden, suiker enz. aanzienlijk. De belangrijke handels- artikelen dezer stad op te sommen zou hier te veel plaats vorderen. Het middelpunt van het stedelijk leven is het
gedeelte der stad langs het Alster-bassin (Binnen- Alster), vooral aan de Z. W. kade. Daar is de aanlegplaats der kleine, locale booten ; daar klopt de polsslag des verkeers zoo krachtig en zoo lustig, dat ieder vreemdeling dit gedeelte van Hamburg bezoekt. Een prachtig gezicht levert die groote watervlakte van het havenbassin op, wair vaartuigen van de meest verschillende vormen en grootten in allerlei richtingen door elkander kruisen. Prachtige rijen van boomen omringen dit bekken aan de meeste zijden, en langs de kaden verrijzen de schoone gebouwen van Hamburgs kooplieden. Het commercieele leven van Hamburg heeft
het hoofdkwartier nabij de statige Beurs. Dit gebouw, dat in 1842, toen Hamburg door een vreeselijken brand geteisterd werd, juist voltooid was maar gespaard bleef, is rijk met plastiek versierd. Daar verzamelt zich dagelijks van l1/-2 tot 3 uur des namiddags de handelswereld van Hamburg. De hier bewaarde zeer rijke han- delsbibliotheek bestaat uit meer dan 50000 deelen. De Beurs heeft vereenigd een <)ranen- en een
fondsenbeurs, een knffie-, tahak- en een warenbeurs; een afdeeling waar de expediteurs staan, een andere voor exporteurs. Onder de arcaden aan de eene zijde is de assurantie-beurs. Ook de advokaten bezoeken dagelijks de beurs, en hebben gedeeltelijk vaste plaatsen. Zelfs de scheeps- kapiteins begeven zich naar deze plaats, als zij van verre reizen terugkomen, en de riviersclippers komen samen op het plateau vóór de graanbeurs. Rondom de beurszalen vindt men de kantoren der makelaars, handelsfirma\'s, expediteurs, ree- ders, enz. De Hamburgsche beurs vormt een zeer doelmatige, praktische inrichting. |
|||||||||
|
83
|
|||||||||
|
HANDELS-AARD RI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Altona sluit zich onmiddellijk bij de voorstad
St. Pauli van Hamburg aan, doch heeft slechts een bescheiden beteekenis, met Hamburg ver- geleken. Bremen (180433 inw., de stad zelve 126000
inw.) ligt nabij den Wezermond. Na Hamburg is Bremen de belangrijkste zeehandelstad, die bovenal verkeer heeft met de Vereenigde Staten van N. A. De handelsvloot telde in 1890 372 schepen met 390000 tonnen inhoud. Bremen is dehoofdhaven voor de landverhuizing uit Duitsch- land. De handelsartikelen zijn bovenal: tabak, katoen, petroleum en wol, terwijl Hamburg meer koffie, ruwe suiker, huiden en verf hout verhandelt. De invoer beliep in 1891 in totaal op een waarde van 760 niill. mark. In 1890 liepen de haven van en naar zee in en uit 2\'/;t mill. tonnen in- houd. Bremerhaven (16000 inw.), met groote dokken, is de voorhaven van Breinen, een ex- clave in het Duitsche gebied. Beteekenis en handelsontwikkeling van
Bremen. Bremen is een der oude Hanzesteden, die haar eerste ontwikkeling heeft gehad in den bloeitijd van dit machtig verbond, toen de handel bovenal aan de Oostzee een rijk gebied had. Toen na de 16lle eeuw de handel zich meer naar de Noordzee verplaatste, moest Lübeck het meest daaronder lijden, doch Hamburg en Breinen gingen door haar ligging een nieuwe toekomst tegemoet. Hamburg aan de Elbe verkreeg de eerste plaats; Bremen aan de Wezer was minder bevoorrecht in ligging. Wel is de Wezer be- vaarbaar (zie pag. 69), doch tusschen de Elbe en de Rijn gelegen, twee groote rivieren, die ver naar het hart van het vasteland voeren, bezit de stad aan den mond der betrekkelijk korte Wezer niet dat uitgebreide achterland. Echter, wat de natuur naar de landzijde aan Bremen onthield, werd vergoed door de energie der burgers, die van de ligging nabij zee alle voordeel trachtten te trekken. Op een afstand van 66 K. M. van den Wezermond gelegen, werd in 1827 de voorhaven Bremerhaven aangelegd voor de nieuwe, groote zeeschepen, die Bremen niet meer konden be- reiken. Vooral richtte men het oog op Amerika, om het verkeer hiermede in handen te verkrijgen. Daarom werd de stroom der landverhuizing over Bremen geleid, en als retourvracht werd tegen billijken prijs tabak medegevoerd, waardoor Bremen de voornaamste tabaksmarkt van het continent werd. Later werden op dezelfde wijze ook granen, katoen, rijst en petroleum mede terug- gevoerd, en aldus werd de handel in deze arti- kelen uitgebreid. Vooral de Norddeutsche Lloyd", die groote scheepvaartmaatschappij, deed het scheepvaartverkeer met Nbord-Ainerika een groote vlucht nemen, en door zijn vaart op Zuid-Amerika werd de wol van dit werelddeel aangevoerd, en Bremen tot de hoofdstapelplaats van den wol- |
|||||||||
|
handel bevorderd. Vervolgens werden tal van
stoomvaartlijnen met Voor-Indië, de Zwarte Zee enz. opgericht, die ook den graanhandel deden bloeien. Door den aanleg van Bremerhaven, door de verdieping van de Beneden-Wezer, en. door den aanleg van een nieuwe haven voor zeeschepen in Breinen zelve, is de handel zeer bevorderd. In 1888 sloot Bremen zich aan bij het Duitsche tolgebied, doch om het transito- verkeer te bevorderen werd een afzonderlijk rrijharengebied van 100 H. A. oppervlakte in het westen der stad, waar een havenbassin is, aangelegd. Ook Bremerhaven heeft een eigen vrijhavengebied, dat de monding der Geeste en bassins insluit. Ten zuiden van Bremerhaven grondvestte aan
den linker oever der Geeste de vroegere Hanno- versche regeering als concurrent Geestemlinde, met een haven, die in 1863 voltooid werd. Toch heeft deze,hoewel uitmuntend ingerichte haven,niet de bedrijvigheid verkregen, waarin zich Bremer- haven verheugt. Voor de zeerisscherij is Geeste- münde echter van groote beteekenis geworden, en de vischhandel is er belangrijk. Steden in eenijre kleine staten van het
noorden. Oldenburg (23000), hoofdstad van het groothertogdom van dien naam, aan de be- vaarbare Hunte, met belangrijke paarden markten; visscherij. Oberstein in het vorstendom Bir- kenfeld, dat aan de Nahe gelegen is maar tot Oldenburg behoort, met agaatslijperijen. Brunswijk, ouderwetsche stad (101000), in het hertogdom van dien naam aan de Ocker, met belangrijke industrie; beroemde vleeschwaren, boekhandel. Dessau (35000) in het hertogd. Anholt, met beetwortelsuikerfabrieken en laken- industrie. Gera (49000) in Reuss, bloeiende textiel-industrie, orgels enz.; wollen stoffen, ververij, katoendrukkerij enz. Weimar (24000) in Saksen Weimar-Eisenach, wol- en graanhandel; kunstleven. Apolda (20000) met nijverheid; kousen. Eisenach (21000), kamgarenspinnerij, wolweverij. Gotha (29000) in Saksen-Koburg- Gotha, belangrijke industrie; het beroemdegeo- giaphische Instituut van Justus Perthes. Het Koninkrijk Saksen. Dresden (290000)
de hoofd- en residentiestad, schilderachtig ge- legen aan de Elbe, die hier druk bevaren wordt. De stad heeft meer het uiterlijk van een con- sumtie- dan van een productie-stad. Men vindt er wereldberoemde kunstverzamelingen. Het conservatorium is beroemd. Industrie van naai- machines, piano-fabrieken, steengoed-fabrieken, chocolade, suikerwaren enz. Ten Z. O. van Dresden ligt Saksisch Zwitserland, een schilder- achtig gebied met veel vreemdelingenbezoek in den zomer. Preiberg (29000), middelpunt van bergbouw, beroemde bergbouwakademie. |
|||||||||
|
84
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
lautern (37000), grootste stad der Pfalz; tex-
tiel-industrie, machinefabrieken, sigaren. Het koninkrijk Württemberg. Stuttgart
(140000) residentie, bekoorlijk gelegen in het dal der Neckar. Belangrijkste plaats voor de boekhandel in Zuid-Duitschland. Ten Z. de land- und forstwirthschaftliche Akademie" Hohenheim. Toenemende nijverheid, vooral van luxe-artikelen. Heilbronn (29000) aan de Neckar, hoofdzetel van den Neckai\'handel, groote papierfabrieken. Esslingen (22000) machine- fabrieken, kamgarenfabr. en andere industrie. Reutlingen (19000) veel textiel-industrie. Gmünd (17000) ouderwetsch; metaal-industrie, (goud, zilver, bijouterie). Ulm (30000), de Donau wordt hier bevaarbaar, industrie en han- del. Vroeger vooral bloeiend; het oude spreek- woord luidt: Ulmer geld geht durch alle Welt." Thans gaat het weer vooruit. Het groothertogdom Baden. Konstanz
(16000) aan de Boden See; metaal* en tex-
tiel-industrie. Triburg, hoofdzetel der in 1740 ingevoerde klokkenfabrikatie. Freiburg (49000) in de Breisgau, zetel van den aartsbisschop, velerlei industrie. Kehl nabij Straatsburg, aan de Rijn, behoort tot het vestinggebied dezer stad. Karlsruhe (74000), residentie; veel machinefabrieken en fabrieken voor ijzeren spoorwagens. Kunst-akademie. Baden (14000) beroemde badplaats in het Schwarzwald. Pforzheim (30000) fabrieken van gouden ver- sierselen. Mannheim (79000) grootste stad van het land, belangrijke Rijnhaven, veel han- del; chemische fabrieken. Heidelberg (32000), universiteit, bekende slotruïne in de nabijheid. Het groothertogdom Hessen. Darmstadt
(50000) residentie; chemische fabrieken, machi-
nes. Offenbach (35000) belangrijke fabriek- stad, machines, chemicaliën, fijn lederwerk. Mainz (72000), vesting, belangrijke Rijnhaven bij de samenkomst met de Main. Worms (25000), Rijnscheepvaart, wijnbouw en handel; school voor brouwers. Giessen (21000) vrien- delijk stadje, met universiteit; industrie. Het Kijksland Kis» ss-Lotha ringen. Dit ge-
bied werd door den oorlog 187071 van Frank- rijk voor Duitschland verkregen, behoort als Rijksland aan Duitschland, en wordt door een Stadhouder bestuurd. Mülhausen (77000) mid- delpunt van belangrijke katoen-industrie. Kolmar (30000) katoenfabrieken. Straats- burg (Straasborg) (124000), residentie van den stadhouder, sterke vesting, universiteit; be- roemde Munster. Industrie en handel. De lig- ging vóór de poort van Zabern (zie pag. 65) had tengevolge, dat de wegen van Frankrijk |
|||||||||
|
Meissen (18000) oudste, beroemde porcelein-
fabriek in Duitschland. Jutebewerking. Leipzig (357000), de grootste stad van Saksen, belang- rijke handelsstad met nog altijd beroemde inis- sen. Hoofdartikelen van den handel zijn: pels- waren (hiervoor is Leipzig de wereldmarkt), garen, ruwe zijde, katoenen en wollen stoffen, kanten, koloniale waren en drogerijen. Wereld- beroemde boekhandel, boekdrukkerijen enz. Zwickau (44000) middelpunt van steenkolen- mijnen, glasfabrikatie, porcelein-, papier*, textiel- industrie. Chemnitz (130000) belangrijkste fabriekstad van Saksen en een der eerste van Duitschland; machinefabrieken, katoenspinne* rijen enz. Annaberg (15000) zijdefabrieken, passementen, kanten. Plauen (47000) katoen- fabrieken. Het koninkrijk Beieren. München (351000)
hoofd- en residentiestad, aan de laar, dankt haar beteekenis bovenal aan koning Lod. I, door wieu hier een bloeiend kunstleven ontwik- keld werd, en talrijke gebouwen aan kunst ge- wijd, verrezen. Hoofdplaats van den Zuid-Duit- schen graanhandel. Graanbeurs. Groote bier- brouwerijen. Reichenhall, zoutwerken, A1- pen-kurplaats. Oberammergau, bekend door de passiespelen. Landshut (19000) graanhan* del; Passau (14000) schilderachtig gelegen aan de samenkomst van Inn en Donau. Regensburg (38000), een der oudste steden van Duitschland; in de middeleeuwen van hier veel handel op Italië, Konstantinopel enz. (zie pag. 44). Potlood- en Papierfabrieken; hout- en graanhandel. Augsburg (70000) aan de Leeh, in de middel- eeuwen een der rijkste handelssteden van Duitsch* land (Fugger, Welser), thans nog veel industrie tot bewerking van wol, katoen en metaal; bier- brouwerijen. Solnhofen, steengroeven voor lithographischen steen in de Jura. Bayreuth (25000) textiel" en ijzerindustrie, handel. Bamberg (3(i000) aan de Regnltz, schilderach- tig gelegen, textiel-industrie; groenten en hop- bouw. Neurenberg (Nürnberg) (143000), door ouderwetschen bouw zich bijzonder kenmer- kend, was in de 15do eeuw en 16de eeuw door industrie en handel de rijkste stad des lands, de wieg der Duitsche kunstindustrie. In de 18Je eeuw was hier door J. B. Hoinaiin het middel- punt der Duitsche landkaarten-industrie. Nog tegenwoordig bloeit de nijverheid hier zeer: potlooden, inetaalfabrieken, spoorwagens, ma- chines, verven, en bier. Pürth (43000) be- langrijke industrie. Metaalwaren, goudsmederij, klokken, galanteriën, enz.Würzburg (01000), wijnbouw, bier. Kissingen, veel bezocht bad aan den voet van den Rtnin. In Ryn-Beieren: Spiers (18000) wijn- en tabaks-
bouw. Ludwighafen (33000) belangrijke Rijnhaven bij Mannheim, handel. Kaisers- |
|||||||||
|
85
|
|||||||||
|
HANDELS-AARD RIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
duidelijk zien, dat zij ontstaan is door samen-
schuiving en opplooiing der kalklagen, welke zich hier in den geologischen voortijd eens hori- zontaal uitstrekten. Het is moeielijk deze vele ketens over te trekken, en daardoor was de Jura als grensgebergte uitstekend geschikt (grens: Zwitserland Frankrijk). De Zwitsersche Hoogvlakte vormt een gol-
vende, lager gelegen vlakte, tusschen de Jura en de Alpen, en breidt zich van het meer van Genève naar de Boden-See in een N.O. richting uit over 150 K.M. lengte bij ± 20 K.M. breedte. Naar de Alpen rijst de hoogvlakte langzaam in hoogte, en aan den voet der Jura is zij scherp be- grensd. Vele rivieren stroomen van de Alpen naar de Hoogvlakte toe, en vereenigen zich in den hoofdstroom de Aar, welke niet ver van de Jura in de lengte over de Hoogvlakte naar het N.O. stroomt, om in de Rijn uit te monden. Die Alpenrivieren hebben veel rotspuin op de Hoogvlakte aangevoerd, terwijl de vroegere glet- schers er tal van morainen hebben neergelegd. Op de hoogvlakte vindt men het Meer van Neu- chatel, het Iiieler Meer en het Meer van Murten. De Zwitsersche Alpen omvatten een aan-
zienlijk gedeelte der Midden-Alpen (zie pag 52). Evenals de Jura zijn zij door opplooiing of vou- wing ontstaan, doch de lagen zijn veel scherper gebogen en geknikt en daardoor is de afwisse- ling van vormen in de Alpen veel grooter. In de hoogste gedeelten der centrale Alpen zijn zelfs de bovenste kalkachtige lagen, welke het meest aan verweering bloot stonden, meestal weggevoerd, en komen graniet en gneis aan de oppervlakte. De Zwitsersche Alpen vormen het schoonste gedeelte van de gansche Alpen. De hoogste ketens verheffen de spitsen en kammen ver boven de sneeuwgrens, en de eeuwig witte, glinsterende sneeuwvelden of de blauwachtige gletschers bedekken de dalen der hoog-Alpen over groote uitgestrektheden. De Zwitsersche Alpen worden door twee leng-
tedalen in een zuidelijk tevens hooger bergland en een noordelijk gelegen lager bergland geschei- den. Het Rhohnedal is het westelijke en het Rijndal tot Chur het oostelijke dier scheidings- dalen. Tusschen beide dalen verheft zich het oneffene hoogplateau van den St. Gothard, waarop Rhóne en Rijn ontspringen, terwijl van hier nog de Beun naar het noorden en de Ticino naar het zuiden stroomen. De Voor-Alpen ten noorden van genoemd
lengtedal bestaan uit vier groepen, gescheiden door drie dwarsdalen met rivieren en prachtige meren. Zij zijn: I. Het gebied van de Boven-Aar, met het
lange Thuner- en Briënzer Meer. Tusschen het Aar- en het Rhönedal ligt het Berner-Ober- land, dat zich naar het zuiden in den Fin- |
|||||||||
|
naar Zuid-Duitschland en langs de Eijn hier
elkander kruisten, waardoor Straatsburg reeds vroeg een belangrijke handelsstad werd. Metz (60000), hoofdstad van Lotharingen,
sterke vesting; katoennijverheid en wolfabrie- ken, leerlooierij. Saargemünd (13000) be- langrijke nijverheid. § 70. Het Groothertogdom Luxemburg.
(2587 KM»., 211000 inw. (iu 1890), 82 bewoners op
1 KM*). In den hoek tusschen de Pruisische R/jn/>ro-
vincie, Lotharingen, Frankrijk en België, ligt het kleine groot-hertogdom Luxemburg, dat tot 1806 tot den Duitschen Bond behoorde, doch sedert een zelfstandige, neutrale staat vormt. Tot 1890 was de koning van Nederland groot- hertog, zoodat er een persoonlijke band bestond tusschen beide staten. Na het overlijden van koning Willem III kwam Luxemburg door erf- recht aan den hertog Adolf van Nassau. Luxemburg ligt op de Ardennen en het Hoog-
land van Lotharingen. Het is een bergachtig land, niet hoog, en met schilderachtige gedeel- ten. De bewoners op het platte land spreken meest Duitsch ; in de steden, namelijk in de hoofdstad, wordt ook Duitsch doch meer Fransch gesproken. De bevolking belijdt bijna geheel den katholieken godsdienst. Het land is bij het Duitsche Tolverbond aangesloten. Hoofdmiddelen van bestaan vormen landbouw
en veeteelt. Door de ijzerertsen, welke vooral in het zuiden des lands voorkomen, is ook de ijzer industrie van groot belang. De hoofdstad Luxemburg, (18000) was tot 1866 Bondsves- ting, doch na dit jaar zijn de vestingwerken geslecht. Leder-industrie, ijzermijnen en handel. Zwitserland.
(Oppervlakte 41346 KM». Bewoners 2 91S000.
Bewoners per KM4. 71). § 71. Natuurlijke gesteldheid. A. Hoog en
Laag. Zwitserland is hoofdzakelijk een Alpen- land. Bovenal aan de noordzijde van de cen- trale hoogste Alpenketen strekt dit land zich uit over de Voor-Alpine-hoogvlakte met haar lagere Alpenketens en dalen. Naar de gesteld- heid van den bodem zijn in Zwitserland drie karakteristiek verschillende deelen te onder- scheiden : het Juraland (12 pCt. van de totale oppervlakte), de Zwitsersche hoogvlakte (ongeveer 30 pCt. der totale oppervl.) en het Alpenland (ongeveer 58 pCt. der oppervlakte). Het westen des lands wordt ingenomen door
het Juragebergte. De Zwitsersche Jura is, in tegenstelling van de Duitsche, een echt keten- gebergte, dat uit smalle, parallelle kalkketens bestaat, door lengtedalen gescheiden. Op enkele plaatsen liggen wel 10 a 12 ketens naast elkan- der. Men kan bij beschouwing van de Jura |
|||||||||
|
86
|
|||||||||
|
HANDELS-AARD RIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
steraarhorn (4275 M.), den Schreckhor» (4080 M.),
Wetterhorn (3700 M.), Aletschhorn (4198 M.), Mönch (4104 M.), de Jungfrau (4167 M.), en andere hooge toppen tot ver boven de sneeuw- grens verheft, en rondom deze bergen een aan- zienlijk gletschergebied uitbreidt. Dit gebergte wordt het meest door touristen bezocht. De Gemmi pas (2302 M. hoog) geeft verkeer tusschen het Aar-dal en Rhdnedal van Thun naar Bad Leuk. II. Het gebied van de Reus» en het Vierwald-
stütter-meer. Dit schoone meer is omringd door gebergten, die den naam Vierwaldstatter Alpen dragen, en waarin de Rigi (1800 M.) een veel bezochte berg is met schoone vergezichten op de Alpenwereld. Door een tandrad-spoorweg kan men den bergtop thans bereiken. Ook de Pilatus (2133 M.) is door een spoorweg toegan- kelijk. Door het Reussdal loopt de spoorweg, die
langs den St. Goihard-tunnel Zwitserland met Italië verbindt. Van het boven-Iieusdal leidt de Furka pas naar het boven-Rhónedal, en de Oberalp pas naar het gebied van de Boven-Rijn. III. Het gebied van het Wallen- en Züricher
Meer, uit welk laatste de Limmat te voorschijn
komt. De zuidelijke of centrale Alpenketens hebben
de hoogste verheffing. Van den Mout-Blanc uit- gaande naar het oosten vindt men ten zuiden van het Rhdnedal de Penninische Alpen, van den Grooten St. Bernhard pas tot den Simplon pas (2000 M.) (twee wegen tot verbinding met Italië), en verder de Lepontische Alpen van den Simp/on- tot den Splügen pas. De Simplon pas vormt den verbindingsweg tusschen lirieg aan de Rhóne en Domo (/\'Osso/a in Italië; de Bernhardin pas (2063 M.) van de Achter-Rijn naar Lago-Maggiore% en de Splügen pas (2117 M.) van de Achter-Rijn (Thusis) naar Chiavenna en het Como Meer. In het midden van deze berg- reeksen ligt de St. Gothard, welks pas 2100 M. hoog ligt, en die door een tunnel is door- boord. Ten O. van de Splügen pas strekken zich de
Grauwbunder-Alpen uit, die door de Inn met het Engadindal worden doorsneden. De Inn ontspringt nabij den Malojapas (1811 M.), welke van het Inndal naar het (Joino Meer leidt. Door een schilderachtig dal met kleine meren stroomt de Inn in N. O. richting, en onderscheidene bad- plaatsen liggen langs de rivier, welke tevens door koele ligging als zomerverblijfplaats die- nen. Men vindt als zoodanig in Engadin St. Moritz (1856 M.) Samaden 1712 M., en nabij de Inn Pontresina. B. Rivieren. Door de gebergten met glet-
schers en de eeuwige sneeuwvelden is Zwitser- |
|||||||||
|
land een zeer waterrijk land, hoewel de rivieren,
die hier bovenal in haar bovenloop zijn, slechts zeer weinig bevaren kunnen worden. Daaren- tegen leveren de bruisende bergstroomen met watervallen goedkoop arbeidsvermogen voor de nijverheid, die hiervan veel voordeel trekt. De groote meren in Zwitserland worden alle door stoombooten bevaren, en dragen veel bij tot de schoonheid van het landschap. Van de rivieren hebben wij de Rijn reeds
vroeger beschreven (zie pag. 68). Deze rivier ontvangt in Zwitserland het water van niet minder dan ongeveer 2700 beken en riviertjes. De belangrijkste bijstroomen van de Rijn zijn : de Thur; verder de Aar, die door het Brienzer- en Tfiu- nermeer stroomt, voorbij Bern loopt, de wateren van de Saane, de Emmen (door het Eminen- thal; Einmenthaler kaas), de Reuss en de Limmat opneemt. Het Züricher- en het Wal- lenmeer zijn verbonden door het Linthkanaal, dat tevens dit moerassig gebied heeft droog gelegd. De Rhóne. Als de bergwandelaar van Ur-
sern uit de Furka bereikt heeft, en vervolgens lnngs den goed aangelegden slingerenden berg- weg nederdaalt door een diep ingesneden dal, wordt het oog weldra door een der meest ver- rassende natuurtafereelen getroffen, die de Alpen- wereld kan aanbieden. In de diepte ligt de prach- tige ijsstrooui van den Rhónegletscher, in een woesten chons met kloven doorsneden, die in ultra- marijn schitteren, en het zuiverste ijs te aan- schouwen geven. Door de wendingen van den weg heeft men het vrije uitzicht over de geheele lengte van den gletscher, tot waar hij op de hoogte uit het witte hrnveld te voorschijn komt, dat den Damastok omringt. Het melkwitte smeltwater van dezen gletscher
loopt op 1753 meter hoogte als een jonge rivier aanvankelijk door een smal dal weg, waarnaar talrijke zijdalen eveneens het wegstroomende smeltwater van verschillende andere gletschers toevoeren. Op die wijze ontstaat de Rhóne, en zij wordt door den rijken toevoer van het water der zijrivieren weldra een vrij krachtige rivier, die het enge dal in het Alpenland verlaat, en als een statige stroom haar wateren door de breede vallei van Wallis voortstuwt. Het Rhónedal in Zwitserland, dat naar het
Z.W. geopend is, en naar het noorden en noord- oosten door de Berner Alpen voor koude win- den wordt afgesloten, heeft daardoor een zacht klimaat. De ooftboomen komen hier voor tot 1046 M. hoogte, kastanje en wijn tot 770 meter. Uitgestrekte graanvelden, vriendelijke boom- gaarden, de wijngaarden langs de berghellingen, en dit geheel omlijst door de wild romantische, met sneeuw en ijs gekroonde bergketens, dat alles geeft aan het landschap een bekoorlijk uiterlijk. Door kostbare stroomcorrecties heeft |
|||||||||
|
87
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDIUJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
onder de landbevolking (Rheto-Romaansch.) Ver- der wordt ten Z. der Alpen in Tessino ook nog Italiaansch gesproken. Zwitserland is eene republiek, die uit 25 auto-
nome kantons bestaat, welke tot een bondsstaat (geen statenbond, d.i. een bond van staten, manr één staat) veroenigd zijn. De grondwet dagtee- kent van 1874. De wetgevende macht berust bij den Nationalen Raad en den Ht>ndenraad, de uitvoerende macht bij den Bondsraad, die te Bern zetelt. 1) Ieder Zwitser behoort van 2032 jaren tot
de militie, en heeft jaarlijks eenige weken aan de oefeningen deel te nemen, en van 3344 jaar worden zij bij de Landweer ingelijfd, waarna allen zij tot het 50sll! jaar nog tot de Landstorm be- hooren. In 1891 bestond het eerste gedeelte (der Auszug) uit 128000 manschappen, de Land- weer uit 81000 man. De bevolking was in 1888 bij de volgende
kerkgenootschappen ingedeeld: 1710548 Protes- tanten, 1183828\' Katholieken, 8009 Israëlieten. De Protestanten bewonen meest het Juragebied en de Hoogvlakte ; in de Urkantons en in Tessino en Walles heeft het Katholicisme meest stand gehouden. § 73. Ontwikkeling van nijverheid, han-
del en verkeer. Zwitserland is bijna onmerk- baar in de geschiedenis van den wereldhandel opgetreden, om daarin, naar zijn grootte gere- kend, thans een belangrijke plaats in te nemen. Bovenal door de levendige industrie heeft Z\\vit- serland beteekenis voor den handel verkregen. En dit is wel opmerkelijk voor een land, bijna zonder steenkolen, met weinig ijzer, en zonder veel ruwe grondstoffen voor de nijverheid. De grondslag voor dien industrieelen bloei
gaat reeds tot de middeleeuwen terug, toen Bazel, Ziirich en St. Gallen reeds bloeiende laken- en linnenweverijen hadden. Doch gedu- rende de nieuwe geschiedenis ontwikkelde de nijverheid zich sterk door de welgestelde Fransche réfugiés en de arbeiders, die na de opheffing van het Edict van Nantes in 1685 wegens geloofs- vervolging uit Frankrijk vluchtten (ook in Neder- land was hun invloed groot), en zich hier ves- tigden. De aanzienlijke uitbreiding der zijde- weverij en de katoen- en lakenindustrie, de katoendrukkerij, alsmede de horlogefabrikatie is hoofdzakelijk door hen tot stand gebracht. En in den tijd, toen het Continentaalstelsel van Napoleon de Engelsche fabrikaten weerde, kwa- men deze fabrieken vooral tot bloei, doch ook na dien tijd konden zij de concurrentie met \') Zie over de Zwitscrsche staatsinrichting uitvoerig
ons artikel: »L)e ontwikkeling der Zwitsproche demo- cratie en hut referendum" in Vragen van den Dag. 1893. |
|||||||||
|
men de rivier veel verbeterd. De Rhóne stroomt
langs Briey, Leuk, Sitten en Martiyny, en buigt zich hier met een scherpe bocht naar het noor- den. Waar de Dent de Midi links en de Dent de Morel es rechts de rivier nauw insluiten, ont- staat de merkwaardige rotspoort vla porie du RMtte". Verder doorstroomt zij het Meer van Gen\'rc, hetwelk zij bij de stad Genève verlaat. Vervolgens buigt de Rhóne zich met een bocht naar het zuiden om de Jura heen, om in westelijke richting Lyon te bereiken, en verder naar het zuiden te stroomen (zie verder bij Frankrijk). Het Rhónedal beneden Brieg is in de lengte door een spoorweg doorsneden. Bij Briey vangt de weg over den Simplon aan. Van Vis/t gaat een tandradbaan naar Zermati op 1620 meter hoogte is het Vispdal gelegen. Bij Leuk komt de weg over den Gemmi bij de Rhóne", en bij Martiyny buigt zich den weg over den Gr. St. Bernard af. C. Klimaat. Zwitserland heeft op niet aan-
zienlijke hoogte een gematigd klimaat. In de beschutte dalen van het zuiden is de tem- peratuur zelfs betrekkelijk hoog, en vindt men dan ook planten, die aan zuidelijker gewesten doen denken. De oevers van het meer van Genève en het dal Davos zijn als zachte winter- verblijfplaatsen voor zieken bekend. Door het verschil in hoogte verschilt de temperatuur op dicht bij elkander gelegen plaatsen dikwijls zeer veel. De berglanden zijn over \'t geheel rijk aan regen ; de regenval te Bazel bedraagt 95 cM., op den Rigi 153 cM., te Lugano 1(54 cM. In het Rhöne- en Inndal valt de geringste hoeveelheid regen. Van de bergen daalt er dikwijls een heete, droge valwind neder, die als Z. of Z.0. wind in de dalen doordringt, albs uitdroogt en veel bijdraagt tot het smelten der sneeuw. Men noemt dezen wind den F&n, § 72. De bevolking, staatsvorm enz. De
N. W. helft van Zwitserland was oorspronkelijk bewoond door Keltische Helretiërs, en de Alpen- gewesten waren bevolkt door de Rhctiërs, die met de Etrusken verwant schijnen geweest te zijn. Tijdens de Groote Volksverhuizing werd Zwitserland echter voor het grootste gedeelte door Germaansche stammen overstroomd, die van het N. hier voortdrongen, en zich er vestigden. Zoo werden ook Duitsche taal en zeden in dit land inheemsch. In het Z. W. bleef echter de Fransche taal der geromaniseerde Kelten stand houden. Men vindt in Zwitserland deze volkselementen
nog aanwezig. Ten W. van de lijn Bazel-Bern- Sidders aan de Rhóne wordt de Fransche taal gesproken, (24 pCt. der bevolking), ten O. dier lijn de Duitsche taal (60 pCt. der bevolking), terwijl in Grauwbunderland bij de Rhetiërs |
|||||||||
|
88
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
levert bovenal kaas en gecondenseerde melk
voor den uitvoer. Doch boter en jong slachtvee moeten zelfs nog ingevoerd worden. De bijen- teelt is van belang; in Tessino en Grauwbun- derland vindt men zijdeteelt. De productie van delfstoffen is gering; van
de metalen is alleen het ijzer te noemen (10 000 tonnen ruw ijzer), dat hoofdzakelijk door de Ber- ner Jura geleverd wordt. De opbrengst van steenkolen is onbeteekenend; Zout wint men nog in Waadtland, Bazel en Aargau; asphalt in de Jura (Val de Travers), minerale bronnen op ver- schillende badplaatsen. Nijverheid. Op de belangrijkheid der indus-
trie hebben wij reeds gewezen; 37 °/0 der bevol- king vindt hierin een middel van bestaan. Vooral op de lioogvlakte en in de Jura is zij het be- langrijkst. De katoen-industrie vindt men bovenal in St. Gallen, Appenzell, Zürich, Aar- gau en Glarus; de zijde-industrie in Zürich Bazel, Aargau en Bern; de horloge\'s-industrie in de Berner Jura, (Ie Locle en la Chauxde Fonds) Neuchatel, Genève, Waadtland. De groote, we- reldberoemde beteekenis der Zwitsersche horloge- industrie is verloren gegaan; door concurrentie in het land zelf en in Amerika is het fabrikaat slechter geworden. Toch worden in Zwitserland ; jaarlijks nog ± 3 mill. stuks horlogies vervaar- i digd. Verder machinefabrieken in Zürich, Bazel- j stad en St. Gallen, en de stroovlechterij in Aargau, Freiburg, Tessino en Zürich. De lin- nenindustrie is het belangrijkst in het kanton Bern, en de wolindustrie eveneens. Het Berner Oberland is bekend door hontsnijderij,fabrikatie van muziekdoozen enz. Handel en verkeer. De handel van Zwitserland
beliep in 1891 aan invoer een bedrag van 954 mill. franc, en aan uitvoer 711 mill. franc waar- de. De hoofdartikelen van den invoer zijn : granen, en meel, zijden garens, vee, ruive rijde, wolpro- (hikten, steenkolen, katoen, wijn, ijzer, koloniale ivoren enz. De uitvoer bestaat hoofdzakelijk in zijdeiraren, katoenen fabrikaten, horloges, zijden garens, kaas, melk enz. Vóór 1870 werd de meeste handel gedreven
met Frankrijk; na het verlies van den Elzas is die handel sterk verminderd en sedert neemt Duitschland de eerste plaats in. Hierop volgen in de rij Frankrijk, Italië, Groot-Britannië, Oosten- rijk-Hongarijë, de Vereen. St. v. N.-Amerika, Rusland, België. Italië levert bovenal landbouw- produkten, wijnen, vruchten, olie en ruwe zijde aan Zwitserland. De handel met België en Duitschland volgens de statistieken zal ook voor een gedeelte de betrekking met Nederland in zich sluiten. De hoofdhavens van het overzee- sche verkeer zijn: Genua, Marseille, Antwer- pen, Rotterdam, Bremen en Hamburg. Het verkeer werd in Zwitserland zeer veel |
|||||||||
|
Engeland volhouden. De stroomende wateren
des lands toch geven goedkoop arbeidsvermogen, en de handenarbeid, waarin de Zwitsers zeer bedreven zijn is er niet duur. De huisarbeid is er dan ook sterk ontwikkeld bij het fabrieks- wezen. Het vrijhandelstelsel, het goedkoope beheer
van den kleinen staat, en de activiteit en intel- liarentie der bewoners, gaven aan de ontwikkeling: des lands in deze eeuw een natuurlijken loop. Sedert 1850 werden de lastige binnenlandsche tollen, de bruggelden en tollen op de wegen opgeheven, bij het muntstelsel en de maten en gewichten eene eenheid ingevoerd, en Zwitser- land aangesloten door handelsverdragen bij andere landen. Na 1850 begon men hier den aanleg van spoorwegen door te zetten, en sedert is het spoorwegnet snel ontwikkeld. Vooral de door- boring van den St. Gothard, die in 1880 werd tot stand gebracht, heeft Zwitserland weder aan den internationalen verkeersweg van Duitschland naar Italië, van de noordelijke zeeën en het dal i van de Donau met de Middell ndsche Zee, terug gebracht. De oude weg van Nederland, België en Duitschland naar Italië, die hier reeds langs liep, en die met den aanleg van den Mont Cenis- spoor\\veg over Frankrijk dreigde verlegd te worden, bleef aldus voor Zwitserland behouden. § 74. Produkten des lands en middelen
van bestaan. Het woeste berachtige land, waar de vaste rotsen het grootste gedeelte bedekken, is slechts voor l(J,-4 pet. der oppervlakte aan den landbouw gewijd. De bergweiden mede inhe- grepen (Matten) is 35,8 pet. der oppervlakte gras- land, terwijl 18,7 pet. met wouden bedekt is en 28,4 pet. der oppervlakte van den bodem woest ligt en geen planten voortbrengt. De graanbouw des lands is nog niet voor
de helft voldoende voor de behoefte, en derhalve moet er een aanzienlijke hoeveelheid granen worden ingevoerd. De vlasbouw is achteruit- gegaan. Aan de Boden See, en in de kantons Zürich, Schaffhauseii en Aargau bestaat een be- langrijke ooftbouw, die aanleiding geeft tot berei- ding van cider. Wijn van goede qualiteit verbouwt men in het Z. en Z. W. en op beschutte plaatsen; in \'t geheel dt 1 mill. H.L. per jaar. Een gedeelte wordt als champagne naar Amerika uitgevoerd. Het woud is door onvoorzichtig gebruik achter- uitgegaan. Echter is sedert 1874 het opper- toezicht over waterbouwwerken en wouden in het hooggebergte aan den Bond gekomen, om beide te beschermen. Hoofdzaak voor de landbouwers is de vee-
teelt; in 1888 telde men er 1 212 000 stuks rund- vee, (daaronder 003 000 koeien), 758 000 scha- pen en geiten. De veeteelt op de Alpenweiden, |
|||||||||
|
waar in de zomermaanden het vee veel vertoeft,
|
|||||||||
|
39
|
|||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJK.SKUNDE.
|
|||||||||||
|
hindernissen in den weg gelegd door de geberg-
ten des lands. De dalen der rivieren wezen hiervoor het meest den weg aan. De landwegen, langs de berghellingen en door de dalen aange- legd, zijn voortreffelijk, en de Alpen zijn door wegen over de passen toegankelijk gemaakt. Het spoorwegnet is met flinkheid uitgebreid; in 1892 waren er 3288 KM. lengte spoorwegen in gebruik. De uitbreiding en versnelling van de middelen
van verkeer hebben Zwitserland tot een land gemaakt, dat veel door touristen bezocht wordt, zoodat het zomerbezoek voor tal van plaatsen een belangrijke bron van bestaan is. § 75. Plaatsbeschrijving. 1 Kanton Bazel1)
(1 Stad en 2 Land). Bazel (780000) 2), zijde- industrie, chemische fabrieken, expeditie-handel, kruispunt van spoorwegen. 3 Aargau: Aarau (7000) zijde- en katoennij-
verheid. 4 Zürich : Zürieh (91000 inw. met de voorsteden) waar de Limmat uit het Züricher Meer stroomt, schoone stad, met veel industrie, vooral van zijde en katoen. Universiteit en be- roemd Polytechnikum. Winterthur (16000). 5 Schaffhauaen: Schaffhausen (12000), veel in- dustrie, bevorderd door den waterval. 6. Thurgau. 7. St. Gatten: St. Gallen
(28000), belangrijke katoennijverheid. Ragatz en Pfaffers, met het bad in de Taminaxcliltic/tt. 8. A/tpfiiizrll-InnerrJiotlen en 9. Appemett Ausser- rhoden. 10. Ghrauwbunderland: Chur (9400) aan de ombuiging van de Rijn ; katoennijverheid. In Engadin: Samaden, Pontresina, Tarasp en Schuls, kleine plaatsen met zomerbezoek. 11. Tesftino : Airoio, dorp aan het zuidelijk eind van den Gothard-tunnel. Lugano (7200) veel vreem- delingenbezoek; zijdeteelt. 12. Waadtland: Lausanne (34000) nabij het Meer van Genève, schilderachtig gelegen; industrie. Montreux, veel bezochte badplaats. 13. Genève: Genéve (78000 inw. met de voorsteden) op de plaats voor de Rhöne uit het Meer van Genève stroomt; een schoone stad met prachtige gebouwen. Be- langrijke horloge-industrie, bijouterieën; expe- ditiehandel. 14 Neuchdtel: Neuchatel (17000) schilder-
achtig gelegen. Le Locle (11000) horloge- fabrikatie en La Chaux de Fonds (20000). 15 Solothum: Solothurn (8000), a. d. Aar, ka- toendrnkkerij, 16 Freiburg: Preiburg, (12000), 17 Bern: Bern (47000) hoofdstad, aan de Aar, met belangrijken handel. Thun, Interlaken en Brienz kleine plaatsjes met veel vreemdelin- genbezoek. 18 Luzem: Luzern, (21000) prach- tig gelegen aan de Reuss, die uit het Vierwald- |
|||||||||||
|
stiitter meer stroomt. Veel vreemdelingenbezoek;
fabrieken. 19 Z/iy. 20 Pr», met Gösche- nen, het dorp waar de Gothardtunnel in het noorden aanvangt. 21 Schwyz. 22 Unter- walden. 23 Olarus. 24 Wallis, het dal der boven-Rhöne: Sitten en Brieg. Oostenrijk-Hongarije.
(Oostenrijk 300 232 K.M.* met 23 895 000 inw.
Hongarije 325 324 KM.\' met 17 403 000 inw. Bos- nië en Herzegowina 51110 K.M.1 met 13 30000 inw. Gemiddelde volksdichtheid in Oostenrijk 79, en Hon- garijë 54 en in Bosnië en Herzegowina 20 per K.M.2) § 76. Algemeen overzicht van ligging, hoog
en laag des bodems en staatsgesteldheid. In het midden van Europa, bijna geheel door hind- grenzen ingesloten, ligt de tweelingstaat, het keizer-koninkrijk Oostenrijk-Hongarije\'. Toch is de geographische ligging van het gebied, dat dezen staat omvat, uit een handelsoogpunt in vele opzichten niet ongunstig. Een groote be- vaarbare rivier, de Donaii, doorsnijdt het geheele land, eD vormt als het ware de levensader voor het verkeer, dat aangewezen schijnt, om een bemiddelende rol tusschen Oosten en Westen te spelen. Reeds in de middeleeuwen had de Do- nati die beteekenis, en ook de ethnographische toestand in dit gebied, waar Germanen met de oostelijke Magyaren en Slawen elkander ontmoeten, wijst op dit verkeer in eene oost- westelijke richting sedert eeuwen. Het verkeer van een groot gedeelte des lands vloeit door bevaarbare bijstroomen en andere wegen naar de Donau als een centrale lijn samen, om langs of over deze rivier het doel te bereiken. Alleen Galicië ligt te dien opzichte meer geisoleerd, en behoort eigenlijk bij Rusland. Een groot nadeel voor de Donau is het evenwel, dat de mond van de rivier niet in het bezit van dezen staat is, en lang door onzekere staatkun- dige toestanden voor het verkeer met de Zwarte Zee moeilijkheden veroorzaakte. Een ander nadeel is het, dat dit land een
zoo korte kustlengte bezit (1700 K.M.), en dat dit gedeelte nog door berglanden van het cen- trale gebied aan de Donau is afgescheiden. Die berglandschappen, welke groote oppervlakten beslaan, zijn eveneens hindernissen voor het verkeer in het land, en hebben er toe bijgedra- gen, dat de vele volksstammen door afgezonderde woonplaatsen een zelfstandig karakter bleven behouden. Oostenrijk-Hongarije is door de vruchtbaar-
heid des bodems in verscheidene gedeelten een land, rijk aan landbouwvoortbrengselen, en bezit ook vele minerale schatten. Toch is de econo- mische toestand der bevolking er minder ont- wikkeld dan in Engeland en Duitschland, wat voor een gedeelte een gevolg is van de weinige |
|||||||||||
|
\') De namen der kantons zijn cursief gedrukt, die
der steden vet. *) De cijfers der inwoners gelden voor 1888. |
|||||||||||
|
90
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
eenheid in het volksleven. De groote staat is te
veel een agglomeraat van verschillende natio- naliteiten. Naar de natuurlijke gesteldheid des lands
zijn in het groote staatsgebied de volgende ge- deelten te onderscheiden, die alle een verschil- lend natuurlijk karakter dragen: I de Alpen- landen, II Bohemen en Moravië, III de Kar- paten landen. IV de Hongaarsche laagvlakte, en V de berglanden ten Zuiden van de Save. Wij zullen deze deelen nog nader beschouwen,
wanneer de plaatsbeschrijving behandeld wordt. Op deze plaats geven wij enkel nog een algemeene beschrijving van het klimaat en een nadere be- schrijving van de Donau. Klimaat. In de kustlanden van de Adriati-
sche zee heerscht een subtropische temperatuur (1416° C), met bovenal veel herl\'stregens (tot 142 c M. zelfs per jaar). Verder van de kust op het plateau van Bosnië is de temperatuur meer gematigd. In de Alpenlanden verschilt het klimaat door
de afwisseling in hoogte veel op korten afstand, zoowel wat betreft temperatuur als regenval en windrichting. Op de meeste plaatsen is de wes- telijke windrichting overheerschend. De ge- middelde temperatuur schommelt tusschen 12" C in het Z. en 8° ten N. van den hoofdkam. De naar het O. geopende dalen hebben strenge winter- koude. In de zuidelijke Alpen stijgt de woud- groei tot 2100 M., in de noordelijke tot 1900 M. hoogte. In de naar Italië geopende dalen vindt men reeds den olijfboom. Op het hooggebergte der Alpen vindt men
sneeuw en glotschers (in Tirol ferner, in Karin- thië kees, in de Italiaansche streken vedretta ge- heeten.) tot de hoogte van 2000 meter. Het klimaat der oostelijke helft van dezen
staat is een sterk uitkomend vastelands-klimaat. Galicië heeft een gemiddelde temperatuur van (5° tot 8° C, maar met groote verschillen tus- schen zomer- en winter-temperatuur. Op een langen en strengen winter volgt een onbesten- dige lente en een heete zomer. In Zevenburgen is de gemiddelde temperatuur 7Ü a 9° C, in de Hongaarsche dalen der Karpaten 6° a 8° C. De regenval is het grootst in de berglanden en loopt tot 90 c.M., terwijl op de Hongaarsche laagvlakten niet meer dan 60 c.M. regen valt. De tijd van den meesten regenval is hier de zomer. § 77. De Donau. De Donau is de tweede stroom
van Europa, en wordt enkel door de Wolga over- troffen in stroomgebied en lengte. De Donau begrenst het Alpenland in het noorden, en loopt in Duitschland langs den zuidvoet van Jura en Beiersche Woud, waarvan zij zelfs enkele ge- deelten afsnijdt. Bij Passau (290 meter hoog) komt de Donau binnen Oostenrijk, en eerst bij Weenen in de vlakte is de stroom met zijn vele |
|||||||||
|
eilanden geheel geregeld. Bij Linz, bij Tulln en
bij Weenen doorstroomt hij kleine vlakten, als dalen door het gebergte ingesloten; zeer zeker vroegere meren, die met slib aangevuld werden en later droog stroomden. Bij Weenen komt de rivier in de plakte van Wee-
nen met het Marchfeld, hij Presburg in de Kleine Hongaarsche laagvlakte met de rivier-eilanden Groot- en Klein Schütt, en vervolgens beneden Waitzen, na nog het Bakomj Woud tusschen Gran en Waitzen te zijn doorgebroken, in de Groote Hongaarsche laagvlakte. Hier buigt de Donau zich rechthoekig om naar het zuiden, om ver- volgens de eentonigste landschappen der vlakte te doorstroomen, en in het zuiden der vlakte een oostelijke richting te nemen. Bij Baziasch nadert de rivier het Banatergebergte onder een rechten hoek, en stroomt dwars door dit ge- bergte, waar de IJzeren Boort bij Orsowa door stroomversnellingen, schietstroomen en ondiep- ten de rivier gevaarlijk maakt voor de scheep- vaart. Men is thans met de verdieping der IJzeren Poort bezig, welke arbeid in 1895 vol- tooid moet worden. De belangrijkste bijstroomen van de Donau
zijn: A. Aan de redder zijde: Uier, Lech en laar; de Inn, (die van Hall af bevaarbaar is) met de Salzach; de Traan, de Knus, de Leitha, de Raab, de Draii of Drave (bevaarbaar van Villach af) met de Mur (bevaarbaar van Juden- burg) en de Sa»e (bevaarbaar beneden de uit- monding der Laibach). B. Aan de linker zijde: de Altmiihl (Ludwigs-kanaal), de Naab, de March met de Thaya over het Marchfeld, de Waag, de Xentra,de Gran ; de Theiss, (de grootste bijstroom, bevaarbaar tot Szigeth) met de Santos, de Körös, de Ma ros en de Bega links, en de Bod rog rechts; verder de Ternes, de Aluta, de Sereth en de Pruth. De beteekenis van de Donau als handelsweg.
Voor de beteekenis der Donau als handels-
en verkeersweg zijn andere verhoudingen en omstandigheden van invloed dan voor de overige Europeesche stroomen. Terwijl de Donau een stroomgebied van 800 000 K.M.2 bezit, hetwelk door de Alpen en de Balkan aan den eenen kant en door de Duitsche middelgebergten aan den an- deren kant van de zeeën gescheiden is, en dat in het oosten met de Zwarte Zee verbonden wordt, wijst de richting der Donau op eene verbinding van het oosten met het westen, en heeft zij, als eenige groote rivier uit het hart van Europa, waarmede dit het geval is, een groote betee- kenis. Door het groote verschil in de voortbreng- selen der landen uit haar stroomgebied, en door de verscheidenheid van volken langs haar oevers, die alle in verschillende richting arbeiden en produceeren, wordt het belang van dien handels- weg nog grooter. En toch neemt de Donau den rang niet in,
|
|||||||||
|
91
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
welken men haar op genoemde gronden zou toe-
kennen. Natuurlijke en politieke oorzaken wer- ken hiervoor samen. Over twee derde van haar loop heeft de scheepvaart met hindernissen te worstelen. Verder mondt de Donau uit in een binnenzee, welke gemakkelijk voor de scheep- vaart gesloten kan worden, en die ver van de Oceanen gelegen is. Daarbij komt nog, dat het best bevaarbare gedeelte, in den beneden- loop, gedurende de middeleeuwen en een groot deel der nieuwe geschiedenis in handen van half beschaafde volken was, van welke de vrij- heid tot verkeer moest worden afgedwongen. Dat trots deze omstandigheden, en trots den aanleg van spoorwegen, nog altijd het verkeer op de Donau toeneemt, wijst op de groote be- teekenis van dezen verkeersweg. De bevaarbaarheid der Donau begint bij Ulm
voor lichte roeischepen. De moeielijkheid der vaart stroomopwaarts heeft hier sedert drie eeuwen een eigenaardige nijverheid in het leven geroepen. Er worden namelijk drieërlei soort van platbodemde vaartuigen gebouwd, die be- vracht worden, den stroom afvaren, om, zoo- dra de lading de plaats van bestemming bereikt heeft, als hout verkocht te worden. (Ulmer Schachtels). Jaarlijks gaan dr honderd van der- gelijke schepen den stroom af. De stoombootvaart begint bij Donauwörth,
eerst voor kleinere, verder benedenwaarts voor grootere booten. De eveneens bevaarbare Theiss, de Drare en de Save, vormen in de Hongaarsche vlakte een ver vertakt en uitgebreid net van waterwegen. Nabij Basiasch wordt de scheep- vaart nog zeer bemoeilijkt door de IJzeren Poort; bij lagen waterstand is zij zelfs onmogelijk. Doch beneden Orsowa wordt het verkeer weder druk- ker, daar zee- en rivierscheepvaart hier samen- gaan, en de in- en uitvoer bijna uitsluitend op de rivier geconcentreerd is. Stoomschepen van 150-200 paardekracht, met roeiriemen en zeilen uitgeruste platte booten (Czaike) van 1500-8000 centenaars draagvermogen, vindt men hier. De Oostenrijksche regeering heeft in deze
eeuw veel moeite gedaan en kosten besteed, om de Donau te verbeteren voor het scheepvaart- verkeer. Toch blijft de IJzeren Poort nog altijd een lastig punt. Bij de conventie van 13 Maart 1871 (revisie der Parijsche conventie van 1856) is den Donau-staten toegestaan, als zij de ver- betering dier moeilijke punten ter hand nemen, een tol te heffen van alle handel sschepen, welke van deze verbetering genot hebben, ten- einde de daarvoor aangegane schulden te delgen. In vroegere eeuwen was de Donau in Duitsch-
land nog meer dan de Rijn met tollen belast. Bij den vrede van Teschen in 1779 bepaalden Oostenrijk en Beieren, dat zij gemeenschappelijk gebruik zouden kunnen maken van de Donau, de Inn en de Salzach, en bij het verdrag van 1816 |
werden deze bepalingen vernieuwd. Den 2llen
Dec. 1851 werd tusschen Oostenrijk en Beieren een verdrag gesloten, waardoor wederkeerig het gebruik van de wateren voor de scheepvaart werd vergemakkelijkt. En in 1854 gaf Turkije aan de waren van de boven-Donau dezelfde ge- makken en vrijheden voor het verkeer als aan de Oostenrijksche. Op die wijze werd het scheepvaartverkeer
op de Donau vergemakkelijkt en de handel be- vorderd. De Donaumonden behoorden sedert den vrede van Bukarest in 1812 tusschen Rus- land en Turkije gesloten, tot den Donaudelta, die neutraal gebied zou zijn, doch feitelijk onder Rusland stond. Rusland liet deze monden aan hun lot over, zoodat zij meer en meer ver- zandden, en hield een drukkend toezicht op de scheepvaart. Men vreesde, dat de Donau- mondingen weldra voor de scheepvaart onbruik* baar zouden worden, en een in 1840 daaromtrent gesloten conventie verbeterde de zaak niet. Doch bij den vrede van Parijs, 1856, werden de Donau-mondingen onder de bescherming van van het Europeesche volkenrecht geplaatst, daar men de Donau in haar geheelen loop, tot de uit- monding in de zee, aan de bepalingen van het Weener Congres (art. 108116) over de inter- nationale stroomen onderwierp (zie pag. 67). De scheepvaart zou voor alle staten over de geheele rivier vrij zijn en de mondingen zouden verbeterd worden. Om dit tot stand te brengen werden twee com-
missies benoemd : I de Europeesche Donait-scheep- vaart-commissie, uit gedelegeerden van Franrijk, Groot-Britannië, Oostenrijk, Pruisen, Rusland, Sardinië en Turkije bestaande, die de bevaar- baarmaking der Donaumonden ten doel stelde, en II. de permanente Commissie der Donau-oever- stnte», tot het regelen der stroom-politieverorde- ningen. De volmacht der eerste commissie werd herhaaldelijk verlengd en uitgebreid, het laatst in 1883 bij de Donau-conferentie te Londen voor 21 jaren. § 78. Bevolking en staatsinrichting. Le-
ger. Kerk en School. De Oostenrijk-Hongaar- sche staat is door een bonte mengeling van volken bewoond, en vormt dus in geen enkel opzicht eene natie. Vier Europeesche hoofd- stammen vindt men hier vereen igd, van welke er drie: de Germanen, de Romanen en de Slotren, verre verbreiding hebben over het vasteland, terwijl de Hongaren of Magi/aren tot Hongarije beperkt zijn. De laatsten zijn oorspronkelijk van Finsch-Tataarsche afkomst en behooren aldus tot het Mongoolsche ras, doch hebben zich met andere volken vermengd. De taal hebben zij bewaard, doch sedert het jaar 1000 werd door hen het christendom aangenomen, waardoor zij een geheel andere ontwikkeling erlangden |
||||||||
|
92
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
der wetten heeft) de wetgevende macht met de
beide huizen van den Rijksraad: het Heerenhuis en het IJiris der Afgevaardigden. Daarenboven bestaan nog Landdagen voor de afzonderlijke landen, die over onderwerpen beslissen, welke niet uitdrukkelijk aan den Rijksraad gebracht zijn. De uitvoerende macht wordt feitelijk ge- voerd door 7 ministeriën. In Hongarije berust de wetgevende macht
naast den Koning bij den Rijksdag, die bestaat uit den Magnatcntafel en de Representantentafel. Kroatië en Slavonië heeft voor zijn autonome aangelegenheden een eigen Landdag. De uit- voerende macht wordt feitelijk gevoerd door 9 Hongaarsche ministers. De buitenlandsche zaken, het oorlogsioezen en
de gemeenschappelijke financiën zijn vereenigd voor beide deelen. Bovendien bestaat er tus- schen beide rijkshelften een tol- en hamlelsver- bond, en de wetgeving op de industrieële productie betrekking hebbend, wordt op gemeenschappe- lijke grondslagen gevestigd. Leger en vloot. De algemeene weerplicht,
welke hier bestaat, begint met het 21ste jaar, duurt 12 jaren, waarvan 7 jaren in de reserve en 3 in de landweer. Omtrent de eenjarige vrijwilligers bestaan dezelfde bepalingen als in Duitschland (zie pag. 72.) Alle weerbare man- nen, die niet op de vloot, noch in het landle- ger gediend hebben of dienen, behooren van 19 42 jaar tot den Landstorm. In vredestijd be- stocd het leger voor 1892 uit 21243 officieren, 182(i940 manschappen en 57344 paarden. De vloot telde in 1892, 122 schepen, tezamen 119600 tonnen, met 1727 stukken geschut en 12000 manschappen. Kerk en school. De Roomsch katholieke kerk
telt de meeste aanhangers in dit gebied (27,6 mill.;) verder volgen de Grieksche kerk (Grieksch- Armenische en Grieksch-Oostersche) (7,6 mill.) en de Litthersche kerk (1,5 mill.). Daarenboven telt men hier een aanzienlijke Joodsche bevol- king (1,8 mill.). Er bestaat schoolplicht van het 712de,
resp. 14de jaar. In Oostenrijk onderscheidt men algemeene rolksscholen en burgerscholen, in Hon- garije elementaire scholen, hoogere volksscholen en burgerscholen. Voor uitbreiding van het onder- wijs heeft men reaalscholen, reaalgymnasia en gymnasia. Verder telt dit rijk 11 universitei- ten, 5 technische hoogescholen, 3 berg- en forst-akademiën." § 79. Ontwikkeling van landbouw, han-
del en nijverheid in deze eeuw. Oostenrijk- Hongarijë is in hoofdzaak een landbouwstaat; de landbouw houdt :,/« van de bevolking in dezen staat bezig. In den aanvang dezer eeuw stond de nijverheid dan ook op zeer lagen trap, en konden alleen Bohème en Moravië industrie- |
|||||||||
|
dan de met hen verwante Turken, die den Islam
omhelsden. De Magyaren zijn hoofdzakelijk bewoners van de Hongaarsche laagvlakte, waar het trekkende ruitervolk een land vond, dat het meest op hun oostelijk vaderland geleek. De Slawische bevolking wordt onderscheiden
A. in Noordelijke Slawen, waartoe hehooren : de Tschechen in Bohemen, de Moraviërs in Mo- ravië, de Slowaken in het Hongaarsche Erts- gebergte, de Polen en de Ruthenen en B. Znide- lijke Slawen, waartoe behooren: Slowenen, Kroaten, Serviërs en Bulgaren. De Slawen vormen naar zeden en taal niet één geheel, doch maken eigenlijk verschillende volken uit, die wel oorspronkelijk van dezelfde afkomst zijn doch later gescheiden werden en zich af- zonderlijk ontwikkelden. De Duitschers be- wonen hoofdzakelijk het westen des lands; zij hebben zich bovenal in de Alpen gevestigd, en in Bohemen maken zij de meerderheid uit langs de bergachtige randen, terwijl de Slawen in Bohemen de vlakte van het midden bewonen. Men vindt, dat ongeveer dat 45 pCt. der bevol-
king tot de Slawen, 29 pCt. tot de Duitschers 10 pCt. tot de Mayyaren en 6 pCt. tot de Romanen behoort. De laatsten vindt men bovenal nabij de grenzen van Italië. Uit het bovenstaande valt reeds af te leiden,
dat de innerlijke eenheid in Oostenrijk-Hongarijë veel te wenschen overlaat. Geen staat in Euro- pa, met uitzondering van Rusland, waar zoovele nationaliteiten gevonden worden, en men spreekt er de Duitsche, Magyaarsche, Tschechische, Pool- sche, Rumeensche, Italiaansche, Servische en andere talen. De verschillende volken van dezen staat zijn
door een staatkundigen band verbonden, welke in den loop der eeuwen door den persoon des vorsten is tot stand gekomen. Aanvankelijk een foederatieve staat, zijn zij door de Pragmatieke Sanctie van Karel VI (1713) tot een ondeelbare monarchie vereenigd. Toch draagt in de ver- schillende deelen des Rijks de vorst nog ver- schillende titels. Hongarije, dat in de eerste helft dezer eeuw geheel met Oostenrijk vereenigd was, is na herhaalde woelingen in 1807 weder een af- zonderlijke staat geworden, die evenwel in ver- schillende opzichten met Oostenrijk verbonden is. Tegenwoordig bestaat aldus Oostenrijk-Hon- garije uit een tweelingstaat: het keizerrijk Oos- tenrijk en het koninkrijk Hongarije. Door de staatsgrondwet van 21 December 1807 zijn beide onscheidbaar tot één constitioneele monarchie verbonden, met behoud van veel zelfstandigheid. De heerscherswaardigheid is naar het recht van eerstgeboorte in de mannenlijke linie van het Habsburgsche huis (juister Lotharingsche) erfe- lijk, en gaat bij het uitsterven der mannelijke linie in de vrouwelijke over. In Oostenrijk deelt de Keizer (die de sanctie
|
|||||||||
|
93
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
beter te regelen, werd het daarin verhinderd
door den oorlog van 1859 met Italië, welke Lombardijë voor Oostenrijk deed verloren gaan. In 1860 werd het constitutioneele stelsel in-
gevoerd. Evenwel vielen er tal van gebeur- tenissen voor, die de geregelde ontwikkeling van het economisch leven verhinderden. Wij wijzen alleen op den oorlog van 1866 met Prui- sen, op den strijd der nationaliteiten in het land enz., welke in 1867 tot het dualisme van den keizerstaat (Oostenrijk en Hongarije als twee zelfstandige helften) voerde. In 1878 werden de Turksche provinciën Bosnië en Herzegowina aan Oostenrijk ten beheer overgelaten; twee schoone vruchtbare provinciën, doch die onder de Turken waren achteruit gegaan. In deze eeuw kwam de landbouw in Oosten-
rij k-Hongarijë tot groote ontwikkeling, vooral door den aanleg van spoorwegen, welke den uit- voer van granen vergemakkelijkten. Echter vond de intensieve bebouwing van den bodem hin- dernissen in de uitersten van het vastelands- klimaat in het oosten. De industrie bleef in de Alpenlanden, in
Kroatië, Slavonië, Galicië, Bukowina en Zeven- burgen hoofdzakelijk tot handwerksbedrijf be- perkt, terwijl in Neder-Oostenrijk, Bohemen, Moravië en Silezië de moderne groot-industrie zich ontwikkelde, met alle nieuwe hulpmidde- len. Dit geldt voornamelijk voor de fabrikatie van machines, de katoen-industrie (N.O. Bohe- men) van de meubelstof-, tapijt- en shawlfabri- katie (Weenen); voor de glasindustrie (Bohe- men) en de Stiermarkensche ijzerindustrie. De handel vond steeds een groote hindernis
in de onophoudelijke schommelingen van het goud- en zilveragio, doch niettegenstaande deze had er toch een groote vermeerdering van den uitvoer plaats. Na de verzachting van het beschermend tolstel-
sel sedert 1852 werden er achtereenvolgens handelsverdragen met onderscheidene mogend- heden gesloten (ook met Nederland), en aan deze de behandeling op den voet der meest begun- stigde mogendheid" toegestaan. Nadat men in den laatsten tijd weder tot zelfstandige tolwet- ten was overgegaan, werd in 1892 op nieuw het handelsverdrag met Duitschland (zie pag. 16) gesloten. Op het gebied der verkeerswegen begon men
vroeg de nieuwe uitvindingen toe te passen. Oostenrijk bezat den eersten spoorweg van het vasteland, de 18251830 aangelegde Budweis- Linz- Gmundener paardebaan". In 1841 ging men over tot den aanleg van staatsspoorwegen, waarvan de eerste in 1844 geopend werd. Helaas, men verliet in 1854 het beginsel van den staats- aanleg. en verkocht sedert 1854 belangrijke en waarde bezittende spoorwegen aan buitenland- sche maatschappijen. Na 1866 werd de aanleg |
|||||||||
|
produkten uitvoeren. Doch de ontwikkeling van
handel en nijverheid werd door de Napoleontische oorlogen en door het continentaalstelsel" (180G 1812) veelvuldig belemmerd, en alleen de ka- toen-industrie kwam in dien tijd tot bloei. Ook hadden de oorlogen in dien tijd ten gevolge, dat er behoefte was aan laken en metaalwaren, waardoor deze takken van bedrijf het druk hadden. Toen evenwel na opheffing van het Continentaalstelsel de Oostenrijksche markt met produkten van elders werd overstroomd, en door het ophouden van de oorlogen de behoefte aan laken en metaalwaren verminderde, meende men door invoering van een stelsel van be- scherming, bestaande in hooge invoerrechten, (1817), de buitenlandsche produkten te weren. Door dit prohibitief (afwerend) stelsel kwam de Boheemsche glas- en katoen-industrie, de Mora- vische laken-industrie, en de Stiermarksche ijzer- en staalindustrie tot ontwikkeling en bloei, en weldra werden afzetsgebieden naar buiten ver- kregen. Weenen legde in dezen tijd den grond- slag voor zijn industrie van luxe-art ik elen; Triest werd, ten koste van het achteruitgaande Vene- tië, de stapelplaats voor den handel op de Mid- dellandsche zee. Echter, hoewel de economische toestand der
bewoners vooruitging, de staatsfinanciën ver- keerden in zeer treurige omstandigheden. De Napoleontische oorlogen hadden den schuldenlast van den staat zoozeer vermeerderd, dat deze wel bankroet moest gaan. In 1811 werd 1390 mill. fi. papier- en kopergeld plotseling tot op Yö der nominale waarde gereduceerd. Daarbij kwam, dat de buitenlandsche politiek den kei- zerstaat voortdurend tot kostbare militaire in- spanningen noodzaakte, terwijl debinnenlandsche politiek niet praktisch werkte, om de nationale verscheidenheden in dezen staat te doen samen- smelten. Hierdoor was de staat onrustig. De revolutie van 1848 vond dien ten gevolge voedsel in dezen staat; de Hongaarsche en Italiaansche veldtocht van 1849 en de tweede Italiaansche veldtocht van 1859 deden de financieële zorgen zeer toenemen. Men ging sedert 1852 van staatswege een
beteren weg op, om de welvaart der bevol- king te bevorderen. Het beschermend stelsel werd onder den indruk der vrijhandelsbewe- ging, die in Europa meer en meer veld won, verzacht; de verkeersmiddelen werden verbeterd, de oprichting van stoomboot-maatschappijen werd bevorderd, scheepvaarttollen werden op- geheven. In andere landen werd meer de aan- dacht gevestigd op de natuurlijke hulpbronnen van dit land, en uit Duitschland, Engeland, Frankrijk en Nederland stroomde het kapitaal toe voor nieuwe ondernemingen. Evenwel, thans voerde de speculatie tot een crisis in 1857. En toen Oostenrijk op het punt stond zijn financiën |
|||||||||
|
94
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
van spoorwegen hier een zaak van overdreven
speculatie, zoodat de spoorwegen in 1873 in de groote economische crisis betrokken waren. De centrale punten van het spoorwegver-
keer, vanwaar verbindingen met alle groote steden bestaan, zijn: Weenen, Buda-Pest en Praag; daarop volgen Pilsen, Brünn, Lemberg, Szegedin. In technisch opzicht had de bouw der Oostenrijksche spoorwegen groote verdienste door het overwinnen van vele natuurlijke hin- dernissen bij den aanleg van de wegen over den Semmering en den Brenner pas; ook de Pontebba- baati en de Arlbergbaan zijn in dit opzicht van beteekenis. Sedert een halve eeuw heeft zich ook de zee-
handel op de Adriatische zee hier krachtig ont- wikkeld, waarin de oprichting der OnstcnriJk- sche Lloyd te Triest een belangrijk aandeel had. Hierdoor verkreeg Oostenrijk vasten voet in de Levant en verkreeg het uitvoer van verschil- lende produkten naar Amerika, terwijl Venetië meer en meer ter zijde werd geschoven. Triest was langen tijd de beheerscheres van den han- del op het Adriatische gebied; thans heeft deze handel een gevaarlijke concurrent verkregen door de uitbreiding van de Italiaansche sporen tot Brindisi en door de St. Gothardbaan, welke Genua bevoorrecht heeft ten koste der havens aan de Adriatische zee. Oj) het gebied van crediet- en bankwezen
heeft Oostenrijk treurige ervaringen opgedaan. De Oostenrijksche Nationale Batik werd in 1816 opgericht. Zij kon niet alleen gewone bankzaken verrichten (mede als hypotheekbank) maar ook met de staatsfinanciën stond zij in betrekking. De staat werd schuldenaar der Bank en begun- stigde daarvoor ook de circulatie der banknoten. Tot 1848 kon zij de betaling in baar geld vol- houden ; daarna volgde hierin een beperking, en toen de Bank in 1859 en 1866 de baar-betaling weder wilde invoeren, werd zij daarin verhinderd door de oorlogen, weike voor Oostenrijk in ge- noemde jaren uitbraken, en die den staat nieuwe eischen aan de Bank deed stellen. De inrichting van den dualistischen staat in
1867 had mede ten gevolge, dat de Nationale Bank in Hongarije niet wettelijk erkend werd. Na vele onderhandelingen en door de onzeker- heid in het crediet als gevolg der crisissen, werd ein- delijk deze bank opgeheven, en in plaats daar- van werd de Oostenrijksch-Hongaarsche Bank opgericht, die uitsluitend in beide staten het recht tot uitgifte van bankbilletten bezit. Het grondkapitaal dezer Bank bedraagt 180 mill. mark. Met het einde van 1891 waren in het land voor ± 454,5 mill. Ned. gulden aan Oos- tenrijksch-Hongaarsch papiergeld (muntbilletten in omloop) en voor zh 546,2 mill. gulden aan bankbilletten. Het jaar 1873 was een ongelukkig jaar voor den
|
|||||||||
|
handel van Oostenrijk. De roekelooze speculatie
na 1870 (zie pag. 74), oorspronkelijk wel van Duitschland uitgegaan, had toch in Oostenrijk- Hongarijë een buitengewone hoogte bereikt. Vooral de meerdere vrijheid na 1866 had de oprichting van allerlei speculatieve ondernemin- gen in dat land bevorderd. Van 18661873 waren hier niet minder dan 175 banken, 34 spoorwegmaatschappijen, 645 industrieële maat- schappijen, 104 bouwbanken geconcessioneerd, en in werkelijkheid waren er 682 Aktiengesell- schaften" met een nominaal kapitaal van 2577 mill. fl. tot stand gekomen. Doch in Mei 1873 begon de crisis aan de beurs te Weenen; bankroet op bankroet volgde, het publiek wilde zich van alle aandeelen ontdoen, en de prijzen daalden buitengemeen. Deze crisis breidde zich tot 1880 over Italië, Rusland, Noord-Amerika, Duitschland, Engeland, Nederland, België en zelfs over Zuid-Amerika en Australië uit, en omvatte alle belangrijke takken van industrie. In Oostenrijk verdwenen vele van de opgerichte banken in dezen tijd voor immer, tal van teleur- gestelde verwachtingen achterlatend. Er heerschte eenigen tijd groote verslagenheid en wantrou- wen in dit land ; de ondernemingslust was ge- drukt, maar geleerd door de ervaring werd men voorzichtiger. Daardoor ook had de crisis op de Fransche beurs van 1882 op Oostenrijk geen belangrijken invloed, hoewel het er in betrok- ken was. § 80. Voortbrengselen en middelen van be-
staan. A. Landbouw, bosschen en veeteelt. De ligging in de gematigde luchtstreek, op vele plaat- sen met een hooge zomertemperatuur, in verband met den vruchtbaren bodem, maken Oostenr.- Hongarijë tot een land met rijke voortbrengselen van den landbouw. De temperatuurs-verschillen, welke men er aantreft, hebben tengevolge, dat de voortbrengselen er nog al afwisselen in de onderscheidene deelen des lands. Wat het gebruik van den bodem betreft valt
in de eerste plaats in het oog, dat nagenoeg */8 der geheele oppervlakte met bosschen bedekt is, terwijl de graslanden ongeveer \'/4 der opper- vlakte innemen. Bouwgrond en tuingrond be- slaan ongeveer 37,3 % der oppervlakte en slechts 6 % van de oppervlakte ligt improductief. Nog ongeveer 1,1 % wordt door wijnbergen inge- notnen. Uit deze opgaven blijkt reeds, welke gunstige
omstandigheden de grondsgesteldheid aanbiedt. De gecultiveerde landen hebben de grootste uit- gestrektheid in Bohemen, Silezië, Moravië, Neder- Óostenrijk en Galicië, terwijl in de berglanden van Salzburg en Tirol groote gedeelten onbe- bouwd blijven liggen. In Hongarije strekt zich langs de Beneden-Theis een boomlooze steppe uit, enkel uit grasland bestaande, die ongeveer 35000 KM2 oppervlakte bezit. |
|||||||||
|
95
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDKIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
mill. paarden, 5,6 mill. runderen, 11,2 mill. scha-
pen, 8,8 mill. varkens. Hongarije is het echte paardenland; de Hongaren zijn ruiters van na- tuur. De uitgestrekte grasvlakten in Hongarije, de poestax, waar op mijlen afstands geen dorp of boom de eentonigheid verbreekt, wordt in de lente, evenals de prairiën van Noord-Amerika, met talrijke kudden van paarden, runderen en schapen bedekt, door de woeste, ruwe herders be- geloid. De paai denherder, de Czilco, staat het hoogst in rang onder de herders; op hem volgt de schapenherder, Juhflsz, en daarop de runder- herder, Csordèsz. De Hongaarsche paarden zijn het beste ras van Europa. In de Alpenlanden is de rundvee-teelt door
de Sennenwirfhschaft" gekenmerkt, evenals in Zwitserland. Galicië en Hongarije leveren bovenal slaehtree. De schapenteelt gaat achter- uit. In Zuid-Tirol, Görz en in den laatsten tijd ook in Hongarije, vindt men zijdeteelt. B. Bergbouw, salinen en ijzerhuttcn. Steen-
kolen vindt men over het geheele rijk, doch bo- venal in Bohemen, Silezië, Moravië en Stier- ken. Ruw ijzer en ijzerertsen leveren boven- al Stiermarken, Bohemen, Karinthië, Moravië en de noordelijke en zuid-oostelijke deelen van Hon- garijë. Goud wordt vooral in Hongarije ge- vonden (vooral in Zevenbergen); Bohemen le- vert zilver. Ook vindt men in Bohemen tin. In Hongarije vindt men koper, in Karinthië lood, in Krain kwikzilver (bij Idria), in Gali- cië zink en zwavel. In Bohemen, Moravië en Stiermarken vindt men graphiet, in Galicië petroleum en aardwas, in Tirol en Dalmatië asphalt. De Alpen en de Karpaten zijn bui- tnngewoon rijk aan zout; bij Ischl, Halstadt, Hallein en te Wieliczka in West-Galicië. Langs de kusten wint men zeezout. C. Nijverheid. Over de geschiedenis der nijver-
lieid hebben wij reeds het een en ander mede- gedeeld. Ongeveer 1/4 der bevolking houdt zich met de nijverheid bezig. Het meest is deze ont- wikkeld in Beneden-Oostenrijk, Bohemen, Vorarl- berg, Silezië, Moravië en Opper-Oostenrijk. Hoofd- zakelijk wordt de industrie beoefend door de Duitschers. In Transleithanië wordt de huisin- dustrie, vooral de weverij, naast den landbouw beoefend. De textiel-industrie neemt een eerste plaats
in, vooral de katoennijverheid. Deze vindt haar hoofdzetel in Bohemen, bovenal in het ge- bied van Reichenberg; vervolgens in Moravië, Beneden- en Opper-Oostenrijk en Vorarlberg. Daar de Oostenrijksche fabrieken slechts grof garen spinnen, moeten alle tijne katoenen garens wor- den ingevoerd. De wol-industrie houdt velen bezig. Weenen
fabriceert shawls. In de linnen-industrie staat |
|||||||||
|
De graanbouw is van groote beteekenis,
bovenal in de vlakten van Hongarije, Banaat, Bohemen, Galicië en Moravië. In 1890 besloeg de met granen bebouwde oppervlakte meer dan 4 mill. H.A., waarbij op een opbrengst van ± 11 H.L. per H.A. kon gerekend worden. De op- brengst gaat boven het verbruik, zoodat een groot gedeelte kan uitgevoerd worden. De rogge- bouw, die tot de koudere, hoogere streken be- paald is, vermindert; die der gerst eveneens. In Hongarije zijn tarwe en maïs de hoofdgra- nen, en daarop volgen haver, gerst en rogge. Ook in Kroatië en Slavonië is de tarwe- en maïsbouw van belang, en alleen Italië overtreft Oostenrijk-Hongarijë in deze cultuur. Ook vindt men op daarvoor gunstige plekken van Honga- rijë rijstbouw. Boonen worden veel geoogst in Bohemen, Moravië, Galicië en Stiermarken. De aardappel wordt meer geoogst in Oostenrijk dan in Hongarije; een oppervlakte van 1500000 H.A wordt er mede bezet, die een gemiddelde opbrengst van 125 mill. H.L. geefï. Bohemen en Moravië zijn de hoofdlanden van de suiker- bieten; in Hongarije, Silezië en Neder-Oosten- rijk komen zij minder voor. Van de handelsge- wassen noemen wij nog: vlas in Bohemen, Mo- ravië, Galicië en Stiermarken; hennep in Óost- Galicië en Hongarije, hop in Bohemen (vooral beroemd in de streken van Saaz). Tabak, wel- ker bewerking en verkoop staatsmonopolie is, wordt veel in Hongarije verbouwd; minder in Oost-Galicië, Bukowina, Dalmatië en Zuid-Tirol. De wijnbouw heeft in de laatste jaren een
aanzienlijke uitbreiding verkregen, en wijn vormt een der belangrijkste produkten des lands, zoodat Oostenrijk-Hongarijë een der eerste wijnlanden van Europa is. Ongeveer 6703 KM2, zijn met druiven bezet, en ongeveer 2/8 er van komen op het Hon- gaarsche staatsgebied met Kroatië en Slavonië. Verder komt de wijn voor in Dalmatië en het Kustland en in Neder-Oostenrijk. De opbrengst wordt in de laatste jaren op 10 mill. HL. ge- schat. Olijven en andere zuidvruchten komen voor in de zuidelijke streken; verder kastanjes en ooft over het geheele gebied. Wat de uitgebreidheid der wouden betreft
volgt Oostenr.-Hongarijë in Europa op Rusland, Zweden en Noorwegen. In Oostenrijk beslaat het woud een oppervlakte van 97770 en in Hongarije van 91080 KM\'2. De schoonste wouden vindt men in de Alpen, Bohemen en de Karpaten. Kroatië en Slavonië bezit uitgebreide eiken won- den ; verder beukenwouden, sparren enz. De uitgebreide graslanden (1//,) geven aanlei-
ding tot belangrijke veeteelt. In het Oosten- rijksche statengebied telde men op het einde van 1890 15, mill. /marden, 8,6 mill. runderen, 3,2 mill. nehapen, 1 mill. geiten en 3,5 mill. vnr- kens; het Hongaarsche gebied telde in 1884 2 |
|||||||||
|
96
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
land in dit opzicht minder afhankelijk is van
het buitenland. De markt van Italië blijft altijd een débouché voor Oostenrijk-Hongarije: daar Italië geen steenkolen bezit, kan zich hier de moderne groot-industrie moeielijk ontwikkelen, en altijd zal het van Oostenrijk een belangrijk deel der industrieele produkten koopen, vooral na het handelsverdrag van 1891 (zie pag. 16). Oostenrijk-Hongarije ontvangt daarvoor uit Italië: vruchten, oliën en rijst, waaraan het behoefte heeft; alsmede marmer, ijzererts en zwavel. De handelsomzet tusschen beide rijken bedraagt ongeveer \'200 mill. fL per jaar. De handel met den anderen buurman, Rus-
land, is minder aanzienlijk, en beloopt ongeveer 100 mill. fl. Daar beide landen belangrijke leveranciers van granen, vee en hout zijn, is dit te verklaren, en kan men daarin ook weinig toe- neming verwachten. Op industrieel gebied staat Oostenrijk-Hongarije van beide bovenaan, en daardoor levert dit jaarlijks voor aanzienlijke bedragen aan geweven stoffen, machinerieën, weelde-artikel en enz. aan Rusland, terwijl Rus- land op zijn beurt grondstoffen terugzendt, als wol, vlas, hennep. Door de opening van den Arlberg-spoorweg
komt de handel van Oostenrijk met Zwitserland en Frankrijk beter tot ontwikkeling; hout en artikelen der industrie (articles de Vienne) wor- den naar Frankrijk veel vervoerd; de invoer uit Frankrijk omgekeerd is niet aanzienlijk. In de landen van het Balkan-schiereiland
speelt de invoer uit Oostenrijk-Hongarije altijd een eerste rol, nevens die van Groot-Britannië; in Griekenland wint Oostenrijk veld op Frankrijk en Engeland. In Egypte treedt Oostenrijk> Hongarijë\'s handel in de vierde plaats op, na die van Engeland, Frankrijk en Rusland; in de Levant concurreert het met Groot-Britannië en in Engelsch-Indië, China en Japan neemt de handel van Oostenrijk-Hongarije sterk toe. De handel van Oostenrijk-Hongarije heeft aldus
in de laatste jaren op de markten van de Levant en het Oosten een buitengewone beteekenis verkregen. Men vindt te Weenen een Orienta- lisch Museum," dat vooral dezen handel heeft bevorderd, en door het Oesterreichische Monats- schrift filr den Oriënt" alle noodige handels- inlichtingen hekend maakt. De zeehavens van het rijk zijn Triest en
Fiume; de haven van Triest wordt jaarlijks door rfc 15000 a 18000 schepen binnen- en uit- geloopen. Fiume, de Hongaarsche haven, neemt een tweeden rang in ; in 1890 voeren hier ruim 10000 schepen in en uit. De handelsvloot telde in 1892 10380 sche-
pen met 250568 tonnen inhoud, waarbij 173 stoomschepen waren met 97852 tonnen inhoud. Het getal der zeeschepen bedroeg 261 met 168800 tonnen. |
|||||||||
|
Bohemen bovenaan; Trautenau is het middel-
punt van het spinnen, Georgswald voor het weven; verder vindt men linnen-industrie in Silezië en noordelijk Moravië. In Hongarije wordt linnen- en hennep-industrie als huisnijverheid beoefend. Jute-industrie vindt men om Wee- nen, in Bohemen en Moravië; zijde-industrie heeft haar zetel in Weenen. Verder is Bohemen het land der kantklopperij (in het Ertsgebergte), der ververij en drukkerij. De ijzer-industrie is bovenal in de Alpenlan-
den verbreid, (Stiermarken, Opper-en Beneden- Oostenrijk, Karinthië en Tirol), Bohemen, Moravië\' en Silezië. De fabrikatie van zeisen is van ouds beroemd. Machinefabrieken vindt men in eenige hoofdsteden: Weenen, Praag, Brünn, Triest, Graz, Buda-Pest en verder in Wiener- Neustadt en Fiume. Weenen heeft fabrikatie van goud- en zilverwaren. Aardewerk wordt bovenal in Bohemen, Moravië en Neder-Oosten- rijk bewerkt. Bij Karlsbad vindt men vele porceleinfabrieken. Bohemen is wereldberoemd door zijn glasfabrieken; de bosschen van het Bohemerwoud en het Reuzengebergte leveren de brandstof hiervoor. Ook Hongarije telt 43 glasfabrieken. De groote rijkdom aan hout heeft de vervaardiging van vele houtwaren tenge- volge. Eigenaardig is de fabrikatie van meu- belen uit gebogen hout (Weenen, Bohemen, Hongarije) en van houtsnijwerk, (Ertsgebergte, Salzkammergut, Tirol). Leerlooierij is het be- langrijkst in Oostenrijk (O. en N.), Bohemen, Moravië en Hongarije. De fabrikatie van beetwortelsuiker is het
aanzienlijkst in Bohemen en Moravië, doch komt ook voor in Silezië, Galicië en Hongarije. Bo- hemen heeft veel bierbrouwerijen (Pilsen). Tabak en Sigaren worden in 40 staatsfabrieken bewerkt. D. Handel en verkeer. Oostenrijk-Hongarije
heeft uitvoer van: granen (in 1890 voor 121 mill. guld.) suiker (78,0 inill. guld.) hout, vee, kolen, klein ijzerwerk, wollen artikelen, lederwaren, eieren, wijn, glas, papier, veeren, zijde, huiden, totaal in 1890 voor een waarde van 555,4 mill. gulden. De invoerartikelen zijn: katoen, wol, koffie, kolen, tabak, zijde, machines, wollen garens, katoenen garens, edelgesteenten, vee, leer, zijde enz. in 1890 totaal voor 439,8 mill. gulden. Ongeveer 3/5 van het warenverkeer heeft plaats
over de Duitsche grenzen, */6 over zee. De uit- voer schijnt eerder te verminderen dan te ver- meerderen, daar Duitschland, vooral na de slui- ting van het tractaat met Rusland, zich gemak- kelijker met granen en vee uit Rusland kan voorzien, of met granen uit Amerika. Daaren- tegen wordt de productie van steenkolen in Oostenrijk-Hongarije bevorderd, waardoor het |
|||||||||
|
97
|
|||||||||
|
HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Van die verschillende deelen behooren de
Cisleithaansche landen ten zuiden der Donau (grootendeels de landen 1 tot en met 9) tot het Alpenland. § 82. Het Alpenland. De Alpenlanden van
Oostenrijk-Hongarije behooren tot de Oost-Alpen (zie pag. 52), die zich in hoofdrichting van het W. naar het O. uitbreiden, en naar het oosten in hoogte afnemen doch in breedte toenemen. In de lengte door de Oost-Alpen gaat een centrale keten, die het hoogste gedeelte uitmaakt, en hoofdzakelijk uit gneis, graniet en kristallijne schiefergesteenten bestaat. Van het westen af, d.i. van de grenzen van Zwitserland, wordt die cen- trale gordel gevormd door de Oetzthaler Alpen, eene voortzetting der Rhetische Alpen in Zwitser- land [van den Reschenscheideck pas in het W. (1491 meter) tot den Bremwrpas in het 0.(1362 M.), waarlangs de oudste en belangrijkste spoorweg over de Alpen naar Italië loopt, die Innsbrnck in \'t N. met Botzen in \'t Z. verbindt]; door de Zillerthaler A., de Hohe Tauern [met den hoogen top van den Grossglockner (3800 M.)], de Tauern en de Stiermarker Alpen. Ten noorden langs deze kern strekt zich
een rij van hoofdzakelijk kalkalpen uit, die ge- zamenlijk als de Noordelijke Kalkalpen worden aangeduid. In het westen bestaan deze hoofd- zakelijk uit plooiingen der kalklagen (vouwen- gebergte), die in het oosten meer in plateaux over- gaan, zooals die reeds in het Salzkammergut worden gevormd. In het westen maken het Bregenzerwoud en de Noord-Tirolsche kalk- alpen deze vouwengebergten uit. Verder oostelijk liggen de Salzburger A. en de Oostenrijksche Kalk-Alpen; alle bergmassa\'s en plateaux, die door eroziedalen veelvuldig zijn doorsneden en rijke afwisseling vertoonen, maar waarbij de ketenvorm minder valt waar te nemen. In het Salzkammer- gut is het landschap rijk aan meren. Ook ten zuiden van de centrale kern vindt men
een breede strook van kalkalpen. Van het W. af vindt men hier de Ortler Alpen, die in het O. begrensd worden door het groote dwarsdal der Etsch. Ten O. van de Etsch liggen de Zuid Tirolsche Dolomiet-Alpen, verder de Kar- nische Alpen, die oostelijk zich splitsen in de Karawanken ten N. en de Julische Alpen ten Z. van de San. Deze laatste keten gaat naar het zuiden over in het plateauachtig gevormde hoogland van de Karst. dat hoofdzakelijk uit kalklagen bestaat, en door onderaardsche rivieren, grotten enz. vele eigenaardige natuurverschijn- selen te voorschijn roept. Naar het Z. gaat ten O. der Adriatische Zee de Karst weder over in het stelsel der Dinarische Alpen van het Balkan- schiereiland. De Oost-Alpen vormen een jong plooiings-
gebergte, dat in hoofdzaak uit een drietal (de |
|||||||||
|
De binnenlandsche handel tusschen de onder-
scheidene landen met zoo zeer verschillende voortbrengselen is zeer belangrijk. Voor een aanzienlijk gedeelte heeft die langs de rivieren plaats ; verder over de spoorwegen. De Donau is hiervoor van het grootste belang, wijl zij over de geheele lengte in dit rijk voor stoombooten is te bevaren. De Donau-Dampfschiffahrt8-Oesell- schaft" is de grootste maatschappij van dien aard, die de Donau van Regensburg af tot Ga- latz bevaart, alsmede de Theiss tot Namény, de Save tot Sissek, de Drau tot Barcs en de Inn tot Braunau, en op de Zwarte Zee de lijnen Ga- latz-Odessa en Galatz-Batum heeft. In 1887 had deze maatschappij 190 stoomschepen en 729 ijzeren sleepbooten. Verder vindt men er nog de Zuid-Duitsche Donau-stoomscheepvaart. Daar de Donau boven Weenen nog altijd het
karakter van een bergstroom bezit, en in Hon- garije door eenzame, schaars bewoonde vlakten stroomt, kan de scheepvaart zich hier niet ontwikkelen zooals op de Rijn en de Elbe. Een tweede belangrijke waterweg is de Mol-
dau-Elbe door Boheinen naar Saksen enz. (zie pag. 69). Bij Leitmeritz wordt de Elbe, bij Praag de Moldau bevaarbaar. De Etsch of Adige, die naar Italië stroomt,
wordt bij Botzen een weinig bevaarbaar. De belangrijkste handelsplaatsen zijn: Wee-
nen, Prang, Buda-Pest, Brünn, Brody, Linz, Graz en Triest. Beschrijving der onderscheidene deelen des
lands en plaatsbeschrijving. § 81. Indeeling. Staatkundig bestaat het rijk
uit twee rijkshelften, zeiden wij, uit het Keizer- rijk Oostenrijk of Cisleithanië (= landen aan deze zijde der Leitha, een zuidelijken bijstroom der Donau) en het Koninkrijk Hongarije of Trans- leithanië ( landen aan de overzijde der Leitha). Van de Cisleithaansche landen maakten de vol- gende 12 eerste, uitgezonderd Dalmatië, tot 1806 deel van Duitschland uit. Tot de Cisleithaansche landen behooren:
1. Het aartshertogdom Beneden-Oostenrijk, 2. het aartshertogdom Boven-Oostenrijk, 3. het hertogdom Salzburg, 4. het vorstelijk graafschap Tirol en Vorarlberg, 5. het hertogdom Stiermarken, 6. het hertogdom Karinthië, 7. het hertogdom Krom, 8. het Kustland (bestaande uit het vorstelijk graaf- schap Görz en Gradiska met het markgraafschap Istrië en de stad Triest), 9. het Koninkrijk Dal- mat ië, 10. het koninkrijk Bohemen, 11. het mark- graafschap Moravië, 12. het hertogdom Silezië, 13. het koninkrijk Galicië en Ladomirië en het hertogdom Bukowina. Tot de Transleithaansche landen behooren: het grootvorstendom Zeven- bergetiy het koninkrijk Hongarije, met Kroatië en Slavoni\'ê. Verder worden Bosnië en Herzegoirina sedert 1879 door Oostenrijk bestuurd. |
|||||||||
|
98
|
||||||||
|
HANDELS-AARDRI.IKSKUNOE.
|
||||||||
|
peesche gebergten, de Alpen en de Karpaten,
tegelijkertijd van het noorden (Marchdal) en het westen geopend was, en door een grooten stroom den toegang had naar het oosten, terwijl ook naar de Adriatische Zee gemakkelijk wegen werden ge- baand. In het westen van deze vlakte lag reeds in den vroegsten historischen tijd de Keltische stad Carnuntum, die rijk geworden was door den barnsteenhandel (van de Oostzee langs de March en over de Oost-Alpen naar Venetië) en den handel op de Donau, en na de verovering door de Romeinen tot een hoofdwapenplaats werd. De verwoesting dezer stad door de Germanen in de 4e eeuw deed de Romeinen het oostelijker gelegen Vindobona als hoofdplaats kiezen, en deze plaats ontwikkelde zich tot Weenen, dat zich in de middeleeuwen vooral ten koste van Regensburg verhief. De gunstige militaire lig- ging maakte Weenen naar het oosten tot het belangrijkste bolwerk van het Duitsche Rijk. Tegenwoordig is Weenen het middelpunt van
het Oostenrijksche spoorwegnet; de groote spoor- wegen loopen van hier als middelpunten uit. De handel op het Oosten heeft voor Weenen groot belang, en daarom is er ook eene Orien- talischo Akademie" en een Orientalisch Museum" opgericht. De effectenbeurs te Weenen heeft Europeesche beteekenis, en de stad is rijk aan belangrijke crediet-instellingen. Wie Weenen bezoekt bemerkt onmiddellijk,
dat hier het Oosten en het Westen elkander ontmoeten. De groote verscheidenheid in gelaats- trekken en kleedij wijst op de samenstrooming van lieden uit verschillende natiën. Hongaren, Po- len, Serben, Kroaten, Rumeniërs en andere volken vertoonen er zich in nationale kleederdracht. In het algemeen spreekt men er Duitsch, maar ook hoort men er Fransche, Engelsche, Italiaansche, Tschechische, Hongaarsche, Poolsche, Illyrische en Nieuw-Grieksche talen. De bevolking der stad is bekend door het opgeruimd en vroolijk karak- ter, door genotzucht, en door groote welwillend- heid ten opzichte van vreemdelingen. Weenen is de stad van het vroolijke opgewekte leven. Vol trots zegt de Oostenrijker: Er is maar een keizersstad, maar één Weenen!" In den omtrek der stad liggen vele aanzienlijke sloten en buitenverblijven. Wiener Neustadt (25000) fluweel, zijde en
metaalfabrieken, veehandel. Krems (11000) verffabrieken, Kremser wit". Wijnhandel. Linz (43000), industrie, handel in ijzerwaren, zeisenfabrikatie. Steyer (21000) hoofdzetel der Oostenrijksche staal- en ijzerfabrikatie (mes- sen, spijkers, vijlen, geweren, werktuigen). Ischl en Hallstatt. zo ut werken. 2. Het hertogdom Sal/.bnrg. Salzburg
(27000), katoen en ijzerindustrie. Hallein
|
||||||||
|
drie gordels) vouwen bestaat, terwijl in de cen-
trale keten, die het hoogst was ongeplooid, door verweering en afspoeling de bovenste deklagen van kalkgesteenten grootendeels zijn weggenomen. Bohemen en Moravië. Zuidelijk Bohemen
en Moravië vormen in geologisch opzicht een zeer oude aardschol uit gneis, graniet en glimmer* schiefer bestaande, die als een vaste, onbewegelijke massa sedert ouden geologischen tijd zich hier verhief, en waartegen later de Oost-Alpen, door eene drukking van het zuiden, zijn opgeplooid. Het noordon van Bohemen vormt een inzinkings- gebied (zie pag. 64 over het ontstaan van het Ertsgel)orgte), dat aan drie zijden door berg- ketens is omringd, en van het zuiden afterras- vormig naar het noorden daalt. Daardoor vormt Zuid-Bohemen een heuvelland, Noord-Bohemen in het midden een vlakte. In het Z. W. ligt het Bohemer Woud (zie pag. (i(i), ten N. W. het Ertsgebergte met het Elbezandsteengeb. (zie pag. (> 1). en ten N.O. liggen do Sudeten, waarvan het Reuzengebergte het hoogste deel uitmaakt. Een hooge rug, de Moravische hoogten, scheidt Bohemen in hydrographisch opzicht van Moravië, welk laatste land grootendeels afwatert in het dal van de Marrh, die ten noorden van Weenen her historisch beroemde Marchfeld doorstroomt. Dat het noorden van Bohemen rijk is aan
minerale bronnen hebben wij reeds aangewezen (pag. <!4). § 83. Plaatsbeschrijving.
1. A;irtshertogdom lteneileu- en Boven Oos
tenrijk: Weenen (W ien, het oude Vindobona) (1365000), hoofdstad der monarchie, een der schoonste steden van Europa, de vierde in grootte. De stad heeft prachtige gebouwen, als de Gothi- sche Stephanuskerk, en de keizerlijke Hofburg, een verzameling van gebouwen uit verschillende tijd- perken en van den meest verschillenden stijl, enz. Verder talrijke inrichtingen voor kunst en weten- schap (universiteit, technische hoogeschool, geo- logische rijksinrichting), schilderijenmusea, de keizerlijke schatkamer enz. Doch bovenal munt Weenen uit als industriestad, waar het betreft luxe-artikelen en produkten der kunst-industrie. Weenen is het middelpunt voor de fabrikatie van pharmaceutische stoffen en parfumeriën ; het levert schrijnwerkersartikelen, juwelierswaren, o. a. voortreffelijke imitatie van edelgesteenten, terracotta, porcelein, horloges, kunstbloemen, handschoenen enz. De gunstige geografische ligging heeft Weenen
als handelsstad groote ontwikkeling gegeven. Weinige punten van Europa bezaten door haar ligging zoo groote beteekenis, hetzij voor een rustpunt in het volken verkeer of tot een vast punt voor de beheersching van de omringende landen, als de vlakte van Weenen, die op de plaats der ontmoeting van de beide groote Middel-Euro- |
||||||||
|
99
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUXDE.
|
|||||||||
|
van andere steden zooveel mogelijk tegenging.
Tegen die onderdrukking zocht het hulp bij den Hertog van Oostenrijk, die in 1382 de stad in be- zit kreeg. De hertog voorzag zeer goed de verder- gaande beteekenis van deze daad: het huis van Habsburg werd hierdoor de toegang tot de zee verzekerd. Toch bleef Triest tot het einde der 17de eeuw een onbelangrijke kuststad, wier rijk- dom hoofdzakelijk bestond in den wijnbouw. Venetië toch wist de vrije scheepvaart op de Adriatische Zee te belemmeren. Doch toen kei- zer Karel VI den 2\'le" Juni 1717 deze scheepvaart vrij verklaarde, en in 1719 Triest en Piume tot vrijhavens verhief, waar tal van nautische in- richtingen gevestigd werden, gingen beide steden, doch bovenal Triest, snel vooruit. Vooral na de Napoleontische oorlogen, [toen de stad nog een tijd lang (17971805) onder Fransch gezag kwam,| geraakte Triest tot bloei en werd een geduchte mededingster van Venetië. In 1849 werd de stad met haar grondgebied tot een rijks- onmiddelbare stad verheven. De verbinding door spoorwegen met het binnenland in 1857 was aanleiding tot verbetering der haven, waarmede in 1867 werd aangevangen. Sedert is de stad tot een der grootste Middel-Europeesche havens ontwikkeld. De ligging is ook in vele opzichten gunstig.
De golf, waaraan de stad ligt, vormt een der verst naar het noorden zich uitstrekkende in- hammen van de Adriatische Zee, en is tegelijker- tijd het zuidelijke eindpunt van dien belangrijken, door de natuur aangewezen landweg, welke de vruchtbare laaglanden van de Weichsel en de Oder op de kortste wijze met de Middellandsche Zee verbindt. Deze weg loopt van he tN. langs de March tot de Donau (Weenen), kruist de Alpen in den lagen Semmering peis, en vervolgens meest de breede dalen van onderscheidene rivieren volgend, komt hij nabij de zee, waar evenwel de waterarme hoogvlakten van het Karst-plateau de afdaling verhinderen, zoodat men langs een omweg te Triest aankwam. Dit laatste was een hindernis, en had dan ook ten gevolge, dat de ontwikkeling van Triest niet van de stad zelve uitging, maar van buiten af bevorderd werd. Toen Karel VI Triest tot een handelsstad wilde verheffen, wist hij Grieken, Italianen, Belgen, Nederlanders en Duitschers te winnen tot vestiging, en van dezen verkregen de Italianen het overwicht. De ontwikkeling en bloei van Triest, welke
stad in deze eeuw gouden dagen beleefd heeft, lijdt thans eenigszins aan den stilstand van \'tver- keer. Verschillende oorzaken werken hiervoor sa- men. Vroeger was de Oostenrijksche Zuidbaan" de eenige spoorweg dwars door de Alpen, en thans telt men er niet minder clan zes. Een gedeelte van het verkeer van Midden-Europa naar de Levant enz., dat vroeger alleen over Triest ging volgt thans andere wegen. Daarbij komt, dat |
|||||||||
|
(4000), beroemde zoutwerken. Wildbad-
Gastein, bekende badplaats. 3. Het vorstelijk graafschap Tirol en Vor-
arlberjr. Innsbruck (23000) aan de Inn. Weverij;
handschoenen, machinefabrikatie en glasfabri- katie. Botzen (12000) aan de Eisack nabij de monding in de Etsch, belangrijke handel op Italië (4 missen), en ooft- en wijnhandel. Meran, badplaats. Trient (21000) zijdeteelt en zijde-industrie, wijnbouw, handel. Roveredo, zijdehandel. Bregenz (7000) aan de Bodensee, haven, zijdeindustrie. 4. Het hertogdom Stiermarken. Graz.
(112000) aan de Mur, machinefabrieken en ijzer-
industrie, papierfabr. en andere. Handel, Marburg, a. d. Drave. 5. Het hertogdom Karinthië. Klagenfurth
(20000), ijzer-, lood- en Ieder-industrie, en weve- rijen. Villach (7000) loodwit; lood-en ijzer- handel. Bleiberg, met loodinijnen in de nabij- heid. 6. Het hertogdom Kruin Laibach (29000),
fabrieken en graanhandel. Idria (4000) kwik- zilver, bergwerk. 7. Het Kustland. Görz (21000) a. d.I.sonzo,
schilderachtig gelegen, winter-kurort" het Oostenrijksche Nizza. Fabrieken ; ooft- en wijn- bouw. Capo d\'Istria (8000) haven, scheeps- bouw, zeezout. Rovigno (10000;, haven, handel. Pola (32000) belangrijkste oorlogs- haven van Oostenrijk. Triest. (145000) is een vrijhaven aan de
golf van denzelfden naam gelegen, met voor- treffelijke haveninrichtingen. Het is de belang- rijkste zeehaven van het rijk. De Oo.s/e>inj/.sch- Hongaarsche Lloytl, in 1833 opgericht heeft hier een belangrijk zeeverkeer gevestigd, en onder- houdt vooral betrekkingen met de Levant, de Zwarte Zee, de Roode Zee, Indië en Brazilië. In 1891 bezat zij 74 schepen met 122321 tonnen inhoud. De haven werd in 1891 door 7835 sche- pen (1474865 tonnen) binnengeloopen. Scheeps- werven, fabrieken enz. Ontwikkeling van Triest als handelshaven.
Triest is een stad door de Romeinen gesticht met strategische bedoelingen. Hadden de Ro- meinen een handelshaven willen aanleggen, zij zou- den zeker de gunstiger gelegen bocht van Muggia in de nabijheid gekozen hebben, waar de handels- haven Aquileja ontstond. Het Romeinsche Ter- yeste (de naam, dien de Romeinen aan hun ves- üging gaven) bleef lang een onbeduidende stad, vooral doordien de machtige Republiek Venetië den handel van de Adriatische Zee gedurende de middeleeuwen beheerschte, en de opkomst |
|||||||||
|
100
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Hongarije zijn overzeeschen handel in Fiume
concentreert. De export van industrie-artikelen uit de Noord-Sudeten en Beneden-Oostenrijk volgt tegenwoordig veel den goedkoopen water- weg over de Elbe, om van Hamburg uit geëx- porteerd te worden. Daarenboven reiken tegen- woordig consument en producent elkander meer en meer de hand over de wereldzeeën, waardoor de tusschenhandel veel van zijn beteekenis ver- liest, en aanzienlijke handelshavens meer en meer tot transito-havens verminderd worden. Onder deze richting van den handel lijden vele havens, ook de Nederlandsche. Van de vreemde schepen in de haven van
Triest nemen de Britsche de eerste plaats in. Daarop volgen de Italianen en de Grieken; de laatsten weten zich zeer goed een plaats te ver- overen. 8. Het koninkrijk Dalmatië. Zara (11000),
fabrikatie van rosoglio (een gekruiden brande- wijn) en marasquin. Spolato (16000), weve- rij, visscherij, handel. Lissa (4000) oorlogs- haven, op het eilandje van dien naam. 9. Het koninkrijk Bokemen. Praag (met de
voorsteden 310000 inw.), gelegen in het hart van Bohemen aan de Moldau, waar deze voor kleine schepen bevaarbaar wordt, is het middelpunt der spoorwegen en van den handel des lands en de belangrijkste fabriekstad. De industrie bestaat bovenal in katoendrukkerij en weverij, machi- nefabriekatie, ledervverk, handschoenen, fabrika- tie van gouden en zilveren artikelen. De stad heeft een overheerschend Slawisch karakter daar de Slawen ook de meerderheid der bevolking uitma- ken (Tschechen). Budweis (28000) Duitsche bevolking ; potlooden, porcelein-fabrieken, tabak- en suikerfabrikatie. Pilsen (50000) bierbrou- werijen, chemische fabrieken, glasfabrikatie. Mariënbad, Franzensbad, Karlsbad, Teplitz bekende badplaatsen. Reiehenberg (81000) na Praag de belangrijkste industrie-stad des lands ; wol, kousen, machines. 10. Het koninkrijk Moravië, Brünn (49000),
eerste fabriekstad der monarchie, wolspinnerij en weverij, ververij, machinefabrikatie. Iglau (24000), Duitsche bevolking te midden der Slawen ; lakenfabrieken, tabak, glasslijperij. Prossnitz (21000) textiel-industrie, graanhandel. Olmütz (20000) a. d. March, leerlooierij, weverij. 11. Het hertogdom Silezië. Troppau (23000),
en Jagerndorf (14000 bew.) industrie, suiker- fabrieken. 12. Het koninkrijk Galicië en Lodomiriën,
en het hertogdom Kiikowina. Dit gebied be- staat uit de noordelijke en noordoostelijke af- helling van het Karpaten-gebergte met zijn wouden en weiden, en maakt verder deel uit van een laag- |
|||||||||
|
plateau, dat zich in Rusland voortzet. Het N.W.
behoort tot het Weichselgebied, het Z.O. tot dat van Diijester en Pruth. De aansluiting bij Rusland geeft aan deze landstreek een sterk uitkomend continentaal klimaat, met ruwe en strenge winters, maar de zomer duurt nog lang genoeg, om te maken, dat de benedenste hellingen der Karpa- ten met uitgestrekte beukenwouden bedekt wor- den, vooral in Bukowina. Lemberg (128000), hoofdplaats der industrie
en van den handel; wolmarkt. Brody (18000) handel met Rusland. Tarnopol (26000) sui- kerfabrieken, leerlooierij, paardenhandel. Stanislawow (22000) machinefabrieken, graan- handel. Kolomea aan de Pruth (30000) handel. Przemysl (35000) aan de Sau, linnenweverij,
leerlooierij. Tarnow (28000); linnen, leer. Wieliczka, beroemde zoutmijnen. Kra-
kau a. d. Weichsel (95000 inw. met de voor- steden) ; laken en lederindustrie. Czernowitz a. d. Pruth, (54000) papier; brons- en machine- fabrieken. 13. Het koninkrijk Hongarije en Zevenbur-
gen. Het thans te bespreken landgebied wordt in het noorden en oosten omsloten door de Kar- paten, een bergketen, die zich met een boog van de Donau ten N. van Presburg tot bij Walla- chije uitstrekt. Ten N. van Presburg op de grens van Moravië strekken de Kleine Karpaten zich uit naar het N.O., waarbij zich de Weste- lijken Beskiden aansluiten op de zuidgrens van Silezië en Galicie. Ten Z. hiervan verheft zich de Hooge Tatra en nog verder zuidelijk schuift het Hongaarsche Ertsgebergte, een onregel- matig bergland, in de Hongaarsche vlakte voor- uit. De Oostelijke Beskiden gaan naar het O. over in de Karpaten, ook wel het Karpatische Woudgebergte geheeten, naar de dichte wou- den, waarmede het bedekt is. De Westelijke Beskiden worden van een spoorweg doorsneden van Teschen naar Kremnitz, de Oostelijke Beski- den tusschen Tarnow en Kaschau, en de Karpa- ten nog op twee plaatsen, over den Lupkowpas naar Przemysl en over den Baloczpas naar Lemberg. In het Z. sluit zich het woudrijke Hoogland
van Zevenburgen bij de Karpaten aan. Dit is een land, dat in het midden uit een golvenden bodem bestaat, en naar het O. en Z. door hoo- gere oudere gebergten is afgesloten, in het Z. nl. door de Transsylvanische Alpen. Naar het W. sluit het Biharia-geb. Zevenbergen niet vol- ledig af. De lange keten der Karpaten ontstond door
evenwijdige opplooiing der aardlagen tot een hoefijzervormige boog, welke het N. O. einde der Alpen met het N. W. einde van het Bal- kanstelsel verbindt. Aan den binnenkant van die boog zijn de aardlagen door een verzakking in de diepte weggezonken. De Oost-Alpen ver- |
|||||||||
|
101
|
|||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKTJNDE.
|
|||||||||||
|
Ofen en Pest (Buda-Pest) (492000 inw).
Hongaarsche hoofd- en resideutiestad, bestaat uit het op de laatste uitloopers der Alpen nog al hoog gelegen Ofen rechts, en het zacht oprijzende Vest links van de Donau, door bruggen verbonden. De bewoners zijn naar de nationaliteit ± 67 °/0 Magyaren, 23,7 % Duitschers, 5,6 % Slawen. De groote meerderheid is katholiek. Ook be- vinden zich hier ruim 100000 Israëlieten. De belangrijkste tak van industrie zijn de molens, die jaarlijks ± 4,6 mill. inetr. centenaars meel opleveren. Verder vele machinefabrieken (31), ijzergieterijen, scheepsbouw, groote bierbrou\\ve- rijen, 2 staats tabak- en sigarenfabrieken (met meer dan 2000 arbeiders) de Hongaarsche wa- penfabriek. Veel handel in tarwe, meel, brand- stoffen, leder, wol, wijn, rundvee, varkens enz. C. Steden tusschen de Donau en de Theiss:
Zambor (26000 inw.), graan* en veehandel. Maria-Theresiopel (Szabadka) (73000 inw.), linnenweverij, ververij, leerlooierij, veehandel. Félegyhaza (30000 inw.), landbouw en veeteelt, wijnbouw, ooftbouw, tabak. Kecskemét (48000 inw.), veeteelt, tabak, wijn, zeepfabrikatie. Nagy-Körös (25000 inw.) en Czegléd (28000 inw.), met landbouw en veeteelt. L\\ In het Hongaarsche Ertsgebergte en omstreken
liggen vele fabrieksteden. Neutra (14000 inw.). Schemnitz (Selmecz) (15000 inw.), en Krem- nitz (Körmöczbanya) met goud- en zilvermijnen. Kaschau (Kassa) (29000 inw.), fabrieken, han- del in produkten des lands. Miskolcz (30000 inw.), machinefabrieken, molens, graan- en ooft- bouw; wijn. Erlau (22000 inw.), wijnbouw; weehndustrie. E. Aan de Theiss liggen: Munkacs (11000 inw.)
ijzer- en aluingroeven. Tokaj (450Ó inw.), be- roemde wijn. Szolnok (21000 inw.), machine- fabrieken, molens. Congrad (21000 inw.). Szentés (31000 inw.), wijnbouw. Szegedin (86000 inw.), aan den mond der Maros; papier-, tabak- en zeepfabrieken; handel in produkten des lands. Zenta (26000 inw.), veeteelt. F. Ten O. van de Theiss en in Banaat: Nyire-
gyhaza (27000 inw.), soda, minerale bronnen. Debreczen (57000 inw.), eerste varkensmarkt; vleeschwarenfabrieken. Csaba (34000 inw). Bé- kés (25000 inw.). Arad a. d. Maros (42000 inw.), fabrieken en handel. Temesvar (40000 inw.), zijdeteelt, looierij, weefindustrie. Kroatië en Slavenië. Agram (Zagrab) (38000
inw.), aan de Sau; tabak-, steengoed- wijnsteen- fabrikatie. Warasdin (Varasd) (10000 inw.). De haven van het Hongaarsche Rijk is Fiume
(29000 inw.), aan de golf van dien naam. Door de verbinding met sporen en de begunstiging der regeering is de stad snel vooruit gegaan, |
|||||||||||
|
toonen die afbreking der aardlagen in het oosten
duidelijk, en vulkanische gesteenten aan den binnenkant der Karpaten wijzen eveneens op dergelijke verzakking. Dat weggezonken ge- deelte is later met water bedekt en vormde een meer, waarin de Donau, en de andere rivieren van de omringende gebergten, vaste stoffen aan- voerden en tot regelmatige lagen nederlegden. Dit meer werd met het einde van den Tertiairen tijd langzaam drooggelegd door betere afstroo- ming der Donau langs de IJzeren Poort, en al- dus ontstond de Hongaarsche Laagvlakte. Door het Bakonyer woud en het Visegrader gebergte wordt die vlakte gescheiden in de Kleine Hon- gaarsche Laagvlakte in het N. W. en de Groote Hongaarsche Laagvlakte in het Z. O. De Hongaarsche vlakte heeft een scherp ge- teekend vastelandsklimaat met heete zomers en koude winters. De gebergten, welke de vlakte omsluiten, berooven de winden van hun vochtig- heid, en de ongelijkmatige verdeeling van den regen over het jaar (zomerregen) heeft ten ge- volge, dat de woudgroei wordt belemmerd. De boomlooze vlakte wordt over groote uitgestrekt- heden geheel een steppe, hier poesta" ge- heeten, d. i. woeste vlakte. De zomerregen doet echter de granen goed gedijen, en de tarwe levert er rijke oogsten. Aan de hellingen der gebergten groeit een heerlijke wijn. Verder is de veeteelt (zie pag. 95) in Hongarije algemeen. Zevenburgen. Kronstadt (Brassó)1) (31000
inw. meest Duitschers) eerste fabrieks- en handels- stad, laken, katoen, leder. Hermannstadt (21000 inw., meest Duitschers) papier-, suiker-, kaarsen- en hoedenfabrikatie. Klausenburg (Hong. Ko- lozsvar) (33000 inw., meest Magyaren) fabriek- stad, en handel. Honiriirijë. A. Tusschen de Donau en deDrau:
Odenburg (27000 inw.) laken- en suikerfabrie- ken, veemarkten. Stuhlweissenburg (Székes- Fejérrar) (28000 inw.) wolindustrie, wijnbouw, veemarkten. Fünfkirchen (Pécs) (3400Ó inw.), veelvuldige industrie, wijn-, ooft- en tabaks- bouw: zwijnenhandel. B. Steden aan de Donau: Presburg (Pozsony)
(52000 inw.), fabrieken, daaronder de grootste dynamietfabriek van het vasteland, expeditie- handel. Raab (Györ) (23000 inw.), lakenfabrie- ken, graanhandel. Komorn (Komarom) (13000 inw.), wijnbouw. Waitzen (Vacz) (14000 inw.), wijnbouw, veemarkten. |
|||||||||||
|
\') Vele steden in Hongarije hebben behalve de naineu,
waaronder zij algemeen bekend zijn, nog eigen Hon- gaarsche namen. Wij geven ook deze op tusschen ( ). De letters cz en tz spr. uit als t% es en ts ais
<< zs als de Fransche j. gy als dj en dus Magyaren, spr. uit: Mddjaren. |
|||||||||||
|
102
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
en heeft een levendigen handel, hoewel het niet
tegen Triest kan concurreeren. Bosnië en Herzegowina. Van dit gebied is
ongeveer 44 °/0 der oppervlakte door bosch be- dekt, 24,7 ü/0 is bouwland, 16,7 % is grasland en 14 °/0 ligt woest. De grond is zeer vrucht- baar, doch de landbouw staat nog op een zeer lagen trap. Maïs is het hoofdprodukt des lands ; verder verbouwt men: tarwe, gerst, haver, aard- appelen enz. Het land is buitengewoon rijk aan ooft, vooral aan pruimen; wijn oogst men in Herzegowina. De bergbouw is onder het Oosten- rijksch bestuur zeer vooruit gegaan; men vindt er ijzer, koper en mangaanerts enz. alsmede bruin- kolen. De kleinindustrie en huisnijverheid werken hier nog voor de behoeften ; grootindustrie komt meer en meer op, als: papierfabrikatie, tabaks- nijverheid en bierbrouwerij. Serajewo (11000 inw.), leerlooierij en andere
fabrieken. Mostar (13000 inw.), aan de Narenta, Wapenfabrieken; zijdeteelt en wijnbouw. Het Koninkrijk België.
(Grootte 29457 K.M4. Bewoners 0130444 (op einde
18U1). Bewoners per K M.» 209). § 84. Natuurlijke gesteldheid des lands enz.
Het kleine koninkrijk België ligt tusschen Neder- land, Pruisen, Luxemburg, Frankrijk en de Noordzee. Van het zuidoosten af vormt de bodem een overgangsland tusschen het Itijnsche Leisteengebergte (zie pag. 62) in het Plateau van Lotharingen (pag. 65) naar de kustvlakte, die zich langs de Noordzee uitbreidt. Het berg- land der Ardennen, dat het zuidoosten des lands inneemt, kan als eene voortzetting van genoemde berglanden, en in \'t bijzonder van de Eifel en Hohe Venn beschouwd worden. De Ardennen vinden naar het noorden en westen hun grens in het dal der Maas. Zij vormen een hoogvlakte (de hoogste punten zijn dz 600 a 700 M. hoog) (van Silurisch-Devonische formatie en behooren dus ook in geologisch opzicht tot bo- vengenoemde gebergten), die van eenige rivier- dalen (Ourthe, Lesse, Semoy) in grillige kron- kelingen doorsneden is. De steensoorten wor- den gevormd door leigesteenten, zandsteen en grauwakke. Over \'t geheel heeft de hoogvlakte een ernstig, somber karakter (evenals de Eifel) en in de hoogste gedeelten is zij met heiden en hoogvenen (in de Hautes Fagnes = hooge venen), bedekt. De bevolking is hier zeer ge- ring en heeft zich hoofdzakelijk in de rivierdalen gevestigd. In den zomer worden de dorpen veel voor zomerverblijf bezocht. Ten noorden van het eigenlijke gebied der
Ardennen ligt ten zuiden langs de öambre en Maas een breede gordel lands van minder dan 300 meter hoogte, die als een overgang van |
|||||||||
|
het heuvelland tot het bergland kan beschouwd
worden, hoofdzakelijk uit zandsteen en kalkge- steenten bestaande. Hier liggen de landschappen Fagne (ten W. der Maas), Famenne en Comlroz (ten O. der Maas) en Heroe (ten N.O. van Luik). Over \'t geheel is de bodem er niet zeer vrucht- baar, uitgezonderd het land van Herve, dat door den leembodem zeer goede weiden (60 pet.) en bouwlanden oplevert. In het land van Condroz vindt men een 4050 meter hooge rug langs de Maas, die uit Devonischen zandsteen bestaat, en waarbij zich noordelijk de steenkolenforniatie aansluit, zoodat de rijkdom aan kolen, ijzer, zink en lood tusschen Namen en Luik de aanlei- ding tot de bloeiende industrie van België ge- worden is. Tusschen de Maas en de Schelde breidt zich
een golvend heuvelland uit, dat van ongeveer 200 M. hoogte in het Z. O. tot 50 M. in het noorden daalt, en van vele schilderachtige rivier- dalen doorsneden is. De bodem is meest in den Tertiairen tijd der aardgeschiedenis gevormd, en wordt van de Borinage in Henegouwen tot het land van Hesbai/e ten W. van Luik met een vruchtbare diluviale klei of leem, loss (in het zuiden van onze provincie Limburg vindt men dezelfde kleisoort), en mergelgrond bedekt, die voor tarwe en suikerbieten zeer goed geschikt is. Verder noordelijk wordt de bodem meer zandig en minder vruchtbaar; toch groeien ook hier, waar de grond kalk- en mergelhoudend is, alle graansoorten, alsmede vlas, tabak en cichorei. Ten N. en N.W. van het heuvelland ligt de
vlakte van Vlaanderen en Antwerpen, die van ± 50 M. hoogte tot beneden den zeespiegel daalt. Langs de zeekust strekt zich een duinenrij uit en achter deze ligt een strook van 10 tot 15 K.M. breed, bestaande uit lage, vruchtbare kleigron- den, overeenkomende met die in Holland, en ook als deze grootendeels tot polders bedijkt. Hier heeft men de meest intensieve cultuur, en in het dicht bevolkte land is de bodem schier tot tuinen verdeeld, welke op zeer afwisselende wijze bebouwd worden. Ten O. van Antwerpen strekt zich op de zacht golvende zandgronden, die in Nederlandsch Noord-Brabant eene voort- zetting vinden, een uitgebreide heide uit, zoo hier en daar met zandverstuivingen overdekt. Dit zijn de Kempen of Campine. Nabij de verstrooid liggende dorpen is de bodem als in oasen ontgonnen. In het N. O. wordt de ont- ginning bevorderd door kunstmatige irrigatie met het water, dat uit de rivier de Maas wordt aangevoerd. Rivieren. Het oostelijk deel van België be-
hoort tot het stroomgebied van de Maas, die in Frankrijk ontstaat, in den middelloop tot België en in den benedenloop tot Nederland behoort. De belangrijkste linker bijstroom is |
|||||||||
|
103
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDKIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
regenhoeveelheid neemt naar het Z.O. met de
hoogte des lands toe (7080 c.M. op de vlakte en het heuvelland; 80100 c.M. ten Z. der Maas en 100150 c.M. in de hoogste gedeelten). De meeste regen valt in den herfst en in den zomer; in de Ardennen ook wel in den winter. § 85. Bevolking, staatsbestuur, leger, kerk en
school. De ligging van België, in een gebied waar onderscheidene volkengroepen tijdens de verhuizingen elkander kruisten, heeft ten ge- volge gehad, dat er verschillende volkselementen gevonden worden. Hoofdzakelijk twee groepen, de Germaansche Vlamingen en de Keltische Walen maken thans de hoofdbestanddeelen der bevolking uit. In den oudsten historischen tijd, die met de
komst der Romeinen begint, was het berg- en heuvelland door Kelten bewoond. Deze Kelten werden geromaniseerd (zie pag. 59) en de tegen- woordige Walen zijn de nakomelingen der ge- romaniscerde Kelten. De Walen bewonen vooral het Z.O.; een lijn van Kortrijk naar Visé (aan de Maas nabij de Ned. grens) getrokken geeft ongeveer de noordelijke grens van hun gebied aan. De vlakte en het heuvelland werden in den
ouden historischen tijd en gedurende de middel- eeuwen door verschillende Germaansche stammen overstroomd, die Vlamingen genoemd werden. In het bergland, een natuurlijke vesting, hielden de Walen tegen de uit het noorden binnen- dringenden stand, en bewaarden daar hun nationaliteit. De Vlaming, met zijn blond haar, grooter gestalte en blauwe oogen (van Saksisch ras) is gemakkelijk van den donkeren Waal met hoekig gelaat en scherpe lichaamsvormen, kleiner gestalte en grooter levendigheid, te onderscheiden. De Vlamingen spreken de Nederlandsche taal, {Vlaamsch genoemd), die in België naast het Fransch als officieele taal erkend is. Sedert een zestigtal jaren hebben de Vlamingen een warmen strijd gevoerd voor het handhaven hunner taal; dien strijd noemt men de Vlaamsche beweging, en zij is gedeeltelijk met succes bekroond. De Walen hebben hun eigen Waalsche taal,
maar spreken allen ook Fransch. Doch behalve bij de Walen is het Fransch bij vele Vlamingen algemeen in gebruik, of kan het gesproken wor- den. België heeft derhalve twee talen. Volgens de statistiek der volkstelling van 1890 spraken in België 45,2 pet. der bevolking Vlaamsch, 40,9 pet. Fransch en 11,5 pet. beide talen. België is na Saksen het dichtst bewoonde
land van Europa. De ontwikkeling van landbouw en nijverheid geven aanleiding, dat op een kleine oppervlakte een talrijke bevolking kan gevoed worden. De verdeeling der bevolking over het land leeren wij uit het volgend overzicht kennen. |
|||||||||
|
de Sambre (bij Namen), die aan den mond be-
vaarbaar is. Rechts ontvangt de Maas de Semoy, die met een sterk kronkelenden loop door een schoon dal in de Ardennen stroomt (Klein Provence" genoemd wegens het zacht klimaat); de Lesse, (met de Grot van Han) en de Ourthe met de Amblève en Vesdre. In deze rivier- dalen heeft zich veel industrie ontwikkeld. De Maas zelve is in België voor 128 K.M. be- vaarbanr, hoewel het veel moeite kost haar eenigszins aan de eischen eener bevaarbare rivier te laten voldoen. De Maas is de hoofdrivier van het bergland,
de Schelde die van het heuvelland en de vlakte. De Schelde is voor den handel de belangrijkste rivier des lands. Ontstaan in Frankrijk, wordt zij reeds bij Doornik bevaarbaar, neemt bij Gent de Lys of Leye op, bij Dendermonde de Dender, bij Rupelmonde de Rupel, (ontstaan uit de samen- vloeiing van Senne, Dyle en Nethè), en stroomt voorbij Antwerpen, om in den zeearm der Wester- Schelde nabij de Nederlandsche grens uit te monden. In \'t geheel over 240 K.M. bevaarbaar, heeft de Schelde bij Antwerpen een diepte van 10 meter. De vloed doet zich tot voor deze stad gevoelen; te Antwerpen bedraagt het ge- middeld verschil in waterstand bij eb en vloed 43 d.M. Hierdoor is Antwerpen voor groote zeeschepen te bereiken. De mond der Schelde behoort aan Nederland, doch de vaart is voor België vrij. Van 1648 tot 1792 kenden de Nederlanders zich het recht toe de Schelde door tollen af te sluiten, en ook na 1830 trachtte men aanvankelijk dit recht te handhaven, maar se- dert lang zijn reeds alle belemmeringen afgeschaft. Het land is verder door een net van 32 groote
kanalen doorsneden, tezamen met 776 K.M. lengte, terwijl in \'t geheel de 49 kanalen ± 1000 kilometer lengte bezitten. Kanalen. De belangrijkste kanalen zijn:
Van Yperen naar Nieuiopoort, het oudste kanaal, in 1251 gegraven. Het kanaal von Charleroi naar Brussel (73 K.M.). Het Kempenkanaal (86 K.M.) van de Maas naar de Schelde. Het Zuid- Willemskanaal van Maastricht naar den Bosch (45 K.M.). Het kanaal van Gent over Brugge naar Ostende (72 K.M.). Het kanaal van Gent naar Terneuzen. Het kanaal van Turnhout naar Antwerpen (37 K.M.). Klimaat. Het klimaat van België staat door
de heerschende westenwinden onder den invloed van den Atlantischen Oceaan en is derhalve een zeeklimaat (zie pag. 54). Naar het zuidoosten, op de Ardennen wordt het klimaat meer con- tinentaal. De gemiddelde temperatuur te Oostende is 10,3° C, in Brussel 10,3° C. en in Luik 10,2° C. In het westen is de zomer iets koeler dan in het oosten, de winter omgekeerd. De |
|||||||||
|
AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
reeds aangetoond, hoe de geographische ligging
in verband met de historische omstandigheden een belangrijke factor in de ontwikkeling van dit economisch verschijnsel was. Ongelukkig begon in de 15(ie eeuw de natuur
den Vlaamschen steden onoverkomelijke hinder- nissen in den weg te leggen door het verzanden van vele havens. Brugge, in het midden der 14de eeuw nog de groote zeehaven dezer streken, de zetel der Duitsche en Engelsche kooplieden, de stapelplaats der Vlaamsche fabrieksgoederen, zag sedert het begin der 15de eeuw zijn toegang uit zee, het Zwin, meer en meer verzanden, een euvel dat jaar op jaar toenam, zoodat hot eindelijk geheel van de zee werd afgesloten. Damme en Sluis (in Zeeuwsch Vlaanderen) troffen hetzelfde lot, en de handel in dezo steden ging snel achter- uit. Vooral in Brugge was het verval snel en groot. De stad, die eene eeuw te voren Venetië\'s handelsvloten nog voor hare muren zag komen, waar Engelsche, Schotsche en Spaansche wol en Fransche wijnen met het damast, de reuk- werken en edelgesteenten van den Levant, de korenoogsten van Frankrijk en de Oostzeekust, de pelswerken van Rusland, het hout van Skan- dinavië, het ijzer van Spanje en de zijde van Italië samenstroomden, waar de geldhandel een ongekend groote vlucht had genomen, en het crediet zijn eerste ontwikkeling beleefde (zie pag. 12 over beurzen, noot) zij was omstreeks 1500 slechts een schaduw van haar vroegere machtsontwikkeling. Want hoewel de bewoners, bouwend op vroeger verworven rijkdommen, nog door wereldvertoon trachtten te schitteren, de kaden, eens bedekt met de vrachtkarren en in rijen omzoomd met schepen, waren ledig, en het gras groeide in de eertijds drukke straten. De erfenis van Brugge werd door het gunstig
gelegen Antwerpen aan de Schelde aanvaard, en in het begin der 16de eeuw werd deze stad de rijkste koopstad van Europa. Evenwel, de oor- logen der Nederlanden met Spanje, waarbij Amsterdam in 1578 de zijde der Staten koos, terwijl Antwerpen aan Spanje bleef, het bezit van den mond der Schelde in de handen der noordelijke Nederlanden, dit waren historische gebeurtenissen, welke den handel en de nijver- heid van Antwerpen gedurende de 17de en de 18d0 eeuw zware slagen toebrachten. Het Spaansche en Oostenrijksche bestuur was voor de zuidelijke Nederlanden niet voordeelig, en de bijna voortdurende oorlogen, welke dit land tot het algemeene slagveld maakten, werkten verder mede om een vernieuwde economische ontwikke- ling tegen te houden. Eerst in het laatst der 18du eeuw begon de landbouw in deze gewesten iets vooruit te.gaan. De vereeniging van België met Nederland van
18151830 was voor de ontwikkeling van eerst- genoemd land niet onvoordeelig. De regeering |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Hieruit blijkt, dat de bergachtige gedeelten
des lands het dunst bevolkt zijn, de vlakte van Vlaandoren het dichtst. De Katholieke godsdienst is algemeen in België;
men vindt er slechts 15000 Protestanten en 3000 Israëlieten, meest in Brabant en Antwerpen. Het lager onderwijs laat nog veel te wenschen
over; volgens de volkstelling van 1890 kondon, na aftrek dor kinderen beneden 8 jaren, slechts 74.96 pet. der bevolking lezen en schrijven. België is na de afscheiding van Nederland
(1831) een constitutioneele monarchie. De wet- gevende macht wordt uitgeoefend door den koning en twee kamers der volksvertegenwoordigers, welke door een zeer uitgebreid kiesrecht (wet van Sept. 1893) gekozen worden. Het leger bestaat uit vrijwilligers en een
nationale militie, door loting aan te wijzen uit hen, dio het 20slc jaar zijn ingetreden. De staat zorgt zelf voor plaatsvervangers, tegen een vrij- koopsom van 1800 francs. Het leger bestaat in vredestijd 13300 manschappen (alles tezamen uit 50005). België is door de mogendheden als een neutrale staat erkend en derhalve dient het leger tot verdediging van het land en van de neutra- liteit. Antwerpen is het centraalpunt van het vestingstelsel dos lands, terwijl langs de Maas een rij van bevestigde punten, de zoogenaamde Maadinie, ter verdediging dienen. § 86. Ontwikkeling van handel en nijver-
beid in België. België, dat in de middeleeuwen tot de Nederlandsche gewesten behoorde, was in dien tijd reeds een land, bloeiende door han- del en nijverheid. De Vlaamsche steden als Brugge, Gent, Yperen en Antwerpen e. a. hadden tijdens de middeleeuwen door levendigen handel (zie pag. 45) een groote beteekenis in West- Europa, en mot recht werd er van een wereld- handel gesproken, waaraan een buitengewoon drukke fabrieksnijverheid, vooral van weeffabri- katen, gepaard ging. Op pag. 45 hebben wij \') Door optelling zal men niet zuiver de onderstaande
cijfers verkrijgen Wij ontleenden deze opgaven aan ver- schilleudc bronnen en daardo >r ccm<* verschil. Dit doet echter aan de hoofdzaak geen nadeel. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
v
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
105
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
H ANDELS-A ARDRT.TKSKTJNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
trachtte van het zuiden een industrieland te
maken, waartoe het ook was aangewezen door de minerale voortbrengselen des lands, terwijl men den handel in het noorden dacht te concen- treeren. Daarom werd de nijverheid in het zui- den ten zeerste bevorderd. Aan de hulp der regeering was het te danken, dat te Seraing (bij Luik) eene zeer groote fabriek voor machines werd opgericht, die met de boste in Engeland kon wedijveren. En ook de bergbouw nam in dien tijd zeer toe in bloei. De langdurige vrede, die na de afscheiding
van 1830 voor België volgde, was voor de ontwikkeling der nijverheid in dat land van groote beteekenis. Snel verhief België zich tot een eersten industrie-staat, waartoe de kolen- en ijzerrijkdom het in staat stelde. De ligging te midden van welvarende staten, en het bezit van een net van goed bevaarbare wateren werkten hier- toe mede. Daardoor verkreeg de moderne groot- industrie hier een buitengewone vlucht. Terwijl België in 1850 nog slechts 3374 stoommachines met 65930 paardenkracht telde, vond men in 1891 er reeds 18630 stoomketels en 18304 mo- toren, te zamen met 936486 paardenkrachten. Eigenaardig is het in België, dat de Waalsche bevolking zich hoofdzakelijk op bergbouw en metaalindustrie, de Vlaamsche meer op handel en zeevaart toelegt, terwijl de textiel-industrie en landbouw door beide worden beoefend. Aanvankelijk werd België\'s handel nog be-
lemmerd door de tol, die Nederland op den Scheldemond hief, welke echter in 1863 door België werd afgekocht, en tevens kocht dit land het recht van een gelijkstelling der Belgische schepen met de Nederlandsche op de overige wateren tusschen de Schelde en de Rijn. Daardoor kon Antwerpen weder de gelukkige concurrent worden van Amsterdam en Rotterdam. En door den voortvarenden aanleg van een dicht spoor- wegnet, dat de goedkoope en snelle verbinding met Duitschland, Oostenrijk en Frankrijk tot stand bracht, werden Antwerpen en Ostende spoedig bloeiende havenplaatsen met drukken handel, gedeeltelijk ten koste van Nederland, dat in den aanleg van spoorwegen te lang achter bleef. Een aanzienlijk deel van den Duitschen han-
del werd hierdoor van Amsterdam en Rotter- dam naar Antwerpen verplaatst. Het is dus geen wonder, dat België\'s handel verbazend is toegenomen in de laatste halve eeuw. In de eerste plaats nam het transito-verkeer een bui- tengewone vlucht door de lage tarieven op de spoorwegen. Doch ook de werkelijke Belgische handel ging snel vooruit, waartoe de bloeiende nijverheid veel bijdroeg. Het volgend overzicht wijst dit duidelijk aan; de cijfers duiden de waarde aan handelsomzet aan .in mill. franc. |
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Gedurende dit vijftigtal jaren is aldus de han-
del op zijn minst vertienvoudigd. Wat de handelspolitiek betreft, hangt België
hoofdzakelijk af van de machtige naburen, met wie hot in betrekking staat, en daarnaar stelt het zich beginselen. Het vrij-handel- stelsel heeft België ten zeerste in bloei doen toenemen, en aan zijn gunstige geographische ligging groote voordeelen gegeven. Zeker zou men niet gedacht hebben hiervan af te wijken, als de naburige landen dit stelsel ook getrouw waren gebleven, wat, zooals wij zagen, niet het geval was. Door de beschermende stelsels in Duitschland en Frankrijk is ook hier een partij voorstanders van het protectionisme ontstaan, of liever van reprosaille-maatregelen. Niet zeker is het of hieraan gevolg zal worden gegeven. In de geschiedenis van het spoorwegverkeer
spoelt België een belangrijke rol. Men besloot aanvankelijk tot den aanleg van staatsspoor\\ve- gen (1834) en exploitatie door den staat. Spoe- dig echter ontdekte men hierbij groote gebre- ken, duur beheer en dientengevolge lage renten, waarom men in de kamers dikwijls op veran- dering in dezen aandrong. Men besloot in 1844 daarom het beginsel van staatsaanleg te laten varen, en de reeds geprojecteerde lijnen voor particulieren aanleg open te laten. Dit ge- schiedde, doch de staat hield nog eenige der belangrijkste lijnen in eigendom en exploitatie, zoodat staats-exploitatie er de overhand heeft. In den jongsten tijd is België als koloniale
mogendheid opgetreden. Koning Leopold II had het initiatief genomen tot het stichten van den Kongo-Staat aan de Kongo-rivier in Afrika, en was souverein van dien staat geworden. De band tusschen beide staten was echter aanvan- kelijk slechts van persoonlijken aard. Doch bij testamentaire beschikking van 2 Aug. 1889 heeft de souverein zijn rechten op den Kongo- Staat na zijn dood aan België gelegateerd. Én bij eene overeenkomst van 3 Juli 1890 tusschen den Kongo-Staat en België is aan dezen staat \') Men onderscheidt bij de handelsstatistiek generaal\'
handel of algemeene-handel en speciaal-handel. Bij den invoer omvat de generaal-handcl alles, wat uit het buitenland en de koloniën wordt binnengevoerd; met den speciaal-handel bedoelt men alleen den invoer voor gebruik in het land. Bij den uitvoer beteekent de generaal-handel den uitvoer van alle koopwaren, de speciaal-handel den uitvoer van produkten des lands. |
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
106
|
HANDELS-AAK
|
DKIJKSKÜNDE.
pjes in de lagere gedeelten vindt men veel
wilgen en populieren (Kanadasche) geplant, die aanleiding geven tot mandenmakerij, klompen- makerij enz., waarmede in het Land van Waes zich duizenden bezig houden. De rijkdom aan huisdieren bestond in 1880
uit 272Ó00 paarden, 1383000 stuks rundvee, 365000 schapen (in de Kempen en op de Ar- dennen), 249000 geiten en 646000 varkens. De meeste paarden vindt men in Namen en Luxem- burg. Voor de veredeling van het paardenras wordt veel gedaan door de Staatsstoeterij te Tervueren. De bijenteelt bloeit nog in de Kempen. B. Bergbouw, enz. Onder de schatten des bo-
dems staat de steenkool boven aan, die in een streek langs Sambre en Maas gevonden wordt, en hier bovenal twee hoofdbekkens heeft. In 1891 telde men hier 240 kolenmijnen, waarvan 133 in exploitatie, en waarin 118983 arbeiders werkzaam waren. De meeste liggen in Hene- gouwen en Luik. De opbrengst was in 1891 19,7 mill. tonnen. In 1890 werd door België 4,5 mill. tonnen steenkolen en cokes meer uit- gevoerd dan ingevoerd; de grootste uitvoer ging naar Frankrijk. De productie van vele mineralen, uitgezonderd
ijzer, is in de laatste 25 jaren achteruitgegaan. Het volgend overzicht toont dit aan.
|
||||||||||||||||||||||||
|
het recht gegeven, om binnen het tijdsverloop
van 10 jaren te beslissen, of hij den Kongo- Staat met alle rechten en verplichtingen wenscht over te nemen. Aldus is de weg gebaand om den Kongo-Staat tot een Belgische bezitting te maken. § 87. Middelen van bestaan. A. Landbouw
en Veeteelt. Wouden. De landbouw in België heeft zich sedert de vorige eeuw belangrijk ont- wikkeld en staat in Europa mede boven aan. Uit de beschrijving der grondgesteldheid bleek reeds, dat de vruchtbaarheid in de onderscheidene deelen zeer verschilt. In de Kempen van het noord- oosten vindt men slechts weinig bebouwde stre- ken: heiden, bosschen en moerassen bedekken het grootste gedeelte des lands. De Condroz is somber en koud; de Ardennen, waar wou- den en hoogvenen gevonden worden, zijn arm aan bouwlanden, doch voorveeteelt beter geschikt. Vlaanderen en Hesbaye zijn de vruchtbaarste landstreken (klei- en lössgrond). De opper- vlakte des lands, die ongeveer aan den verbouw van verschillende produkten gewijd wordt, lee- ren wij uit onderstaand overzicht kennen, vol- gens opgave van 1880. Hectaren. Hectaren.
Rogge.....277 640 Erwten en wikken 14 005
Tarwe.....275 932 Vlas....... 40 087
Haver.....249 486 Beetwortelen . . 32 627
Spelt...... 52 514 Hennep..... 805
Gerst..... 40 182 Hop....... 4 185
Gemengd koren 25 726 Aardappelen . . 199 357
Boekweit . . . 13184 Voedergew. enz. 217 940 Boonen .... 19088 Tabak...... 1577 In \'t geheel was er in 1880 aan landbouw
gewijd 2 215 533 H.A., aan grasland 351 155 H.A., aan tuinbouw 39 723 H.A., aan boom- gaarden 37 948 H.A., aan wijnbouw 206 H.A. Tarwe verbouwt men bovenal in de provinciën Antwerpen en Brabant; rogge in Brabant en Oost-Vlaanderen; haver in Luxemburg, Namen en Henegouwen; spelt in Namen; gerst en vlas in Vlaanderen en Henegouwen; boekweit in Oost-Vlaanderen en Antwerpen ; suikerbieten in Henegouwen, Luik en Brabant. De aanzienlijke cultuur der suikerbieten heeft grooten uitvoer van suiker tengevolge, in 189192: 205000 tonnen. In de behoefte aan granen voorziet echter het land op verre na niet. De kunst- matige culturen zijn in België met veel succes ontwikkeld ; ook de tuinbouw staat er door goede scholen op hoogen trap. De wouden beslaan een oppervlakte van
489 423 H.A. (16,4% der oppervlakte), en komen meest voor in de Ardennen, terwijl in Vlaan- deren bijna geen bosch gevonden wordt. De houtrijkdom is op verre na niet voldoende voor de behoefte. Langs wegen, slooten en strooin- |
||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||
|
In 1891 waren er 28 hoogovens werkzaam, die
684126 ton ruw ijzer bewerkten, ter waarde van 38,3 mill. francs. Het onzijdig gebied Vieille Montagne" op de
zuidgrens van Nederlandsch Limburg, Prui- sen en België, heeft rijke zinkinijnen, die jaarlijks dr 80000 tonnen van dit mineraal leveren. C. Nijverheid. Wij wezen reeds op den ver-
bazenden vooruitgang der groot-industrie in België. De textiel-nijverheid is zeer ontwik- keld. In het laagland (Vlaanderen, Antwerpen, Brabant en Henegouwen) vindt men katoen- en linnen-industrie (in 1883: 320000 vlas- en 800000 katoen-tijnspindels); de wol-industrie (300000 hjnspindels) is het belangrijkst in de prov. Luik (Verviers). De kantenfabrikatie is beroemd te Brussel, Mechelen en Gent; men |
||||||||||||||||||||||||||
|
107
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1IANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
schat het aantal vrouwelijke arbeiders, die kanten
bewerken, op 1Ö0O0O. De ijzerindustrie vindt men in het zuiden : Luik, Namen en Luxemburg. Machine- en wapenfabrieken vindt men te Se- raing, (die van Cockerill is vooral beroemd), Luik, Brussel, Verviers. De uitvoer van machines is echter verminderd; in 1882 bedroeg die uitvoer voor een waarde van 77,4 mill. franc, in 1891 voor niet meer dan 40,9 mill. franc. Verder noemen wij non;: de glasfabrikatie in Henegou- wen, de talrijke, meest kleine bierbrouwerijen (in 1891: 2882 die tezamen 10 mill. H.L. bier leverden: het hier is er nationale drank), tabaks- industrie, leerlooierijen, papier- en stroo- hoeden-fabrikatie; de fabrieken van steengoed en lai/enci\' in Henegouwen (Doornik); de fabri- katie van aarden pijpen in Namen en Henegouwen enz. De staat heeft een kanonnengieterij (Fa- brique nationale) te Luik. De suikerindustrie (zie bij suikerbieten) telde in 1891: 120 fabrieken en 30 raffinaderijen met een productie van 150000 ton ruwe suiker. De brandewijnstokerij had in 1891 264 fabrieken aan den arbeid. D. Handel en verkeer. Scheepvaart. De bui-
tenlandsche handel van België omvat per jaar aan invoer en uitvoer een bedrag van ongeveer 3 milliard franc en is dus, met het oog op den kleinen staat, zeer aanzienlijk. In het volgend overzicht leeren wij de landen kennen, waarmede België hoofdzakelijk handel drijft; de waarde is uitgedrukt in millioenen francs voor 1891. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De meerdere invoer heeft hoofdzakelijk op
ruwe produkten, de meerdere uitvoer vooral op bewerkte fabrikaten betrekking. Behalve met de bovengenoemde landen heeft
België nog handel met het Kongo-land; de totale waarde van dien handel werd (in- en uitvoer) in 1890 op 20 mill. franc geschat. Door het goedkoope
spoorwegverkeer is de transito-handei ook zeer aanzienlijk; in 1890 een waarde vertegenwoor- digend van 1511 mill. franc (tegen 831 mill. franc in 1870). De opening van den St. Gothard- spoorweg (pag. 20) heeft Antwerpen tot een door- voerhaven gemaakt voor koopwaren naar Italië, terwijl verder het verkeer op Zwitserland, Oosten- rijk-flongarijë, Zuid-Duitschland, Noord-Frank- rijk en Nederland enz. zeer is toegenomen. In vergelijking met dien uitgebreiden handel
is de Belgische handelsvloot onbeteekenend. In 1891 had België slechts 51 schepen, waaronder
47 stoomschepen, tezamen met 72904 tonnen inhoud. De scheepvaart wordt meest met vreemde schepen gedreven. De visschersvloot telde met het einde van 1890 349 schepen. De hoofdhaven is Antwerpen; daarop volgt Ostende. Vervolgens komen Gent (door het kanaal van Gent) en Brugge in de rij. Er worden thans weer pogingen aangewend om van Brugge een zeehaven te maken. § 88. Plaatsbeschrijving.
Het rijk is verdeeld in 9 provinciën en de
plaatsbeschrijving zullen wij provinciesgewijze laten volgen. Het aantal inwoners geldt voor 31 Dec. 1890. 1. Brabant (Ziiid-Brabant). Brussel (Bruxelles)
(176000 inw., met de voorsteden 472000 inw.) is de hoofd- en residentiestad, aan de kleine rivier de Senne gelegen. Een scheepvaartkanaal voert uit de stad naar de Rupel ter verbinding met Antwerpen, een ander loopt naar Charleroi in de Sambre. De stad ligt op de grens van het heuvelland en de vlakte, in een vruchtbare |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
LANDEN.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Frankrijk.....
Groot-Britannië. .
Deutsche Zollverein" Nederland.....
Vereenigde Staten. .
Britsch-Indië. . . . Rusland.....
Rumenië.....
Argentina.....
Skandinavië . .
Brazilië......
Italië ......
Spanje......
Zwitserland . . . .
Turkije...... |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Daarboven komt nog een belangrijke handel
met de vrijhavens van Hamburg en Bremen, die respectievelijk in 1891 aan invoer in België op 14,0 en 1,4 mill., en aan uitvoer 16,2 en 2,1 mill. franc beliep. De belangrijkste artikelen van invoer en uit-
voer leert ons de volgende tabel kennen, volgens de opgaven voor 1891, in duizenden franc. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
i08
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
actieve kooplieden de stad verlieten, om zich in
Amsterdam en Rotterdam te vestigen. De eens 100000 inwoners tellende koopstad verviel tot den rang eener provinciestad van 40000 inwoners (in 1800). Evenwel, door kunst bleef ook in den tijd van achteruitgang Antwerpen groot. De vernieuwde bloeitijd van Antwerpen dag-
teekent van 1803, toen Napoleon I met zijn scherpen blik de gunstige geographische ligging dezer stad op de kaart overzag, en besloot van Antwerpen een Londen van het vasteland" te maken, een hoofdhaven, tot ondersteuning van zijn Continentanlstelsol. Hij verklaarde de Rijn en de Schelde tot vrije, open stroomen en legde hier een groot zeearsenaal en werven voor de vloot aan. Tal van inrichtingen om den handel en de scheepvaart te bevorderen kwamen in dien tijd tot stand. Zelfs vatte hij het plan op, om Antwerpen door een kanaal met de Maas en de Rijn te verbinden. Dit kanaal, dat met ijver begonnen werd, kwam niet tot stand, doch is later gedeeltelijk gebruikt voor het Kempen-kanaal. Een nieuwe phase voor de ontwikkeling van
Antwerpen trad in na 1830. De aanleg der spoorwegen bracht deze stad tot bloei; thans is zij het centrum van vijf hoofdlijnen. Vooral nadat de Scheldetollen in 1803 werden opgeheven, ging de stad snel vooruit. De staat nam de uitbreiding en verbetering van havens, kaden enz. ter hand, en thans is Antwerpen een der schoonste en beste havens van Europa, waar in letterlijken zin een bosch van masten, met allerlei vlaggen getooid, zich verheft. De grootste zee- schepen vinden hier zoo diep water, dat zij bij vloed zoowel als bij ebbe kunnen binnenvaren. Ook als Rijnhaven heeft Antwerpen een groote beteekenis, en wordt daarin alleen door Rotterdam overtroffen (Zie pag. 105). Hoofdzaak voor de haven van Antwerpen is
de invoer van zee. Vooral granen worden hier ingevoerd. De Donau-Vorstendominen, Zuid- Rusland, Britsch-Indië en de Vereenigde Staten leveren tarwe; Rusland en Rumenië ror/ge, gerst enz., de Vereenigde Staten van N. A., Zuid- Rusland en Argentinië mals. Verder bestaat de aanvoer uit rijst, koffie, cacao, suiker en tabak. Antwerpen is een der hoofdhandelplaatsen voor Brazilii\'-koffie; op het voorbeeld van Havre is hier ook de termijnhandel ingevoerd en een Caisse de lujuidation" opgericht. De tabakshandel is er zeer achteruitgegaan, ook de hop-handel. Door de ver- binding met La Plata werd Antwerpen het hoofd- depót in Europa voor Liebigs rleeschextract uit Fray Bentos. Vorder is het een hoofdplaats voor den handel in varkensvet en Amerikaansch pekel- vleesch. De Zuid-Amerikaansche wol heeft hier een hoofdhandelplaats. Verder noemen wij den handel in katoen, huiden, hout, den handel in ivoor van de Kongo, in petroleum uit Noord-Amerika en van den Kaukasus, enz. |
|||||||||
|
streek, waar de beide taalgebieden, het Vlaamsen
en Fransch, in elkander loopen. De bovenstad, het gezondste en vruchtbaarste gedeelte, wordt door den adel en de geldaristocratie bewoond. Taal en gewoonten zijn hier meestal Fransch. De nauwe, hoekige benedenstad is de zetel van handel en nijverheid en kenmerkt zich door Vlaamsche taal en zeden. Sedert de afscheiding is de stad snel toegenomen in bevolking, van 84000 in 1824 tot 183833 in 1892, en met de acht aangrenzende gemeenten: Etterbeek, Ixelles, St. Gillen, Anderlecht, MolenbeekSt. Jean, hoeken, Schaerbeek en .S7. Josse ten Noode, die, hoewel administratief afzonderlijk, geografisch met Brus- sel een geheel uitmaken, in 1892 487988 zielen. Door het verblijf van het hof en den zetel der regeering wonen hier vele renteniers. Takken van nijverheid zijn: linnen- en katoenindustrie, kantklopperij, looierij, machinefabrieken enz. Brussel neemt ook een gedeelte van den handel van Antwerpen over, wat door bovengenoemd kanaal bevorderd wordt. Echter is het scheep- vaartverkeer gering; in 1891 kwamen er slechts 140 schepen binnen (21278 tonnen). Door spoor- wegen ligt Brussel op een kruispunt van verkeer. Leuven (Louvain) (41000) aan de Dyle; kant- en papierfabrikatie. Bier. 2. Antwerpen. Mechelen (Malines) aan de
Dyle (51000) linnen- en katoen-industrie; kan- ten. Lier (Lierre) (20000) katoen-weverij en drukkerij. Turnhout (19000) linnenweverij, kant- en papierfabrikatie. Bleekery, ververij. Antwerpen (Anvers) (224000 inw., met de
voorsteden 208000). Antwerpen is, zooals reeds gezegd werd, de hoofdhaven des lands. Reeds op pag. 104, § 86 hebben wij er op gewezen, dat in de 15,lu eeuw Antwerpen in de plaats trad van Brugge. De gunstige ligging aan de Schelde, die door een net van wateradcren met het binnenland verbonden is, en welke rivier tot hiertoe voor groote zeeschepen kan opgevaren worden, terwijl men ook gemakkelijk langs de Nederlandsche waterwegen van daar de Rijn kon bereiken, gaf Antwerpen geographische voordeden, die het spoedig tot een levendige en rijke handelstad deden ontwikkelen, terwijl de verworven rijk- doiumeu tevens den smaakziu prikkelden en aan- leiding gaven tot meesterwerken der bouwkunst. In de löllc en 17dc eeuw kon Antwerpen de industrieele hoogeschool voor geheel Europa genoemd worden : hier bloeiden diamantslijperij, glasschilderij, kant- en tapijtweverij, drukkerij enz.; Antwerpen voorzag de noordelijke Neder- landen en andere landen van beroemde klokken- spelen ; haar voortbrengselen in stoffen en goud- en zilverwaren vonden zelfs aftrek naar Arabië, Perzië en Indië. Echter de grootheid der stad ging onder na den Tachtigjarigen Oorlog, toen de Sckeldeniond gesloten werd, en vele rijke, |
|||||||||
|
109
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKüNDE.
|
|||||||||
|
3. Oost-Vlaand eren. St. Nicolaas (28000).
Aalst (Alost) (26000). Gent (Gand) (149000 inw., met de voorsteden 172000), zeehandel; katoen en vlas-spinnerij en weverij, machine- fabrieken. Bloementeelt. 4. West Vlaawieren: Brugge (Bruges) (47000), kantfahrikatie, brou- werijen. Ostende (25000) de eenige belangrijke haven aan zee; stoomvaartlijnen naar Londen en Dover; vischvangst, scheepsbouw. Zeebad- plaats. Kortrijk (Courtrai) (30000) linnen- en katoen-industrie. 5. Henegouwen (Hainaut) : Doornik (Tournai) (34000), linnen-, katoen-, tapijt-industrie, poreelein-fabrieken. Jemappes (12000), steenkolen, fayence-fabrieken. Char- leroi (21000), machinefabrieken; steenkolen. 6. Namen: Namen (Nainur) (37000), ijzer- en staal-industrie, glasfabrikatie. 7. Luxemburg: Bouillon, aan de Senwg; Arlon. 8. Luik: Luik (Liège) (148000), wapenfabrieken, machine- fabrieken. Seraing (58000 inw. met de voor- steden) machinefabrieken van Cockeril. Huy (14000) ijzererts, steenkolen; ijzer- en zink- industrie; glasfabrikatie. Herstal (14000), ijzer- en staal-industrie, steenkolen. Spa (7100), badplaats. Verviers (74000 inw. met de voor- steden), lakenfabrieken en fabrikatie van andere wollen stoffen. 9. Limburg: St. Truyen (St. Trond) (13000) fabrieken. Hasselt (13000), kant-, tabak- en Iinnenfabrieken. De Republiek Frankrijk.
(Grootte: 636408 K.M.* Inwoners: 38343192.
Bewoueis per K.M \' 71). § 89. Natuurlijke gesteldheid des lands.
De bodem in Frankrijk vormt den overgang van het hooggebergte der Alpen tot de laagvlakte, die, hoewel in Picardië, in Norinandië en Bretagne door heuvel- en berglanden afgebroken, zich als voortzetting der Germaansche laagvlakte langs het Kanaal en den Atlantischen Oceaan tot de Pyreneën uitstrekt. Daardoor bezit het land in het algemeen gesproken een af helling naar het N. W., wat door de richting der rivieren ook wordt aangewezen. Alleen aan zijne grenzen bezit Frankrijk hooggebergten: in het Z. de" Pyreneën, en in het O. de West-Alpen, welke zich met zijtakken in het land uitbreiden. De West-Alpen, die zich van de Aliddellandsche
Zee tot den Mt. Blanc in een hoofdrichting naar het noorden uitstrekken, vormen de natuurlijke grens naar den kant van Italië. Zij worden onderscheiden in Zee-Alpen, Cottische Alpen en Orajische Alpen. De westelijke voorgebergten, die hoofdzakelijk uit kalkgesteenten bestaan (terwijl de centrale keten uit graniet gevormd wordt), worden langzaam hellend lager naar het dal der Rhóne, en beslaan in Frankrijk nog een uitge- strekt gebied. Zelfs nemen de Alpen in Frankrijk een ± tweemaal zoo groote oppervlakte in als |
|||||||||
|
in Zwitserland. Door die voorgebergten rijzen
de wegen over de Alpen van den kant van Frankrijk langzaam hellend, en van den Italiaan- schen kant, waar die voorbergen ontbreken, steil. Dit heeft ten gevolge, dat het gebergte gemak- kelijker van eerstgenoemd land uit dan van het laatstgenoemde kan worden overgetrokken. De passen, welke men hier vindt, zijn: de Col di Tenda (1870 M.), de Mont Genevre (1850 M.), de Mont Cenis (2l00 M.) en de Kleine St. Bemhard (2210 M.). In de Cottische Alpen ligt de spoorweg-overgang naar Italië door den Col de Frejus, die een tunnel heeft op 3100 M. hoogte, gewoonlijk de tunnel van den Mt. Cenis genoemd. Ten N. van de Bhöne zet zich de Zwitsersehe
Jura als grensgebergte op de grens van Zwitser- land voort (zie pag. 85), en wordt door het dal der Bourgondische Poort gescheiden van een ander grensgebergte, de Vogezen (zie pag. 65). Het Rhöne-Saöne-dal. Het dal der Saöne niet
dat van de Rhöne beneden Lyon vormen de grens van Jura en Alpen en hunne voor-terrassen naar het westen. De Rhöne stroomt beneden het Meer van Genive (zie over den bovenloop op pag. 86) Frankrijk binnen, verliest zich in de Perte du Rhöne" in een enge rotskloof van de Jura, verkrijgt na het doorbreken van dit gebergte een breeder dal, en neemt bij Lyon de Saöne op. Deze laatste rivier ontstaat op het Plateau van Lan- gres en stroomt naar het zuiden. Van Lyon af, waar de Rhöne door een dal tusschen de West-Alpen en het hoogland van Zuid-Frankrijk gelegen naar het zuiden stroomt, schijnt de Rhöne de natuur- lijke voortzetting der Saöne. Beneden Lyon heeft de Rhöne minder verval, en is over 500 kilometer bevaarbaar, hoewel de stroom nog altijd zeer snel is, en deze de vaart rivier-opwaarts zeer be- moeielijkt. Na de opneming van het water der Isère uit de Alpen komt de Rhöne in het eigen- lijk langland (Valence ligt ongeveer 110 AI. boven de zee) der Mliónevlakte, dat zich door het achter- uitwijken der gebergten naar het zuiden verbreedt tot de vlakten van Prooence en Languedoc, ten O. en ten W. der Rhöne, langs de Golf du Lion ge- legen. Avignon, aan de Rhöne vormt ongeveer het middelpunt van het laagland. De monding der Rhöne vormt een uitgestrekte delta, de vrucht- bare grasvlakten der Camargue, en ten O. der delta ligt La Crau, een met rotspuin der Alpen over- dekte schrale vlakte. Van de bijstroomen der Rhöne zijn de Isère
over 146 K.M., de Ain over 112 K.AL, de Saöne over 323 K.AI. en de Doubs (een bijstroom der Saöne) over 78 K.AI. bevaarbaar. Op de Durance, een onstuimigen bergstroom, heeft geen scheep- vaart plaats. Het zuidelijke Rhönedal, langs de Middel-
landsche zee geopend en in het noorden afge- sloten door Cevennes en Alpen, vormt een op zich zelve staande natuurlijke provincie. In |
|||||||||
|
110
|
|||||||||
|
HANPELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
klimaat, bodemgesteldheid en plantengroei komt
dit gebied veel overeen met zuidelijker land- schappen. Waar de droge, stoffige bodem goed besproeid wordt, is hij zeer vruchtbaar. Olijven, wijn, moerbeziën en aromatische planten groeien hier goed; de zuidelijke streek behoort tot het gebied der altijdgroene loofboomen. De regen valt er meest in den herfst en de lente. Doch het heerlijk land lijdt van tijd tot tijd onder de heerschappij van den heviger», konden N. W. wind, die van de bergen daalt, de Mistral ge- noemd. Het Rhónedal had van ouds als handelsweg
groote beteekenis. Langs de Rhóne, de Saöne, de Doubs en door de Bourgondische Poort naar het dal van de Rijn, liep de eenige gemakkelijke handelsweg, om de Middellandsclie Zee met de Noord- en Oostzee te verbinden. Het Britsche tin en het barnsteen der Noordzee-eilanden werd langs dien weg naar de kusten der Middellandsche zee gevoerd. Daarin lag dan ook de grond voor de opkomst van Massilia (Marseille), een kolonie door de Phocaeërs omstreeks 600 voor Chr. ge- sticht. De stad werd een ontmoetingspunt der volken in de oudheid: Grieken, Karthagers, Phoeniciers, Galliërs en Romeinen kwamen hier samen. Dezen handelsweg kozen later ook de Romeinen op hun tochten naar het noorden. De Bourgondische Poort werd de algemeene weg tusschen Gallië en Zuid-Duitschland en Zwitser- land. De stad Bazel had aan de ligging vóór die poort in de middeleeuwen haar handelsbloei te danken. En de vesting Belfort heeft door haar ligging in dezen pas groote strategische waarde. Het bergland in Frankrijk. Ten W. van
de Vogezen breidt zich in N. O. Frankrijk het het Plateau van Lotharingen uit, dat zich in het N. bij de Ardennen aansluit (zie pag. 05, 102). Door de Morzel en de Mans wordt het in N. richting doorstroomd. Naar het Z. zet zich die hoogvlakte voort in
verschillende plateaux en berglanden. Men vindt hier in het N.: het Plateau van Langres, door de Monts Faucilles of Sikkelbergen met de Vogezen verbonden. Vervolgens de Cóte d\'Or (hier groeit de beroemde Bourgondiër druif), het geb. v. Charolais, het geb. van Lyonnais en dat van Gevaudan en Vivarais, alle ten W. van het Saöne-Rhönedal gelegen. Het laatste gaat naar het Z. over in de Cevennes, die met een steile helling uit de vlakte van Languedoc oprijzen. Ten W. van deze bergreeksen en er mede
verbonden ligt het Hoogland van Auvergne, de kern van het Centrale bergland van Frankrijk, dat talrijke sporen van vroegere vulkanische werkzaamheid vertoont, hetzij door de vulkanische bergkegels als: Piiij de Dume (1465 M. hoog, met |
|||||||||
|
meteorologisch station), Pin/ de Saney (1886 M.)
Mt. Cantal e. a., hetzij door lavalagen of door warme bronnen, die hier vele gevonden worden. Tusschen de Loire en Allier ligt het Forez-Geb. Het Centrale bergland vormt een plateau,
gemiddeld 1000 M. hoog, dat in het O. en Z. O. steil rijst, naar het W. en N. W. met zachte hellingen terrasvormig (de terrassen van ÏAmousin en van Rouergne in het W.) langzaam daalt. De erozie van het water heeft vele dalen hierin gevormd, waardoor het plateau in onder- scheidene blokken wordt verdeeld. Die dalen zijn door genoemde helling meest van het noorden geopend, en verleenen van die zijde toegang tot dit land. Wij zien dit reeds aan de richting der Loire en der Allier. Daardoor hebben de bewoners van dit arme gebied zich ook steeds bij het noorden aangesloten. Noch de Engelschen, die een tijdlang bezitters waren van het westen, noch de Gothen of de Bourgondiërs uit het oosten, noch de graven van Toulouse uit het zuiden, konden hun gezag van die zijden tot over deze bergvesting uitbreiden. Een afzonderlijk liggend bergland, lager en
van geringer uitgebreidheid, vormt het bergland van Normandië en van Bretagne, dat in de Mts. d\'Arree tot 390 meter hoog is. Verder maakt het gebied van Frankrijk langs
de kust een golvende vlakte uit, op de meeste plaatsen vruchtbaar, doch ten Z. der Gironde overgaande in de Landes, een land van moerassige heiden achter een zoom van duinen. Het Seinebekken of de kom van Parijs en
de Seine. De kern van het noordelijke Frankrijk wordt gevormd door de kom, waarin de Seine en haar bijstroomen samenkomen, en waarvan Parijs het middelpunt uitmaakt. Het is over \'t geheel een vruchtbaar landschap, dat door vrij goed bevaarbare rivieren doorsneden is en niet ver van Engeland ligt, waardoor het met dat volk in ruil verkeer der produkten en waren kan treden. Een aanzienlijke verkeersweg loopt door het Seine- bekken langs de Marne en het Manie-Rijnkanaal naar Zuid-Duitschland (zie pag. 65). Verder staat het Seinegebied door kanalen in verbinding met onderscheidene rivieren: door het Bourgon- discJie kanaal van de Armancon langs Dijon met de Saóne, door het Kanaal van Orléans en het Briarekanaal met de Loire, door het Sa>nbre-kanaal van de Oise met de Sainbre, enz. De Seine ontspringt op het Plateau van Langres
en stroomt in het algemeen naar het N. W., tot zij bij Havre met een breeden mond in zee uit- loost. Van haar 685 K.M. langen loop zijn 554 K.M. bevaarbaar; bij de monding der Aube vangt de bevaarbaarheid aan. Van haar bij- stroomen zijn bevaarbaar: de Yonne (119 K.M.), de Marne (voor 364 K.M.), de Aisne, Oise en Eure. Hierdoor is de Seine de belangrijkste |
|||||||||
|
111
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRÏJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Klimaat. De algemeene gesteldheid van het
klimaat leerden wij op pag. 54 kennen. Wij zagen reeds, dat in het grootste gedeelte des lands het Atlantische zeeklimaat heerscht, hetwelk vooral in de vlakke kuststreken sterk uitkomt. In het W. is de temperatuur gemiddeld hooger dan in het oosten; ook zijn de jaarlijksche temperatuurschommelingen in het oosten grooter, zoodat de temperatuur hier meer een continentaal karakter verkrijgt. De gemiddelde jaartempera- turen des lands liggen tusschen 14° en 9° C. Het Rhönedal heeft in het zuiden een subtropisch klimaat met hooge temperatuur (zie boven). De regenval is het grootst aan de N. W. kust
en aan de west- of noordzijde (Pyreneën) der gebergten; het geringst in het dal der Allier en in het Seinebekken om Parijs (4651 C.M.). De meeste regen valt bij Gavarnië in de Pyre- neën en te Gap in de Alpen (meer dan 200 c.M.). | Te Abbeville valt gemiddeld op 175 dagen, te . Lille op 169 dagen, en te Marseille slechts op 55 dagen per jaar regen. Een kaart der regen- hoeveelheid komt met een bergkaart veel overeen. Naar den tijd van den regenval onderscheidt
men: gewesten met overheerscheuden zomerregen in het N. O. en het zuiden, met herfstregm in het W. en in het Saone-Rhönedal, en met lente- en herfst reyen aan de Middellandsche Zee. § 90. Bevolking, staatsinrichting, leger,,
kerk, enz. Uit de overblijfselen in holen en grotten op verschillende plaatsen ontdekt, blijkt, dat in voorhistorischen tijd Frankrijk en België reeds bewoond moeten geweest zijn. De oudste historische bewoners waren de Iberiërs, wier woonplaatsen zich van de Pyreneën tot de Garonne uitstrekten, en Gascogne is aldus het land der Wasconen of der Beuken, zooals deze groep der Iberiërs genoemd werd. Hierbij sloot zich aan de Middellandsche Zee de volksstam der Ligurièrs of der Lygiërs aan. Op deze beide oudste volken volgde, waarschijnlijk van het oosten binnendringend, de stam der Galliërs, een Keltische bevolking. Dezen waren in ver- schillende kleine groepen verdeeld, en hebben hun namen in die van oude steden en land- schappen bewaard. Onder Julius Caesar, die van 5851 v. Chr.
de landstreek aan de Middellandsche Zee ver- overde, en hier de eerste Provincie van het Romeinsche Rijk stichtte (een naam die tot den lateren naam Prorence aanleiding gaf), begon de invloed der Romeinen. Gallië werd weldra een deel van het groote Romeinsche Rijk en bleef dit tot zijn ondergang. Do invloed der Romeinen op de bewoners was vooral in taal en bescha- ving op te merken. De Latijnsche taal werd door Romeinsche kooplieden, regeeringsbeainbten en militairen verbreid en ontwikkelde zich hier zelfstandig. In het noorden bij de Galliërs |
|||||||||
|
rivier van Frankrijk. De bevaarbaarheid der
Seine wordt bevorderd door de wonden in haar stroomgebied, die een tamelijk gelijkmatige af- vloeiing van liet regenwater ten gevolge hebben, alsmede door gering verval. De groote verschillen in waterstand, die de Loire benadeelen, worden hierdoor voorkomen. Zeeschepen gaan de Seine op tot Rouen. De Somme is bijna over den geheelen loop
bevaarbaar. De Loire. De Loire met de Allier ontstaan
op het Centrale Hoogland, stroomen naar het noorden, en vereenigen zich bij Nevers. Als Loire stroomt de rivier verder voorbij Orléans naar het N. W., buigt zich om het woeste, meren- rijke landschap der Sologne, loopt voorbij Tours en Nantes, om met een breeden mond te St. Nazaire, de voorhaven van Nantes, in zee te stroomen. De Loire is over 822 K.M. van haar lengte bevaarbaar, hoewel de ondiepten en de afwisselende hoogte van den waterstand daaraan mooielijkheden in den weg leggen. De vloed dringt tot Nantes de rivier binnen, doch diepgaande zeeschepen kunnen deze stad niet meer bereiken, en blijven in de voor- haven St. Nazaire. Van de bijstroomen zijn bevaarbaar: de Allier 245 K.M., de Cher 197 K.M., de Vienne 175 K.M., de Maine en Mayenne 123 K.M., de Sarthe 125 en de Loir 114 K.M. De Charente, met vele sluizen, is bevaarbaar.
De Garonne. De Garonne is de hoofdstroom
der Pyreneën; het is een woeste, door over- stroomingen gevaarlijke rivier. Beneden Bor- deaux, na vereenigiug met de Dordogne, heet de trechtervormige monding, waarin de vloed 13 mijlen ver kan doordringen, de Gironde. Over 468 K.M. lengte is de Garonne bevaarbaar; zeeschepen varen de rivier op tot Bordeaux. De grootste bijstroomen ontvangt de Garonne uit het Centrale Hoogland. Van deze is de Tarn over 147 K.M., de Lot 197 K.M. en de Dordogne over 284 K.M. bevaarbaar. De snelle stroom, de zandbanken en de afwisseling in waterstand benadeelen de bevaarbaarheid dezer rivieren zeer. De Garonne is door het Canal dit Midi langs
de Aquitanische poort van Toulouse met de Middellandsche Zee verbonden. Dit in 1668 voltooide kanaal voldoet echter niet aan de ver- wachting. Verder is er van Toulouse tot niet ver boven Bordeaux een kanaal langs de rivier gegraven. Frankrijk is rijk aan kanalen, die de verschil-
lende rivierstelsels verbinden. Wij leerden er reeds eenige van kennen. De vlakten des lands bevorderen hun aanleg. De kanalen in het noor- den des lands tusschen de Seine en Somme, de Schelde en de Maas, worden het drukst bevaren. |
|||||||||
|
112
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDm.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
klonk het Latijn anders dan bij de Liguriërs
en Iberiërs in het zuiden. Aldus ontwikkelden zich in het noorden en het zuiden van het tegen- woordig Frankrijk twee dialecten of eigenaardige doch verwante talen. Bij de verzwakking van het Romeinsche Rijk
drongen Germaansche volken Frankrijk binnen. De West-Gothen wisten in het zuiden, de Bour- gondiërs in het Rhónegebied, de Alemannen en de Franken meer naar het noorden zich te vestigen. Later verkregen de Noormannen nog een woonplaats in Normandië. Hoewel het land van de Germaansche Franken
den naam Frankrijk ontving, en de bevolking later Franschen genoemd werden, toch bleven de taal, het karakter en de zeden der gero- maniseerde Galliërs er heerschend, en zoo wer- den ook de Gerinaansche bewoners geromani- seerd. De taal van het noorden en zuiden werd in de middeleeuwen meer beslist geschei- den, en verkreeg in het noorden den naam longue d\'oil, naar het woord oü, thans om, en in het zuiden langue (Vor, naar het woord oc, dat hier voor ons ja gebruikt werd. De grens van beide dialecten ligt ongeveer op de breedte van Lyon. Op politiek gebied zegevierde het noorden en
hiermede ook de taal van het noorden. Daardoor werd het Fransch van Parijs de wereldtaal, en bijna de geheele bevolking spreekt dat Fransch. Alleen een deel der Keltische Bretn- nen in Bretagne, de Basken (pi. m. 116000), en de Italianen op Corsica en bij Nizza hebben hun eigen talen nog bewaard. Ook in het noorden: in de omstreken van Duinkerken, wordt nog Vlaamsen gesproken in de vroegere Vlaam- sche gewesten. In ethnographisch opzicht onderscheidt men
thans: de Walen in het noorden 5%, de Bre- tonen in Bretagne 3 °/0, de Italianen in het Z. O. 1,1 0/°, de Basken en Cataloniërs in de Pyreneën 0,5 °/0, de Israëlieten 0,14 °/0, terwijl de eigenlijke Franschen, d. i. de nakomelingen der vermenging van Keltische Galliërs, Romei- nen en der Germaansche Frankische stammen, ongeveer 90,21 °/0 uitmaken. Volksdichtheid, enz. Wat de gemiddelde
dichtheid der bewoning aangaat neemt Frank- rijk de zesde in de rij der Europeesche staten in. De dichtheid van bevolking is hier zeer langzaam toegenomen, een aardig verschijnsel, dat op eene beperking in het verwekken van kinderen wijst. Het gemiddeld aantal kinderen eener familie was in 1887 nog geen 3 (2,91), terwijl het in Oostenrijk 4, in Pruisen 4,1 be- draagt. Van 1881 tot 1880 nam de bevolking 1,25 % toe, van 188(i tot 1891 slechts 0,32 %, wat op een afneming in den vooruitgang der bevolking wijst. Terwijl de bevolking van |
|||||||||
|
Noorwegen in 38 jaren, in Pruisen in 42, in
Groot-Britannië in 52 en in Rusland in 66 jaren gemiddeld verdubbelt, is voor Frankrijk daar- voor 160 jaren noodig. In de armste departe- menten is de toeneming der bevolking het grootst. In 1821 kwamen er 56, in 1841: 65, in 1861: 69 in 1881: 71 in 1886: 72,2 en in 1891: 72,4 bewoners voor, als gemiddelde op 1 K.M.2 gerekend. Gedurende de laatste periode (1881 tot 1891) was zelfs in 55 departementen de totale bevolking afgenomen en alleen in 32 departementen toegenomen, zonder buitengewone oorzaken. Do dichtste bevolking vindt men in de depar-
tementen Seine, Nord (301), Rhóne, Seine- Inférieure, Pas-de-Calais, Loire, Bouches-du- RhOne, Seine et Oise en Finistère; de dunste bevolking in de bergstreken. Een algemeen verschijnsel van het laatste
twintigtal jaren, dat namelijk de bevolking van het platteland en der kleine steden veel naar de groote steden verhuist, vindt men hier in sterke mate; in vele deelen des lands hebben sedert een geslacht de kleine steden 1/5 der be- volking verloren. Kerk en Staat. De heerschende kerk is de
katholieke, waartoe 981/2 °/o der bevolking be- hoort. De protestanten nemen slechts 1,8 % der bevolking in. Verder vindt men er nog 53436 Israëlieten, die meest in het departement Seine voorkomen. Ongeveer 7,5 mill. bewoners ver- klaarde bij de jongste telling tot geen kerk te behooren. Frankrijk is sedert 1870 een republiek. Aan
het hoofd staat de President, die voor den tijd van zeven jaren door de Nationale Vergadering met absolute meerderheid van stemmen gekozen wordt. De Nationale Vergadering bestaat uit twee Kamers. De Senaat is uit 300 leden samen- gesteld, die door bijzondere kiescomité\'s gekozen worden voor 9 jaren. Van de oorspronkelijke 75 senatoren, die voor hun leven gekozen waren, zijn er nog 36 in leven; voor de overigen heeft om de 3 jaren vernieuwde verkiezing van 1/3 plaats. De Kamer fier Afgevaardigden bestaat uit 584 leden, bij directe verkiezing voor 4 jaren gekozen. De kiezers moeten burgers zijn en den ouderdom van 21 jaren bereikt hebben. Leger. Er bestaat een algemeene weerplicht,
die met 21 jaren aanvangt. Men dient 3 jaren in het actieve leger, 10 jaren in de reserve, nog 6 jaar in het territoriale leger en 6 jaar in de reserve van dit. In vredestijd bestaat het leger uit 340000 man Infanterie, 76000 man Cavalerie, 78000 man Artillerie en 24000 man Genie en train-corpsen. De oorlogsvloot telt 350 schepen, te zamen met 574000 tonnen inhoud en 3560 stukken geschut voerend. |
|||||||||
|
HA.NDELS-AARDRIJKSKUNDE. 113
|
|||||||
|
Louis d\'Or in goud een bedrag van 7200 franc
in assignaten bekomen. Daarbij kwam nog de tierceering der staatsschulden, het bijna geheel ophouden van allen handel, het stilstaan der nijverheid, en het verlies der flinke werkkrachten in de bloedige oorlogen. Na den oorlogstijd gedurende de restauratie her-
stelde zich het land spoedig weder. De gunstige ligging en de natuurlijke rijkdommen des lands be- vorderden bij de meer en meer van druk bevrijde bevolking een snelle opkomst. Bovenal de land- bouw kwam tot bloei, zoodat Frankrijk, hetwelk vroeger altijd granen had ingevoerd, thans niet alleen de behoefte dekte, maar bij goede oogsten zelfs graan kon uitvoeren. Ook de nijverheid ging vooruit, onder de bescherming van het hooge toltarief van 1822. Dat echter ook andere mogendheden een hoog tarief van invoerrechten invoerden, had ten gevolge, dat de uitvoer van Fransche wijnen en van zijde hierdoor bena- deeld werd. De tijd van het tweede keizerrijk onder Napo-
leon III scheen voor de volkswelvaart zeer gunstig te zijn. De keizer wist de economische belangen des volks te vleien, en door schitterende weelde scheen men de industrie te bevorderen. De economische stelling werd zelfs verkondigd, dat de weelde bevorderlijk is voor de welvaart des volks." Schitterende militaire ondernemingen in China, Rusland en Italië verhieven het zelf- bewustzijn der op roem gestelde natie, en het inwendig verderf van den staat werd hierdoor tij- delijk bedekt, terwijl beursspeculatie haar grootste hoogte bereikte. In dien tijd valt ook de groote wereldtentoonstelling van 1867, die het keizerrijk buitengewoon deed schitteren, maar de voorbode was van zijn ondergang. Slechts drie jaren later, en de oorlog met Duitschland (1870) deed het Fransche keizerrijk ineen storten, om voor de republiek plaats te maken. Toch bleek de inner- lijke rijkdom des lands ook toen uit de wijze, waarop het de slagen van den oorlog van 1870 wist te boven te komen, de oorlogsschatting betaalde, en zelfs in 1878 weder een goed ge- lukte wereldtentoonstelling kon organiseeren. Zooals in de vorige eeuw werd ook in deze
de handelspolitiek van Frankrijk gekarakteriseerd door een overdreven stelsel van bescherming, waardoor zelfs de vrije ontwikkeling der nijver- heid aan banden werd gelegd. Wel traden enkele staathuishoudkundigen hier tegen op, mannen als Bastiat, Chevalier, Garnier e. a., die het beginsel van vrijhandel huldigden, doch zonder hun begrippen in den staat te kunnen doorvoeren. Napoleon III komt de verdienste toe, in dit opzicht meer vrijheid tot stand te hebben gebracht. Hij sloot handelsverdragen met onderscheidene mogendheden, en den 5den Jan. 1860 verklaarde hij plechtig een grooten omkeer van de bestaande handelspolitiek. Een |
|||||||
|
§ 91. Ontwikkeling van handel, nijverheid,
landbouw enz. in den nieuwsten tijd. De Nieuwe Geschiedenis, die voor Groot-Britannië,
Nederland en andere landen zulke belangrijke gevolgen had op het gebied van handel en scheep- vaart, was voor Frankrijk in dit opzicht minder van beteekenis. Gedurende de periode derlandont- dekkingen bleef Frankrijk in economisch opzicht achter. De Franschen zijn geen zeevaarders van natuur, en de koloniale politiek was daardoor voor Frankrijk van de 16(1° tot de 18,,e eeuw ook niet rijk aan gevolgen. Wel werden in de 16de en 17(le eeuw al eenige produkten uit Frank- rijk aan het buitenland afgeleverd, bovenal wijn, vruchten en zout, maar uit het buitenland verkreeg Frankrijk weinig, en die invoer geschiedde nog hoofdzakelijk over Antwerpen. Voor zeevaart hebben de Franschen weinig talent. Op industrieel gebied ging Frankrijk in de
eerste eeuwen der Nieuwe Geschiedenis nog al vooruit. Frans I bevorderde de invoering der zijde-industrie in 1521 zeer. Doch vooral de minister Colbert wist na 1661 door een eigen- aardig stelsel van bescherming de nijverheid des lands te verheffen. Hij belastte de vreemde waren met hooge invoerrechten, oin aldus de opkomst der industrie in het land zelve te be- vorderen, en legde aldus den grondslag voor het zoogenaamd Mercantiele Stelsel", dat naar hem ook wel Colbertismus" genoemd wordt. Vreemde arbeiders wist hij naar Frankrijk te doen komen, om er de takken van nijverheid uit het buiten- land in te voeren, en door premiën, voorschotten aan ondernemers, privilegiën en de oprichting van fabrieken door den staat zelf, wist hij de glasfabrieken, tapijtfabrieken, porceleinfabrieken, zijdefabrieken e. a. tot bloei te brengen. Ook de landbouw werd door de regeling der
belastingen aan den eenen kant bevorderd, aan den anderen kant door de wetten op den uitvoer der granen benadeeld. De oorlogsvloot werd uit- gebreid, de scheepsbouw bevorderd, en de zee- havens werden verbeterd. Zelfs werden tot het verkrijgen van afzetsgebieden in het buitenland handelsverdragen gesloten en handelsvennoot- schappen opgericht. Zoo lang Colbert leefde scheen hij wezenlijk
zijn doel te bereiken, doch na zijn dood was de staatkunde van Lodewijk XIV en zijn opvolgers van dien aard, dat het land door verkwisting en oorlogen meer \'en meer werd uitgeput, en de bevolking aan onderdrukking ter prooi was, terwijl de ontwikkeling van den economischen toestand veel te wenschen overliet. En eindelijk deed de Fransche revolutie de ontwikkeling van de volkswelvaart eenige jaren geheel stilstaan. Het crediet werd ten zeerste geschokt door de uitgifte van de groote bedragen papiergeld (assignaten), hetwelk later geheel of zoo goed als waardeloos bleek te zijn. In 1796 kon men zelfs voor een |
|||||||
|
114 HANDELS-AA]
handelsverdrag met Engeland begon met eene
verlichting der invoerrechten van 25 pet., naast opheffing van het verbod van invoer. Dat ook deze politiek niet behouden bleef en weder door een beschermend stelsel gevolgd is, hebben wij gezien (zie pag. 16). De landbouw in Frankrijk onderging door de ver-
andering in het grondbezit en de kleinere verdee- ling des lands bij de revolutie van 1789 een geheelen ommekeer. Het aantal grondbezitters, dat tijdens de groote revolutie op 4 millioen geschat wordt, is thans ongeveer 8 millioen. De graanbouw nam hierdoor meer toe dan de veeteelt. De wijnbouw stond aan groote schommelingen bloot, vooral door de druivenziekte, die na 1850 den wijngroei zeer benadeelde, en den aanzienlijken uitvoer van wijn zelfs in een te kort voor de behoeften des lands veranderde (zie pag. 34). Sedert 1880 is de invoer van wijn in Frankrijk grooter dan de uitvoer, en de fabrikatie van kunstwijn is hiervan het gevolg geweest. De industrie in Frankrijk is ongetwijfeld door
de genoemde beschermende stelsels bevoordeeld. Doch haar groote ontwikkeling heeft zij te danken aan de smaak en bekwaamheid der Franschen, waardoor zij op het gebied van kunst en smaak die der meeste landen overtreft. Ook op handels- gebied is het land in de laatste jaren snel vooruit- gegaan, zoodat het naast Groot-Britannië en de Vereenigde Staten aan de spits van den wereld- handel staat. Het credietwezen in Frankrijk heeft zich nor-
maal ontwikkeld. De lianr/ue dr France, in 1800 opgericht, heeft alle staatkundige omwentelingen goed doorgestaan, en is sedert 1848 de eenige circulatiebank (zie pag. 27). Dit neemt niet weg, dat talrijke crisissen ook hier groote ver- wachtingen in ondernemingen, met veel ophef doch zonder goeden grondslag opgericht, hebben teleurgesteld. Wij wijzen slechts op de crisis van 1882 en op de jongste crisis door de onder- neming tot aanleg van het Panama-kanaal. De aanleg van spoorwegen begon in 1828, toen
de eerste spoorweg van St. Etienne naar Andrezieux in gebruik werd genomen. Tot 1842 ging men slechts langzaam voort met den aanleg, doch een wet van dit, jaar bepaalde, dat een groot net van spoorwegen onder samenwerking van staat, departementen, gemeenten en particuliere maatschappijen tot stand zou komen. Vooral in het jaar 1857 werd de uitbreiding van de spoorweg- lijnen ijverig voortgezet; niet minder dan 1262 kilometer spoorweglengte werd in dat jaar ge- opend. Evenwel waren er tal van kleine maatschappijen
opgericht, die met haar kleine lijnen de groote verbindingen belemmerden door hooge vracht- prijzen enz. Dit maakte een vereeniging der lijnen meer wenschelijk, en van 1852 tot 1857 had eene fusie van vele maatschappijen op grond |
||||||
|
van geographische ligging plaats, zoodat in 1857
vooral zes groote maatschappijen de particuliere wegen in handen verkregen: de Noordlijn, de Oostlijn, de Westlijn, de Zuidlijn, de Orleanslijn en de lijn ParijsLi/onMiddellandsche Zee. Toen in 1858 de Fransche spoorwegen door een financiëele crisis getroffen werden, was de staat genoodzaakt de ondernemingen ter hulp te komen, om de ontworpen lijnen te voltooien. Door rente- garantie werd dit tot stand gebracht, en deze met rente-garantie aangelegde lijnen heeten sedert het nieuwe net," in tegenstelling tot het oude net." Daar de spoorweg-ondernemingen alleen de groote lijnen aanlegden en de locale belangen te veel verwaarloosd werden, kwam de staat ook hierin tusschenbeide, en werd in 1865 bij wet tot den aanleg van spoorwegen van locaal belang besloten. In Sept. 1892 bedroeg de lengte der gezamenlijke spoorwegen 38743 kilometer. De koloniale staatkunde van Frankrijk is niet
gelukkig geweest. De bezittingen in Kanada en Louisiana alsmede St. Domingo gingen reeds in de vorige eeuw verloren, zoodat alleen Mar- tinique en Guadaloitpe, twee eilandjes der kleine Antillen, in Amerika behouden bleven. In Azië bleven van de vroegere bezittingen in Indië alleen Pondicheiy, Txjandeniagore en eenige ge- ringere plaatsen behouden. In den Indischen Oceaan bezit Frankrijk
Iiéunion, een eilandje met veel suikerproductie. Verder bezit het. Xeder-Cocliinchina en neder- zettingen in Tongking, wat aanleiding gaf tot een kostbaren oorlog met China, die in 1885 eindigde. Daarenboven bezit Frankrijk een ge- bied in Senegantbië en Fransch-Kongo ten N. van de Kongo. De belangrijkste kolonie van Frankrijk is
Algiers, in 1830 van den Dey van Algiers na hardnekkigen strijd genomen. Echter voldoet deze kolonie uit een economisch oogpunt nog niet aan de gekoesterde verwachtingen. Daaren- boven heeft Frankrijk in 1881 het protectoraat over Tunis verworven. § 92. Middelen van bestaan. A. Landbouw
enz. en veeteelt. Door den over\'t geheel vruchtba- ren bodem en het gunstige klimaat is de landbouw een belangrijke tak van bestaan. De bodem wordt voor ongeveer 50,2 pet. als bouwland en tuinen, 15,8 pet. als bosch, 13,9 pet. als grasland, en 4,9 pet. als wijngaarden gebruikt. Nog 15,4 pet. des bodems ligt woest. Deze cijfers doen het belang van den landbouw in het oog springen. De vruchtbaarste streken vindt men in het noorden, in de omstreken van Parijs, in het mondingsgebied der Seine en Somme, en aan de Belgische grens. De onvrucht- baarste gedeelten zijn de Alpen en de Pyreneën en het Centrale Plateau; verder de Landes ten Z. der Garonne, de met meertjes en moerassen |
||||||
|
115
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
bedekte Sologne (ten Z. der Loire), de steen-
achtige bodem der Crau (ten O. van de Rhöne- delta), de heidestreken van Bretagne en de krijt- bodem van Champagne-Pouilleuse. Van de landbouwers wordt gerekend, dat
79,8 pet. werkelijk eigenaars zijn, terwijl 13,8 pet. als pachters het land huren, en 6,4 pet. als metayers voor het gebruik van den grond een gedeelte van de opbrengst geven. De eersten gebruiken ± 59,8 pet., de tweeden 27,2 pet. en de laatsten 13 pet. van de oppervlakte des bodems. De bewerking van den grond geschiedt met veel zorg. De regeering heeft sedert 1885 door in voer- rechten op granen den landbouwersstand trachten te bevoordeelen, terwijl men door invoering van betere methoden, door oprichting van landbouw* scholen, door drainage enz. den landbouw tracht te verheffen. Het hoofdprodukt van den landbouw is tarwe;
verder rogge, gerst, haver en boekweit. Daaren- boven worden verbouwd: aardappelen, suiker- bieten (uitsluitend in het N.), vlas en hennep ; tabak en hop. Het volgend overzicht leert ons als gemiddelde
voor de jaren 18821891 de opbrengst der verschillende granen in Frankrijk, alsmede den handel in granen voor 1891 kennen. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
29 mill. H.L. Bovenal wordt de wijnbouw ge-
vonden in het Saöne-Rhönedal, langs de Garonne en bijstroomen, in het gebied der midden-Loire, en in het bovengebied der Seine (Champagne). Ongeveer het */« van de oppervlakte des lands is met bosch bedekt. Reeds in 1827 trachtte de regeering de uitroeiing der bosschen tegen te gaan. Ook onder Lodewijk Philips en bovenal onder Napoleon III hield men zich ernstig bezig met de vraag, hoe de wouden konden uitgebreid worden. In 1870 waren reeds 100000 H.A. nieuw beplant en sedert zijn de wouden met dr 200000 H.A. toegenomen. Het departement Landes is het rijkst aan bosch (47 pet. der oppervlakte), dat der Seine het armst (2 pet.). De rundveeteelt wordt het ijverigst gedreven
in het N.W., alsmede tusschen Vogezen, Jura en Centraal-Frankrijk; in de streken langs de Middellandsche zee is die het geringst. Als gevolg van de runderteelt levert het N. W. veel boter aan Engeland. De paardenteelt wordt met groote kosten in \'t belang van het leger bevorderd door den staat. Terwijl Frankrijk vroeger meer paarden invoerde dan uitvoerde is thans de uitvoer veel aanzienlijker dan de invoer. Vooral wordt de paardenhandel met Duitschland, België en Engeland gedreven. In het zuiden en in de bergstreken vindt men meer muildieren. Schapenteelt vindt men in het bekken van Parijs en op het Centraal-plateau; geiten ten O. van dit plateau, waar de geitenmelk met kaas- melk vermengd tot kaasbereiding gebruikt wordt (Roquefort bij St. Affrique). Gevogelte vormt een uitvoerartikel; eieren worden geëxporteerd naar Engeland. In het zuiden vindt men zij\'dewormen in het
Rhönedal. De visscherij is zeer aanzienlijk; in 1888
hield deze 143375 menschen bezig, waarvan 88528 op de 25443 schepen voor visscherij gebruikt. Langs de westkust wordt visscherij op sardinen en oesters uitgeoefend, in de Middellandsche Zee op tonijnen, en verder heeft Frankrijk recht tot visscherij op de banken van New-Foundland: kabeljauwvangst. De kunstmatige oesterteelt wordt op groote schaal gedreven; in 1888 leverde die een aantal van 607 mill. stuks op; 10000 mannen, 15000 vrouwen en 1300 kinderen waren hier- mede bezig. B. Bergbouw, Salinen enz. Frankrijk is rijk
aan steenkolen, die wel tamelijk gelijkmatig over het land verspreid zijn, doch hoofdzakelijk in vier hoofdbekkens gevonden worden: I. dat van Valenciennes in het N. (in 1890: 14208000 ton opbrengst); II. dat van St. Etienne (3536300 ton); III. dat van Alais (2017500 ton) en IV. dat van Creuzot en Blanzy (1534400 ton). Bovendien vindt men nog kleine kolenbekkens. Hoewel |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Zooals wij zien is de boekweit het eenige
produkt, dat een aanzienlijk grooteren uitvoer dan invoer aanwijst. De ooftteelt is zeer belangrijk; vooral in
Normandië en Bretagne, waar appels en peren voor bereiding van cider gebruikt worden. Op het Centrale plateau komt de walnoot bijna in de plaats van brood. In het Z. is de teelt van olijven, ön van bloemen tot het winnen van aetherische olie, enz. van belang en vormen de bloemen een aanzienlijk handelsartikel. In groote hoeveelheid worden groenten en peulvruchten verbouwd. De wijnbouw is zeer belangrijk. Na Italië
levert Frankrijk in Europa de grootste wijn- opbrengst; in 1892 werd die geschat op ruim |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
116 HANDELS-AAI
de kolenopbrengst in de laatste 20 jaren bijna
verdubbeld is, leveren toch de Fransche mijnen niet meer dan 2/3 van de benoodigde hoeveelheid, zoodat nog een aanzienlijke hoeveelheid kolen uit België (in 1892: 5,2 mill. ton), Engeland (5,2 mill. ton) en Duitschland (0,6 mill. ton) wordt ingevoerd. Van de metalen levert de Fransche bodem
bovenal ijzer. Dat evenwel de ijzermijnen niet in de nabijheid der kolenmijnen gevonden worden, zooals in Engeland, is een groot nadeel, hetwelk de bewerking duurder maakt. In 1890 werden 318 ijzermijnen, waarin tezamen 5470 arbeiders werk- zaam waren, geëxploiteerd, die meer dan 2773600 ton erts ter waarde van 9,88 mill. francs leverden. Toch is deze opbrengst niet voldoende voor de behoefte, zoodat een groote hoeveelheid ijzer moet worden ingevoerd (in 1888 ruim 1,3 mill. ton, waarvan 610000 ton uit Duitschland en Luxemburg, 389000 ton uit Spanje, 80000 ton uit België, 18000 ton uit Algiers). In 1890 bestonden er 255 ijzerhutten en 116 hoogovens in het land. De productie van ruw ijzer heeft hoofdzakelijk plaats in de departementen Meur- the-etMoselle, Nord, Pas de Calais, Gard, Saöne et Loire. Aan andere metalen is Frankrijk arm. Men
vindt er koper (Pas de Calais en nabij Lyon), en lood (Puy-de-Döme), doch van minder beteekenis. De bodem is verder rijk aan nuttige steensoorten.
Marmer leveren de Ardennen, Alpen en Pyreneën; kalk- en zandsteen de omstreken van Parijs, graniet Bretagne, steenzont vindt men bij Nancy. Aan de kusten in het zuiden wordt zeezout gewonnen. Men schat het aantal steengroeven op 33300, waarin 113000 arbeiders werken. De Pyreneën, de Alpen en het Centrale plateau
zijn rijk aan minerale bronnen. C. Nijverheid. Van de nijverheid van Frankrijk
neemt de textiel- en kleedingindustrie eene eerste plaats in. De wol-industrie staat hiervan boven- aan; in de productie van wollen waren overtreft Frankrijk alle landen van het vasteland. Daarop volgen de bewerking van katoen, zijde, hennep, jute enz. De wolnijverheid is het meest ont- wikkeld in de departementen Nord, Ardéche, Tarn en Marne. Lakens enz. worden vooral geweven te Louviers, Elbeuf, Abbeville, Reims en Sedan; fijne kamgaren stojfen in Roubaix, Reims en Rouen. In de vervaardiging van tapijten (Gobelins en Savonnerie-tapijten) neemt Frankrijk eene eerste plaats in; middelpunten daarvan zijn Parijs, Aubusson en Beauvais. Voor kleedingstukken heeft Parijs een wereldbe- teekenis. Frankrijk komt door die vele fabrieken voor wol-
len stoffen jaarlijks een aanzienlijke hoeveelheid wol te kort. In 1891 werd 195 mill. K.G. wol inge- |
||||||
|
voerd; deze werd vooral geleverd door Argentinië,
Australië en de Kaapkolonie. Van die invoer werd echter 41 mill. K.G. weder uitgevoerd. Lyon is de eerste stad in Europa voor de
zijdeweverij, die ook te St. Etienne en Grenoble wordt uitgeoefend. De katoennijverheid werd in 1773 het eerst
in Amiens ingevoerd en erlangde sedert een buitengewone beteekenis. In 1888 waren 727 fabrieken met 103000 arbeiders daarin werkzaam. De steden Lille, Roubaix, Tourcoing en Rouen zijn hoofdzetels dier nijverheid; verder vindt men ze in de departementen der Vogezen, Aisne en Eure. De invoer van katoen bedroeg in 1892 een waarde van 232,5 mill. francs; de invoer van katoenen stoffen van 35,2 mill. en de uit- voer van 98,26 mill. francs. Ook de linnen-industrie is in Frankrijk van
groote beteekenis. Middelpunten van de vlas- spinnerij zijn de steden: Amiens en Lille, voor jute Ailly (Somme) en Duinkerken. Linnen- weverij wordt bovenal uitgeoefend in Lille, Cambrai (Kamerijk), Valenciennes en Armen- tières. Kantfabrikatie vindt men te Valenciennes, Bayeux en Caen. De fabrikatie van machines vindt men bovenal
in de groote steden, als Parijs (naaimachines), Rouen, Lille, Lyon en St. Etienne. De fabrikatie van (jouden, zilveren, bronzen en andere sieraden, juweliers-artikelen enz. heeft te Parijs een hooge beteekenis. Sèvres en Limoges hebben beroemde porceleinfabrieken. Fabrikatie van horloges en klokken vindt men
te Parijs en Besancon. In vele takken der lederinduslrie geeft Frank-
rijk de toon aan in den wereldhandel, vooral bij sierlijke artikelen, als handschoenieder (te An- nonay in dep. Ardèche en te Chambéry in Savoye) gekleurd leder enz. De tabaksindustrie is staats- monopolie en wordt beoefend in 21 groote fa- brieken. Door den achteruitgang van den wijn- bouw (druifluis) heeft de bierbrouwerij grooter ontwikkeling erlangd; in het noorden des lands is bier de gewone volksdrank. De fabrikatie van brandewijn uit wijn (Fransche brandewijn) is nauwelijks meer bekend; de 3671 branders gebruiken aardappelen, knollen, granen enz. voor hun produkt. De meubelindustrie is vooral in Parijs en Bor-
deaux sterk ontwikkeld; er worden jaarlijks voor 300 mill. francs aan meubelen vervaardigd, van welke er voor 12,5 mill. uitgevoerd worden. In Parijs bestaat een bijzondere school voor deze tak van industrie. Handel en scheepvaart. Het volgend over-
zicht leert ons den buitenlandschen handel van Frankrijk voor de belangrijkste artikelen kennen, dat in millioenen francs de waarde van den in- en uitvoer over 1891 en 1893 aangeeft. |
||||||
|
117
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HAïfDELS-AAnDRI.TKSKimDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Door deze officiëele statistiek springt direct het belangrijk verschijnsel in het oog, dat de
invoer van wijn in Frankrijk aanzienlijker is dan de uitvoer. De handel in landbouwprodukten hebben wij reeds op pag. 115 (tabel) besproken.
De landen, waarmede Frankrijk handel drijft, leert ons het volgend overzicht kennen. De
cijfers wijzen op den speciaal-handel in millioenen francs. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer l\'itvoer
naar Frankr. I van Frankr.
in 1WI0 in in 1SU0 in mill. franrs. mill. francs. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Landen in handelsverkeer
met Frankrijk. |
Lauden iu handelsverkeer
met Frankrijk. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
81,0
32,0 13,5 46,6 7,7
12,6 4,1
15,3 4,2
44,2 3,3
194,9
12,5
13,3
13,7
1,6
60,1 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Groot Britannië.....
België........
Duitschland......
Spanje........
Zwitserland......
Italië........
Rusland.......
Oostenrijk-Hongarijë . . .
Turkije........
Skandinavië......
Portugal.......
Nederland.......
Rumenië.......
Griekenland......
Vereenigde Staten v. N. A.
Argentinië....... |
Brazilië.......
Uruguay .......
Haïti........
Columbia.......
Peru.........
Britsch-Indië......
China........
Japan ........
Oost-Indië.......
Afrika........
Australië.......
Algiers.........
Guadaloupe......
Senegambië......
Martinique......
Fransch-Indië.....
De overige Fransche koloniën
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
81,5
36,7 52,4 11,8 45,1 210,1 103,4 53,7 24,3 94,4 36,5 208,5 18,7 23,3 20,1 21,7 70,8 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De handelsvloot bestond met het einde van 1891 uit 15047 schepen met 948079 tonnen
inhoud. Hieronder vindt men 1157 stoomschepen met 521872 tonnen inhoud. De belangrijkste havensteden leert ons het volgend overzicht kennen, met opgave van het aantal
hinnengeloopen schepen en hun tonnen inhoud voor 1892. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
118 HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Belaugrijkstc havens.
Marseille.....
Le Havre . . . .
Bordeaux.....
Duinkerken . . .
Rouen......
St. Nazaire . . . .
Calais......
Dieppe.....
Cette......
Boulogne.....
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
der rivier uit. Parijs is de grootste vesting der
aarde en wordt door een rij van forten ter lengte van 122 kilometer omringd. Parijs is de eerste industriestad van Frankrijk, en de verzamelstad van vele voortbrengselen der Fransche nijverheid, die van hier den wereldhandel ingaan. Naast de groote industrieën als: ijzer gieterij, machine- fabrikatie, suikerfabrieken enz. zijn bovenal de verschillende takken van kunstnijverheid en van luxe-industrie hier sterk ontwikkeld, als f/alan- terie-, bijouterie; mode- en dergelijke artikelen. Verder is het een stad met de eerste bank- instellingen, en heeft zij een zeer belangrijke beurs. Parijs is het middelpunt van het intellectueele en politieke leven in Frankrijk. De vroolijkeen levendige stad wordt door veel vreemdelingen bezocht. Van de voorsteden noemen wij: Boulogne
sur Seine met het bekende Bois de Bologne; Cliehy, Ivry, Neuilly en Vincennes. Nabij Parijs liggen nog aan de Seine: Sévres (6900) met de beroemde porceleinfabriek; St. Cloud (5700), St. Denis (51000) vesting, fabrieken. Niet ver van Parijs ligt Versailles (51000), met het groote slot en park door Lodewijk XIV aangelegd, sedert dien tijd een residentie der koningen. St. Germain en Laye (14000) aan de Seine; wolfabrieken, papier. Fon- tainebleau (14000) aan de Seine; slot en park. Beauvais (19000), tapijt- en lakenfabrieken. Natuurlijke grondslagen voor de ontwik-
keling van Parijs als centrum van het Seine- bekken en hoofdstad des lands. Oorspronkelijk was Parijs de woonplaats van de Gallische volksstam der Parisii en werd Loutouhezi" genoemd, een naam, welke door de Romeinen als Lutetia" werd verlatiniseerd, met de toe- voeging Parisiorum". Deze toevoeging bleef be- waard en werd zelfs de naam der latere stad. Lang voor dat het een Europeesche wereldstad was, bestond Parijs uit een kleine handelsstad, die in Caesars tijd tot het eilandje in de Seine, thans de Oité, beperkt was. Dat evenwel de plaats op het Seine-eiland niet zonder beteekenis |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De belangrijkste steden voor den landhandel
zijn de volgende: Parijs, Lijon, Lille, Montpellier, Nimes, Nanfes, Botten, Rennes, St. Etienne, Tou- louse, Aix, Beaucaire, Carcassonne, Béziers, Nancg, Orléans, Perpignan en Tours. In 1892 liepen in de Fransche havens in totaal
225 schepen (489728 M3. inhoud) onder Neder- landsche vlag binnen, en wel in de volgende: Duinkerken 70 schepen, Marseille 62, Bordeaux 50, Havre 21, Caen 7, Boulogne sjM 6, te Cette 3, alsmede eenige sehepen in andere havens. § 93. Indeeling en plaatsbeschrijving. Frank-
rijk werd vroeger in een aantal grootere land- schappen ingedeeld, welke in historisch opzicht bekende namen hadden, en die nog steeds in den mond des volks voortleven. De belangrijkste van deze zijn: Artois, Picardië, Lotharingen en Champagne in het N.; Franche Comté, Bourgondië, Savoye, Dauphiné en Provence in het O. en Z. O.; Normandië, Bretagne, Maine, Anjou, Poitou en Saintogne in het N. W. en W., Guyenne, Gascogne en Béarn in het Z. W.; Foix, Roussillon en Languedoc in het Z. en Isle de France, Orléannais, Berrg, Bourbonnnis, Lgonnais, Limousin, Auvergne en Perigord in het midden. Deze historische indeeling werd in den tijd der eerste republiek ter zijde gesteld, en, om het historische geheel te doen verdwijnen, door een groot aantal depar- tementen met willekeurige grenzen vervangen. De meeste dier departementen hebben hun namen aan de natuurlijke gesteldheid des lands ontleend, aan rivieren, gebergten enz. Er bestaan op dit oogenblik 86 departementen en 1 territorium, dat van Belfort (de vesting in de Bourgondische Poort). Bij de plaatsbeschrijving zullen wij de histo-
rische indeeling volgen. 1. Isle de France. Parijs (Paris) (2448000 inw.,
met de voorsteden 2713000 inw. *), de hoofdstad des lands, ligt te midden van het schoone bekken van Parijs, en breidt zich op de plaats waar de Marne in de Seine uitmondt aan beide oevers |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') De cijfers van liet aantal inwoners zijn een resultaat
van de volkstelling in 1891. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
119
|
|||||||||
|
HAXDELS-AARDItl.nvSKUNDE.
|
|||||||||
|
Daarenboven wees de Marné den weg langs den
pas van Zabern* (zie pag. 65 en 110) naar Zuid- Duitschland en den Rijn (Marne-Rijn-kanaal), terwijl de Oise in het noorden tot de verbinding met Belgische rivieren gemakkelijk gelegenheid aanbood, waarvan later partij getrokken is bij het graven van vele kanalen. Is het te verwonderen, dat door deze om-
standigheden de stad in het centrum van het Seinebekken een groote beteekenis verkreeg boven alle steden des lands ? Is het niet natuur- lijk, dat zich hier naast de economische welvaart van dit rijke land het staatkundig leven en de geestelijke ontwikkeling concentreerden? Zoo werd Parijs de wetenschappelijke, litterarische en artistieke hoofdstad des lands; zoo werd ook Parijs een der eerste handels* en industriesteden van Frankrijk. En dezelfde omstandigheden maakten Parijs ook tot de staatkundige hoofdstad van het land. Parijs is thans een der schoonste en levendigste
steden, waar de hartader des lands rusteloos klopt. Breede boulevards, met boomen omzoomd, doorsnijden de stad in onderscheidene richting. Tal van gebouwen en instellingen zijn wereld- beroemd. Evenwel mogen wij uit plaatsgebrek hierbij niet langer stilstaan. 2. Normandië. Dieppe (22000); haven, zee-
bad. Havre (Le Havre de Grace) (116000) ten noorden aan den Seinemoml. Havre is de tweede haven van Frankrijk, de eerste uitvoer- haven des rijks, welke door talrijke stoomlijnen met het buitenland in verbinding staat. Invoer van katoen, wol, koffie en huiden; uitvoer van geweven stoffen, wijn, brandewijn. - Rouen (112000), haven aan de Seine. Textiel-en metaal- nijverheid. De ontwikkeling en beteekenis van Havre
en Rouen. Met buitengewone scherpzinnigheid, zooals die telkens aan den dag kwam, schetste Napoleon I de economische beteekenis van de ligging der beneden-Seine. Parijs, Rouen en Havre vormen slechts één stad, welker hoofd- straat de Seine is," aldus de eerste keizer van Frankrijk. En wanneer men de sedert het begin dezer eeuw ingestelde veranderingen aan de oevers der Seine beneden Parijs nagaat, wanneer men de ontwikkeling van het verkeer en den aanwas der steden beschouwt, en het streven van Parijs oin zelf een zeehaven te woiden hiermede in verband brengt, dan schijnt het, of hetgeen de blik van Napoleon doorzag, onder vreedzame ontwikkeling tot werkelijkheid ge- worden is. Door stoombootvaart en spoorwegen met het achterland verbonden is Havre aan den mond der Seine tot een havenplaats van den eersten rang geworden. De eerste pogingen om hier een havenstad te
stichten zijn uitgegaan van koning Frans I. |
|||||||||
|
was, blijkt hieruit, dat Caesar het oppidium" =
stad" noemt, hier een Gallischen Rijksdag hield en er zijn Britsche vloot liet bouwen. De ontwikkeling eener belangrijke stad op
dit punt vindt zijn grond geheel in natuurlijke oorzaken. Parijs is middelpunt van een stel- sel van tamelijk ver naar de bronnen bevaar- bare rivieren (vooral met het oog op \'t verkeer in vroegere eeuwen), welke alle in een lijn, die der Seine, samenkomen. Een golvend land, rijk aan produkten, welker dalen sedert de vroegste tijden goed bebouwd waren, met tal van neder- zettingen in dorpen en steden langs de oevers der rivieren, . .. voor dat land was Parijs de door natuurlijke wegen aangewezen marktplaats. Zoo hadden in de middeleeuwen alle steden
der omstreken, de steden aan de Oise, de Marne enz., op de markt te Parijs een groote bazar voor allerlei soorten van koopwaren; elke stad had daar haar eigen magazijnen en herbergen. Men vond er in de l.!5\'le eeuw les Halles de Pon- toise", les Halles de Beauvais" enz. en ook vroeger zal dit aldus geweest zijn. Te Parijs werd de Seine na het opnemen van de Marne voor grootere schepen bevaarbaar, en zelfs de kleine zeeschepen konden in ouden tijd te Parijs komen. Daarom werden de produkten der land- streken in het brongebied der Seine, die voor den uitvoer bestemd waren, hier vereenigd voor grootere transporten, terwijl te Parijs omgekeerd de van de beneden-Seine of de van zee afkomstige waren verdeeld werden voor de plaatsen over het Seinegebied. Parijs werd de hoofdmarktplaats en een rendez-vous voor al de plaatsen uit het Seinebekken. Door dit samenstroomen der be- volking van alle zijden en het levendig handels- verkeer kwam de stad snel tot groote ontwik- keling, en breidde zij zich weldra ook buiten het Seine- eiland uit. Doch niet alleen het Seinegebied was denatuur-
lijke oorzaak voor de ontwikkeling van Parijs. Want dit gebied, dat op zich zelf reeds tot de grootste stroomgebieden van Frankrijk behoort, werd mede nog gevoed door de economische voordeelen van andere riviergebieden. Ten zuiden van Parijs buigt de Loire zich het verst naar het noorden, als om deze stad te naderen. En de stad Orléans, hier gelegen, werd als het ware een voorhaven van Parijs aan de Loire, waardoor zij met den boven- en benedenloop dezer rivier in commercieele verbinding trad. Zelfs werden de Seine en de Loire hier later door scheepvaart- kanalen verbonden. Eveneens was van Parijs gemakkelijk de weg
te openen naar het Saóne-RhOne-dal, den grooten weg naar de Middellandsche Zee, en waarlangs men door de Bourgondische Poort den weg vond naar Zwitserland. Ook hier is later eene kanaalverbinding tot stand gebracht (Canal du |
|||||||||
|
120
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Deze verleende aan het onbeteekenende visschers-
plaatsje aan den Seineinond, Havre de Grace" geheeten, in 1517 talrijke privilegiën. Daardoor vermeerderde de bevolking zeer. De hier aan- gelegde haven werd langzamerhand veel ver- beterd, en een voorhaven van het rijke Rouen. Vooral Richelieu en in nog grooter mate Colbert (zie pag. 113), die de zeevaart wilde ontwikkelen, deden veel voor de opkomst der stad. OokLode- wijk XVI zag het belang van deze haven in, en deed veel tot haar bloei, doch zijn ontwerpen oin den aanleg te verbeteren werden afgebroken met zijn ongelukkig uiteinde. Evenwel in deze eeuw werd de aanleg op nieuw voortgezet en voltooid. Het is een grootsch en uitgebreid stelsel; een tiental ruime havenbassins met een rustelooze bedrijvigheid dringen diep in de stad door, en breede kaden, meest met spoor- lijnen doorsneden, omringen de havens. De vloed, die den Seinemond en de buitenhavens binnen- dringt, doet bij springvloed den waterstand tot 6.15 a 7.85 Meter rijzen, en levert bij het binnen- dringen een trotsch gezicht op. Het toegangs- kanaal, dat bij ebbe niet diep is, wordt daardoor bij vloed voor de grootste schepen bevaarbaar. Bij den aanvang der ebbe woiden de groote sluizen der afgesloten havenbassins gesloten, zoodat het meeste verkeer bij vloed plaats heeft. Wat de haveninrichtingen betreft is Havre
een der beste havens van Europa, waar de handelaar alle mogelijke gemakken vindt. Doch de toegang tot de haven is door de ondiepten van den Seinemond nog altijd moeielijk. Een rij van zandbanken omsluit van Kaap de la Hève langs de west- en zuidzijde de stad tot den linker Seineoever in een uitgestrekt gebied, zoodat de groote schepen er alleen bij hoog water kun- nen passeeren. De handel van Havre, die in de vorige eeuw
niet onaanzienlijk was, doch tijdens de oorlogen van Frankrijk in het begin dezer eeuw achteruit- ging, is vooral in de laatste halve eeuw tot bijzonderen bloei gekomen. De aanleg van den spoorweg naar Parijs in 1849 droeg veel hiertoe bij, alsmede de oprichting der Compagnie Générale Transatlantique". In 1881 werd door Frankrijk een wet afgekondigd, waarbij schepen, die lange zeereizen maakten, voor 10 jaren een premie uit de staatskas werd verzekerd. Deze wet begunstigde de oprichting van nieuwe stoom- vaartlijnen. Te Havre werd op dien grondslag de maatschappij der Chargeurs Réunis" opge- richt, welke het verkeer met Zuid-Amerika tot stand bracht. Nu in den laatsten tijd genoemde bevoordeeling vermindert, zijn velen ontevreden. Een nadeel is het verder voor Havre, dat de Fransche Westspoorweg hooge vrachttarieven heeft, waarom men voor vele in te voeren waren de gunstiger verbindingen over Duinkerken en Antwerpen zoekt. Verder heeft de uitdieping der |
|||||||||
|
Seine, waardoor kleine zeeschepen reeds tot
Rouen komen, voor Havre een mededinger doen ontstaan, en als de verdere uitdieping doorgaat, zal die concurrentie toenemen. Doch trots dit alles is Havre nog altijd de tweede haven van Frankrijk. Het meeste verkeer heeft er plaats met Engeland; daarop volgen de Vereenigde Staten en Duitschland. De Fransche vlag is het meest vertegenwoordigd; daarop volgen in rij de Engelsche, de Du/tsche, de Spaansche en de Noorweegsche vlaggen. In 1892 liepen hier 21 schepen onder Nederlandsche vlag binnen, te zamen met 5(i401 M!. inhoud, waarvan er 17 van Paramaribo kwamen. Rouen was in den tijd, toen de zeeschepen
nog niet zoo veel diepgang hadden en dus ge- makkelijk de rivieren verder konden opvaren, de rijkste handelsstad van Nonnandië. De ligging aan de Seine, die tot hier door zeeschepen werd bevaren, in een door heuvels omsloten vlakte op den rechter oever der rivier, was bij uitstek geschikt voor de ontwikkeling van een handels- metropoleum. Doch Rouen heeft haar beteekenis ten deele aan het opkomende Havre overgedaan, dat met het oog op de moderne behoeften beter gelegen was. Toch is Rouen nog altijd de vijfde havenstad van Frankrijk en een der eerste fabriekssteden. Elbeuf (21000) a. d. Seine; laken- en andere
fabrieken. Caen (43000) niet ver van den mond der Ome, haven; katoen- en wolindustrie. Cherbourg (39000) oorlogshaven en zeearsenaal van den eersten rang. 3. Picardië. St. Quentin (46000) aan de Somme,
Middelpunt van katoennijverheid. Amiens (76000) a. d. Somme. Linnen-, zeildoek- en wol- industrie. Abbeville (20000) suikerfabrieken. 4. Artois. Douai (24000), katoen, wol, suiker.
Arras (26000), suikerfabrieken, graanhandel. St. Omer (21Ó00) vlas- en wolspinnerij, weverij, ijzergieterij, papierfabrieken. Boulogne-sur-Mer (42000) haven, handel met
Engeland, Indië enz. Zeebad. Fabrieken. Calais (53000) haven en vesting. Overvaart naar Engeland (Dover). Kantfabrieken; hand- schoenen, linnen en katoen. Boulogne-sur-Mer is sedert de oudste his-
torische tijden steeds een belangrijk handelspunt geweest. In den Romeinschen tijd was het als haven van N. W. Gallië reeds het steunpunt der Romeinsche macht in Britanuië en in den strijd van Frankrijk met Engeland heeft het altijd een belangrijke rol gespeeld. Daardoor is het niet te verwonderen, dat er in de bene- denstad zelfs een Engelsche kolonie bestaat van dr 6000 personen, die de Engelsche taal spreken, en Engelsche zeden en gewoonten behouden hebben. Het verkeer met Engeland |
|||||||||
|
121
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNPE.
|
|||||||||
|
is nog altijd zeer levendig; 150000 reizigers
trekken gemiddeld per jaar nog van Engeland langs deze stad. De stad ligt op een heuvelachtig terrein aan
den rechter oever der Liane-rivier, die hier in het Kanaal uitmondt. De riviermond is in een ruime haven met bassins veranderd. De kust van het Kanaal is hier steil; door de branding der zee zijn de rotsen afgeslagen en ondermijnd, en is de kust met een zoom banken van zand en rotspuin omringd, waardoor de nadering bij stormachtig weer zeer gevaarlijk wordt. Groote kosten zijn er besteed om deze haven goed toe- gankelijk te maken. De uitvoer van wollen artikelen is hier aanzienlijk; verder van zijden stoffen. Ook is Boulogne een der belangrijkste visscherijhavens van Europa. Voor het overzeesch verkeer is bovenal de Nederlandsch-Amerikaan- sche stoomvaartlijn van belang, welke de schepen van Rotterdam naar New-York hier doet aan- leggen om passagiers en landverhuizers uit Zwit- serland en Italië te vervoeren. Calais. De Straat van Calais is in de laatste
vier eeuwen, vooral door de ontwikkeling van den Engelschen handel, een der drukst bevaren wateren geworden. De aanzienlijke zeevaart van Londen, van de oostkust van Engeland en Schotland, en het oceanisch verkeer op België, Nederland, Duitschland enz. neemt haar weg grootendeels door de Pas de Calais", en lood- recht op die richting wordt deze straat door- sne Ier. door verschillende lijnen, tot verbinding van Frankrijk en Engeland. Op elk uur van den dag zijn hier honderden schepen van alle zeevarende natiën onderweg, en al wezen ook de blinkend witte krijtrotsen van Dover en de duinen van Calais niet aan, dat hier twee belangrijke landen elkander naderden, het, rus- teloos scheepvaartverkeer zegt reeds onmiddellijk, dat men hier een der belangrijkste internationale verkeerswegen heeft, zoodat de Pas de Calais" door geen andere zeestraat in beteekenis wordt overtroffen. Op dit belangrijke punt voor het handelsver-
keer verkreeg Calais reeds in de middeleeuwen een groote beteekenis, en zoo werd deze stad door de Engelschen als de sleutel van Frankrijk aangezien, waarom zij alle moeite deden om Calais te behouden. Tot 1558 bleef Calais dan ook het bezit van Engeland. Calais ligt aan een vlak en moerassig duinen-
strand. Sterke vestingwerken omsluiten de stad, doch deze verhinderden hare uitbreiding. Daar- door kwam het dorp Saint-Pierre-les-Citlais ten zuiden van Calais, dat in 1800 nog niet meer v an 2600 inwoners telde, in deze eeuw tot aanzienlijke uitbreiding en overvleugelde spoe- digde oude stad geheel. Calais ligt 40,7 KM. van Dover verwijderd,
zoodat bij helder weer de krijtrotsen uit de verte |
|||||||||
|
zichtbaar zijn. De haven van Calais is de dichtst
naar Engeland naderende. Hierdoor is het per- sonenverkeer op Engeland buitengewoon groot; in 1891: 248400 reizigers. Calais en Boulogne staan hierin verre boven aan. De zeevaart aan de Fransche kust van het
Kanaal heeft veel met moeilijkheden te strijden. Langs de duinenkust ligt een ondiepe zee met vele zandbanken, waarlangs alleen met groote voorzichtigheid de weg kan gevonden worden. En bij ebbe, die op vele plaatsen (5,5 nieter daalt, ligt een breede zoom van het strand droog, bij Calais wel 1,4 K.M. breed. Daarenboven doen zich krachtige getijdenstroomen in het Ka- naal gevoelen. De haven van Calais heeft veel van verzanding
te lijden en het kost veel geld en zorg om haar open te houden. Een nieuwe haven is met groote kosten aangelegd. Evenwel de verwachte vooruitgang van den handel is daaraan niet evenredig, wijl Duinkerken nog altijd een groot overwicht heeft. In 1892 liep slechts één schip onder Nederlandsche vlag deze haven binnen. 5. De fransche Nederlanden. (Vlarunleren
en Henegouwen). Het is voor een Nederlander opmerkelijk, in een klein gedeelte van Frankrijk de Nederlandsche taal nog te kunnen hooren spreken. Dit is het geval in de vroeger tot de Nederlanden behoorende gedeelten van het N.W., waar evenwel het Vlaanisch meer en meer door Franscli verdrongen wordt. Toch wijst de naam der eerste stad, die wij hier noemen, nog op Nederlandschen oorsprong. Duinkerken. (Fr. Dunkenpie) (52000 inw.
met de voorsteden); haven en vesting; handel in steenkolen, graan en hout. Visscherij. Duinkerken ligt te midden van een vlakke,
troostelooze duinenkust, die naar zee in een on- diep strand met uitgestrekte zandbanken over- gaat. Daardoor is deze kust zeer gevaarlijk, hoewel alle middelen worden aangewend, om door bakens, lichtorens en lichtschepen den zee- lieden den weg te wijzen. Doch al deze hulp- middelen zijn niet voldoende, om de gevaren af te wenden, en menig schip is op deze kust het slachtoffer geworden der ondiepe zee. Toch is tegenwoordig Duinkerken nog een belangrijke havenstad. Tusschen twee reusachtige golfbre- kers ligt de invaart van 80 meter breedte naar de binnenhavens. Ook deze stad heeft het nadeel van alle havens aan deze kust, dat zij bij laag water niet voor groote schepen te bereiken valt, zoo- dat het verkeer voor diepgaande schepen alleen tot den tijd van hoogwater beperkt is. In 1892 liepen 70 schepen (52240 M:i inhoud) onder Neder- landsche vlag deze haven binnen. Armentiéres (28000), linnen, katoen. Lille
(Rijssel) 177000 inw. met de voorsteden), ves- |
|||||||||
|
122
|
|||||||||
|
HANDELS- AARDRT.TKSKUXDE.
|
|||||||||
|
ting, hoofdwapenplaats voor het noorden. Spin-
nerij, weverij, suikerfabrieken, machinefabrieken, bierbrouwerij. Roubaix (105000), Tourcoing (48000) textiel-nijverheid, vooral van wollen mo- destoffen. Valenciennes (25000), vesting, steenkolenmijnen, kantfabrikatie; fabrieken. Cambray (Kamerijk) (17000 inw.) textielnijver- heid (batist, linon of kamerdoek). 6. Champagne. Sedan (20000) vroeger vesting;
fabrikatie van modeartikelen. Méziéres\',24000) a. d. Maas, wapenfabrieken, metaalindustrie. Reims (120000) sterke vesting; wolindustrie, beetwortelsuiker, wijnhandel. Chalons-sur- Marne (2(i()()0) wijn- en wolhandel. Troyes (50000) a. d. Seine. Wol- en katoenweverij. Oudtijds belangrijke missen. (Trooisch pond). 7. Lotharingen (Lorraine). Epinal (21000) aan
de Moezel. Borduurwerk, metaalwaren. Bac- carat a. d. Meurthe (5200) grootste glasblazerij en spiegelfabriek van het Rijk. - Toul (12000) aan de Moezel en Verdun-sur-Meuse (18000), vestingen. 8. Franche-Comté (Vrijgraafschap Bourgondië
en Opper Bourgondië). Besancon (45000) a. d. Doubs, horlogefabrikatie. Belfort (25000), belangrijke vesting in de Bourgondische Poort. 9. Bourgondië. Macon (18000) a. d. Saöne
wijnhandel en wijnbouw. Chalon-sur-Saöne (24000) steenkolenmijnen, machinefabrikatie. Dijon (81000) mosterdfabriekeu, chocolade, olie. 10. Li/itniiaiti. Lyon (42\'JOOO inw. met de voor-
steden). Hoofdzetel derzijde-industrie; chemische fabrieken, ijzergieterijen, machinefabrieken. Be- langrijke handel. Missen. St. Etienne( 123000), wapen- en geweerfabrieken, messen en machinen- fabrikatie. 11. Savoye. Chambéry (20000) zijdeindustrie.
Chamonix (2300) in het dal van dien naam, uitgangspunt voor het beklimmen van den Mont- Blanc. 12. Dauphiné. Grenoble (57000), handschoenen.
Valence (23000) wol- en zijdeweverij; hand- schoenen. Vienne (23000), laken, linnen, metaal. 13. Avignon en Orange. Avignon (38000), zijde-
industrie, lederhandel. 14. Nizzu. Grasse (10000) bloementeelt, fabri-
katie van aetherische oliën en ossenzen. Aan de kust de winter-badplaatsen, als: Cannes (15000), Antibes (C300), Nizza (Nice) (74000) en Mentone (8300). 15. Provence. Arles (14000) bij het begin van de
Rhónedelta. Handel in olie eu wijn. Aix (23000) het oude Aquae Sextiae", belangrijke markt voor olijfolie. Toulon (74000) oorlogs- |
|||||||||
|
haven, marinewerkplaatsen, scheepshaven.
Marseille (321000), eerste haven van Frankrijk. Hoofdzetel van den graanhandel; handel in olie- zaden, wijn en zijde. Bewerking van ertsen, molens enz. Ontwikkeling van Marseille. Marseille is
een der weinige gedenkteekenen van den bloeien- den handel der oudheid, die de wisseling der eeuwen met roem heeft doorstaan. Het oude Massilia, zes eeuwen vóór Chr. door den prac- tischen handelsblik der Grieken gesticht (zie pag. 110) heeft de stormen van duizenden jaren met glans doorstaan, en hoewel herhaaldelijk bedwongen en ten ondergang gedoemd, verhief het onder den invloed der gunstige geographische omstandigheden zich telkens weder tot nieuw leven. Massilia zag Tyrus ondergaan, en Kar- thago, haar machtige mededingster in het westelijk bekken der Middellandsche Zee, bezwijken onder de slagen van de Romeinen. Massilia beheerschte reeds het oosten der Middellandsche Zee in den tijd toen Alexander de Groote den grondslag legde voor Alexandrië; Massilia zag het oude Rome en Byzantium, Athene en Korinthe tot bloei geraken, en beleefde ook hun ondergang; Massilia zag het oude Venetië, Genua en Pisazich verheffen en daarna dalen in beteekenis, terwijl het zelf de trotsohe handelskoningin in het westen der Mid- dellandsche Zee bleef. Hoewel haar geboorte in den grijzen nacht der oude historie valt, verheft Marseille zich nog als met jeugdige kracht, en streeft alle jongere havensteden, alsmede haar antieke zusters Konstantinopel en Alexandrië, met roem voorbij. Bij Marseille is het best na te gaan, hoe de natuurlijke geographische ge- steldheid en de ligging eener stad over haar bloei kunnen beslissen, als de historische om- standigheden de ontwikkeling van het resultaat dier invloeden niet geheel belemmeren. Bar- baarschheid en talrijke oorlogen, de bevoorrechting van concurreerende steden, zij waren niet in staat de begunstiging van Marseille door de natuurlijke ligging op te heffen, en hierin bleef steeds de bron van de welvaart der stad. Geen enkel punt aan deze kust was zoo gunstig
voor den aanleg eener haven als dat, wat voor Marseille werd uitgekozen. In een bocht gelegen, die naar het zuiden door eilandjes, naar het O. en W. door vooruitspringende kapen werd be- scherind, werd er een tamelijk veilige reede door do natuur gevormd, die alloen voor de westelijke stormen open lag. Doch in onzen tijd heeft Marseille daarenboven over een der grootste kunstmatig aangelegde havens der aarde te be- schikken, met welks aanleg in 1844 werd aan- gevangen. Ten W. der stad ligt de moerassige Rhónedelta, en aan deze kust kon geen andere stad ontstaan vóór Cette, dat ver ten W. dier delta ligt. Daardoor werd Marseille van het |
|||||||||
|
123
|
||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRLTKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||
|
oosten uit de commercieele beheerscher van den
weg door het Rhönedal (zie pag. 110). Marseille heeft van zee uit een schilderachtig
uiterlijk en maakt een trotschen indruk. Op een zacht oprijzende en door hergen omsloten kust- vlakte strekt de stad zich eenigszins amphithea- tersgewijze uit over eene lengte van 6 K.M., waarboven torens, koepels en enkele trotsche kerken hoog uitsteken. Op den voorgrond ligt de uitgestrekte haven, bestaande uit een vijftal bassins, gemeenschappelijk door een zwaren golf- breker beschut, achter welke in letterlijken zin zich een mastbosch van schepen verheft. Onop- houdelijk komen de grootste stooinschepen aan en varen af, en zeilschepen uit alle worelddeelen kruisen er door elkander. Rusteloos klopt hier de polsslag van het wereldverkeer, en door een goed georganiseerden arbeid wordt er veel met snelheid verricht. Reusachtige magazijnen ver- heffen zich langs de kaden, en deze zouden de vele aangevoerde handelsartikelen op verre na niet kunnen bevatten, doch de snelle handels- omzet maakt het mogelijk, zich met die ruimte te behelpen. De omgeving van Marseille is een van water-
leidingen doorsneden vruchtbare dalgrond, met vele gehuchten bedekt, en door heuvelrijen of bergen van vrij aanzienlijke hoogte ingesloten, langs welks hellingen talrijke landhuizen ver- strooid liggen. Men noemt deze bastides". Bijna ieder burger van Marseille bezit een dergelijk Stuk der aardoppervlakte buiten in de vrije natuur. Over het dal rust de zegen eener prach- tige en weelderige vegetatie, zoodat zelfs de rotsen met een kleed van geurende kruiden overdekt zijn. Aldus is in algemeene trekken het beeld der eerste handelsstad van Frankrijk. In den tijd van het Continentaalstelsel ging
de handel van Marseille bijna geheel te gronde, en om hem na den val van Napoleon weder te ver- heffen, werd Marseille tot vrijhaven verklaard in 1814. Doch de vernieuwde bloei van Marseille vangt eigenlijk aan met de verovering van Algiers in Ï830, waarna er ook talrijke scheepvaart- maatschappijen werden opgericht, om den handel met de Levant en andere deelen der aarde tot stand te brengen. Ook de doorgraving der land- engte van Suez, waardoor de Middellandsche Zee weder aan de route voor het verkeer met Indië te liggen kwam, was van veel belang voor de ontwikkeling van Marseille in den nieuw- sten tijd. In den laatsten tijd heeft Marseille weer een
opbloeieuden concurrent verkregen in Genua, dat tot nieuw leven ontwaakt, en zich een gedeelte van den handel op de Middellandsche Zee heeft weten te verwerven. De opening van den St.- Gothardspoorweg (zie pag. 88) heeft den handel van Zwitserland grootendeels aan Marseille ont- trokken. De Nederlandsche stoomvaartmaat- |
||||||||||||||||||
|
schappij Nederland" naar Java legt thans niet
meer in Marseille maar in Genua aan. Marseille ziet scherp rond naar alles, wat
dienen kan om de concurrentie van Genua en andere steden te overwinnen. Een nieuwe kanaal- verbinding met de Beneden-Rhóne zal aangelegd worden, om gemakkelijker van het goedkooper scheepvaartvervoer op deze rivier partij te kunnen trekken. De spoorwegverbindingen zijn aldus ingericht, dat men den handel op het achterland kan beheerschen. Eene lijn loopt langs de kust: in \'t O. naar Genua, in \'t VV. naar Nimes, Mont- pellier en Barcelona. En de belangrijkste ver- binding met het noorden wordt door de grootste en rijkste Fransche spoorwegmaatschappij tot stand gebracht: do ParifsLijonMiddellandsche Zee-spoorwry, welke bijna tusschen die van Parijs Basel en ParijsCette ligt. Deze spoorweg loopt langs de Rhöne tot Lyon, waar hij zich waaier- vormig in vier lijnen splitst. De lijn wordt ge- steund door een tweede spoorlijn, die van Parijs door het dal der Allior komt, over Nimes gaat, en zich hier bij de kustlijn aansluit. Een derde lijn, die op dit oogenblik van minder belang is, gaat van Marseille direct naar het noorden, over Grenoble en Chambéry naar Genève. Uit den loop dezer lijnen leeren wij naar de landzijde het handelsgebied van Marseille kennen. Met uitzondering van de Povlakte, welks handel door Genua is verkregen, van die der Oost-Alpen- landen, welke Triest en Venetië tot zich hebben getrokken, is dat handelsgebied van Marseille nog hetzelfde als in de oudheid. En naar de zeezijde komt het verkeer met de Middellandsche- Zeelanden en de Fransche koloniën in de eerste rij. De scheepvaart op Marseille in 1888 was van
verschillende natiën als volgt: Stoombooteu. Zeilschepen.
|
||||||||||||||||||
|
Fransche
|
vlag
|
7710 3571
|
||||||||||||||||
|
2278 51
538 366
300 957
180 6
98 618
|
||||||||||||||||||
|
Engelsche
Spaan sche
Italiaansche
Nederlandsche n
Grieksche
|
||||||||||||||||||
|
In 1892 liepen 30 schepen onder Nederland-
sche (140700 M;i inhoud) de haven van Marseille binnen. Bij den bijzonderen handel van Marseille zullen
wij verder niet stilstaan. 16. Lantjuedoc. Toulouse (136000) aan de Ga-
ronne. Molens en fabrieken. Carcassonne (25000) a. d. Aude. Textielnijverheid. Nar- bonne (27000) handel, fabrieken. Door een kanaal met de haven La Nouvelle aan de Middell. Zee verbonden. Béziers (42000) aan het Kanaal du Midi. Wijnf abrikatie; scheepsbouw. Cette (36000) haven, handel in wijn, spiritus, visscherij. Montpellier (66000) katoenspinnerij |
||||||||||||||||||
|
124
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
en weverij; wol en zijdeweverij; wijn- en spiritus-
handel. Nimes (69000), spinnerij, weverij, ijzergieterij; handel in zijde, wijn en spiritus. De beste overblijfselen van Roineinsche bouw- werken. 17. Roitssillon: Perpignan (28000) van militaire
beteekenis. Industrie, handel. 18. BramenBeneden-Navarre. Pau (31000), win-
terbadplaats. Bayonne (25000) aan den mond der Adour. Vesting, handelshaven. Handel in wijn, graan, maïs, hout. Biaritz (7200) zeebad. 19. Gut/enne en Gascogne. Périgueux (31000) fa-
brikatie van papier, messen, spijkers, leerlooierij. Handel in truffels. Montauban (23000) spin- nerij, weverij ; leerlooierij. Agen(21000) hoofd- zetel des handels in gedroogde pruimen. Tarbes (25000) messen- en koperwarenfabrie- katie. Lourdes (6200), bedevaartplaats. Bordeaux, (24800) aan de Gironde, met be-
langrijke haven, de derde van Frankrijk. Handel met Noord-Europa, Engeland en de overzeesohe havens. Invoer van steenkolen en hout; uitvoer van wijn, brandewijn, gedroogde en ingemaakte vruchten. Scheepsbouw, machinefabrieken, sui- kerraffinaderijen enz. I\'aitillac (4000) en Le Verdon zijn voorhavens. Ontwikkeling van Bordeaux. Op een afstand
van 100 K.M. van de kust des Oceaans, te midden van een effen, zacht oprijzend terrein, is de stad Bordeaux ontstaan. Toen de Romeinen hier de Keltische plaats Burs-Wall bezetten, zagen zij spoedig de gunstige geographische ligging van dit punt, waar zeevaart en riviervaart elkander ontmoetten, en de naar of van zee aangevoerde waren moesten overgeladen worden. Zij grond- vestten hier Burdiyala, dat weldra een der eerste steden van Gallië werd. Doch in den loop der eeuwen had deze stad bijna voortdurend te lij- den van oorlog en onzekere toestanden. Toch deed de gunstige ligging Bordeaux tot een be- langrijke handelstad ontwikkelen. Een middel tot verheffing van Bordeaux werd gezien in de verbinding der Garonne door een kanaal met de Middellandsche Zee. Dit kanaal, het Canal du Midi, kwam onder Lodewijk XIV tot stand, en hoewel het aanvankelijk bijdroeg tot ver- nieuwden handel voor Bordeaux, voldoet het sedert lang niet meer aan de eischen van het moderne verkeer. Een nieuw j>lan een (Janal des deux Mers," dat ontworpen werd voor de groote scheepvaart naar het model van het Noordzee-Oostzeekanaal in Duitschland, is niet tot uitvoering gekomen. Napoleon I was Bordeaux niet vriendschap-
pelijk gezind, en onderdrukte zelfs haar zeehandel, die evenwel na den val van het keizerrijk spoedig weder opkwam. Doch, al is de lig- ging der stad zeer gunstig, de groote scheepvaart |
|||||||||
|
heeft er met vele hindernissen te strijden. Groote
schepen kunnen alleen door de hulp van loodsen met moeite de stad naderen, wijl de riviermond door zandbanken en riffen onveilig gemaakt wordt. Door lichten en boeien wordt de vaargeul hier- tusschen aangewezen, en groote schepen kunnen enkel bij vloed (bij springvloed verheft zich hier het water ± 3,4 meter) de stad naderen. De allergrootste zeeschepen blijven bij de voorhaven Pauülac liggen. De overzeesche handelsbetrekkingen hebben
bovenal plaats met Groot-BritaHnië, Spanje, Se- negambië, de La Plata-staten, West-Indië, Mexico en de landen, die aan de Carnïbische zee liggen. De grondslag voor den handel is de wijnbouw langs de Gironde. Voor 1889 wordt de nijn- uitvoer in vaten op 1105911 HL. en in fles- schen op 49408 H.L. opgegeven, en de irijnin- roer op 1763260 H.L. Door de druiHuis toch kan de eigen opbrengst des lands niet meer den handel in Bordeaux-wijn voeden, en wordt er veel wijn ingevoerd, die tot Bordeaux-wijn ver- werkt wordt. In 1889 werd hier ingevoerd uit Spanje 675308 H.L., uit Portugal 622390 H.L., uit Algiers 259300 H.L., uit Italië 14523 H.L. en uit andere landen (voornamelijk uit Oostenrijk- Hongarije, in 1888: 175915 H.L.) 191729 H.L. wijn. Uit de goedkoopste soorten Fransche, Spaansche, Portugeesche en vroeger ook A1- giersche wijn worden zoogenaamde Vins de cargaison" bereid, die naar Argentinië en Uruguay verzonden worden, doch ook naar Europeesche landen. De Engelschen, die alleen de betere soor- ten van Bordeaux-wijn nemen, welke zij Claret" noemen, rekenen, dat slechts 50 a 60 pet. der wijn, die zij uit Bordeaux ontvangen, werkelijk in dat gebied gegroeid is. In Engeland stijgt het gebruik van Bordeaux-wijn zeer, en verdringt de Sherry en Portwijn meer en meer. Ook de uitvoer van brandewijn en cognac,
uit wijn bereid, is zeer aanzienlijk. Het scheepvaartverkeer te Bordeaux was in
1888 als volgt: Schepen. Tonnen.
Buitenlandsch verkeer 3 843 2 558 646 Kustvaart_____________20 694 1 308 800 Totaal 24 537 3 867 446
De Britsche vlag speelt hier de hoofdrol;
meer dan de helft van het aantal tonnen buiten- landsch verkeer behoort hiertoe. Hierop volgt de Fransche vlag. In veel kleiner aantal vindt men er ook Zweedsche, Noorweegsche, Duitsche, Spaansche en Deensche vlaggen. In 1892 kwamen er 50 schepen (58421 M!. inhoud) onder Neder- landsche vlag in de haven van Bordeaux. Hoewel rivierstoombooten de Garonne opvaren
berust de binnenlandsche handel toch hoofd- zakelijk op de spoorwegverbindingen met tal |
|||||||||
|
125
|
|||||||||
|
HANDËLS-AARtmlJKSKÜNftË.
|
|||||||||
|
van plaatsen. Bordeaux is een belangrijke stad
voor Noord-Spanje, een aanzienlijk station voor den internationalen sneltrein : ParijsBayonne MadridLissabon. 20. Angoumois, Aunis en Saintonge (gebied der
Charentej La Rochelle (23000), haven. Invoer van hout en kolen. Uitvoer van zeezout, brande- wijn en graan. Rochefort (3*2000) oorlogs- haven aan de monding der Charente; scheeps- bouw, ijzergieterijen. Arsenaal. Cognac (17000) a. d. Charente, middelpunt van brandewijn- en cognacfabrikatie. Angoulême (34000) a. d. Charente. Papierfabr., buskruitfabrieken. 21. Limousin. Tulle (15000) kantfabrikatie
(Plisse of Point de Tulle). Wol en katoen; geweren enz. Limoges (08000) a. d. Vienne. Beroemde porceleinfabrieken. Spinnerij, weverij enz. 22. Auvergne. Clermont-Ferrand (45000) fa-
brikatie van kleine metaal waren, chocolade, con- fituren enz. 23. Bowbonnais. Moulins (22000), wol- en
katoen-fabr., leerlooierij. Montlucon (26000) ijzer- en staalfabr., spiegels. 24. Nivernais. Nevers (25000) porcelein,
fayence-fabr., landbouwmachines. 25. Berri. Chateauroux (23000), wolspinnerij,
lakenfabr. Lithographische steen in de nabijheid. 26. Poiton. Poitiers (34000) papier- en leer-
fabrikatie, vlas- en hennepspinnerij. 27. Anjou. Angers (71000) a. d. Maine. Tex-
tielnijverheid, conservefabrieken. 28. Touraine. Tours (60000), textiel en ijzer-
industrie, leerlooierij, tapijtenfabrieken, porcelein. 29. Orlêannais. Chartres (23000) pasteienhan-
del. Orléans (61000), wol- en katoenindustrie; wijnazijn-, suiker-, leder-, brandewijn- en chemi- sche fabrieken. Blois (21000). 30. Maine. Laval (28000) van ouds beroemde
linnenweverij; thans beddetijkweverij. Le Mans (53000), linnenweverij. 31. Bretagne. St. Malo (12000) haven, vissche-
rij. Brest (76000) aanzienlijke oorlogsnaven. Lorient (41000), haven, scheepsbouw, ijzer- industrie. Rennes (65000) industrie en handel in landsproducten. Nantes (116000), haven nabij den Loiremond. Invoer van ruwe suiker uit de Fransche en Engelsche koloniën, graan- en wijnhandel; suikerraffinaderijen. Scheepsbouw. St.. Nazaire (26000) is de voornaven van Nantes, waar de groote overzeesche stoomvaartlijnen aanleggen. Nantes en St. Nazaire in hun beteekenis.
JNantes, eens een stad met aanzienlijken zeehandel,
is in dit opzicht thans een gevallen grootheid. b>e ongunstige gesteldheid van den Loiremond neeft de buitenlandsche scheepvaart vernietigd, en het is hoofdzakelijk aan haar verandering in |
een fabrieksstad te danken, dat Nantes nog een
volkrijke stad is. Nantes ligt 53 K.M. van den mond der Loire
de rivier opwaarts. Door de verondieping der rivier is de stad alleen nog te bereiken voor schepen van niet meer dan 3 meter diepgang; dieper gaande schepen kunnen wegens de vele zandbanken in de rivier niet dan met gevaar Nantes naderen. Toen Nantes door die ver- ondieping haar grootheid als handelsstad bedreigd zag, dacht het in St. Nazaire een goede natuur- lijke haven te kunnen scheppen. Terwijl de grondvesting vnn deze haven met kracht bevor- derd werd, dacht men er niet aan daarmede een concurrent in\' t leven geroepen te hebben. En dit is het geval, zoodat de groote schepen thans te St. Nazaire blijven. St. Nazaire is aldus geheel eene schepping
van den nieuwen tijd. Nog voor een veertigtal ja- ren was haar haven bijna enkel een toevluchtsoord voor visschersbarken en loodsbooten en zonder eenige beteekenis ; tegenwoordig is de haven van St. Nazaire met de ruime bassins, die 33 H.A. be- slaan, een zeer belangrijk verbindingslid met het buitenland, vooral met Noord-Amerika. Geen stad aan de Fransche kust is zoo snel opgekomen als St. Nazaire. In 1888 werd de haven door 2511 schepen bezocht (1308861 tonnen), waarvan 1600 voor het buitenlandsch verkeer. Het buiten- landsch verkeer heeft meest plaats onder Britsche vlag, daarop volgt de Fransche vlag. Onder Ne- derlandsche vlag kwamen in 1892 slechts twee schepen (5264 M3. inhoud) in deze haven. 32. Corsica. Tot Frankrijk behoort het eiland
Corsica. Bastia (23000), haven. Zeep- en likeur- fabrieken ; wijn- en oliehandel. Ajaccio (19000), haven, tabaksfabrieken; wijnhandel. Sardellen- visscherij. § 94. Het vorstendom Monaco.
(Oppervl. 21,0 K.M*. 13302 inwoners).
Dit kleine vorstendom op de grens van Frank-
rijk en Italië, is een onbeperkte erfelijke mo- narchie, die meest door Franschen en Italianen bewoond wordt. De stad Monaco (3300) is bekend door de speelbank. Het Pyreneesche Schiereiland.
De Koninkrijken Spanje en Portugal. (Spanje. Oppervlakte, behalve tic Kanarische eilanden
en de bezittingen in Noord-Afrika: 497245 K.M\'2. Inwoners 17869000. bewoners per K.M2. 35). (Portugal. Oppervlakte, behalve de Azoren en Madera:
89372 K M*. Inwoners 4307000. Bewoners per K.M * 39). § 95. Ligging en natuurlijke gesteldheid.
Het Pyreneesche Schiereiland, ook het Hesperische (d. i. naar de avondzijde gelegene) genoemd, of |
||||||||
|
126 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
naar de oorspronkelijke bevolking wel het Iberi-
sche Schiereiland geheeten, is door de hergketen der Pyreneeën van Frankrijk gescheiden. Deze natuurlijke afscheiding, die moeielijk en slechts aan de beide einden valt over te trekken, is tegelijkertijd de staatkundige grens van Frankrijk en Spanje geworden. In het oosten (van Per- pignan naar Gerona) en in het westen (van Bayonne naar Tolosa, Pamplona en naar Vitoria, Burgos, Madrid) worden de Pyreneeën thans van spoorwegen doorsneden, waardoor de verbinding met het overig Europa te land is vergemakkelijkt. Doch dit neemt niet weg, dat het schiereiland een geïsoleerd, van Europa afgescheiden karakter heeft, en door de natuurlijke gesteldheid een overgang tot Afrika vormt, waarvan het door de 15 K.M. breede (200800 meter diepe) Straat van Gibraltar gescheiden is. Klimaat, planten en dieren van Zuid-Spanje en Noord-Afrika komen zoo zeer met elkander overeen, dat men wel gezegd heeft, dat Afrika reeds aanvangt ten zuiden der Sierra Morena. Kusten. Het Pyreneesche schiereiland is bijna
aan alle zijden door zeeën begrensd. Langs de noordkust breidt zich de Golf van Biskaje uit. Met een steile kust rijst hier het land op uit zee, en slechts zeer kleine inhammen breken de gesloten kustlijn af. In het noordwesten worden die inhammen talrijker, en van kaap Vares tot den mond der Minho vindt men een typische riaskust (zie pag. 50). Waar rivieren in deze rias uitmonden zijn aan de voortreffelijke natuur- lij ke havens handelssteden ontstaan (La Coruna, Vigo e.a.). Evenwel, de onbevaarbaarheid der rivieren doet die steden een gemakkelijke ver- binding met het binnenland missen. De wouden op de noordhellingen van het Can-
tabrisch-Asturisch gebergte, die door den regen- aanbrengenden zeewind hier eigenaardig zijn, en de rijkdom aan ijzerertsen in den bodem, leidden reeds vroeg tot scheepsbouw en scheepvaart aan deze kust. In de middeleeuwen was de walvisch- vaart van deze streken uit zeer aanzienlijk. De westkust van Portugal is bij afwisseling
steil en vlak. De vlakke kust tusschen den mond der Douro en Kaap Carvoeiro is met duinen bezet, die een schrale, met heide en brem be- dekte landstreek, overeenkomende met de Lan- des" in Frankrijk, van zee afsluiten. Steden van beteekenis worden aan deze kust niet gevonden. Ten zuiden van genoemde kaap verheft zich de kust steil door het naderen der voorbergen van Ssrra da Estrella, die in kaap da Roca eindigen. Ten Z. hiervan ligt de Taagmonding. Een vlakke kust zet zich voort tot Kaap da Sao Vicente naar het zuiden, waar weer een steile kust aanvangt, welke door de Serra de Monchique Zuid-Portugal begrenst. Aan de monden der Guadiana en der Guadalquivir strekt zich weder |
|||||||
|
een vlakke, veelal met duinen bezette kust uit,
welke duinen langs de vlakte der Arenas Go- redas (= zware zanden) tot 113 meter hoog zijn. Achter deze zandvlakte liggen aan de Guadalquivir de Marismas (moerassen), moeras- sige weiden, waar de voor de stierengevechten bestemde stieren half in het wild rondloopen. Kaap Tarifa As de zuidelijkste punt van het
schiereiland (3(>ty\' N. Br.). De zuidkust tot K. de Gata is steil en ook tot K. de la Nao komt de steile kust meest voor, uitgezonderd van K. de Pa los tot Alicante. Van K. de la Nao tot Barcelona vormt de
zee een ruime bocht, welke in het Z. golf van Valencia genoemd wordt. De kust is over \'t ge- heel vlak en zandig, met duinen bedekt, zonder goede natuurlijke havens, doch met haffvormige strandmeren, albuferas genoemd, die zeer visch- rijk zijn. Het binnenland. Het Pyreneesche schier-
eiland, dat een gemiddelde hoogte van 660 me- ter heeft, bestaat voornamelijk uit hoogland en bergland. Men kan hierbij gemakkelijk drie deelen onderscheiden: A, het Centrale hoogland, B. de Pyreneeën met het Katalonische ge- bergte en C. het Andalusische bergland. Daarbij komen nog twee laagvlakten, die langs rivieren wigvormig in het land doordringen: 1. de Anda- lusische laagvlakte aan de Guadalquivir, en 2. de Ebro-vlakte aan de Ebro. A. Het Centrale of Iberische hoogland is de
kern van het schiereiland. Het is een plateau dat van het Iberisch bronnenland, dehooge oost- rand van het plateau, naar het westen zacht glooiend afloopt. In het noorden en zuiden wordt dit hoogland door randgebergten afge- sloten: door het Cantabrisch-Asturisch ge- bergte in het noorden, en door de Sierra Mo- rena in het zuiden, beide in een richting O.-W. loopend. Door het Kastiliaansche scheidings* gebergte wordt het hoogland in twee deelen gescheiden: in de Hoogvlakte van Oud-Kastilië in het N. en de Hoogvlakte van Nieuw-Kastilië in het zuiden. . < De Hoogvlakte van Nimw-KastiliY\', die zich ook
over Leon uitstrekt, is eigenlijk een kom van 800 meter gemiddelde hoogte, welke naar het westen lager ligt en aan die zijde op de Duero (in Portugal Douro geheeten) afwatert. Deze rivier, die bij Porto uitmondt, is alleen in den benedenloop in Portugal bevaarbaar. De hoogvlakte heeft uitgestrekte vruchtbare
gedeelten, o. a. in de provincie Palencia (in de Tierra de Campos) en Valladolid, waar de boom- looze vlakte de korenschunr des lands is. Op het 1000 meter hooge plateau van Reinosa vindt men goede weiden. Doch eveneens vindt men er groote vlakten, die geheel onbebouwd liggen; steppen, welke enkel voor schapenteelt |
|||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE. 127
|
|||||||
|
des lands ver verwijderd landschap, zelfstandig
ontwikkeld. In vele opzichten vormt dit land- en zijn bewoners een overgang tot Zuid-Frank- rijk; natuur, volkskarakter en taal vertoonen vele sporen van verwantschap met dit land. De Ebro-laagvlakte of het Iberische laagland
ligt als een wigvormig dal van 28000 K.M\'2, tusschen den rand van de Kastiliaansche hoog- vlakte, die Iberisch bronnenland genoemd wordt, de Pyreneeën en het Katalonisch gebergte. In een vroeger geologisch tijdperk was deze vlakte een zeeboezem, die later droog gelegd werd, en thans in vele gedeelten een eentonig steppengebied vormt. De Ebro doorstroomt de vlakte in de lengte. Deze rivier is in den benedenloop bij hoogen waterstand slechts tot Tortosa voor zeeschepen te bevaren, en hooger op maakt de waterarmoede de rivier bijna geheel onbevaar- baar. Het meeste water wordt de rivier ont- trokken door het Keizerkanaal (Canal imperial), met welks aanleg keizer Karel V reeds aanving, en dat ten Z. langs de rivier loopt. Het dient voor de scheepvaart en de bevloeiing van het dorre land. De Ebro-delta, die 24 K.M. in zee vooruitsteekt,
is een woest gebied, bijna geheel uit duinzand en moerassen bestaande. Het Andalusische bergland ligt tusschen
de vlakte der Guadalquivir en de Middellandsche Zee. In den Sierra Nevada (= sneeuwgebergte) vindt men hier het hoogste gebergte van het schiereiland, dat in enkele gedeelten, als de Mtdliacén, tot 348-1 M. rijst. De gletschers in het circusdal aan de Veleta, die tot 2845 M. dalen, zijn de zuidelijkste van Europa. Door de sneeuw en het ijs op dit zuidelijke gebergte wordt de Guadalquivir ook in den drogen tijd van water voorzien, zoodat deze een der best bevaarbare rivieren van het schiereiland is. Ten N. der Sierra Nevada ligt een rij kleine
hooglanden; de belangrijkste is de 600 M. hooge, door de Genil doorstroomde Vega van Granada, beroemd door den goed bebouwden bodem. De Guadalquivir (= groote rivier) doorstroomt
de vlakte van Andalusië. Zij is, door de voeding op een sneeuwgebergte, de meest waterrijke rivier van Spanje. In den bovenloop verzandt zij meer en meer. Groote schepen, die oudtijds tot Cordova kwamen, komen thans niet verder dan Sevilla, waar de werking van den vloed nog te bemerken valt. De rivier veroorzaakt soms uitgebreide overstroomingen. De Marismen nabij den mond, echte zoutmoerassen, leveren zeezout. De zacht golvende vlakte van Andalusië
heeft een oppervlakte van 27000 K.M2. De beroemde bijnamen, die Andalusië heeft, als: de korenschuur", de kelder", de veestal", ja zelfs de geldbuidel" van Spanje, doen een bui- |
|||||||
|
dienen. Hiertoe behoort o. a. de Oud-Kastiliaansche
steppe ten Z. van Valladolid. De Hoogvlakte van Nieuw-Kastilië heeft even-
eens een e helling naar het W. en Z. W. Zij watert af op twee rivieren: de Tajo (spr. Tago)1) en de Guadiana. De Tajo (Portug. Tejo) is alleen in den beneden-
loop bevaarbaar. Een weinig vóór zij de Por- tugeesche grens bereikt, vangt de bevaarbaarheid aan. Zij mondt uit in een rias-vormigen inham bij Lissabon. De vloed en ebbe doen op de rivier zich gevoelen tot nabij Santarem. De Guadiana ^), een groote rivier, heeft voor
de scheepvaart nog minder beteekenis. Zij mondt uit in de Golf van Oadiz en is enkel in den benedenloop van Mertola af bevaarbaar. Zee- schepen van 4 AL diepgang kunnen slechts 48 K.M. van den mond de rivier opvaren. De rivierdalen in Nieuw-Kastilië zijn diep in
den bodem gesneden, en staan door hun vrucht- baarheid en boomgroei in scherpe tegenstelling met de dorre, boomlooze landschappen verder van de oevers. De bodem is niet onvruchtbaar, doch gebrek aan water maakt hem o Ver uitgestrekte landstreken tot een boomlooze steppe. Het duide- lijkst komt dit steppenkarakter uit in la Mancha, het Z.O. gedeelte van het Guadianagebied. Deze effen, boomlooze vlakte, door enkele kleine watertjes traag doorstroomd, is het land waar windmolens de beweegkracht moesten en konden leveren. Het bouwland op deze hoogvlakte is tot de laagten beperkt, waar het grondwater des bodems door schep-watermolens, nórias" genoemd, tot besproeiing wordt opgevoerd. De Sierra-Morena is do zuidrand van het hoog-
land. Het is een door het water veelvuldig ver- weerde rand, die eigenlijk alleen van de Andalu- sische laagvlakte in het zuiden zich als een gebergte voordoet. De Pyreneeën hebben wij reeds aangeduid
als een ontoegankelijk en moeielijk over te trek- ken gebergte. De opplooiing der aardlagen, waardoor deze keten ontstaan is, heeft aan de zuidzijde eenige breede lengtedalen gevormd, die aan de noordzijde geheel ontbreken. De hoogste toppen zijn de Maladetta (3404 M.) en de ML Perdu (3352 M.) in het midden. In het O. sluit zich het Katalonische geb., dat de Ebrovlakte naar de zee afsluit, bij de Pyreneeën aan. Tusschen de kustketen en de binnenste keten
van het Katalonisch geb. ligt het lengtedal van Katalonië, met intensieven landbouw en de levendigste nijverheid van Spanje. Hier heeft Katalonië zich als een afgesloten, van het centrum ) Dey iu alle Spaansche namen luidt bijna als onze g.
Jucar spr. Gucar enz. Dit geldt niet voor Poitugetschc namen. Bij deze luidt de j als in het Fransch. ) Guadi in Spaansche namen beteekent rivier; het
woord komt van het Arabitch Wadi = dal; |
|||||||
|
128 HANDELS AAIi
tengewonen natuurlijken rijkdom veronderstellen.
In werkelijkheid zijn die namen slechts op kleine gedeelten toepasselijk. De vega\'a (= vruchtbare, goed besproeide vlakten) van Cordoba, Se villa, Ecija, Jeres e. a. zijn zeer schoon en vruchtbaar; in April staan hier reeds de tarwe en maïs rijp, en zij leveren er respectievelijk 40 en 80 ja 100-voudige vrucht. De plantengroei is er geheel subtropisch. Doch naast deze vruchtbare streken vindt men er ook droge, schrale steppen. Geen landschap biedt zoo scherpe tegenstellingen van weeldengen plantenrijkdoni en dorre, naakte gewesten aan. Klimaat. Het Pyreneesche schiereiland ligt
tusschen de jaar-isothermen van 14° en 18" (J., en is dus het warmste land van Europa. De noordelijke kust heeft bij 1214" C. gemiddelde jaartemperatuur een gematigd klimaat; de winter is er zacht, de zomer matig warm, en hier valt door het opstijgen der N.W. winden bij de kust- gebergten overvloedig regen. Langs de geheele westkust vindt men hetzelfde klimaat; echter is de winter er nog zachter, terwijl naar het zuiden het klimaat meer een subtropisch karakter ver- krijgt. Langs de kust der Middollandsche Zee vindt men vooral een subtropisch klimaat. In het binnenland op de hoogvlakte vertoont
het klimaat de sterke tegenstellingen van een continentaal klimaat. In Madrid bedraagt de gemiddelde Januari-temperatuur 4,5" C. en de thermometer daalt er soms tot 11,9° C, Juli heeft gemiddeld een temperatuur van 24,9° C. Het binnenland wordt gekenmerkt door vele sneeuw- jachten in den winter; op den Sierra Guadarama zijn steenen zuilen langs de wegen geplaatst, om in den winter bij sneeuwval den weg te wijzen. Te Madrid is de lucht in den winter zoo lijn en scherp, dat zij een mensch doodt, maar geen lampje uitblaast" zeggen de Spanjaarden. Eigen- aardig wordt ook dit vastelandsklimaat gekarak- teriseerd door de uitdrukking der Kastilianen, voor het binnenland geldend : 9 maanden winter en drie maanden hel." De regen is zeer ongelijkmatig over het land
verdeeld. De grootste hoeveelheid regen ont- vangen de noord- en noordwestkuststreken (Asturië beteekent: rotswater) waar Santiago 164,7, Oporto 133,5 en Lissabon gemiddeld 74,4 c.M. regen per jaar ontvangen. De hoogvlakten zijn arm aan regen (Salamanca 27,5 c.M.). Ook het Ebrobekken is zeer arm aan regen. Bilbao in het N. heeft gemiddeld 163 regendagen, Alicante in het oosten heeft slechts 63 regendagen per jaar. Van Oud-Kastilië naar het zuiden gaande wordt de zomer steeds armer aan regen tot in het zuiden de typische zomerdroogte der subtropen voorkomt, die 6 maanden duurt (AprilOctober). |
||||||
|
EtUKSKUNDE.
Het koninkrijk Spanje.
§ 96. Bevolking. De oorspronkelijke bewoners
van Spanje waren de Iberiërs (zie pag. 59), een volkengroep van welke de Basken, die ten getale van 44000Ö de westelijke Pyreneeën en het ooste- lijk gedeelte van het Kantabrisch gebergte be- wonen, nog nakomelingen zijn. Na de Iberiërs hebben talrijke volksstammen hun aandeel ge- leverd voor de latere bewoners. In de eerste plaats volgden de Kelten, die het N.-W. en W. bewoonden, vervolgens de Phoeniciërs, Grieken en Romeinen, die hier volkplantingen stichtten, (meest in het O.), en verder de Germanen als: Sue- ven, West-Gothen, Alanen en Vandalen. Ein- delijk kwamen nog de Mooren uit Arabië en Noord-Afrika. De 60000 Morisco\'s van de Sierra Nevada zijn nakomelingen van de Moorsche ver- overaars. En over het geheele land verstrooid leven nog ongeveer 50000 Zigeuners, Gitanos genoemd. Door die verschillende afkomst, in verband
met de staatkundige versnippering des lands, welke tot de Nieuwe Geschiedenis toe hier gevonden werd, bestaat er groot verschil in eigenaardig- heden en taal bij de bewoners. Van de onder- scheidene dialecten is het Kastiliaansch de schrijftaal geworden; de Spanjaarden noemen hun taal la lengua castellana." De Baskische taal staat geheel op zich zelve in Europa. Spanje is zeer schraal bewoond; gemiddeld
vindt men er slechts 35 bewoners per K.M2, (in Nederland 140). De bevolking is het dichtst in de kuststreken, waar die in Galicië en Asturie 62, in Navarra en de Baskische provinciën 46 bewoners per K.M2, bedraagt. Staat. Spanje is een constitutioneele monarchie.
De volksvertegenwoordiging, de Cortes genaamd, bestaat uit den Senaat en de Kamer ran Afi/e- vaardigden. Tot den Senaat behooren op zijn hoogst 180 leden, die voor hun leven, en 180 leden, welke voor vijf jaar door hooge staats- lichamen en hoogst aangeslagenen in de be- lasting gekozen zijn. De Kamer van Afgevaar- digden bestaat uit 432 leden, voor vijf jaar ge- kozen. Het actieve en passieve kiesrecht begint, wanneer de noodige census betaald wordt, met het 25ste levensjaar. Leger. Sedert 1885 is algemeene weerplicht
ingevoerd, die met het 19e jaar aanvangt, daarnain 3 jaren dienst bij het staande leger, 3 jaren bij de eerste reserve, en 6 jaar bij de tweede reserve overgaat. Vrijkoop kost 730 gulden (Ned.), plaats- vervanging onder broeders is geoorloofd. Het jaarlijksche contingent aan recruten is 80000 man. De sterkte van het leger in vredestijd bedroeg in 1892: 9442 officieren en 91928 man- schappen. De vloot telde 118 schepen (105859 tonnen) met 848 stuken geschut. |
||||||
|
129
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Sedert het bestijgen van den Spaanschen troon
door de Bourbons in 1713 werd de toestand eenigszins verbeterd, en was er wezenlijk vooruit- gang in den economischen toestand te bespeuren. Doch de Napoleontische oorlogen, waarin Spanje betrokken was, en waarbij de strijd ook op eigen bodem verplaatst werd, sloegen het land bij den aanvang der 19de eeuw diepe wonden. En toen na den val van Napoleon andere landen van Europa door langdurigen vrede zich weder her- stelden van de toegebrachte slagen, werd Spanje inwendig verscheurd door burgeroorlogen, woelin- gen en onzekerheid. Door dien toestand was vernieuwde opkomst onmogelijk. Eerst toen de partijschappen een weinig tot rust kwamen, kon er aan gedacht worden om voor het exploiteeren der hulpbronnen van bestaan iets te verrichten. En het was nog met Engelsch geld, dat in 1848 de eerste spoorwegen werden aangelegd en ver- schillende ondernemingen werden gewaagd, om de minerale schatten des bodems te exploiteeren. Hierbij bleken de kopermijnen aan de Rio Tinto zeer rijk te zijn; ook kwikzilver, ijzer, lood en tin, alsmede sternkolen en zout, brengt sedert dien tijd het land in aanzienlijke hoeveelheid voort. Behalve met Engelsch werden ook met Fransch en Belgisch kapitaal verschillende ondernemingen op touw gezet. Daarentegen ging de eens zoo bloeiende Spaansche schapenteelt hard achteruit. De nijverheid, die door de burgeroorlogen ge-
drukt was, begon zich met den aanleg van betere middelen van verkeer langzaam te verheffen, en sedert het midden dezer eeuw gaat de handel eenigszins vooruit. Spanje ondergaat, indien de rust bewaard blijft, een verjongingskuur. Hoewel de koloniën tot op weinige zijn geslonken; na het ophouden van het vloeien der koloniale zilver- stroomen is de aandacht gevestigd op de eigen hulpbronnen van welvaart. Er is weer leven en geest in dit volk gekomen, en niet zonder goede verwachting kan het land in de toekomst zien. De Spaansche koloniën, die eens zulk een
reusachtige uitgebreidheid hadden, zijn meest alle verloren gegaan. De koloniale politiek, welke op uitpersing en onderdrukking gegrondvest was, bevorderde dien loop der zaken. Mexico en Peru maakten zich in deze eeuw onafhankelijk (1824). Alleen Cuba, Portorico, de Philippijnen en eenige onbeteekenende eilandengroepen in Australië en aan de westkust van Afrika, bleven nog behouden. Van deze is Cuba de rijkste bezitting. § 98. Middelen van bestaan. A. Landbouw,
produkten uit het plantenrijk, veeteelt enz. De bodem van Spanje wordt voor ongeveer 35,4 pet. als bouwland en tuingrond, voor 20,8 pet. als bosch, voor 19,7 pet. als grasland en voor 3,7 pet. als wijnbergen gebruikt, terwijl ongeveer 20,4 pet. der oppervlakte woest ligt. De meeste woeste gronden liggen op de Kastiliaansche |
|||||||||
|
Kerk en school. De katholieke kerk is staats-
kerk; niet meer dan 30000 bewoners behooren tot andere kerkgenootschappen. Hoewel er vol- gens de wet de leerplicht bestaat, kon toch in 1877 nog de helft der bevolking niet lezen. In den laatsten tijd is hierin wel verbetering gekomen. § 97. Historisch overzicht van den eco-
nomischen toestand van Spanje in deze eeuw. De nieuwe geschiedenis ving voor Spanje aan met roemrijke dagen. De ontdekking van Ame- rika met zijn rijke goud- en zilverniijnen deed in letterlijken zin groote schatten naar Spanje stroomen. Doch die ontdekking was meer toeval dan de ontwikkeling van een natuurlijk proces. Het vinden van de Nieuwe Wereld door Columi>us voor Spanje was ten opzichte van dit land een blind geluk, dat aanvankelijk groote voordeelen opleverde, doch waartegen de bevolking niet bestand was. Spanje werd door een lot uit de loterij begunstigd, en toen het hierop bouwde werd het armer dan te voren. In de lö,le eeuw was Spanje door eigen hulp-
bronnen en de nijvere bevolking der Mooren tot het eerste industrieland van Europa verheven. In den zwijmelroes der ontdekkingen van goud- rijke landen begon de regeering tegen de niet- christelijke Mooren den strijd aan te binden, en de nijverste bewoners des lands werden gedurende de 16,le en 17\'\'° eeuw gedeeltelijk verdreven, gedeeltelijk in hun vrijheid onder- drukt. Hierdoor werd de industrie in Spanje een zware slag toegebracht. Men meende voort- durend op de edele metalen der Nieuwe Wereld te kunnen bouwen, en door koene veroveringen en afpersingen der onderworpen volken zich gemakkelijk te kunnen verrijken. De onjuiste meening won veld, dat enkel goud en zilver den rijkdom eener natie uitmaken. Zoo kwam nijverheid in minachting en de industrieën, welke zich te Barcelona, Valencia, Valladolid, Cordova en Sevilla glansrijk ontwikkeld hadden, geraak- ten in verval. De Spanjaarden werden meer een volk van zeelieden en avonturiers, of van ridders en monniken. De weelde en verkwisting van den veroveraar nam de plaats in van Moorsche vlijt. De buitenlandsche handel kwam schijnbaar eenigszins tot bloei, toen voor de edele metalen uit Amerika groote hoeveelheden waren in de Nederlanden, Engeland, Lissabon en Italië werden aangekocht, doch het gevolg was, dat andere volken de vruchten plukten van de Spaansche uitpersing in hun bezittingen. Voegt men hierbij de ongelukkig gevoerde oor- logen, het slechte beheer van den staat enz., dan is het niet te verwonderen, dat staat en volk met reuzen schreden achteruit gingen na de eerste eeuw der Nieuwe Geschiedenis. Met het einde der 16Ue eeuw bleek dit verval reeds duidelijk. |
|||||||||
|
130
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNBE.
|
|||||||||
|
hoogvlakten, bovenal in la Manche en Estra-
madura. De landbouw is hoofdbezigheid der bevolking.
Het bebouwde land wordt onderscheiden als seeano of campo secano, d. i. droog land, waar de plantengroei van den regen afhangt, en campo regadio, d. i. kunstmatig besproeid land. De regadios, die gewoonlijk als huertas (tuinen) of vega\'s (tuinen) worden aangeduid, hebben een oppervlakte van 9000 K.M\'2. Een eigenaardig kenmerk van de vega\'s is, dat gelijktijdig onder- scheidene vruchten op denzelfden akker vei bouwd worden. Als produkten der huerta\'s komen veel- vuldig voor: sinaasappels (voortreffelijk in Va- lencia), limoenen, vijgen, dadels (die in Europa enkel in Murcia (Elche) rijpen), suikerriet, granaatappels, katoen, vlas, hennep, rijst, maïs, tarwe, grondnoten en groenten. Langs de kusten der Middellandsche Zee, in Murcia, en Valencia, alsmede in Andalusië, worden vele vega\'s en huertas gevonden, doch ook in Aragon en Xieuw Kastilië vindt men ze. Tal van de irrigatie-werken dagteekenen nog uit den tijd der Mooren, die deze met zorg aanlegden. Toch ligt nog ongeveer 14,5 pet. van den vruchtbaren bodem des lands onbebouwd. De oorzaak van dit be- treurenswaardig verschijnsel is een gevolg van het gebrek aan arbeiders, gedeeltelijk door de landverhuizing naar Amerika, gedeeltelijk door verdrijving der Mooren ontstaan, alsmede van het heerschend grootgrondbezit. Op de secano\'s verbouwt men granen, bovenal
tarwe (het meest in Oud- en Nieuw-Kastilië, Leon, Estrainadura en Andalusië), verder maïs, rogge, i/erst en haver. Ongeveer 11 mill. H. A. des lands wordt voor den graanbouw gebruikt. In 18!)0 werden geoogst in het geheele land: dr 26,6 mill. H.L. tarwe, 13,5 mill. H.L. rogge, 7,8 mill. H.L. maïs, 6,1 mill. H.L. gerst en 5,7 mill. H.L. haver. Aardappelen worden er algemeen verbouwd;
met de peulvruchten (erwten eu boonen) vormen zij een belangrijk voedsel. De wijn is een der eerste rijkdommen van
Spanje; het klimaat is er voor den wijngroei bijzonder gunstig, zoodat hij bijna nimmer mislukt. Vooral levert Spanje zoete wijnen, als: Alicaiite, Malaga, Jeres, Val\'lepenas, Miiscadellenivijn e. a. Bijna uitsluitend zijn deze soorten luxewijnen, als Spaansche wijn bekend. De ordinaire wijnen van Katalonië, Aragon, Murcia en elders waren lang weinig in den handel. Thans evenwel wordt de bereiding verbeterd en wordt die veel naar Frankrijk verkocht, om daar het te kort aan te vullen. Vooral wegens de kleur en het aanzien- lijk gehalte aan alcohol zijn deze wijnen gezocht. Het is wel opmerkelijk, dat de invoer van alcohol in Spanje, vooral uit Duitschland, ge- durende de laatste jaren zoo sterk is toegenomen. Die alcohol wordt evenwel niet door de zeer |
matige Spanjaarden gebruikt, maar dient om de
wijnen te versterken en wordt aldus in den wijn weder naar Frankrijk uitgevoerd. De uitvoer van wijn uit Spanje, die in 1854
slechts 1,1 mill. H.L. bedroeg, beliep in 1878 op 2,9 mill. H.L. en bedraagt thans meer dan 7 mill. H.L. In Zuid-Amerika en de Vereenigde Staten wordt Spanje reeds een geduchte con- current voor Frankrijk, wat betreft den wijn- invoer. Evenwel de phyloxera heeft ook hier de druif aangetast. De olijfboomen beslaan 860000 H.A. en leveren
jaarlijks zh 2,5 mill. H.L. olie. In de noordelijke provinciën vindt inen veel ooftteelt en fabrikatie van ooflioijn. Walnoten en kastanje-boomen vindt men hier vele verbreid. Het espartogras, een soort van Spaansche brem of taai vlechtgras, dient tot vlechtwerk; het komt voor ten Z. O. van Madrid tot de kust. De bosschen zijn in Spanje zeer verwaarloosd.
Onvoorzichtig had men de wouden gedund en door de schapenteelt werd de vernieuwde woud- groei belemmerd. Van de woudboomen is de kurkeik vooral van beteekenis, die rt 255000 H.A. bedekt. Men vindt hem in Katalonië, de Sierra Morena, de prov. Badajoz, Cadix, Malaga enz. Door het droge klimaat is de oppervlakte aan
grasland niet aanzienlijk, en daardoor neemt de veeteelt een ondergeschikte plaats in. Galicië, Asturië en Navarra, de vochtigste streken, staan in dit opzicht bovenaan; hier vindt men veel runderen. Paarden zijn het talrijkst in Beneden- Andalusië, waar vroeger de paardenteelt beroemd was, en op de Kastiliaansche hoogvlakten. Het aantal muildieren en ezels neemt naar het zuiden toe; eveneens het aantal geiten. De droge weiden der hoogvlakten van Kastilië
zijn bijzonder geschikt voor de schapenteelt, die hier aanzienlijk is. De herders brengen den zomer met hunne kudden op de noordelijke en oostelijke hoogere streken door om des winters de meer zuidelijke lager gelegen gedeelten met war- mer klimaat te bezoeken. Spanje is een land, dat betrekkelijk het rijkst is aan schapen. In \'t geheel telt men er rfc 16,9 mill., of per 100 bewoners gerekend 131, terwijl in Groot-Britan- nië er 105, in Noorwegen 92, in Denemarken 78, in Rusland, Portugal en Hongarije 62, in Frank- rijk 51, in Italië en Zweden 30, in Nederland 21, in Oostenrijk 17, in Zwitserland 16 en in België gemiddeld 6 per 100 bewoners geteld worden. Varkensteelt vindt men meest in de streken die
rijk zijn aan eikenwouden, als Estramadura en Cadiz. De zijdeteelt in Valencia en Murcia ging achteruit. Cochenille wordt in Malaga en Valencia gewonnen. B. Mijnen, salinen enz. Spanje\'s rijkdom aan
ertsen was reeds tijdens de Oude-Geschiedenis bekend. De Phoeniciërs, Romeinen en Arabieren |
||||||||
|
131
|
||||||||||||||||||||
|
HANDÊLS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||
|
wisten de rijke ertslagen reeds met succes te
exploiteeren. Na de ontdekking van Amerika werd de bergbouw verwaarloosd, doch in deze eeuw kwam hij op nieuw tot ontwikkeling, hoewel door buitenlandsch kapitaal. Vooral aan de randen van het hoogland, in de randgebergten, worden die ertsen gevonden. Zilver en lood vindt men veel in de kust-
gebergten van Almeria en Curtagena. De kwik- zilvermijnen van Almaden leverden in 188!): 45477 flesschen kwikzilver. Kopermijnen vindt men vele langs de Rio Tinto. In dit gebied, alsmede in de Z. O. kustgebergten, vindt men ijzerertsen; echter het meeste ijzer vindt men in de noordelijke provinciën, bovenal in Biskaje. De jaarlijksche opbrengst aan ijzer is 800000 tonnen. Zink vindt men in de prov. Santander en bij Cartagena; tin in Galicië. Verder levert de bodem galmei, antimonium, phosphorus, zwavel (in het gebied der Segura en Guadalaviar). De rijkste steenkolenbeddingen heeft de pro- vincie Oviédo, doch zij komen ook voor in Leon, bij Burgos, in de oostelijke Pyreneeën en in de zuidelijke Sierra Morena, bij Belmez. De kolen- opbrengst in 1891 was 1,3 mill. ton; door de geringe ontwikkeling der industrie is ook de exploitatie der kolenmijnen niet groot. IJzerhutten vindt men in Spanje betrekkelijk
weinige, daar de steenkolenbeddingen ongunstig liggen ten opzichte der ijzerertsen. Dit heeft ten gevolge, dat groote hoeveelheden ijzererts worden uitgevoerd. Groote lagen steenzout, die nog weinig ge-
exploiteerd zijn, vindt men in Katalonië; kleinere op de Kastilische Hoogvlakte en in het Ebro- bekken. De omstreken van Cadiz en Valencia leveren zeezout. Marmer levert de bodem in grooten rijkdom. C. Nijverheid. In het historisch overzicht zei-
den wij reeds, dat de nijverheid in den laatsten tijd meer tot ontwikkeling komt. Vooral in de Bas- kische provinciën en Katalonië bloeide zij vroeger het meest; in Galicië, Andalusië en Valencia komt zij thans tot bloei. De katoen-industrie neemt de eerste plaats
in (in 1883: 1,9 inill. spindels); Barcelona is de hoofdplaats dier industrie. Zijde-spinnerij en weverij wordt in Valencia, Barcelona en Sevilla uitgeoefend; wolindustrie bovenal in Katalonië en in de streken waar men schapenteelt vindt. Hennep- en vlasindustrie zijn zeer verbreid. Andere industrieën zijn: kantfabrikatie, esparto- (jrasvleehterij (Murcia), lederfabrikatie, handschoe- nen (Sevilla), kurksnijderij (Gerona), fabrikatie van aetherische oliën; verder: glas- en aardewerk- fabrieken, papierfabrieken, bierbrouwerijen (meest door Duitschers opgericht in de groote steden) bewerking van tabak uit de koloniën. Wapens levert Toledo. |
||||||||||||||||||||
|
§ 99. Handel en verkeer. De buitenlandsche
handel is vooral na 1849 op nieuw opgekomen. In 1890 bedroeg de invoer aan waarde 941137925 pesetas, de uitvoer 937759883 pesatas1). Het aandeel der verschillende landen in dien handel leert het volgend overzicht kennen voor 1890. |
||||||||||||||||||||
|
Frankrijk.....
Groot Britt.....
Vereenigde St. v. N. A.
Cuba......
Duitschland . . . .
België......
Portugal.....
Rusland.....
Philippijnen . . . .
Porto-Rico.....
Argentinië . . . .
|
292 293 969
194 578 329 79 393 645 44 561 014 44 175 947 40 472 983 34 873 578 26 355 075 24 563 378 23 127 188 10 579 393 |
425 604 224
218 371810
25 521 562
86 426 832
11829 943
21445 419
35 672 058
374 884
9 213 712
22 617176
15 409 373
|
||||||||||||||||||
|
De uitvoer uit Spanje naar Nederland is nog al
van belang, in 1890 voor 21 mill. Ned. guldens; de invoer van Nederland naar Spanje is niet belangrijk; in 1890 slechts voor 3,6 mill. guldens. Produkten van uitroer uit Spanje zijn: wijn
( 154,5 mill. gulden, y3 van den totaal uitvoer), lood, ijzer, koper, rozijnen, kwik, oranjeappels, citroenen, olijfolie, druiven, tarwemeel, safraan, kwikzilver, zout, esparto- gras enz. Invoerartikelen zijn: katoen (in 1890 voor 33,9 mill. guld.), suiker, kolen, hout, machines, tabak, tarwe, spiritualiën, visch, chemicaliën, wollen artikelen enz. De meeste handel met Spanje wordt door
Frankrijk gedreven. Frankrijk vindt hier afzet voor een groot gedeelte der produkten van zijn industrie en ontvangt in Spanje landbouw» produkten en mineralen. De verzending van wijn uit Spanje naar Frankrijk vermindert, sedert Algiers en Tunis veel wijn leveren. Het handelsverkeer in het land was langen tijd
zeer moeielijk door de natuurlijke afscheidingen der afzonderlijke deelen, en het gemis aan be- vaarbare rivieren, terwijl ook de gesteldheid des lands den aanleg van kanalen belemmerde. Die natuurlijke afscheidingen gaven aanleiding tot provincialisme en particularisme, vermengd met een trek naar zelfstandigheid, alsmede tot een zeer verschillend karakter bij de bewoners. Een groot nadeel voor Spanje is het, dat het bevaar- bare gedeelte der rivieren van het hoogland in het westen geheel aan Portugal behoort. De binnenlandsche handel wordt voor een
groot gedeelte tot stand gebracht door de kust- scheepvaart, die van de 116 meestal kleinere havens uit, welke Spanje aan beide zeeën bezit, |
||||||||||||||||||||
|
voor de waarde der peseta pag. 24. Zij be-
: 1 franc. |
||||||||||||||||||||
|
<) Zie
draagt -\\ |
||||||||||||||||||||
|
132 üanöels-aardrijksKunM.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Santander. Barcelona is de belangrijkste haven,
als centrum van den Spaanschen handel op de Middellandsche Zee en eerste handelsstad des rijks; Sevilla is de belangrijkste export- en import-haven, en in het noorden is Santander van groot belang voor het verkeer met West- Europa. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
plaats heeft. Het vervoer te land is er zeer duur.
Hoofdplaatsen voor den binnenlandschen handel zijn: Madrid, Burgos, Oviedo, Zaragoza en Gra- nnda. Zafra en Vbeda hebben groote vee- markten ; Cueiiza en Be/ar wolmarkten. De havens voor den buitenlandschen handel
zijn hoofdzakelijk: Barcelona, Malaga, Sevilla en |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het scheepvaartverkeer van Nederland met Spanje in 1892 leert
het volgend overzicht kennen. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De meeste schepen kwamen uit de
havens Tan |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Rotterdam 70, Amsterdam 6.
Amsterdam 7, Rotterdam 1. Amsterdam 8.
Amsterdam 5, Rotterdam 4. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De Spaansche handelsvloot telde in 1891
1679 schepen van meer dan 50 ton, totaal 614921 tonnen inhoud, waaronder 423 stoombooten met 417323 tonnen inhoud. § 100. Plaatsbeschrijving. Bij de plaats-
beschrijvïng gaan wij van de oude landschappen uit, wier historische namen het best bekend zijn. Het aantal inwoners geldt voor 31 Dec. 1887. 1. Nieuw-Kastilië: Madrid (470000), hoofd-
en residentiestad, aan de onbevaarbare Manze- narea. De stad ligt te midden eener onvruchtbare hoogvlakte op een aantal heuvels, ongeveer 650 meter hoog, in het centrum des rijks. Die ligging moge voor een hoofdstad beteekenis hebben, voor den handel is de ligging van Madrid niet geschikt. De handel is er dan ook weinig van belang, en op de beurs is de speculatie in staatspapieren hoofdzaak. Fabrikatie van tabak, sigaren, tapijten, goud- en zilverwerk. Ten N. der stad ligt el Pardo, het jachtslot en winter- paleis van Karel V, ten N. W. el Escurial, het door Philips II gebouwde kloosterpaleis met de grafplaatsen der Spaansche koningsfamilie. Aran- juez, 49 K.M. ten Z. der hoofdstad, in een schoon en woudrijk dal der Taag, vormt de zomer- residentie. Prachtig slot. Het stadje is in Hol- landschen trant gebouwd. Toledo (21000) a. d.Tajo; koninkl. wapenfabriek(Toledo-klingen). Fabrikatie van papier. Almadén (8200) kwik- zilver. 2. Estramadura: Badajoz (27000) aan de Gua-
diana, fabrieken, grenshandel. 3. Leon. Bejar (12000). De beroemde hammen
van Estramadura komen van hier. > Salamanca (22000), leerlooierij, lakenfabrieken, universiteit. Leon (13000), vlas- en linnenhandel. |
4. Galicië: Vigo (15000), belangrijke haven.
Visscherij, looierij, zeepfabrieken. La Estrada (25000) beroemde mis. Santiago de Com- postella (24000), bedevaartsplaats, handel, uni- versiteit. Coruna (37000) havenstad, industrie, handel op Cuba. El Ferrol (26000) hoofd- oorlogshaven, zeearsenaal. 5. AsturiT\': Oviedo (43000) steenkolen, konink-
lijke wapenfabriek enz. Gion (35000) haven- stad; levendige handel in steenkolen, ijzer, hout, vee. 6. Oud-Kaxtilïc: Santander (42000) havenstad
(in 1692 kwamen 10 Ned. schepen in deze haven) ijzergieterij, wolspinnerij, sigaren, papierfabr., scheepswerven. Uitvoer van wol, zink en ijzererts. Burgos (31000) kken- en breiwerkfabrieken. Valladolid (62000) fabriekstad. 7. De Basltische provinciën: Vitoria (28000)
aan een der hoofdwegen naar Frankrijk gelegen, en daardoor strategisch belangrijke ligging. Levendige handel en industrie. Bilbao (51000) belangrijkste haven der noordkust; uit- voer van ijzererts. In 1892 kwamen 87 schepen onder Nederlandsche vlag in deze haven, waarvan er 70 uit de haven van Rotterdam en 6 uit die van Amsterdam kwamen. St. Sebastian (29000) haven, transito en expeditiehandel; aan den spoorweg van Frankrijk naar Madrid gelegen. 8. Nanarra. Pamplona (29000) ijzerindustrie,
wijnhandel. 9. Aragon: Huesca (13000), lakenfabrikatie,
wijn en olijven. Zaragoza (92000) in een vruchtbare streek aan deEbro; zijde-en laken- weverij; zeep, salpeter, chocolade en leder- fabrikatie. 10. Kaïalonië: Gerona (15000) kurkenfabri-
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
133
|
|||||||||
|
HAHDËL8-A.Alit>Ri.TKSKUyDE.
|
|||||||||
|
katie. Mataró (18000), zijde, katoen- en
ijzerindustrie; haven. Baroelona (272000 met de voorsteden 45000
inw.) is de eerste haven- en fabrieksstad van Spanje. De stad ligt tusschen de monding der Llobregat en der Besos, in een goed bebouwde, met landhuizen dicht overdekte vlakte, welke door met wijn bedekte heuvels omringd is, aan de kust der Middellandsche Zee, die hier door een klein vooruitspringend schiereiland een goede havenbocht vormt. Na Madrid en Cadiz is Barcelona de schoonste
stad van Spanje. Reeds door de Phoeniciers is hier een handelsstad gebouwd, en in de middel- eeuwen was Barcelona de hoofdplaats voor den handel op de Middellandsche Zee. Hier werd in 1258 het eerste wetboek voor handel en zee- recht opgesteld. In 1888 kwamen 2760 schepen in de haven (2321288 tonnen). De kusthandel wordt van hier uit door 3900 schepen gedreven (1621642 tonnen inhoud). De uitvoer van Bar- celona bestaat naast industrieartikelen van allerlei aard, die in het nijvere Katalonië vervaardigd worden, bovenal in Katalonischen rooden wijn naar Zuid-Amerika, zuidvruchten en brandewijn. De invoer bestaat in Fransche, Engelsche en Ita- liaansche fabrikaten, granen uit Rusland, de Vereenigde St. v. N. A. en Turkije, hout uit de Oostzee, ijzer uit Zweden, hennep uit. Riga, Petersburg en Marokko; linnen, koper- en ijzer- draad uit Duitschland enz. Landinwaarts liggen de volgende steden, met
wol- en katoenindustrie: Sabadell (20000), Man- resa (23000), Lérida (22000). Tarragona (27000) haven, katoen- en lakenweverij; wijn- uitvoer. Reus (29000) textiel-industrie. Tortosa (25000) haven; nijverheid. Marmer- en albastgroeven. 11. Valencia: Castellón de la Plano (25000),
wijn, olijven, zuidvruchten. Valencia (171000) aan de Guadalaviar, door vruchtbare tuinen om- ringd. Uitvoer van oranges en wijn. Zijde- industrie, ijzergieterijen enz. Alcóy (30000) fabrieken. Alicante (40000) haven voor Madrid aan de Middellandsche Zee; wijnbouw, katoen- en linnen-industrie. Uitvoer van wijn, olijfolie, espartogras. Elche (24000) van pal- men omringd. Dadels. 12. Murcia: Murcia (99000) aan de Segura,
te midden van een schoone huerta. Zijde- en katoennijverheid, espartogras-vlechterij, salpeter- fabrieken. Gartagena (84000) voortreffelijke natuurlijke haven, oorlogshaven. Arsenaal, scheepswerven, fabrikatie van zeildoek, lederen artikelen, zijden stoffen. Uitvoer van ijzer, lood, zilver, koper. Lorca (58000) salpeter- en kruit- fabrikatie, molens, zijde-industrie. 13. Granada: Cuevas de Vera (20000) zilver-
mijnen. Almeria (36000) haven, uitvoer van |
|||||||||
|
lood. Druiven. Malaga (134000) in een uiterst
vruchtbare vega, met wijn, amandelen, olijven, oranges en suikerriet. IJzerwaren en machine- fabrikatie; zijdeweverij. Antequera (27000) papierfabrikatie, flanelweverij. - Granada (73000) door een prachtige vega omringd. De vroeger zoo bloeiende industrie is achteruitgegaan. Boven de stad verheft zich het Moorsche konings- paleis Alhambra. 14. Andalusië. Jaen (26000), zijde-, wol- en
linnenindustrie. Linares (30000) loodmijnen, koper en antimonium. Córdova (56000) metaalindustrie en andere nijverheid. De fabri- katie van Kordaan (een leersoort, die naar deze stad den naam heeft) is ook achteruitgegaan. Ecija (24000) wol- en zijdeweverij. Sevilla (143000), vroeger de eerste zeehaven
van Spanje, nog belangrijk als zeehaven. Konink- lijke tabakfabiïek, koninkl. geweerfabriek, fabri- katie van snuiftabak (spaniol), goud- en zilver- waren, ijzergieterij, enz. Handel in granen, petroleum, zuidvruchten, enz. Huelva (18000) uitvoer van koper en andere ertsen. San Lucar de Barrameda (23000) aan den mond der Guadalquivir, voorhaven van Sevilla. Jerez de la Frontera (62000), wijn; sherry. Cadiz (63000) de belangrijkste haven voor de transatlantische verbindingen met de koloniën, een der eerste oorlogshavens, vroeger de haven voor de zilvervloten. Uitvoer van wijnen en zout. 15. De Balearische eilanden. De I\'t/thiusen en
Balearen zijn Spaansche eilanden in de Middel- landsche Zee. Op het eiland Mallorka ligt de haven Palnaa (60514). Het Koninkrijk Portugal.
§ 101. Bevolking, staat, kerk enz. Het Portu-
geesche volk is ontstaan door eene samensmelting van Suévische en Romaansche elementen, ver- mengd met Arabieren en andere stammen. Door de Romeinen werd dit land reeds 139 v. Chr. ver- overd en als wingewest met den naam Lusitanië bestempeld. In den strijd met de Mooren werd graaf Hendrik van Bourgondië door Ferdinand I van Castilië met het land tusschen de Douro en de Minho beleend, 1093, en hierin ligt de grondslag van dit rijk, hetwelk door veroveringen op de Mooren zich uitbreidde. De leenmannen van Portugal gedroegen zich weldra als heeren des lands, en in 1139 werd de heer van Portugal als koning uitgeroepen. Het koninkrijk Portugal heeft een oppervlakte
van 92575 K.M2, met 4708178 inw. Hiervan behooren 89372 K.M2, en 4306554 bew. tot het vasteland en 3203 K.M2, met 401624 be- woners tot de eilanden de Azoren en Madeira, die ook bij Portugal gerekend worden. Portugal is een constitutioneele monarchie,
erfelijk in mannelijke en vrouwelijke linie van het huis van Braganza. Het Parlement, de Cortez |
|||||||||
|
134
|
|||||||||
|
HANDËLS-AARtmljKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
Niet alleen Indië, ook Zuid-Amerika leverde
aan Portugal zijn rijke natuurschatten, die echter aanvankelijk slechts in verf hout (Brasilhout) be- stonden. Zoo was de Portugeesche handel een wereldhandel, het Portugeesche Rijk door zijn uitgestrekte bezittingen een wereldrijk geworden. Doch het duurde niet lang. Toen in 1580 na
het uitsterven van de dynastie Portugal aan Spanje kwam, deelde het in de oorlogen van dat rijk. De Hollanders, met Spanje in oorlog, werden door verkeerde taktiek der Spaansche regeering in het verkeer met Lissabon belemmerd, en zochten nu zelf den zeeweg naar Indië, waar zij de Portugeezen bestreden en een gedeelte van hunne bezittingen wisten te veroveren. Portugal deelde na korten bloei in den achteruitgang van Spanje, uit welk verval het zich niet weer ver- heffen kon, ook al werd het van Spanje gescheiden in 1640. Het aktieve volk van vroeger werd passief, zonder initiatief, zonder veerkracht, en liet zijn vroegere concurrenten de heerschappij geheel. Hollands opkomst berustte gedeeltelijk op den ondergang van Portugal. En Engeland wist het kleine land in de vorige eeuw economisch en staatkundig geheel aan zich te verbinden. Gedurende de oorlogen, uit de Pransche Revo-
lutie voortvloeiend, hield Portugal zich neutraal en zag het aanvankelijk weder den handel toe- nemen, vooral doordien het de Hamburger markt van Braziliaansche waren voorzag. Ook de in- dustrie ging vooruit. Doch deze bloei duurde niet lang, want in 1807 trok een Fransch leger verwoestend door het land, terwijl in 1808 de koningsfamilie vluchtte. Thans volgde er een tijd van onrust en onzekerheid, die geenszins ophield, toen de dynastie terugkeerde. Het land was ten prooi aan revolutie en tegenrevolutie, en eerst na 1848 vertoonde zich langzamerhand eenige verbetering. De handel nam een weinig toe, de nijverheid ontwikkelde zich. Maar de staat, welks financiën sedert 1820 bijna voort- durend in een slechten toestand verkeerden, kon weinig doen, om door den aanleg van spoorwegen het verkeer te bevorderen. Sedert 1861 heeft men zelfs kerkelijke bezittingen geconfiskeerd en verkocht. Van de eens zoo uitgebreide koloniale bezit-
tingen is slechts een klein gedeelte aan Portugal gebleven. Deze zijn: de Azoren, de Madeira- groep, de Kaap-Verdische eilanden, bezittingen in Senegamhië, de eilanden St. Tliomé en Principe, bezittingen aan de u>esl- en oostkust van Afrika (Angola, Benguela, Mozambique), in Indië: Goa en Diu, een deel van Timor en Maeao in China. Behalve Madeira hebben deze koloniën weinig beteekenis voor den wereldhandel. § 103. Middelen van bestaan. A. Landbouw
en veeteelt. Ongeveer 22,4 pet. van den bodem wordt als bouwland en tuinland gebruikt; |
|||||||||
|
genoemd, bestaat uit de Kamer der Pairs (254
leden, gedeeltelijk door den koning benoemd, gedeeltelijk erfelijk, of door hun ambt er toe ge- roepen of gekozen) en de Kamer van afgevaar- digden (180, door directe censuskiezers gekozen vertegenwoordigers). De algemeene weerplicht begint met het21ate
levensjaar en duurt drie jaar, terwijl de recruten nog 5 jaar bij de eerste en 4 jaar bij de tweede reserve zijn ingelijfd. Bij vredestijd bedroeg de sterkte van het leger in 1892: 34971 officieren en manschappen. Daarbij komt nog het koloniale leger, in vrede 9476 man groot (1891). De oorlogsvloot telde in 1892 57 schepen met 171 stukken geschut. De Roomsch-Katholieke kerk is in Portugal
staatskerk, doch ook andere gezindten worden geduld. Er wonen slechts ± 500 Protestanten in Portugal. Het schoolbezoek is verplichtend gesteld. De eenige universiteit vindt men te Coiinbra. § 102. Ontwikkeling van handel, nijverheid
en verkeer. Portugal werd bij den aanvang der Nieuwe Geschiedenis een belangrijke han- delsstaat, omdat het als de eerste koloniën- veroverende mogendheid in Europa optrad. De bewoners der smalle kuststrook aan de mon- ding der Spaansche rivieren werden vooral door het initiatief van den Prins Hendrik den Zee- vaarder" een volk van zeevaarders, landontdek- kers en handelaars. De geheele ligging bestemde ook dit land bij voorkeur tot de zeevaart, en men moet de bevolking de eer toekennen, dat, toen eenmaal de stoot daartoe van bovenaf gegeven was, zij met geestdrift en volharding hun roeping heeft vervuld. Vóór de eeuw der ontdekkingen was Portugal\'s handel zonder beteekenis en werden er alleen wijn en visschen op de markt gebracht. Doch toen Portugal in West-Afrika bezittingen verkreeg, werden van hier ivoor, stofgoud, gummi, katoen en slaven in den handel gebracht, en de West-Afrikaansche eilanden leverden maderawijn en suiker aan dit land. Maar het glanspunt van Portugal\'s grootheid werd bereikt door de ontdekking van den zee- weg naar Indië (zie pag. 4G). Hierdoor werd het kleine Portugal de bezitter van de rijkste en aan- zienlijkste koloniën. Omstreeks 1520 was Portu- gal het eerste land van den wereldhandel, waar de schatten van Indië in de magazijnen van Lissa- bon werden opgeslagen. Gedurende den geheelen loop der zestiende eeuw voorzag Lissabon alleen alle Europeesche markten, de Italiaansche niet uit- gezonderd, van de Indische artikelen. Uitsluitend te Lissabon mochten zij ingevoerd, alleen van daar mochten zij uitgevoerd worden. De Portugeezen brachten of zelf die waren weder naar het noorden, naar Antwerpen enz., of andere natiën kwamen in deze haven om de handelsartikelen te halen. |
|||||||||
|
HANDELS-AAI
26.7 pet. als grasland; 2,9 pet. is met bosch
bedekt en 2,2 pet. met wijngaarden, terwijl nog 45.8 pet. woest liggen.
Hieruit blijkt, dat landbouw en veeteelt er
niet bijzonder ontwikkeld zijn. Hoewel er na de verdeeling van de groote bezittingen in de doode hand sedert 1852 verbetering valt waar te nemen, ligt toch nog een aanzienlijk gedeelte des bodems improduktief. Het grootste gedeelte van deze onbebouwde gronden vindt men daar, waar het grootgrondbezit bestaat, n.1. ten zuiden van de Taag. In Algarvië in het zuiden en aan de Minho in het N. is het in dit opzicht beter gesteld. De landbouw teelt er: tarwe, maïs, rogge,
gerst, haver en rijst (deze meest aan de Ria d\'Aveiro). Hoewel de bevolking zeer dun is, voldoet de opbrengst der granen toch niet aan de behoefte, en moet er jaarlijks voor een aan- zienlijk bedrag aan graan worden ingevoerd. Peulvruchten en groenten dienen veel mede tot voedsel. De aardappelbouw neemt toe; in het N. verbouwt men vlas. De wijn is het belangrijkste produkt voor den uitvoer; 300000 H.A. zijn met druiven beplant, waarvan de opbrengst 5 mill. H.L. per jaar bedraagt. Het heuvelland ten noorden langs de Douro, het Paiz do Vinho (Wijnland) is de belangrijkste streek voor den wijnbouw (Portwijn). Daaren- boven is er wijnbouw in de omstreken van Lissa- bon en Setival. Verder levert het land kastanjes, olijven en in het Z., vooral in Algarvië, sinaas- appels, vijgen, amandelen enz. De veeteelt levert in het N. vooral runderen,
in het Z. schapen en varkens. Verder paarden, muildieren, geiten enz. De zijdeteelt neemt toe. Aan de kusten wordt veel visscherij uit- geoefend; vooral ten Z. van den Douro-mond. B. Bergbouw, Nijverheid enz. De bergbouw
levert vooral koper in Alemtejo. Toch wordt er ook ijzer, lood en mangaanerts, tin, zink en antimoniuin gewonnen. Belangrijk is de opbrengst aan zeezout.
De nijverheid heeft nog altijd geen inter- nationale beteekenis. C. Handel en verkeer. Naar het voorbeeld der
overige staten van Europa heeft Portugal gedu- rende de laatste 40 jaren het beginsel van den vrijhandel gehuldigd, en sedert nam zijn buiten- landsche handel sterk toe. Het bedrag van den buitenlandschen handel beliep in 1891 aan invoer (speciaalhandel, zie noot pag. 105) ± 107,7 mill. guld. en aan uitvoer 57,2 mill. guld. De belangrijkste produkten van invoer zijn:
granen, katoenen weefsels, machines, ijzer, kolen, suiker, wollen stoffen. Hoofdartikel van den uitvoer is wijn; verder worden uitgevoerd: kurk, visschen, koper, vee enz. In den buitenlandschen handel neemt Groot-Britannië de eerste plaats |
|||||||||||
|
:>ItT.TKSKUNDE.
|
135
|
||||||||||
|
in. Beeds in 1703 wist de Engelsche gezant
Methven een handelsverdrag met Portugal tot stand te brengen, dat in de geschiedenis als het Methven-verdrag bekend is. Hierbij werd de invoer van Portugeesche wijnen in Engeland begunstigd door verlaagd tarief van invoer, ter- wijl Portugal op zijn beurt alleen Engelsche wol op de Portugeesche markt toeliet. De voor- deelen van dit verdrag kwamen bovenal de adellijke bezitters van wijnbergen in Portugal en de grondbezitters in Engeland te goede. Daarenboven was het gevolg van dit tractaat, dat Portugal in een soort van economische af- hankelijkheid ten opzichte van Engeland kwam te staan. De vermeerderde wijnuitvoer deed in de eerste plaats een uitbreiding van den wijnbouw ontstaan, en de rijkdom der aanzienlijken naast de armoede van den middenstand bracht degrond- bezittingen meer en meer in handen van enkelen. Het grootgrondbezit was in opkomst en de be- hoefte aan graan en vleesch werd meer en meer gevoeld. De industrie ging achteruit, naarmate de markt meer met Engelsche fabrikaten werd overstroomd. Steeds heeft Engeland dien invloed op Portugal behouden. Een groot gedeelte van den wijnuitvoer gaat naar dit land, daarenboven de vruchten en mineralen. Doch Engeland levert aan Portugal steenkolen, koloniale waren, sche- pen, manufacturen enz. Frankrijk komt in de tweede plaats in de rij van den buitenlandschen handel. Frankrijk levert luxe-artikelen aan Por- tugal, bovenal geweven stoffen, en ontvangt wijn en vruchten. Duitschland levert alcohol aan Portugal, doch koopt er weinig. De handel tusschen Spanje en Portugal is nog altijd onbe- teekenend. De oorzaken hiervan zijn vele. Er bestaat een nationale haat tusschen beide volken. Daarenboven zijn de verkeerswegen slecht, daar de rivieren in Spanje onbevaarbaar zijn. De grensstreken tusschen beide landen zijn met uitgestrekte heiden bedekt, die het verkeer niet bevorderen. Bovendien kan deze handel niet aanzienlijk worden, daar beide landen bijna dezelfde voortbrengselen leveren. De handel van Nederland met Portugal is
onbeduidend. Toch kwamen in 1892 nog 49 Nederlandsche schepen (94864 tonnen) in de haven van Lissabon, waarvan 24 van Amsterdam. België heeft tegenwoordig nog eenigen invoer
in dat land met het oog op het vervoer naar den Kongo-staat. Deze zal evenwel verminderen of ophouden, zoodra België een eigen scheepvaart- verbinding met den Kongo-staat verkrijgt. Voor den zeehandel is Portugal gunstig gelegen.
Lissabon is als aangewezen voor de vaart op Zuid-Amerika. Lissabon en Porto zijn de natuur- lijke uitgangspunten voor de produkten van het schiereiland. De monden der rivieren zijn in dit land meestal bevaarbaar. Doch de overige wegen in het land verkeerden lang in een allertreurig- |
|||||||||||
|
136 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
sten toestand; vóór 1851 bestond er slechts één
goed berijdbare weg, die van Lissabon naar Cintra. In 1854 is men begonnen met den aanleg van een spoorwegnet. De spoorlijnen hadden op 1 Jan. 1891 een lengte van 2149 K.M. De Portugeesche handelsvloot telt 553 schepen
(74240 tonnen), waaronder 67 stoombooten (36366 tonnen). § 104. Plaatsbeschrijving. Lissabon (Lisboa)
(246000 inw.) de hoofd- en residentiestad, met de voorsteden Belem en Olivaes, is prachtig gelegen aan de breede monding van de Taag, die zich niet ver van de uitwatering in zee tot een haff verwijdt. De stad is amphitheaters- gewijze gebouwd op zeven heuvels, waarachter de keten van de Serra de Cintra verrijst, en biedt door die boven elkander liggende straten, van de kaden af, een schilderachtigen aanblik op. Op- merkelijk is het, dat nergens hooge torens boven de huizenrijen uitsteken ; de vrees voor een her- haling van aardbevingen zooals die van 1755, heeft het bouwen van hooge torens tegen- gehouden. De steilheid van vele straten maakt het noodig, dat de trams bergopwaarts door 4 muildieren moeten getrokken worden, terwijl bergaf de wagens niet alleen door eigen zwaarte worden bewogen maar met de rem nog moeten tegengehouden worden. In het oosten is rondom het kasteel St. George
de oude stad gebouwd, met haar warnet van straten en huizen, waarbij zich westelijk de met regelmaat en orde aangelegde nieuwe stad aan- sluit. Het schoonste gedeelte vormt hier het uitgestrekte plein Prara do Conimercio langs den oever der Taag en aan drie zijden door openbare gebouwen omringd. Langs den noordelijken Taagoever strekken de huizen zich in regel- matige rijen over de heuvelhellingen en door de dalen uit, en tuinen, buitenplaatsen en oranje- gaarden breken het eentonige der gebouwen. De voorstad Belem, is verder naar zee gegrond-
vest in de nabijheid der Beleinspits. Het im- posante koninklijke marmerpaleis (Paco Real d\'Adjuda) verheft zich hier boven alle gebouwen. Tusschen Belem en Lissabon is nog een tweede voorstad Alcantara ontstaan. Langs den geheelen oever tusschen Belem en het genoemde Praca do Conimercio zijn havenwerken en kaden in aanleg of reeds tot stand gebracht. De mond der Taag heeft hier overal voldoende vaardiepte, en kan bij alle weersgesteldheid gemakkelijk worden binnengeloopen. Daardoor is Lissabon van maritiem standpunt een der veiligste en beste havens van geheel Europa, en kan, wat land- schapssehoonheid betreft, met de heerlijkste streken van Europa wedijveren, ja behoeft zelfs niet voor Napels en Constantinopel onder te doen. Lissabon is aldus de eerste havenplaats van
Portugal. Meer dan de helft van den buiten- |
landschen handel heeft over Lissabon plaats,
zoodat wij den handel dezer stad uit het overzicht van den handel reeds kunnen leeren kennen. Door de gunstige ligging is het scheepvaart- verkeer er betrekkelijk veel aanzienlijker dan de handel. Lissabon toch is de verst naar het Z.W. vooruitgeschoven groote haven van Europa en ligt aan het eindpunt der groote internationale sneltreinlijn, welke de post van noordelijk Europa over Bordeaux, Medina en Madrid of over Coïmbra en Salamanca naar Lissabon brengt. De schepen van alle natiën zijn aldus genoodzaakt hier de laatste Europeesche post op te nemen of bij terugreis de buiten-Europeesche af te geven. In 1887 liepen 4544 schepen van de groote vaart en 2027 schepen van de kleine kustvaart de haven van Lissabon binnen. In de groote scheep- vaart speelt de Portugeesche vlag slechts een onbeteekenende rol; de Engelsche vlag staat bovenaan, daarop volgen de Duitsche, dan de Fransche, en de Zweedsche en Noorweegsche vlaggen. In 1892 liepen hier 49 Nederlandsehe schepen binnen. De stoomschepen der Konink- lijke Nederlandsehe stoombootmaatschappij" hou- den hier geregeld aan, en daardoor heeft er transitoverkeer over Amsterdam plaats. Hoofd- artikelen van den invoer uit Nederland zijn: boter, jenever, kaas, kaarsen, tabak en suiker. De uitvoer naar Nederland bestaat vooral in koffie, palmpitten, zout, kurk, wijn enz. Porto (Oporto) (106000) aan den mond der
Douro, tweede haven des lands. Uitvoer van wijn (Portwijn), zuidvruchten. Katoen-, wol- en zijde-industrie. Braga (20000) messen- en slotenfabrieken. Setübal (15000) aan den mond der Sado. Uitvoer van zeezout. Sardinen- visscherij. De Azoren (= havikseilanden) op 1700 K.M.
van het vasteland verwijderd, bestaan uit een groep van 9 eilanden en onderscheiden klippen in den Atlantischen Oceaan, die een provincie van Portugal uitmaken. De eilanden hebben een oppervlakte van 2388 K.M-. en 269400 be- woners, die, hoewel vermengd, toch meest van Portugeesche afkomst zijn. Het klimaat is er gematigd, zacht, vochtig en gezond. Landbouw, handel en walvischvangst zijn bronnen van be- staan. De belangrijkste havenplaatsen zijn: Ponta Delgada (op Sao Miguel) met 18000 en Angra (op Terceira) met 11000 inw. Gibraltar (Engelsch).
§ 105. Gibraltar (met het garnizoen van
5896 man, 25869 inw. Engelsche bezitting). In het zuiden van het Pyreneesche schiereiland dringt ten O. van Kaap Tarifa de baai van Algeciras met een bocht in het land door, terwijl ten O. van die baai het Voorgebergte van Gribral- |
||||||
|
137
|
|||||||||
|
HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
tar als een spits naar het zuiden in zee uitsteekt.
Dit voorgebergte bestaat in het zuiden uit vaste rotsen, die in het noorden door eene zanderige vlakte met stuif\'zand aan het vasteland verbonden is. Het rotsachtig gedeelte der landtong is 4,62 K.M. lang, 1245 meter breed en bereikt eene hoogte van 425 meter. Aan de westzijde van deze rots, aan een tegen
alle winden goed beschutte reede, ligt terras- vormig van de kust opstijgend de stad Gibraltar, sedert den vrede van Utrecht in 1714 eene bezitting van Engeland. Deze stad, een sterke vesting, heeft hoofdzakelijk strategische betee- kenis. De uitgaven voor het in stand houden dezer vesting bedraagt jaarlijks 250000 pond sterling. Gibraltar bewaakt den ingang, Malta het midden en Cyprus de oostelijke helft der Middellandsche Zee voor Engeland, en Egypte, dat mede onder Britschen invloed staat, is door het Kanaal van Suez de sleutel van den hoofd- toegang naar Indië. Bovendien is Gibraltar belangrijk als kolenstation en als entrepot voor den Britschen handel met Noord-Afrika. In 1892 legden 4947 schepen in de reede aan, hoofd- zakelijk onder Britsche vlag. Daar Gibraltar een vrijhaven is kan de smokkelhandel met Spanje groote voordeelen opleveren, en deze is dan ook zeer aanzienlijk. Vooral de tabaks- fabrieken in Gibraltar leveren veel over de grens van het vrijhavengebied. Gibraltar is niet door een spoorweg met het vasteland verbonden; Engeland houdt die verbinding uit strategische beginselen tegen. Het Koninkrijk Italië.
(Oppervlakte: 28658!) K.M2. Bewoners30347000.
Bewoners per K.M\'2 106). § 106. Natuurlijke gesteldheid. Italië ligt
tusschen ± 38° en 46u 40\' N. Br., en strekt zich als een lang uitgerekt schiereiland naar het Z. in de Middellandsche Zee uit. Hierdoor ligt het land midden in de Middellandsche Zee, die zij met Sicilië in een oostelijk en westelijk bekken verdeelt. Aan drie zijden wordt het land door zeeën ingesloten, en in het noorden vormen de steile hellingen der Alpen een natuur- lijke grens naar Midden-Europa. Naar de natuurlijke gesteldheid des lands kan
men Italië in drie deelen verdeelen: I. in Boven- Italië met een vastelandskarakter; II. in het eigen- lijke Apennijnsche schiereiland (een naam die ook op het geheel wordt toegepast onder I en II genoemd) en III. in de eilanden. Elk van deze zullen wij in algemeene trekken beschouwen. A. Boven-Italië. Boven-Italië wordt hoofd-
zakelijk ingenomen door de laagvlakte van de Po. Het is een schoone en vruchtbare vlakte, grooten- deels gevormd door aanslibbingen, die in den |
loop der eeuwen van de omringende bergketens,
van de Alpen in het N. en van de Apennijnen in het Z., door de rivieren of gletschers hier zijn nedergelegd. Men kan aantoonen, dat deze vlakte in een vroeger geologisch tijdperk een inham der Adriatisehe Zee was, die langzaam door bezinksels werd opgehoogd, terwijl de bodem door het dalen der wateren ten opzichte van het land kwam droog te liggen. Deze laagvlakte wordt over de geheele lengte
door de Po in eene oostelijke richting doorstroomd. De Po ontspringt op den Mt. Viso, en bereikt reeds spoedig de vlakte. Van Piacenza af wordt zij door moerassige oevers omzoomd, en aan haar mond bouwt zij snel voort aan een delta, die reeds met een bocht in de Adriatisehe Zee vooruitsteekt. Eigenlijk vormen Po en Adige of Etscli gemeenschappelijk één deltagebied. De deltabouwing gaat steeds voort; het is bekend, dat sedert het begin der 17\'\'\'\' eeuw de uitbreiding van de aanslibbingen der delta jaarlijks 70 a, 80 meter toeneemt. Als die deltavorming aldus voortgaat, zal de Po-delta in 1000 jaren een strook aange- slibde grond van 10 K.M. breedte in de Adriatisehe Zee vooruitschuiven, en de Golf van Venetië tot een afgesloten meer maken. Met de delta-vertakkin- gen telt men te midden van die aanslibbingen thans reeds 9 mondiiigsarmen van de Po. De Po- oevers zijn laag, en worden daardoor na de herfst- regens dikwijls aan overstrooming blootgesteld. De rivier is daarom met dijken omringd. Van de Po af lijst de bodem langzaam hellend tot den voet der Alpen, die zeer steil uit de vlakte oprijzen, en door deze steile helling een goede natuurlijke grens vormen. De Alpen omsluiten met een boog in het W. en N. die vlakte geheel. Van het W. af zijn het de volgende hoofdketens van den centralen Alpengordel (zie pag. 52): de Zee- Alpen, de Cottische Alpen en de Grajische Alpen in het westen (West-Alpen); de Penni- nische Alpen en de Lepontische Alpen in het N. Deze centrale Alpenketens missen in het zuiden de voor-Alpen van kalkketens, waardoor zij met gneis en graniet steil uit de vlakte oprijzen. Verder oostelijk is de centrale en hoogste. Alpengordel van gneis en graniet ook in het Z. van lagere kalkketens omzoomd, zoodat hier de overgang uit de vlakte gemakkelijker wordt. In het N. van Italië vindt men hier de Bernina Alpen, de Ortler-Alpen, de Adamello-Alpen, de Zuid-Tiroolsche Dolomiet-Alpen en de Carnische Alpen. De rivier de Po nadert de Apennijnen in het Z. dichter dan de Alpen in het N.; een gevolg hiervan, dat zij van de laatste de krachtigste bijstrooinen ontvangt. De belangrijkste bijstroomen der Po zijn: A. van de Alpen: Tanaro met Stura, Dora Riparia, Dora Baltea, Sesia, de Ticino (die door het Lago Maggiore stroomt), de Adda (die door het Lago di Como stroomt), de Oglio, en de Mincio, |
||||||||
|
138
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.1KSKUNDE.
|
|||||||||
|
(die door het Garda-Meer vloeit), welke vier laatste
gedeeltelijk bevaarbaar zijn. B. van de Apen- nijnen: Trebbia, Taro, Reno e. a. De Alpenstroomen zijn in den zomer rijk ann
water (door het smelten van sneeuw en gletschers), die der Apennijnen, waar geen eeuwige sneeuw ligt, door gemis aan zomerregens waterarm; in den winter hebben deze laatste waterrijkdom. De Po is van de uitmonding der Dora Riparia
af bevaarbaar en draagt beneden de uitmonding der Adda grootere schepen en stoombooten. In verbinding met de Po en haar bijstroomen is de Po vlakte van een geheel net van kanalen doorsneden, die mede dienen tot besproeiing van den bodem: het grasland en de rijstvelden, zoodat de landbouw bij den overvloed van rivierwater er weinig van den regen afhankelijk is. Eigenaardig is de gesteldheid van de Povlakte
langs de kust der Adriatische Zee. Het is een deltaland van onderscheidene Alpenrivieren, dat in vele opzichten aan Holland herinnert, ware het niet, dat de plantengroei op een zuidelijker ligging wijst. Lage landen, vochtige lucht, een labvrinth van kanalen en riviei-armen, een onbegrensde horizon, het gewest van koorts, muskieten en kikvorschen" aldus schetst een kenner de kuststrook der Po-vlakte. Land en zee vermengen zich; lagunen, zandbanken, moerassen, ondoordringbare rietvelden, ingepol- derde weiden en overstroomde rijstvelden strekken zich mijlen ver uit." In de delta van de Po zijn de lido (van litns =
kust), oude strandduinen, die ten N. van Venetië aanvangen en dwars door de delta zich uit- strekken tot Comncchio, dadelijk te herkennen. Het geheele gebied der kuststreek is van uit- wateringskanalen en dijken doorsneden. Reeds in de eerste eeuwen onzer jaartelling is hier de inpoldering aangevangen, en \'sedert met zorg voortgezet. De Povlakte is een der vruchtbaarste vlakten
van Pjiiropa. Hier slingert de wingerd om de olmen, die de stukken lands omringen, en daar naast vindt men rijen moerbeziebooinen geplant voor de zijdeteelt, zoodat van verre het land er uitziet als een woud. Doch van nabij gezien bemerkt men, dat onder en naast de boomen de bodem bedekt is met mctfs, op enkele plaatsen zelfs met rijtf, verder met hennep, meloenen en groenten van allerlei aard. Het land is voor het gebruik in een groot aantal kleine stukken ver- deeld, die verpacht worden. Doch het grondbezit is er meest in handen van aanzienlijken, die kapitaal bezaten om de kostbare besproeiings- kanalen en de dijken tegen overstrooming enz. aan te leggen. De dorpen zijn in de boomgaarden verscholen, waarboven enkel de kerktorens hun spitsen verheffen. Wij zeiden, dat de Povlakte een vastelands-
karakter draagt. Dit openbaart zich ook in het |
|||||||||
|
klimaat, dat hier continentaal is, en zich door
heete zomers en nog al koude winters kenmerkt. II. Het schiereiland van Italië. Het eigenlijke
schiereiland is door de bergketen der Apennijnen, die hoofdzakelijk uit grijze kalkgosteenten be- staat, en welke een naar het Z. VV. geopenden boog vormt, doorsneden. De hoofdkam sluit zich ten Z. O. van Nizza nauw bij de Alpen aan, zoodat de scheiding niet altijd op dezelfde plaats wordt aangegeven. Met een bocht omsluit de Apen- nijnenketen de Golf van Genua, richt zich ver- voljjens in een X. O. richting naar de Adriatische Zee, loopt van Ancona af met deze ongeveer evenwijdig, en wendt zich in het zuiden weer meer naar de Tyrrheensche Zee, om in het schiereiland Calabrië te eindigen. In het midden (ten O. van Rome), breidt zich het bergland tot een woest hoogland uit, de Abruzzen geheeten, waar eenige bergen met eeuwige sneeuw bedekt zijn, en de Gran Sasso tot 2!)()0 meter hoogte stijgt. In de noordelijke helft gaan de Apennijnen naar het westen in een gedeeltelijk effen en slechts van kortere bergketens doorsneden voorland over, dat der Sub-Apennijnen. Door deze gesteldheid des lands vindt men alleen aan de westzijde rivieren van beteekenis, als de Arno en de Tiber. De Arno ontspringt in de Etruskische Apen-
nijnen, stroomt eerst naar het zuiden, en bereikt de vruchtbare, goed bebouwde vlakte van Arezzo, waar het Chiana-kanaal, een gekanaliseerd water, er zich mede voreenigt. Vervolgens doorstroomt zij het breede, vruchtbare boven-Arnodal (Val d\'Arno) in N. richting. Nu weer door vlijtig bebouwde, boschrijke of met goede weiden be- dekte heuvels ingesloten, dan weer door breeder vlakten in komvormige dalen stroomend, richt de rivier zich naar het westen, vloeit langs Florence, dat in breed dal gelegen is, en bereikt 10 K.M. beneden Pisa de zee. In de Middeleeuwen lag Pisa slechts 3 KM. van zee verwijderd, doch door aanslibbing heeft de kust zich hier uitge- breid. Beneden Florence is de rivier enkel voor barken en kleine schepen bevaarbaar. De bronnen van de Tiber liggen ten Z.O.
van die der Arno. Door de stad Rome is dit een der meest bekende rivieren van Italië ge- worden. Rome is ook de eenige stad van betee- kenis aan haar oever. Het bovendal der rivier is zeer vruchtbaar. Van Perugia af kan de Tiber door vlotten, van de uitmonding der Nera af met kleine, van Rome af met grootere, schepen en kustvaartuigen bevaren worden. Rome ligt op de plek, waar de Anio zich met de Tiber vereenigt. In haar benedenloop stroomt zij door de golvende Compagna di Roma, een golvende, heuvelachtige vlakte, die in het Z. wegens ge- mis aan goede afwatering het ongezonde gebied der 1\'ontijnsche moerassen vormt. De beide monden der Tiber, van welke de noordelijke |
|||||||||
|
139
|
||||||||||||||||||||
|
HANDKLS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||
|
bevaarbaar is, doch de zuidelijke verzandde,
omsluiten het Isola Sacra", het heilige eiland, een met bosschen en moerassen overdekte kleine delta. Door het Chiana-kanaal is de Tiber met de Arno verbonden. Waar in het zuiden de Apennijnen verder van
de oostkust verwijderd zijn, ligt in het Z. O. het hoogland van Apulïé. Bij eene vergelijking der oost- en der west-
kust van Italië valt onmiddelijk het verschil in geleding der beide kusten in het oog. De oost- kust is recht en gesloten ; alleen het schiereiland met den Mt. Gargano dringt hier in zee vooruit. Doch de westkust bezit tal van inhammen en golven. De belangrijkste zijn: de Golf van Ge- nua, welker westelijke kuststreek lüoiera di Ponente, en welker oostelijke liiviera di Levante heet; verder de golven van Gaefo, van Napels en van Salerno, van Policastro en van Eufemia. De westkust wordt in het bijzonder gekenmerkt
door het vulkanismus, dat zich in de werkzame vulkanen: de Vesuvins (1300 M.), in den Ktna op Sicilië (3300 M.), alsmede in talrijke vulkanische verschijnselen openbaart. Het klimaat van Italië zullen wij niet verder
beschrijven, doch verwijzen daarvoor naar pag. 58, over het Middellandsche zee-klimaat, dat hier- op ten volle toepasselijk is. De eilanden worden afzonderlijk besproken bij
de plaatsbeschrijving. § 107. Bevolking. A. Afkomst. De bewoners
van Italië zijn van gemengde afkomst. In de oud- heid vormde Boven-Italië reeds vroeg eene tegen- stelling met het land der Apennijnen, zooals die ook in verheffing des bodems en het verschillend klimaat was op te merken. Daar Noord-Italië voor de Alpenpassen lag, drongen hier de Keltische Galliërs binnen, die evenwel onder den invloed der Romeinen geromaniseerd werden. Met het einde der groote Volksverhuizing trokken van het N. O. de Longobarden over de Alpen naar Italië en veroverden de vlakte, doch ook zij werden ge- romaniseerd. Echter zijn er nog sporen van die afkomst bij de bewoners van Noord-Italië te ontdekken. In het Z. O. van het schiereiland, dat zich
naar het Z. O. uitstrekt, alsmede op Sicilië, werden tijdens de Oude Geschiedenis Grieksche koloniën aan de kusten gevestigd, en dit gebied heette in dien tijd Groot Griekenland. Gedurende de mid- deleeuwen verkregen de Arabieren hier tijdelijk voet, terwijl zij zich op Sicilë langen tijd staan- de hielden. Door deze verschillende stammen werd de bevolking in den loop der tijden zeer vermengd, doch de kern der natie stamt af va» van de Italiërs. En het waren de Latijnen, een stam van dit volk, die onder de leiding van de stad Rome de verschillende oude bewoners van hot schiereiland tot één geheel vereenigden, en |
||||||||||||||||||||
|
den grondslag van het Romeinsche wereldrijk
legden. Zooals Rome met de Latijnen de staatkundige
heerschappij verkreeg, wist het ook geestelijken invloed in Italië uit te oefenen. In het begin van den Keizertijd sprak bijna geheel Italië het Latijn, dat zich onder verschillende in- vloeden in don loop der eeuwen tot het Ita- liaansch van den tegenwoordigen tijd ontwikkeld heeft. De vreemde volkselementen, als Germanen, Grieken e. a. hebben zich geheel opgelost in het Italische element, zoodat, hoewel niet zonder nuan- ces, toch de Italiërs van dezen tijd als één natie, als één volk kunnen beschouwd worden. De taal is Italiaansch, en alleen in de dalen van de West- Alpen wordt ook Fransch gesproken ( 120000 meest Waldenzen), terwijl in de Venetiaansche Alpen 37000 inwoners Duitsch spreken. In het Napolitaansche wonen nog 90Ö00 Alhaneezen, en als handelaren zijn nog een 15000 Grieken over het land verstrooid. Ongeveer 0,8 pet. der bevolking zijn geen Italianen. B. Volksdichtheid. De volksdichtheid bedroeg
in 1892 : 107 per K.M\'2. De dichtste bevolking vindt men in Campanië langs de Golf van Na- pels (189), verder in Ligurië (182), Lombardije (163), Sicilië (131) en Venetië (123). De voorliefde der bevolking om in steden te
wonen, zelfs van de boeren in het zuiden, heeft ten gevolge, dat er vele stedelijke centra\'s in het land gevonden worden. Wel 12 steden van Italië hebben meer dan 100000 inw. en 55 tusschen 30000 en 100000 inw. De steden met meer dan 100000 inw. zijn: |
||||||||||||||||||||
|
530000
436000 425000 329000 272000 210000 |
Florence 190000
Venetië 159000 |
|||||||||||||||||||
|
Napels
Rome
Milaan
Turijn
Palermo
Genua
|
||||||||||||||||||||
|
147000
142000 112000 106000 |
||||||||||||||||||||
|
Bologna
Messina Catania Livorno |
||||||||||||||||||||
|
Zeer van beteekenis is de landverhuizing naar
Oostenrijk, Frankrijk, de Vereenigde Staten van Noord-Amerika, naar Middel- en Zuid-Amerika. In 1887 verlieten 215667, in 1889 : 218412 en in 1892 : 223667 Italianen hun vaderland als landverhuizers. De meeste landverhuizing ge- schiedde uit het gebied van Venetië, uit Piemont, Lombardije en Campanië. C. Staatsinrichting, enz. Italië, dat na den val
van het Westersch Romeinsche Rijk in talrijke staatjes verbrokkeld was, is sedert 1859 on dei- het vorstenhuis van Savoye allengs weder tot een politieke eenheid geworden. Het laatst werd in 1870 de Kerkelijke Staat met de stad Rome hieraan toegevoegd, welke laatste thans hoofdstad en residentie is. Italië is een constitutioneele monarchie; de kroon is erfelijk in het huis van Savoye. Het volk wordt vertegenwoordigd door |
||||||||||||||||||||
|
1-td
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANT)ELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
een Kamer van Afyevaavdiyden" en den Senaat".
Tot den Senaat behooren 390 leden, waaronder de prinsen van het Koninklijk Huis na hun 25slc jaar, en bovendien door den koning benoemde notabelen, die op zijn minst 40 jaren oud zijn. De Kamer van Afgevaardigden bestaat uit 508 door directe verkiezing voor 5 jaren gekozen leden. Ieder Italiaan, meer dan 21 jaren oud en op zijn minst 20 lire directe belasting betalend, is kiezer. Door het overnemen van de vele schulden der
afzonderlijke staatkundige deelen, die na 1859 tot Italië vereenigd zijn, door het naasten van dure spoorwegen en door de vele uitgaven voor vloot en leger is de schuldenlast van Italië zeer hoog, en de tinancieële toestand niet gunstig. Daar- door zijn er vele en hooge belastingen ingevoerd. De intellectueele ontwikkeling des volks staat
nog verre bij de meeste Europeesche landen ten achter, doch er is eenige verbetering op te mer- ken. Van de meer dan G jaar tellende bewoners konden in 1861 lezen noch schrijven (analpha- beten) : 68,09 pet. mannelijke en 881,27 pet. vrouwelijke personen, en in 1881 respectievelijk 54,5 pet. en (59,3 pet. Het lager onderwijs is volgens de wet van 15 Juli 1877 verplichtend, doch de wet op den schoolplicht kan wegens gemis van leerkrachten niet uitgevoerd worden. § 108. Overzicht van de geschiedenis der
ontwikkeling van handel en nijverheid. Sedert de eeuw der landontdekkingen werd de wereld- handel uit de Middelandsche. Zee naarden Atlanti- schen Oceaan verplaatst. Voor Italië, dat door do ligging des lands in het midden der Middel- landsche Zee, alsmede door zijn lang uitgestrekten vorm en havenrijke kusten gedurende de middel- eeuwen tot de economische heerschappij over Zuid-Europa en Noord-Afrika gekomen was, voor Italië bracht die verplaatsing van den handel groote nadeelen te weeg. De handelssteden als Venetië, Genua, Livorno, Amallti e. a. gingen gedurende de Nieuwe Geschiedenis steeds meer en meer achteruit. Met het einde der vorige eeuw was Italië\'s handelsbeteekenis geheel ge- slonken. Venetie\'s glans was verbleekt, de eens zoo bloeiende Italiaansche industrie was door die van Engeland, Frankrijk en Duitschland sedert lang overvleugeld. En de Napoleonti- sche oorlogen met het Continentaalstelsel brach- ten Italië den laatsten slag toe. Na de restauratie leed Italië in de eerste helft
dezer eeuw nog aan de versnippering van het grondgebied, de onderdrukking van de vrij- heid, en het slecht beheer der kleine vorsten. De oorlogen en opstanden, die daaruit voortvloeiden, beletten de opkomst van nijverheid in deze eeuw zeer. En eerst na 1859, toen de eenheid des lands van Sardinië uit zich begon te vestigen, brak ook op economisch gebied een vernieuwde periode van ontwikkeling vooi Italië aan. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Daardoor zijn de toestanden in Italië nog jong
en van den tegenwoordigen tijd, zoodat zij niet met die van andere landen met een lange geschie- denis vergeleken kunnen worden. Want de poli- tieke eenheid was geenszins het eenige, dat tot stand kwam: er moesten vele verkeerdheden in bestuur enz. uitgeroeid worden, er diende eenheid gebracht te worden tusschen het meer werkzame noorden en het achterstaande zuiden. Trots al die moeilijkheden is er in een dertigtal jaren veel tot stand gekomen. Van een systematisch doorgevoerde handels-
politiek kan bij het kort bestaan van den staat nog geen sprake zijn. De inlandsche douane-gren- zen, welke vroeger tusschen de afzonderlijke Italiaansche staten bestonden, en die vóór 1859 het verkeer ten zeerste tegenhielden, zijn op- geheven; sedert October 1862 is voor het ge- heele koninkrijk een gelijk en eenig tolstelsel ingevoerd. Ook door handelsverdragen (ziepag.16), waardoor Italië in den laatsten tijd politiek zoo- wel als commercieel met Duitschland en Oos- tenrijk verbonden is, werd het internationaal verkeer vergemakkelijkt. De belangrijkste ge- sloten handelsverdragen zijn: die met Rusland (1863), met de Vereenigde Staten van N. Ame- rika (1871), met Argentinië, (1871), met Groot- Britannië (1893), met Duitschland en Oosten- rijk (1891), met Zwitserland (1892). Toch was er sedert de eenheid van Italië niet
voortdurend vooruitgang op te merken in het handelsverkeer, zooals uit het volgend overzicht blijkt. De cijfers hebben betrekking op den speciaalhandel in millioen lires, zonder de edele metalen er bij te rekenen. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Tot de eerste handelsstad van Italië is Genua
opgekomen, terwijl Lioorno, dat tot voor weinige jaren een levendigen tusschenhandel had, sterk is achteruitgegaan. § 109. Middelen van bestaan. A. Land-
bouw en veeteelt. Italië kon in den aanvang dezer eeuw nog als een produktief landbouwland gelden, doch is in dit opzicht achteruitgegaan. Mede door de uitbreiding van de wereldmarkt voor granen, als gevolg van den aanvoer uit Amerika, is de waarde van deze gedaald. Daar- door is de landbouw achteruitgegaan. Toch houdt zich in Italië nog meer dan de helft der |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
141
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRUKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
(1,8 mill.); verder: paarden, muildieren en ezels
(2 mill.). De runderteelt is na 1862 belangrijk toe- genomen, de paardenteelt iets, doch de srhapen-, geiten- en varkensteelt is aanzienlijk achteruit- gegaan. In de Maremmen wordt de buffel geteeld. Zijdeteelt vindt men over geheel Italië; in 1891 werden 38,790 mill. K.G. cocons gewonnen. De bijenteelt is verder zeer belangrijk. De uitvoer van eieren, in den winter ook naar Nederland, is zeer aanzienlijk. Een gevolg der veeteelt is de kaasmakerij,
die zeer beroemd is. Bekend zijn de Pnrme- zaansche kaas, Stracchino-kaas en Gorgonzola in Lombardije. Met de zeevisscherij houden zich ± 30000
lieden bezig op 10000 booten. Toch voldoet de opbrengst niet aan de behoefte. Een tak van visscherij op zich zelve is de koralenvisscherij aan de kusten van Sardinië, Corsica en Afrika. Bergbouw, enz. Dat de steenkolen ontbreken
is een groot nadeel voor de ontwikkeling der nijverheid. Evenwel levert de bodem ijzer, koper, zilver en lood. Op Elba en Sardinië, in Piemont en in de provinciën Bergamo en Brescia vindt men rijke ijzerlagen. In 1890 werd er 13000 ton ruw ijzer gewonnen, waardoor de behoefte des lands echter niet gedekt werd. Kopererts wordt gevonden in de Venetiaansche Alpen bij Aosta en in Toskane; looderts in de provinciën Genua en Lucca en op Sardinië; zinkerts in rijke lagen op Sardinië en in Lom- bardije (Seriandal). Gouderts komt nog voor in de zwavelkies van den Mont-Rosa; een weinig gedegen goud vindt men in het Aostadal en in de Alpenrivieren. Voor de opbrengst van zwavel is Italië een
der eerste landen van Europa. De zwavel- productie bedraagt ongeveer de helft der waarde van de totaalopbrengst van alle delfstoffen des lands. Uit de 598 zwavelmijnen, welke op Sicilië in een 170 K.M. lange zone liggen, werden in 1891: 393528 tonnen zwavel ter waarde van 44,5 mill. lire gewonnen. Middelpunten zijn: Caltanisetta (ongeveer de helft der productie van het eiland), Girgenti en Caljtania. Ongeveer 32300 arbeiders zijn in de zwavelmijnen werk- zaam en leiden daar een treurig bestaan. Langs de kusten, het meest bij Cagliari op
Sardinië en op Sicilië, wordt zeezout gewonnen. De kalkgebergten der Apennijnen zijn rijk aan
schoone marmersoorten; de marmergroeven, (i()0 in aantal, bij Carrara, Massa en Serravaza, zijn bekend. Nijverheid. Door gemis aan steenkolen kan
de groot-industrie zich hier niet belangrijk ont- wikkelen, en is het handwerksbedrijf nog meest algemeen. Veel gebruik wordt er gemaakt van waterkracht, doch op het eigenlijke schier- |
||||||||||||||||||||||||||||
|
bevolking met den landbouw bezig. Men kan
rekenen, dat de oppervlakte des lands ongeveer aldus gebruikt wordt: 39,9 pet. als bouwland en tuinen, 25 pet. als grasland, 6,3 pet. als wijn- bergen, 15,7 pet. als ooseh, terwijl nog 13,1 pet. onproductief ligt. De landbouw teelt bovenal: tarwe, maïs, haver,
gerst, rijst en rogge; verder: boonen, erwten en linzen. Het verdient de aandacht, dat van de Europeesche landen Italië betrekkelijk de grootste oppervlakte met wijn begroeid heeft, alsmede de grootste oppervlakte met olijven en kastanjes. Verder vindt men er citroenen en oranjes, en op Sicilië en in Apulië katoen en suikerriet. Het volgend overzicht leert ons den vooruit-
gang en achteruitgang der teelt van eenige landbouwprodukten kennen. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Terwijl de tarwebouw dus achteruitging nam
de maïsteelt toe. De rijstbouw nam af in be- teekenis. De verbazende toeneming van den wijnbouw is wel opmerkelijk. De opbrengst van tarwe, rogge, gerst en haver
per H.A. der oppervlakte is in Italië veel ge- ringer dan in Duitschland, Nederland en Groot- Britannië. De oorzaak ligt bovenal hierin, dat de bewerking van den bodem in vele gedeelten des lands sedert eeuwen niets is vooruitgegaan, en geheel onontwikkeld is gebleven. Dit neemt niet weg, dat het met den landbouw voor enkele ge- deelten des lands gunstiger gesteld is. Doch die rijke landbouwstreken in Lombardije, de Emilia, Campanië en Toskane hebben slechts een kleine oppervlakte in vergelijking tot het geheele land. De graanopbrengst voldoet thans ook niet meer aan de behoefte des volks, en alleen rijst, die voornamelijk in de provinciën Novara, Pavia, Milaan, Mantua en Ferrara verbouwd wordt, kan er nog uitgevoerd worden. In 1890 vond men er 17,11 mill. citroenen- en
oranjeboomen, waarvan het getal vruchten op 3498 mill. werd gerekend, ter waarde van 90 mill. lire. De ruim 15 pet. der oppervlakte of 0.4 mill.
H.A. bosch voorziet niet in de behoefte des lands aan hout. De veeteelt bezit runderen (5 mill. in 1890),
schapen (6,9 mill.), geiten (1,8 mill.) en varkens |
||||||||||||||||||||||||||||
|
142
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARD IU.IKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
eiland is die onzeker, door de ongelijkmatige
verdeeling van den regen over het jaar. Ook het gelirek aan kapitaal hield de ontwikkeling der groot-industrie tegen. Daardoor is Italië van den rang van leermeester, dien het in de oudheid en middeleeuwen in Europa innam, gedaald tot leerling, en ver door andere landen overvleugeld. Alleen in Noord-Italië vindt men eenige groot- industrie. In het algemeen is er op dit gebied vooruitgang waar te nemen, maar in de behoefte des lands aan produkten der nijverheid wordt nog niet\'voorzien. Het belangrijkst is er die nijverheid, welke zich
bij de gewinning van ruwe produkten aansluit. Bovenaan staat de zijde-industrie (vooral de zijde- spinnerü), waarmede zich ± 175000 personen, voor \'J/1() vrouwen en meisjes, bezighouden, en die hoofdzakelijk in Lombardije en in Piemont gedreven wordt. Como, Genua, Caserta, Turijn en Napels zijn hoofdplaatsen voor deze industrie. Zij werkt bijna geheel voor export. In denlaatsten tijd lijdt zij onder Japansche en Chineesche concurrentie. De linnen-, hennep- en jute-industrie is vooruit-
gegaan ; de wol- en katoennijverheid eveneens. Het landvolk in Toskane houdt zich veel met stroovlechterij en stroohoedenfabrikatie bezig; de stroohoeden van Florence zijn wereldberoemd. Ook in west-Venetië wordt die tak van nijverheid beoefend. De ijzer industrie wordt, bovenal in de provinciën
Brescia, Como en Milaan beoefend; de machine- fabrikatie, die vooruit gegaan is, in Genua en omstreken, waar ook de scheepsbouw belangrijk is. De lederindustrie, die ten gevolge der vele
looistoffen van ouds beoefend werd, is nog altijd van veel belang. Tot uitvoer komen ruw leder en handschoenen. Van de chemische fabrikaten zijn te noemen: oliën, zeepen, essenzen, citroen- zuren, wijnsteen. Van de mee/fabrikaten is ma- caronie bekend. Verder noemen wij: albasten en marmeren voorwerpen (Napels, Livorno, Pisa en Rome); tnozatken (Home, Florence, Venetië); pottenbakkerswaren (Vicenza); terracotta-roor- toerpen (Napels, Sicilië); koralen versieringen (Napels, Livorno, Venetië); snaren en snaar- instrumenten (Rome en Padua, Cremona). Handel. De geographische ligging begunstigt
den handel zeer, vooral nadat in den nieuwen tijd door spoorwegen de verbinding met Middel- Europa is tot stand gekomen. De geographische ligging des lands wijst naar
den handel op de Levant in den ruimsten zin. Voor de ontdekking van den zeeweg naar Indië om de Kaap bracht Italië de verbinding met het oosten tot stand; na de ontdekking van dien zeeweg daalde de handelsbeteekenis des lands zeer, totdat het in deze eeuw door de doorgraving der Landengte van Suez weder aan een belang- |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
rijke verkeersroute kwam te liggen. De Italianen
zijn een volk vol koopmansgeest, met veel takt om handel te drijven. Den loop van den handel in de laatste jaren
hebben wij reeds op pag. 140 nagegaan, alsmede de totaal-bedragen van den invoer en den uitvoer. Wij zullen hier nog kortelijk de handelswaren
bespreken, alsmede de landen, waarmede Italië bovenal in verkeer staat. De tabel op pag. 140 leert reeds, dat de invoer
grooter is dan de uitvoer. De belangrijkste invoerwaren zijn: granen, vooral tarwe, voor 167,2 mill. lire (voor 1892 gelden deze cijfers); kolen voor 95 mill. lire; onbewerkt katoen, voor 92,2 mill. lire; zijde voor 101,8 mill. lire, koffie voor 32.5 mill. lire; huiden voor 42,6 mill. lire; suiker
voor 30,4 mill. lire; visch voor 29,1 mill. lire; machines voor 26,6 mill. lire; timmerhout voor 29,1 mill. lire, wol voor 25 mill. lire, tabaks- bladeren voor 16,6 mill. lire. Uitgevoerd werden: zijde, ruw, gesponnen
enz. voor 325,5 zijden artikelen voor 17,9 olijfolie voor 60,3 vruchten (versche) voor 57.6 wijn voor 56,2 zwavel voor 29,1
hennep en vlas voor 28 mill. lire. Van de landen, waarmede Italië in handels-
verkeer staat, neemt bij den invoer Engeland, bij den uitvoer Frankrijk de eerste plaats in. Voor 1892 verkrijgt men daarvan het volgend overzicht. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Landen.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Groot-Britannië ....
Frankrijk......
Duitschland.....
Oostenrijk-Hongarijë .
Britsch-Indië.....
Rusland......
Vereen. Staten van N. A.
Zwitserland.....
Turkije, Servië, Rumenië
België....... E8ypte.-.......
Argentinië......
Spanje en Gibraltar . .
Centraal-Amerika . . . |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Van Nederlaad uit bedroeg in 1892 de uitvoer
naar Italië voor 4,7 mill. gulden, en de invoer uit Italië wordt op een gelijk bedrag gerekend. Hieruit blijkt, dat onze handel met Italië van weinig belang is. De belangrijkste havenstad is Genua en daarop
volgt Venetië. Voor 1891 was de koopwaren- beweging in de twaalf belangrijkste havens, met het kustverkeer er in begrepen, aan tonnen in- en uitvoer, als volgt: |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
143
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDE LS-AARDRI.7KSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
en zeep. De bank San Giorgio, in 1407 gegrond-
vest, is dé oudste van Europa. Ontwikkeling van Genua en beteekenis van
de Riviera. Een lachend kustlandschap, vol be- koorlijkheid en met een weelderige natuur, strekt zich langs den voet der Apennijnen van Spezia naar het westen uit, tot daar, waar de Zee-Alpon aan de Middelland.sche zee worden afgebroken. Met rijke gaven heeft moeder natuur deze stroken |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
In Italiaansche havens liepen in 1892: 238
schepen onder Nederlandsche vlag binnen (744600 tonnen), waarvan 22 te Catania, 83 te Genua (waarbij stoomschepen op Indië), 28 te Livorno, 31 te Messina, 26 te Napels, 30 te Palermo, 3 te Venetië. Middelpunten van den binnenlandschen handel
zijn : Milaan, Turijn, Napels en Palermo. Bovenal Milaan heeft zich snel ontwikkeld sedert den aanleg van den St. Gothard-spoorweg. Do Italiaansche handelsvloot telde in 1892:
6624 schepen, waarbij 6308 zeilschepen (609821 tonnen) eri 316 stoomschepen (201443 tonnen). Voor de groote vaart waren 572 zeilschepen en 77 stoomschepen bestemd. Deze bevaren 15 overzeesche lijnen, waarvan 2 naar Oost-Indië en China, 4 naar Oost-Afrika, 3 naar Noord- Afrika, 2 naar Argentinië en 4 naar de Levant. Italië bezit slechts weinig lengte aan bevaar-
bare rivieren (3200 K.M.), zoodat het verkeer in het binnenland hoofdzakelijk per spoor moet plaats hebben. In 1892 hadden de spoorwegen een lengte van 14453 K.M., d. i. 4,7 K.M. spoorweglengte op 100 K.M\'2, en 4,4 K.M. per 10000 bewoners. § 109. Plaatsbeschrijving. Bij de beschrijving
der plaatsen zullen wij de historische indeeling volgen. De cijfers van het aantal inwoners zijn aan de in 1891 plaats gehad hebbende volks- telling ontleend, en geven de in centra vereenigde bevolking aan, niet die der gemeente. Deze laatste is veel aanzienlijker en vindt men ge- woonlijk in de handboeken, omdat zij gemakke- lijker te bekomen is. Aanzienlijke verschillen in de opgaven van het aantal inwoners kunnen hieruit dikwijls verklaard worden. IAgurië. Genua (St. Genova) met de voorstad
San Pier d\'Arena (194000), aan de Golf van Genua gelegen, van welks kust de stad zich amphi- theatersgewijze verheft. Wegens de talrijke oude marineren paleizen wordt Genua wel de mar- meren stad" genoemd, terwijl het heerlijke klimaat haar den naam la superba" d. i. de prachtige" geschonken heeft. Genua is de eerste havenstad van Italië, een belangrijke fabrieksstad, met vele ijzergieterijen en machinefabrieken in de voorstad, met zijde-, fluweel" en katoennijverheid, met fabrikatie van gouden-, zilveren-, albasten- en koralen voorwerpen, alsmede van handschoenen | |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
gezegend. Door het hooggebergte tegen de
koude, ruwe luchtstroomon uit hot noorden be- schut, ligt de kust onder den invloed der zachte, vochtige zuidenwinden, welke de berghellingen en dalen met een paradijsachtigen plantengroei doen bedekken. Alles bloeit en geurt hier; het is een tuin, die de prachtigste bloemen en ge- wassen aan Europa schenkt. Hier, waar de Ligurische kust de oostelijke
kniebocht vormt, heeft Genua, la superba, aan een natuurlijke havenbocht haar marmerpaleizen gebouwd. Aan beide zijden van de stad strekken zich met afwisselende landschappelijke schoon- heid vele mijlen ver de schoone hellingen der Riviera uit: oostelijk de Riviera di Levante, weste- lijk de Ririera dl Ponente, beide namen, welke reeds in den tijd der Genueesche republiek beteekenis hadden. De plaatsen als Nizza, Mentone, San Romo e. a. liggen als zoovele parelen aan deze schoone kust, en genieten door het heerlijk klimaat een wereldberoemden naam, zoodat zij de zieken tot zegen, de gezonden tot genot zijn." Hierdoor is de Riviera het aantrekkings- punt van de aanzienlijken uit geheel Europa. De bocht van Genua, een der hoofdplaatsen,
waar de Ligurische vrijbuiters in den ouden tijd zich vestigden, was reeds aan de Grieksche zeevaarders bekend. Deze kuststreek werd in 222 vóór Chr. door de Romeinen veroverd, en daarna onder den naam Gallia cisalpina bij het Roineinsche Rijk ingelijfd. De stad ontwikkelde zich eerst langzamerhand, en wist in den lateren Karolingischen tijd (958 na Chr.) zich vormelijk zelfstandig te maken. Reeds onder de Romeinen was Genua een
belangrijke handelsstad. Evenwel, gedurende de oude geschiedenis was de ontwikkeling der stad nog niet groot, en eerst in de Middeleeuwen kwam Genua door den ondernemingsgeest en de zeevaart der kustbewoners tot hoogen bloei, ter- wijl de staatkunde met gelukkige oorlogen tegen concurreerende steden het den eersten rang deden innemen. Genua nam van den aanvang af deel aan de ondernemingen der christelijke vorsten om het Heilige Land te veroveren (Kruistochten, zie pag. 42) en zag hierin met recht een middel tot ontwikkeling van eigen macht. De groote transportvlooten door deze Republiek uitgerust, en nog meer de in het Oosten aangeknoopte handels- betrekkingen, deden de macht en rijkdom van |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
144
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELSAARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Genua snel toenemen, terwijl de Genueezen
handels-nederzettingen in Beirut, op Cyprus en Majorka, zoowel als in Tripolis en Tunis bezaten. Door een praktische handelsstaatkunde en een
verbond met Michael Paleologus in 1261 wist Genua in het Oostersch Romeinsche Rijk groote voorrechten voor den handel te verwerven, en verkregen de Genueezen verlof tot vestiging aan den oostelijken oever van den Gouden Hoorn te Galata, waar zij onder een eigen Podesta stonden. De Genueesche handel alhier was weldra tienmaal zoo groot als die van Konstantinopel. Nog in het midden der 14de eeuw verkreeg Konstanti- nopel het graan enkel van de Genueezen, die de doorvaart door den Bosporus met behulp van een kasteel konden afsluiten. Wij moeten nog legen- woordig de koopmanstaktiek der Genueezen be- wonderen, welke er naar streefden in dien tijd den Indischen handel over Konstantinopel te leiden. De schepen der Genueezen bevoeren ook de
Kaspische Zee; hun kooplieden leidden den Per- zischen handel over Trebizonde en zonden in 1291 een handels-expeditie naar Indië. De be- middeling van den handel tusschen SyriëEgypte en zuidelijk Klein-Azië bleef nog lang na de kruistochten in hun handen. Hoewel innerlijke partijschappen deze stede-
lijke republiek in de 14e en 15e eeuw teisterden, toch wisten de Genueezen de handelsbelangen daarnevens nog goed te behartigen. Om bij de wisseling der politieke partijen de financiën goed geregeld te houden, werd in 1407 de Banco di S. Giorgio" opgericht, welke de staatsschulden zelfstandig bestuurde, de inkomsten van den staat beheerde, en langzamerhand bijna het ge- heele Genueesche gebied in pand wist te ver- werven, zoodat zij bijna een soort van terri- torianl gezag uitoefende, ongeveer als de Oost- Indische Compagnie. De Bank van St. George" was als een staat in den staat, en elke politieke partij, die de overhand verkreeg, moest vooraf haar privilegiën erkennen. In 1675 werd zij tot een giro-bank uitgebreid. Gedurende de Nieuwe Geschiedenis ging met
het verplaatsen van den wereldhandel Genua meer en meer achteruit, hoewel het op de geldmarkt in Europa nog altijd grooten invloed uitoefende. Hier woonden de grootste schuld- eischers van Filips II van Spanje. De handel der stad werd geheel vernietigd door de ver- overing der Franschen in 1800. Toen Genua in 1815 bij Sardinië kwam, bloeide de stad langzaam weder op. Wel werd zij aanvankelijk in deze eeuw nog door Livorno overvleugeld, doch met de ontwikkeling der eenheid van Italië, en vooral na 1870, toon het Kanaal van Suez geopend werd, trad een nieuwe periode van bloei voor Genua in. Door den aanleg van spoorwegen over de Alpen en verbindingen met de overige steden van de dichtbevolkte Po-vlakte enz. moest |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
de handel zich wel ontwikkelen. De spoorweg
door den Mt. Cenis (17 Sept. 1871) bracht de verbinding met Frankrijk tot stand, hoewel hierdoor ook Havre en Boulogne in den wolhandel op Boven-Italie met Genua konden concurreeren. Doch de opening van den St. Goihard-spoorweg in 1882 was van buitengewoon groot voordeel voor Genua, waardoor het tot transito-haven van Zwitserland en een gedeelte van Duitsch- land werd verheven. Genua ligt aan de spoorlijnen: GenuaVen-
timiglia (151 K.M.); GenuaPisa (165 K.M.) en GenuaNoviMilaan (145 K.M.). Deze laatste lijn is de voortzetting der Gothardlijn naar het zuiden. Genua bezit onderscheidene groote stoombootmaatschappijen, en staat in ver- binding met alle belangrijke steden aandeMiddell. Zee. De handelsbeweging leeren wij uit het volgend overzicht kennen. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
In volt
in tonnen. |
Uitvoer
in tonnen. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Landen.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
489121
169 360
93 363
63 016
32 407
17 285
17375
4 668
11537
3358
424
|
13326
17784
6907 3227 5869 12039
257 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Groot-Britannië ....
Rusland......
Vereenigde St. v. N. A.
Frankrijk......
België.......
Spanje en Portugal . .
Duitschland.....
Oostenr.-Hongarijë . . .
Zweden en Noorwegen . Nederland......
Zwitserland.....
Argentinië.....
Turkije.......
Uruguay ......
Peru en Chili ....
Brazilië ......
Griekenl. en Malta. . .
Egypte.......
Tunis.......
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
16541
7789 4298 2170 2016 1896 1867 708 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Handel van Genua met Nederland. De tarieven-oorlog
tusschen Italië en Frankrijk, die reeds een zestal jaren geduurd heeft en uog jaren kan aanhouden, heeft het handelsverkeer tusschen deze beide landen zeer doen ver- niindeien en Italië zoekt daarom voor vele produkten een andere débouché. Hierdoor u de uitvoer van Italiaansche produkten naar Nederland en zijn koloniën iu het laatste jaar (1893) sterk toegenomen. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
145
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRT.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
In de eerste plaats is dit te danken aan liet voort-
durcnd scheepvaartverkeer tusschen Nederland on ltalië\'s voornaamste handelshaven, Genua. De Mailhooteti der Maatschappij Nederland, welke maatschappij van het Italiaansehe gouvernement een subsidie geniet, onder- houden een geregeld verkeer tusschen Amsterdam en Genua en de Nederlaudsche koloniën, en voeren de handelsartikelen voortdurend af en aan In andere Italiaansehe havens vertoont de Nederlaudsche vlag zich zoo goed als niet, maar te Genua is zij ecuc geregelde en welkome verschijning. Uit het jaarverslag van den consul over 1892 blijkt,
dat van de 11019 vaartuigen, die de haven van Genua in- en uitgingen, 107 voeren onder Nederlaudsche ving. Dit waren meest groote stooiuers (de stoomschepcu van de Nederland) met een gezamenlijke tounenmaat van 2S6220 ton. Terwijl nu de uitvoer van Italiaansehe artikelen naar
ons land en Indië in 1893 is toegenomen, valt er in sommige opzichten eene nog belangrijkere toeneming van den invoer van Nederlaudsche of Nederlandsch-Indische artikelen in Italië zelf op te merken. Dit blijkt uit eenige cijfers, welke wij ontkenen aan het nig niet verschenen jaarverslag over 1893 van den Nedcrlandschen vice-consul te Genua, den heer M. Bellini. De invoer van Hollaudschc artikelen iu Italië, in 1892 een totaal- cijfer bedragende van 4,997)000 kilogram, is in 1893 gestegen tot 4,895,300 K G, en die uit Nederlandsen Indië van 5,830,660 K.G. iu 1892 tot 9,349,400 K.G. in 1893. Het blijkt bij nauwkeuriger beschouwing, dat de toe-
neming van den invoer van Ncilcrlandsche artikelen iu Italië hoofdzakelijk één artikel geldt: aardappelenmeel. Dit heeft in de verhooging van het totaalcijfer vanden invoer een deel van 501,300 K.G, terwijl de gchecle vermeerdering 598300 K.G. bedraagt. Zeker een zeer heugelijk verschijnsel voor een van onze belangrijkste nijverheidsartikelen, te meer, omdat het zich iu \'91 en \'92 liet aanzien, alsof dit artikel op de Italiaansehe markt langzaam door sago meel zou worden verdrongen. Voorts blijkt het, dat wij in Italië in 1893 eodks f650000 K.G j hebbeu ingevoerd, wat in 1892 niet geschiedde, tenzij de opgaaf van dit artikel ouder de 303,000 K.G. diversen moet worden gezocht Een verhoogden invoer vonden onze chemische produkten, onze cacao (van 51,200 K.G. op 101,700 K.G.), onze stearine (van 33,900 op 94,400 K.G ), onze kinahast, onze bewerkte suiker (van 5,300 op 70,200 K.G.), onze phosphaten, tin enz. Daartegeu- over evenwel staat eene betreurenswaardige vermindering van andere artikelen, ja, de meeste onzer handelsartikelen, die wij naar Italië uitvoerden, deelden in die vermindering. Zoo is onze kaas, die overal haar oude reputatie schijnt verloren te hebben, van 111,110 K.G. tot 32,100 K..G. teruggegaan. Van zink verminderde de aanvoer met 210,000 K.G.(in 1S92 510,000 K.G., iu 1S93 330,000K.G.). Wat den aanvoer uit Indië betreft, is het artikel
koffie van 109,710 K.G. iu 1892 in 1893 op nihil ge- komen. De invoer van copra is gedaald van 2,295,000 tot 1.308,000 KG., die van peper van 029,300 tot 440,100 KG, die van drogerijen van 128,100 tot 31,700 K G.; maar overigens valt er gelukkig eene hoogst, belangrijke stijging op te merken. Vooral belang- rijk is in het vorig jaar de invoer van suiker toegenomen: in 1892: 2,587,900 KG., iu 1893: 4,083,800 K.G. Tabak komt in 1892 in de statistiek in het geheel niet voor, iu 1893 verschijnt zij met eene hoeveelheid van «iet minder daa 2,050.000 K.G. Hetzelfde verschijnsel |
|||||||||
|
doet zich voor met sago-meel en tapioca-meel: in 1892:
niets, in 1893: 83,900 K.G. Ook is de invoer van huiden, indigo, bamboe enz. min of meer belangrijk gestegen. Een dergelijk belangrijk verschil vindt men niet in
de cijfers van den Italiaanscheu uitvoer naar Nederland en zijne koloniën. Italië voert naar ons laud eu naar Indië hoofdzakelijk rijstmeel, glycerine, oliën, vruchten, wijnen en likeuren aan, vooral veel naar Indië. Van bewerkt marmer, hoewel dit juist een der echt Italiaansehe artikel, n is, verminderde in 1893 de uitvoer. Van de Italiaansehe wijnen neemt de uitvoer naar Indië langzaam toe. Wijnen en likeuren worden te zameu opgegeven, en wel iu 1892 naar Nederland 110,0\'0 K.G., naar Indië 11,90(1 KG.; iu 1893 115,200 K.G. en 20,400 K.G. Eene vergelijking tusschen de Erauschc wijneu eu de Italiaansehe valt, èu wat prijs, èn wat gehalte betreft, dikwijls gunstig uit voor de laatste." Spezia (20000) oorlogshaven. Savona
(24000) haven, zijdeweverij. Uitvoer van zuid- vruchten. San Remo (12000) wintert>adplaats. 2. Piemont. Turijn (230000), aan de monding
der Dora-Riparia in de Po; tot 185!) hoofdstad van het koninkrijk Sardinië, en tot 1865 van Italië. Belangrijke textiel", ijzer- en papier- nij verheid. Casale (17000) zij de-industrie; graanhandel. Alessandria (31000) sterke vesting; textiel-industrie; handel. Novara (20000) zijdo-industrie, leerlooierij. Vercelli (20000) rijst- en hennepbouw. 3. Lombard*/?, Como (26090) aan het meer
van dien naam. Zijdeweverij en -handel. Was- kaarsen en optische glazen. Bergamo (31000) zijde-, wol- en ijzerindustrie; beroemde Bartho- lomeüs-mis voor zijden artikelen. Brescia (43000), beroemde fabrikatie van messen, wapens, en andere staalwaren ; zijde- en linnennijverheid; goudwaren; leer- en papierfabrikatie. Augustus- mis. Milaan (Milano) (29G000, in de gemeente 425000), aanzienlijkste stad van Opper-Italiö, een der belangrijkste fabriek", bank- en handels- plaatsen, op een kruispunt van vele spoorlijnen, door kanalen met de Ticino en de Adda verbon- den. Textiel-industrie; fabrikatie van bronzen-, goudeii", zilveren- en koralen sieraden. Chocolade- fabrieken; maccaronie. Spiegelfabrieken. Stapel- plaats voor de zijde. Prachtige Dom. Pavia (30000) zijdeweverij; handel iu landbouwproduk- ten. Cremona (31000), snaarinstrumenten; handel. Mantua (Mantova) (28000), sterke vesting; zijde- en wolweverij. 4. Venetië". Verona (62000), sterke vesting;
zijde-industrie en handel. Chioggia (20000) haven aan de lagune van Venetië. Visscherij, scheepsbouw, zoutbereiding. Padua (Pudova) (49000), zijde-weverij, snarenfabiikatie, handel. Vicenza (28000), paleizenstad ; industrie. Udine (24000;, zijdespinnerij en weverij; zijdehandel.. Textiel-nij verheid. |
|||||||||
|
146
|
|||||||||
|
HANDELS- AARDBIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
bezit, wat bij de hier bestaande pachtstelsels
wel geen groote doch gemakkelijk te verkrijgen winsten oplevert. Het tegenwoordige handelsgebied van Venetië
omvat alleen de Venetiaansche provinciën en de Romagna; de verder westelijk gelegen landschap- pen staan meer in handelsbetrekking met Genua. Hoofdzakelijk is de handel transito-verkeer, doch deze wordt zeer benadeeld door slechte spoorweg- verbinding en gemis van goede aanlegplaatsen voor schepen. Toch is Venetië nog de tweede haven van Italië, zooals uit het overzicht op pag. 143 blijkt. De invoer over zee is de hoofdzaak van het handelsverkeer. Hoofd- artikelen van den invoerhandel zijn: graan, rijst, koffie en suiker. Venetië is een hoofdplaats voor den oliehandel; veel olijfolie komt uit Triest, oliezaden komen uit Indië. Wijn wordt veel uit Griekenland ingevoerd. Verder worden in- gevoerd brandewijn, huiden (de belangrijke leer- industrie van Italië wordt van hier uit meest van huiden voorzien), katoen, trol en steenkolen. De uit- voer is niet van belang, en gaat nog achteruit. Verder fabrikatie van glaswaren, spiegels, goud- en zilverwaren, zijde en fluweel. Padua (Padova) (49000), zijdeweverij; darm-
snaren, handel. Vicenza (28000), industrie. Treviso (20000) zijde. Udine (24000) zijde- teelt en handel. 5. Emilia (de vroegere hertogdommen Forma
en Modern met de Romagna). Piacenza (35000), vesting aan de Po. Textiel-industrie. Parma (45000) hoofdmarkt der zijde. Prachtige gebou- wen. Porcelein. Modena (31000), laken- en linnenweverij; handel in graan, wijn, zijde, aardhars. Bologna (104000) hoofdplaats van de zijdespinnerij en -weverij; kunstbloemen, stroohoeden, glas. Scheeve torens. Faënza (16000) hoofdfabrikatie van het naar deze stad genoemd Fayence" (plateelwerk), en majolica" (een grover soort van aardewerk). Förli (17000), zijde. Ravenna (19000), eens een zeestad, thans door aanslibbing 9 K.M. van zee. Wijn- bouw en zijdeteelt; industrie, piano\'s. Mis in Mei. Ferrara (31000), visscherij, zijde. 6. De Marken (Marche). Pesaro (13000) haven,
vijgen, wijnhandel. Ancona (31000, belang- rijke handelshaven aan de oostkust, oorlogshaven. Invoer van granen, koloniale waren ; uitvoer van zijde, wijnsteen, was. 7. Umhriï. Perugia (17000); zijde-, fluweel-
en linnenweverij. 8. Toskane. Florence (Pransche naam, It. Firen-
ze), een der prachtigste steden, waar van ouds de kunst ten zeerste werd bevorderd. De stad heeft eone belangrijke industrie; vooral stroohoeden- vlechterii, fabrikatie van fluweel en zijde, albasten |
|||||||||
|
Venetië. (Venezia) (129000 inw.; de gemeente
telt 159000 inw.). De stad is op talrijke eilanden in de lagunen van Venetië gelegen, gel>ou\\vd. Lang uitgestrekte duineilanden, lidi, sluiten het lagunen- gebied als een scliutsinuur aan de zeezijde af\', en door een viertal openingen verkrijgt men van de Golf van Venetië toegang tot het laliyrinth der lagunen. Die openingen zijn: A/V/o, Treporti, Malamocco en Chioggia. De Malamocco-toegang wordt voor groote schepen gebruikt; zij wordt door een in 1825 gebouwden leidam, die 2100 meter in zee uitsteekt, tegen verzanding beschermd. Bij stormachtig weer wordt deze toegang ook voor kleine schepen gebruikt, want voor Lido liggen ixitgestrekte zandbanken, die bij onstuimig weer zware brandingen doen ontstaan. De ebbe en vloed veroorzaakt in de kanalen der lagunen getijdenstroomingen, welke het water telkens ververschen en daardoor voor den hygienischen toestand van dit moerasland gunstig zijn. Het verschil in waterstand door de getijden bedraagt ongeveer 1 M. Bij vloed is het uitgestrekte latjunengebied in een meer veranderd, op welks wateren Venetië met zijn voorsteden en talrijke in den omtrek verspreide kloosters als zoovele eilanden schijnt te drijven; bij ebbe vertoonen de lagunen uitgestrekte, drooggelegde vlakten, donkerbruin gekleurd en van waterwegen door- sneden. Sedert de oudste tijden was het een streven der Venetianen de lagunenwateren tegen verzanding te beschutten, en het kanalennet door de Povlakte uit te breiden. In den tijd, toen het vervoer zeer moeilijk was, bezat Venetië hierdoor een uitgebreid net van verbindingen met geheel Boven-Italië, waaruit het eerste op- komen van den handel dezer stad kan verklaard worden. Venetië was in de middeleeuwen de eerste
handelsstad van Europa. Door de gunstige ligging in het midden van het Middellandsche- zeebekken, aan een inham, die diep in het hart van Europa doordringt, waar de lagunen een geschoolde zeevaartkunde ontwikkeld hadden, en waar hout voor den scheepsbouw in overvloed en gemakkelijk te verkrijgen viel, is dit verschijnsel goed te verklaren. In 1420 bezat de republiek Venetië niet minder dan 3340 koopvaardijschepen met 26000 matrozen bemand. Toen de zeeweg naar Indië om de Kaap de Goede Hoop ontdekt was, ging de rijke en bedrijvige stad achteruit, doch teerde nog lang op vroeger gewonnen rijkdom. Wel is in deze eeuw door de opening van het Kanaal van Suez de route van het handelsverkeer in het voordeel van deze landen verplaatst, doch de handelsbeteekenis van Triest en Genua heeft hierbij, door gunstiger verbindingen met het binnenland, meer gewonnen dan Venetië. Ook de oude handelsgeest, die eenmaal de stad groot gemaakt heeft, is geweken, en de kapitalen worden meer belegd in landbouwondernemingen en land- |
|||||||||
|
147
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
12. Calabrië. Reggio di Calabria (30000) aan
de Str. v. Messina; haven, zijdeweverij. Frabi- katie van essenzen, parfumerieën en wijnsteen. Visscherij. 13. Het eiland Sicilië. De keten der Calabri-
sche Apennijnen zet zich in het noorden door Sicilië voort, welk eiland door de Straat van Mes- sina, die in het noorden 3 K. M. breed en 100 M. diep is, van het vaste land is gescheiden. Ten Z. van de bergketen verheft zich nabij de oostkust de vulkaankegel van den Etna tot een hoogte van 3300 M. Door de vulkanische werk- zaamheid der aarde is het eiland voor het 1/4 gedeelte met zwavellagen bedekt, die ijverig ontgonnen worden. Landbouw en veeteelt zijn er verder bronnen van bestaan, doch niet meer dan Y[0 der oppervlakte is bebouwd. De !>elang- rijkste produkten zijn: tarwe, wijn, olie, zwavel, katoen, hennep, vlas, maïs en zoethout Palermo (206000), haven, schilderachtig ge-
legen. Handel in agrumen, wijn, graan, wijnsteen, zijde- en katoenweverij.Messina(78000),belang- rijkste haven- en handelstad van het eiland. Uitvoer van zuidvruchten enz.; zijde- en Ieder- industrie ; koralen. Catania (96000), haven; uit- voer van agrumen, amandelen en zwavel. Katoen- en zijdeweverij. Syracuse (Siracusa) ("19000) wijnhandel. Girgenti, het oude Agrigentum, (19000) met de belangrijkste zwavelgroeven van het eiland. Trapani (32000), haven, tonijn- visscherij en koraal visscherij. Handel in graan, zwavel, zout. 14. Sardinië is een rotsachtig eiland, vooral in
het O. door een bergketen doorsneden. Het kli- maat is ongezond. De bevolking is niet aanzien- lijk; veeteelt, bovenal schapenteelt, is een mid- del van bestaan. Cagliari (3600), nationale hoofd- stad, haven. Tabak- en kruitfabrieken, scheeps- bouw. Uitvoer van graan, wijn en olie. Sas- sari (32000), Italiaansche hoofdstad van het ei- land. Tabaksfabrikatie; handel in graan, olie, kaas, schapenvellen enz. 15. Buitenlandsche bezittingen. Als zoodanig heeft
Italië de Erijthre\'ische kolonie met Massua aan de Roode Zee verworven, alsmede het protectoraat over Abessi/nië en verder de Somall-kust. § 110. De Maltagroep. (Engelsch).
De Maltagroep bestaat uit drie, hoofdzakelijk
uit koraalkalk gevormde eilanden, n.1. het hoofd- eiland Malta, met de kleinere eilandjes Gozo en Comino. Tezamen beslaan zij een opper- vlakte van 323 K. M.2 met 177225 inw. (1891). Sedert 1800 zijn deze eilanden eene Engelsche bezitting, hoewel zij naar de natuur- lijke gesteldheid tot Sicilië behooren. De ligging in het midden der Middellandsche Zee, tusschen Afrika en Europa, geeft aan deze eilanden ma- |
|||||||||
|
en marmeren voorwerpen, goud- en zilverwaren,
mozaïeken, parfumerieën. Pistoja (20000), geweerfabrikatie. (Het pistool
zou naar deze plaats genoemd zijn).Prato(16000), zijdemarkt. Carrara (12000), beroemde marmer- groeven. Lucca (20000), zijde-, fluweel», wol- en katoenweverij ; ijzergieterij; glas- en papier- fabrikatie. Vele bewoners handelen in het bui- tenland in albaster waren. Pisa (38000), eens een rijke handelsstad, waaraan enkele monumen- tale gebouwen nog herinneren. Zeep-, vitriool- en glasfabrikatie. Livorno (87000), aanzien- lijke haven. Uitvoer van olijfolie, marmeren arti- kelen, stroohoeden. Expeditie; wisselhandel. Siena (23000), nijverheid, zijde, laken, hoeden. Van de Toskaansche eilanden is Elba (224 K.M2,
22000 inw.), de belangrijkste; het eiland is rijk aan ijzererts. 9. Gebied van Rome (Lazio, Latium). Rome
(Roma) (273000), sedert 1871 residentie en hoofdstad des rijks. Talrijke gewrochten der bouwkunst herinneren aan vroegere, roemrijke perioden. De industrie en handel zijn er nog niet van belang. De omstreken, de Canijxiijna", zijn onbewoonde vlakten, met talrijke ruïnen overdekt. Civita Vecchia (9200) is de haven van Rome. 10. Campani\'é. Gaeta (17000), havenstad.
Oaserta. Wijn- en zuidvruchten; zijde. Napels (403000), de grootste stad van Italië, gedeeltelijk op heuvels gebouwd, prachtig gelegen aan de schoone Golf van dien naam. In de nabijheid verheft zich de Vesuvius tot 3000 meter. De vele kasteelen zijn karakteristiek voor de stad. Na- pels is de meest bevolkte stad van Italië. De stad heeft een voortreffelijke haven en is be- langrijk voor handel, beursverkeer en bank- wezen. Uitvoer van olie, zijde, hennep, zwavel, zuidvruchten enz. Industrie van zijdenartikelen, lakens, koralen, gesneden steenen, zeep, parfu- merie, handschoenen, hoeden, terra cotta, mac- caronie enz. Visscherij. Castellamare, indn- strie en handel; scheepswerven. Salerno (22000), haven, zijdeweverij, lakenfabrieken enz. 11. Apulië. (Puglië). Poggia (37000), hoofd-
markt van Apulië. Manfredonia (8300), ha- ven, handel in wijn, granen. Barletta (32000), haven, handel in wijn, graan, amandelen. Zout- werken in de nabijheid. Andria (37000), han- del in amandelen, wijn, olie, enz. Bari (58000), haven, spinnerij, weverij, zeepfabrikatie. Uitvoer van olie, amandelen, venkel, vijgen, schapen- huiden enz. Brindisi (15000), haven, vooral belangrijk voor personenvervoer en postverkeer naar Indië. Lecce (22000), katoenbouw, handel in olie en wijn. Tarente (Tiiranto) (25000), haven aan de straat van dien naam, linnen- en wolweverij, zoutwerk, visscherij. |
|||||||||
|
148 HANDËLS-AAE
ritieme staatkundige beteekenis. De vorming van
bouwaarde op de rotsen wordt met zorg be- vorderd. De voortbrengselen der eilanden bestaan in tarwe, katoen, groenten, aardappelen, ooft, zuidvruchten, enz. Vroege aardappelen worden van hier veel door Europa verzonden. La Valetta, sterk bevestigde hoofdstad, (70000
heeft een goede haven, (een vrijhaven). De Brit- sche vloot der Middellandsche Zee heeft hier een hoofdstation. Druk scheepvaartverkeer. Scheepswerven, banken. Het Balkan-Schiereiland.
§ 111. Algemeen overzicht der natuur-
lijke gesteldheid van het land. Het schier- eiland, waarmede Z. O. Europa zich naar het zuiden richt, en dat in het noorden zich tot de lijn van den Donau-mond en langs haar bij- stroom de Sare uitstrekt, duidt men tegen- woordig meestal aan als het Balkan-schiereiland. Het Balkan-schiereiland is voor het grootste gedeelte een bergachtig land. De bergketens doorsnijden het gebied hoofdzakelijk in de rich- tingen, waarmede de kusten zich uitstrekken, d. i. N.W.-Z.O. en W.-O., waardoor een netwerk van gebergten ontstaat, dat kleine vlakten openlaat, welke bijna geheel door bergketens worden inge- sloten, een karakteristiek verschijnsel voor dit land. Twee bergstelsels vindt men er hoofdzakelijk: een westelijk stelsel, dat zich bij de zuidelijke Kalk-Alpen aansluit, en nagenoeg evenwijdig aan de Apennijnen naar het Z. O. loopt. Men vindt hier de ketens der Dinarische Alpen, die in liet zuiden als Zwarte Bergen tot 2500 M. hoogte stijgen, en eindigen in den Sjar Dagh, een keten met naakten kam, van \'2000 M. hoog. De voortzetting van dat bergstelsel bedekt verder geheel Griekenland. In noordelijk Griekenland heet de hoofdketen de Pindus, waarvan een der oostelijke uitloopers eindigt in den historisch be- kenden bergtop van den Olympus, 3000 M. hoog. Het oostelijk bergstelsel wordt in West-Europa
meestal als Balkan aangeduid, een naam, dien de Turken eigenlijk aan elk gebergte geven. Het is een lange keten, 1600 M. hoog, die zich van de Servische grens naar het oosten uitstrekt, en eindigt in Kaap Emineh aan de Zwarte Zee. Van het oostelijk einde des Balkans strekt zich naar het Z. O. het Istrandscha geb. met woudrijke toppen van 1000 M. tot Kon- stantinopel uit, door welk gebergte het dal der Maritza in het O. gedeeltelijk wordt afgesloten. In het N. breidt zich van den Balkan de hoog- steppe dor Dobrudscha langs de kust tot den Donau-mond uit. Ten Z. van Sofia zet zich van den Balkan
een bergstelsel naar het Z. en Z. O. tot de Egeesche Zee voort, waardoor het Maritzadal in het W. wordt afgesloten. Het oostelijk ge- deelte hiervan vormt het Rhodope geb. met de |
||||||
|
Despoto-Dagh (dagh in het Turksch = berg),
en verder westelijk vindt men den Perim-Dagh. De grootste laagvlakte van het Balkanschier-
eiland is de Wallachijsche laagvlakte, ten N. van de Donau gelegen, en in het noorden door de Transsylvaansche Alpen, op de grens van Zevenbergen, afgesloten. De kustontwikkeling van het schiereiland vindt
men hoofdzakelijk in het zuiden, waar talrijke schiereilanden in zee vooruitsteken (Oallipoli, het Cluilcidisch schiereil. enz.), of golven in het land doordringen: golf v. Saloniki, golf v. Volo, golf r. Egina, golf v. Nauplia, golf v. Patras en golf v. Korinthe, welke laatste thans door een kanaal door de Landengte van Korinthe met de golf v. Egina verbonden is. Geheel het zuidelijk ge- deelte, het koninkrijk Griekenland, is door kran- sen van rotsachtige en gedeeltelijk vulkanische eilanden omringd (Sporaden, Cykladen, Jonische eilanden), die gemakkelijke overgangen naar de naburige kustlanden vormen. Klimaat. De keten van den Balkan vormt
een belangrijke klimaatscheiding (Zie pag. 55). De landschappen ten noorden van den Balkan bezitten meer een vastelandsklimaat met ruwe winters, die den overgang tot het klimaat van Zuid-Rusland vormen. De Donaumond is ge- regeld eenigen tijd des jaars dichtgevroren. Ten Z. van den Balkan begint het subtropische
klimaat der Middellandsche-zeelanden (zie pag. 55), dat bovenal aan de kuststreken heerscht. Door den verren afstand van den Atlantischen Oceaan is het klimaat hier meer continentaal dan in West-Europa, en zijn de zomers er warmer, de winters kouder. Vooral voor het binnenland komt dat continentale klimaat uit. Daar de Zwarte Zee slechts door het lage Istrandscha gebergte in het W. wordt afgesloten, kan de koude lucht van hier in den winter vrij onge- stoord uit het N. O. doordringen, wat een lager wintertemperatuur in het O. dan in het W. ten gevolge heeft. § 112. Bevolking en Staten. Het Balkan-
schiereiland is bewoond door een bonte ver- menging van Indo-G\'ermannsehe, Ugrisch-Tataar- sche en Semietische volksstammen, waarvan de Indo-Germanen de hoofdgroep uitmaken. Het breede noordelijk gedeelte was in de
oudheid in het W. door de Illyriërs, in het O. door de Thraciërs bewoond. Tegenwoordig wo- nen in het W. de Serben in het O. de Bul- garen, twee Slavische volken, die na de Ger- maansche Volksverhuizing uit het N. hier bin- nendrongen, en de vroegere bewoners gedeel- tolijk verdreven, gedeeltelijk zich er mede ver- smolten. De Albaneezen (de meest zuivere nakomelingen der Illyriërs), bewonen in het W. nog een gebied langs de Adriatische zee en in het tegenwoordig Griekenland, in welk laatste |
||||||
|
149
|
|||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRT.TKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||
|
land zij zich echter meer en meer met de Grieken
versmelten. De Nieuw-Grieken in Griekenland, hoewel sedert de middeleeuwen veel met Slawen en Albaneezen vermengd, kan men als de na- komelingen der oude Hellenen beschouwen. Zij staan in ontwikkeling en kunstzin het hoogst, ofschoon zij het hooge standpunt, dat in de oudheid door hen werd ingenomen, niet weder bereikten. Sedert de 14\'lc eeuw drongen de Osmanische
Turken (Mongoolsche volken) in dit gebied door, en hoewel zij lang beheerschers van het grootste gedeelte van het schiereiland waren, bewonen zij thans hoofdzakelijk enkel het tegenwoordig Turkije. In het land ten N. van de Donau wonen
de Rumeniërs, een Dacische volksstam, die onder den invloed en door vermenging met de Romeinen hun Romaansche taal verkregen, hoe- wel zich ook Slawisch bloed met hen vermengde. Verder wonen in dit gebied vele Zigeuners over het land verstrooid. Door de ligging in het Z.-O. van Europa, in
de nabijheid der brandpunten van beschaving tijdens de oude geschiedenis, als Egypte, Phoe- nicië en het verdere Oosten, was het oude Grie- kenland de wieg der Europeesche beschaving, waar het eerst kunsten en wetenschappen be- oefend werden, waar zeevaart, zeehandel en kolonisatie zich vroeg tot een aanzienlijke hoogte verhieven (zie pag. 40). Doch gedurende de middeleeuwen ging de sedert lang kwijnende beschaving in deze streken geheel onder door de invallen der Turksche volken. De verovering van Konstantinopel in 1453 bevestigde de heer- schappij der Turken, waarmede het Mohammeda- nisme hier vasten voet kreeg. De Sultans en hun pacha\'s persten de bevolking, die het oostersch- christendom getrouw bleef, meer en meer uit, en het land werd zoo aan achteruitgang en ellende ter prooi, waardoor de economische toestand der be- volking in treurig verval geraakte. Istrië en Dalmatië bleven nog een bezitting der republiek Venetië, tot zij in 1800 aan Oostenrijk kwamen. De dappere Serben in de woeste rotsgebergten van Montenegro wisten door voortdurenden strijd hun zelfstandigheid nog te handhaven. Hoofdzakelijk gedurende deze eeuw ontwaakte
de vrijheidsgeest der door het Turksche juk zwaar gedrukte volken in dit gebied. De vrijheids-oorlog der Grieken begon in 1821, en had de oprichting van het Koninkrijk Griekenland ten gevolge. Servië wist in 1808 in zoover zijn zelfstandigheid te verwerven, dat het een eigen christen vorst verkreeg, doch de vestingen des lands bleven nog tot 1862 in Turksche handen. Eerst in 1867 verlieten de Turken het land, en in 1882 werd Servië een onafhankelijk koninkrijk. Ook in Bulgarije begon de vrijheidsgeest sedert
t .792 te ontwaken. Vooral na 1840 werd het |
|||||||||||||||||||||
|
volk wakker geschud door nationale litteratuur
en vrijheidsbladen, zoodat het in 1870 kerkelijke vrijheid verkreeg voor het Grieksche patriarchaat. Eerst in 1876 werd het zelfstandig vorstendom Bulgarije opgericht, waarmede in 1885 Oost- Bitmelië ten ^. van den Balkan feitelijk ver- eenigd werd. *^ De landen van het tegenwoordige Rumenië
verkregen in 1856 een zelfstandig bestuur, ver- eenigden zich in 1861 tot een geheel, en werden in 1866 onafhankelijk. In 1881 werd die staat tot een koninkrijk verheven. Dat een gedeelte van het Balkan-schiereiland,
n.1. Bosnië en Herzegowia, door Oostenrijk bezet is, hebben wij reeds vroeger besproken. (Zie pag. 97 en 102). Aldus bestaat het Balkan-schiereiland thans
uit de volgende staatkundige deelen: |
|||||||||||||||||||||
|
Griekenland . . .
Turkije (zonder Bos-
nië, Herzegowina en Novibazar) . . Bulgarije . . . .
Servië.....
Rumenië.....
Montenegro. . . .
Door Oostenrijk be-
zet...... |
2 187 208 (1889)
|
||||||||||||||||||||
|
65 119
|
|||||||||||||||||||||
|
168 533
96 660 48 590 131 020
9 080 |
5 600 000
3 154 375 2 161961 5 038 342 200 000 1 498 091
|
||||||||||||||||||||
|
(1888)
(1890) (1888) |
|||||||||||||||||||||
|
58 460
|
|||||||||||||||||||||
|
(1885)
|
|||||||||||||||||||||
|
Het Koninkrijk Griekenland.
|
|||||||||||||||||||||
|
§ 113. Natuurlijke gesteldheid. A. Ligging,
Kusten. Het zuidelijk gedeelte van het Balkan- schiereiland wordt ingenomen door het Konink- rijk Griekenland, tusschen 36 en 40° N.Br. ge- legen. Het is een schiereiland, aan drie zijden door de zee omringd. Door de rijke kustont- wikkeling is de verbinding met de zee voor vele deelen des lands zeer gemakkelijk. Evenwel zijn ook uitgestrekte gedeelten der kust als lengte- kusten (zie pag. 49 § 50) zonder havens, en daardoor voor de scheepvaart van weinig belang. Hiertoe behooren de oostkust van Thessalië, van de steile helling van den Olympus tot her. ka- naal van Trikari; de oostkust van Eubea, en de oostkust van Morea van de Golf van Nauplia tot de zuidelijke rotspunt kaap Malia. Aan de Golf van Volo is Volo de eenige haven van Thessalië. Het Talanti-kanaal tusschen Eubea en het vasteland, dat in het midden bij Chal- kis slechts 60 meter breed en 6 meter diep is, zoodat reeds in de oudheid hier door een brug de overtocht was tot stand gebracht, is arm aan havens. Eerst bij de Golf van Êgina en (hoewel minder) bij de Golf van Nauplia is de kust rijk aan natuurlijke inhammen, zoodat ook |
|||||||||||||||||||||
|
150
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDHT.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
aan deze kust sedert de oudheid het zwaarte-
punt. van het Grieksche zeeleven lag. De Golf van Egina, met de haven Pireüs, legde daardoor den grondslag voor de ontwikkeling van Athene als het middelpunt des Griekschen levens. De beide zuidelijke inhammen hebben ieder slechts één noemenswaardige haven: aan de Golf van Marathonisi ligt Cythion (Marathonisi), en aan de Golf van Koroni Kalamata. Aan de Z.-W. kust ligt aan een kleinen inham het oude Pi/los (Navarino), waar in 1827 de Turksche vloot door de Engelschen werd vernield. De grootste inham in het W. is de Golf eau Patras met een monding van 2 K.M. breedte. Zij vormt den toegang tot de Golf van Korinthe, welke na de doorgraving van den Istlnnus in den laatsten tijd met de Golf\' van Egina verbonden is. Aan den ingang der Golf van Korinthe ligt de versterkte zeestad Naupaktos of Lepanto Ten N. van de Golf van Patras is de westkust van Grieken- land wel rijk aan inhammen, maar toch voor het zeeverkeer niet belangrijk. B. Gesteldheid des lands. Het vasteland
van Griekenland bestaat uit twee deelen : Noord- Griekenland en Morea, welke door den Isthmus of de Landengte van Korinthe met elkander ver- bonden zijn. Beide deelen bestaan uit heuvel» en bergland, slechts door kleine vlakten afgebroken. Noord-Griekenland bezit slechts eene aanzienlijke vlakte, de vlakte van Thessalië, aan de rivier de Salambria gelegen. Deze vlakte is de koren- schuur des lands. Het midden van Morea wordt ingenomen door het Hoogland pan Arkadië, een door randgebergten omringd plateau, dat terras- vormig naar de omringende zeeën afdaalt. De Grieksche gebergten, welke in den bloeitijd van het oude Griekenland grootendeels goed bebouwd waren, zijn thans kaal, door waterarinoede on- vruchtbaar, en weinig begroeid. Griekenland is arm aan rivieren. Daarenboven
zijn de rivieren slechts kustwateren, welke in den drogen zomer geen water hebben, waardoor zij voor de scheepvaart niet dienen, en evenmin aan de industrie beweegkracht kunnen leveren. § 114. Bevolking en Staat. Volgens de
laatste telling in 188!) bezit Griekenland 2187200 bewoners. De bevolking neemt niet snel toe, daar er bij het landvolk in Morea een groote sterfelijkheid onder de kinderen bestaat. De oorzaak hiervan ligt in de groote en snelle schommelingen der temperatuur in het binnen- land, alsmede in de slechte verzorging en voeding. Griekenland is een constitutioneel koninkrijk.
De koning deelt de wetgevende macht met een enkele kamer van volksvertegenwoordigers, uit 150 leden bestaande. Aan het hoofd der rechts- pleging staat de Areopagus, een hof van cassatie. De adel is in dit land afgeschaft. Alle Grieken van 2140 jaar zijn dienstplichtig, en wel 10 |
|||||||||
|
jaar bij het actieve leger en 10 jaar bij de
reserve der Nationale Garde. In vredestijd be- staat het leger uit 1890 officieren en 26000 manschappen. De oorlogsvloot telde in 1892 38 schepen met 28000 tonnen inhoud en 151 stukken geschut. Hoewel de schoolplicht wettelijk is ingevoerd
voor kinderen van 512 jaar, wordt er toch nog weinig gebruik van het onderwijs gemaakt. De volksontwikkeling staat op een lagen trap; een groot gedeelte der kinderen ontvangt in \'t geheel geen onderwijs. Op de eilanden staat het onderwijs hooger dan op het vasteland. Bijna alle scholen, en ook de universiteit, worden door private bijdragen onderhouden. De staat zelf bevindt zich op dit oogenblik in een treurigen financiëelen toestand, en kan geen gelden voor het onderwijs toestaan. De maatschappelijke toestanden in Grieken-
land zijn nog altijd ver ten achter, als gevolg van de onderdrukking door de Turken vóór 1827, en van den vrijheidsoorlog, om zich daar- van te verlossen. Kloosters vindt men er vele, het aantal geestelijken is aanzienlijk, maar het aantal industrieelen is gering. Bij een milde, goedgunstige natuur, vindt men er veel woest en schraal land. Onmiddellijk naast de fijnheid van den modernen wereldhandel ziet men het ruwste herdersleven. Daarbij houden partij- schappen, politieke agitatie, hebzucht en onedele drijfveeren der politieke leiders de totstand- koming van veel goeds tegen. § 115. Voortbrengselen, bedrijf en handel.
Van den bodem ligt nog 35,1 pet. woest. Ongeveer 37 pet. wordt als grasland, 14 pet. als bouwlanden tuinen en 4,6 pet. als wijnbergen gebruikt, ter- wijl de bosschen ruim 9,3 pet. der oppervlakte in beslag nemen. De landbouw, die voor de helft uit graanbouw bestaat {tarwe; in de laagten van Elis ook rijst), voldoet nog niet aan de be- hoefte des lands. Voor den uitvoer worden ver- bouwd: krenten (in 1890 150000 tonnen) wijn, olijven, vijgen en citroenen. Tabak wordt hoofd- zakelijk verbouwd in de vlakten van Argolis, om de Golf van Korinthe enz., eveneens voor den uitvoer. De wouden zijn niet voldoende voor de behoefte des lands aan hout. De belangrijkste huisdieren zijn schapen en
geiten; van de melk dezer dieren maakt men boter en kaas. Van de wol wordt nog :% uit- gevoerd. Runderen en paarden worden bijna niet geteeld maar ingevoerd. Belangrijk is de bijen- teelt, bovenal bij den Hymettus. De zijdeteelt heeft, in den jongsten tijd vooruitgang gemaakt. De bergbouw houdt zich bezig met het exploi-
teeren der oude mijnen in Laurion (door een Fransche en een Grieksche maatschappij), om mangaanijzer, galmei, lood en blende te ver- werven. Marmer wordt nog verkregen van den |
|||||||||
|
151
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
guldens met Vj., pet. korting franco boord Triest,
betaalbaar na ontvangst der goederen door tus- schenkomst van den agent of eene bank te Pireiis, tegen overgave van verschepings-docu- menten. Londen en Antwerpen verkoopen op Pireiis.
Marseille noteert franco aan boord in francs. De levering geschiedt in overzak-zakken van 00 K.G. Voor tarra wordt 1 a l1/-> kilogr. vergoed. De invoer van koffie bedroeg: uit de Vereenigde Staten van Noord-Amerika in francs 1,477,187; Oostenrijk-Hongarijë fr. 59.5,743; Frankrijk fr. 228,058;\' Groot-Britannië fr. 228,057; Italië fr. 40,959; Duitschland fr. 40,132; Egypte 6,954; Turkije 1,614; België 1100. Andere landen: 418,143 fr.; totaal 3,037,947 fr. Rijst blijft voor Griekenland een belangrijk
handelsartikel. De fijnste soorten levert Italië, terwijl voor de overige soorten de concurrentie tusschen verschillende Europeesche havens alge- meen is. Hamburg verscheept naar hier veel Rangoon-glacé rijst. Grofkorrelige Rangoon- rijst wordt ook nog van Smyma, Alexandrië en Londen (ook Japan-rijst) naar Pireiis aan- gevoerd. Rijst wordt steeds in overzakken van lOO kilogr. geleverd, met vergoeding van 2 pet. tarra. De wijze van betaling is dezelfde als die bij koffie. De invoer van 1893 was: Uit Oostenrijk-Hongarije in francs 613,571; Italië fr. 409,819; Groot-Britannië fr. 295,652; Frankrijk fr. 237,866; Egypte fr. 119,876; Duitschland fr. 111,268; Turkije fr. 68,801; Nederland fr. 39,379; Denemarken fr. 7,741; België fr. 3,697; Vereenigde Staten van Noord-Amerika fr. 1,351; andere landen fr. 227,750; totaal fr. 2136771. Touwwerk levert Italië. Zeildoek komt uit
Dundee. Jutezakken worden eveneens veel uit Dundee ingevoerd. De invoer van wol is als volgt: uit Turkije
francs 4,530,738; Duitschland fr. 65,025; België fr. 42,363; Oostenrijk-Hongarije fr. 32,080; Ne- derland fr. 28,750; Frankrijk fr. 24,728; Groot- Britannië fr. 22,900; Italië fr. 11,000; Dene- marken fr. 6,688; Egypte fr. 4,800; Vereenigde Staten van Noord-Amerika fr. 4,700; totaal fr. 4,773,852. De handel in onbereide huiden is zeer aan-
zienlijk en ook voor Nederland niet van belang ontbloot, hoewel, het zij gezegd, Marseille en Antwerpen de eerste plaats innemen. Men geeft de voorkeur aan zware huiden van een gewicht van 30 kilogr. Conditiën van verkoop naar hier luiden: betaling op 4 maanden, met berekening van 6 pet. rente voor het verleend crediet. Hoewel de handel in manufacturen voor
Nederland niet gunstig is, zijn toch linnen goederen, gewoon tafelgoed en damast hier gewilde artikelen. Zoo kwam het dan ook, luidt het Consulair bericht, dat reizigers voor j Hollandsche en Belgische kuizen, die het laad |
|||||||||
|
Pentelikon en van het eiland Naxos. Daar de
steenkolen ontbreken en eveneens het kapitaal, staat de ontwikkeling der industrie op lagen trap, hoewel zij sedert 1870 goed is vooruit- gegaan. Het best hebben zich ontwikkeld de Ieder-
industrie, de scheepsbouw langs de kusten, en de bewerking van zijde. Ook de huisnijverheid neemt toe in beteekenis; zij voorziet in kleine steden en op het platteland geheel in de behoeften. De Nieuw-Grieken zijn, evenals de oude Hellenen, geboren kooplieden ; handel en scheep- vaart is het hoofdbestaan der Grieken, waartoe zij door de ligging van hun land als werden opgevoed. Evenals in de oudheid hebben de Nieuw-Grieken talrijke koloniën en handelshuizen langs de kusten der Egeesche zee gevestigd. De beteekenis van het verkeer in Griekenland berust hoofdzakelijk op de vloot; ook het binnen- landsch verkeer wordt vooral door kustvaart tot stand gebracht. De handelsvloot bestond in 1892 uit 1422 schepen voor groote vaart (341400 tonnen) waaronder 88 stoorabooten (60376 tonnen). De landwegen zijn nog slecht, en alleen de be- langrijkste steden zijn door spoorwegen ver- bonden, die in totaal 762 K.M. lengte bezitten. De lijn PireiisAtheneKorinthePatras heeft de meeste beteekenis. De invoer des lands bestaat hoofdzakelijk uit:
graan, garens, mineralen en metalen, hout, droi/e- rijen en chemikaliën, metaalwaren, visschen, huiden enz. Uitgevoerd worden: krenten (meer dan de helft, 30 mill. gulden in 1891), metalen en ertsen, olijfolie, wijn en tahak. Omtrent den invoer van eenige artikelen in
Griekenland nog iets naders. Kaas werd in 1893 ingevoerd uit Nederlan l
(50981 fr.),ZwU8erlandll585i{r.),Itali?(288i8fT.), Frankrijk (14558 fr.), Groot-Britannië (2827 fr.), Turkije (1763 fr.), DuUschland (761 fr.) en België (10)} fr.). Door den invoer van veel imitatie van Hollandsche kaas is dit produkt wel eenigszins in miskrediet geraakt. Suiker, een belangrijk import-artikel, wordt hoofdzakelijk uit Triest betrokken, hoewel dit artikel in qualiteit veel te wenschen overlaat. De reden, waarom men toch van hier de suiker neemt, is, dat van Triest dit artikel gemakkelijk kan ingevoerd worden, terwijl de importeurs meestal met Triest in rekening- courant staan, wat de betaling vergemakkelijkt. De gemiddelde invoer was in 1893: Oostenrijk- Hongarijë 3190049 fr., Duitschland 24603 fr., Nederl. 18355 fr., Groot-Britannië 16063 fr., Frankrijk 1871 fr. Koffie is voor Griekenland een voornaam
handelsartikel, en hoofdzakelijk worden de Rio- en Santos-soorten verhandeld. De eerstgenoemde qualiteit geniet in het algemeen de voorkeur, en vooral wordt er op gelet, dat er geene zwarte boonen onder doorloopeu. Triest verkoopt iu |
|||||||||
|
152
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
met hunne monsters bezochten, zeer tevreden
waren over den uitslag van den verkoop. Men doet echter goed, zich vooraf te vergewissen, of het oogenblik wel gunstig gekozen is, om de reis naar hier te ondernemen, ten einde men niet aan teleurstelling\' zij blootgesteld." De handel met de belangrijkste landen leert
ons het volgend overzicht kennen voor 1891, in mill. drachmen waarde. |
kante kilometer beslaan. In deze laatste is
evenwel het gezag grootendeels meer schijn dan in werkelijkheid. De Sultan van Turkije is onbeperkt monarch.
De waardigheid van den Sultan is erfelijk in de dynastie van Osman, en gaat over op den oudsten prins van het huis. Tegelijkertijd is de sultan het geestelijk opperhoofd van alle Mohammedanen. De leider van de hoogste staats- zaken is de Grootvizier, de eerste minister. Als civiele ambtenaren volgen op hem de Vizier en de Ba/a, en in militair opzicht de Musehir. Hierop volgen in rang de Bacha\'s. De be- stuurs-ambtenaren heeten E//\'endi, welke dikwijls ook den titel van Bei verkrijgen. Er bestaat algemeene weerplicht, die met het
20s,c jaar aanvangt, voor de infanterie 3 jaren, voor andere wapens 4 jaar duurt. Ieder kan zich na drie maanden diensttijd vrijkoopen. In vredes- tijd bestaat het landleger uit 180000 manschap- pen, 30000 paarden, en 1248 stuks veldgeschut. In oorlogstijd bedraagt het geheele leger met landstorm en landweer 800000 manschappen. De oorlogsvloot bestond in 1892 uit 39 schejien met 380 kanonnen. De Islam is staatsgodsdienst, doch daarnaast
wordt elke erkende religie geduld. De ontwik- keling staat nog op lagen trap. Wel zijn er in de laatste jaren wetten uitgevaardigd, om scho- len op te richten, en is zelfs het onderwijs van 611 jaar verplichtend gesteld, doch tot uit- voering dier wetten is het nog niet gekomen. B. Economische toestand. Landbouw en
veeteelt. De bodem des lands is voor groote ge- deelten, bovenal in de dalen van de Vardar de Siroewa en de Maritza, buitengewoon vruchtbaar, en nochtans liggen groote uitgestrektheden braak. Met het achteruitgaan der beschaving gedurende vele eeuwen zijn groote oppervlakten in dorre steppen of in moerassen veranderd. De landbouw wordt er met weinig zorg beoefend, en overal worden de boeren bovendien gedrukt door de tienden, die hebzuchtige collecteurs ten behoeve der schatkist innen, en waarvan deze nog slechts een klein gedeelte ontvangt. De belangrijkste produkten van het plantenrijk zijn: granen, zuid- vruchten, (rozijnen, vijgen, olijven [vooral op Kreta], granaatappels) en edel ooft. Macedonië levert veel rijst. De wijnbouw is vooruitgegaan, sedert de aanvraag van Frankrijk jpm vreemde wijnen, wegens de druiHuis, gestegen is. Het hoofdgebied voor het verbouwen van tabak is Macedonië, waar ook katoen geoogst wordt. In Thracië is de rozenteelt voor de bereiding van rozenolie veel verbreid. De gebergten zijn goed met wouden bedekt, welke echter slecht geex- ploiteerd worden. Rundvee vindt men er niet veel; het hoorn vee
dieut meest voor den landbouw en voor het |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Landen :
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Groot-B ritannië
Rusland.....
Turkije.....
O ostenrij k-Hongarij e.
Frankrijk . . . . Duitschland. . . . Italië......
Amerika.....
België......
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
§ 11C. Plaatsbeschrijving. Athene (108000),
hoofdstad, met zijde- en katoenspinnerij; leer-, ijzer- en papierfabrikatie. In de nabijheid ligt: Pireüs (Peiraiéus) (34000), aan de Golf van Egina de eerste haven des lands. Katoenspinnerij en weverij. Missolongi (9500), aan de Golf van Patras; handel, scheepvaart. Larissa (14000), katoen- en zijdeweverij; tabaksfabrikatie. Volo (11000), havenstad. Patras (34000), belangrijkste havenplaats van den Peloponnesus; aan de Golf van Patras. Eilanden: Eabea, met de stad Chalkis (9900),
door een brug met het vasteland verbonden. De Cykladen, waartoe: Andros (met een haven), Tenos (met een haven, en zijde-industrie), Si/m, met de stad Hermopolis (22000), een belang- rijke havenstad. Katoenspinnerij, looierij, scheeps- bouw. De Joninclie eilanden : Corfu (Kerkyra), met de
stad Corfu (27000), een belangrijke haven; uit- voer van olie en wijn. Leukds (It. St. Maura) met de stad Leukas (5500). Zante met de stad Zante (17000), haven, uitvoer van krenten en olie; tapijt* en zijdeweverij. Aardhars- bronnen. Europeesch Turkije.
§ 117. De bevolking. A. Staatswezen.
Het onmiddellijk gebied van den Turkschen staat, die zich eenmaal over het geheele schier- eiland uitstrekte, is tegenwoordig beperkt tot het middelste gedeelte, van de Straat van Otranto tot den Bosporus. Het zwaartepunt van het Turksche Rijk ligt echter in Azië, waar het 1,9 mill. vierkante kilometer bezit, terwijl de bezittingen in Noord-Afrika nog 2 mill. vier- |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
153
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
transport, en niet voor het vleesch. In het zui-
den gebruikt men hiervoor ezels en muildieren. De schapenteelt geschiedt om de wol. De paardenteelt is nog al van beteekenis, en
heeft uitvoer ten gevolge. Bijenteelt en zijde- teelt zijn toegenomen in den laatsten tijd. C. Industrie. De nijverheid in Turkije is meest
handwerksnijverheid, en deze heeft zich bijna nog niet tot fabrieksnijverheid ontwikkeld. Stoom- machines vindt men er nog weinig. De fabri- katen, als : wollen stoffen, tapijten, lakens, zijden stoffen enz. dienen dan ook bijna uitsluitend voor binnenlandsch gebruik. Adrianopel fabri- ceert rozenolie. D. Handel en verkeer. In tegenstelling met de
Grieken zijn de Turken weinig voor den handel geschikt. Trots de buitengewoon gunstige ligging des lands voorden transito-handel van Arabische, Perzische en Indische artikelen naar Europa, is de handel er onbelangrijk. De invoer in het land bestaat hoofdzakelijk uit weef-artikelen, suiker, graan, katoenen garens, koffie, petroleum, drogerijen, huiden, boter, kaas, enz. Bij den uitvoer staan granen en druiven bovenaan; daarop volgen ruwe zijde, olijfolie, angora-wol, koffie, opium, wol, cocons enz. Het handels- verkeer heeft hoofdzakelijk plaats met Engeland, Frankrijk, Oostenrijk-Hongarijë, Rusland, Bul- garijë, Italië, Griekenland en Rumenië. De invoer had in 1890 een waarde van 255,6 mill. gulden (Ned.), en de uitvoer van 143 mill. gulden. Bijna de geheele handel, en bovenal de geld-
handel, is in handen van Grieken en Armeniërs. De Turksche handelsvloot bestond in 1890
uit 947 schepen met 238981 tonnen inhoud. Hieronder bevonden zich 101 stoombooten (72207 tonnen). Het spoorwegverkeer, dat nog wel te wenschen overlaat, is toch veel verbeterd voor het overig Europa, door den aanleg van de z.g. Orient-lijnen : BelgradoNischKonstantinopel en BelgradoNischSaloniki, in 1888. § 118. Plaatsbeschrijving. Wij moeten hier-
bij aanvangen met er op te wijzen, dat de op- gaven van het aantal inwoners voor de steden op schatting berusten, wijl er geen volkstellingen in dit land plaats hebben. Konstantinopel (Stamboel, het oude Byzantium
met 874000 inwoners in 1885, waaronder 385000 Mohammedanen, 153000 Grieken, 150000 Arme- niërs en 129000 vreemdelingen). De stad is hoofd- en residentiestad des rijks, zeer schilder- achtig aan beide zijden van den Bosporus en van den inham, den Gouden Hoorn, gelogen. Op het schiereiland tusschen den laatste on de Zee van Marmora ligt het oude Konstantinopel met het Serail, het paleis der Sultans, de hooge Porte (het paleis van den Grootvizier en het ministerie van Buitenlandsche Zaken; de naam |
|||||||||
|
Porte voor Turkije is hiervan afkomstig), de Aja
Sophia of Sophia-Moskee, en de groote bazar. De groote bazar is een echte doolhof van over- dekte, nauwe straten, doorgangen, hallen en kruiswegen, met winkel naast winkel, waar de schitterende schatten der oostersche industrie tentoongesteld liggen. Voor vreemdelingen is dit een aantrekkelijk gedeelte. Ten N. van den Gouden Hoorn, die als haven dient, ligt Galata, de hoofdzetel van den handel, meest door chris- tenen bewoond, en Pera, het Frankenkwartier" met de paleizen der Europeesche gezanten. Aan de Aziatische zijde van den Bosporus ligt Skutari, met drukken handel, vooral in zijden artikelen en lederwaren. Door den aanleg van den spoorweg Belgrado
Konstantinopel en de voortzetting dezer lijn van Skutari naar Ismid in Klein-Azië is een oude handelsweg van Europa naar het Oosten op nieuw geopend. Ook de scheepvaartverhouding op den Bosporus is over \'t geheel goed, hoewel de uit de Zwarte Zee trekkende strooming eenige voorzichtigheid vereischt. Hierdoor is de geo- grafische ligging van Konstantinopel voor den handel buitengewoon gunstig. Doch door de indolentie der Turken en door de politieke ge- beurtenissen is die handel, welke hier eens ge- concentreerd was, geheel geslonken. Het drukke scheepvaartverkeer door den Bosporus komt Konstantinopel\'s handel weinig ten goede. Kon- stantinopel is niet meer de stapelplaats voor het Balkan-schiereiland en evenmin het ontmoetings- punt voor het verkeer tusschen twee werelddeelen. De weg naar Perzië wordt niet meer van hier uit beheerscht; de Engelsche waren gaan meest over Bushir (Abuschir, a. d. Perzische Golf) naar Perzië, en de invoer van Rusland naar dit land gaat door Kaukasië langs den spoorweg BatumBaku en de hiermede verbonden andere wegen. Centraal-Azië staat geheel onder Rus- sischen invloed, en de groote handelshuizen, welke het ruilverkeer met Perzië enz. vroeger tot stand brachten, zijn in de laatste jaren geheel verdwenen. Ook de handel in het Turksche Rijk zelf is in de laatste jaren gedecen- traliseerd. De havens van Saloniki, Smyrna, Mer- sina en Beirut hebben zich van de bemiddeling van Konstantinopel onafhankelijk gemaakt, en alleen op de Turksche steden aan de Zwarte Zee wordt van Konstantinopel uit de handel nog gevoerd. Adrianopel (Edirneh) (71000) aan de Maritza.
Tapijten, saffraan. Seres (25000), nabij de Struma; katoenteelt,
katoen- en wol-industrie. Saloniki (Selanik) (150000 inw.), aan de golf van dien naam; han- del in katoen en wijn; tapijtweverij, zijdewerij, metaalfabrieken, lederfabrikatie. Bitolia (Mo- nastir) (50000), belangrijke handel. Uskub (20000) aan de Varder, leer- en metaalfabrieken. Skutari (Uschkodra) (20000 inw.), geweerfabri- |
|||||||||
|
154 HANDELS-AABDKIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
katie; handel met Oostenrijk. Janina (30000),
fabrikatie van goudstoffen en koorden, marokijn; handel. Novibazar (12000) belangrijke missen ; warme zwa veil nonnen. Eilanden in de Egeesehe zee: Thaso (10000)
onder Eg)-ptisch bestuur. Graan, wijn, olie, scheepsbouwhout, honig, was. Samothraki (2500) graan, houtskool. Imbro (0500), geiten,
bijenteelt. Limno (21000) graan, wijn, zuid- vruchten : paardenteelt, schapen en bijen. Kreta of Kandia (Turksch: Kirid) (280000), be- roemd door olijventeelt, zuidvruchten. Belangrijk is de wijnbouw en de zijdeteelt. Het Vorstendom Bulgarije met
Oost-Rumelië. § 11!). Bevolking, bestaansmiddelen, han-
del en verkeer. Dit vorstendom wordt hoofd- zakelijk bewoond door Bulgaren; verder vindt men er Turken, Grieken en Zigeuners in nagenoeg gelijk aantal, en leden van verschillende andere natiën. Sedert het verdrag van Berlijn van 1878 werd Bulgarije een constitutioneel vorstendom, dat aan den Sultan schatplichtig is. De vorst oefent met de nationale vergadering (Sobranje) de wet- gevende macht uit. Door directe keuze worden de volksvei tegenwoordigers gekozen. Er bestaat algemeene weerplicht, doch de Mohammedanen kunnen zich voor 250 vrij koopen. De meest heerschende religie is de Grieksch-orthodoxekerk, doch men vindt er ook een groote menigte Mohammedanen. Het schoolonderwijs is verplicht. De vrachtbare bodem bevordert den landbouw,
die dan ook hoofdbron van bestaan is. De be- langrijkste producten zijn: tarwe, ma/s en gerst] verder rogge, haver, rijst, bonnen enz. Aanzienlijke tabaksbouw. De rozenteelt voor het winnen van rozenolie wordt vooral in Oost-Rumelië, doch ook in Bulgarije uitgeoefend. Het land levert verder goede houtsoorten: eiken, beuken, noten. De vee- teelt heeft vooral schapen, geiten, hoornvee, var- kens, paarden. Zijdeteelt. De industrie is bovenal huisnijverheid. Weef-
industrie. Doch de concurrentie met artikelen uit West-Europa doet de nijverheid achteruitgaan. De invoer bestaat in geweven artikelen, machi-
nes, instrumenten. Uitgevoerd worden bovenal graan, en verder wol, huiden, leer, wijn, hout en rozenolie. Oostenrijk-Hongarije, Groot-Britannië, Turkije en Frankrijk drijven hoofdzakelijk den handel op dit land. De spoorweg BelgradoNischKonstantinopel
gaat door dit land. Steden. (De opgave van de bevolking is van
1888). A. Bulgarije Widdin (15000) aan de Donau, tabaksfabrikatie, molens, handel. Rust- schuk (27000), vesting, handel, weverij Varna aan de Zwarte Zee, hoofdhaven van Bulgarije. Sehumla (23000) vesting; kruispunt der wegen |
|||||||
|
van oostelijk Bulgarije. Weverij, kopersmederij.
Sofia (42000) hoofdstad; zijde- en lederfabri- katie; laken. B. In Oost-liumelië: Philippopel (Plovdiv) (33000) aan de Maritza, hoofdstad. Weverij; rijst-, wijn-, ooft- en rozenteelt. Kazanlik (9500) rozenteelt. Het Koninkrijk Servië.
§ 120. Bevolking, middelen van bestaan enz.
Door de grondwet van 1869, herzien in 1889, is Servië een constitutioneele staat. De holintriges hebben de kracht van het hoogste gezag zeer doen lijden. De volksvertegenwoordiging (Skuptschina) bestaat uit 45 door den koning benoemde, en 134 door het volk voor 3 jaren gekozen leden. De Grieksch-orthodoxe kerk is er staatskerk. Landbouw en veeteelt zijn hoofdbronnen van
bestaan. De bodem is zeer vruchtbaar, maar de landbouw staat er op een lagen trap. Nog niet meer dan 1/4 der oppervlakte is bouwland, terwijl de wouden bijna de helft van de opper- vlakte in beslag nemen. Ongeveer 9,2°/0 des lands is grasland, en 2°/0 wordt door den wijn- bouw ingenomen. Tarwe en mals zijn hoofdgranen. Bij de ooft-
soorten nemen de pruimen een eerste plaats in. Verder wijn in de Donaustreken. Paarden, muildieren, ezels, rundvee, schapen, geiten en varkens. De industrie is meest huisnijverheid. Langs
de Oriënt-spoorwegen, die het land doorsnijden, doorvoerhandel. Invoer van linnen en katoenen artikelen, metaalwaren, kleedingstukken enz. Uitgevoerd worden tarwe, pruimen, wijn, varkens, rundvee enz. De handel wordt voornamelijk be- heerscht door Oostenrijk-Hongarije. Steden. Belgrado (Beograd = witteburg)
(54000 inw. in 1890) hoofdstad, vesting. Leven- dige handel. Kragujewats (13000) kanonnen- gieterij, arsenaal. § 121. Het vorstendom Montenegro.
In dit kleine bergland met 200.000 inw. heeft
de vorst zijn onbeperkte erfelijke monarchie weten te handhaven. De ontwikkeling des volks staat op zeer lagen trap. Wegens de bergachtige gesteldheid des bodems is de landbouw van weinig beteekenis, en is veeteelt de hoofdzaak. Vooral geiten- en schapenteelt, alsmede bijenteelt; verder varkens. De handelsvloot bestond in 1888 uit 3 zeeschepen en 100 kustvaartuigen. Cetinje (1200 inw.) hoofdstad. Dulcigno
(2000 inw.) aan de Adriatische zee, haven; handel in olie en hout. Het koninkrijk Rumenië.
§ 122. Bevolking, bedrijf enz. De Rumeniërs
zijn nakomelingen der oude Daders vermengd met de Romeinen. Hoewel later ook sterk met Slawisch |
|||||||
|
155
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
tendze (Constanta) (8000) haven aan de Zwarte
zee. Sulina, kleine stud aan den best be- vaarbaren Donaumond van dien naam, haven, graanuitvoer. Groot Britannië en Ierland.
(311-023 K.M*. 37879000 inw.
120 bewoners per KM\'2.) § 123. Ligging en natuurlijke gesteldheid.
Groot Britannië met Ierland vormt de grootste en belangrijkste eilandengroep van Europa. De ligging van dit land is bijzonder gunstig voor de maritime ontwikkeling, en den bewoners kan de eer niet ontzegd worden, van die gunstige ligging in alle opzichten partij te hebben ge- trokken. Groot-Britannië ligt in het midden van het grootste landhalfrond der aarde, en vormt een voorpost van Europa in den At- lantischen Oceaan. Ongeveer even ver van Skandinavië als van het Pyreneesche schier- eiland verwijderd, staat het in verbinding met het noorden en het zuiden, en het is slechts door een betrekkelijk smalle zee van de westkust van Midden-Europa gescheiden, zoodat het ook hier- mede gemakkelijk in betrekking blijft. Verder wijst de open Oceaan het aan voor het verkeer op Ame- rika. De buitengewoon rijke kustontwikkeling, met vele natuurlijke havens, bevordert de verbreiding en bloei van den handel en de scheepvaart, en deze legde den grondslag voor het rijk als kolo- niale mogendheid. Een buitengewone rijkdom aan kolen en nuttige metalen gaf aanleiding tot de opkomst van een bloeiende industrie. Zoo werkte de natuurlijke gesteldheid in alle op- zichten mede, om dit land tot de woonplaats van een nijver en bedrijvig volk te maken. Groot Britannië en Ierland ligt tusschen
49° 58\' en 58u 40 N. Br., dus in het midden der gematigde luchtstreek. De Atlantische Oceaan heeft in dit gebied door den Golfstroom een hooge temperatuur (zie pag. 9 en § 53), en dit heeft ten gevolge, dat de havens het geheele jaar door voor de scheepvaart zijn te bereiken. Daaren- boven heeft de natuur talrijke bevaarbare in- hammen gevormd, welke in het land doordringen, en de scheepvaart vergemakkelijken. De belang- rijkste dier inhammen en zeestraten aan de oostkust zijn: de Theems-mond, de Washbaai, de Humber-mond, de Firth of Forth, de Firth of Tag en de Morag-Firth; in het westen: North-Minch, Little Minch, Firth of Lom, Forth of Clyde, Sohvaji Firth, Morecambe baai, Mersey bocht, Menai- straat, Cardigan baai, en het Kanaal pan Bristol. In Ierland vindt men de grootste inhammen
aan de westzijde: de Donegal baai, Oalway baai, en de Dingle baai met de haven van Valentia en het eiland Valentia, vanwaar uit de eerste onderzeesche kabel naar Amerika gelegd werd. De zeeën rondom Groot-Britannië behooren tot
de drukst bevaren wateren. Hoewel men alle |
|||||||||
|
bloed vermengd, hebben zij toch de Itoinaansche
taal bewaard. Vroeger bestond het gebied van Ru- menië uit twee vorstendommen : Moldavië en Wal- lachije, en in 1861 werden deze vereer.igd. In 1866 werden zij onafhankelijk en in 1881 werd de staat tot een constitutioneel koninkrijk verheven, met een Senaat en een Kamer van afgevaardig- den. De bevolking is meest de Grieksch-Katho- lieke kerk toegedaan. De bodem des lands is over \'t geheel zeer
vruchtbaar, en het klimaat bevordert verder den landbouw. Het is een land, dat veel met Lom- bardije overeenkomt. Toch staat de landbouw door de traagheid der bevolking nog op lagen trap. Ongeveer \'/s des lands is bouwland, (29"/u), 21u/0 der oppervlakte is met gras begroeid, 16°/0 wordt door wouden ingenomen, en 31°/0 ligt nog woest. Maïs en tarwe zijn hoofdproducten van den
landbouw; daarop volgen gerst, haver, rogge en boekweit. Men verbouwt er veel vlas, hennep, tabak en wijn. Dejaarlijksche wijnopbrengst wordt op 1 a 1,5 mill. H.L. geschat. De riinderteelt heeft er veel beteekenis. De bergbouw levert steenzout in de Karpaten,
alsmede petroleum. Hoewel de industrie be- gunstigd wordt, heeft zij toch nog weinig ont- wikkeling. Op het land voorziet de bevolking zich hoofdzakelijk door huisindustrie van hetnoodige. Het eigenlijke handwerk is bijna geheel in handen van de Joden, de handel geheel. Het belangrijkste product van den uitvoer is
het graan (in i890 voor ruim 109 millioen gul- den). Verder vruchten en groenten, vee, wol, huiden enz. Ingevoerd, worden spinstoffen, garens, weefsels,
metaalwaren. Importeurs zijn bovenal Oostenrijk- Hongarijë, Groot-Britannië, Duitschland en Turkije. In 1889 liepen 30807 schepen de havens van
Rumenië binnen. Nederlandsche schepen vindt men hieronder bijna niet. Steden. Bukarest (Bucuresci) (195000 inw.)
hoofdstad, heeft in de laatste jaren meer en meer het karakter van een Europeesche groote stad aangenomen. Stapelplaats van den binnenland- schen handel. Braila (47000) hoofd-invoer- haven en uitvoerhaven, graanhandel. Concurrent van het verder stroomafwaarts aan de Donau gelegen Galatz. De groote zeeschepen varen nog tot Braila de Donau op, iets wat de stad groote voordeelen geeft voor . den graanuitvoer. Galatz (59000), gunstig gelegen aan den linker Donau-oever, tusschen de mondingen der beide bevaarbare zij stroomen de Pruth en de Sereth, is een belangrijke havenplaats, het centrum van den invoerhandel op de beneden-Donau. De uit- voer van granen geschiedt meer van Braila. Jassy (73000), hoofdstad van Moldavië, handel in landsproducten; drukbezochte missen. Kös- |
|||||||||
|
156
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
pogingen in het werk stelt, om de scheepvaart
tegen gevaren te beveiligen, en meer dan 300 vuurtorens langs de kusten verrijzen, hebben de talrijke stormen toch nog veelvuldige schip- breuken op de klippige kusten ten gevolge. Gemiddeld bedraagt het aantal schipbreuken nog 1000 per jaar. De verticale gesteldheid des lands is even-
eens voordeelig voor de ontwikkeling des volks. Hooge en lange bergketens, waardoor de deelen gescheiden worden, komen hier nergens voor. De gebergten vormen meer groepen, die overal door tusschenliggende inzinkingen het verkeer aan beide zijden gemakkelijk tot stand brengen. In het algemeen gesproken is Engeland een
heuvelland, Schotland een hoogland en Ierland een laagland. Engeland heeft hoofdzakelijk in de westelijke gedeelten aanzienlijke bergverhef- fingen. Een lijn van Sunderland (aan de oost- kust op 55° N.Br.) met een bocht naar Exeter (Z.W. kust) scheidt ongeveer het bergland van het heuvelland in Engeland. In het Z.W. verheft zich het bergland van Cornwallis en Devon, een land van rotsen en heiden, dat in Kaap La»ds- End, die 32 M. hoog steil in zee afdaalt, vooruit- steekt, en in de Scilly-eilanden, van waar de Phoeniciërs het tin haalden, eenige laatste sporen vertoont. Het woudarme gebied van Wales is een woest, romantisch bergland, dat in het N. in den Snairdon zich tot 1088 SI. verheft, en in het O. door het dal van de Sevem begrensd wordt. Aan alle zijden rijst dit bergland steil op uit. de zee. Geheel van dit bergland gescheiden is het
Penninisch gebergte, het centrale gebergte van Noord-Engeland, de waterscheiding tusschen de Noordzee en de Iersche zee. Het Z.O. van Engeland vormt een zacht gol-
vend herivelland, met schoone en vruchtbare tusschenliggende vlakten. Het is geen laagland als de Germaansche vlakte; op tal van plaatsen toch breekt de vaste rots met schilderachtige partijen door de losse aardlagen heen. Langs de zuid- kust strekken zich de South-Downs uit, en iets noordelijker liggen de North-Downs. Beide be- hooren tot de Krijtfonnatie; naar de witte klippen, waarmede deze Downs in zee vooruitsteken, heeft Engeland den naam van Albion verkregen, d. i. het witte eiland. Engeland bezit een grooten rijkdom aan rivieren,
die voor het verkeer en de besproeing van groot belang zijn. De rivieren hebben meest een korten loop; de grootste, de Theems, is slechts 350 K.M. lang. Meer dan 50 der rivieren in Engeland zijn bevaarbaar. De belangrijkste van deze zijn : de Theems, de Oase, de uit de vereeniging van Trent en Ouse ontstane Humber, de Tees, de Wear en de Tgne in het O.; de Avon in het Z.; de Severn, Dee en Merseg in het W. De meeste rivieren hebben een diepe bedding,
weinig verval en grooten waterrijkdom, waardoor |
zij reeds vroeg in haar loop bevaarbaar zijn.
De mondingen worden door de getijden-stroo- mingen beschut tegen verzanding. Daarenboven worden de verschillende rivierstelsels van het O. en W. door kanalen verbonden. De drie groote vereenigingspunten van het binnenland- sche waterverkeer zijn Londen, Birmingham en Manchester. Schotland bestaat in het Zuiden uit bergland,
in het noorden uit hoogland. Van de Firth of Forth uit het oosten dringt hier het smalle Schotsche laagland (lowland) in het land door tot het gebied der Clyde. Dit Schotsche laagland bestaat hoofdzakelijk uit heuvelland, hetwelk door een zacht klimaat, door den vruchtbaren bodem en den rijkdom des lands aan kolen en ijzer, tot het dichtstbevolkte en meest belangrijke gedeel- te des lands geworden is. Het Schotsche Hoogland, vooral het noorde-
lijke, vormt een ruw bergland, veelvuldig ver- scheurd en voor aanzienlijke uitgestrektheden met heide bedekt. In het westen en noorden lost zich het Hoogland op in de rotsachtige eilanden- groepen der Hebriden of Wester-eilanden, en de Orkaden of Orkney-eilanden. Ierland (Engelsch Ireland, door de Ieren Irin
geheeten) bezit een buitengewoon lange kust- ontwikkeling, en is rijk aan goede natuurlijke ha- vens. Niet minder dan 14 van deze verzekeren de grootste schepen, en 51 aan de kustvaartuigen veilige verblijfplaats. Daarbij komen nog 25 goede ankerplaatsen gedurende den zomertijd. Het midden van Ierland bestaat uit eene
moerassige vlakte met venen bedekt. Sedert het begin dezer eeuw zijn die venen meer en meer droog gelegd. Langs de kusten verheffen zich bergmassa\'s, die vooral in het W. met rotston- gen in zee vooruitsteken. In het Z. W. heeft het bergland in de Kerry-Mountains de grootste ver- heffing. Klimaat. Het klimaat van Groot-Britannië
is een sterk sprekend zeeklimaat, en draagt in vollen zin de eigenschappen van het Atlantische klimaat, reeds vroeger beschreven (zie pag. 54). De winters zijn er buitengewoon zacht, de zomers koel. De meest waaiende westenwinden brengen veel bewolking en regen aan, waardoor de regen- hoeveelheid zeer aanzienlijk is. In den winter is het water der omringende zeeën warmer dan de lucht, en derhalve werkt de zee verwarmend, in den zomer is het omgekeerd. Hierdoor is de zomer- temperatuur aan de oostzijde, de wintertempera- tuur aan de westzijde des lands het hoogst. De zachte wintertempera tuur maakt, dat vele planten van zuidelijker streken hier goed groeien, hoewel door de koele zomers de vruchten niet rijp wor- den. Dit is o.a. het geval met de wijndruif. De regen is wel tamelijk gelijkmatig over het
land verdeeld, doch in Engeland valt hij meest |
||||||||
|
157
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDBIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
in eenig land zijn in Groot-Britannië de inwoners
stadsbewoners. In Engeland woont 2/3; in Schot- land ;l/5, en in Ierland i/i der bevolking in steden. Alleen te Londen woont zelfs ongeveer 1/to der totale bevolking van het rijk. In 1891 telde men er 30 steden met meer dan 100000 inwoners. In Groot-Britannië vindt men nog eene scherpe
verdeeling der bevolking in standen, welke met het Britsche staatswezen is samengegroeid. Vol- gens de wet bestaan er twee standen: de Peers en de Comnwners. De eerste bestaan uit den adel boven den baronet-rang, en bezitten eenige voorrechten. Doch ook de zonen van den hoog- sten adel zijn commoners" en kunnen leden worden van het lagerhuis, wat dikwerf geschiedt. Groot-Britannië is een constitutioneele monar-
chie. De koning (koningin) voert tegelijkertijd den titel Keizer van Indië", en moet tot de Angli- caansche kerk behooren. De wetgevende macht deelt hij met het Parlement, dat uit het House of Lords" en het House of Commons" bestaat. Het House of Lords" bestaat uit 541 leden (Peers), die door erfrecht (koninklijke prinsen), door koninklijke benoeming (de hoofden van den hoogen adel), door hun ambt (de Anglicaansche aartsbisschoppen en bisschoppen), of door keuze zijn aangewezen, hetzij voor levenstijd of voor een parlementszitting. Het lagerhuis bestaat uit 670, voor 7 jaren direct door de kiezers gekozen leden. Het kiesrecht is gebonden aan het bewonen van een eigen huis, dat een netto opbrengst van £. 10 per jaar heeft, of aan een huishuur tot dit bedrag. § 125. Ontwikkeling van handel en verkeer.
De Engelsche handelsgrootheid ving aan met de
Nieuwe Geschiedenis. In de Middeleeuwen was het Britsche Rijk ten opzichte van den wereld- handel zeer passief, en dreven bovenal de Hol-\' landers en Hanseaten (zie pag. 44 enz.) handel op dit rijk. De uitvoer bestond destijds bovenal in wol en metaalwaren ; de exploitatie der steen- kolen ving aan in het midden der 14Je eeuw. Eerst in het midden der 15llu eeuw begonnen de En- gelsche kooplieden den handel uit te breiden, maar toch bleef de scheepvaart gedurende de eerste helft der 16do eeuw nog onbelangrijk. Tijdens de regeering van koningin Elisabeth (15581603) werd echter de nationale nijverheid en handel zeer bevorderd; de Hanzeaten werden hun privi- legiën in Engeland ontnomen, en toen de Hanze bewerkte, dat de toegang voor Engelsche schepen in Duitsche havens werd belet, moest het centraal- kantoor der Hanze te Londen, het Stahlhof", in 1598 gesloten worden. Met de ontdekking van Amerika werd de
geographische ligging van de Britsche eilanden veel verbeterd. Engeland lag thans niet meer aan het eind der bekende aarde, maar werd meer een voorpost van Europa in de richting naar |
|||||||||
|
in den herfst en in Ierland in den winter. Belang-
rijk is het verschil in den regenval aan de west- zijde (westenwinden met veel regen) en aan de oostzijde des lands. West-Ierland heeft ge- middeld 150 c.M. regen, Dublin slechts 74 c.M.; Manchester 91 c.M. en Londen 61 c.M. In de bergstreken aan de westkust van Schotland valt 300 k 400 c.M. regen. §124. Bevolking. De afkomst der bevolking is
van twee groote groepen af te leiden: n.1. van de Kelten en de Germanen. De Kelten hebben de oorspronkelijke bewoners gevormd. Zij be- stonden voornamelijk uit twee familiën, die der Kymren of Britten en de Ersen of Gaelen. De echte bewoners van Wales en van Cornwall behooren tot de Kymren; zij hebben hun ver- wanten in Bretagne (Frankrijk). De Gaelische familie wordt verdeeld in twee groepen: de Gaelen in Schotland, op het eiland Man en op de Hebriden, en de Ersen in Ierland. De overwegende meerderheid wordt gevormd
door de Germaansche Engelschen. Zij zijn voort- gekomen uit eene vermenging van Angel-Saksen met Skandinaviërs en later met de Fransche Noor- mannen. Volgens de tienjarige volkstelling bedroeg in
1891 het aantal bewoners voor het geheele rijk 38 mill.; hiervan bewoont 3/4 Engeland en Wales. De jaarlijksche toeneming is voor Enge- land op 1,3% berekend, zoodat hier de bevol- king in 54 jaren zou verdubbelen, terwijl Schot- land, met een toeneming van 1,05%, in 67 jaren een verdubbeling zou verkrijgen. In Ierland neemt de bevolking, als gevolg van de treurige maatschappelijke toestanden, door de landver- huizing sterk af. In 1841 bezat Ierland eene bevolking van meer dan 8 mill.; zij daalde in 1872 tot 52/5 mill., in 1881 tot 51/ö mill. en in 1891 tot 4,7 mill. In 40 jaren had Ierland een achteruitgang der bevolking van 3.39 mill., d. i. van 41, 38%. Niet alleen uit Ierland, maar ook uit andere gedeelten van Groot Britannië heeft landverhuizing plaats. In 1892 werden in de Britsche havens 321379 landverhuizers geteld, en daarvan waren 210000 Britten. Hiervan gin- gen er 41600 naar Britsch Noord-Amerika, 235200 naar de Vereenigde Staten, 16000 naar Australië, en 11600 naar Zuid-Afrika. De meeste emigranten zijn daglooners. Ook de immigratie is zeer aanzienlijk, maar bedraagt toch niet meer dan de helft der emigratie. De dichtheid der bevolking is in sommige
gedeelten des lands buitengewoon groot, vooral in de fabrieksdistricten. De bevolking ten platten lande is niet dicht. Dit is een gevolg van de groote latifundiën of landbezittingen, die het Engelsche erfrecht heeft in stand gehouden. Daardoor, alsmede door den vooruitgang der industrie, wordt de toenemende bevolking meer en meer in de steden vereenigd. Sterker dan |
|||||||||
|
158
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDKI.IKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Amerika. Deze veranderde geographische ver-
houding was zeer bevorderlijk aan de ontwik- keling van de scheepvaart en den handel in dit Rijk. Hot nam nu ernstig deel aan de ontdek- kingstochten in oost en west, en de Engelsehe handelspolitiek wist verbindingen aan te knoopen in Rusland en Perzië, met de landen van de Middellandsche zee en Klein-Azië. Op de New- Foundlandsche banken concurreerden weldra de Engelsehe visschers met goed gevolg met de Fransche en Spaansche. Ook met Antwerpen, Amsterdam en Middelburg, ontwikkelde het handelsverkeer zich verder. En ook in Britannië werden, nu met de uitbreiding van de bekende aarde de persoonlijke handel het handelsgebied niet meer omvatten kon, groote handelsvereeni- gingen opgericht. Zoo ontstond er een Russische-, een Oostzee-
en een Turksch-Levantisehe Compagnie, en de aanvang der Oost-Indische Compagnie is reeds in den tijd van Elizabeth te zoeken. De Engelsehe koopvaardijvloot werd in de
17dl\' eeuw meer en meer de concurrent van de Hollanders. Om vooral de laatsten afbreuk te doen en Engelsehe scheepvaart te bevoordeelen, vaardigde Cromwell in HS51 de bekende Akte van Navigatie" uit, welke bepaalde, dat de in- voer van koopwaren in de Britsche koloniën enkel aan Britsche schepen met Britsche be- manning zou geoorloofd zijn, en dat Europeesche artikelen alleen in Engelsehe schepen of in schepen van de natie, die deze waren geprodu- ceerd had, in Engeland ingevoerd mochten wor- den. Zelfs werd bepaald, dat Engelsehe schepen enkele Noorsche artikelen alleen uit het land van afkomst mochten halen, en dat voor visschen, die niet met Engelsehe schepen aangevoerd werden, dubbele invoerrechten moesten betaald worden bij den invoer in Engeland. Ook werd gebo- den, dat de produkten der Engelsehe koloniën al- leen naar Engeland mochten uitgevoerd worden. De protectie door genoemde Akte van Navi-
gatie" was ongetwijfeld van groot voordeel voor de ontwikkeling van den Britschen handel en de scheepvaart. Daarbij kwam nog de kolonisatie door Engelsehe onderdanen in Amerika, de inbezitneming van gedeelten lands in Oost- en West-Indië, de oprichting der Oost-Indische Com- pagnie in 1600 enz., welke gebeurtenissen alle medewerkten tot de uitbreiding van den Britschen handel. De bloeiperiode van den Britschen han- del begint met de regeering van Willem III in 1688. In het belang der Britsche industrie werd thans de invoer van Fransche fabrikaten verboden, terwijl de invoer van die artikelen, welke ook in Engeland geproduceerd werden, met hooge invoerrechten werd belast. Zelfs trof dit ver- bod de Indische zijden en katoenen stoffen. Verder werd de uitvoer van die ruwe grond- stoifen, welke de Engelsehe industrie verwerkte, |
|||||||||
|
verboden, terwijl de invoer van ruwe grond-
stoifen werd toegelaten. De uitvoer van artike- len der industrie werd door tolvergoeding kunst- matig bevorderd. Ook werden de koloniën geheel en al behandeld naar dit protectiestelsel van het moederland, zoodat de ontwikkeling eener eigene industrie hier belemmerd werd, opdat de koloniën al het noodige uit Engeland zouden aan- voeren. Verder wist Engeland ook in andere landen voordeelige betrekkingen aan te knoopen, o. a. met Portugal door het Methven-verdrag (zie pag. 135). Het kan niet ontkend worden, dat deze ver-
schillende maatregelen van protectie veel heb- ben bijgedragen voor de ontwikkeling van Engelands handel, nijverheid en scheepvaart, zoodat deze in de vorige eeuw reeds een groote vlucht namen. Vooral de Nederlandsche industrie en scheepvaart werden hierdoor getroffen. Zoo begon Engeland in het midden der vorige eeuw reeds de eerste plaats in den wereldhandel en de scheepvaart in te nemen. Algemeen nam de welvaart en bloei der bevolking toe. Echter mocht Ierland door politieke en sociale oorzaken niet in dien algemeenen vooruitgang deelen. Zoo had Engeland weldra den eersten rang
ingenomen op het gebied van den wereldhandel en der nijverheid. Zelfs kon het land op het eind der vorige eeuw een zwaren slag, als de vrijmaking der Amerikaansche koloniën, die altijd in een toestand van economische afhankelijk- heid van het vaderland gehouden waren, goed verduren. En in Engeland was het reeds aan velen duidelijk, dat de krachtige Britsche natie thans de staatshulp niet meer behoefde, om zijn handel verder te ontwikkelen. Door het vrijworden der Amerikaansche koloniën hield dan de handel met deze ook niet op, doch na den oorlog maakte de dwang van vroeger plaats voor het vrije handelsverkeer. In het begin van deze eeuw vond Groot-
Britannië een krachtigen bestrijder in Napoleon I, die door het bekende Continentaalstelsel" den Engelschen handel en de nijverheid wilde fnuiken. Na den val van Napoleon werden de verbro-
ken handelsbetrekkingen wel weder aangeknoopt, maar op het vasteland had zich gedurende dien tijd de nijverheid ook ontwikkeld, en toen het vasteland nu overstroomd werd met de Engelsehe fabri- katen, die gedurende eenige jaren opeengestapeld waren, ontstond er een te groot aanbod. Het gevolg was eene daling der prijzen met gemis aan aftrek, en vele fabrieken moesten weldra stilstaan. Hooge prijzen der levensmiddelen ver- meerderden nog de ellende. Gelukkig volgde er na de slechte jaren van
18141819 spoedig een periode van bloei, 18191825, in welk tijdperk de nijverheid weder een groote vlucht nam. Echter ook thans leidde overspecuiatie tot een crisis in 1825. Doch deze |
|||||||||
|
159
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDBIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Suez en door het verwerven van Cyprus van
Egypte, is de invloed van Engeland in het oosten der Middellandsche Zee zeer vergroot. Daardoor werd Engeland in de Egyptische quaesties be- trokken, maar dewijl het in 1882 in Egypte de orde herstelde, werd zijn macht ook hier ver- groot. § 126. Landbouw en veeteelt. Grondeigen-
dom. pachters, enz. De eigendomsverhoudingen in Groot-Biïtannië berusten theoretisch nog op oude, feudale wetten. De landgebruiker verkrijgt zijn land direct van de kroon als vrijgezetene (freeholder), of een anderen landheer als erfpach- ter (copyholder), pachter (leaseholder) enz. De eenige uitzondering op dien regel vindt men op do Orkney- en Shettlandsche-eilanden, waar kleine grondgebruikers (udallers) hun land in erfelijk bezit hebben. Het grootste deel van den grond is in handen van groote grondeigenaars, die er naar streven het aantal kleine grondbezitters door aankoop hunner bezittingen meer en meer te beperken. Daardoor zijn de yeomen" of kleine grondbezitters, die zelf hun land bewerken, bijna geheel verdwenen. Wanneer men Londen, de gemeentelijke be-
zittingon en de grondbezittingen kleiner dan 1 acre uitzondert, vindt men in het geheele koninkrijk ±: 321400 landeigenaars (269597 in Engeland en Wales, 19225 in Schotland en 32614 in Ier- land), waarvan 7400 de helft der oppervlakte des lands bezitten. Een groot gedeelte van het in cultuur gebrachte land is aan pachters in gebruik gegeven, een klein gedeelte wordt door de eigenaren zei ven gebruikt. Volgens de statistiek van 1890 waren in gebruik van: Pachters. Eigenaren.
In Engeland 21 114 245 acre*. 3 8\'i3 902 acres.
In Wales 2 432 212 » 331946 »
In Schotland 4 378 340 617 610 »
Verder zijn in de ambtelijke registers der
grondgebruikers aangewezen voor 1890: I Als gedeeltelijk
Als pachters Als eigenaars pachters en
gedeeltelijk eigenaars
In Engeland 352 067 59 873 19 656 personen.
! In Wales 55 973 6 257 1 009 »
In Schotland 76 393 6 049 564 »
In Ierland is de statistiek minder zeker. In
1880 telde men hier 579 399 pachters, van welke 51221 minder dan 1 acre, 66 339 tot 5 en 163 062 tot 15 acres grond gebruikten, zoodat er in totaal meer dan 128000 pachters met minder dan 15 acres grondgebruik gevonden werden. Deze cijfers zullen sedert niet veel veranderd zijn. Hieruit blijkt duidelijk de ver- snippering van het grondgebruik op dit eiland. De verhouding der pachters (tenants) tot de
verhuurders (landlords) is in de onderscheidene deelen des lands verschillend. In Schotland |
|||||||||
|
crisis zuiverde weder den toestand, en een periode
van kalme maar degelijke ontwikkeling volgde hierop, die ingeleid werd door de opening van den eersten spoorweg van Stockton naar Dar- lington, in 1825. Buitengewone ontwikkeling der nijverheid, vooral door de invoering van nieuwe machines, werd ook in het vervolg nog van tijd tot tijd door crisissen gevolgd, o. a. in 1837, 1839 in 1847 enz., maar over \'t geheel ging de Britsche industrie steeds vooruit. Een opmerkelijke omkeer in de economische
beschouwingen werd sedert ongeveer 1820 in Engeland waargenomen. Wij zeiden boven reeds, dat de bescherming der nijverheid van staats- wege in Engeland werd toegepast. Thans begon men tot het inzicht te komen, dat deze bc- scherming niet alleen niet meer noodig was, maar streed tegen het algemeen belang. Er ontstond een vrijhandelspartij, die onvermoeid arbeidde, om in de pers en in het Parlement aanhangers te verkrijgen. En de freetraders" hadden succes. Reeds in 1823 werden de invoerrechten al ge- matigder, en de Akte van Navigatie", welke nog altijd bestond, werd langzamerhand van de hardste bepalingen ontdaan. De beperkingen van den handel vielen langzamerhand alle weg voor den invloed van het vrijhandolstelsel, hetwelk de Britsche natie doordrong. De korenwetten, welke ingesteld waren om den inlandschen graanbouw te bevoordeelen, werden in 1846 door de bemoeiingen van den vrij handelsman Cobden opgeheven, nadat zij te voren reeds door Robert Peel gematigd waren. Op den weg van den vrijhandel ging men
verder. In plaats der beperkende bepalingen van de buitenlandsche scheepvaart kwamen thans de scheepvaartverdragen" tusschen onder- scheiden landen, waarin het stelsel van weder- keerige behandeling als de meest begunstigde mogendheden" gevolgd werd. De Akte van Na- vigatie, die, hoewel verzwakt, nog bestond, werd in 1849 geheel opgeheven. De vrees der protectionisten, dat Engeland hierdoor zijn be- voorrechte plaats in den zeehandel zon verlie- zen, bleek weldra geheel ongegrond. De handel, thans bevrijd van alle banden, een voorbeeld dat ook elders in Europa langzamerhand gevolgd werd, verhief\' zich door eigen kracht tot een nooit gekende hoogte. Ten opzichte van de buitenlandsche politiek
neemt Groot-Britannië gedurende deze eeuw een vreedzame houding aan. Door de afgezon- derde ligging als eiland wordt dit in Europa gemakkelijk, hoewel door de groote bezittingen in andere werelddeelen Engeland ook niet zelden in internationale conflicten wordt medegesleept. In de oostersche vraagpunten heeft Engeland
zich niet onbetuigd gelaten, en vooral heeft het door handelstaktiek hier invloed verkregen. Door aankoop der aandeelen in het kanaal van |
|||||||||
|
160 HANDELS-AAI
komen veelvuldig pachtverdragen over een reeks
van jaren voor, doch in Engeland en Ierland zijn de zoogenaamde yearly tenancies", de verhuringen per jaar, regel. Bij de laatste gaat de pacht van jaar tot jaar verder, als niet 12 maanden van te voren de huur is opgezegd. Tengevolge dezer onzekerheid van het grond- gebruik door de pachters werd het hun moeielijk kapitaal te besteden tot verbetering van den bodem. Om dit nadeel tegen te gaan werd door de Agricultural Holding Act" van 1883 bepaald, dat de pachter hij liet ophouden der pacht schadeloos gesteld wordt voor de verbeteringen, die hij aan den grond heeft aangebracht. Ook werd in 1883 in Schotland een soortgelijke wet uitgevaardigd. In de laatste jaren zijn in Engeland pogingen
aangewend, om ook de weinig bezittende klas- sen gelegenheid te geven eenigen landbouw uit te oefenen. Door de Allotment Acts" van 1884 en 1800 zijn de County Oouncils (Provinciale besturen) gemachtigd landerijen te verwerven, ten einde deze in gedeelten van op zijn hoogst 1 acre te verpachten. Hierdoor zullen daglooners en dergelijke lieden in staat gesteld worden, ook een klein stuk grond in eigen gebruik te nemen. De in 1892 aangenomen Small Holding Act" heeft daarenboven ten doel een zelfstandigen boerenstand te scheppen, wijl zij de County Councils machtigt voor dat doel grondeigendom te verwerven, en deze grond onder gunstige voorwaarden van betaling, in niet grooter stuk- ken dan 150 acres te verkoopen. Van de oppervlakte des lands in Groot-Brit-
tannië wordt 18,8 pet. voor landbouw en 42,7 pet. als grasland gebruikt, terwijl 3,6 pet. met bosch bedekt is, en 34,9 pet. als woeste grond ligt. De meeste woeste grond ligt in Schotland, waar heiden en venen groote uitgestrektheden beslaan, en in Ierland, waar in het N.-W. uitgestrekte rotsen en moeraswildernissen voorkomen, terwijl in het midden laagvenen gevonden worden. Door het dalen der graanprijzen na 1872 en de toenemende opbrengst van de veeteelt heeft men het bouwland ingekrompen en het grasland vermeerderd. Ook de tuinbouw is in den laatsten tijd zeer toegenomen. Het vochtig klimaat en de koele zomers zijn
voor den graanbouw minder gunstig; de uitge- strekste vlakten voor den graanbouw vindt men dan ook in het Z.-O. van Engeland, waar het zeeklimaat minder sterk uitkomt. In Engeland verbouwt men hoofdzakelijk tnrire en gerst, in Schotland haver en in Ierland aardappelen. Echter is de tarweoogst op verre na niet voldoende voor de behoefte des lands, zoodat groote hoe- veelheden tarwe moeten worden ingevoerd. Ver- der verbouwt men hop (voor de brouwerijen, in Kent, Surrey en Sussex), ooft (in het Z. en Z.-W.), veel groen\'en en vlas. Het verbouwen van tabak is verboden oin de hooge invoerrechten op ta- bak niet te benadeelen. |
||||||
|
In de Schotsche hooglanden zijn groote opper-
vlakten met wouden bedekt. De veeteelt heeft in Groot-Britannië een hooge
ontwikkeling bereikt en neemt nog voortdurend toe in beteekenis. In 1892 telde het Rijk 2,1 mill. paarden, 11,5 mill. stuks rundvee, 33,6 mill. schapen en geiten, en 3,3 mill. varkens. Geiten worden vooral in Schotland en Wales, varkens in Ierland gehouden. De Engelsche renpaarden, de Alderney-koeien der Kanal-eilanden en de Southdown-schapen zijn beroemd. Zooals de landbouw in Groot-Britannië lijdt
onder den invoer van goedkoope granen, wordt ook de veeteelt benadeeld door den invoer van goedkoop slachtvee en geslacht vee. Bosschen. Men rekent, dat in Groot-Britannië
slechts ongeveer 3,6 pet. der oppervlakte met bosch bedekt is. Groote wouden vindt men er niet meer; de groote, zoogenaamde DeerForests" op het Schotsche Hoogland zijn slechts uitge- strekte heiden met nauwelijks een enkelen boom. De tegenwoordig bestaande wouden zijn aan- plantingen van den nieuwsten tijd. Toch levert in verhouding tot de kleine bosch-oppervlakte Enge- land nog meer timmerhout dan men zoude ver- wachten. Vooral den Engelschen eiken wordt bij de scheepsbouw nog de voorkeur gegeven boven die van het buitenland. Evenwel de grootste hoeveelheid hout moet ingevoerd worden; in 1892 bedroeg die invoer totaal een bedrag van 17,18 mill. pond sterling. De zeevisscherij heeft voor Groot-Britannië
een groote beteekenis. Het belangrijkst is\' de haringvangst (Yarmouth in Engeland en Wiek in Schotland). Kabeljauw wordt op Doggers- bank en bij New-Foundland gevangen, oesters vindt men in de Theems-bocht, en de icalvisch- vaart wordt van Dundee uit gedreven. Bergbouw. De bodem bezit niet veel edele
metalen doch is rijk aan nuttige delfstoffen. In de eerste plaat3 noemen wij de steenkolen. De steenkolenlagen beslaan een oppervlakte van meer dan 18000 K.M2. De uitgebreidste beddingen bezit Engeland (72 %), waar ook de oudste, in 1252 geopende mijn van New-Castle gevonden wordt. 27 pet. wordt in Schotland en 1 pet. in Ierland gevonden). Ongeveer 526700 arbeiders zijn in de kolenmijnen werkzaam. Naar de kolenopbrengst staat het Britsche rijk aan de spits van de Europeesche landen (in 1891: 188,4 mill. ton). Ongeveer 90 pet. der kolen wordt in het land zelf verbruikt; de uitvoer van de rest der ko- len is zeer belangrijk voor de scheepvaart. De belangrijkste havens voor den kolenuitvoer zijn de volgende: Cardi/J\' (9,67), Ncwcastle (4,51), North-Shields (2,32) \'en Newport (1,78 mill. ton). Verder voerden kolen uit: Sunderland, Kirkcaldg, Huil, Swanaea, Grangemouth, Ulasgow, Great- Grimsby en Liverpool. |
||||||
|
161
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Op de steenkolen volgt het ijzer. In de laatste
jaren echter is Groot-Britannië daarin door Amerika overtroffen. Al vroeg begon het delven van ijzererts in dit land; reeds onder Willem den Veroveraar (10661087) is er sprake van ijzermijnen. De groote productie van ijzer ving echter eerst, ann, toen men geleerd had het erts met behulp van steenkolen te smelten. Dat men het ijzer in dezelfde streken vindt als de kolen, is voor den bloei der ijzerindustrie van veel be- lang. In 1891 bedroeg de productie van ruw ijzer 17,5 mill. ton. Verder levert de bodem lood (in 1891: 43859
ton), tinerts in Cornwall (14488 ton), zinkerts (22216 ton), kopererts (8836 ton in 1891). De opbrengst van graphiet uit de bekende mijnen van Borrowdale in Cumberland heeft zeer af- genomen. Nijverheid. De Britsche industrie is beguns-
tigd door den rijkdom des lands aan mineralen, bovenal door de steenkool, de beweegkracht van den modernen tijd, alsmede door de vindingrijkheid en ondernemingsgeest der bewoners, en door den geinakkelijken afzet der artikelen in alle werelddeelen. De Britsche arbeider is flink, en overtreft in arbeidsvermogen en handigheid over \'t geheel dien van het vasteland. De text iel-i nluxtr ie is verreweg het belang-
rijkst. De uitvoer van textielfabrikaten en garens maakt bijna de helft der waarde van den totaal- uitvoer uit. Niet minder dan voor een waarde van 170 mill. L wordt hiervan geproduceerd. Een overzicht over de textiel-industrie levert de volgende statistiek voor 1890. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
vooral bekend: fijn laken (broadcloth) in Leeds,
Manchester, Halifax, Huddersfield en Bradford; jianel in Halifax en Rochdale; wollen dekens in Witney en Dewsbury; de beroemde Schotsche Tweeds in Aberdeen, Galashiels en Hawick. In de vlas- en linnennijverheid staan Schotland
en Ierland bovenaan. Van de jidefabrieken zijn er meer dan 100 in Schotland. De fabrikatie van machines en metalen artikelen
volgt in beteekenis op de textielnijverheid. De groote machinefabrieken vindt men hoofdzakelijk in de steden: Manchester, Leeds, Sheffield, Bir- mingham, New-Castle en Glasgow. Zwaar ge- schut wordt in New-Castle gegoten. Smeedijzer en staal wordt het meest bewerkt
in Zuid Wales, in het district Sheffield, en in het N. van Yorkshire. Messen, snijartikelen en klingen fabriceert Sheffield. Birmingham heeft een groote verscheidenheid van ijzeren voort- brengselen, terwijl hier tevens de messing; brons- en koper-industrie inheemsch is. De bouw van ijzeren schepen heeft hoofdzakelijk plaats aan de Tyne (New-Castle, Shields) en de Clyde (Glasgow, Greenock), alsmede in alle groote ha- vensteden. Het hoofddistrict van pottenbakkersartikelen is
Stoke upon Trent". Buitendien wordt in Wor- cester en Londen porcelein gefabriceerd. Glas- industrie vindt men in Londen, Birmingham, New-Castle en Sunderland; hoofdzakelijk wordt geleverd : spiegelglas, tafelglas en flintglas. Leder wordt in Londen, Bristol, Perth en Limmerick bewerkt. Belangrijk is verder nog de papier- fabrikatie (Kent), de bierbrouwerij, die ook voor den uitvoer levert, de brandewijnstokerij enz. Handel en verkeer. Een nauwkeurige be-
rekening van den handel in dezen handelsstaat bij uitnemendheid te maken is niet mogelijk, bovenal niet van den binnenlandschen handel. Wat den laatsten betreft wijzen wij nog op het drukke handelsverkeer, dat van Ierland uit naar Enge- land plaats heeft, vooral de aanvoer van levensbehoeften, als boter, eieren, kaas, vee en koren, die voornamelijk te Liverpool worden aangebracht. De buitenlandsche handel heeft een omvang
als van geen staat der aarde. Groot-Britannië behoort tot de vrijhandelsstaten; de eenige arti- kelen, welke aan invoerrechten onderworpen worden, zijn: chicorei, cacao, koffie, gedroogde vruchten, brandewijn, thee, tabak en wijn. De buitenlandscho handel is in een halve
eeuw verbazend toegenomen. Van 18411850 bedroeg de gemiddelde uitvoer per jaar 75 mill. £, in 1892: 291,4 mill. £. Van de uitvoer- waarde in 1892 behoort 227,06 mill. k tot de Britsche en 644 mill. £ tot de buitenlandsche en koloniale producten. Het volgend overzicht leert ons den invoer
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Er bestaan 2538 katoenfabrieken, 1793 fabrie-
ken van wollen stoffen, 125 voor kunstwol, 753 voor wollen garens, 357 voor vlas, 105 voor hennep, 116 voor jute, 24 voor vezels van kokos- noten, 623 voor zijde, 403 voor kant, 257 voor kousen. De belangrijkste fabriekssteden voor de katoennijverheid zijn : Manchester, Blackburn, Preston, Ashton under Lyne, Stalybridge, Bolton, Rochdale, Middleton, Heywood en Stockport. In het graafschap Lancasliire, waar de katoen- industrie het meest vertegenwoordigd is, vindt men 615719 weefstoelen. De wolindustrie heeft haar centrum hoofdza-
kelijk in Yorkshire en in het westen. Hoofd- plaatsen hiervan zijn : Bradford-on-Avon, Frome, Stroud, doch vooral Manchester, Leeds, Hudders- field en Halifax. De volgende fabrikaten zijn |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
162
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
en den uitvoer voor 1892 kennen. Bij den uit-
voer zijn alleen de Britsche producten gerekend. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer
in 1892. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Landen.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
32,25
30,44 14,65
5,69 4,86 0,83 1,95 3,96 0,94 1,17 1,85 0,10 0,23 0,75 108,10
43,50
25,71
28,81
16,99
15,10
11,24
3,59
3,50
3,28
10,52
8,22
6,56
4,53
8,40
3,43
2,97
3,87
0,80
3,57
1,55
1,82
1,23
1,57
1,29
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Indië........
Australië......
Br. Noord-Amerika. . .
Br. Zuid-Afrika . . . . Straits-Settlements . . . Hongkong ......
Britsch YVest-Indië. . .
Ceylon.......
Britsch Guyana . . . .
Kanaal-eilanden . . . . Br. West-Afrika . . . . Malta........
Mauritius......
Andere Britsche Bezitt. .
Vereen. Staten van N.-A.
Frankrijk......
Duitschland.....
Nederland......
België.......
Rusland.......
Spanje.......
China........
Brazilië.......
Italië........
Egypte.......
Zweden.......
Turkije.......
Argentinië......
Denemarken.....
Portugal.......
Rumenië.......
Chili en Bolivia ....
Japan........
Noorwegen......
Java........
Griekenland.....
Oostenrijk-Hongarijë . .
Peru........
Centraal-Amerika. . . .
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Waarde in
Pond Sterl. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Slachtvee . . . .
Voedingsmiddelen 1). Voedingsmiddelen 2). Tabak .....
Metalen.....
Chemikaliën . . .
Olie......
Ruwe weefstoffen
Andere ruwe stoffen Fabrikaten .... Verschillende waren. Postpaketten . . Totaal . . .
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
9 360
149 115
26 411
3 574
21 093 7 707
7 076
77 631 40 977 65 440 14 968 535 123892178
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Waarde in
Pond Sterl. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Bij den invoer staan aldus de voedingsmid-
delen, bij den uitvoer de artikelen der textiel- en ijzerindustrie bovenaan. Als voedings- middelen werden in 1892 ingevoerd 839181)8 tonnen graan en meel. Hiervan komt voor de tarwe 1693 mill. K.G. uit de Vereenigde Staten van Noord-Amerika, 721 mill. K.G. uit Indië, 253 mill. K.G. uit Rusland, en het verdere uit Canada, Chili, Australië, Rumenië en Turkije. Thee werd ingevoerd 108552000 K.C waarvan
25 pet. uit China en Honkong komt, 45 pet. uit Indië en 25 pet. van Ceylon. Het volgend overzicht leert ons het aandeel
der verschillende landen in den Britschen han- del kennen, in millioen pond sterling. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De totaal-invoer uit de Britsche Bezittingen
en Koloniën bedroeg in 1892 een waarde van 97,81 mill. £, de uitvoer naar de bezittingen 74,58 mill. £. De Chambers of Commerce" of handels-
kamers, die men in alle groote steden vindt, dienen om den handel en de nijverheid te be- vorderen. Zij geven jaarlijks verslagen uit van den handel en wat daarop betrekking heeft. Scheepvaart. De Britsche handelsvloot is verre-
weg de grootste der aarde. De Britsche vloot heeft meer dan zesmaal zooveel scheepsruimte als de Duitsche, meer dan achtmaal zooveel als de Fran- sche vloot en als die der Vereenigde Staten van Noord-Amerika. Als men slechts de schepen |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') Vrij van invoerrechten.
2) Aan invoerrechten onderworpen.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1G3
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Behalve dit eigenlijk buitenlandsch verkeer
is ook de kustvaart zeer belangrijk. In 1892 liepen in Groot-Britannië 468 Nederl.
geladen stoomschepen en 338 geladen zeilschepen binnen, benevens nog 112 schepen met ballast. § 127. Plaatsbeschrijving. Londen (4211000
inw.1) in het eigenlijke Londen, 563300 alspolitie- district) is de hoof\'d- en residentiestad, aan beide zijden der Theems gebouwd, die als haven dient. Londen is de eerste haven van het koninkrijk, het centrum voor den handel van Groot-Britannië, of liever van den wereldhandel. Invoer van thee, koffie, peper, indigo, wol, zijde, cacao, huiden, petroleum enz. enz. Handel met China, Japan, Oost- en West-Indië, Australië, Amerika, geheel Europa, enz. enz. Groote Bank- en Beurzenstad. Uitgebreide industrie. Beteekenis en ontwikkeling van Londen.
Londen, de belangrijkste stad voor den zeehan- del, bezit geen door de natuur gevormde haven, ligt zelfs niet eens aan de zee, maar ontwikkelde zich aan een rivier op eenigen afstand van de zee. Toch kan met recht gezegd worden, dat de geographisch gunstige ligging van dit punt een belangrijke factor was voor de ontwikkeling van Londen, waardoor deze plaats in den loop der eeuwen tot een stad van de tegenwoordige grootte is uitgebreid. Londen toch is langs de Theems voor schepen van alle grootte van de zee uit te bereiken ; het ligt nabij de kusten van N.-W. en West-Europa, aan den grooten en druk bevaren waterweg van het Kanaal, en aan den weg, die van den Oceaan naar de noordelijke wateren en de Oostzee voert. Daarenboven werd Londen wegens zijn ligging in het zuid-oosten van het Britsche eiland, en als gevolg van zijn maritieme toegankelijkheid, de hoofdstad van het Britsche Rijk. De Britsche vorsten toch, wier belangen in de middeleeuwen mede op het vasteland (Frankrijk) lagen, had- den behoefte aan een dergelijk vast punt, om van hieruit hun rechten aan beide zijden van het Kanaal te doen eerbiedigen. De vestiging van een centrum van bewoners
op de plaats van het tegenwoordige Londen is ouder dan de geschiedenis, en in oorsprong niet met zekerheid na te gaan. Reeds in de 10de eeuw had die stad een aanzienlijke betee- kenis. Steeds gold Londen voor het centrum des lands, en met de ontwikkeling van Engeland als eerste handelsstaat en zeemogendheid nam de beteekenis van Londen evenredig daaraan toe. Aldus had in het begin der 18de eeuw Londen reeds ruim 700000 inwoners, een voor dien tijd ongekend getal. En gedurende de 18de eeuw werd met de toenemende wereld- beteekenis van het Britsche Rijk dit aantal |
||||||||||||||||||||||||||||
|
van 100 tonnen en meer rekent, bedraagt het
aantal tonnen inhoud der koopvaardijvloot, de schepen in de koloniën er hij begrepen, onge- veer l21/2 mill. tonnen, d. i. ongeveer de helft van de tonnenhoeveelheid van alle handelssehe- pen der aarde. Hoewel het aantal schepen af- neemt, wordt toch het tonnen-aantal grooter. Voor den buitenlandschen handel liepen in
1891 61380 schepen, met 3(i,8 mill. tonnen, de Britsche havens binnen, en C2202 schepen met 37,9 mill. tonnen liepen uit.Aan het totaal verkeer (in- en uitloopen) namen niet-Britsche vlaggen voor 20,8 mill. tonnen deel. Het aandeel der belangrijkste volken in die
scheepvaart was als volgt: |
||||||||||||||||||||||||||||
|
Landen.
|
Tonnen.
|
|||||||||||||||||||||||||||
|
5 045 538
4 400 479
1 943 854
1 889 871
1 851 100
1 762 705
1 223 323
952 263
503 788
476 722
306 044
133 941
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Noorwegen
Duitschland
Nederland.
Denemarken
Frankrijk.
Zweden .
Spanje
België. .
Rusland .
Italië . .
Vereenigde Staten
Oostenrij k-Hongarije
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
De belangrijkste zeehavens en haar aandeel
in het scheepsverkeer laten wij ten slotte vol- gen in een statistisch overzicht. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
Verkeer in
1000 tonnen.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Havens.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
13 425
11087
9 386
5 283
3 813
3 592
2 657
1837
1751
1716
1445
1369
1356
1349
1888
830
771
438
403
243
131
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Londen ......
Liverpool......
Cardiff......
New-Castle.....
Huil.......
North- en South-Shields.
Glasgow......
Newport......
Southampton . . . .
Sunderland.....
Leith.......
Swansea......
Great-Grimsby. . .
Middlesbrough. . . . Grangemouth . . . . Bristol.......
Hartlepool.....
Greenock......
Dundee......
Belfast ....*..
Cork . |
||||||||||||||||||||||||||||
|
\') Het aantal inwoners bij de onderscheidene steden
geldt voor 1891. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
164 HANDËLS-AAl
aanzienlijk vermeerderd. Toch bedroeg het getal
inwoners in 1800 nog slechts 900000, zoodat het sedert ruim zes maal zoo groot geworden is. Het tegenwoordige Londen is een buitenge-
wone complex van huizen aan beide oevers van de Theems gelegen. Het zwaartepunt der stad ligt op den iinker oever; daar ontwikkelde zich ook het oude Londen, dat zijn vroegere grenzen overschreed, en eindelijk de rivier-opwaarts ge- legen stad West-Minster in zich opnam. Bij de uitbreiding werd als van zelf ook de noorde- lijke oever in beslag genomen; het doel der stad toch noodzaakte de oevers zooveel mogelijk te exploiteeren. Doch hierbij ontstond een eigen- aardig verschijnsel, dat voor Londen karakteristiek kan genoemd worden. Hoe grooter de stad werd, en hoe intensiever het handelsleven er zich ont- wikkelde, des te sterker werd een zekere cen- trifugale beweging der bevolking. Het oude Londen viel tamelijk wel samen met de City- van tegenwoordig. Daar ligt het hart der stad. Doch de bevolking verliet de City langzamer- hand als woonplaats; de City werd behouden tot het doen van zaken enz., terwijl meer en meer de bewoners naar buiten trokken. Zoo is tegenwoordig de City alleen aan het doen van zaken overgelaten. In de City woont en leeft men niet, er wordt gearbeid. En zoo verkreeg Londen een stadskwartier, in omvaDg een ge- heele stad overtreffend, waar zich des nachts enkel de bewakers en dienaren der veiligheid ophouden, en waar overdag het drukke kan- toorleven gevonden wordt. In het westen, de rivier op, werden nieuwe
woningen gebouwd. Daar was de gelegenheid tot wonen gunstiger; daar werd de lucht niet veronaangenaamd door de stadsdampen4). Zoo ontstond het gedeelte, dat West End" heet. Wij mogen om der plaatsruimte wille niet
langer bij de geschiedenis der ontwikkeling van Londen stilstaan. Waren wij hierdoor niet ge- bonden, dan zouden wij gaarne de onderschei- dene deelen in hun wording en beteekenis na- der beschouwd hebben. En vooral zouden wij dan voor ons doel verder hebben stil gestaan bij de grootsche handels-inrichtingen, de reus- achtige dokken en de magazijnen, waar de han- delsartikelen van alle deelen der aarde worden opgestapeld. Londen toch is de hoofdmarkt voor vele koloniale artikelen en buitenlandsche produkten, als wol, thee, koffie, peper, kaneel, indigo, cacao, rozijnen, jute, tin, huiden, pelsen, ivoor, edelgesteenten, petroleum, spiritualiën enz. |
||||||||
|
RIJKSKUNDE.
Alleen in enkele artikelen als katoen, rijst en
tabak, staat Londen bij Liverpool achter. Hoewel Londen bovenal handelsstad is, heeft het toch ook een hoog ontwikkelde industrie, en staat in enkele takken zelfs bovenaan. De inachinenfabrikatie alleen houdt bijna 18000
menschen bezig, in de meubelfabrieken werken wel 22000 werklieden, en in de industrie der kleederconfectie wel 71800 personen. Verder telt Londen meer dan 170 bierbrouwerijen. Nabij Londen liggen: Greenwich (165000),
sterrenwacht, nautische inrichtingen, en Wool- wich (107000), met arsenaal, die beide tot Lon- den gerekend worden. Tottenham (71000), pottenbakkerij. Gravesend, a. d. Theems, groentebouw, visscherij. Chattam (82000), haven, zeearsenaal. Canterbury (32000), Aartsbisschop primaat. Gothische kathedraal, hop- handel. Brighton (115000), haven, zeevaart, beroemd zeebad. Portsmouth (159000), oor- logshaven, de grootste magazijnen en scheeps- werven. Southampton (65000), haven, han- del, scheepsbouw. Uitgangspunt van overzeesche poststoomschepen en van verschillende stoom- vaartlijnen. Plymouth (48000), haven, stoom- bootverkeer met de koloniën, en Devonport (55000), zeearsenaal, scheepswerven, dokken. Bristol, a. d. Avon (230000), vierde zeehaven van Engeland, handel op West-Indië. Bath (52000), minerale bronnen, papier. Oxford (46000), universiteit. Norwich (101000), a. d. Yare; sedert de immigratie van Vlaamsche la- kenwevers een drukke wolindustrie; shawls. De haven is Great-Yarmouth (49000). Leicester (150000), wolindustrie. Derby (100000), zijde- spinnerijen. Nottingham (238000), middel- punt der kantindustrie, kousen. Sheffield (324000), de beste Engelsche ijzer- en staalwa- ren. Leeds (368000), hoofdzetel der wolfa- brieken; fijne lakens. Bradford (325000), spinnerij van wollen garens. Huil (Kingston upon Huil) (208000), hoofdzetel van den handel naar de Oostzee. Sunderland (134000), a. d. Wear, met de voorsteden aan den Wearmond één stad vormend. Kolenuitvoer. Scheepsbouw op groote schaal. New-Castle upon Tyne (186000) kolenhandel, kolenmijnen. Man- chester (505000), vormt met Salford (198000) een stad van 703000 inw. Een wereldstad voor de katoenindustrie, zijde- en metaalnijverheid. Vooral fabrikatie van locomotieven. Door een zeekanaal is het met Liverpool verbonden. Liverpool (518000, met de voorsteden 698000 inw). Tweede haven van Engeland. Hoofdplaats voor den invoer van katoen en den uitvoer van katoenen artikelen, alsmede van andere produc- ten der nijverheid. Vooral handel met Amerika en West-Afrika. Overtocht naar Ierland. De belangrijkste haven voor landverhuizers. Bir- kenhead (99000), a. d. Mersey; groote haven. |
||||||||
|
\') Dit is een gevolg vau de lieerschende westen-
winden. Opmerkzaamheid verdient het, dat de aanbouw van stadsgedeell en voor de aanzienlijken in Engelanl om die reden steeds geschiedde aan de westzijde, terwijl naar de oostzijde meer de stadsgedeelten der arbeiders gevonden worden. |
||||||||
|
HA.NDELS-AARDRIJKSKUNDE. 165
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Stoke upon Trent (24000), in een kolendisti iet;
hoofdplaats voor pottenbakkerij. Wolver- hampton (83000), ijzerwaren. Birmingham (455000), een der grootste fabriekssteden ; mes- sen, brons, ijzer, glas. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
In het vorstendom Wales.
(49000), groote ijzerwerken. - |
Merthyr Tydfil
- Oardiff (129000) |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
uitvoer van kolen en ijzer.
In het koninkrijk Schotland. Edinburgh (264000),
hoofdstad, boekdrakkerij. Leith (69000) ha- ven van Edinburgh, handel naar Noord-Europa, Australië, Azië en NoorJ-Amerika. Glasgow (685000) a. d. Clyde, hoofd- handels- en fabrieks- plaats des Lnds. Katoen- en ijzerfabrieken en ijzerhandel. Dundee (154000), haven met drie dokken; eerste plaats van den binnenhandel. Walvischvangst. Aberdeen (120000). haven, linnenindustrie, zeehandel, visscherij. Inver- ness (21000), haven, vreemdelingenverkeer. Het koninkrijk Ierland. Dublin (245000, met
de voorsteden 311000 inw.), hoofdstad, haven, universiteit. Brouwerijen, brandewijnstokerijen, machine-fabrikatie. De voorhaven is Kingstown (17000 inw). Belfast (256000), haven. Be- langrijkste fabriek" en handelsstad van Ierland. Linnen- katoen- en andere fabrieken. Cork (75000) haven. Uitvoer van vee, vleesch en boter. Limerick (37000) aan de Shannon, haven. Uitvoer van vee. Londonderry (33000) haven, linnen-industrie. De Kanaal-eilanden. De Kanaal-eilanden zijn
de laatste overblijfselen der eens zoo groote be- zittingen van Engeland in Frankrijk. Voor den smokkelhandel zijn zij gunstig gelegen. Jersei/, met St. Heiier (28000) en Ouermey met St. Peter Port (17000 inw.) § 128. De Britsehe koloniën. Groot-Britannië
is de grootste koloniale mogendheid. Volgens de officieele opgave van 1892 hebben de Britsehe koloniën en bezittingen te zamen een oppervlakte van 25,5 mill. K.M\'2, met 314 mill. inw. Die uitgebreidheid der Britsehe bezittingen heeft ten gevolge, dat de Eugelsche taal wereldtaal is geworden, en dat de Britsehe handel zich op grooter schaal dan bij eenige natie kon ont- wikkelen. Eerst in het begin der 17de eeuw begon En-
geland als koloniale mogendheid op te treden. De eerste koloniën verwierf het in Oost-Indië, waar in 1602 de Britsch Oost-Indische Com- pagnie, van een koninklijk charter voorzien, nederzettingen grondvestte. Vervolgens breidde Engeland het koloniaal gezag in alle wereld- deelen uit. Wij
geven hieronder een overzicht van de
Britsehe bezittingen en koloniën buiten Europa.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De Britsehe koloniën kunnen in vier klassen
onderscheiden worden: I. in die, waar de door de kroon benoemde gouverneur alle macht in zich vereenigt, de zoogen. Crown-colonies (als |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
166
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
bijv. Gibraltar, St. Helena). II. die, waar de
gouverneur door een benoemde uitvoerende en wetgevende macht wordt bijgestaan (als : Britsch Nieuw-Guinea, Ceylon, de Fidschi-eilanden, Straits-Settlements); ook deze noemt men Crown- colonies. III. koloniën, waar de wetgevende macht gedeeltelijk door de keuze van de bewoners wordt samengesteld, terwijl ook de uitvoerende macht door de kroon benoemd wordt, of door den gouverneur. Hiertoe bekooren eenige West- Indische koloniën, verder Mauritius, Malta en Natal. Eindelijk ten IVC" koloniën, in welke enkel de gouverneur door de kroon benoemd wordt, ter- wijl de kolonie overigens wetten en vertegen- woordiging heeft als in Engeland. Hiertoe be- hooren: de Australische koloniën, New-Found- land, Kaapkolonie, en de Bondsstaat der Domi- nion of Canada. De regeling der verhouding van de koloniën
tot het moederland is een der ernstigste en veel besproken vraagpunten in het Britsche Rijk. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
tol. De Groote Belt baart door de zandbanken
en de kronkelingen van het vaarwater meer moei- lijkheid aan de scheepvaart, en de Kleine Belt wordt wegens de snelle stroomingen weinig gebruikt. Het klimaat des lands is een echt zeeklimaat;
de gemiddelde temperatuur bedraagt 7Ü O. West- Jutland heeft 670, en Kopenhagen 587 m.M. regen. De Denen zijn Germaansch van afkomst (Go-
thisch), doch er bestaat nog eenig verschil tus- schen de eilandbewoners en de Juten. Ongeveer 66 °/0 bewoont het platteland en 34 % woont in de steden. De Luthersche godsdienst is meest voorkomend, en ook de koning moet deze belij- den. Denemarken is een constitutioneele monar- chie. De rijksdag bestaat uit de bolkethiwj met 102, en de Landsthing met 66 leden. Landbouw en veeteelt. De oppervlakte
des lands wordt voor 80 pet. door landbouw en veeteelt in gebruik genomen, waarvan 34 pet. bouwland en 41 pet. grasland vormt, terwijl 5 pet. met bosch bedekt is. Van de 1000 be- woners leven gemiddeld 469 uitsluitend van den landbouw. Ook in de kleine steden vormt de landbouw het hoofdmiddel van bestaan. Daaren- boven is de veeteelt zeer aanzienlijk. In 1888 vond men er 375533 paarden, 1459527 stuks rundvee, 1225196 schapen en 770785 varkens. De veeteelt levert voor den uitvoer: in 1890 werden uit- gevoerd: 16217 paarden, 139522 stuks rundvee, 72171 geiten en schapen en 111028 varkens. De zuivelprodukten vormen een belangrijk
artikel van uitvoer (Deensche boter). Nijverheid. De nijverheid is niet van inter-
nationale beteekenis. Er bestaan 113 branderijen, waarvan 35 in Kopenhagen. Overigens kan men zeggen, dat de nijverheid hoofdzakelijk in de hoofdstad gevestigd is. De visscherij houdt 1 pet. der bevolking bezig. Handel. Aan de westkust van Jutland, de
ijzeren kust, ontbreken de havens, en die aan de oostkust zijn over \'t geheel te ondiep voor groote schepen. De haven van Kopenhagen is de beste des lands. De invoer en uitvoer der verschil- lende produkten des lands leert men uit het volgend overzicht kennen, in procenten van het geheel voor 1889: |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het koninkrijk Denemarken.
(38279 K.M". 2172380 luw. 57 Bewoners per K.M*.) § 129. Algemeen overzicht van land en
volk, van handel en verkeer enz. Denemarken vormt het noordelijk gedeelte van het Noord- Germaansche langland, hetwelk zich als een schiereiland naar het noorden voortzet. De Noord-Duitsche landrug van Sleeswijk-
Holstein zet zich midden door Denemarken voort. De aardlagen aan de oppervlakte op de oostelijke aflielling van Jutland worden voor een groot ge- deelte gevormd door het gletscherleem, dat in den ijstijd hier is nedergelegd, en bestaan aldus uit een vruchtbaren grond, goed geschikt voor den landbouw. Het W. en Z. van Jutland bestaat uit schrale zandgronden, voor groote gedeelten met heide bedekt. Langs de Noordzee liggen duinen en achter deze in enkele oasen vindt men nog kleigrond. Groote rivieren kon- den zich op dit schiereiland niet ontwikkelen. Van de oppervlakte des lands, die 38279 K.M2.
bedraagt, ligt 13037 K. M2. in eilanden, die door onderscheidene zeestraten gescheiden worden. De belangrijkste eilanden zijn: Seeland, Fiinen, Laa- land, Lamjeland, Möen en Bornholm. De Sont, een diep vaarwater, scheidt Seeland van zuide- lijk Zweden; de Groote Belt ligt tusschen See- land en Fünen, en de Kleine Belt tusschen Fiinen en de kust van Jutland en Sleeswij k. De Sont wordt van deze wateren het meest bevaren, het vaarwater ligt aan de kust van Seeland, die bij de heerschende westenwinden ook de meeste be- scherming aanbiedt. Daardoor beheerschten de Denen dit vaarwater steeds, en hieven er van alle koopvaardijschepen tot 1857 den bekenden Sont- |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De waarde der verschillende artikelen van
in- en uitvoer bedroeg in mill. kronen in 1890: |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
167
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDBIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
dons. Eeykjavik (3900) is de hoofdplaats, met
een haven. Buiten Europa bezit Denemarken nog : Groen-
land en de West-Indische eilanden: St. Thomas, St. Croix en St. John. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Skaninavië.
Zweden: 450574 K.M». 47S5000. luw.
Gemiddeld 10,7 bewoners per K.M\'2. Noorweoen: 322594 KM» " 19S9000 luw.
Gemiddeld 6,2 bewoner per K.M2 § 131. Ligging en natuurlijke gesteldheid
des lands. Skandinavië, of juister Skadmavië, is het grootste schiereiland van Europa. Hoewel met het vasteland verbonden, ligt die verbinding in een klimatisch zoo ongunstig gedeelte, dat het verkeer met het overige Europa over zee moet geschieden. Skandinavië ligt tusschen 551/.2° en 71° NB.
(Noordkaap). Aan drie zijden door zeeën inge- sloten, is de kustlengte reeds zeer groot. Die kustlengte wordt nog zeer vergroot door de talrijke inhammen der fjorden, die overal van het westen in het land doordringen, en welker rots- tongen zich in eilandengroepen oplossen. (Lo- foden, Veiteraalen enz.). De invloed van die kust- ontwikkeling had ten gevolge, dat de oude be- woners zich tot koene zeelieden vormden. Evenwel, door het barre hoogland, waarin de fjorden zijn ingesneden, is de toegang tot het binnenland zeer moeilijk, zoodat zij voor den handel niet de waarde hebben, welke men er aan zou kunnen hechten. Eenige bekende fjorden zijn : de Christiania fjord, de Hardanger fjord, de Sognefjord, de Drontheimerfjord. Het oostelijk gedeelte van Skandinavië is
rijk aan rivieren. De grootste rivier is de Klara- elf, die, als zij uit het Wener meer te voorschijn komt, Gotha-elf heet. De Trolhiitta-watervallen worden door het Trolhiitta-kanaal omgegaan. Verder nog de Dal-elf, de Angerman-elf, de Umea-elf en de Tornea, de grensrivier van Rus- land. De meeste dezer rivieren hebben hoofdzake- lijk waarde voor den afvoer van houtvlotten, ter- wijl het stroomend water beweegkracht levert voor de industrie. Bij het gebrek aan steenko- len is dit niet onbelangrijk. Skandinavië vormt in het westen een uitge-
strekt bergland, dat steil in den Oceaan afdaalt. Het is een massaal gebergte, zonder ketenvonn of kam, dat in zuidelijk Noorwegen uitgestrekte hoogvlakten vormt, fjeld" geheeten, die door diepe dalkloven gescheiden zijn, terwijl zware en uitgebreide sneeuw- en ijslagen de fjelden bedek- ken. Men vindt er de ,Hardanger Fjeld, de Doere Ijeld e. a. In het N. neemt het gebergte meer deu ketenvorni aan, en werd daarnaar ook Kjölen |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het handelsverkeer had plaats met de vol-
gende landen, in mill. kronen uitgedrukt volgens de opgaven voor 1890. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Landen.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Duitsehland.....
Groot-Britannië
Zweden en Noorwegen. Rusland......
Vereenigde St. v. N. A.
Nederland . . . . . Frankrijk......
België.......
Deensche Koloniën .
|
58,58
129,47 29,23
2,73 2,17 0,93 2,13 1,11 3,95 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
99,50
67,56
48,53
27,11
21,34
7,13
6,94
8,49
3,88
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De Deensche handelsvloot telde in 1890: 3213
zeilschepen met 189406 tonnen en 330 stoom- booten met 112788 tonnen inhoud. § 130. Plaatsbeschrijving. Op Seeland. Kopen-
hageu, Deensch: Kjobenhavn = koopmanshaven, (373ÜU0 inw.) hoofd- en residentiestad, eerste havenplaats en stapelplaats voor den handel des lands. Het is de beste oorlogshaven van de Oostzee. De stad is gelegen op de eilanden See- land en Amager aan de Sont, die hier 30 K.M. breed is, en met een smallen zeearm, Kalvebod- strand, Seeland van Amager scheidt. Deze zeearm vormt een uitstekende natuurlijke haven voor de stad. Helsingör (11000), aan de noordelijke in- vaart der Sont, met een haven. Scheepsbouw, industrie, visscherij. Op Fiinen : Odense (11000), handschoenfabrikatie. Op Jutland, Fredricia (10000) noordelijke ingang tot de Kleine Belt. Vesting. Aarhuus (33000), scheepvaart, han- del. Aalborg (20000), handel in landspro- dukten. Tot Denemarken behooren de Füro\'èr (= scha-
peneilanden), een eilandengroep ten N. der Shet- landseilanden, met schapenteelt, jacht en vis- scherij. Hoofdplaats is Thorshavn (13000). Ver- der IJsland, een vulkanisch eiland, nabij den noordpoolcirkel. Bekend zijn de vulkanen de Hckla (1550 M. hoog) en de Orüjiikul. Uitvoer van wol, visschen, traan, zeehondsvellen, eider- |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
168
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
d. i. scheepskiel, genoemd, hoewel het land er
toch meer een hoogvlakte vormt. Tegenwoordig noemt men dit gedeelte het Noordlandsche gebergte. Terwijl het gebergte steil oprijst in het westen
daalt het met langzamer hellingen af naar het oosten. Aan deze zijde zijn de rivieren ook het langst. Zweden bestaat voor het grootste ge- deelte uit terrassen, waarmede het Skandinavisck gebergte naar de Oostzee afdaalt. Hot zuidelijk gedeelte van Zweden, ongeveer
van de lijn GelHeFrederiksstad af, vormt een golvende laagvlakte, die in het Plateau van Sma- land de hoogste verheffing heeft. Klimaat. Het klimaat van westelijk Noor-
wegen is een sterk sprekend zeeklimaat. De invloed van den Golfstroom in verband met de heerschende westenwinden veroorzaken veel regens, doch verzachten ook de wintertemperatuur op deze breedte. Daardoor heeft de kuststrook ook een regenrijk, zacht klimaat. Op de hoog- vlakten van het binnenland is het klimaat ruw en koud, terwijl zuidelijk Zweden een klimaat heeft als Denemarken. In het oosten van Zweden is het klimaat meer continentaal, en daardoor is de zomertemperatuur er hooger, de winterkoude strenger. § 132. Bevolking. De bevolking bestaat uit de
Germaansche Skandinariërs, terwijl in het noor- den de Lappen en Finnen, Mongoolsche volks- stammen, gevonden worden. De laatsten zwier- ven vroeger rond, maar hebben tegenwoordig meest vaste woonplaatsen. Misschien zijn er nog een duizendtal Lappen, die met hun rendier- kudden rondzwerven. Skandinavië bestaat uit twee staten: Noor-
ivegen en Zweden, die sedert 1814 door een persoonlijken band onder een vorst staan (per- soneele unie). De volksdichtheid is, zooals boven aangegeven
werd, zeer gering. In beide staten neemt de volksdichtheid naar het noorden toe sterk af. Tot de groote meren toe heeft het zuiden van Zwe- den gemiddeld nog 20 bewoners per K.M2., ten noorden daarvan 10 per K.M2., en in groote gedeelten van het noorden telt het land slechts 1 a 2 bewoners per K.M2. In Noorwegen woont bijna de geheele bevolking langs de kusten, met uitzondering van het Z., waar zij ook verder in het land doordringt. De volksverhuizing uit beide landen is nog al talrijk; van 18861891 emigreerden uit Noorwegen 100000 en uit Zweden van 18881891: 161000 personen. De koning moet lid zijn van de Luthersche
kerk. In Zweden oefent hij de wetgevende macht uit met den Rijksdag, die uit twee kamers bestaat, een Eerste Kamer met 138 en een Tweede Kamer met 214 leden. In Noorwegen deelt de koning de wetgevende macht met de Storthing, uit 114 leden bestaande. De genieen- |
|||||||||
|
schappelijke aangelegenheden van beide staten
worden door een staatsraad, waartoe iedere staat 19 leden kiest, behandeld. § 133. Produkten des lands. In Zweden wordt
44,4 pet. der oppervlakte door bosschen inge- noinen, zoodat het hout een belangrijk produkt des lands is. Verder dient 8,2 pet. als bouwland en tuinen, en 4,1 pet. als grasland, terwijl 43,3 pet. der oppervlakte woest ligt. In Noorwegen ligt 71,1 pet. der oppervlakte
des lands woest, 24 pet. wordt door wouden ingenomen, 2,8 pet. door grasland, en 2,1 pet. door bouwland en tuingrond. Uit deze opgaven blijkt reeds, dat een groot
gedeelte des lands onproductief ligt. Door de gebergten, het klimaat en door moerassen wordt de landbouw zeer beperkt. In Zuid-Zweden is de landbouw het belangrijkst. Het meest worden verbouwd: haver, rogge, gersten aard- appelen. Zweden heeft meer, Noorwegen minder graanproductie, dan de behoefte bedraagt. Ooft wordt meer verbouwd in Noorwegen, vlas meer in Zweden. Vooral belangrijk is de vischvangst (haring,
kabeljauw) in Noorwegen. De bergbouw levert vooral ijzererts. Het meeste ijzer wordt in Zweden gewonnen: Danemora, de Gellivara, de Taberg. Verder kopererts (Falun, Atvidaberg, Röraas) zilver (Kongsberg), en lood (Sala). Door het gemis van steenkolen wordt verhinderd, dat de ertsen beter geëxploiteerd worden. Alleen in Zuid-Zweden heeft men eenige steenkolen. Zwe- den produceerde in 1891: 49100 ton en Noor- wegen in 1890: 52000 ton ruw ijzer. § 134. Nijverheid, handel en verkeer. Het
gemis van steenkolen wordt eenigszins vergoed door het arbeidsvermogen der stroomende en vallende wateren, hetwelk ijverig geëxploiteerd wordt. Doch de nijverheid werkt niet op groote schaal, en produceert bovenal voor het binnen- land. Dit is het geval met de katoen-, wol- en suikerindustrie, met machinefabrikatie, glasfa- brieken enz. Voor exportatie werken vooral de ijzer- en staalnijverheid, de plankenzagerij, luci- fers-fabrieken, en in Noorwegen da fabrikatie van traan en vischguano. De belangrijkste artikelen van invoer zijn in
beide landen: textielartikelen, granen, koloniale iraren, kolen, spinstq/fen en oliën; bovendien in Zweden: machines, schepen en wagens; in Noor- wegen : metalen en metaalwaren. Uitgevoerd wor- den hoofdzakelijk: hout, visschen, boter, papier, houtstof en lucifers; uit Zweden metalen en ertsen, rundvee, haver en gerst, en uit Noorwegen hout- waren, traan, huiden en melk. De uitvoer van ijzererts uit Zweden bedroeg
in 1893 484020 ton, tegen 320071 ton in het vorige jaar. Deze toeneming was een gevolg van de grootere opbrengst der Gellivara-mijnen. |
|||||||||
|
169
|
|||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||
|
stad (12000), houthandel. Drammen (20000)
uitvoer van hout. Arendal (4400) ijzererts. Stavanger (22000), haringvisscherij en handel. Bergen (53000) hoofdplaats van den vischhan- del. Drontheim (Trondhjem) (25000), uitvoer van kopererts; visch- en traanhandel. Van hier doorsnijden spoorwegen het land: een naar Sunds- val en een over Röraas naar Christiania Röraas, kopermijnen. Tromsö, op 691/2° N.B. (6100), heeft eigenlijk geen haren, maar tusschen de klippen een beschutte reede. Handel in visch, traan en pelswerk. Hammerfest (2200), op het eiland Kwalö, de noordelijkste handelsstad. Verkeer met Rusland. |
|||||||||||
|
De beteekenis van den houthandel van Noor-
wegen leeren wij uit het volgende kennen. In 1893 werden uitgevoerd naar: Groot-Britannië. . . 1093 973 M\'.
Frankrijk..... 126 239
België...... 116 492 ,
Nederland..... 93 818 ,
Duitschland .... 71419
Denemarken .... 31,302
Zweden..... 38 542
Spanje...... 21404 ,
Australië..... 34 526
Afrika...... 39188
Andere landen ... 19 612
Totaal 1 686 505 M3.
De Noorweegsche handelsvloot is de tweede
in grootte van Europa; in 1889 telde zij 7200 schepen (1535000 ton); de Zweedache telde 3840 schepen (500000 ton). Hoofdhandelplaatsen zijn: Stokholm, Götheborg, Christiania, Dram- men en Bergen. In 1892 liepen 132 schepen (101548 tonnen) onder Nederlandsche vlag de havens van Noorwegen binnen, waarvan 39 te Bergen, 15 te Christiania, 17 te Drammen en 17 teFrederik- stad. 223 Schepen (257,731 tonnen) liepen on- der Nederlandsche vlag de havens van Zweden binnen. Hiervan kwamen er 62 te Hernösand, 50 te Sundsval, (beide meest houthandel), 19 te Stokholm, 18 te Malmö, 15 te Götheborg en 12 te Helsingborg. § 135. Plaatsbeschrijving. A. In Zweden
(Swealand). Stokholm (251000), aan de uitmon- ding van het Malarmeer naar de Oostzee (de naam beteekent: eiland in de zeestraat"), hoofd- en residentiestad ; eerste fabrieks-en handelsstad des lands. MetaaU en houtindustrie; spinnerij, zijde- weverij, suikerfabrieken. Upsala (21000), uni- versiteit. Orebro, aan het Hj el marineer, (15000) ijzerindustrie.. Falun (8100), koper. Gefle (24000) uitvoer van hout en erts. Sundsval (14000) en Hernösand (6000), houthandel. Götheborg (107000), aan den mond der
Gotha Elf, levendige handel, katoenspinnerij, touw-enzeildoekfabrikatie; scheepsbouw. Haring- visscherij. Helsingborg (21000) aan den noorde- lijken ingang van de Sont, handel, fabrieken. Malmö (49000) a. d. Sont, haven. Verkeer met Denemarken en Duitschland ; graanuitvoer. Karlskrona (21000), oorlogshaven. Wisby (7100) haven op Gothland; in de middeleeuwen de hoofdstapelplaats voor den handel tusschen Duitschland en Denemarken met het Noorden. Jönköping (20000) aan het zuiden van het Wet- termeer, lucifersfabrikatie. Norköping (33000) belangrijke fabrieks- en handelsstad. B. Noorwegen (Norge). Christiania (148000)
hoofdstad en eerste handelsstad. Katoen- en hout-industrie papier-fabrikatie. Frederik- |
|||||||||||
|
Het Keizerrijk Rusland.
(5427598 KM*. 95990000 Inw. Gemiddeld
18 bewonen per K.U*. Daarvau behoort tot Finland 373612 K.M*, met 23S0OOO bewoners). § 136. Ligging, beteekenis, enz. Met de
bezittingen in Azië, Kaukasië, Siberië en Tur- kestan bezit het Russische Rijk eene oppervlakte van 22 mill. K.M2., d. i. meer dan tweemaal zoo groot als Europa, en bijna het zesde gedeelte van de bekende aarde. In Europa neemt Rusland zelfs de helft van dit werelddeel in beslag. In het oosten gelegen, heeft het rijk geen deel aan den Atlantischen Oceaan, doch op de Oostzee is zijn invloed groot en op de Zwarte Zee voert Rusland heerschappij. Met Perzië staat het land in verbinding over de Kaspische Zee en door het gebied in Kaukasië en Turkestan; van de Engelsche bezittingen in Indië is het land slechts gescheiden door Afghanistan, terwijl het door Siberië gemakkelijk communicatie heeft met China, en zelfs met de westkusten van den Stillen Oceaan, de uiterste gedeelten der Oude wereld. Aldus is Rusland bijzonder gunstig gelegen om den landhandel van Azië en Europa te bemid- delen. Hierdoor dan ook werd de mis te Nizjnii Nowgorod een centraal punt voor den handel in oostersche artikelen. Evenwel, het goedkooper verkeer ter zee heeft die bemiddelende beteekenis van Ruslands ligging zeer verminderd. Doch nu tracht Rusland door den aanleg van spoorwegen in Turkestan (reeds tot Samarkand) den handel nog door zijn gebied te leiden. § 137. Natuurlijke gesteldheid des lands. In
tegenstelling met den afwisselenden, veel geleden
verticalen vorm van West-Europa bestaat Rusland uit een meer gelijkvormig land. Het geheel is een groot laagland, dat in het O. door den keten van den Ural begrensd wordt. In het N. W. vindt men in de granietrotsen van het Finsche merenplateau een overgang tot de geologische gesteldheid van Skandinavië, en in het Z. W. |
|||||||||||
|
170
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
zet zich door Podolië het voorland der Karpaten
voort. De uitgebreide vlakte des lands wordt slechts door lage landruggen en aanzwellingen des bodems afgebroken. Doch dit verhindert niet, dat de natuur des lands die van een uit- gestrekt laagland vormt, waar de hoogste ver- heffingen ruim 300 M. bedragen. De bekende heuvels der Waldaihoogten bereiken 351 M. In het noorden, aan de Noordelijke I.Tszee,
vangt het arktische land aan met het boomloos gebied der toendra\'s of mossteppen, die hoofd- zakelijk ten N. van den Po.olcirkel liggen. Ver- der zuidelijk ligt een breede woudgordel, van 67-60°. In het N. van dezen vindt men naald- boom-wouden. In de gouvernementen Wologda en Olonez neemt het woud 82 pet. en i)5 pet. der oppervlakte in beslag, terwijl bouwland en grasland te zamen slechts 4 pet. bedragen. Verder naar het midden des lands komen in de plaats der naaldboomen de loofboomen : linden, olmen en eiken, die verder zuidelijk meer in aantal afnemen. Tusschen 52 en 48u N. Br. ligt in het N. het land der Zwarte Aarde\'\' (Tschernosem door de Russen genoemd), een gebied met rijke, vruchtbare humuslagen, die den landbouw begunstigen en hier de koren- schuur des lands vormen. In het zuiden wordt die Zwarte Aarde langs de Zwarte Zee en de Kaspische Zee met grassen bedekt, die in de lente en in den herfst groen zijn, in den zomer dor liggen, en in den winter door hevige sneeuw- jachten bezocht worden. Dit is het gebied der Zuid-Russische steppen, die een oppervlakte als Duitschland beslaan. Zij worden onderscheiden in grassteppen, zandsteppen en in zoutsteppen; de laatste hebben een zouthoudenden bodem. De boomlooze steppen leenen zich het best voor de veeteelt; in het zuiden zwerven hierop nog herdersstammen rond. Door de Oost-Euro- peesche volkenpoort", d. i. de laagte ten N. der Kaspische Zee tot den Uralketen, staan de Zuid- Russische steppen met de Aziatische in ver- binding. De Ural is een lange bergketen, welke zich in
de richting van het Z. naar het N. uitstrekt, en die de Russische vlakte van de Siberische scheidt. In het zuiden is deze keten het breedst, en heet naar de wouden de Womlrijke Ural, in het midden noemt men hem naar den ertsrijkdom Ertxrijken Ural, en in het N. spreekt men terecht van Woesten Ural. De rivieren (zie ook pag. 53 en 54) stroomen
uit het midden van Rusland bijna straalvormig naar alle zijden. De Petschora stroomt van den Ural naar de. Noordelijke IJszee; de Dwina stroomt door noordelijk Rusland naar de Witte Zee. De Newa, de afwatering van het Onega- en Ladoga-Meer, stroomt naar de Oostzee (Fin- sche Golf); de Duna komt van de Waldaihoogten en mondt uit in de Golf van Riga. De Memel of |
|||||||||
|
Njemen (zie pag. 70) loost in het Kurische Haff.
De Weichsel (zie pag. 70) stroomt door Rus-
sisch Polen. Naar het zuiden stroomen de Dnjester, de Bug en de Dnjepr naar de Zwarte Zee. De Dnjepr, die reeds vroeg in den loop bevaarbaar wordt, stroomt door de meest korenrijke streken van Rusland. Een goed ingerichte loodsdienst voert de schepen over gevaarlijke plaatsen. In de 9\'le en 10{le eeuw vormde deze stroom reeds een handelsweg voor de Noormannen en later voor de Hanze naar het zuiden. De Don wordt bij Woronesh bevaarbaar en
vormt in den verderen loop de grens tusschen de Aziatische en Europeesche wijze van leven. W7aar de Don het meest de Wolga nadert, zijn beide door een spoorweg verbonden. De Wolga, de grootste en belangrijkste rivier,
ontspringt op de Waldaihoogten, heeft tot Kazan een oostelijke, vervolgens een zuidelijke richting, om van Sarepta in Z. O. richting naar de Kas- pische zee te stroomen. Zij is 3182 K.M. lang en over 2860 K.M. bevaarbaar. Van Twer af bevaren stoombooten de rivier, welke meest door Duitsche kapiteins bestuurd worden. Een be- langrijke bij stroom is de Oka, die bij Moskou » de Moskwa opneemt, en bij Nizjnii Noicyorod uitmondt. Deze stad vormt een centraalpunt, waarheen langs Oka en Wolga uit het westen, langs Wolga en Kama (een noordelijke bijstroom) uit het oosten waren worden aangevoerd. De be- roemde missen te Niezjnii Nowgorod hebben hieraan hun ontwikkeling te danken. De Ural stroomt door een steppenland; scheep-
vaart wordt hierop niet gevonden. De rivieren zijn in dit vlakke land over \'t geheel ver be- vaarbaar, en worden daarenboven nog door vele kanalen verbonden. Een groot nadeel evenwel is het, dat de kanalen en rivieren door het streng vastelandsklimaat een groot gedeelte des jaars zijn bevroren. Klimaat. Rusland heeft een sterk uitkomend
continentaal klimaat (zie pag. 55). Hoe verder naar het O. des te kouder wordt de winter. De jaar- isothermen loopen in het N. van het N. W. naar het Z. O.; de isotherm van 0° C. loopt van Haparanda door de Witte Zee naar Tobolsk in Siberië; die van 4° C. van Helsingfors over Petersburg, Nowgorod, Twer en Samara naar Orenburg, en de isotherm van 6° loopt van Riga over Mohilew en Kursk. De isotherm van 1Ó° loopt van Odessa oostwaarts. De regen valt voornamelijk in den zomer;
naar het Z.O. toe neemt de regenhoeveelheid af. In Finland, Polen en Litauen bedraagt de regenhoeveelheid 5570 c.M,, in Midden Rusland 4055 c.M., en ten Z. O. van de lijn Odessa Kazan slechts 25 a 40 c.M., terwijl in de Kas- pische laagte de regenhoeveelheid nog minder bedraagt. Het gebrek aan neerslag is hier de oorzaak van het ontstaan der steppen. |
|||||||||
|
tIJKSKUNDE. 171
stond, en zelf nam hij het initiatief om handel
en nijverheid in zijn land vooruit te brengen. Door uitbreiding van het landgebied aan de
Oostzee en de Zwarte Zee trachtte hij handels- havens te bouwen (St. Petersburg), door zelf de nijverheid in West-Europa te beoefenen en te loeren kennen gaf hij het voorbeeld, terwijl hij, door bekwame lieden van elders naar zijn rijk te lok- ken, menigen tak van nijverheid aldaar stichtte. Dit alles nam evenwel niet weg, dat Rusland nog lang de leverancier van ruwe of half bewerkte produkten aan West-Europa bleef, en dit gedeel- telijk nog is. Dat toch is een gevolg van de economische gesteldheid van land en volk. De uitbreiding van Rusland in de vorige en
in deze eeuw had bovenal ten doel de kust- lengte te vergrooten. De veldtocht tegen Zweden in 1809 bracht Finland aan Rusland. Door genoemde uitbreiding van het kustgebied nam de handel snel toe. En vooral werd Rusland de leverancier van hout, toen Engeland in het laatst der vorige eeuw, tijdens den oorlog met Amerika, al het hout voor den scheepsbouw uit Rusland moest halen. Hoe meer de West-Europeesche landen de nijverheid uitoefenden, des te meer werd Rusland de leverancier van de grondstoffen. Steeds grooter werd de uitvoer van vlas, hennep, talk, hout, pek, teer en lijnzaad uit de Oostzee- havens, en van granen uit Odessa. Om de nijverheid te bevorderen werd in 1821
een stelsel van beschermende tollen ingevoerd, waardoor werkelijk de nijverheid vooruitging, al was het kunstmatig. Toch zag men het on- juiste beginsel hiervan weldra in, vooral door de benadeeling der consumenten, en in 1850 werd een meer gematigd stelsel van invoerrechten ingevoerd, waardoor de invoer uit het buitenland weer toenam. Voor den Russischen landbouw is de emancipatie
der boeren een belangrijke gebeurtenis geweest. In Rusland waren de boeren lijfeigenen, aan den grond verbonden. In 1857 werd besloten tot de vrijmaking van de boeren. De vrijmaking der lijfeigene boeren vond op die wijze plaats, dat de diensten, welke de boeren aan hun heeren hadden te verrichten, gekapitaliseerd werden als een 6 pet. fonds tot schadevergoeding. De boeren moesten 20 pet. onmiddellijk daarvan aan de heeren vol- doen, en het overige werd in 5 pet. schuldbrieven van den staat betaald in voorschot voor de boeren. Dezen nu werden verplicht hiervoor 49 jaar lang 6 pet. rente te voldoen, en hiermede was dan tegelijkertijd de geheele schuld geamor- tiseerd. Op die wijze werden de boeren dus vrij, mochten zij zich vestigen waar zij wilden, en konden zij land in vrijen eigendom verkrijgen. Van 18661873 werden 8,8 mill. boeren aldus vrijgekocht. Of deze groote wijziging in den socialen toestand in alle opzichten de gewenschte gevolgen had, durven wij niet beweren. Doch |
||||||
|
HANDELS-AAR
Klimatalogisch is Rusland in 3 zonen te
onderscheiden. I. De noordelijke zone van de Ijszee tot 57° N.Br. heeft lange zomerdagen en lange winternachten. In Archangelsk duurt de langste dag van l*/4 uur na middernacht tot 103/4 uur (vóór middernacht), en de langste win- terdag duurt slechts 4 uur. De lange winter- nacht wordt verlicht door heldere maneschijn en door het noorderlicht. De 2e zone van 57 tot 48° N.Br. heeft nog lange, ruwe winters, vooral in \'t oosten, doch de zomer is betrekkelijk heet. De 3e zone in het zuiden, van 4844u N.Br., heeft in den winter hevige sneeuwstormen, wjoega\'s", doch in den zomer is het er zeer heet. . Uit het bovenstaande valt af te leiden, dat zoowol in het hooge noorden als in het zuiden de beschaving wordt belemmerd door de uitersten in het klimaat. § 138. Bevolking. De hoofdbevolking des
lands wordt gevormd door de Slawische Kussen, die in Groot-Bussen, Klein-Russen of Rulhenen en Wit-Russen onderscheiden worden. Behalve dezen vindt men er nog als Slawische bevolking: Polen en Litauers. Verder Finsche stammen, en wel gedeeltelijk ten N. van 60° N. Br. in Finland en de polaire gewesten, alsmede ten O. der Wolga als Wolga-Finnen. In het Z.O. wonen nog Tataarsrhe stammen. In 1883 telde men in Rusland 64,(i mill. Russen, 6 mill. Polen, 3,1 mill. Litauers, 5,5 mill. Finnen, 3 mill. Tataren, 1,3 mill. Duitschers, 0,8 mill. Ruineniërs, 300000 Zweden en 40000 Armeniërs. Het aantal Joden, dat toen 3 mill. bedroeg, is sedert zeer af- genomen. Finland is een constitutioneel Grootvorstendom,
dat sedert 1809 door een personeele unie met Rusland verbonden is. Rusland zelf is een absolute monarchie. De Grieksch orthodoxe kerk is er staatsgodsdienst. De Keizer of Czaar is het opperhoofd der Grieksch-orthodoxe kerk; onder zijn leiding staat de heilige synode te St.-Petersburg, die de godsdienstzaken bestuurt. De Polen en Litauers zijn Roomsch-Katholiek, de Finnen en de Duitschers aan de Oostzee zijn leden van de Luthersche kerk. In Rusland bestaat algemeene weerplicht;
elke Rus, die 20 jaren oud is, dient vijf jaren in het staande leger, 13 jaar in de reserve. In vredestijd is het leger 780000 manschappen sterk. De oorlogsvloot telt 100 schepen en 880 stuks geschut. De ontwikkeling des volks staat nog zeer
laag; alleen in de Oostzee-provinciën is leerplicht ingevoerd, en eveneens in Finland. § 139. Ontwikkeling van nijverheid, handel
en verkeer. Rusland is laat in den kring van het Europeesche handelsleven getrokken. Czaar Peter de Groote (16821725) zag terecht in, dat Rusland verre bij het westen ten achter |
||||||
|
172
|
|||||||||||||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKUNCE.
|
|||||||||||||||||||
|
wij mogen hier niet stilstaan om dit te onderzoeken.
De groote uitvoer van Rusland is eerst een gevolg van den nieuwen tijd. Vooral de aanleg van spoorwegen heeft daartoe veel bijgedragen. Daarenboven werkte een meer liberale tolpolitiek het vrije verkeer in de hand, terwijl ook het Russische volk tot hooger ontwikkeling kwam, en hiermede meer behoefte aan ruilverkeer verkreeg. § 140. Produkten des lands, landbouw,
veeteelt. Middelen van bestaan. De landbouw is een der hoofd middelen van bestaan in Rus- land. Ongeveer 26,2 pet. van het rijk in Europa wordt als bouwland en tuingrond gebruikt, ter- wijl 15,9 pet. uit grasland bestaat. De wouden nemen de grootste oppervlakte in beslag: 40 pet. des lands wordt door wouden ingenomen. Nog 19,1 pet. van de oppervlakte ligt onproductief. Rusland is het eerste land in Europa voor
den graanbouw. Die uitgebreide graanbouw wordt in het midden, in het Z. en Z.W. gedreven. Het meest brengt het gebied der Zwarte Aarde op. Het hoofdgraan is rogge, daarbij sluit zich aan haver, tarwe, gerst, boekweit en mals. Ook aard- appelen worden veel verbouwd. Zeer uitgebreid is de vlasbouw en hennepbouw. Verder oogst men er suikerbieten (in 189192: 493000 ton suiker in Rusland en Finland), tabak, en hop, en in het zuiden wijn en ooft. Rusland is het derde land van Europa in de
productie der tabak, en volgt op Duitschland en Oostenrijk. Ook de wijnbouw is zeer toegenomen. Hoewel de wouden veel gedund zijn, beslaan
zij toch nog altijd een groote oppervlakte. Rus- land, met 40 pet. oppervlakte aan bosch, is het woudrijkste land van Europa (zie pag. 57). De regeering bevordert de uitbreiding der bosschen in menig gebied. De steppen in het zuiden worden hoofdzakelijk
doornomadiseerende volken voor veeteelt gebruikt. Rusland is zeer rijk aan huisdieren. In 1880
telde men er 20,9 mill. paarden, 27,9 mill. run- deren, 49,5 mill. schapen en geiten. In het noorden worden nog rendieren, in het Z. kameelen geteeld. De uitgestrekte wouden van lindeboomen be- vorderen de hijenteelt, die er op groote schaal gedreven wordt. De visschcrij op de binnen- wateren, meren en zeeën levert veel voordeel op. In de Kaspische Zee en de daarin uit- mondende rivieren wordt vooral steur gevangen. Bergbouw. De belangrijkste kolenlagen vindt
men in de midden-gouvernementen: Kaluga, Tula, Rjiisan, in Polen en in het gebied der Donetz. Evenwel de kolenrijkdom is nog slecht bekend en wordt weinig geëxploiteerd. Ook het turfoeen heeft in het midden groote uitgestrekt- heid, doch wegens den overvloed van hout om te branden wordt dit veel verwaarloosd. In de laatste jaren komt de rijkdom aan petroleum in de gewesten aan de Kaspische Zee tot exploi- |
|||||||||||||||||||
|
tatie. Vooral het schiereiland Apscheron (met
de stad Baku) is rijk aan naphtabronnen. Alleen Amerika overtreft tegenwoordig Rusland nog in de productie van petroleum (Zie pag. 38). IJzer- ertsen vindt men veel verbreid, het meest in den Ural. In 1890 werden 926000 tonnen ruw ijzer gewonnen. In den Ural wordt ook goud en platina, alsmede koper en mangaanerts ver- kregen. Polen bezit zink. De rijkdom des lands aan zout is zeer groot. In de gouvernementen Orenburg en Astrakan vindt men uitgebreide lagen steenzout, in de noordelijke en middelste streken veel zoutbronnen, en in het Z. en Z.O. wordt in de limans der Zwarte Zee en in de zoutmeren (Elton-meer e. a.) zout gewonnen. Nijverheid. De nijverheid in Rusland, die
lang op lagen trap stond, begint zich in den laatsten tijd met kracht te ontwikkelen. De hooge beschermende rechten hebben daartoe het hunne bijgedragen. De lange, strenge winter begunstigt daarenboven bij de boeren de huis- industrie, welke zich tot verschillende takken uit- strekt: n.1. het spinnen en weven van vlas, hennep en katoen, het maken van landbouwgereedschap- pen, enz. Toch is in vele opzichten Rusland indus- trieel nog mede van het buitenland afhankelijk, en met West-Europa kan het niet concurreeren. Evenwel bezit Rusland in Azië een afzetgebied voor zijn fabrikaten, dat steeds wordt uitgebreid, en verder werkt Rusland gedeeltelijk voor eigen behoeften. De hoofdstreken voor de industrie zijn de middelste gouvernementen: Moskou, Wladimir, Kastroma, Jaroslaw, Twer; verder Polen, Esthland en St.-Petersburg. De belang- rijkste takken zijn: katoen-industrie, wol-, lin- nen en hennep-industrie, spiritusbranderij, meel- fabrikatie, oliefahrikatie, ijzergieterij, leerlooierij (jucht-leer) enz. In de gouvernementen Archan- gelsk en Wologda vindt men pek- en teerziederij. Handel en verkeer. De omzet van handels-
artikelen in Rusland bedroeg in 1893: 1010643000 roebel en het gemiddelde der laatste 5 jaren bedroeg 1247088Ó00 roebel. Zeer belangrijk is de uitvoer van granen uit Rusland. De waarde van den graaiiititvoer bedroeg in duizend roebels: |
|||||||||||||||||||
|
\'Gcniiddeldujimrl uit-
voervan 18881892 in il ui/t ml ruübüls |
|||||||||||||||||||
|
Uitvoer in
18US. |
|||||||||||||||||||
|
171 853
48 963
36 139
56 542
1150
6 314
3 227
16 271
|
135 495
22 878
59 285
41182
1283
5 915
4147
9 250
|
||||||||||||||||||
|
Tarwe .
Rogge . Gerst. . Haver. . Boekweit Tarwemeel Roggemeel Maïs . . |
|||||||||||||||||||
|
173
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARÖRIJKSKUNDK.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
lage en vruchtbare strook lands omzoomd, welke
dicht bewoond is. Landbouw en wouden zijn hoofdmiddelen van bestaan (potasch, teer, pek, houtstof). Helsingfors (66000) hoofdstad, vrij- haven aan den ingang der Finsche Golf. Abo (32000), graan- en houthandel. B. Rusland.
De Oostzeeprovinciën. a. Ingermanland. St.-
Petersburg (954000 inw. in 1890), aan den mond der Newa, hoofd- en residentiestad ; eerste haven des rijks. Jaarlijks loopen ± 1800 schepen de haven binnen, hoewel de scheepvaart wegens het ijs slechts van Mei tot October duurt. Belang- rijke fabrieksstad. De stad is in 1703gegrond- vést door Peter I. Kroonstad (43000), zee- vesting en havenstad, 49 K.M. ten W. van St.-Petersburg op de oostzijde van het eiland Kotlin gelegen. Kroonstad was de eigenlijke handelshaven van Petersburg. Alle in te voeren en uit te voeren waren moesten tot voor kort hier overgeladen worden, en eerst door het zee- kanaal, van 18751885 aangelegd, is het voor zeeschepen mogelijk geworden tot Petersburg te varen. Jaarlijks komen eenige duizenden sche- pen in Kroonstad. Op de plaats van Kroonstad werd in 1703 een slot gebouwd, dat in 1710 door Peter I tot vesting is uitgebreid. Narwa (11000) haven, vischhandel.
b. Estland. Reval (52000) haven; handel in vlas,
lijnzaad, hennep, graan. c. Lijfland. Dorpat (jurjêw) (31000), universiteit. Riga (179000) oorspronkelijk een Hanzestad, door Bremer koop- lieden gegrondvest. Belangrijke haven aan de Düna en de golf van Riga; derde handelstad des Rijks. Uitvoer van vlas, lijnzaad, hennepzaad, graan en hout. d. Koerland. Mitau (28000) fabrieken.
Libau (33000), haven, die in bloei toeneemt. Graanhandel. Groot-Rusland. Kursk (52000), fabrieken.
Woronesh (61000) en Tambow (40000), laken-, leer- en zeepfabrieken. Penza (4700Ö), leer-, zeep- en linnenfabrikatie. Tula (65000), metaalwaren en geweren. Kaluga (40000), fabrieken van wol, katoen, suiker enz. Smo- lensk, graanhandel. Moskou (799000) aan de Moskwa, nationale hoofdstad, eerste fabrieks- stad en handelsstad in het binnenland. Middel- punt van den Siberischen theehandel. Perzische artikelen. Twer (40000) linnenfabrikatie, olie. De Wolga wordt van hier bevaren. Rybinsk (32000), een middelpunt voorden binnenlandschen handel. Jaroslaw (82000), linnen en katoen- fabrikatie. Niezjnii Nowgorod (73000), de grootste mis in Rusland (in Juli en Aug.). Kazan (136000) leerfabrikatie; handel. Perm (36000), ijzer- en koperwerken. Jekaterinen- |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De belangrijkste artikelen van invoer leert
ons het volgend staatje kennen. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Van de landen, die met Rusland handel drijven,
staat Duitschland bovenaan. Daarop volgen Groot-Britannië, Frankrijk, Oostenrijk-Hongarije, Italië en de Vereenigde Staten van Noord-Europa. Uit Azië wordt ingevoerd : vee uit de Kirgiezen steppen, thee uit China, katoenen artikelen uit Perzië, en eveneens worden uit Rusland naar Azië uitgevoerd: katoenen manufacturen naar de Kirgiezen-steppen, lakens en pelswerk naar China. In verhouding tot de oppervlakte des lands
heeft Rusland een kleine kustlengte en deze kusten liggen verre van den open Oceaan. De Oostzee en de Zwarte Zee zijn binnenzeeën, waarvan de toegangen onder beheer staan van andere mogendheden. Daarenboven zijn de Oost- zee (zie pag. 67) en de Noordelijke IJszee een groot gedeelte des jaars voor de scheepvaart niet toegankelijk wegens de bedekking met ijs. Daardoor moeten de spoorwegen in Rusland groote beteekenis hebben voor het verkeer. In deze groote vlakte legt het relief des bodems ook geen hindernissen van beteekenis voor den aanleg van spoorwegen in den weg. Van de spoorwegen is Moskou het centrum. De spoorwegroute van Petersburg naar Siberië
over No wgorod, T wer, Moskou, Kazan, Peru, Tomsk naar Irkutsk, is een der langste van de aarde. De Russische handelsvloot telde in 1891: 2418 schepen (545620 tonnen), waartoe 313 stoom- schepen behooren. In de Russische havens liepen in 1892 in
totaal 122 schepen (186991 M3. inhoud) binnen onder Nederlandsche vlag. Daarvan kwamen er te Riga 40, te St. Petersburg 27, te Wiborg 12, te Narwa 12 en te Kotha 10. § 141. Plaatsbeschrijving.
A. Het Grootvorstendom Finland.
Het ruwe tafelland, met tal van meren bedekt,
is langs de kust door een 30 a 60 K.M. breede |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
174 HANDELS-AAI
burg (37000) middelpunt van de bergwerken in
den Ural. Orenburg (53000) a. d. Ural. Verzamelplaats der karavanen uit Centra al-Azië. Laken- en leerfabrieken. Aan den beneden- Wolga: Simbirsk (39000), handel, missen. Samara (75000), graanhandel, leerlooierij, zeep- ziederij. Saratow (120000), handel in lands- produkten. Astrakan (74000) op de delta der Wolga. Belangrijke handel naar Perzië en Siberië. Vischvangst. Kaviaarbereiding. Wijn- bouw. Wit- en Klein-üiisland. (stroomgebied van
Dnjepr en Dnjestr). Mohilew (44000), fabrieken, handel. Minsk (71000) laken- en leerfabrie- ken. Kjew (106000), veel fabrieken. Char- kow (15)5000) groote mis. (. herson (65000), haven; stapelplaats voor de landsprodukten. Nikolajew (76000), aan de Bug, oorlogshaven. Odessa (285000), tweede handelsstad des Rijks. Uitvoer van graan; zeezout; visscherij. Kischenew (116000), tabaksfabrieken, molens; wijn- en tabaksbouw. Polen. Warschau (443000) aan de Weichsel.
Industrie, handel. Lodz (125000) katoen- en wolindustrie, meest in handen van Duitschers. Lublin (40000) laken-, zeep- en tabaksfabrieken; meel. Litanieën. Bjelostok(57000) fabrieken. -Grodno
(45000) en Kowno (52000). Wilna (100000) branderijen. Dünaburg (Dwinsk) 72000), vesting, en Witebsk (58000) aan de Düna, leer- looierijen. Archangelsk (18000) aan den mond der Dwina
bij de Witte Zee. Uitvoer van hout, vlas en lijnzaad. In het Donaebied en Taurië. Nieuw-Tscherkask
(33000) hoofdstad van het land der Donsche Kozakken. Rostow, graanuitvoer. Tan- gerog (99000) belangrijkste haven aan de Zee van Azow. Sebastopol (34000) op het schiereiland de
Krim, tot 1855 een der grootste oorlogshaven s van Europa. In het zuiden van de Krim ligt Livadia met het winterpaleis van den Czaar. § 142. De landen van Azië.
De gestelde plaatsruimte maakt het noodig,
dat wij ons bij de beschrijving der landen buiten Europa beperken. Daarom kunnen wij thans niet meer dan een overzicht van den handel in de verschillende landen der aarde geven, maar willen daarbij toch die gedeelten, welke voor den wereldhandel het meeste belang hebben, meer op den voorgrond schuiven. De algemeene beschouwing van de werelddeelen laten wij thans achterwege, om onmiddellijk met de ver- schillende landen aan te vangen. Wij beginnen |
|||||||
|
met Aziatisch Rusland, om daarmede bij Euro-
peesch Rusland aan te sluiten. § 143. Russisch Azië.
Russisch Azië strekt zich uit van de Str. v.
Kertsch tot de Beringstraat, en van 35° 20\' tot 77u 36\' N. Br. Niet alleen over een buitenge- woon groote geographische lengte, doch ook over een zeer aanzienlijke breedte breidt het Russisch gebied zich hier uit, zoodat het in de sub-tropische, gematigde en koude luchtstreek ligt. Veel ver- schil van klimaat zoowel als van grondsgesteld- heid en van plantengroei kan men in deze onderscheidene deelen opmerken. Het Aziatisch Rusland met Kaukasie heeft een oppervlakte van 17006065 K. M2 (of 38,5% van geheel Azië), met 17171255 inwoners (in 1891), zoodat gemiddeld weinig meer dan één bewoner op de K. M2. gevonden wordt. Het bestuur, de munten, maten en gewichten, enz. zijn dezelfde als in Europeesch Rusland. Men kan bij Aziatisch Rusland drie deelen
onderscheiden: I Kaukasie 1); II Russisch Centraal"Azië; en III Russisch Noord-Azië of Siberië met het Amurland en Sachalien. § 144. A. Kaukasie.
Kaukasie wordt onderscheiden in Trans-Kau-
kasië aan gene zijde, en Cis-Kaukasië aan deze zijde van den Kaukasus. Het is een gebied, door een bonte vermenging van allerlei volksstammen bewoond. Het plantenrijk levert allerlei ooft- en graansoorten, en daarenboven mals en rijst in Trans-Kaukasië; verder katoen, (in Eriwan) veel hennep en notenhout. Van de dierlijke pro- dukten staan zijde en tvol bovenaan. Zijde- teelt heeft voornamelijk plaats in het gouver- nement Baku. Trans-Kaukasië levert als minerale produkten : steenzout, mangaanerts en petroleum. Het mangaanerts is van buitengewone zuiver- heid en wordt daarom voor de staalindustrie in Engeland en Amerika zeer gezocht. Te Baku vindt men wel 30 fabrieken tot het raffineeren van petroleum en het bewerken der bijprodukten. Zoowel van Baku als van Batum. en Poti uit worden deze produkten uitgevoerd. Steden in Cis-Kaukasië: Jekaterinodar (66300)
a. d. rechter oever van de Kuban. Wladi- kawkas (44000) vesting aan de Terek. In Trans-Kaukasië: Batum (20000) haven aan de Zwarte Zee. Veel uitvoer; in 1890: 45 mill. gulden petroleum, 10267 tonnen mangaanerts, 5713 tonnen maïs, 5921 tonnen zoethout, 5250 tonnen hennep, 5250 tonnen zout enz. |
|||||||
|
\') In Rusland wordt nu weer geheel Kaukasie, dan
weer alleen Cis-Kaukasië tot Europa gerekend. Die grens wordt dan ook op de kaarten verschillend ge- trokken. |
|||||||
|
175
|
|||||||||
|
HANDELSAARDRIJKSKUNDE
|
|||||||||
|
Poti (5200) havenstad aan de Zwarte Zee;
uitvoer van zijde, wol, maïs, hout, bruinsteen. Tiflis (105000) hoofdstad van Trans-Kaukasië, heerlijk door tuinen omringd, aan de Kura 456 M. hoog gelegen, zetel van den gouverneur- generaal. Veel industrie en handel. In de nabij- heid liggen eenige Duitsche koloniën. Eriwan (14600) 984 meter hoog gelegen op
een vlakte en N. van den Ararat. Baku (93000), haven aan de Kaspische Zee; eerste industriestad des lands en eindstation van den Trans-Knukasischen spoorweg. Derbent (= deur toe) (14000 inw.) aan de Kaspische Zee. § 145. B. Russisch Centraal-Azië.
Met den naam Russisch Centraal-Azië duiden
wij de Trans-Kaspische pronncie van Rusland met West-Turkestan en de Kirgiezen steppe aan. De uitbreiding van het, .Russisch gezag in dit ge- bied is hoofdzakelijk geschied ter bevordering van handelsbelangen. Het doel was de roof- zuchtige Turkmenen en andere horden te bcdwin- gen, het fanatisme en de willekeur der Mohamme- daansche Khainitcn te beperken, en daardoor het verkeer nieuwe en zekere wegen te openen. Van 1847 tot 1881 had die uitbreiding van ge- bied plaats, en van 1880 tot 1888 werd de Trans-Kaspische spoorweg aangelegd van Usun- ada bij Michailowsk aan de Kaspische Zee over Merw en Buchhara naar Samarkand. Deze spoorweg en de liberale politiek van Rusland in deze streken heelt den handel met kracht ont- wikkeld. Van Russisch Centraal-Azië is West-Turkestan
het belangrijkste gedeelte. De voortbrengselen zijn: rijst, larue, gerst, gierst, ma/s, groenten, ooft en wijn, alsmede katoen en zijde. De vee- teelt is zeer aanzienlijk en levert veel wol en huiden. Als minerale produkten vindt men er: steenkolen, sleenzout, naphta, zwavel en graphiet. Echter is de bergbouw nog weinig ontwikkeld. In de steden wordt eenige industrie uitgeoefend voor de volksbehoeften. Evenwel maken veeteelt en landbouw nog de hoofdbronnen van bestaan uit. De aangelegde spoorweg heeft den handel zeer bevorderd. Uit Centraal-Azië werden langs den weg in 1891 naar Rusland vervoerd 42915 ton katoen, verder: rijst en granen, rozijnen, wol en huiden. Omgekeerd voerde Rusland aan suiker naar Turkestan 1048000 pud, en naar Perzië 7\'/4 mill. pud, te zamen 140000 ton. Steden. Taschkent, hoofdstad, zetel van den
Gouverneur-generaal, (121000), in een vrucht- bare vlakte gelegen, omringd door voorsteden en oofttuinen, met zijde en katoen-industrie. Kodschent, (35000) aan de Syr Darja, met kolen- en steenzoutlagen in de nabijheid. Samarkand (40000) inw., daaronder 6000 Rus- sen een historisch beroemde stad. Kokan (Kho- kand) (54000) veel handel en industrie. |
In de Kirgiezen steppe ligt Uralsk (26000)
aan de Ural. Buchara en Chiwa zijn vazallenstaten van
Rusland in dit gebied. Het Emiraat Buchara, langen tijd de machtigste staat van West Tur- kestan, is sedert 1865 van Rusland afhankelijk. Chiwa staat sedert 1873, toen het een aanzien- lijk gebied rechts van de Amu Darja afstond, onder Russischen invloed. Voortbrengselen zijn: granen, ooft, zijde, katoen, hennep, vlas, sesam, en tabak. Het land heeft kudden van schapen, geiten, paarden en kameelen, en levert vooral wol en huiden voor den handel. Ook vindt inen er goud, zout, aluin en zwavel. De Transkaspische spoorweg is van veel beteekenis voor den han- del in dit land. Buchara (100000), hoofdstad, ligt aan den
spoorweg in een vruchtbare vlakte. Markt van Russische, Perzische en Engelsche waren en van inlandsche produkten. Op de groote bazaar verkeeren allerlei volksstammen: naast de In- landsche Usbekers, Tadschiks, Turkmenen en Joden ziet men er Indiërs, Arabieren, Afrikanen,. Perzen en Russen. In Chiwa is Chiwa (5000) de hoofdstad, een ellendig plaatsje. § 146. Siberië, het Amurland
en Sachalien. Dit uitgestrekte gebied omvat geheel Noord-
Azië, van de grenzen van het Chineesche Rijk en de Kirgiezen steppe tot ver in de Noorde- lijke I.Tszee. Op een oppervlakte van 12518487 K.M2, wonen 4719441 bewoners, d. i. gemiddeld 2,9 per K.M2. Men onderscheidt West-Siberië, Oost-Siberië
en Amurland. Terwijl de beide eerste gedeel- ten reeds sedert eenige eeuwen tot Rusland behooren, en 80 a 90 pet. der bevolking Russen zijn, werd het Amurland eerst in 1859 door China aan Rusland afgestaan, en bezit dit slechts een klein aantal Russische kolonisten. De Kir- giezensteppe, boven reeds genoemd, wordt ook wel tot Siberië gerekend. Met uitzondering van het Altai-mijngebied in
het zuidelijk deel van het gouvernement Tomsk, dat een keizerlijk domein vormt, is het overige gedeelte van Siberië eigendom der kroon. Het land wordt den boeren in vruchtgebruik gegeven zonder wettelijke regeling. In West-Si berië verkreeg tot nu toe dé vrije emigrant gewoon- lijk 18 dessatinen (16,5 H.A.) land voor ieder lid des gezins, de gedeporteerde slechts 3 des- satinen (2,7 H.A.). In de oostelijke gewesten heerscht nog grooter vrijgevigheid, en kan ieder kolonist gemakkelijk in het bezit van 1000 H.A. land komen. De belangrijkste voortbrengselen des lands
worden geleverd door landbouw en veeteelt. Met het uitbreiden dor verkeersmiddelen zullen deze in belang toenemen. Evenwel het klimaat |
||||||||
|
176
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
is zeer ongunstig en op vele plaatsen is de
bodem arm. Het gebied der granen ligt tusschen 5659°
N.Br. en omvat de zuidelijke deelen van het gouvernement Tobolsk, de middelste van Tomsk. De bodem wordt echter slecht bewerkt, en als hij door uitputting geen vruchten meer oplevert, laat men het land braak liggen. Door de groote oppervlakte wordt er veel graan (164 a 194 juill. K.G.) geleverd voor den uitvoer; vooral in West-Sil>erië. Voor het ooft zijn de winters te, streng, doch de vele bessen bieden daarvoor eenige vergoeding aan. De veeteelt staat ver achter bij den landbouw.
Paarden, rundvee en schapen vormen het hoofd- bezit ais huisdieren. Doch bij den verren af- stand der steden kunnen de produkten van de melk geen goeden afzet vinden. De bijenteelt is zeer geliefd; de meede, een honigbier, wordt met graagte gedronken. Ook de vischvangst in de rivieren en nieren is nog van belang. Van de mineralen geven goud en zilver de
grootste opbrengst, en hieraan wordt ook de meeste aandacht gewijd. Evenwel ook ijzer, koper, lood en tin worden er gevonden. Siberië is rijk aan graphiet. Een zeer zware laag, in het bezit van den bekenden koopman Siberiakoff, vindt men bij Turuchansk aan de Jennissei. Een andere graphietbedding werd in 1842 door den Fransch- man Alibert in het gouvernement Irkutsk ont- dekt, en is in het bezit gekomen van de bekende firma Faber te Neurenberg voor de potlood- fabriek. Groote hoop is gevestigd op de voor kort ontdekte steenkolenlagen in zuidelijk Us- surië. Ook het eiland Sachalien levert kolen, doch deze hebben niet veel waarde wegens de groote hoeveelheid asch, die zij geven. Steden. Tobolsk (\'22000), op de plaats waar
de Tobol in de Irtisch mondt. Tjumen (35000) sedert 1885 eindstation der spoorlijn van Perm over Jekaterinenburg, ligt aan de be- vaarbare Tura. Handel en Nijverheid. Obdorsk op 651/.2° N. Br. aan de Ob; marktplaats waar Samojeden en Ostjaken hun visch, rendierveb len en mammouth-tanden ter verkoop aanvoeren. Tomsk (42000), rijkste en naar grootte
tweede stad van Siberië. Barnaul (18000), de bloeiende, goedgebouwde hoofdstad in het mijn- gebied van den Altai aan de Ob. Goud-, zilver-, ijzer-, koper- en loodmijnen, meest door Duit- schers aangelegd. Krasnojarsk (17000), in een vruchtbare vlakte aan de Jenissei, aan den grooten handelsweg van liusland naar Oost-Siberië en China, waar men het plan vormt voor een spoorweg. Irkutsk (50000), de grootste stad van Siberië,
veel industrie. Door den transitohandcl met China heeft de stad zich verheven. Jakutsk (6000), nabij het gebied der grootste koude en in het dunst bevolkte gebied, aan de Lena; han- del in pelswerk, Siberisch ivoor, (de slagtanden |
|||||||||
|
van mammouth en walrus). De Lena is hier
204 dagen des jaars met ijs bedekt en de bodem is tot een diepte van 111/2 M. steeds bevro- ren Blagowesehtschenk, hoofdplaats van het Ainurland, (9300) levendige handel in thee, graan en Russische industrie-artikelen. Wladiwostok (14500), aan de kust der Japan- sche Zee, met ruime, veilige haven. Oostelijk eindpunt van de telegraaflijn over land. Nikolajewsk (10580), aan de Tataren Sont, nabij den Amurmond. De haven, met veei kosten tot oorlogshaven ingericht, lijdt aan ver- zanding, zoodat er slechts kleine schepen kunnen binnenloopen. Het eiland Sachalien (Jap. Karafto) heeft, trots
de betrekkelijk zuidelijke ligging op 50° N. Br., toch een zoo koud klimaat, dat de landbouw er onmogelijk is. De bewoners zijn de Aino\'s in het Z., de Giljaken in het N., en daarenboven »og ± 5000 Bussen, voor een gedeelte gede- porteerde misdadigers. De vischrijkdcm der om- ringende zeeëen trok de Japanneezen uit het Z. en de Russen uit het noorden gedurende de zomermaanden. Deze toestand bleef lang bestaan, zonder dat een van beide regeeringen zich om dit land bekommerde. Langzamerhand werd stil- zwijgend het noordelijk deel tot Rusland, het zui- delijk deel tot Japan gerekend. Toen hier echter steenkolen ontdekt werden, trachtte Rusland zijn gezag uit te breiden, en in 1875 wist Rusland van Japan te verkrijgen, dat het afstand deed van Sachalien, doch Japan verkreeg hiervoor de Kurilen eil. De steenkolen op Sachalien hebben echter geringe waarde. Rusland zendt thans misdadigers naar dit eiland. § 147. Turksche bezittingen in Azië.
Turkije bezit in westelijk Azië nog een aan-
zienlijk gebied, dat in \'t geheel ± 1780000 K. M2. beslaat met 15 470 000 inw. De deelen der Turksche bezittingen zijn: 1 Klein Azië 515100 K.M2 met 8365000 inw.
2 Tarksch Armeni* 231194 2365000 ,
3 Mesopotmnïê 259525 1650000
4 Si,rïèenIJale»tiva2m212 B 2000000
5 furksch Arahïè 474000 1050000
6 Het eiland Samos 468 B 44661 B
1778499 » 9l5Ï74"661 ,
Het bestuur en de rechtspleging in deze
landen is hetzelfde als in Turkije. A. Klein Azië.
Bij een oppervlakte ongeveer zoo groot als
Frankrijk heeft dit gebied slechts 8,3 mill. be- woners, d. i. gemiddeld 16 op 1 K.M. Het land vormt een tafelland van 1000 tot 1300 M. hoog, door eenige bergketens doorsneden. Geen enkele bevaar- bare rivier vindt men in dit land. Het klimaat is er, evenals in de aangrenzende gedeelten, streng |
|||||||||
|
177
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
continentaal. In de oudheid was dit gebied dicht
bevolkt, en werd de bodem goed bebouwd, doch de beschaving is door tal van historische ge- beurtenissen achteruit gegaan. De landbouw is hoofdbron van bestaan. Men
verbouwt er tarwe en gerst, erwten en bootten, maïs, tabak, katoen en opium. Beroemd zijn de rijgen van Smyrna, welke hoofdzakelijk van Samos komen, alsmede de druiven, rozijnen en de wijn van dit en van andere eilanden. Van de produkten der veeteelt noemen wij in de eerste plaats zijde, van Amasia en Brussa, en vooral de wol der angora-geit. Verder was en sponsen, de laatste uit de omstreken van Rhodus. Het mineralenrijk levert koper- en zilverhoudende lood- ertsen bij Tokat en Trapezunt; verder steen- kool en meerschuim. De nijverheid is weinig van belang. Echter zijn de tapijten van Smyrna nog steeds beroemd. Steden. Smyrna (200000 inw., waaronder
meer dan 100000 Grieken, 60000 Turken) groot- ste en belangrijkste handelsstad van Voor-Azië, tapijten-industrie. Trapezunt (45000), oude, belangrijke havenstad aan de Zwarte Zee. Uit- gangspunt der karavanen naar Armenië en Perzië. De Russische haven van Poti, met den spoorweg, is een gevaarlijke concurrent. Siwas (Sebastia in den keizertijd) (48000), karavaan- handel. Brussa (60000) zijde- en tapijtin- duatrie, wijnbouw, meerschuim-industrie, handel met Konstantinopel. Skutari (100000) aan den Bosporus tegenover Konstantinopel, handel met deze stad. Adana, met de haven Mersina aan de Middellandsche Zee, stoombootverbin- ding, houtexport, handel in zuidvruchten. Tokat, karavanenhandel, katoen- en zijde-in- dustrie. Het eiland Cyprus met 209000 inw., is sedert
1878 aan Engeland afgestaan. Men vindt er landbouw, katoenteelt, tabak, zuidvruchten. Cypruswijn is beroemd. Het eiland Rhodus (Turksch) (27000), expor-
teert rozijnen, zijde en sesam. De stad Rhodus heeft een groote haven. De volgende eilanden in den Griekschen Ar-
chipel behooren o. a. nog tot Klein- Azië : Tcn?dos, Lesbos, Chios, Santos, I\'atnios, Kos, Thaso enz. Hoofdprodukten dier eilanden zijn: hout, graan, wijn, zuidvruchten, honig, olie. Zeehandel. B. Armenië en Kurdistan.
Dit gebied vormt een ruw doorgangsland voor
den handel tusschen Perzië en de Zwarte Zee. veeteelt is de hoofdbron van bestaan in het bergachtige land. Erzerum (60000), rustpunt voor karavanen. Diabekr (47000;, aan de Ti- gris; met belangrijke karavanenhandel. C. Mesopotamië.
Mesopotamië bestaat grootendeels uit het laagland
|
|||||||||
|
tusschen en langs de rivieren de Tigris en de
Euphraat. In dit land was oudtijds de Azia- tische beschaving gevestigd; groote en be- roemde rijken ontstonden en verdwenen in dit gebied. Tegenwoordig zijn de oevers der rivie- ren met gras en struiken bedekt, en de in de oudheid zoo vruchtbare velden zijn thans wei- nig bevolkte steppen. Hoofdzakelijk door ver- waarloozing des bodems is dit land zoo achter- uitgegaan. Grootendeels is Armenië door no- maden bewoond, die veeteelt drijven. Mossul, aan de Tigris (57000), vroeger bloeiende
stad, levert koper, katoen en lederartikelen; muzeline (naar de stad genoemd); stapelplaats voor Perzische en Turksche waren. Bagdad aan de Tigris (180000), leder-, katoen-, zijde- en wolfabrikatie. Stapelplaats voor Europeesche, Indische, Perzische en Arabische koopwaren. Basra (Bassora) (40000), te midden van dadel- palmen gelegen; handel op Indië. C. Syrië en Palestina..
Syrië met Palestina bestaan uit een grooten-
deels woest en steenachtig kustland, van kalk- gesteenten opgebouwd, en in noordelijk Pale- stina tot 500 a G00 M. hoog. Merkwaardig is de inzinking van den bodem, van het meer van Antiochië in de richting des meridiaans naar de Golf van Akaba loopend, en die in de Doode Zee aanzienlijk (tot 394 M.) beneden het niveau der Middellandsche Zee gelegen. De Jor- daan stroomt grootendeels door dit dal. Het land levert, zoover het vruchtbaar is, graan, sesam, olijven, dadels, zuidvruchten, wijn, rijst, tabak, katoen. De veeteelt heeft er beroemde paarden ; verder kameelen, schapen en buffels. Steden: Beirut (110000), haven van Damaskus.
Zij levert vooral zijde, tabak en katoen. Mar- seille, Triest, Odessa en Engeland hebben ge- regelde stoombootvaart op Beirut. Een door de Franschen aangelegde rijweg voert van Beirut naar Damaskus. Damaskus (180000), aan de Barada, die de velden besproeit, te midden van palmen, oranjes, vijgen en moerbezieboomen. Beroemd door het damast, dat naar deze stad den naam draagt; verder stalen artikelen. Haleb of Aleppo (120000), 104 K.M. of 4 dagreizen verwij- derd van Iskanderun, een kleine haven. Industrie en handel bloeien te Aleppo, de bemiddelaar tusschen de Syrische kust en Mesopotamië. Jaffa of Joppe, haven van Jeruzalem; een spoor- lijn voert van Jaiïa thans naar Jeruzalem. Jeruzalem (43000 inw. waaronder 10000 Israe- lieten, 6000 christenen). Als handelsstad heeft Jeruzalem weinig beteekenis. D. Turksch Arabië met aangrenzend gebied.
Het schiereiland tusschen de Roode Zee en
de Perzische Golf is grootendeels woest, bijna |
|||||||||
|
178
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
zonder rivieren of stroomend water. Echter de
terrassen, waarmede het plateau naar de west- kust afdaalt, levert nog waardevolle produkten. Hier worden verbouwd: graan, wijn, dadels en koffie (Mokka); verder levert het land balsem, wierook, en gummi (Arabische). De paardenteelt is in Arabië beroemd. De industrie is van geen beteekenis. Het westelijk eii het noordelijk gedeelte van Arabië behoort aan Turkije. In het binnenland worden de kleine stammen door onafhankelijke Sheiks nog patriarchaal ge- regeerd. Aan den Indischen Oceaan heeft de Iman van Maskate een geregeld staatswezen. Men heeft de bevolking van Arabië op 5
millioen geschat, welke gedeeltelijk vaste woon- plaatsen hebben, gedeeltelijk nog een nomaden- leven leiden. Hoewel het land geen industrie heeft, ont-
breekt het toch niet aan handelsbetrekkingen. Heeft Arabië vroeger steeds de bemiddeling tusschen Indië en het westen tot stand gebracht, en van de groote handelsbeteekenis van vroeger zijn ook nu nog geenszins alle sporen verdwenen. Ook in Oost-Afrika wordt door de Arabieren nog steeds een uitgebreide handel gedreven. Het middelpunt van den Arabischen handel is Mas- kate. De binnenlandsche handel komt meestal bij de pelgrimstochten hadschs" tot stand. Onder Turksche heerschappij staat a. Jemen,
d. i. zuidland, met Mokka, de beroemde koffie. Sana (20000), koffie, handel; Hodeida, haven. b. Ikdschas met Mekka (45000), middelpunt van den Islam. De Kaaba is het nationaal heiligdom der Mohammedanen. Dschedda (19000), zee- haven, hoofdhandelplaats van Arabië. Medina (15000), met het graf van Mohammed; de haven is Jambo. De vrijhaven Aden (23000), een sterke rots-
vesting aan den zuidelijken ingang der Roode Zee, is sedert 1839 een Engelsche bezitting. Als kolenstation voor de stoombooten is Aden belangrijk, jaarlijks loopen 1500 schepen de haven binnen. De stad is heet en ongezond. Maskate (20000), in het gebied van Oman
of Aman, handelsstad aan de Golf van Oman. § 148. Perzië of Iran.
Perzië is een land, dat door vruchtbare berg-
landen is omringd, die in het midden een dor gebied van steppen en woestijnen insluiten. Hier was eenmaal het vaderland van Mediërs, Perzen en Parthen. De tegenwoordige bevol- king bestaat uit Perzen en Mediërs, lieden van schoonen, Kaukasischen lichaamsbouw, en uit Turksch Tataarsche stammen in het N.W. des lands. De levenswijze der bevolking is zeer eenvoudig, en het hoofdvoedsel bestaat uit rijst. De Schach is onbeperkt heerscher. Woestijnen, steppen en naakte gebergten zijn
|
de regel, woud en vruchtbaar bouwland de
uitzondering in het landschapsbeeld van Perzië. Waar water in overvloed is, zij het kunstmatig of door de natuur aangebracht, daar ontwikkelt zich meer of minder weelderig de plantengroei; waar het water ontbreekt vindt men woestijn. In de kuststreek aan de Kaspische Zee en de gebergten van Kurdistan vindt men nog eiken en beuken wouden. De landbouw, nog hoofd- middel van bestnnn, wordt op zeer primitieve wijze gedreven. Zijdeteelt is er aanzienlijk. Van de huisdieren dient het schaap meest voor slachtvee, de geit levert melk, het rund is er trekdier, de kameel lastdier. De industrie le- vert slechts enkele artikelen voor het buiten- land van belang: nl. tapijten, shawls en zijden stoffen, terwijl ook de parelvisscherij in de Per- zische Golf nog beteekenis heeft. De Perzische tapijten worden met de hand bewerkt; de fijnste komen uit Kurdistan en Mesched, de duurste shawls levert Kerwan. De verkeersmiddelen zijn zeer slecht; in het
binnenland bestaat enkel het karavanen-vervoer. Het verkeer over de Perzische Golf is meest in handen van Engelschen en Arabieren, op de Kaspische Zee van de Russen. Steden: Teheran (210000) hoofdstad, in den
zomer zeer ongezond en voor de helft door de bevolking verlaten. Industrie en handel zijn er niet aanzienlijk. Tebris (180000) aanzienlijke handelsstad; middelpunt van verkeer tusschen Perzië en Europa. Isfahan (90000) leven- dige industrie en binnenlandsche handel. Mesched (70000) hoofdplaats voor het verkeer met Oost-Perzië. Schiras (32000) verbouw van tabak, wijn en rozen. Buscher of Abuscher, belangrijkste zeehaven des lands. § 149. Beludschistan.
(Grootte ± 2800 K.M2. 350000 inw.) Beludschistan vormt het Z. O. deel van het
hoogland van Iran. Het is een land, dat uit een handelsoogpunt weinig beteekenis heeft. Nijverheid en handel zijn er gering. Kelat (14000) is de hoofdstad. § 150. Afghanistan.
(680000 KM2. 4 a 6 mill. inw.)
Dit land is in politiek opzicht van groote be-
teekenis, omdat het_tusschen de Engelsche en Russische bezittingen in Azië ligt. Het Afghaan- sche hoogland, dat door randgebergten omslo- ten is, welke alleen door moeielijk begaanbare passen zijn over te trekken, vormt door die natuurlijke gesteldheid een uitstekende grens- scheiding tusschen beide genoemde machten. De bevolking heeft gedeeltelijk vaste woon- plaatsen en bestaat verder voor een gedeelte nog |
||||||||
|
179
|
|||||||||
|
ÏUNbEtS-AAttbRlTKSKÜNDÉ.
|
|||||||||
|
uït nomaden. De gebergten zijn rijk aan meta-
len, op de hoogvlakten wordt graan verbouwd, en in de dalen vindt men ook zuidvruchten. De veeteelt is er van veel belang. De industrie levert enkel voor de behoefte des lands. De handel is er karavanenhandel; kameelen ver- voeren de handelsartikelen. Kabul (GUOUO) zetel van den Chan of sultan. Levendig tran- sitoverkeer als kruispunt der karavanenwegen. Herat in een vruchtbare, bouwbare vlakte. § 151. Britsch Azië. (4973420 K.M2. 293580000 inw.) Britsch-Azië beslaat een groot gebied, welks deelenin verschillende graden van afhankelijkheid tot het Britsche Rijk staan. Men onderscheidt daarbij Koloniën (Colonies), Bezittingen (Poses- sions en Dependencies) en Beschermde Staten (Protectorates). Tot Britsch-Azië behooren: C;/- prus, (zie pag. 177), Aden (zie pag. 178) Britsch- Indië, Ceylon, Straits Settlements, Labiian met Noord-Borneo en Hongkong. Britsch-Indië.
De Britsche heerschappij in Indië is wel het be-
langrijkst van de Aziatische bezittingen. Zij ving aan met de oprichting der Oost-Indische Com- pagnie in 1600. Het was een handelsmaatschappij, die met monopoliën en souvereine rechten be- giftigd was. In 1858 zijn de hoogheidsrechten van de Oost-Indische Compagnie aan de En- gelsche regeering overgegaan, üe koningin van Engeland, die met 1 Jan. 1877 den titel Kei- zerin van Indië" aannam, kwam daardoor in plaats der Oost-Ind. Compagnie, met al haar rechten en plichten. De Staatssecretaris van Indië oefent het beheer uit in naam der Konin- gin. In Indië is het bestuur opgedragen aan een Gouverneur-Generaal, die gewoonlijk, hoe- wel niet officieel, Vice-Koning genoemd wordt. Hij wordt door de kroon benoemd en bezit uit- gebreide volmacht. Evenals de Staatssecretaris in Engeland wordt de Vice-Koning, die te Cal- cutta resideert, door een Raad in zijn bestuur bijgestaan. De onmiddellijke bezittingen in Indië zijn onbe-
perkt eigendom van Engeland en worden door vice- gouvemeurs bestuurd. De beschermde staten, welke er niet minder dan 629 zijn, staan onder in- landsche vorsten, hebben hun eigen wetten en besturen, en zijn ten opzichte van binnenland- sche zaken zelfstandig. Aan het hof van elk dezer vorsten is een door den Vice-Koning be- noemd resident gevestigd, die meer of minder invloed uitoefent, en waakzaam is voor de hand- having van het jBritsche gezag. Daar er in de onmiddellijke Engelsche bezittingen meer orde heerscht, heeft er in de laatste jaren een emi- gratie uit de beschermde staten naar deze plaats. In het directe Engelsche gebied wonen gemid- deld 90 personen op 1 K.M2. |
|||||||||
|
Indië wordt onderscheiden als Voor- en Achter-
Indië. Voor-Indië is het rijkst gezegende tro- penland van Azië. De reusachtige bergketen van den Himalaja, met de hoogste verheffingen der aarde, sluit het land naar het noorden en noordoosten af, doch door de Kaiberpas dron- gen sedert ouden tijd reeds veroveraars uit het noorden het land binnen, die zich hoofdzakelijk in de laagvlakte vestigden. De laagvlnkte van de Ganges en de Bramaputra, welke beide rivieren een gemeenschappelijke delta doen ontstaan, vormt het Noord-Indische laagland, een zeer vruchtbaar en goed bebouwd gebied, waar de meeste en grootste steden gevonden worden. Verder strekt Voor- Indië zich als een schiereiland in het Plateau van Dekan naar het zuiden uit. Dekan bestaat uit een driehoekig tafelland, van 500 tot 1000 M. hoog. In het westen vormt de berg- keten van de Wesl-Ghats, met de vruchtbare en havenrijke kust van Malabar, de grens van Dekan naar de zee, en in het oosten is het de keten der Oost-Ghats, met de moeielijk genaakbare kust van Knromandel. Achter-Indië is het schiereiland ten O. van de
Golf van Bengalen. Het is door groote rivieren, die langs lengtedalen in het bergland den weg kiezen, doorsneden, en van deze is de Irdwadi de belangrijkste. Indië behoort klimatologisch tot het gebied der
moessons, d. i. der regelmatige winden, die met de jaargetijden afwisselen. In den zomer bij den I hoogsten zonnestand waait de wind van de zee I naar het land, en deze wind brengt vooral aan de kuststreken regens aan; natte moesson. De win- termoesson, de wind die bij denlaagstenzonnestand waait, heeft een tegengestelde richting, en waait van het land naar de zee. Daardoor is deze een droge wind, de droge moesson. De zoinermoesson doet in deze gewesten een rijke Hora ontwikke- len, die door de ligging nabij den keerkring een tropisch karakter draagt. firitsch-Indië wordt bewoond door eene ver-
menging van onderscheidene rassen en volks- stammen, onder wie de nakomelingen der Arische Hindoes de meerderheid uitmaken. In Dekan wonen nog nakomelingen van de niet-Arische Dravidas. Verder hebben zich Arabieren, Ira- niërs, Mongolen en vertegenwoordigers van ver- schillende andere stammen in dit gebied geves- tigd. Het aantal Indische Ariërs bedraagt 195,4 inill., dat der Dravida\'s 52,9 mill. De meest gebruikte taal des lands is het Hindostansch (Hindostani), welke taal alle hoogere burgerlijke ambtenaren moeten leeren. Ongeveer \'% der bevolking (207,7 mill.) belijdt den Hindu- godsdienst, een nieuw-Brahinanisine ; verder wordt de Mohammedaansche leer door 57,3 mill. beleden, 9,3 mill. zijn natuuraanbidders (Animis- ten), 7,i mill. zijn Budhisten (in Barma en Kasch- mir) en 2,3 mill. zijn Christenen. |
|||||||||
|
180 HANDELS-A ARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
51 in die van Peiiahg, en 29 in die van Colombo.
De totaaluitvoer bedroeg in 1891 voor een
bedrag van 8359,5 mill. gulden. De belang- rijkste uitvoerartikelen zijn in volgorde naar het bedrag van den uitvoer: rijst, (Beneden-Barma vooral), tarwe, oliezaden, ruw katoen, katoenen garens, opium, jute (uit Bengalen), thee (As- sam), huiden, indigo, koffie en wol. Verkeerswezen. De regeering heeft in vele
opzichten de toestanden in Indië verbeterd, door het aanleggen van besproeiïngswerken, door het invoeren van onderscheidene cultuurplanten, als de theestruik, de kina, enz. Ook voor het verbeteren van het verkeer heeft de regeering veel gedaan door het aanleggen van wegen, van spoorlijnen en telegraaflijnen, en door de organisatie van het post wezen. De buitenlandsche handel heeft voornamelijk
plaats van de volgende havens uit: Bombay, uitvoer van katoen, tarwe, oliezaad, opium. Calcutta, opium, oliezaad, rijst, indigo, tarwe, thee. Rangun (uitvoer vooral van rijst); Madras (uitvoer van katoen, oliezaad, rijst, indigo), Karatschi (uitvoer v:;n tarwe, oliezaad, katoen). Indeeling en plaatsbeschrijving. Het Brit-
sche gebied wordt ingedeeld in twee president- schappen of gouvernementen; Bombay met Sindh en Aden en Madras, nlsmede tien provinciën : Ben- galen, Pttndjdb, Noordtcestprovinciën, Oudh, Cen- traal-provinci\'i\'n, Assam, Banna, Berar, Adsclimir en Kurg. A. Bengalen. Calcutta (met de voorsteden
862000 inw.) hoofdstad en zetel der regeering, aan den linkeroever der Hugli, 160 K.M. van haar mond aan den westrand van den Ganges- delta. De stad bestaat uit de Zwarte stad in het N., een gedeelte met nauwe, vuile straten, waar de inboorlingen wonen, en de Witte stad in het zuiden, naar Europeesch model gebouwd, waar de Europeanen verblijven. Howra is de voorstad van Calcutta aan de westzijde der rivier (116000). Murshidabad (150000) oude hoofdstad van Bengalen, aan het begin van den Gangesdelta. Patna (165000) in een vrucht- bare streek, levert veel indigo en opium. B. Noordwest-provinciën. Benares (219000)
paarlen, edelgesteenten, katoen en zijde. Allahabad (175000) heilige stad aan den heiligen stroom der Hindus, de Ganges. Katoen. C. Oudh. Lucknau (223000).
D. Pandjab. Lahore (179000). Amritsar
(137000), belangrijkste fabrieks- en handelsstad van N. W. Indië.\' Delhi (193000) hoofdzetel van den Islam in Indië, is achteruitgegaan. E. De Centraai-provinciëu omvatten deelen
van Hindostan, Malwa en een groot deel van Goudwana. Nagpur (100000). F. Bombay. Bombay (822000) eerste han-
delsstad, ligt op een eilandje aan de westkust. |
|||||||
|
Landbouw en veeteelt; mineralen. De In-
dische regeering is de grootste grondbezitter
der aarde, en landbouw is de belangrijkste bron van haar inkomsten. Van de 56,2 mill. H.A. lands, welke in 1891 bebouwd werden, had ongeveer het */5 gedeelte een gedeeltelijk kunstmatige besproei- ing. De rijst wordt veel verbouwd in landstre- ken aan den Beneden-Ganges en de Brahmaputra alsmede in de kuststreken van Achter-Indië. Tarwe wordt veel verbouwd in Panjab, (den Boven-In- dus) de centrale en de noord-westelijke provinciën. Gerst en katoen groeien bovenal in Bombay en de centrale provinciën ; jute in Bengalen, indigo in Be- nares, koffie in de zuidelijke gebergten ; thee voor- namelijk in Assam, tabak en opium in Bengalen en Malwa, kinabast sedert 1860 op den Niligiri (Z. v. Dekan), lijnzaad, raapzaad en grond noten in verschillende deelen des lands, kokosnoten aan de zuidelijke kusten. De wouden leveren voortreffelijke houtsoorten, vooral het gezochte teakhout. Van de dierlijke produkten noemen wij in de
eerste plaats rooi en zijde. Buffels trekken den ploeg; olifant en kameel zijn lastdieren. Het gebrek aan paarden wordt uit Australië en Af- ghanistan aangevuld. Als mineralen levert Indië ijzer en goud; ver-
der steenkolen in het land tusschen de Ganges en de Godaweri; echter geven deze kolen veel asch. Zout wordt gedeeltelijk aan de kust, gedeeltelijk in Panjab gewonnen. Nijverheid. De bouwkunst heeft in Indië
drie groote tijdperken doorgemaakt, welke met drie perioden in de godsdienstgeschiedenis sa- menvallen: met de heerschappij van het Brahma- nisme, van het Budhisme, en van den Islam. Talrijke verblijfselen uit deze drie tijdperken der bouwkunst zijn nog aanwezig. De kunstvlijt der Indiërs heeft zich op ver-
schillende zaken gericht. Men vindt er tapijt- weverij, fabrikatie van zijden en katoenen stojj\'en, velerlei versiering van metalen artikelen, van wa- pens enz.; fabrikatie van hout- en ivoorsnijwerk; terwijl vele sierartikelen van goud, paarlen en edelgesteenten bewerkt worden. In den nieuweren tijd zijn onderscheidene takken van Europeesche industrie hier ontwikkeld geworden, en concur- reeren die reeds op de Chineesche en Japansche markten met Engeland. Handel. De uitvoer van artikelen uit Indië
heeft in volgorde plaats naar de volgende lan- den: Engeland (ongeveer % van het totaal), China, Frankrijk, Egypte, België, Duitsehland, Straits Settlements, Italië, Ceylon, Vereenigde Staten van Noord-Amerika, Oostenrijk en Japan. In 1892 werden havens der Britsche bezit-
tingen in Azië bezocht door 162 schepen onder Nederlandsche vlag, waarvan 158 stoomschepen. Daarvan kwamen er 82 in de haven van Singapore, |
|||||||
|
HANDELS-AAftDElJÉSKÜUDfi. 18i
|
|||||||
|
n.1. aan de Straat van Malakka, vormen sedert
1867 een kroonkolonie met den zetel der regee- ring te Singapore. Hiertoe behooren: K.M* Inw.
1 Eiland Singapore 533,5 184554
2 Pinang (Pulo Penang) 277,1 )
3 De provincie Wellesley 699,3 | 235618
4 Dindings 518,0 )
5 Stad en district Malakka 1706,8 92170
Totaal 3734,7 512342
De bevolking bestaat hoofdzakelijk uit Ma-
leiers en Chineezen ; verder uit inboorlingen van Indië, en uit 3400 blanken. Singapore is de belangrijkste stad (15000)
voor den handel. Het is een centraalpunt voor de scheepvaart in de wateren van Öost-Azië, wat bevorderd wordt, doordien het een vrijhaven is. In den omgang wordt er Maleisen gesproken. Uitvoer van gambir, tin, sagomeel, peper, ver- schillende harsen en guinmisoorten, antimonium, schildpad, enz. § 154. Britsch Noord-Borneo en Labuan.
Een Engelsche maatschappij wist in 1878 van
de sultans van Sulu en Brunei, in het noorde- lijk gedeelte van Borneo, 80300 K.M2, lands te ver- werven. Door koninklijk decreet werd de Bri- tish North Borneo Company" in de bezitting bevestigd, en in 1888 werd deze bezitting onder bescherming van Engeland gesteld en met het eiland Labuan vergroot, dat sedert 1844 reeds een Engelsche bezitting was. Labuan heeft voor- al beteekenis door de steenkolen. De hoofdstad van Britsch Noord-Borneo is Sandakan, aan de N.O.kust gelegen. Landbouw wordt er bovenal uitgeoefend. Brunei en Sarawak, gedeel- ten in het N. W. van Borneo, staan sedert 1888 onder Britsch protectoraat. § 155. Hongkong.
In het Oosten van Azië bezit Engeland sedert
1841 nog de Kroonkolonie Hongkong. Bij den vrede van Nanking, waarmede de opiumoorlog" werd af- gesloten, verkreeg Engeland dit eilandje, 70 K.M2 groot, ten O. van het Portugeesche Macao ge- legen. Op Hongkong ligt de stad Victoria, veel- al Hongkong geheeten, met goede dokken. Hong- kong is een vrijhaven. Hoewel de handel na het opkomen van Shanghai en andere verdraghavens in China verminderd is, kan Hongkong toch nog altijd een stapelplaats van den Britschen han- del op China genoemd worden. Honkong is de belangrijkste stad ten O. van
China voor het chartern van schepen, voor post en telegraphie, en is een groot kolenstation. De belangrijkste handelswaren zijn : opium, katoenen- en wollen stoffen, metalen artikelen, aardewerk, houtsoorten, suiker, olie, ivoor enz. |
|||||||
|
De naam komt van het Portugeesch Bom-bahia
= goede baai, een goed gekozen naam. Bombay is de eerste handelsstad van Indië. Puna (130000), graanhandel; papierfabriek. Karat- schi (105000) ten W. van den mond der Indus; haven van het Indusgebied, ook uit militair oogpunt van beteekenis. G. Madras: Madras (453000). Bij de N.-O.
winden van Oct. tot Jan. is do kust ongenaak- baar, en ook anders moeten de schepen ver van de kust ankeren. Kalikut (66000), waar Vasco de Gama in 1498 het eerst landde; de haven verzandt. H. In de beschermde staten: Haiderabad in
Dekan (415000). Maisur of\' Mysore (74000). I. Opper- en Beneden Banna (Burma): Rangun
(180000), havenstad; uitvoer van rijst. Man- dalay (189000), oude residentie in het binnenland, aan de Irawadi; beroemde robijngroeven in de nabijheid. Akyab (34000). Bassein (31000) rijsthaven. Bezittingen van andere natiën in Indië: Portugal
heeft van zijn eens zoo rijke bezittingen alleen be- houden Diu en Goa; Frankrijk bezit Pondichery (50000) en Carical (35000)* beide slecht te ge- naken havens, en Tschandernagore (25000) in den Gangesdelta. Zelfstandige S/aten: Aan den zuidelijken voet
van den Himalaja liggen de zelfstandige staten Nepal, met de hoofdstad Katmandu (50000) en Buhtan. De Engelschen noemen deze staten Frontier States", d. i. grensstaten. § 152. Het eiland Ceylon.
Ceglon wordt door de Golf van Menaar en de
Palkstraat van Dekan gescheiden. Langs de kusten vindt men vele goede havenplaatsen. De oor- spronkelijke bewoners zijn de Singhaleezen ( 1 mill. Budhisten). De regenrijkdom des lands, welke de zuidwest moesson aanbrengt, heeft een weelderige plantengroei ten gevolge, en doet onderscheidene cultures goed gedijen. Bovenal levert het plnntenrijk rijst en andere granen, kokoswoud-en, kaneel, kojfie, thee, cacao, kina. Door de koflieziekte is deze cultuur verminderd, en heeft plaats gemaakt voor de thee, welke thans veel wordt uitgevoerd. De buitenlandsche handel is hoofdzakelijk in handen van Enge- land. De havens voor den handel zijn : Colombo (127005), Point de Galle (33500),\' Trincomali (11400), Jafna (43000). De hoofdstad is Kandy (20000). Tot Ceylon worden ook gerekend de Z. W.
gelegen eilanden der Malediven, een groep van 17 atollen (koraaleilanden), waar men Kauri- schelpen vischt, en de Lakkadiven.. § 153. De Straits Settlements.
De Straits Settlements" d. i.: de Engelsche
nederzettingen of bezittingen aan de zeestraat", |
|||||||
|
182
|
|||||||||
|
»ANbEtS-AA.mmiJKSKÜNDfi.
|
|||||||||
|
§ 156. Fransche bezittingen in Azië.
De Fransche bezittingen in Voor-Indië heb-
ben wij reefis genoemd. In Achter-Indië bezit Frankrijk een uitgebreider gebied het Indo-CMne Francaise" dat bestaat uit Cochinchina, Kambodja, Annam en Tongking (Fransch Tonkin). Dit ge- bied beslaat ± 489000 K.M2, met 18 a la mill. inwoners. Het wordt bespoeld door de Golf van Stam en de Zuid-Chineesehe Zee. De Mekong is de grootste rivier van dit land. De hoofduit- voerartikelen des lands zijn : rijst, kaneel, katoen, suiker, huiden, tabak, indigo, peper en gezouten of gedroogde visch. Hoewel een Fransche be- zitting, is de handel nog hoofdzakelijk in En- gelsche handen. Cochinchina: Saigon (65000), havenstad; in
1891 liepen 322 schepen (315415 tonnen) de haven binnen, waaronder 117 Engelsche en 132 Duitsche schepen. A\'V//»6o///«:Pnom-Penj (75000 inw.). Annam: Hué (30000). Tongking: Hanoi (70000; met de omringende plaatsjes 150000 inwoners). § 157. Portugeesche Bezittingen in Azië.
Portugal, dat den zeeweg naar Indië van
Europa uit ontdekt heeft, had in de 16de eeuw hier een zeer uitgestrekt bezit. Door de En- gelschen en de Nederlanders zijn die Portu- geesche bezittingen langzamerhand voor een groot gedeelte in beslag genomen, en Portugal bezit thans slechts eenige verstrooide overblijf- selen van zijn vroeger gebied. Die bezittingen zijn de volgende: In Indië: Goa, Damïxo en Diu. In China:
Macao, en in den Maleischen Archipel de N. O. helft van het eiland Timor (met het stadje Dili), en het kleine nabijgelegen eilandje Kambina. Macao (Chin. Makau) (170000), in de nabij-
heid van het Britsohe Hongkong gelegen en met een ondiepe haven, wordt door laatstgenoemde stad overvleugeld. § 158. Het koninkrijk Siam.
Stam, door de inboorlingen Muang Thaï" d. i.
land der vrijen genoemd, is het eenige nog eenigszins vrije land van Achter-Indië. De ko- ning regeert als een tamelijk wel absoluut vorst. De buitenlandsche handel is hoofdzakelijk in han- den van vreemdelingen en geschiedt over Bangkok (600000 inw.) aan de Menain gelegen. Een ondiepte aan den mond der rivier maakt het binnenvaren alleen voor schepen met inin- der dan 4 M. diepgang mogelijk. Hoofdartikelen van den uitvoer zijn : rijst, peper, suiker, sesam, teakhout, visschen en huiden. § 159. Het Chineesche Rijk.
China, in het Chineesch Tschung-kwo", d. i.
land van het midden" geheeten, is de volk- |
|||||||||
|
rijkste staat van Azië en de tweede in oppeiS
viakte. De oppervlakte beslaat 11790000 K.M2., terwijl het aantal bewoners op 400 millioen ge- schnt wordt. Men onderscheidt eigenlijk China en de Chineesche bijlanden of koloniën en be- schermde staten. Tot de laatste behooren Mand- schurije, Mongolië, Tibet, D.yungarijë\' en Oost- Turkestan. Korea was vroeger een Chineesche vazallenstaat, doch thans niet meer. Op zijn minst 5/0 van China wordt door ge-
bergten en hoogland ingenomen. In de noor- delijke provinciën breiden zich groote hoogvlak- ten uit, door van Z. W. naar N. O. loopende bergketens afgebroken. Aan den Grooten Oceaan heeft China een goede kustontwikkeling. Deze, in verband met vele groote rivieren en de kunst- matig aangelegde verbindingskanalen tusschen de rivieren, bevorderen het scheepvaartverkeer zeer. Onder de rivieren staan de Jang-tse-kiang en de Hoango in beteekenis bovenaan. De Jang-tse-kiang, d. i. zoon des oceaans", is een der grootste rivieren van de aarde; haar be- teekenis voor het scheepvaartverkeer is met de Mississippi in Noord-Amerika of met de Wolga in Rusland te vergelijken. De Hoangho of Gele rivier doorstroomt het bekende löss- gebied van Noord-China; een uitgestrekte op- pervlakte is hier met zware lagen lüss, een oude kleisoort, bedekt. Deze gele kleibestand- deelen geven aan het water der rivier een gele kleur, en deze heet daarnaar gele rivier." Zelfs de zee bij den mond wordt door dat water nog ge- kleurd, en heet ook Gele Zee. De Peiho of Witte rivier" is de noordelijkste rivier des lands; aan deze rivier ligt Peking. In het zuiden is nog belangrijk de rivier de Sikiang. De laatste is de belangrijkste rivier van Zuid-China. Een der armen van de Delta loopt als Kan- ton-rivier voorbij de groote handelsstad van dien naam. Door de uitgestrektheid des lands en het
groote verschil in hoogte wisselt het klimaat in de onderscheidene deelen zeer af. Over het grootste gedeelte heerscht een streng vastelands- klimaat met heete zomers en koude winters. Langs de kuststreken vindt men een typisch moessonklimaat met tegengestelde winden in den winter en den zomer. In den winter waait de koude, droge landwind, die uit het N. W. komt; in den zomer waait de zeewind uit het Z. O. en O. en brengt veel vochtigheid en re- gens langs de kuststreken. Hierdoor wordt het verschil in temperatuur in den zomer en den winter zeer groot. Het verschil tusschen de hoogste en de laagste temperatuur te Peking bedraagt wel 50u, te Shanghai meer dan 47u, en te Kanton 33°. Het Keizerskanaal te Peking vriest zelfs tot op den grond toe vast, en ook de Golf van Petschili wordt met zware ij slagen bedekt. |
|||||||||
|
183
|
||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||
|
De bevolking van China, de Chineezen of Han-
lieden, vormen een door lichamelijke en geeste- lijke eigenaardigheden en zeden scherp onder- scheiden tak der groote Mongoolsche volken- familie. Reeds voor meer dan 4000 jaren scheid- den zij zich van de overige Mongolen af, en vestigden zich in dit gebied. De Chinees is verstandsmensen; gemoedsaandoeningen zijn bij hem zeer zeldzaam. Scherpzinnigheid en bere- kenend verstand zijn belangrijke eigenschappen, waardoor zijn handelen bepaald wordt. De Chinees is vreedzaam en ordelievend, hij arbeidt gaarne, en doet dat met volharding. Als slechte eigenschappen kan men aanmerken zijn gemis aan reinheidszin, gebrek aan waarheidsliefde, neiging tot diefstal, valschheid en ondank- baarheid. De eeuwenlange geslotenheid des lands voor vreemden heeft een sterk conserva- tisme doen ontwikkelen. Het gebruik van opium heeft zich, trots alle verbodsbepalingen der re- geering, meer en meer verbreid. De Chineesche bevolking wordt verdeeld in
vrijen en slaven. Evenwel het getal der laat- sten is niet groot, en meestal zijn zij door schul- den in dien toestand van afhankelijkheid gekomen. Geleerdheid staat sedert de oudste tijden hoog in aanzien, doch onder de landsbevolking telt men nog vele millioenen die niet kunnen lezen of schrijven. De regeering van China vortnt een patriarchaal
despotismus, hetwelk echter de bevolking niet schijnt te drukken, daar het overeenkomt met hun religieuze beschouwingen. De keizer is voor den Chinees Tien-tsze", d. i. zoon des hemels" en de bemiddellaar tusschen goden en menschen. Produkten. In China vormt de boerenstand
een eere-stand", die in rang boven dehand- werkslieden en kooplieden staat. De Chi- neesche boer heeft zijn grond van den Staat verkregen en behoudt dien zoo lang als hij hem bebouwt en de daarop rustende belasting be- "taalt. Dit bezit gaat op den oudsten zoon over, hoewel ook jongere zonen op den grond kunnen blijven wonen. Dochters erven niet mede. Ge- woonlijk is een dergelijke boerderij klein, en wijl de veeteelt gering is, het grasland ontbreekt, melk en boter onbekende zaken zijn, wordt al de grond zorgvuldig bebouwd, als ware het geheele land een tuin. In den regel komen enkel bij den rijst- bouw de door den buffel getrokken ploeg en egge in gebruik. De meeste arbeid is handenarbeid. Door de dichte bevolking neemt het verbou-
wen van voedselplanten een eerste plaats in. Rijst, tarwe, gerst, verschillende soorten van gierst, maïs, boekweit, peulvruchten, aardappelen enz. komen meest voor. Daar het voor den rijstgroei in de noordelijke streken te koud is, levert deze plant niet voldoende op voor de be- hoefte des lands; uit Formosa en Achter-Indië |
wordt in het ontbrekende gedeelte voorzien.
Katoen is algemeen verbreid; daarbij komen nog linnen, hennep enz. Belangrijk is de theeplant, zoowel voor het binnenlandsch gebruik als voor den uitvoer. Talrijk zijn de oliegewassen en de plantenvetten. De beste tafelolie komt van het sesamzaad. Het suikerriet wordt voornamelijk in het zuiden en op Formosa verbouwd. De belangrijkste handelsplant is de theestruik.
De cultuur der thee is over een gebied van 110000 K. M2., van den keerkring tot 35° N. Br. verbreid. Zooals in Midden Europa de wijn- gaarden, vindt men de Chineesche theegronden" voornamelijk ann de onderste zachte hellingen der bergen en heuvels. De veeteelt heeft er geen groote beteekenis.
In de behoefte aan vleesch wordt meestal voor- zien door varkensteelt en vogels; in het N. door schapen- en runderteelt. De paarden zijn er klein en worden slecht behandeld. Aan de grenzen van China wordt het verkeer in de woestijnen van Mongolië en Mandschurije door de kameel tot stand gebracht. Verder moeten wij nog noemen de zijderups, en eindelijk de schildluis, welke een soort van vet levert. De bodem des lands is rijk aan steenkolen,
die in schier elke provincie gevonden worden, maar nog weinig worden geëxploiteerd. IJzer- ertsen moeten ook in onderscheidene gedeelten des lands voorkomen; eveneens vindt men er steenzout, koper, zink, tin, lood, zilver. Doch in \'t algemeen is de mijnbouw er nog weinig ontwikkeld. De industrie in China is meestal klein-industrie.
De bekwaamheid en handigheid van de Chinee- sche werklieden vergoedt eenigszins het gemis van machines. Met eenvoudige werktuigen weten de Chineezen nog veel tot stand te brengen, vooral wat betreft ivoor-, hout- en steensnijderij, waarvoor Kanton de hoofdzetel is. Ook de zijdeweverij wordt er met" kunst be-
oefend, bovenal in de steden Nanking, Sutschou, en Hangtschou. Nanking is bovendien reeds lang door zijn katoenen weefsels bekend. In andere takken van industrie werd China reeds lang door Japan en andere landen overvleugeld, o. a. in de lak-, porcelein-, brons- en email-industrie. De handel van China met het buitenland
neemt toe. Vroeger geheel gesloten, zijn thans 25 havens door verdragen voor den handel opengesteld. Dit zijn de zoogenaamde verdrags- havens". De buitenlandsche handel is hoofd- zakelijk (in 1891 voor 85,4 pet. van den invoer) in handen van Engeland, Engelsch-Indië en Hongkong. Een overzicht van het aandeel der verschillende volken in den handel op de ver- dragshavens geeft de volgende statistiek voor 1891, de waarde uitgedrukt in Taels *). |
|||||||||
|
*) De Tael heeft ongeveer een waaide van 2.70.
|
||||||||||
|
184
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRTJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Eerst in 1876 werd het door een verdrag met
Japan voor de buitenwereld geopend. Sedert sloten ook de Vereenigde Staten, Duitschland, Engeland, Rusland, Italië, Frankrijk en Oosten- rijk verdragen met Korea. Hierbij werd het land als zelfstandige, onafhankelijke staat be- handeld, hoewel het vroeger onder een soort van bescherming van China stond. De produkten des lands zijn: rijst, tarwe en
andere graansoorten, boonen, Spaansche peper, tabak. Tot de huisdieren behooren runderen, varkens, paaiden van klein ras, gevogelte. In enkele streken wordt, zijdeteelt uitgeoefend. Verschillende rivieren voeren stofgoud mede; verder moet de bodcin rijk zijn aan koper, ijzer en kolen, doch deze bergbouw wordt nog niet geëxploiteerd. De buitenlandsche handel heeft de verwach-
ting der verdragstaten niet vervuld; men had te hooge verwachting van de koopkracht des volks. De buitenlandsche handel is hoofdzake- lijk in handen van Japanneezen. Voor den buitenlaudschen handel dienen de
havens Tschemulpo, Fusan on Gensan. § 161. Het keizerrijk Japan of Nippon.
Door de inwoners wordt het eilandenrijk Ja-
pan Nippon genoemd, d. i. het land van den opgang der zon. \' Dit eenige groote, Oost-Azia- tisclie eilandenrijk bestaat hoofdzakelijk uit ke- tens van vulkanische gebergten, die in het bin- nenland echter nog niet volledig bekend zijn. Het eigenlijke Japan bestaat hoofdzakelijk uit vier groote eilanden Kiuschiu, Schikoku (Sjikok), Honschiu (of Ilondo; veelal in Europa ten on- rechte Xippon genoemd) en Jesso. Daarbij ko- men nog de Kurilen en de Liukiu-eilanden. De Japansche eilanden hebben een groote kustlengte (24480 K.M.). Vooral de zuid- en westzijde der eilanden is het meest geleed, wat voor de scheepvaart van groot belang is. De Japanneezen zijn de nakomelingen van*
veroveraars, welke over Korea het land binnen- trokken. Over hun afkomst is nog weinig met zekerheid bekend. Hoewel de lichaamsbouw ten duidelijkste aanwijst, dat zij tot het Mongoolsche ras behooren, onderscheiden zij zich toch van de Koreaners door taal en geestelijke eigen- aardigheden. Of dit verschil alleen een gevolg is van de lange scheiding, en van de veranderde levenswijze, of misschien ook uit vermenging met Polynesiërs en Maleiers voortkomt, is nog onbeslist. Het oude regeeringstelsel in Japan was dat
eener absolute monarchie. In 1889 werd echter het land een constitutioneele regeering gegeven naar Pruisisch model. De nieuwe constitutie verzekert religieuze vrijheid en sedert hebben verschillende christelijke sekten getracht hier |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De hoofdartikelen van den invoer zijn opium,
katoen, rijst, trollen stoffen, metalen, steenkolen, petroleum ; uitgevoerd worden bovenal: thee, zijde, suiker, gevlochten stroo en rotangartikelen. De verdragshavens van China zijn de vol-
gende: A. De noordelijke: Nuitschwang (60000).
Tientsin (950000), haven van Peking. Tschifu (33000). B. Rivierhavens aan de Jangtse: Tschung- king (250000). Itschang (34000). Han- kou (800000). Kiukiang (53000). Wuhu (71000). Nangking (40000). Tschönkiang (140000). C. Middelste havens: Schanghai (400000). Ningpo (255000). Wontschou (80000). D. Zuidelijke havens: Futschou (663000). Amoy (96000). Swatou (40000). Kanton (1800000). Pakhoi (25000). Kau- lung en Lapa E. Op de eilanden: Kiungtschou (op Hainan, 40000). Tamsui (op Formosa, 100000). Kilung (Formosa, 70000). Taiwan (Formosa, 235000). Takou (Formosa, 100000 inw.). Daar de verdragshavens bovenal voor den internationalen handel beteekenis hebben, zullen wij in de opnoeming der steden weinig verder gaan. Alleen noemen wij nog Peking ( l1/-2 niill. inw., noordelijke hoofdstad) met het keizerlijk paleis in de nabijheid. § 160. Het koninkrijk Korea.
Korea was tot in den nieuwsten tijd een land,
dat enkel voor de Chineezen toegankelijk was. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
185
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUXDE.
|
|||||||||
|
propaganda te maken. Geen volk heeft in den laat-
sten tijd zulke veranderingen van inzicht ondergaan als het Japansche; het Rijk is in enkele jaren van een antieken, Oost-Aziatischen staat, een moderne staat geworden naar West-Europeesch model. Mis- schien ook geen staat, waar persoonlijke bekwaam- heid, dus willen en kunnen, zoo hoog geschat worden als in Japan, en nergens wordt de jeugd zoo geoefend om beide eigenschappen deelachtig te worden. Aan dit streven is ook de groote vooruitgang op technisch gebied te danken, welke dit land in den laatsten tijd gemaakt heeft, zoodat het bij de industrie reeds een belangrijke plaats inneemt. Voor de lagere scholen bestaat er schoolplicht. In 1870 verscheen de eerste politieke courant in dit land, en in 1891 verschenen er reeds 7C6. Produkten des lands. De landbouw wordt
in dit land hoog geacht. De Japanner zegt in zijn taal: landbouw is de steun des lands". De landbouw wordt er, evenals in China, inten- sief gedreven, met een zorgvuldigheid als bij ons de tuinbouw. Hierdoor is het erfelijk bezit der boeren klein, en zijn groote landbezittingen een zeldzaamheid. Rijst is het hoofdvoedsel; de rijstbouw neemt de eerste plaats in bij den landbouw, en beslaat meer dan de helft van den bodem. Verder verbouwt men gerst en boonen ; men plant moerbezieboomen voor de zijdeteelt; katoen, zuidvruchten, ooft, wijn, meloenen. Thee is de algemeene volksdrank. De wouden leveren uitstekende houtsoorten, die bij ontwikkeling van het verkeer in het binnenland voor den handel een groote toekomst kunnen verkrijgen. Evenals in alle landen met veel rijstbouw stond ook hier de veeteelt op den achtergrond. Ezels, schapen, geiten en ganzen kende men in het geheel niet, het varken nauwelijks, en het rundvee werd tot ploegen en als lastdier gebruikt; voor vleesch en melk werd het rund niet gehouden. De zijdeteelt wordt bijna uitsluitend op het eiland Hondo uitgeoefend. Een zeer belangrijk middel van bestaan en voedingsmiddel is de vischvangst. Bijna alle soorten van visch en schaaldieren worden gevangen. De vroegere meening, dat Japan een goudrijk
land zoude zijn, is niet bevestigd geworden. Alleen koper en antimonium kunnen in aanzien- lijke hoeveelheden uitgevoerd worden, terwijl andere metalen niet in de behoefte des lands voorzien. Hetzelfde geldt van petroleum. Geolo- gisch jonge steenkolen vindt men in onderschei- dene deelen des lands; van Nagasaki worden deze uitgevoerd naar Sjanghai. Japan is rijk aan voortreffelijke porceleinaarde, waardoor de porcelein-industrie hier ontstond. Wij zeiden het reeds, dat op industriegebied
China de leermeester was van Japan, doch dat dit laatste rijk den leermeester verre heeft over- |
|||||||||
|
troffen. De nijverheid heeft in den laatsten tijd
grooten vooruitgang plaats gehad. Handel. De buitenlandsche handel van Japan
heeft zich in de laatste jaren buitengewoon ontwikkeld. Vroeger was de invoer aanzienlijker dan de uitvoer, na 1882 staat de uitvoer steeds boven den invoer. Bij den invoer staat Groot- Britannië sinds lang bovenaan. Na Engeland volgen bij dien handel China en Hongkong, Indië en Siam en vervolgens Duitschland en Frankrijk. Nederland heeft zijn handel in Japan, die vroeger belangrijk was, zoo goed als verloren. De uitvoer van Japan geschiedt voornamelijk
naar de volgende staten: Noord-Amerika (zijde, thee), Frankrijk (zijde), China (produkten der zee, steenkool), Groot-Britannië, Duitschland. De handelsvloot bestond in 1890 uit 451 in Europa en £70 in Japan gebouwde schepen, waarbij 586 stoombooten waren. De buitenlandsche handel is betrekkelijk nog
jong. Van korte perioden in vroegere eeuwen afgezien, begon het verkeer met vreemde natiën hoofdzakelijk in 1859. Aanvankelijk werd slechts in enkele steden bij verdrag aan vreemdelingen toegang verleend. Tegenwoordig zijn verdrags- havens: Jokohama, Kobe, Osaka, Nagasaki, Ho- kodate, en Niigata. Steden: Tokio (1155000). Kióto. Osaka
(474000). Onder de 6 verdragshavens neemt
Jokohama (128000) de eerste plaats in. Sedert 1859 is Jokohama uit een visschersdorp tot deze aanzienlijke stad opgegroeid. Hiogo- Kobe (141000). Nagasaki (58000). De vierde verdragshaven is Hakodate (56000); verder volgen: Niigata (47000), als haven heeft de stad niet de verwachting vervuld. Nagója (170000). - Hiróschima (91000). § 162. Spaansche bezittingen. De Philippijnen.
De noordelijkste eilandengroepen van den
Maleischen Archipel, de Philippijnen (Spaansch Filipinos), behooren aan Spanje. Het is een groep eilanden, te zamen ongeveer 400 in aantal, waarvan een 40-tal grootere eilanden zijn, met een totale oppervlakte van 285585 K. M2. en ± 6 mill. inw. De belangrijkste eilanden zijn: Luzon, Mindanao, Palawan. De hoofdstad dezer bezitting is Manilla (270000) op Luzon, de zetel van den gouverneur generaal. Deze eilanden leveren voor den uitvoer: suiker
aan de Vereenigde Staten, Engeland, China en Japan; verder tabak, koffie, kopra, sapanhout en sandelhout. |
|||||||||
|
186
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRUKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Het werelddeel Afrika.
§ 163. Egypte.
(550000 K.M2. 5 mill. iuw.).
Het vioe-koninkrijk Egypte, een gebied dat
in 1517 door Selim I veroverd werd en sedert een deel uitmaakt van het Osmanische Rijk, strekte zich voor enkele jaren uit van de Middellandsche Zee tot in de nabijheid van den Equator. Se- dert in 18N1 de Madhi de vaan des opstands verhief, is het zuidelijk gedeelte, de Egyptische Sudan, van Egypte gescheiden, en het door den Vice-koning onder Turksche opperheerschappij be- stuurde land breidt zich thans uit tot 21° 40\' N.Br. Egypte wordt grootendeels gevormd door het
dal van de Nijl, een vruchtbaar gebied, dat aan beide zijden door rotsige woestijnen is inge- sloten, waarin slechts enkele vruchtbare oasen gevonden worden. De ten O. van de Nijl ge- legen woestijn heet de Arabische, de westelijke de Li/bische woestijn. Aan den mond van de Nijl wordt een uitgestrekte, deels moerassige delta gevonden, die zich nog steeds verder in de zee uitbreidt. Het klimaat des lands is in de onderscheidene
gedeelten verschillend. De hooger gelegen zui- delijke deelen hebben één enkel jaargetijde, een drogen en heeten zomer en een tamelijk gelijk- blijvende temperatuur; de middelste en noorde- lijke streken daarentegen hebben een koel en een heet jaargetijde. Het eerste duurt van Oc- tober tot Maart, het laatste van Maart tot Oc- tober. De Januari-temperatuur van Kaïro be- draagt gemiddeld 12,1° C, die van Augustus 29° C. Terwijl op de delta niet zelden regen valt (Alexandrië heeft 215 m.M. regen), heeft Kaïro, waar gemiddeld slechts 30 m.M. regen in het jaar valt, volgens een berekening gemid- deld 240 dagen des jaars geheel helder, op 86 dagen zijn wolken zichtbaar, en op 31 dagen is de lucht geheel bewolkt. Het klimaat is, met uitzondering van de moerassige streken, gezon- der dan in andere tropische landen. Het gemis aan regen wordt vergoed door de
geregelde overstrooiningen van de Nijl, die van Juni tot het einde September de oeverlanden onder water zet, en met vruchtbaar slib bemest. Op kunstmatige wijze wordt de ovorstrooming van het Nijlwater zoo ver mogelijk uitgebreid. De bevolking van Egypte behoort tot het
Middellandsche ras, en wel tot de Hainito- Semitische stammen. De bont vermengde Egyp- tische bevolking bestaat uit de volgende groepen : 1. de Fellaclien, de Egyptische boerenstand, die
als de kern der bewoners kan beschouwd worden ; 2. de Kopten 300000 zielen, de directe na-
komelingen der oude Egyptenaren, en 3. de Jiedouüien, 250000 zielen, de nomaden van Egypte. Verder vindt men er 4. de Arabische |
|||||||||
|
stadsbewoners, en 5. Berbers, Negers, Turken,
Levantiners en Europeanen, allen vreemdelin- gen, die zich hier gevestigd hebben. Het land wordt door een vice-koning geregeerd, die in een soort van afhankelijkheid van Turkije ver- keert, en aan de Porto een jaarlijksche belasting moet betalen. Sedert 5 April 1880 bestaat er een internationale commissie tot regeling van de financieele aangelegenheden en tot behartiging der belangen van de Egyptische schuldeischers. Hierdoor oefent Engeland grooten invloed uit op het bestuur des lands. Produkten. De landbouw levert de meeste pro-
dukten ; 21000 K.M\'2, oppervlakte is aan landbouw gewijd. De kunstmatige besproeiing metNijlwater speelt bij den landbouw een groote rol. Over \'t ge- heel onderscheidt men er drie landbouwperioden : de winter*, de zomer- en de herfst- of\' nazomer- cultuur. In de winterperiode vangt men aan met het uitzaaien na het afvloeien van het Nijlwater, zonder voorafgaand ploegen. Het zaad wordt over den door de overstrooining doorweekten bodem gezaaid, door walsen er ingedrukt, of door trekdieren er in getrapt. Binnen vier maanden wordt reeds de eerste oogst binnengehaald; van midden Februari tot eind April heeft de inza- meling van dien oogst plaats. Dit tijdperk is voor Middel- en Opper-Egypte het belangrijkste des jaars. Hoof\'dprodukten van den landbouw zijn: tarwe, klaver, boonen, katoen. De periode der zomercultuur is voor den Delta het belang- rijkst; zij duurt van April tot Augustus. Ondor- scheidene dor gezaaide planten rijpen echter eerst in den herfst, als rijst, katoen, tabak. De meeste groenten rijpen in de zomerperiode. In de herfstperiode valt het narijpen van vele veld- vruchten: in dien tijd rijpt do maïs, welke na katoen en tarwe een hoofdprodukt des bodems uitmaakt. De veeteelt staat in Egypte op tamelijk hoogen
trap, doch de produkten der veeteelt worden niet of weinig uitgevoerd. Het paard is over het geheele Nijldal verbreid; do ezel is algemeen voor vervoer in gebruik; de kameelenteelt wordt met zorg behandeld. De buffel is er sedert lang inheemsch en vindt men bovenal in den Delta. Geiten worden algemeen gehouden; schapen vindt men in de woestijnen en steppen in talrijke kudden ; hun wol is niet fijn. De Mohammedanen beschouwen de varkens als onrein, doch de Kopten houden ze in groote kudden. De industrie in Egypte is onbelangrijk; de
produkten der weverij enz. dienen hoofdzakelijk voor binnenlandsch gebruik. De handel is in de laatste jaien sterk toege-
nomen, en de uitvoer geschiedt hoofdzakelijk over de haven van Alexandrië. Uitgevoerd worden: katoen, katoenzaad, suiker, boonen, tarwe en maïs. Ingevoerd worden: katoenen stoffen, zijde, |
|||||||||
|
187
|
||||||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKÜNDE.
|
||||||||||||
|
Steenkool, hout, tabak en ijzerwaren. De buiten-
landsehe handel is hoofdzakelijk in handen van Engeland, verder van Frankrijk, Turkije, Oosten- rij k-Hongarijë, Italië en Rusland. Het verkeer wordt hoofdzakelijk tot stand
gebracht langs de Nijl, langs kanalen, welke men vele in den Delta vindt, met spoorwegen en door karavanen. De belangrijkste waterweg is het Suez-kanaal, 160 K.M. lang, waardoor de weg van West-Europa naar Indië weder over de Middellandsche Zee gaat. In 1891 passeerden meer dan 4000 schepen dit kanaal. Steden: Alexandrië (213000), belangrijkste
havenstad, door het Mahmndikanaal met de Nijl verbonden. Vroeger was het een der eerste handelssteden van de aarde. Een gedeelte van het handelsverkeer, dat hier gevestigd was, is na de opening van het kanaal van Suez naar Fort-Saïd overgegaan. Rosetta (KiOOO), leven- dige handel. Hoofdmarkt voor de rijst. Damietta (34000), aan den Nijlmond en thans 8 K.M. van zee afgelegen; belangrijke haven voor zeilschepen. Port-Saïd (70000) in 1859 gegrondvest aan den ingang van het Suez-kanaal. Suez (11000) aan de Roode Zee waar het Kanaal eindigt, met een schoone haven, die meer dan 500 schepen kan bevatten. Kaïro (375000) de grootste stad van Afrika en een der schoonste in de Mohammedaansche gewesten, nabij de Nijl. De havenstad van Kaïro is Bulak aan de Nijl, een voorstad van Kaïro. Siut (Assyut) (31000) industriëele stad met vele bazars. |
||||||||||||
|
uit vermenging van vreemdelingen met inboorlin-
gen zijn ontstaan. A. Uur ka en Tripoli staan onder Turksch gezag.
B. Tunis (116000 K.M., l1/2 mill. inw.), vroeger
door een Turkschen Bey voor Turkije bestuurd, staat sedert 1881 onder Fransch protectoraat. De stad Tunis (125000) met de haven La Go- letla heeft veel fabrieken en bazars. Na Alexandrië is het de grootste handelsstad aan de noordkust. C. Algiers (667000 K.M2., 4 mill. inw.) is sedert
1830 een Fransch e kolonie, die na strijd met de Kabylen in het zuiden is uitgebreid. In de steden vormen de Mooren de gezeten bevolking. De landbouw wordt hoofdzakelijk door Euro- peanen gedreven. Men vindt er 150000 H.A. wijnland, 3,2 mill. H.A. woud, terwijl 4,2 mill. H.A. bebouwd worden. Hoofdprodukten zijn: tarwe, gerst, wijn, tabak, katoen, vlas, indigo, saffraan, sesam, suikerriet, grondnoten, oranjes en olijven. De zijdeteelt neemt toe. De Algiersche wouden zijn rijk aan houtsoorten als pijnen, eiken, esschen, ceders, myrten, kurkeiken enz. De vee- stapel is aanzienlijk en de bodem levert ijzer. In de noordelijke Sahara wordt de bodem vrucht- baar gemaakt door het boren van Artesische bronnen, waardoor de bodem kunstmatig be- sproeid wordt. De handel heeft hoofdzakelijk plaats met
Frankrijk, verder met Engeland, Tunis, Marokko, Spanje, de Vereenigde Staten en Oostenrijk-Hon- garijë. Steden: Algiers (Fr. Alger) (83000) zetel van
den gouverneur en belangrijkste handelsstad des lands. Oran (75000). Constantine (49000) het oude Cirta. Böna (31000). D. Marokko. Het keizerrijk Marokko, begrensd
door twee zeeën, heeft hierdoor een buitengewoon gunstige ligging. Een breede gordel van vrucht- baren bodem breidt zich langs de kust uit, en de hoogte geeft het land een vrij gezond klimaat. Doch de bevolking is geheel Mohaminedaansch, en sedert lang is het land bijna geheel gesloten voor het verkeer met het buitenland. Er is dan ook weinig over het binnenland bekend. De handel met Europa is geheel en al in
handen van Engelschen, Franschen en Duitschers; en wel voor 3/4 in handen van Engeland. Be- halve stofgoud, struisveeren en ivoor worden nog naar Europa uitgevoerd: boonen, wol, erwten, olijfolie, maïs, amandelen, dadels en leersoorten. Het binnenlandsch verkeer geschiedt door kara- vanen. Marokko (50000), stapelplaats voor den tran-
sito- en karavanenhandel; de haven der stad is Mogador of Suera (18000) aan den Atlantischen Oceaan, de belangrijkste handelsstad aan de west- kust. Fez (17000) belangrijkste handels* en industriestad des lands; middelpunt van Mo- |
||||||||||||
|
§ 164. Het Rijk van den Madhi.
In het zuiden van Egypte is uit het vroegere
Egyptische gebied sedert 1882 het Iiijk van den Madhi ontstaan, hetwelk de landschappen: Nubië, Sennaar, Kordofan, Dar/oer en de Negerlanden aan den Boven-Nijl omvat. Omtrent den toestand in dit Rijk valt weinig te zeggen. Men vindt er de steden: Donkola, vroeger hoofdstad van Nubië, Berber en Chartum, een handelsstad en hoofdplaats voor de leverantie van slaven. |
||||||||||||
|
§ 165. De Noordkust van Afrika.
Ten W. van Egypte ligt aan de Middelandsche
Zee het Plateau van Bar ka (900 M. hoog), dat door een laagte van de Sahara is gescheiden. Verder W. volgen de vier staten van Barbarijë, vroeger wegens de zeerooverij Barbarijsche .staten geheeten: Tripoli, Tunis, Algiers en Marokko. De bevolking wordt in de eerste plaats gevormd door de Berbers, overblijfselen der oude Lybiërs en Numidiërs. In Marokko behooren hiertoe de Amiizigh (d. i. vrijen), in Algiers de Kabi/len (= stammen). Verder vindt men er sedert de 7e eeuw Arabieren en de Mooren, welke laatsten |
||||||||||||
|
188 HANDËLS-AAfiDRIJKSIfUtfDE.
|
||||||||||||
|
hammedaansche wetenschap. Tetuan (20000)
belangrijke haven; industrie. E. De Spaansche Presidios zijn oenige vaste
punten uit den bloeitijd der Spaansche heer- schappij in Noord-Afrika, waar Spanje noggar- nizoenen gevestigd heeft. Hiertoe behooren Ceuta, Melilla en Belez de la Gomera. |
||||||||||||
|
komen voor een gedeelte uit Sudan. Als zoo-
danig noemen wij stofgoud, ivoor, struisveeren enz. Sudan wordt onderscheiden als Hoog-Sudan,
het westen, en Laag-Sudan, het oostelijk ge- deelte. Hoog-Sudan bestaat uit een bergland, hetwelk gedeeltelijk naar het westen of naar Sene- gambië, gedeeltelijk naar het Z. d. i. naar de kust van Guinea, gedeeltelijk naar het N. en O. af- daalt. Men vindt hier de bronnen van de Niger, van de Senegal en de Gambia. Goud en zout zijn de belangrijkste mineralen
van Sudan. Het hoofdvoedsel des volks be- staat uit maniok (cassave), yams, rijst en maïs. Bovendien vindt men er onderscheidene soorten van palmen: kokospalmen, oliepaltnen enz., verder: grondnoten, tabak, katoen, indigo. Men teelt er paarden, kameelen, schapen, runderen, ezels en geiten; olifanten worden om het ivoor gejaagd. Landbouw, veeteelt en onderscheidene takken van industrie oefent men er uit. De handel, kara- vanenhandel, neemt gedeeltelijk de richting van het O. naar het W., gedeeltelijk van Barbarijë naar het binnenland, door de Sahara naar Tim- buktu, Kano, Kuko en andere steden, en van hier naar de kust van Guinea. De zeehandel wordt gedreven door Europeanen. In verbinding met hunne koloniën aan de kust hebben zij fac- toriën in het binnenland gevestigd, waar gummi, palmolie, stofgoud, grondnoten ivoor enz. worden opgekocht (geruild tegen Europeesche waren), en naar de kust gevoerd. De kuststreken zijn meest in bezit van Europeanen. In het binnenland van den Sudan vindt men nog eenige zelfstan- dige staten, die evenwel door de uitbreiding van het gezag der Europeanen naar het binnenland gedeeltelijk in de Interessenspheer" van Euro- peesche staten zijn komen te liggen. In het W. verhief zich het wakkere volk der
lichtgekleurde Fellata, een veroverend herders- volk, dat ver naar het O. is doorgedrongen, en een reeks van staten gevormd heeft. Het grootste Fellatarijk van het W. is Massina. De oostelijke naburen van dit rijk zijn de Songhag-negers, wier hoofdstad Gagho is, aan de Niger. Aan de middel-Niger grondvestten de Fellata een staten- complex, die naar den meest hier voorkómenden negerstam der Haussa, Haussa-staten" genoemd worden. Hiertoe behooren de rijken: Gandu, Sokoto en Adamaua. Om het Tsadmeer vindt men de negerrijken:
Bornu, Bagirmi, Wada\'i en Kanem. |
||||||||||||
|
§ 166. De Sahara.
De oppervlakte der Sahara wordt op 6662000
K.M2, geschat en het aantal inwoners op 3700000. De Sahara is geenszins een eentonige zandige laagvlakte, zooals men te veel denkt, maar zij vormt een plateau van 370 M. hoog, dat uit een rijke afwisseling van hoogvlakten, gebergten en inzinkingen bestaat. De rotsige hoogvlakten, Hammddas, en de lage, met steengruis overdekte vlakten, Serirs, nemen bijna de helft van dit ge- bied in, de gebergten */4 en de duinen of naakte zandvlakten Vs) terwijl nog 1/u voor steppen (als de Algerijnsche Sahara) en de oasen overblijft. De meening, dat de Sahara een absoluut regen-
loos gebied is, bleek onjuist te zijn. Er vallen in vele streken, hoewel op zich zelve en zelden, van tijd tot tijd tropische regens, welke de wadis, droge rivierbeddingen, tijdelijk met water vullen. De oasen, als het ware eilanden in de woestijn, worden veelal door bronnen van onderaard sch water bevochtigd en hebben dan een rijken plan- tengroei. Als dieren vindt men in de Sahara slechts
struisvogels en eenige antilopensoorten; aan den rand komen leeuwen, jakhalzen en hyena\'s voor. De kameel is bij het reizen door de woestijn onontbeerlijk. In het westelijk deel der Sahara wonen de
Mooren en Arabieren, in het midden de Tuareg en in het oosten de zwarte Tebu of Tediï. De bewoners zijn bijna alle nomaden en staan onder onafhankelijke, erfelijke hoofden. Zij leven ge- deeltelijk van de veeteelt, gedeeltelijk van den handel; met het schip der woestijn" volgen zij de oude karavauenwegen. Aan de grens der woestijn ligt nabij de groote
kniebocht van de Niger Timbuktu (20000), een handelsstad, die den vroegeren glans verloren heeft. De haven is Kabara aan de Niger. |
||||||||||||
|
§ 167. Sudan.
Ten zuiden van de Sahara ligt het uitgebreide
landgebied Sudan, volledig Beled es Sudan ge- heeten, d.i. het land der Zwarten, hetwelk Afrika van het W. naar het O. doorsnijdt, en dat door talrijke volksstammen bewoond is. De Sudan is het echte stamland der Afrikaansche Negers. De meeste waren, die als echt Afrikaansche op de Europeesche markten worden aangevoerd, |
||||||||||||
|
§ 168. De Fransche bezittingen in
Noord-West-Afrika. Wij zullen de verdere gedeelten van Afrika
kortelij k bespreken als Europeesche bezittingen.
Met uitzondering van de Britsche koloniën
|
||||||||||||
|
189
|
|||||||||
|
HANUELS-AARDRÏJKSKÜtfDE.
|
|||||||||
|
en verder in de zee ten W. van Afrika de Azoren
en Madeira, alsmede de Kaapverdische eilanden. § 171. Duitsche bezittingen.
Duitschland heeft sedert 1884 zich aan de
Slavenkust gevestigd in het Togoland, en verder oostelijk rondom het Kamerungebergte, in het ge- bied Kaïnerun. De voortbrengselen dezer streken zijn als in genoemde gewesten. § 172. Liberia. Aan de Peperkust ligt de vrije Negerrepubliek
Liberia (37200 K. M2. met 767500 inw., waarvan 18000 Amerikaansche Liberianers en\' de rest inboorlingen.) Deze republiek is ontstaan uit vrijgelaten negerslaven in Noord-Amerika, voor wie de American Colonisation Society" in Afrika een verblijf wist te verwerven. In 1847 werd de geheele kolonie als een vrije republiek ver- klaard. Uitgevoerd worden vooral koffie, suiker, palmolie, palmpitten, ivoor, campêchehout, arrow- root, gember enz. Allerlei Europeesche artike- len worden ingevoerd. Het geld is Engelsch en Amerikaansch. Monrovia (5000) hoofdstad. § 173. Aschanti en Joruba.
Beide rijken zijn nog onafhankelijk. Het eerste, dat zich vroeger tot aan de zee uitstrekte, is thans door de Engelschen naar het binnenland teruggedrongen. Kumassi (35000), residentie van den vorst. Abbeokuta in het rijk Joruba (120000), en Ibadan (100000 inw.). § 174. Fransch Kongo.
Onder Fransch Kongo verstaat men een ge-
bied, dat het geheele Ogowe-bekken omvat, het estuarium van de Gabun, en in \'t oosten zich tot de Kongo uitbreidt. Het beslaat een opper- vlakte van 569800 K. M. en 2,5 mill. inw. Het aantal blanken is nog gering. Randgebergten loopen ongeveer evenwijdig aan de kust door het land; ten O. van deze strekken zich uitge- breide savannen (grasvlakten) uit, die naar het bekken van de Kongo afdalen, en ten W. der randgebergten vindt men een smalle kustvlakte. De handel heeft zich in den laatsten tijd goed ontwikkeld; uitvoerprodukten zijn: ivoor, hout, caoutchouc, palmolie. Loango, aan de kust en Brazaville een vestiging aan de Kongo. § 175. De Kongostaat \')
(1\'Etat indépendant du Congo). De Kongostaat, die nog vrijstaat" genoemd
wordt, maar waar de handelsvrijheid door invoer- \') Over het land aau den Kongo eu de kuststreek
aan beide zijden dezer rivier, hebben wij een uitvoerige monograpbie geschreven: Het Kongoland eu ziju Be- woners, 1891, waarin ook uitvoerige niededee.ingen voor- komen over den haudel in dit gebied en over hetgeen de Nederlanders hier verrichtten. Gedeeltelijk werd dit reeds in hét Duitseh vertaald. |
|||||||||
|
van de Gambia, Sierra Leone, de Goud kust, Portu-
geesch Guinea en Liberia, maakt Frankrijk aan- spraak op al het land in West-Afrika van Kaap Blanco tot het Togoland en naar het binnen- land tot de Midden Niger in het O. De ligging der landschappen tusschen de
Senegal, de Gambia en de Rio Grande is zeer gunstig voor den handel. De groote rijkdom aan Uatuurprodukten, welke het kustland, en nog meer het goudrijke achterland levert, gaf aan- leiding dat de Franschen zich hier vestigden. De Senegal is alleen voor kleinere schepen aan den mond te bevaren (3 a 4 M. diep), de Gam- bia is voor groote schepen tot een afstand van 50 a 60 K. M. bevaarbaar. Bewoners des lands zijn de Djoloffen, Mandingo\'s en andere Neger- stammen. Uitvoerprodukten zijn : gummi, grond- noten, hout, huiden. St. Louis (25000) aan de Senegal. De verdere Fransche bezittingen aan de
kust zijn: de Rivières du Sud, d. i. de kust- streek aan de monding der Casamanza, de kust van Rio Company tot de monding der Rio Scar- cies. De nederzettingen aan de Goudbitst en in Benin zijn hiermede sedert 1892 administratief vereenigd. De nederzettingen aan de Ivoorkust, officieel Goudkust geheeten, krijgen eerst in den laatsten tijd beteekenis, daar de handel van Kong hierover gaat. De nederzettingen aan de Slaven kust, als Fransche kolonie Benin geheeten, hebben door de verovering van Dahome en de inlijving van dit gebied, in beteekenis ge- wonnen. § 169. Britsche bezittingen in
Noordwest-Afrika. Tegenwoordig bestaan er twee groepen van
Britsche bezittingen in W. Afrika: de kroon- koloniën: Gold Coast, Lagos, Gambia en Sierra Leone, alsmede de vroegere Oilrivers Protectorate, tegenwoordig Niger Coast Protectorctte geheeten. De Britsche koloniën in Senegambië bestaan uit de kolonie aan den mond der Gambia en enkele punten aan den benedenloop van dien stroom. In Sierra Leone ligt de stad Freetown (30000). Uitgevoerd worden hier: palmolie, palm- pitten, grondnoten, kolanoten, kopal, gummi, hui- den. De Gold-Coast, met de plaatsen: Accra (20000), Cape Coast Castle (25000), voert uit: palmolie, palmpitten, gummi, hout. Goud wordt in onderscheidene rivieren gevonden. Lagos is een eiland nabij de kust; het levert dezelfde produkten. Het Niger Coast Protectoraat voert uit: palmolie, palmpitten, ivoor, hout, indigo, huiden; inge- voerd worden : calicot, spiritualiën, tabak, kruit, wapens, rijst. § 170. Portugeesche bezittingen in
Noordwest-Afrika. Portugal heeft in dit gebied: een bezitting in Senegambir, de eilanden St. Thomé en Principe, |
|||||||||
|
190
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRtjKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
en uitvoerrechten beperkt wordt, is hoofdzakelijk
eene stichting van Koning Leopold II van België. De ontdekkingen in de binnenlanden van Afrika, vooral de ontdekking van den loop der Kongo door Stanley, was aanleiding dat men in Europa trachtte ook Afrika meer aan de beschaving deelachtig te doen worden. Met dat doel werd in het bekken van de Kongo een Staat opgericht, onder souvereiniteit van den Koning van België. De uitmonding der Kongo behoort tot dien staat en verder heeft hij slechts een zeer klein kustgebied ten N. der Kongo. De oppervlakte van den staat volgens de officieele grenzen bedraagt 2241000 K.M2.; echter is het grootste gedeelte binnen die grens nogonbe- kend, en in geen geval aan den staat onderworpen. De Kongo, die in den benedenloop voor korten af- stand bevaarbaar is, wordt ook in den boven- loop bevaren. In de randgebergten wordt de bevaarbaarheid door watervallen afgebroken, en een spoorweg wordt aangelegd om de verbin- ding van beide deelen tot stand te brengen. De grondleggers van den handel op het Kongo-
gebied in deze eeuw en nog altijd de hoofdhandela- ren zijn Rotterdamsche kooplieden. De Nieuwe Afri- kaamche Handels-Vennootschap heeft den handel grootendeel.s in handen. Vroeger had deze haar hoofdfactorij te Banana aan den Kongoinond; na het heffen van invoerrechten door den Kongo- staat is deze hoofdzakelijk naar het Portugeesche Cabinda, ten Z. van Fransch Kongo verplaatst. Daarenboven heeft de handelsvereeniging nog onderscheidene factorijen langs de kusten en in het binnenland. Uitijevoerd worden: palmolie, koffie, caoutchouc, grondnoten, ivoor, kopal, en inge- voerd worden : manufacturen, wapens, kruit, sterke dranken, tabak. Banana, aan den Kongomond; Boma, zetel
der regeering; Vivi, begin van de spoorlijn; Léopoldville aan Stanleypool, het eindpunt van den spoorweg. § 176. De Portugeesche bezittingen:
Kongo, Angola, Benguella, Mossamedes. De bovengenoemde kuststreken, die aan Por-
tugal behooren, zijn tusschen de Kongo en de Kunene gelegen. Het is een oppervlakte van 1339450 K.M\'2, met misschien 12,4 mill. inwoners, tot de Bantu-negers behoorend. Blanken vindt men er weinigen. Het land staat onder een gou- verneur-generaal, die te San Paolo de Loanda zijn zetel heeft. San Paolo de Loanda (14000) de beste haven
aan de kust. Benguella (4500), handel. Mossamedes (5000) met goede haven. § 177. Duitsch-Zuidwest-Afrika.
Van de Kunene tot de Oranje-rivier behoort
het kustgebied tot 20° O. L. en in het N. iets verder oostelijk aan Duitschland. Men vindt |
|||||||||
|
hier het Groot-Namaland. en het Damaraland eü
het Kaoko- en Ambaland in het N.W. en N., ruim 835100 K.M2, oppervlakte. Tot nog toe heeft dit gebied weinig handelsbeteekenis. § 178. Britsche bezittingen en protectoraten,
in Zuid-Afrika. In Zuid-Afrika vindt men onderscheidene ge-
deelten, die in verschillenden graad van afhan- kelijkheid tot Engeland staan. Zij zijn: de Kaapkolonie en Natal, die van Engeland af- hankelijk zijn; Dasoetoland, Britscli-Bechuanen- land en Zoeloeland, Engelsche kroonlanden, en Zambesia, een Britsch Protectoraat. A. De Kaapkolonie
Het zuidelijk deel van Zuid-Afrika ongeveer tot
de Oranje-rivier wordt ingenomen door de Kaap- kolonie. Oorspronkelijk een Nederlandsche kolo- nie, kwam dit gebied in 1814 aan Engeland. Een overblijfsel van die Nederlandsche vestiging is, dat het Nederlandsch door de oorspronkelijke bewoners des lands, de Boeren, nog veel gesproken wordt, en ook in het Parlement gebruikt mag wor- den. Toch is het Engelsch de hoofdtaai en ook heb- ben zich in deze eeuw vele Engelschen in de Kolonie gevestigd. De bevolking zal ongeveer 1,2 mill. zielen bedragen, waarvan 34OOO0 tot het blanke ras behooren, terwijl de overigen meest in- boorlingen van Zuid-Afrika zijn: Hottentotten, Boschjesmannen en vooral Kaffers. Het land levert vooral produkten van land-
bouw en veeteelt. De schapenteelt is er belang- rijk, en de wol vormt een aanzienlijk artikel van uitvoer. Ook de struisvogelteelt wordt met voordeel uitgeoefend. De bodem levert in het noorden bij Kimberley diamanten. De wijnbouw levert voor den uitvoer. Uitgevoerd worden: diamanten, wol, huiden, struisvogelvederen, wijn en graan. Ingevoerd worden vooral produkten der Europeesche industrie. Het handelsverkeer over zee heeft plaats over
Kaapstad en Port Elizabeth. In 1891 liepen 796 schepen de havens der Kaapkolonie binnen, waarvan 572 Britsche. Van Kaapstad en Port- Elizabeth loopen spoorlijnen naar het binnenland: naar en voorbij Kimberley en door den Oranje- Vrijstaat naar de Zuid-Afrikaansche Republiek. Kaapstad (84000) aan de Tafelbaai; handel.
Port-Elizabeth (23000) tweede havenplaats aan de Algoabaai. Grahamstown (11000) door de ligging de schoonste stad der Kaapkolonie. Kimberley (29000), met diamantmijnen in de nabijheid. B. Natal.
Natal is een Engelsche kolonie in het Z.O.
van Zuid-Afrika. Het land wordt bewoond door Kaffers en blanken, de laatsten van Hollandsche en Engelsche kolonisten afkomstig. Daarenboven heeft de regeering er vrije Indische koelis inge- |
|||||||||
|
191
|
|||||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||||
|
kust afdaalt. De Republiek grenst niet aan de
zee, en de rivieren zijn er onbevaarbaar, zoodat het vervoer per as moet geschieden. In den laatsten tijd zijn spoorwegen naar dit gebied aangelegd: I. van de Kaapkolonie door den Oranje-Vrijstaat, II. van Natal tot de grens, en III. van Delagoabaai (Lorenco-Marques) kan men thans per spoor naar de hoofdstad Pretoria komen. De hoofdbronnen van bestaan voor de oor-
spronkelijke Boeren-bewoners waren landbouw en veeteelt. Evenwel door de ontdekking der goud- velden, die na 1880 meer de aandacht trokken, ontstond er een geheele omkeer in de toestan- den des lands. Van alle kanten stroomden han- delaars, industrieelen, werklieden maar ook avonturiers toe naar de Transvaal. Plotseling ver- rezen steden als uit den grond. De rijkste goudvelden zijn die van Witwatersrand, waarvan Johannesburg het middelpunt is; verder die bij Barberton aan de Kaaprivier (Kaapgoudvelden), de Potchefstroom- en Klerksdorp-goudvelden, en de Zoutpansberg- en de Malmani-goudvelden. Ook bevat de bodem koper, lood, kobalt en ijzer, welke nog niet ontgonnen worden. Steenkolen vindt men bij Johannesburg. Het aantal blanke bewoners bedroeg in 1890:
119000, terwijl er G50000 inboorlingen, meest Kaffers, gevonden werden. Uitgevoerd worden: huiden, wol en bovenal goud. Daar de industrie nog weinig ontwikkeld is, worden bijna alle fabrikaten ingevoerd. Pretoria (6000), hoofdstad. Johannesburg
(20000) de grootste stad, ontstaan in de goud- velden van Witwatersrand. Potchefstroom (20000). Rustenburg, Lijdenburg. Swaziland is een Kafferstaat op de oostgrens
der Zuid-Afrikaansche Republiek. Hoewel over dit landje nog niet voor goed is beslist, staat het toch onder invloed van de Republiek. § 181. Portugeeseh Oost-Afrika.
Lourenco Marques en Mozambique. Het oostelijke kustgebied van Delagoabaai tot
kaap Delgado, en aan de Zambezi van den mond tot Sumbo, behoort aan Portugal, en draagt den naam Estado d\'Africa Oriental". Het omvat de landschappen om Kaap Delgado, lbo, Mocam- bique, Inhambane, Quilimane, Gasaland, Sofala, de Delagoabaai en onderscheidene kleine eilanden. Het geheele gebied behoort tot twee provinciën: Mocambique ten N. en Lourenco Marques ten Z. der Zambezi. De kuststreken zijn over \'t geheel laag en ongezond. Het binnenland is vruchtbaar en rijk aan tropische produkten, doch de heer- schappij der Portugeezen gaat niet diep land- waarts. Van de produkten des lands brengt men ivoor, huiden, visschen, tanden van rivier- paarden, kopal, salpeter, gummi, koper en goud |
|||||||||||
|
voerd, om op contract op de plantages te werken.
Door Natal loopt een spoorweg van de kust naar de grens der Zuid-Afrikaansche Republiek. De hoofdstad der kolonie is Pietermaritzburg. Doch de handel is hoofdzakelijk geconcentreerd op Durban, met de natuurlijke haven Port-Natal. Uitgevoerd worden: suikerriet, wol en katoen, en ingevoerd worden verschillende fabrikaten. De Engelsche protectoraten en kroonlanden enz.
kunnen wij uit plaatsgebrek niet nader bespre- ken. Enkel wijzen wij er nog op, dat Zambezia het gebied omvat ten N. der Zuid-Afrikaansche Republiek tot den Kongo-staat, welk land door de Iiritiah South African Company verworven is, die in 1889 een koninklijk Charter verwierf.1) § 179. De Oranje-Vrijstaat.
De Oranje-Vrijstaat is een Republiek, welke
opgericht werd door Oud-Hollandsche Boeren, die met het Engelsch bestuur der Kaapkolonie niet tevreden waren, en na 1835 van hier verder in het land trokken. Zij kozen de hoogvlakte ten W. der Drakenbergen tot verblijf. De opper- vlakte bedraagt 130705 K.M2, en het aantal inwoners bedroeg in 1890: 207500, waarvan 129789 inboorlingen. De Nederlandsche taal is hier officieele taal. Landbouw en veeteelt zijn de hoofdbronnen van bestaan. De uitvoer en invoer geschiedt over Natal en vooral over de Kaapkolonie, met welke laatste het land door een spoorweg verbonden is. De handel is er nog weinig van beteekenis. De hoofdstad is Bloemfontein (34000). Verder vindt men er Jagersfontein (3700), met diamantmijnen in de nabijheid. § 180. De Zuid-Afrikaansche Republiek
(Transvaal). De Zuid-Afrikaansche Republiek omvat het
land, dat ten noorden der Vaal-rivier en ten Z. der Limpopo ligt. Toen de Hollandsche Boeren na het vertrek viit de Kaapkolonie ook in Natal en den Oranje-Vrijstaat door de Engelschen achtervolgd werden, vestigde een gedeelte, zich over de Vaal-rivier en richtten hier de Zuid- Afrikaansche Republiek op, die veelal de Transvaal genoemd wordt. Het land maakt deel uit van de hoogvlakte van Zuid-Afrika; het wordt in \'t O. begrensd door en gaat over in de randgebergten en terrassen, waarmede de hoogvlakte naar de |
|||||||||||
|
\') Voor Zuid Afrika en Oost-Afrika verwijzen wij
naar onze geschriften en werken: Transvaal en omliggende landen 1889.
De Zuid-Afrikaansche Republiek en haar Bewoners 1890.
Aardrijkskunde van Zuid Afrika 1889.
Beknopte Aardrijkskunde van Zuid-Afrika 1890.
Staatkundige grenzen en betrekkingen in Zuid-Afrika
(Vragen van dcu Dag V pag. 1). Oost-Afrikaansche koloniale vraagstukken iu historisch
licht beschouwd (Vragen van den Dag V, pag. 721). |
|||||||||||
|
192
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
in den handel. Verbouwd worden: rijst, maïs,
gierst, koffie, katoen en vruchten. Mozambique (7000 inw., waaronder 750 Eu-
ropeanen). Quilimane (7000). Lourenco- Marques (1200). Van hier loopt de spoorweg naar Pretoria in de Transvaal. § 182. Zanzibar.
Het Arabische sultanaat Zanzibar, dat thans
onder bescherming van Engeland staat, bestaat uit de eilanden Zanzibar, 1590 K.M2, en Pemba, 960 K.M2., dicht bij de kust gelegen. De be- volking bedraagt 165000 zielen, en bestaat uit Suaheli, Arabieren en Indiërs. Sedert 1891 wordt de regeering door Engelschen en Arabieren ge- voerd ; alle stukken verschijnen in Engelsche en Arabische taal. Belangrijk is Zanzibar door zijn handel, vooral
op de binnenlanden van Afrika. Arabieren van Zanzibar trekken in alle richtingen Oost-Afiika door om ivoor, caoutchouc, huiden, sesam enz. te koopen van de inboorlingen. In 1891 liepen 247 schepen de haven van Zanzibar binnen ; hier- van waren 81 Engelsche en 70 Duitsche schepen. Zanzibar (30000), hoofdstapelplaats van den
handel. § 183. Duitseh-Oost-Afrika.
Ten N. van het Portugeesche gebied ligt
Duitsch-Oost-Afrika, dat in het W. tot het Tanganjika-meer zich uitstrekt, en in bet N. aan het Victoria Nyanza grenst. Het heeft een opper- vlakte van 955220 K.M2. Hoofdplaatsen zijn: Dar-es-Salam (6000); Bagamoyo (10000); Pan- gone (4000), alle aan de kust. § 184. Britsch Oost-Afrika.
(Imperial British East-Africa). Ten N. van het Duitsche gebied ligt het ge-
bied van de Imperial British East Africa-Com- painj, tot de Jub-rivier in het N., den Kongostaat in het W., en het Rijk van den Madhi (zie § 164) in het N. W. Aan de kust vindt men ook hier kleino Arabische nederzettingen. De belang- rijkste haven is Mombas (15000). De handel is in handen der Banianen, d. i. Indische kooplie- den. Uitvoer-produkten zijn: sesam, ivoor, gummi, caoutchouc, kopra, verfhout en huiden. In het binnenland aan het Victoria Nyanza ligt het land Utjanda. § 185. Het gebied der Italiaansche belangen.
Italië\'s interessensphiire" breidt zich uit over
den geheelen oosthoorn van Afrika, uitgezonderd Obok en de noordelijke Somali kust, terwijl ook Abessinië er in begrepen wordt. Doch het eigen- lijke Italiaansche bezit bepaalt zich hoofdzakelijk tot Massaua en de streek ten N. van Tigré (Eritrea). Massaua (16000) zetel van het bestuur. |
|||||||||
|
Abessinië.
Abessinië staat onder Italiaansche bescherming.
Het is een rijk, dat tegenwoordig met Schoa, God jam en Harar vereen igd is, en ongeveer 500000 K.M2, oppervlakte beslaat. Het eigenlijke Abessinië is een alpenland, het Afrikaansche Zwitserland, meest uit hoogvlakten bestaande, die van eenige bergketens zijn doorsneden. De bewoners van het hoogland zijn sedert de 4" eeuw christenen, wat niet veel meer is dan een formaliteit. Landbouw en veeteelt zijn hoofdmiddelen van bestaan. De industrie is van weinig beteekenis en ook de handel is van geen belang. Het ver- keer met Europa geschiedt over Massaua. Antotta, hoofdstad. Gondar (5000).
Harar (35000). § 186. Fransch en Engelsen bezit aan de
Golf van Aden. Frankrijk beheerscht ten Z. der Golf van Aden
de kuststreek van Raheita tot lias Djibutd met de vestiging Obok (300). Engeland nam hier, n:.dat Egypte in 1885 de Somalikust ontruimde, aan den zuidrand der Golf van Aden de havens Zejla, Bulhar en Berbara e.a. in bezit, tot ver- zekering van dien toegang. Dit gebied vormt het Somali Coast Protectoraat. § 187. Afrikaansche eilanden.
Van de Afrikaansche eilanden behooren de
Madeira groep, de Kaaprerdische eilanden, St.- Thomé en Principe aan Portugal. De Ka- narische eilanden, Pemandopo en Annabon be- hooren aan Spanje. Ascencion en St. Helena be- hooren aan Engeland. Madagaskar (591980 K.M2, en 5 mill. inw.) staat volgens tractaat van 1890 onder protectoraat van Frankrijk. Verder bezit of beschermt Frankrijk de Komoren en het eiland Péunion. Engeland bezit in het oosten de eilanden Mauritius, de Amiranten, de Seychellen, Sokotora, het eiland Perim in de straat van Bab-el-Mandeb, en de eilanden St. Paul en Amsterdam midden in den Oceaan. Amerika.
§ 188. De Poollanden. Tot de poollanden van Amerika kan in de
eerste plaats Groenland gerekend worden. Het is een uitgebreid plateau, grootendeels met sneeuw en gletscherijs bedekt, en wordt hoofd- zakelijk alleen langs de westkust door Eskimo\'s en enkele Europeanen bewoond. In 1890 woon- den aan de westkust 10207 Eskimo\'s en 300 Europeanen. Het gebied behoort aan Denemar- ken. Voor den handel levert dat land produkten der vischvangst. In 1891 werden van hier naar Denemarken vervoerd: 10732 ton robbenspek en 2299 ton vischlever. Daarbij kwamen nog zee- hondsvellen, walvischbaarden, eiderdons en pel- sen. Men vindt de koloniën Julianehaab (2500), Godthaap (900), Upemavik (900). |
|||||||||
|
193
|
|||||||||
|
HANDEïiS-A ARDBT.TKS KUNDE.
|
|||||||||
|
Ten Noorden van het vasteland van Noord-
Amerika ligt een archipel van eilanden, die door de noordelijke ligging in zeeën, welke het grootste gedeelte des jaars onbereikbaar zijn, weinig waarde hebben voor den handel. § 189. Britsch Noord-Amerika.
A. Dominion of Canada. Britsch Noord-Amerika omvat in de eerste
plaats Dominion of Canada", een Bondsstaat, waartoe onderscheidene gedeelten van Britsch Amerika in 18(57 vereenigd werden. Deze deelen zijn: Onlario, Quebeck, Nieuw-Schotland, Nieuuu Brunswijk, Manitoba, Prins Edward-eiland en Columbia. Bijna geheel Britsch Noord-Amerika, met uitzondering van New Foundland en ooste- lijk Labrador, zijn in dezen staat vereenigd, die zich van den Atlantischen Oceaan tot den Grooten Oceaan uitstrekt. Het noorden des lands is een woest, moerassig merenland, dat tot in de koude luchtstreek gaat. In het westen ligt het bergland van het Rotsgebergte, en in het zuiden sluit het land zich aan bij de vlakte van de Vereenigde Staten. Canada was aan- vankelijk eene bezitting van Frankrijk en werd ook eerst door Franscheu gekoloniseerd. In 17(53 ging deze bezitting aan Engeland over. Toch vindt men nog 1,3 mill. Franschen in dat ge- bied. Daarenboven hebben er zich gevestigd: Engelschen, Ieren, Schotten en Duitschers. Het aantal Indianen, die in voor hen gereserveerde streken verblijven, zal ongeveer 121000 bedragen. Onder de produkten des lands moet men in
de eerste plaats het hout noemen. In de meeste ge- deelten des lands vindt men nog schoone wouden ; het totale gebied aan wouden wordt op 725000 K. M2. geschat. De landbouw en veeteelt nemen voortdurend toe in beteekenis. Meer dan 56°/0 der bevolking van Canada houdt zich met den landbouw bezig, Tarwe oogst men met succes in Ontario en Canada; de haver komt voor tot de noordgrens van den graanbouw; verder oogst men er ma\'is, gerst, enz. Ook de veeteelt neemt er sterk toe. Doch een hoofdprodukt voor den handel leveren nog de pelsdieren. De Hudsonsbaai Com- pagnie", een handelsvereeniging, die vroeger naast handelsmonopolie ook souvereine rechten had over de landen aan de Hudsonsbaai, welke laatste in 1870 aan het Dominion of Canada zijn afge- staan, heeft hoofdzakelijk den pelshandel nog in handen. In 1891 werden aan de kantoren der Hudsonsbaai Compagnie afgeleverd : 1800 beven, 16000 bevers, 1100 bunsinqs, 800 hermelijnen, 1400 vossen, 3200 lossen, \'11000 marters, 6000 vischotters, 79000 bisamratten, 2800 otters, 14 veelvraten, 30 wolven, 200 skunkse. Vele dezer pelsen worden naar Londen vervoerd, doch men voert ze ook tegenwoordig direct uit naar Leipzig. |
De rijkdom des bodems aan nuttige mineralen
is groot, doch zij worden nog weinig geëxploi- teerd. Goud vind men in Noord-Nieuw-Schotland, Nieuw-Brunswijk en Britsch-Columbia; hier zijn 39 mijnen in werking, die in 1891 voor 41 mil- lioen gulden opleverden. IJzer wordt in alle provinciën gevonden; het fijnste in Nieuw-Schot- land; steenkolen vindt men in Manitoba. Ook levert het land petroleum. Op industrieel gebied staat het land nog bij
de Vereenigde Staten achter, maar door den rijkdom aan natuurprodukten heeft het toch ook in dit opzicht een toekomst. Thans komen de %\'olgende industrieën het meest voor: graan- molens, zaagmolens, schoenfabrieken, leerlooie- rijen enz. De buitenlandsche handel is bijna geheel in
handen van do Vereenigde Staten en van Groot- Britannië. De I\'innen-scheepvaart van Canada is de grootste der aarde door de vele bevaarbare rivieren. De St.-Laurensslrooni is een onverge- lijkelijke verkeersweg voor de scheepvaart, hoe- wel hij jaarlijks eenigen tijd is dichtgevroren. Steden: Quebeck (63000), belangrijke han-
delsstad. Montreal (216700) op een eiland in de St. Laurensrivier, handel, fabrieken. Ottawa (44000) Toronto (181000). St.-John (26000). Halifax (38600). B. New-Foundland met Labrador.
Het eiland New-Foundland met oostelijk La-
brador vormt een afzonderlijke Britsche bezitting. New-Foundland is een ruw, woest eiland, veel- vuldig in nevels gehuld. Hoofdbedrijf is de visch- vangst; zeehonden-, doch vooral kabeljauwvangst, welke 54000 menschen bezig houdt. Üe opbrengst der visscherij bedraagt 12 mill. gulden (Ned.). jaarlijks. St.-Johns (26000), belangrijke handel. § 190. De Vereenigde Staten van
Noord-A merika. (United States of America).
(Oppervlakte 9212300 K.M«. 62982244 Inw.
Gemiddeld 7 bewoners per K.M\'.) De Vereenigde Staten van Noord-Amerika
bestaan uit een bond van 44 staten, 1 bonds- district en 6 teiritoriën. Deze grootste republiek der aarde grenst aan twee hoofdzeeën, den Grooten Oceaan en den Atlantischen Oceaan, doch heeft hoofdzakelijk haar ontwikkeling en beteekenis aan laatstgenoemde te danken. De belangrijkste havens vindt men in het oosten, vanwaar de toegang tot het groote gebied ook open staat, terwijl de westzijde door hooge gebergten en hoogvlakten van het binnenland is afgesloten, üe rivieren, welke in het O. uitmonden, zijn: de Hudson, de Delaware, de Potomac en de Savannah. De smalle kustvlakte van het oosten |
||||||||
|
194 HANDELS-AAI
gaat landwaarts over in de lage keten van het
Apalachen-gebergte, een gebergte, dat het verkeer weinig hindernissen in den weg legt, en de ooi zaak is van het ontstaan van de talrijke rivieren van het oosten. Ten W. van genoemde keten strekt zich een reusachtige laagvlakte van het noorden naar het zuiden door het land uit, die in de laagste gedeelten doorstroomd wordt door de Mississippi en haar bijstroomen de Misssouri, Kansas, Arkansas en Ohio met de Tenessee, e. a. De Mississippi-vlakte rijst naar het westen zacht hellend, en wordt vervolgens af- gesloten door het hoogland van het westen met de ketens van het Rotsgebergte en de Sierra-Xevada. Naar het noorden gaat de vlakte der Ver-
eenigde Staten bijna onmerkbaar over in die van Britsch Noord-Amerika. Op de grens van beide staten vindt men de groote meren: het Bovenmeer, Uronmeer, Michiganmeer, Eriemeer en het Ont«rio- mi-er, waaruit de St.-Laurensrivier haar water ontvangt. Tusschen laatstgenoemde beide meren vindt men den bekenden waterval Niagara. Het klimaat der Vereenigde Staten vertoont
van het N. naar het Z. groote uitersten en be- langrijke verschillen. De hooge temperatuur maakt in het Z. van dit gebied den oogst van subtropische handelsgewassen, als rijst, suikerriet en katoen, mogelijk, welke hun noordgrens vinden ongeveer op 37" N.Br. Ten N. hiervan ligt het gebied van den graanbouw en van de cultures, welke met die der Middel- en Noord-Europeesche giaanlanden overeenkomen. Men kan ook hier weer een noordelijke en een zuidelijke zone onder- scheiden ; in de zuidelijke zone is maïs, in het noordelijk gebied tarwe het hoofdprodukt. In klimatalogisch opzicht komt het O. der
Vereenigde Staten over groote oppervlakte met * Europa overeen. Daardoor groeien alle Euro- peesche cultuurplanten, zij het ook met eenige verandering, in Amerika. De landbouw draagt derhalve in beide hetzelfde karakter, met dit verschil, dat in Noord-Amerika de landbouw veel noordelijker voorkomt dan in Europa. De kuststreken der landen aan de Golf van Mexico en de zuidelijke staten aan den zuidelijken At- lantischen Oceaan, waar een temperatuur als van onze Middellandsche Zeelanden heerscht, verbon- den met rijken neerslag, behooren tot de vrucht- baarste streken der aarde. Evenwel is de gele koorts hier voor de bewoners zeer nadeelig. Opmerkelijk zijn de groote afwisselingen en de
snelle sprongen in de temperatuur der Vereenigde Staten. Vooral de winters zijn dikwijls zeer koud. De Hudson bij Albany op 42° N.Br. ligt gemiddeld 89 dagen des jaars met ijs bedekt, en is eerst 15 Maart voor de scheepvaart open; het Erie Meer eerst 15 April. Bewoners. De bevolking der Vereenigde Staten
bedroeg in 1890: 62982200 zielen. Trekt men |
||||||
|
hiervan de Indianen en de bewoners van Allaska
af, dan blijven er 6260000. Van 3,9 mill. bewoners in 1790 steeg het cijfer der bevolking tot 5,3 mill. in 1800, 17,6 mill.\'in 1840 en 50,1 mill. in 1880. De toeneming van 10 tot 10 jaren bedraagt tusschen 20 pet. en 30 pet. Vooral door immigratie is de bevolking zoo sterk toegenomen. De be- volking heeft zich het eerst en meest vereenigd in het O., en is van hier langzaam naar het W. voortgeschoven. De Indianen, de oorspronkelijke bewoners, zijn
naar enkele voor hen gereserveerde gewesten, zoogen. reservations" teruggedrongen. In 1891 telde men nog 246800 Indianen; snel gaan zij hun ondergang te gemoet. VTerder vond men in 1890 nog 6337900 Negers in de Unie en 1132000 Mulatten, afstammelingen van blanken en Negers. Alleen in drie staten: Zuid-Carolina, Mississippi en Louisiana is de gekleurde bevol- king talrijker dan de blanke. Chineezen telt men er 107475; sedert 1882 is de immigratie der Chineezen in dit land verboden. De blanken zijn dus de eigenlijke bewoners
der Unie; hun aantal bedroeg in 1890; 54811500. De blanken in de Vereenigde Staten zijn hoofd- zakelijk van Europeesche afkomst. Van 1820- 1890 zijn 16\'/-2 mill. mensehen in de Vereenigde Staten geïmmigreerd; hiervan kwamen 6,4 mill. uit Groot-Britannië en Ierland, 5,4 mill. uit Duitschland, Oostenrijk en Zwitserland, 1,5 mill. uit Denemarken, Zweden en Noorwegen. De immigranten uit Canada vestigen zich meest in de noordelijke staten van Nieuw-Engeland en noordelijk New-York; Engelschen en Schotten trekken meest naar New-York en Pensylvanië, doch zijn ook talrijk in de andere noordelijke staten, terwijl die uit Walis zich hoofdzakelijk in de districten met bergbouw, in Pensylvanië en Ohio vestigen. De Ieren gaan het meest naar de staten van Nieuw-Engeland, doch vesti- gen zich ook meer dan de andere Europeanen in de grootere steden, en verrichten gewoonlijk den laagsten arbeid. In het politieke partijleven en bij het straatgepeupel spelen de Ieren dikwerf een groote rol. De Duitsche landverhuizers gaan weinig naar de staten van Nieuw-Engeland of naar de zuidelijke staten, evenmin naar die van den Grooten Oceaan. Zij kiezen meestal de middel-Atlantische staten en de prairiën; New- York, Illinois, Ohio en Wisconsin zijn voor hen het meest gezocht. In de gemiddelde en kleine steden vestigen zij zich weinig: zij kiezen óf de groote steden, öf de farms van het binnenland. Van de Nederlandsche, Zwitsersche, Oosten- rijksche en Poolsche landverhuizers valt hetzelfde te zeggen. De Skandinaviërs geven de voorkeur aan het prairieland, vooral in het N.W; de Franschen kiezen het mondingsgebied der Mis- sissippi. De landverhuizers in dit gebied verliezen in
|
||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE. 195
|
|||||||
|
de meeste gevallen hun nationaal karakter en
gaan op in een nationaal Amerikaansch leven, dat een Engelschen stempel draagt, en waar de Engelsche taal omgangstaal is. De Uuie is een republiek. De grondwet van
1787 onderscheidt drie zelfstandige, gescheiden staatsmachten: de uitvoerende macht (de Presi- dent), de wetgevende macht (Congres), en de rechterlijke macht. De President wordt telkens van 4 tot 4 jaren gekozen door afzonderlijk daarvoor gekozen kiezers. Hierdoor is hij onaf- hankelijk van het Congres. Hij heeft zijn zetel te Washington, de hoofdstad van den Bond. De president kiest zeven staatsambtenaren tot een ministerie, dat echter geheel onafhankelijk van hem is. Middelen van bestaan en bedrijf. In het
jaar 1880 was de verhouding van de produktieve
bevolking tot de niet-produktieve als 100 : 176. Van de produceerende bewoners wijdden 57,6 pet. zich aan den landbouw. De landbouw van dit gebied is het belangrijkst van alle landen der aarde. De inrichting der openbare landerijen (public lands), die tegen een prijs van 3 tot 6 per 0,4 H.A. aan de immigranten werd afge- staan, was van gunstigeu invloed op het in cul- tuur brengen van den bodem. Ook door den uitgebreiden aanleg van spoorwegen werd menig gebied voor den landbouw ontsloten. De uitge- strekte vlakten, waar de effene bodem den land- bouw niet belemmerde, en waar de vruchtbaarheid groot is, bevorderde het in gebruik nemen van den grond. Door de practische inrichting der farms, en door het gebruik van machines voor den land- bouw, hetwelk nergens zoo zeer geschiedde als hier, werden groote landerijen onderden ploeg genomen. In de staten van het verre westen maakt gebrek aan tijdige regens kunstmatige besproeiing nood- zakelijk, wat voor de ontwikkeling van den land- bouw hier niet voordeelig is. Het hoofdprodukt des lands is de mats: in 1892
was 242500 K.M2, met maïs begroeid, welke 573,8 inill. H.L. oogst opleverde. Zij groeit vooral in Jowa, Kansas, Missouri en Nebraska. Ten N. van het gebied der maïs is de tarwe het hoofdgraan- gewas, vooral in Indiana, Kansas, Illinois, Mine- sota, Ohio, Dacota en Californië. In 1892 was 154220 K.M2, met tarwe begroeid, en de oogst bedroeg 181,8 mill. H.L. Verder: haver (in 1892: 232,7 mill. H.L.), gerst (in 1889: 27,6 mill. H.L.) boekweit, aardappelen enz. Belangrijk is de tabaks- bouw in Kentucky. Katoen is een der belang- rijkste handelsplanten van de Unie; in 1890 waren 78265 K.M2, aan katoenbouw gewijd, vooral in Texas, Georgië en Mississippi. Saiker- Ttet werd verbouwd in Florida, Texas en Loui- siana. Verder in geringer mate verbouwt men vlas, hennep, hop enz. De wijnbouw neemt toe in beteekenis; hij houdt 200780 menschen bezig. |
Vooral in Californië heeft de wijnbouw beteekenis.
De veeteelt is in de Vereen. St. tot hoogen
bloei gekomen, en levert door het vleesch en vet belangrijke artikelen voor den uitvoer. De rund- reeteelt en de paardcnteelt is het belangrijkst in Illinois, Jowa, Indiana en Texas, de varkensteelt in Kansas, Jowa, Illinois. Indiana, Missouri, Nebraska, Ohio en Texas. Ook de schapenteelt is belangrijk. De visscherij hield in 1880: 131426 personen
bezig, op 6605 schepen. In 1891 hielden zich 171 schepen met de walvischvangst bezig. De bergbouw levert groote rijkdommen op.
In de produktie van ijzer staat de Unie in de eerste rij van alle landen, in de ko/enprodnk/ie neemt het een tweede plaats in. De kolengebieden liggen meest in de oostelijke en middelste ge- deelten der Unie. Verder levert de bodem koper, kwikzilver, tin, antimonium. Een hoogst belang- rijk produkt is de petroleum, bovenal in N.W. Pensylvanië en New-York. In 1892 werd 79,6 mill. H.L. gewonnen. Goud verkrijgt men meest uit Californië, waar het in 1848 ontdekt werd; verder in Colorado, Zuid-Dakota, Montana en Nevada. Volgens Soetbeers berekening heeft de Unie van 18211875 voor 33916 mill. gulden aan goud opgebracht. Zilrer leveren Colorado, Montana, Utah, Idaho en Nevada. Nijverheid. Door de hooge beschermende
rechten heeft de industrie buitengewone ont- wikkeling erlangd. Het eigenlijke industrie- gebied vormt een smalle zone in het N.O. tus- schen den Atlantischen Oceaan en de Mississippi; kleinere industriegewesten vindt men aan de Missouri en den Grooten Oceaan. Vooral op het gebied der machinfifabrikatie is de nijverheid hoog ontwikkeld. In 1890 bestonden er 562 hoogovens, waar 9,6 mill. tonnen ruw ijzer ge- produceerd werd; 49,2 pet. leverde Pensylvanië. De 158 staalfabrieken leverden 4,4 mill. ton, waarvan 61,9 pet. in Pensylvanië. Metaalbewerking en machinefabrikatie heeft bovenal plaats va: PMs- burg, Steeltop, Sjiarroirs Point, Chirago, Johnstown, Cleoeland, Buffalo, Wilmington, BHhlehem en Birmingham. Ook de textielnijverheid heeft zich reusachtig ontwikkeld; in 1890 vond men er 2503 wolfabrieken met 221087 arbeiders. Katoen wordt bovenal bewerkt te Manchester, Lawrence, Chicopee, Baltimore, Charleston. Bij de rijke graanopbrengst vindt men er veel meelfabrieken ; de overvloed van slachtvee is aanleiding tot groote slagerijen en vleeschzouterijen, vooral te Chicago, Kansas City en Omaha. Het zou te veel plaats vorderen, als wij de industrie in al haar bijzonderheden nagingen. Handel en verkeer. Tot 1846 werd het stel-
sel van vrijhandel in de Unie gehuldigd; sedert heeft men door hooge invoerrechten de binnen- landsche industrie trachten te bevoordeelen. Met |
||||||
|
196 HANDïlLS-AARDRIjtfSKÜNDI!.
|
|||||||
|
de Mac Kinley-Bill, in 1891 aangenomen, bereikten
die invoerrechten de grootste hoogte (zie pag. 16). Thans zijn die reeds weder verzacht. Hoofdartikelen van den invoer zijn: koffie,
suiker, rune zijde en zijden stoffen, wol en wollen stoffen, chemicaliën, linnen, jute-artikelen enz. Uit- gevoerd worden: granen en meel, onbewerkt ka- toen, vleesch, petroleum, ijzer- en staahraren, hout- waren, tabak, koper, katoenen stoffen, leer, enz. enz. De uityeroerde handelsartikelen gingen voor ruim 481/2 pet. naar Groot-Britannië, vervolgens naar Duitschland, Frankrijk, België, Nederland, Ca- nada en West-lndië. De invoer geschiedde uit Groot Britannië voor 18,89 pet., verder van West-lndië, Brazilië, Duitschland, Frankrijk, Canada, Mexico. De spoorwegen hebben in de Unie een grootsche
ontwikkeling erlangd. De handelsvloot bestond in 1892 uit 6392 stoomschepen met 2074416 tonnen inhoud, en in totaal uit 24383 schepen met 4764921 tonnen. Het scheepvaartverkeer heeft hoofdzakelijk plaats op de oostkust. Boven- dien is er een druk verkeer langs de vele be- vaarbare rivieren en kanalen. Steden. Wij zullen de staten opgeven in
eenige groepen niet de belangrijkste steden. Het aantal inwoners geldt voor 1890. A. Nieuw-Enyeland en de oostelijke kustlanden.
1. Maine. Portland (36000).2. New-Hamp-
shire. Manchester (44000) 3. Vermout. 4. Massachimetts. Boston (448000) een der oudste
en belangrijkste steden der Unie. Belangrijke handel in graan, vleesch enz. New-Bedford (41000) hoofdplaats van de Ainerikaansche wal- vischvangst. Worcester (85000). Lowell (78000) het Amerikaansch Manchester. Spring- field (44000), papier- en wapenfabrieken. 5. Connecticut. Hartford (53000). Bridgeport
(49000). Rhode Mand. Providence (132000). 7. New-York. New-York (1515000 inw., waarvan 583000 Duitschers, 500000 Ieren, 25000 Italianen en 10000 Chineezen). Met inbegrip van Brooklyn (het oude Breukelen, door de Nederlanders ge- bouwd en naar het dorp Breukelen aan de Vecht genoemd), Jersey City en de kleine voorsteden, die in werkelijkheid tot New-York behooren, bedraagt het aantal inwoners 3\'/2 niill. New- York is de grootste en rijkste stad der Nieuwe Wereld, en volgt als geldmarkt en handelsstad op Londen. De haven is een der schoonste van de aarde. De in 1883 voltooide East-ïtivier-brug, 1825 meter lang, verbindt New-York met Brook- lyn, dat 806000 inwoners telt. Buffalo (256000) en Roehester (134000), beide meel- en koren- handel. 8. Pensyloanië. Philadelphia (1047000) belangrijke fabrieksstad. Petroleumhandel. Pittsburg (239000) te midden van het rijkste ijzer- en kolengebied; petroleum. 9. New Yersey Newmark (137000). 10. Delaware. Wilming- |
ton (61000). 11. Maryland. Baltimore (434000)
groote zeehaven; uitvoer van tabak. 11. Het district Columbia. Washington (189000) hoofd- stad van de Unie, zetel der regeering en der volksvertegenwoordiging. 12. West-Virginië. 13. Virginü\'. Richmond (63050). 14. Noord- Carolina. Wilmington (20000). 10. Zuid-Caro- lina. Charleston (55000). 16. Georgia. Sa- vannah (43000). B. Noordwestelijke en binnenlandsche staten.
17. Ohio. Cincinnati (297000), belangrijke han-
delsstad aan de Ohio. Columbus (88000). 18. Michigan. Detroit (206000). 19. Indiana. Indianapolis (105000). 20. Illinois. Chicago (1100000), de tweede stad in grootte, aan het Michigan-meer. De aanwas van deze stad is buitengewoon; in 1831 had de stad nog slechts 100 inw., in 1850: 30000, in 1870: 397000, in 1880: 503000. Chicago is een belangrijke fa- brieksstad, heeft uitgebreiden handel, de hoofd- markt voor koren en vee. Vleeschexport. Wereld- bekende slagerijen. Als handelsstad volgt Chicago op New-York. 21. Wisconsin. Milwaukee (204000), aan het
Michiganmeer, met voortreffelijke haven. Belang- rijke fabrieksstad, levendige handel; houthandel. 22. Joira. Des Moines (50000). 23. Minesota. St.-Paul (133000) aan de Mississippi. Min- neapolis (165000) met St. Paul verbonden. De grootste meelmarkt der aarde. 24 en 25. Noord- en Zuid-Dakota, tarwebouw. 26. Montana. Zilver. 27. Nebraska. 28. Wyoming. In het N.W. ligt het bekende Nationale Park" een gedeelte dat rijk is aan allerlei natuurwon- deren, als geisers enz. enz., en daarom Nationaal- eigendom verklaard is. 29. Kansas. 30. Mis- souri. St. Louis (452000), de vierde fabriekstad der Unie; slagerijen. 31. Arkansas. 32. Kentucky. Louisville (124000) aan de Ohio. 33. Tennessee. Nashville (76000), ijzer, hout. Memphis (64000) katoenhandel. C. De zuidelijke kuststaten.
34. Florida. 35. Alabama. Mobile (31000)
haven. 36. Mississippi. 37. Louisiana. Nieuw-Orleans (242000) hoofdhandelsstad aan de Mississippi; belangrijkste stad aan de Golf van Mexico. Na Liverpool is het de grootste katoenmarkt der aarde. Uitvoer van suiker, rijst enz. 38. Texas. D. De Pacifische staten.
39. Washington. 40. Oregon. 41. Idaho.
42. Californië. San Fransisco (299000) op een schiereiland in het W. der Golf van San Fran- cisco, welke door de Golden Gat e met den Oceaan is verbonden. Het is de belangrijkste stad aan de westkust van Amerika. Uitgevoerd worden: |
||||||
|
197
|
|||||||||
|
HANDELS-AARÖRiJKSKUNDÉ.
|
|||||||||
|
munten (tot betaling der renten van de schulden),
zilvererts, lood, koffie, tabak, hout. Ingevoerd worden: linnen-, wollen- en katoenen stoffen, machines, enz. De aanleg van spoorwegen heeft sedert 1874 een betere verbinding met de Ver- eenigde Staten tot stand gebracht. Mexico (330000) hoofdstad, op de hoogvlakte
2240 M. hoog gelegen. Levendige handel. De groothandel is veel in Duitsche handen. Quérétaro (30000). Guanajuato (52000) zil- vermijnen. San Luis Potosi (85000). Guadalajara (95000), weetindustrie. Vera Cruz (24000) havenplaats, goede reede. Cam- pêche, uitvoer. Acapulco (4000) schoone ha- ven aan de westkust. Uitvoer. § 192. Midden-Amerika.
Midden-Amerika wordt staatkundig ingenomen
door vijf Republieken. Wel is van tijd tot tijd het plan opgeworpen deze Republieken tot een Bondstaat te vereenigen, maar tot nog toe zon- der gevolg. Deze Republieken zijn : 1. Guatamala met Nieuw-Guatamala (70000); 2. Honduras; 3. El Salvador; 4. Nicaragua en 5 Costa Rica. De kuststreken van Midden-Amerika zijn meestal ongezond; in het midden des lands, op het ge- bergte dat zich hier uitstrekt, is het beter. Aan de oostkust van het schiereiland Yucatan
ligt Britsch-Honduras met de nederzetting Belize. § 193. West-Indië.
De talrijke grootere en kleinere eilanden tusschen
Noord- en Zuid-Amerika gelegen, die in hun uiterlijk veel aan de Oost-Indische eilanden doen denken, en door de eerste ontdekkers (Columbus) ook als deelen van Indië beschouwd werden, heeten daarnaar nog altijd West-Indië. West-Indië bestaat uit drie groote eilanden-groepen: 1. Ba- hamd-eilanden, 2. de Groote Antillen (Cuba, Haïti, Portorico en Jamaica) en 3. de Kleine An- tillen, en twee kleinere groepen: de Virginische eilanden en de Eilanden onder den Wind. De West- Indische eilanden zijn meest bezittingen van verschillende Europeesche staten. I. Spaansche bezittingen. A. Cuba, vroe-
ger de parel der Antillen" geheeten, (i 18833 K.M2, met 1,6 mill. inw.). De bevolking bestaat uit 490000 kleurlingen en 44000 Chineezen. Negers en Chineezen zijn hoofdzakelijk arbeiders. Creolen zijn de landbezitters, en vreemdelingen drijven den handel, terwijl de ambtenaren Span- jaarden zijn. Slechts 10 pet. der oppervlakte is in cultuur. Het belangrijkste produkt is suiker. In 1891 werd geleverd 823 mill. K.Gr. De tabaksbouw heeft tegenwoordig een betere toe- komst; jaarlijks wordt 30ÖÖ00 balen gepro- duceerd. In 1891 werden uitgevoerd 10 mill. K.G. tabak, 195 mill. sigaren cu 732 mill. si- |
|||||||||
|
goud en zilver, wijn, ooft, wol, graan. Oak-
land (49000) aan den oostelijken oever der Golf van St. Francisco. Fresno (11000), ooft- en wijnbouw; rozijnen. Sacramento (26000), aan de rivier van dien naam. 43. Nevada. 44. Colorado. E. De Territoriën.
1. Utah, met Salt Lake City (45000), de hei-
lige stad der Mormonen, die het woeste land in een vruchtbare streek hebben veranderd. 2. Indianen-Territorium, waarheen sedert 1829 de Indianen worden overgebracht. 3. Nieuw- Mexico. 4. Arizona. 5. Alaska, het vroe- gere Russisch Amerika, met de Aleuten. Pels- dieren. § 191. Mexico.
Mexico heeft een gunstige ligging tusschen
twee Oceanen, doch het gemis van goede na- tuurlijke havens heeft ten gevolge, dat hiervan weinig partij kan getrokken worden. Het land bestaat hoofdzakelijk uit hoogland, in het oosten met een smalle kustvlakte. Het land heeft een oppervlakte van 1946523
K.M2, met ongeveer 11,8 mill. bewoners. Mexico is een federatieve republiek van 27 staten, 2 territoriën en 1 bondsdistrict. De bevolking be- staat voor ongeveer 41/2 mill. uit Indianen, 2^5 mill. uit blanken, meest van Romaansche afkomst, en 5 mill. van gemengd bloed (Mes- tiezen, Zambo\'s en Mulatten). Van de inlandsche talen wordt het Aztekisch het meest gesproken, en in Yucatan de Maya-taal. Mexico was van ouds een landbouwstaat en
nog tegenwoordig berust de welvaart des volks op den landbouw. Voor een groot gedeelte des lands ten N. van 19° N.Br. is kunstmatige be- sproeiing noodig, doch dan geeft het land rijke oogsten. Men oogst vooral maïs, het hoofd- voedsel der bevolking, verder bananen, cacao, maniok, Spaansche peper, suikerriet, vanielle enz. De oogst van katoen voorziet in de behoefte des lands. De veeteelt heeft Europeesche huis- dieren. Cochenille wint men in de provincie Oajaka. De mineralen waren reeds voor eeuwen de
rijkdommen des lands. Men vindt er goud, zil- ver, lood, ijzer, koper, kwikzilver, tin, kobalt, antimonium, zwavel, kolen en petroleum. Geen land der aarde heeft meer goud en zilver ge- leverd. Voor de periode van 1521 tot 1875 wordt berekend, dat het land 265040 K.G. goud en 76,2 mill. K.G. zilver geleverd heeft. Er bestaan thans ongeveer 1700 mijnen, en hiervan 1300 voor goud en zilver, waarin 102240 lieden arbeiden. De industrie heeft zich weinig ontwikkeld.
De handel berust hoofdzakelijk op den uitvoer; de uitvoer overtreft den invoer met 50 pet. De hoofdartikelen van den uitvoer zijn: zilveren |
|||||||||
|
198 HANDELS-Ai*
garetten. Verder werden uitgevoerd rum, katoen,
hout enz. La Habana (200000) hoofdstad, haven, han-
del. Guanabacoa (28000), levendige scheep- vaart. B. Puerto-Eico (9314 K.M2, met 798500 inw.).
Het eiland levert koffie, hout enz. San Juan de Puerto-Rico (26000) haven. II. Haïti, een nog zelfstandig eiland, dat staat-
kundig tot twee Republieken behoort: Haïti, hoofdzakelijk een Neger-Republiek, en de Domi- nicaansche Republiek, meest met bevolking van gemengde afkomst. Op Haïti is de omgangs- taal Fransch. Port-au-Prince (60000) hoofd- haven, uitvoer van hout en koffie. III. Britsche bezittingen. 1. Bahama-eilan-
den, eenige honderden koraal-eilanden 2. Ja- maika. Het eiland levert voor den uitvoer: sui- ker, rum, koffie, vruchten. Kingston (47000) hoofdstad. Van de Kleine Antillen behooren aan Engeland: Barbadoes, Trinidad, St. Vincent, Antigua, Grenada en Santa Lucia. IV. Fransche bezittingen. Frankrijk bezit
van de Kleine Antillen: GuadaloupeenMartinique, twee kleine eilanden. V. Deensche bezittingen. Van de Kleine
Antillen bezit Denemarken St. Thomas, centraal- station voor de Engelsche West-Indische stoom- booten; een vrijhaven. VI. Nederlandsche bezittingen in Amerika.
Nederland bezit van de Kleine Antillen de eilan- den: St. Eustatins, Saba en de helft van St. Martin. Verder bezit Nederland in Zuid-Ainerika Neder- landsch Guyana en eenige Eilanden Onder den Wind. Op deze bezittingen komen wij nader terug bij het bespreken van de Nederlandsche Koloniën. § 194. De Republiek Venezuela.
De Vereenigde Staten van Venezuela beslaan
een oppervlakte van 1043900 K.M2, met 2323527 bewoners, dat is 2,2 op 1 K.M2. Het land be- staat uit een kustgebergte met een smalle, moe- rassige kustvlakte, uit de grasvlakten der llano\'s aan de Orinoco, en uit oerwouden. De Orinoco is de hoofdrivier, die met een uitgestrekte delta in zee uitmondt. Geheel in de tropische lucht- streek gelegen, heeft het land een hooge tempe- ratuur, die op de berglanden eenigszins gema- tigd wordt. De bevolking bestaat voor 12 pet. uit
blanken, 38 pet. uit Indianen en 50 pet. uit gemengd bloed. Van de produkten des lands nemen de edele
metalen de eerste plaats in. Vooral de goud- en zilvermijnen zijn van belang. Verder vindt men er koper en steenkolen. De nijverheid is er onbeteekenend. Er worden uitgevoerd: |
||||||
|
koffie, cacao, katoen, indigo. De handel wordt
vooral gedreven, wat den invoer betreft, door Engeland, Duitschland, Frankrijk en Noord- Amerika, en wat den uitvoer betreft door Noord- Amerika, West-Indië, Frankrijk en Duitschland. In 1888 liepen 12770 schepen met meer dan 2 mill. tonnen inhoud de havens der Republiek in en uit. Steden: Caracas (72400). La Guayra
(12000) haven. Valeneia (38600) brengt den handel tusschen binnenland en de kust tot stand. § 195. Guyana.
De kustlanden tusschen de Orinoco en den
Amazonenstroom vormen de zoogenaamde wilde kust", waar de zee over uitgestrekte slijkbanken bruist. Naar het binnenland bestaat de bodem uit vlak, aangeslibd land, hetwelk op 100 K.M. van de kust in een heuvel- en bergland over- gaat. Dit bergland, dat zich in Venezuela voort- zet, geeft den oorsprong aan onderscheidene ri- vieren, van welke er eenige bijstroomen van de Orinoco zijn. In Guyana vindt men de rivieren de Esseqnibo (in Britsch gebied), de Corantijn (op de Grens van Nederlandsch en Britsch Guyana), de Suriname (in Ned. Guyana) en de Maroicijne (op de grens van Nederl. en Fransch Guyana). Het geheele gebied heet Guyana. Het westelijk
deel is een Britsche bezitting, het midden een Ne- derlandsche, en het oosten behoort aan Frankrijk. I. Britsch Guyana. Deze kolonie wordt
bestuurd door een door de Engelsche kroon be- noemden Gouverneur. Nadat het land reeds vroeger door Engeland in bezit was genomen werd het sedert 1796 steeds duurzaam een En- gelsche bezitting. Toen in 1838 de slavernij werd afgeschaft, kwamen de plantages, die hier bloeiden, in verval, daar de vrijgelatenen geen lust hadden zich aan vrijen arbeid te wijden. Eerst door de met kracht bevorderde immigratie van Indische arbeiders (coolies), van vrije Negers uit Liberia (croos), en van lieden uit West-Indië, de Azoren, en de Kaapverdische eilanden, ver- kreeg de productie der plantages op nieuw een belangrijke uitbreiding. Hoofdprodukt des lands is het suikerriet. De Guyana-suiker komt onge- raffineerd in den handel, en wordt evenals de rum, meest naar Engeland en de Vereenigde Staten uitgevoerd. Allerlei produkten worden ingevoerd, en wel bovenal uit Engeland en Noord- Amerika. Georgetown (53000) is de hoofdstad. II. Nederlandsch Guyana. Zie bij Nederland.
III. Fransch Guyana (Cayenne). Deze ko-
lonie wordt bestuurd door een Gouverneur, die verantwoordelijk is aan den Minister van Ko- loniën te Parijs. De bevolking bestond in 1877 uit 17160 personen, waarvan slechts 1140 blan- |
||||||
|
199
|
|||||||||
|
HANDELS-AAEDRI.JKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
Suikerriet groeit bijna overal zeer goed. De uit-
voer van tabak, die over geheel Brazilië geteeld kan worden, doch meest in Minas Geraes voor- komt, neemt voortdurend toe. Het belangrijkste produkt des lands is echter de koffie, welke bovenal in de provinciën Rio Janeiro, Sao Paulo, Minas Geraes gecultiveerd wordt. Bijna de helft der uitgevoerde koffie gaat naar Noord-Amerika, en meest over de havens Rio Janeiro en San- tos. De wouden leveren Brazielfioitt, magalionie- hout en caoutchouc. De uitvoer van Paraguay- t/iee uit Zuid-Brazilië en de Laplata-staten is zeer aanzienlijk. De veeteelt wordt bovenal gedreven op de
Campos (grasvlakten) van Rio Grande do Sul, Minas Geraes, Goyaz en Matto Grosso (= groot woud), op dezelfde wijze als op de llano\'s van Venezuela. Rio Grande do Sul levert jaarlijks 4 a 500000 stuks rundvee aan de groote slagerijen (charrpieadas) bij de stad Pelotas. Het vleesch wordt in de zon gedroogd en onder den naam charque = gedroogd vleesch, naar Noord-Brazilië en Cuba uitgevoerd; terwijl hoor- nen, huiden en beenderen, de laatste als beende- renmeel, naar Europa verzonden worden. De minerale produkten des lands worden nog
weinig ontgonnen. De provincie Minas Geraes levert diamanten, in 1887: 56739 gram. In 1891 leverden de goudmijnen, bezittingen van Fransche en Engelsche kapitalisten, voor 800000 goud. De industrie is uit den aard der zaak van
weinig beteekenis, zoodat er allerlei produkten van nijverheid worden ingevoerd. De invoer geschiedt bovenal, in volgorde naar het bedrag, door: Engeland, Frankrijk, Noord-Amerika, Duitschland. Uitgevoerd wordt vooral koffie, in 1892: 3393561 zak. Hiervan gingen 2405356 zak naar Noord-Amerika en 745458 zak naar Europa. De handelsvloot bestond in 1891 uit 524
schepen (167249 tonnen); hierbij waren 136 stoomschepen. Steden: Rio de Janeiro (407000) aan de west-
zijde van de schoone inham van Nictheroy, waar de grootste schepen kunnen binnenloopen. Het is de grootste handelsstad van Zuid-Amerika. Belem of Para (70000) belangrijkste handels- stad voor het gebied van den Amazonenstroom. Maranhao (30000). Pemambuco (150000) een der beste en belangrijkste havens des lands; export van suiker en katoen. Bahia (180000), goede haven aan de Allerheiligen baai; uitvoer van Brazielhout. Campos (40000). Santos (35000) koffie-uitvoer. Porte Allegro (30000). § 197. De Republiek Paraguay.
Paraguay is een kleine staat (253000 K.M2,
en 330Ö00 inw.) in het binnenland aan de rivier van denzelfden naam. Door een langdurigen oorlog met Argentinië is het land zeer in ver- |
|||||||||
|
ken. De produkten komen overeen met het
overige Guyana. De uitvoer heeft bovenal naar Frankrijk plaats. Cayenne (10000) is de hoofdstad. § 196. De Vereenigde Staten van Brazilië.
De Vereenigde Staten van Brazilië (vroeger het
Keizerrijk) beslaan een oppervlakte van 8361350 K.M2, met 14602300 inw. (in 1888), dat is gemid- deld 1,7 bewoner op de K.M2. Naar de berekening van den census van 1872, toen het aantal be- woners 9930000 bedroeg, bestonden zij uit 3787000 blanken, 3801000 van gemengd bloed, 1954000 Negers en 3869000 Indianen. De blanke bewoners zijn hoofdzakelijk van Portugeesche afkomst, en vandaar dat de taal Portugeesch is. In 1888 werden alle slaven vrij verklaard tegen schadeloosstelling aan de bezitters. Door een revolutie in 1889 werd de keizerlijke macht omvergeworpen en de keizerlijke familie uit het land verdreven. Sedert dien tijd is het Rijk voortdurend aan woelingen ten prooi en heerscht er een onzekere toestand, die de eco- nomische ontwikkeling ten zeerste in den weg staat. Niet onwaarschijnlijk is het, dat Brazilië weldra in onderscheidene vrijstaten zal uit el- kander spatten. Brazilië bestaat in het Z.O. uit een bergland
en een smalle kustvlakte met talrijke havens. Dit gebied is hoofdzakelijk de zetel der Euro- peesche bevolking, waar ook de landbouw ge- dreven wordt. De laagvlakte aan den Amazonen- stroom is bijna geheel een oerwoud, dat door ruwe, rondzwervende Indianenstammen, o.a. door de Botokuden, bewoond wordt. De groote rivie- ren zijn eerst in den laatsten tijd meer toegan- kelijk geworden voor de Europeanen. In de zuidelijke provinciën Santa Catharina en Rio Grande do Sul is het oerwoud door Duitsche kolonisten uitgeroeid, en in een vruchtbaar graan- land veranderd. Brazilië levert vele en waardige produkten.
Evenwel van goede bebouwing is nog weinig sprake, doordat er meestal een verderfelijke roof- bouw gedreven wordt. Een der belangrijkste voedingsmiddelen, niet alleen in Brazilië maar in geheel Zuid-Amerika, is de wortel der cnssave- plant (Jatropha manihot), in Brazilië mandioca, in de Spaansche landen yuca geheeten, welke zeer voedzaam is, en het onder den naam tapioca bekende meel levert. Als verdere knolgewassen levert Brazilië: yamswortel, de taro-tvortel, de gewone aardappel, zoete aardappelen of bataten en de pijhcortel, welke het arrowrootmeel levert. De rijst groeit er goed en levert rijke opbrengsten. Onze granen echter hebben er beperkte verbrei- ding; zij groeien voortreffelijk in de zuidelijke provinciën. Van de vezelplanten worden hier verbouwd vlas en katoen; het eerste dient voor eigen gebruik, het laatste wordt uitgevoerd. |
|||||||||
|
200 HANDELS-AA
val geraakt. De bewoners zijn voor 3/4 Mestie-
zen en verder Indianen. Het land is in vele gedeelten zeer vruchtbaar. Oin de door den oor- log vernietigde veeteelt weer te herstellen is er fokvee ingevoerd. Maïs en tabak worden er verbouwd. Assunsion (24000) is hoofdstad. § 198. De Republiek Uruguay.
Dit land (1787000 K.M2, en 750000 inw.),
tusschen Brazilië en de Laplata-rivier gelegen, bestaat bijna geheel uit steppenland, en is niet geschikt voor den landbouw. Veeteelt is het hoofdmiddel van bestaan en groote kudden van runderen, paarden en schapen vindt men hier op de vlakten. De bevolking is van Spaansche en Portugeesche afkomst; daarenboven hebben er zich Italianen, Spanjaarden enz. als immigran- ten gevestigd. Montevideo 1190000), aan de Laplata-rivier. Aanzienlijke handel, welke bovenal in handen van vreemdelingen is. In den laatsten tijd heeft de bereiding van Liebigs Vleesch- extract in Fray Bentos een groote vlucht ge- nomen. § 199. De Argentijnsche Republiek
(Laplata-Staten).
(2789400 K.M2. 3794000 inw.). De Argentijnsche Republiek strekt zich van
de Uruguay en de Laplata uit tot den keten van de Andes. Het land bestaat grootendeels uit uitgestrekte vlakten: in het N. de Gran Chaco, gedeeltelijk moerasland, gedeeltelijk zoutsteppe, door de Guarani\'s bewoond; zuidelijk daarvan de onmetelijke grasvlakten der Pampas, waar de ruwe Gaucho\'s, de rijdende herders, hun kudden halfwilde runderen, schapen en paarden weiden. Nog zuidelijker, door de Rio Negro van de Pampa\'s gescheiden, liggen de woeste, zandige vlakten van Patagonië. Het O. van Patagonië behoort tot Argentinië, het W. tot Chili. Tus- schen de Parana en de Uruguay in de provin- ciën Entre Rios (= tusschen de rivieren) en Corrientes vindt men vruchtbaar bouwland. De Parana is de hoofdrivier des lands. Het
klimaat is, trots de snelle afwisseling van het weer, over \'t geheel zeer gezond. De bevolking behoort voor 70 pet. tot de
zuiver blanken, voor 28 pet. tot gemengd ras. Door immigratie van Italianen, Franschen, Span- jaarden, Engelschen en Duitschers, is de bevol- king in den laatsten tijd zeer toegenomen. Hier- door draagt de bevolking der steden ook een internationaal karakter. De Argentijnsche Republiek bestaat uit ver-
schillende deelen, die in 1860 tot een Bonds- Republiek vereenigd zijn. Evenwel door het drijven der partijen is er dikwijls onzekerheid in het Bestuur, wat de economische ontwikke- ling ten zeerste schaadt. |
||||||
|
De grootste rijkdom des lands bestaat in de
produkten der veeteelt. De landbouw, vooral de cultuur van suikerriet en granen, heeft ook in de laatste jaren een grooten vooruitgang gehad. Verder verbouwt men er tabak, grond noten, man- rliora, rijst en katoen. Ook de wijnstok wordt op vele plaatsen met succes gecultiveerd, als- mede de perzik. Uitgevoerd worden bovenal produkten der vee-
teelt en van den landbouw. Verschillende arti- kelen voert men er in. Bij den invoer staat Engeland bovenaan, en daarop volgen Frankrijk België en Duitschland. De scheepvaart neemt van jaar tot jaar toe. De meeste buitenlandsche scheepvaart geschiedt op Buenos Ayres. Steden: Buenos Ayres (in 1893: 559000 in-
won ers met de voorsteden). De stad is regel- matig gebouwd en maakt geheel den indruk van een Europeesche groote stad. Laplata (65000) is een na 1882 gebouwde stad, niet ver beneden Buenos Ayres aan de rivier; zij was bestemd om de hoofdstad te worden. Goede haven. Santa Fé (15000). Rosario (50000) buitenlandsche handel, aan de Laplata-rivier. Córdoba (49700). § 200. De Falklandseilanden.
\' Deze eilandengroep, op 51°-530 Z. Br. ten O.
van Zuid-Amerika gelegen, behoort aan Enge- land. Veeteelt en vischvangst zijn de hoofd- bronnen van bestaan. De uitvoer bestaat in pro- dukten der schapenteelt. § 201. De Republiek Chili.
Chili vormt een in de lengte uitgestrekt land,
dat op de westelijke helling der Cordilleras de los Andes ligt, welke keten met een steile hel- ling in een lange, smalle kustvlakte overgaat. De passen, welke van de Andes naar de Argen- tijnsche Republiek voeren, zijn alle tamelijk hoog, voornamelijk in de middelste en noorde- lijke gedeelten. De spoorweg gaat over de Uspallata-pas of Cumbrepas ten O. van St. Rosa, welke 3900 M. hoogte heeft. Groote rivieren kun- nen zich natuurlijk in dit smalle kustgebied niet ontwikkelen. In het N. van Chili heerscht een regenloos,
heet woestijn-klimaat, terwijl in de middelste provinciën regelmatige winterregens vallen, zoo- dat de landbouw hier met goed gevolg kan wor- den uitgeoefend. De gemiddelde temperatuur in de hoofdstad Santiago is in December tot Maart (de heetste maanden) 21° C, en gedurende de koudste maanden (JuniAug.) 9,9° C. Het zuiden van Chili is zeer regenrijk en heeft een lager temperatuur. De bevolking van Chili is krachtiger, ijveriger
en actiever dan die der meeste Hispano-Ameri- kaansche landen. Vooral als arbeiders in de mij- nen doen zij goede diensten, en als zoodanig |
||||||
|
201
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
arbeidden zij ook in de mijnen van Peru en
Bolivia. Het aantal inwoners voor 1891 zal 3,2 mill. bedragen. De produkten van Chili zijn menigvuldig. De
landbouw levert tarwe, welke ook uitgevoerd wordt. Verder verbouwt men er bootten, erwten, maïs, haver, rogge, tabak, hennep en vlas. De wijn- stok gedijt er zeer goed. De bergbouw levert in het N. salpeter, koper en zilver: verder lood, goud, kobalt, nikkel. De industrie ontwikkelt zich zeer. Ook de
handel over zee is er levendig. De import-han- del is hoofdzakelijk in handen van Engeland, Duitschland en Frankrijk, en de uitvoer ge- schiedt naar Engeland, Duitschland, de Veree- nigde Staten, Frankrijk en Peru. Het binnenlandsch verkeer heeft in Chili,
trots het gemis van bevaarbare rivieren, een goede ontwikkeling bereikt. Niet alleen is de spoorweglengte er aanzienlijk, doch ook de ge- v/one wegen zijn er goed. De handelsvloot telt 191 schepen waaronder 40 stooinschepen. Steden: Santiago (189300), 537 meter hoog
gelegen, hoofdstad. Valparaiso (105000), havenstad, heeft den buitenlandschen handel in handen. Concepcion (24000), handel. § 202. De Republiek Bolivia.
De bevolking van Bolivia (1435000), bestaat
voor 245000 uit wilde, onbeschaafde Indianen, en de overigen zijn van gemengd ras. Europeanen en Noord-Amerikanen treft men er weinigen aan, en bijna uitsluitend in de steden. De toestand van den staat is zeer onzeker; militaire revolu- ties en dictaturen zijn er niet zeldzaam. De ontwikkeling des volks staat op lagen trap. Veeteelt en landbouw worden er zeer verwaar- loosd. De uitvoer bestaat hoofdzakelijk uit zilver,
tin, kinabast en alpaka-wol. Het handelsverkeer heeft meest plaats over de havens Arica en Antqfagasta in Chili. Steden: La Paz (40000). Potosi in de 17e
eeuw door de goudmijnen een groote stad met 100000 inw., telt er thans nog slechts 12000. § 203. De Republiek Peru.
Peru beslaat een oppervlakte van 1137000
K.M2, en telt 3 mill. inwoners. Het grootste gedeelte des lands wordt ingenomen door de gebergten der Cordilleras, terwijl in het O. zich nog een kleine oppervlakte over de laagvlakte van den Amazonenstroom uitstrekt. Door de af- wisselende hoogte is het klimaat zeer verschiU lend. In de bijna geheel regenlooze kustprovin- ciën bedraagt de gemiddelde temperatuur 20° C, terwijl zij in Januari en Februari tot 28 a 30° C. stijgt. Het klimaat der 1000 a 3000 M. hoog |
|||||||||
|
gelegen gewesten op de Andes is gematigd en
gezond. De bevolking van Peru bestaat voor 14 pet.
uit blanken, 48 pet. uit kleurlingen (vooral af- komstig van blanken met Indianen) en 38 pet. uit zuiver Indianen, van welken er nog 300000 als wilde stammen" genoemd worden. Van de 18000 Europeanen, welke in 1876 (de laatste telling) aanwezig waren, behooren 7000 tot de Italianen, 2600 tot de Franschen en 1600 tot de Duitschers. Peru verbouwt in de lage kuststreken rijst,
katoen, wijn en suikerriet; in de hooger gelegen streken tarwe, gerst, mals, aardappelen enz. De met ichtt-gras bedekte punagewesten" dienen en- kel als weiden voor lama\'s, alpaka\'s en schapen, wier wol naar Europa wordt uitgevoerd. Voor de staatsfinanciën en den handel is echter het belangrijkst de uitvoer van edele metalen, als- ïnede van katoen, cacao, kinabast enz. Goud wordt vooral bij de bronrivieren der Rio Purus ge- vonden. In 1891 waren 4187 mijnen in exploi- tatie, waarvan er 427 goud, 2641 zilver, en 46 goad en zilver beide opleverden, terwijl 28 koper, 20 kwikzilver, 613 petroleum en 278 kolen ople- verden. Groote rijkdom aan asphalt vindt men in het noorden des lands, doch de lagen worden nog weinig geëxploiteerd. De industrie is on- beteekenend. De groothandel is bijna geheel in handen van
buitenlanders, bovenal van Engelschen, Duit- schers en Franschen. Steden: Lima (105000). Callao (26800),
belangrijkste haven aan de kust. Cuzco (20000), voormalige hoofdstad van het Inca-rijk. Arequipa (30000), handel met de Zuid-Peruaan- sche hoogvlakte. § 204. Eeuador.
Deze Republiek heeft een oppervlakte van
307243 K.M2., en telde in 1892 volgens schat- ting 1205000 inw., waaronder 200000 wilde In- dianen behooren. Klimaat en gesteldheid des lands komen veel met Peru overeen. Het hoofdprodukt des lands is cacao, welke
in de wouden in het wild groeit, en aan de heete vochtige kuststreken gecultiveerd wordt. In 1891 werden hier voor 9,8 mill. gulden (Ned.) cacao uitgevoerd. Verder worden uitgevoerd: koffie, goud, zilver, caoutchouc, huiden enz. De buitenlandsche handel is bovenal in han-
den van Duitschers, hoewel de handelsomzet grooter is met Engeland, Spanje en Frankrijk. In 1891 liepen in de havens des lands 606 sche- pen binnen, met 373573 tonnen inhoud, waarvan 249057 tonnen onder Engelsche vlag, en 8394 onder de vlag des lands. Steden: Qutio (40000), 2850 meter hoog ge-
legen ; levendige handel. Cuenca (25000). |
|||||||||
|
202
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Gauyaquil (45000), eerste haven des lands; de
beste haven der westkust. Het klimaat is echter ongezond. § 205. De Bepubliek Columbia.
Columbia heeft een oppervlakte van 1203100
K.M2, met eene bevolking van 3321000 zie- len. Het grootste gedeelte des lands is berg- land, in het noorden door de vlakte der Mag- dalena-rivier doorsneden. Het klimaat is zeer ver- schillend naar de hoogte. De lage kuststreken zijn ongezond en heet; op de hoogte is het klimaat beter. De bevolking bestaat voor 6 pet. uit zuiver
blanken en voor meer dan 50 pet. uit kleur- lingen van gemengd bloed, terwijl er nog 78000 wilde Indianen gevonden worden. Het land is rijk aan produkten van allerlei aard, doch hier- van wordt nog niet het rechte voordeel getrokken. Hoewel het land rijk is aan edele en andere metalen, worden de mijnen slecht geëxploi- teerd. Ook de industrie is niet van groot belang. Tengevolge van dit alles is ook de handel van weinig beteekenis. De invoer heeft plaats door Engeland, Frank-
rijk en Duitschland, en de uitvoer gaat eveneens naar deze landen, alsmede naar de Vereenigde Staten. Uitgevoerd worden, behalve edele metalen,
koffie, huiden en tabak. Een belangrijke, tolvrije transito-handel heeft plaats over de Landengte van Panama, waar Panama en de haven Aspinwal, aan beide zijden van de landengte gelegen, door een spoorweg verbonden zijn. Steden: Bogota (110000) een der schoonste
steden van Zuid-Amerika. Medellin(37200). Panama (30000). Colon of Aspinwall, aan het Atlantische einde van den spoorweg, over de landengte, met 1500 inw. Australië.
§ 206. Het vasteland van Australië of
Nieuw-Holland. De oude naam van Australië, Nieuw Hollan\'l,
herinnert ons nog, dat aan onze natie de ontdekking van dit land te danken is. Wel had Magelhaes, de Portugeesche zeereiziger, die in 1521 den Grooten Oceaan voor het eerst van het westen overzeilde, eenige eilandengroepen gevonden, die thans tot Australië gerekend worden, doch eerst nadat de Hollanders van Java uit expedities in deze zeeën uitzonden, en Abel Tasman ten zuiden langs Nieuw-Holland zeilde(1642), begon de nadere kennis van dit land zich uit te breiden. De naam Nieuw-Holland en verschillende namen voor deelen der kust of eilanden, als: Arnhem\'s land,\' de Wit\'s land, Tasmania, Nieuw-Zeeland |
|||||||||
|
e.a., herinneren nog aan de ontdekkingen der
Nederlanders. De kustontwikkeling van Nieuw-Holland is
ongustiger dan van eenig werelddeel, Afrika alleen uitgezonderd. De 12840 K.M. lange kust is zeer gesloten, en slechts op weinige plaatsen vindt men inhammen of schiereilanden van be- teekenis. Het driehoekige schiereiland York en de Golf van Cnrpentaria zijn de grootste van de weinige inhammen. En de eilanden, welke tot het werelddeel behooren, zijn meest alle te klein en liggen te verstrooid in de groote zee, om het gemis aan kustontwikkeling te vergoeden. Door dit alles biedt de kust van Nieuw-Holland
geene groote voordeelen aan voor handel en verkeer. Hierbij komt nog, dat aan de Golf van Carpentaria, in het zuiden aan de Austra- lische bocht, alsmede in het W., de meest ontwik- kelde kusten overigens niet geschikt zijn tot nederzettingen. De gunstigste kusten zijn die van het Z.O. en O., en langs deze vindt men dan ook de eerste en hoofdnederzettingen. Het algemeen karakter van Australië is dat
van een groote hoogvlakte, welke van alle zijden naar het binnenland daalt, en hier in het vlakke Eyre-meer de laagste inzinking heeft, tot 54 M. boven de zee. Op den oostrand zoowel als op den westrand vindt men lage bergketens, waarvan die aan den oostrand het hoogst zijn. Hier vindt men onderscheidene bergketens, van welke de Australische Alpen de hoogste, zijn, die met den Kosciusco-groep in onderscheidene toppen tot ruim 2000 M. rijzen. Aan die Alpen sluit zich in het noorden een groot tafelland aan, waarop eenige bergketens rusten. De rivieren van Australië zijn met weinige
uitzonderingen arm aan water; vele lossen zich in het droge jaargetijde op in een reeks van meertjes of drogen geheel uit. Zelfs de Murray, met een uitgebreid stroomgebied in het zuidelijk Queensland, in Nieuw-Zuid-Wales en Noordelijk Victoria, bereikt de zee met een smallen mond, die, door een zandbank versperd, voor de aan- zienlijke scheepvaart niet geschikt is. Ook hare aanzienlijkste bijstroomen, als de Darling en de Murrumbidijee met de Lachlan, lossen in enkele gedeelten zich niet zelden geheel op in meren, en de levendige scheepvaart bij hoogwater houdt dan tijdelijk geheel op. De rivieren in het binnenland, zooals de lange Barcoo of Cooper, de Diamantina e. a. zijn slechts zelden over den geheelen loop met water gevuld, en bestaan uit reeksen ge- deelten van rivieren, welke zich in zandvlakten of zoutmoerassen verliezen. De meren in het binnenland, welke de kaart aanwijst, bezitten meestal zout water. Het klimaat van Nieuw-Holland ligt voor2/5
in de heete, 3/5 in de gematigde luchtstreek. In het noorden heeft het land een jaarlijksche tempe- ratuur, overeenkomend met Madras en Calcutta; |
|||||||||
|
203
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
de gemiddelde jaartemperatuur van Brisbane
komt met Tunis overeen, Sydney heeft een zomer van Konstantinopel en een winter van Kaïro, Melhourne heeft een zomer van Marseille en een winter van Palermo. De temperatuur- schommelingen zijn er buitengewoon groot. Het noordelijk tropengebied heeft twee jaar-
getijden: een nat met den N. W. moesson van Óctober tot April, en een droog met den Z.O. moesson (eigenlijk Z. O. passaat), in den overigen tijd van het jaar. Het zuidelijk gedeelte, in de gematigde luchtstreek, heeft vier jaargetijden. De regen valt aan de oostkust in den nazomer, in Victoria in de lente en den herfst, en verder westelijk in den winter. In het binnenland is de regenval gering, en komen van tijd tot tijd groote perioden van droogte voor, waardoor som- tijds duizenden schapen wegens gebrek aan voedsel sterven. En eveneens richten de plotse- linge hevige regens in het binnenland groote schade aan. Planten en dieren. Door de klimatische ge-
steldheid is de plantenwereld in het binnenland zeer eenvormig en eentonig. In de gematigde gewesten mist men het frissche groen der loof- wouden, en men vindt er evenmin den echten tropischen plantengroei. De meeste planten heb- ben een bleeke, in\'t grijze of blauwe overgaande glanslooze kleur, een verschijnsel, hetwelk hieruit verklaard wordt, dat een dichte opperhuid het bladgroen der cellensappen omhult, en dit daar- door verhindert door te schijnen, zooals bij de dan- huidige bladeren het geval is. De plantenvor- men, welke het grootste gedeelte van het continent bedekken, zijn die der eucalypten en proteaceeën. De laatste komen in een dicht kreupelhout voor, het scrub der Australiërs, hetwelk de ontginning op vele plaatsen belemmert. Eigenaardige plan- ten vindt men er ook: zoo o. a. de grasboomen, met grasvormige bladeren. De bergstreken be- zitten nog al bruikbare houtsoorten, o. a. in het jarra (Eucalyptus marginata), dat evenals het Oost-Indische teakhout tegen de aanvallen van termieten bestand is. De inheemsche diersoorten vormen de oudste
diervormen: de buideldieren in onderscheidene soorten. Apen ontbreken geheel, eveneens her- kauwende dieren. De dingo, een wilde hond, is waarschijnlijk ingevoerd. Opmerkelijk is nog de zwarte zwaan met karmijnrooden snavel. De meeste Europeesche huisdieren zijn hier
ingevoerd, en vele gedijen er goed. Verder zijn er ingevoerd kameelen, angorageiten, hazen, struisvogels, enz. De ingevoerde konijnen zijn door hun groote verbreiding een plaag des lands geworden. Bevolking. De oorspronkelijke bewoners, de
Australiërs, vormen een afzonderlijk menschenras, met gezichtsuitdrukking tusschen Negers en |
|||||||||
|
Maleiers. Het zwarte haar is kroes, doch niet
wollig, en de goed behaarde huid is donkerbruin van kleur. Zij staan op den laagsten trap van beschaving en zwerven zonder vaste woonplaats rond door de woeste vlakten des lands. Het aantal wordt op \'200000 geschat. De tegenwoordige bewoners zijn hoofdzakelijk
van Britsche afkomst. Wel hebben zich ook lieden uit onderscheidene natiën hier gevestigd, doch Engelschen, Ieren en Schotten en hun nakomelingen maken ongeveer 90 pet. der tegen- woordige bewoners uit. In Zuid-Australië, Queensland en Victoria hebben zich ook Duit- schers gevestigd. De immigratie in Australië heeft niet dien
omvang kunnen aannemen als in de Vereenigde Staten. In de jaren van de goudkoorts, ongeveer 1852, was zij liet aanzienlijkst. Het jaar 1891 wees aan 215912 immigranten en 176467 emi- granten, zoodat er slechts een gewin was van 39445. Australië werd als kolonie van gedeporteerde
misdadigers gegrondvest. Van 1787 tot 1868, in welk laatste jaar de deportatie ophield, wer- den 137161 personen (116842 mannen en 20319 vrouwen) naar Nieuw Zuid-Wales, Tasmanië en West-Australië gebracht. In Nieuw-Zuid-YVales nam het stelsel der deportatie in 1839 een einde, in Tasmanië in 1853. Nieuw-Zuid-Wales had van 1787 tot 1839: 59788, en Tasmanië van 1803 tot 1853: 67655 misdadigers als immigranten ontvangen. In 1839 ving men aan West-Australië op die
wijze te koloniseeren. Tot 1868 werden hier 9718 misdadigers, uitsluitend mannen, geplaatst. Wijl de overige Australische koloniën er steeds met meer kracht tegen opkwamen, werd in 1868 hiermede geëindigd. Australië bestaat uit zes koloniën, die in werke-
lijkheid zoo goed als zelfstandig zijn, doch wier gouverneurs door de Britsche kroon benoemd worden. Dit neemt niet weg, dat de Parlementen bijna geheel vrij zijn in het nemen van besluiten. Ook op handelsgebied zijn de koloniën zoo goed als onafhankelijk, waardoor de toltarieven niet alleen voor Groot-Britannië en andere landen gelijke kracht hebben, maar ook de koloniën onderling door die tolgrenzen gescheiden worden. Produkten des lands voor den handel en
middelen van bestaan. Landbouw en vee- teelt. De hoofdbezigheid der kolonisten bestaat in veeteelt en landbouw. De veeteelt neemt verreweg het grootste gedeelte des lands in beslag. Ondanks de snelle toeneming der bevol- king ligt nog het uitgebreidste gedeelte des lands ongebruikt. De landbouw vindt men bijna uit- sluitend in de zuidoostelijke kuststreek, rondom Melbourne en Adelaïde. Door den aanleg van besproeiingsmiddelen, vooral in Victoria, worden steeds grooter vlakten voor den landbouw ge- |
|||||||||
|
204
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
schikt gemaakt, en door het gebruik maken van
praktische machines stijgen de opbrengsten, trots het nadeel, dat de konijnen hier aanrichten. Een grooten vooruitgang, ook in qualiteit, maakt de irijnbouic. Van 18781889 is de oppervlakte des lands met wijn begroeid meer dan verdubbeld. Vooral in Victoria, Zuid-Australië, Nieuw-Zuid- Wales wordt de wijnbouw uitgeoefend; in 1891 waren 19239 H.A. met wijn beplant. Tarwebouir wordt op uitgebreide schaal gedreven in Zuid- Australië en Victoria, verder in Nieuw-Zeeland en Nieuw-Zuid-Wales. In Nieuw-Zuid-Wales en Queensland verbouwt men bovenal mals. De vruchtbaarheid van den bodem is niet overal zeer groot, en de graanhandel van Australië heeft nog al met moeielijkheden te kampen. Alleen als de graanprijzen in Europa hoog zijn kan met voordeel Australië hier heen exporteeren. Zelfs in de noordelijke streken van Nieuw- Holland, die behoefte hebben aan koren en daarin meestal uit het zuiden voorzien worden, begint Amerika reeds met invoer. Sidney en Brisbane ontvangen een gedeelte van het koren reeds over San Francisco. Doch wijl de oogst in Australië in onzen winter valt, geeft dit het voordeel, dat het van daar aangevoerde koren juist in den tijd aankomt, dat in Europa ge- woonlijk het koren het duurst is. De fijne vruchten der oude wereld, als oranjes,
citroenen, abrikozen, perziken, amandelen en vijgen gedijen in Nieuw-Holland zeer goed. Door het gebrek aan vochtigheid vindt men
in Australië niet die dichtbegroeide weidevlakten met sappig gras, welke wij in West-Europa kennen. Op de Australische savannen groeit het gras in afzonderlijke, eilandachtig gescheiden boschjes. Suikerriet en katoen groeien op de oostkust
van Nieuw-Zuid-Wales en Queensland; de katoen- oogst is echter onbeteekenend. In 1891 waren in cultuur gebracht voor de
volgende produkten : |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
dieren had hier buitengewoon succes. Toen het
eerste misdadigers-transport in 1788 in de Ro- tangbaai arriveerde, bestond de veerijkdom der te vestigen kolonie uit 1 stier, 5 koeien, 1 hengst, 3 merries, 3 veulens, 28 schapen, 9 geiten, 74 varkens, 5 konijnen, 29 ganzen, 35 eenden en 210 hoenders. Later werden er meer ingevoerd uit Indië en de Kaapkolonie. Toch duurde het nog langen tijd, voor de veeteelt eenige vlucht nam. Toen evenwel de geschiktheid des lands voor de veeteelt later bleek, breidde zij zich snel uit. Thans bezit Australië paarden, die van de edelste Engelsche rassen afkomstig zijn, en schapen van de soorten der Herefords, Short- horns en Devons, Merinos, Lincolns enz. De varkens van Yorkshire en Berkshire gedijen nog beter in Australië dan in het oorspronkelijk vaderland. In Dec. 1891 was de veerijkdom van Australië
als volgt: |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Behalve deze dieren vond men er 1154547
varkens, de meeste (308812) in Nieuw-Zeeland. In de productie van dierlijke artikelen is
Australië een der eerste gewesten van de aarde. Nu de uitvoer van bevroren vleesch goed ge- lukt is, verkrijgt het vee meer waarde, en neemt de uitvoer een groote vlucht. Londen ontvangt jaarlijks groote hoeveelheden bevroren schapen- vleesch. Ook wordt zelfs Australische boter op de Londensche mnrkt aangevoerd. Bovendien is de uitvoer van huiden, wol, hoornen enz. zeer groot. De woluitvoer is het aanzienlijkst; niet alleen Engeland ontvangt de wol, ook Duitsche, Fransche en Belgische kooplieden verschijnen op de Australische wolmarkt. De squatters of veehouders vormen de aristo-
cratie der Australische kolonisten. Bezitters van eenige honderdduizenden schapen zijn geen zeldzaamheid. De veehouder heeft zijn weiden meest niet in de kuststreek maar verder in het binnenland, waar het klimaat minder goed voor den landbouw geschikt is. De grootste vijand voor hon is het gebrek aan water; groote sommen moeten besteed worden voor het boren der bron- nen, om water voor het vee te verkrijgen. Delfstoffen. Hoofdzakelijk door den delf-
stoffenrijkdoni is Australië spoedig tot bloei |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De veeteelt wordt er op reusachtige schaal ge-
dreven. De invoering van Europeesche huis- |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
205
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDË.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De handel tusschen de koloniën onderling is
het aanzienlijkst; daarna is de handel hoofdzake- lijk in handen van Engeland. Ongeveer 17,9% van den handel behoort aan niet-Britsche landen. Evenwel de handel met deze landen neemt snel toe, vooral met Noord-Amerika, Nederlandsch Indie, China, Duitschland enz. Het spoorwegnet voor het binnenlandsch ver-
keer is in den laatsten tijd snel uitgebreid. De spoorwegen zijn bijna uitsluitend staatsspoor- wegen. Sedert 1872 is Australië ook door een telegraafiijn met Europa verbonden. De kolonie Zuid-Australie heeft de telegraafiijn van Port Augusta aan de Spencergolf midden door het continent naar Port Darvvin aan de noordkust gelegd, terwijl de Engelsche regeering een kabel van Java naar Port Darwin gelegd heeft. Onderscheidene stoomvaartlijnen en zeilsche-
pen onderhouden het verkeer met vele landen der aarde. In 1889 liepen in totaal 18194 schepen (mot 14797772 tonnen inhoud) de Au- stralische havens in en uit. Staatkundige indeeling. Australië bestaat
in staatkundig opzicht uit 7 zelfstandige kolo- niën, welke in naam nog aan Engeland behooren, doch die een groote mate van zelfstandigheid bezitten. De grondwetten der afzonderlijke kolo- niën zijn naar Èngelsch model gemaakt. Sedert lang bestaat er plan ze door een verbond op de wijze als het Dominion of Canada te vereenigen. In Maart en April 1891 werd hierover in Sydney verga- derd, en er voorloopig toe besloten. De zeven koloniën, Nieuw Zeeland er bij gerekend, zou- den den naam Commonwealth of Australia" dragen en de koloniën" zouden staten" worden. Een gouverneur, door de Koningin van Enge- land te benoemen, zou de band met dit rijk vormen. Tot de uitvoering van dat plan is het nog niet gekomen, hoewel de quaestie geenszins van de baan is. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
gekomen. Hierbij speelt het goud eene eerste
rol. Het vinden van goud heeft den maatschap- pelijken toestand in enkele gedeelten als met een tooverslag geheel gewijzigd. Het gewicht aan goud, dat van 1851 tot 1889 geleverd werd, be- draagt voor Victoria 1750377 K.Gr., voor Nieuw- Zeeland 361525 K.G., Nieuw-Zuid-Wales 314500 K.Gr., Queensland 212347 K.G., Zuid-Australië 8367 KG., West-Australië 2130 K.G., te zamen 2666698 K.G., een waarde van meer dan 45,6 mill. gulden. Deze goudontdekkingen lokten duizen- den naar Australië, deden daar tijden van over- speculatie en al de ellenden der goudkoorts ontstaan, maar waren ten slotte voor de econo- mische ontwikkeling der koloniën zeer voordeelig. Vóór het goud had men er ook reeds koper
gevonden. In 1861 werden de Wallaro-mijnen ontdekt en sedert rekent men Zuid-Australië tot de landen, die het rijkst zijn aan koper. Verder vindt men er steenkolen, tin, zilver. Ijzererts van voortreffelijke qualiteit vindt men in alle gedeelten; echter niet altijd in de nabijheid der steenkolen. Ook ontbreekt nog de noodige drang om de ertsen te ontginnen. Hetzelfde kan van het veelvuldig voorkomend lood, antimonium, nikkel enz. gezegd worden. Nijverheid. De nijverheid is nog weinig tot
ontwikkeling gekomen. Alleen in de hoofdsteden wordt de nijverheid uitgeoefend tot voorziening in de artikelen van dagelijksch noodige be- hoeften. Om de nijverheid ook hier te prikke- len zijn in 187980 te Sydney, in 188081 te Melbourne, en te Launceston in 1891 tentoon- stellingen gehouden, waarvan de invloed tot nog toe wel niet groot was, maar toch valt op te meiken. De grootste hoeveelheid benoodigde artikelen der industrie worden uit Europa ver- kregen. Handel. De handel heeft met de ontwikkeling
der koloniën een groote vlucht genomen. Onder- ling bestaat er een levendig verkeer tusschen de onderscheidene koloniën, maar bij den rijk- dom aan ruwe natuurprodukten en de behoefte aan produkten der nijverheid moet ook het handels- verkeer met beschaafde landen wel aanzienlijk zijn. Wij leerden de produkten des lands reeds kennen, alsmede zijne behoeften. In- en uitvoer in 1891:
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Bewoners
in 1893. |
Bewoners
op 1 K.M*. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
KOLONIËN.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1 165 300
1 157 804
410 345
325 766
53 285
|
1,4
5,9
0,2
0,14
0,02
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Nieuw-Zuid-Wales
Victoria .... Queensland . . . Zuid-Australië . West-Australië. . |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
3112 500
152 619 634 058 |
0,4
2,2 2,4 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Vasteland v. Australië .
Tasmanië......
Nieuw-Zeeland ....
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De Australische koloniën 3 899 177 0,49
Bij deze cijfers zijn de inboorlingen en de
Maoris niet gerekend. 1. Nieuiv-Zuid- Wales, de oudste kolonie. Zij
werd in 1788 na het verlies van de Vereenigde Staten door Engeland tot een kolonie voor mis- dadigers gegrondvest. Evenwel een grooter aan- |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
206
|
|||||||||
|
HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
tal vrije kolonisten heeft zich hier later geves-
tigd, vooral door de ontdekking der goudvelden. Sydney (386000 inw. met de voorsteden) aan de Port Jackson, een der schoonste natuurlijke havens. Universiteit. Druk scheepvaartverkeer, levendige handel. 2. Queensland, ten N. van Nieuw-Zuid-Wales.
Brisbane (94000) belangrijke handel. 3. Victoria, de kleinste kolonie, doch door de
goudvelden de belangrijkste en bloeiendste. Melbourne (491000), hoofdstad der kolonie, de grootste stad van Australië, aan de tot hiertoe bevaarbare Yarra Yarra, 13 kilometer van haar monding in de Port-Philip. Druk scheep- vaartverkeer, een handelsvloot van bijna 400 schepen. Geelong (17000) is de tweede haven- stad der kolonie, aan de Port Philip. Stapelplaats van den uitvoer van wol. BJlarat (41000), belangrijke goudstad van Victoria. Bendigo (27000) met goudmijnen. 4. Zuid-Australir, oorspronkelijk alleen tot het
zuiden beperkt, zet zich thans door het midden van het continent tot het noorden voort. Alexan- draland en het Noordterritorium zijn er in opge- nomen. Het binnenland is éen groote woestenij. Adelaide (133000) hoofdstad nabij de Golf van St. Vincent. 5. West\'Australië is de grootste kolonie, doch
heeft de minste beteekenis, daar met uitzonde- ring van de kust, het land een uitgestrekte woestijn vormt. Perth (9600), aandezwanemïvier. 6. Tasmaiiië, een eiland ongeveer van de grootte
van Ceylon, wordt door de ondiepe Bas-straat van het continent gescheiden. Oorspronkelijk als een misdadigers-kolonie van Nieuw-Zuid-Wales en Engeland uit bevolkt, werd in 1851 de deportatie naar hier opgeheven. Om de herinne- ringen aan dat verleden uit te wisschen werd het sedert dien tijd een andere naam gegeven, vroeger Va» Diemensland geheeten (naar Antonie van Diemen, Gouverneur tiener, in Ned. Indië) wordt het sedert Tasmanië genoemd (naar Abel Tasman, den ontdekker). Hobarttown (29000) met goede haven en een handelsvloot van 136 schepen. Station voor walvischvaarders. Launceston (17000). 7. Nieuir-Zeeland. Nieuw-Zeeland vormt een
afgezonderde groep eilanden tusschen 34 en 48u Z. Br. gelegen. Ongeveer kunnen de Nieuw- Zeelanders als de tegenvoeters van Engeland beschouwd worden. De naam Nieuw-Zeeland is hieraan gegeven door Abel Tasman, die deze eilanden in 1642 ontdekte. Sedert 1840 is het eiland door Engeland in bezit genomen. De kolonie Nieuw-Zeeland bestaat uit drie eilanden, twee grootere, als het Noord- en het Zuideiland aangeduid, die door de Cooks-straat gescheiden, worden, alsmede het kleinere Stewart-eiland ten Z. van het laatstgenoemde gelegen. |
|||||||||
|
De eilanden zijn over \'t geheel bergachtig.
Een keten, door de Cooks-straat afgebroken, loopt over de eilanden. Het noordelijk eiland vooral is van vulkanische natuur; de 1981 M. hooge vulkaan Tongario is nog in werkzaamheid. Het klimaat is zeer gelijkmatig en rijk aan regen. Het is een typisch zeeklimaat. De oostkust is rijk aan havens, de westkust is niet gunstig in dit opzicht. De oorspronkelijke bevolking wordt gevormd
door de Maori\'s. Langzamerhand gaan dezen hun ondergang te gemoet. Vroeger was de immigratie van Europeanen, vooral van Engelschen, zeer sterk en werd zij ook bevorderd door de regeering. Sedert 1870 kwamen door den steun der regeering 115544 immigranten op Nieuw-Zeeland, en in \'t geheel overtrof de immigratie sedert 1851 de emigratie met 305400 personen ; thans heeft echter zelfs de emigratie de overhand op de immigratie. Nieuw-Zeeland levert van de Australische
koloniën de rijkste oogsten aan tarwe en haver; in 1891 werd voor 11,6 mill. gulden graan uitge- voerd. De veeteelt is echter veel aanzienlijker. De walvischvangst, vroeger aauzienlijk, is achter- uitgegaan. Het zuidelijke eiland levert goud. Het noordelijk eiland is voor handel en scheep-
vaart, het zuidelijke voor landbouw en berg- bouvv het best geschikt. Steden: Auckland (360(10) haven. Welling-
ton (31000) aan Port Nicholson (Cooks-straat). Christchurch (27000). § 207. Melanesië en Polynesië.
Onder den naam Melanesië (d. i. eilanden
der Zwarten) verstaat men de eilanden Nieuw- Guinea, de Bismarck Archipel (Duitsch), de Salomo- eilonden, de Nieuire Hebridcn, Nieuir-Caledonië (Fransch), de Fidschi-eilanden (Eng.)ennogeenige groepen. De naam Melanesië is er aan gegeven naar de donkerkleurige bewoners der eilanden, de Papuas. De groepen kleine eilanden als de Marianen of de Ladronen, de Carolinen (Spaansch), de Marshal eil. (Duitsch) en de Gilbert eilanden noemt men te zamen Micronesië, d. i.: kleine eilanden. De overige menigvuldige eilandengroepen tus-
schen Nieuw Holland en Zuid-Amerika in den Stillen Oceaan verspreid, noemt men te zamen wel Polynesië, waartoe ook Nieuw-Zeeland gerekend wordt. Over enkele dezer eilandengroepen een enkel
woord. A. Nieuw-Guinea (785362 M.M2.) is door de
Torres-straat van het Australische continent ge- scheiden. Het westelijk gedeelte is een bezit- ting van Nederland en het oostelijk gedeelte behoort in het noorden als Keizer-Wilhelmsland aan Duitschland, terwijl het zuiden aan Groot- Britannië behoort. Het binnenland is nog weinig |
|||||||||
|
207
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDBI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
in den Stillen Oceaan, tusschen 18u 39\' en 22° 16\'
N.Br. en 151° 30\' en 1360 w.L. Het zijn 11 eilan- den, waarvan 4 groote, 4 van gemiddelde grootte, en 3 kleine eilanden zijn. Gunstig gelegen in het midden tusschen Amerika en Azië, en in de lijn, welke de Vereenigde Staten met Australië ver- bindt, heeft Hawaiï altijd een belangrijke rol ver- vuld in het verkeer tusschen beide werelddeelen. Alle eilanden zijn hoog en met bergen bezet. De oostelijke eilanden zijn vulkanisch ; op het grootste eiland, Hawaiï, verheffen zich drie vulkanische bergmassa\'s, "waarvan Mauna Kea (4200 M.) en Mauna Lea (4194 M.) de hoogste zijn. De be- sproeiing door den regen op deze eilanden is niet voldoende. De Europeanen en Amerikanen hebben hier suikerriet, aardappelen, tabak, koffie, oranjes, citroenen en den wijnstok aangevoerd. Het klimaat is er aangenaam en gezond. De
bevolking dezer eilanden bedraagt ± 89900. Hiervan zijn 34300 inboorlingen, 61000 van ge- mengd bloed, 21100 blanken, 15300 Chineezen, 12300 Japanners en 588 van de overige eilanden der Zuidzee. De 1 danken waren van de volgende afkomst: 8600 Portugeezen (van de Azoren) 1928 Amerikanen, 1300 Engelschen, 1000 Duit- schers en 227 Noorwe^ers. Door immigratie neemt de bevolking voortdurend toe. In 1890 bedroeg het overschot van immigratie op emi- gratie 2532 personen. De inboorlingen, de Hawaiïers, een polynesische volksstam, gaan in aantal achteruit. Van de oppervlakten der eilanden, die te
zamen 16946 K.M2, (ruim de helft van Neder- land) beslaan, is slechts 5°/0 geschikt voor be- bouwing. Waar de bodem kunstmatig besproeid wordt is hij zeer vruchtbaar. De bouw van suikerriet is er van beteekenis; men telt er 72 plantages, waarvan 36 op het eiland Hawaiï, 14 op Mani, 13 op Kauai. Het kapitaal is hoofdzakelijk uit Amerika afkomstig. Ook de handel is hoofdzakelijk in handen der Veree- nigde Staten van Amerika. De regeering van Hawaiï was voor kort een
erfelijke monarchie, het laatst met Liliuokalani (sedert 1891) als koningin. Doch na 1893 is het een republiek. Sedert 1883 bezit Hawaiï eigen geld. De hoofdstad is Honolulu (23000), een be-
langrijke haven aan de zuidkust van het eiland Oahu. Groote magazijnen. |
|||||||||
|
bekend. De plantengroei heeft er geheel een
Indisch karakter doch herinnert in het zuiden aan Australië. Het klimaat kenmerkt zich door een gelijkmatige, warme temperatuur, met veel voch- tigheid. De hoogste temperatuur aan de kust is 35° en de laagste 19° C. Het klimaat is zeer ongezond voor de Europeanen. De bewoners behooren gedeeltelijk tot de
Maleiërs, gedeeltelijk zijn het Papuas. Hun aantal schat men op 837000. Op zeer primitieve wijze beoefenen zij den landbouw. Zij zijn be- kwaam in de vervaardiging van touwwerk. Als visschers van paarlen, trepang enz. zijn zij bekend; goede schippers echter zijn zij niet. Grootere staten van inboorlingen ontbreken; bijna ieder dorp heeft zijn eigen zelfstandigheid. De produkten des lands zijn sago, suikerriet,
kokosnoten, indisch vlas en cederhout. Tabak wordt in de bergen gecultiveerd. De Europeanen, die er in klein getal tijdelijk verblijven, zijn met de cultuur van tabak en katoen begonnen. B. Fransche bezittingen. Nieuw Caledonië
vormt met de Loyalty, Chesterfield en Wallisei- landen en de eilanden Futima en Alosi een onder een gouverneur staande Fransche bezit- ting. De inboorlingen zijn Melanesiërs, op de Loyalty-eilanden sterk met Polynesisch bloed vermengd. Frankrijk gebruikt deze eilanden als een verbanningsoord voor misdadigers. Van de blanke bewoners waren er 9000 vrijen, 2714 soldaten, 2500 vrijgelatenen en 7477 gestraften. Het aantal inboorlingen bedroeg in 1887 : 42500. De handel concentreert zich in de hoofdstad
Noumea aan de westzijde van het hoofdeiland gelegen, met goede reede, 7000 inw. Behalve Nieuw-Caledonië bezit Frankrijk nog
onderscheidene groepen van kleine eilanden, die niet tot Melanesië maar tot Polynesië behooren. Als zoodanig noemen wij de Lage eilanden, de Gezelschapseilanden, de Mangarewa-eilanden, e. a. C. Engelsche bezittingen. Van de kleine eilan-
den bezit Engeland de Fidschi eilanden, de helft der Salomons-eil. e. a. D. Duitsche bezittingen. Duitschland bezit
behalve een deel van Nieuw-Guinea, de Bis- marck-Archipel en de helft der Salomonseilanden, terwijl de Marshals-eil., Brown-eil. e. a. onder Duitsche bescherming staan. Ook bezit Duitsch- land een kolenstation op de Carolinen. E. Spaansche bezittingen. Spanje bezit de
Carolinen en Morianen. F. Neutrale eilanden. De Samoa-eilanden
(onder Duitsche, Engelsche en Noord-Ameri- kaansche bescherming), en de Vriendxchaps-eilan- den (onder Duitsche en Engelsche bescherming), kunnen als neutrale eilanden beschouwd worden. G. De Sandwich-eilanden of Hawaii-eilanden.
Deze groep eilanden, door den ontdekker Cook met den eerstgenoemden naam aangeduid, ligt ver |
|||||||||
|
208
|
|||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||
|
eene omstandigheid vooral in vroegere eeuwen
van belang, dan kan niet ontkend worden, dat de geographische gesteldheid des lands van grooten invloed geweest is op de economische en handelsgeschiedenis dezer gewesten. Doch een andere factor in het proces der
ontwikkeling van Nederlands handelsgrootheid lag in het volk zelf. Het Nederlandsche volk was opgegroeid in den strijd met de zee; velen hadden als visschers geleerd de wateren te bouwen, en uit die vertrouwdheid met den oceaan is de ontwikkeling der scheepvaart ont- staan, die weder den handel deed ontluiken. Een belangrijke ontwikkeling erlangde de
Nederlandsche handel in den tijd van Karel V, door uitbreiding over bijna alle Europeesche lan- den. In de Noordsche rijken en in de landen langs de Oostzee begonnen de kooplieden der Neder- landsche steden meer en meer do plaats der Hanze in te nemen en deze te verdringen, wat niet zelden aanleiding gaf tot langdurige twis- ten. En niet alleen Holland, ook de overige Nederlandsche gewesten namen deel aan dien buitenlandschen handel. Omstreeks het jaar 1503 bezaten de Zeeuwsche steden vele grooto sche- pen, die op Spanje, Frankrijk en Engeland han- delden. Vooral Zteriksee was in het bezit van een groot aantal schepen, carveelen geheeten. Evenzoo de steden Goes, Cnrttjene en Vliele, die op het Noorden van Europa handel dreven. In 1505 kwamen in Zeeland veel Italiaansche,
Fransche en Engelsche schepen. Ook zag men er vaartuigen van de Hanzesteden, die vroeger in de haven Sluis plachten te ankeren, vooral van Lubeck en Danzig, welke meest voor Veere lagen, wijl de kooplieden meer en meer uit Brugge en Sluis (zie pag. 104) door het verzanden der havens vertrokken. De schepen uit de Oostzee- havens zeilden in dien tijd niet verder west- waarts dan tot Zeeland, waar zij zout kochten om terug te voeren. Ook de steden Kampen, Zwolle en Deventer begonnen in 1506 een drukke vaart uit Zeeland naar de Oostzee, tot Beval toe. In 1508 waren ook de eerste schepen van Veere naar de Kanarische eilanden uitge- zonden en langs Spanje met suiker beladen terug- gekomen. De uitbreiding der scheepvaart van de Neder-
landsche steden, vooral der Hollandsche op de Oostzee, had tengevolge, dat de schepen der Hanze-steden meer en meer uit de Nederland- sche havens verdrongen werden. Reeds sedert 1440 hadden de voornaamste Nederlandsche steden, als Amsterdam, Middelburg, Dordrecht en Botterdam onder den invloed van het huis van Bourgondië zich van het Hanze-verbond los- gemaakt. Zij wisten echter haar voorrechten in het Oosten en Noorden door afzonderlijke ver- dragen te behouden. De kleinere steden als Zwolle, Deventer, Roermond, Arnhem, Alkmaa^ |
|||||||||||
|
Nederland en de Nederlandsche
koloniën en bezittingen. |
|||||||||||
|
Wij behandelen Nederland met de koloniën
en bezittingen bij elkander, om het innig ver- band, dat er tusschen deze bestaat, en dewijl de laatste in de Grondwet ook tot Nederland gerekend worden. Eene beschrijving van het land, den bodem, de rivieren, klimaat enz. van Nederland geven wij hierbij niet, omdat men die in een aardrijkskundig schoolboek van Nederland meer of minder uitvoerig behandeld kan vinden *) en ons hiervoor op deze plaats ook de ruimte zou ontbreken. Wij wenschen Nederland alleen te beschouwen uit het oogpunt van handel en nijverheid, landbouw enz., n.1. uit een economisch oogpunt. Bij onze koloniën en bezittingen voegen wij een beknopte beschrijving des lands daaraan toe. § 208. De ontwikkeling van den handel
in Nederland, gedurende de Nieuwe
Geschiedenis.
De Nieuwe Geschiedenis opende in de noordelijke
Nederlanden een tijdperk van bedrijvig leven op het gebied van handel en nijverheid. (Zie pag. 46). Men kan zeggen, dat in den tijd van den zwaren worstelstrijd tegen Spanje het Nederlandsche volk ook den grondslag van zijn handelsgroot- heid legde. De 16\'lu en nde eeuw vormen een tijdperk, waarin de Nederlanden den handel in West-Europa bijna geheel beheerschten. De oorzaak der ontwikkeling van den handel
in de Nederlandsche gewesten moet in de eerste plaats in de gunstige geographische ligging des lands ten opzichte van andere landen gezocht worden. In het midden van West-Europa ge- legen, was Nederland als aangewezen om een verbindingslid tusschen de Oostzee en de Zuid- Euro peesche, Fransche en Engelsche kusten te vormen. Daarenboven lag Nederland aan den mond van den /?//», den belangrijksten waterweg, die uit het hart van Europa naar zee loopt, alsmede aan den mond van een anderen, hoewel minder belangrijken waterweg, n.1. de Haas. Verder mondt de Schelde in deze gewesten uit. Door deze natuurlijke waterwegen, welke verin Europa doordringen, had Nederland een uitgebreid achterland, terwijl de zee voor deze streken een verbinding met verre gewesten vormde. Wanneer men daarbij in het oog houdt, dat het land zelf in alle richtingen met door de natuur gevormde bevaarbare wateren doorsneden was, \') Wij wijzen hiervoor or: H. Blink, Nederland, hand-
leiding bij het onderwijs in de aardrijkskunde van Nederland, f 1.26, bij de uitgevers dezes. |
|||||||||||
|
209
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDBIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
De landen aan de Oostzee leverden hoofd-
zakelijk de granen voor onze markt. En de meeste schrijvers in den vreemde roemen de handelspolitiek onzer voorvaderen ten opzichte van den graanhandel ten hoogste. De wissel- valligheid, waaraan de oogsten zijn onderworpen, brachten de graanhandelaars tot een berekening, om hiervan het meeste voordeel te trekken. In goede jaren werd het graan tegen lage prijzen opgekocht, en in de pakhuizen der Hollandsche steden bewaard, om aldus de slechte jaren met hoo- ger prijzen geduldig af te wachten. Wel trachtte men in Holland soms bij slechte jaren de regee- ring aan te sporen den uitvoer van graan hier te verbieden, doch de koopmansgeest kwam hiertegen op. Zóó werd Nederland de graanmarkt van Europa, zóó werden de koopsteden dezer landen in tijden van schaarschte en inisgewas de bron, waaruit West-Europa gevoed werd, en vanwaar de aanzienlijke graanuitvoeren konden plaats hebben, tot groot gewin van den Hol- landschen koopman. Amsterdam", zeide reeds Walter Ealeigh, heeft ten allen tijde in zijne pakhuizen een voorraad van 700000 quarters (= 700000 last) granen, van welke niet een enkel quarter in het land gegroeid is, en één jnar van schaarschte verrijkt Holland voor zeven jaren. Gedurende het tijdsverloop van anderhalf jaar eener schaarschte in Engeland werden alleen uit Southampton, Bristol en Exeter 200000 X, en Londen en het overige land medegerekend, wel 2 mill. pond sterling aan Holland voor granen betaald." Trots den strijd tegen Spanje, of gedeeltelijk
door dien oorlog, nam met het einde der 16cle eeuw de handelsbeweging in de noordelijke Nederlanden nog zeer toe. Dat Antwerpen onder Spanje bleef en Amsterdam de zijde der Staten koos in 1787, had ten gevolge, dat vele rijke kooplieden uit eerstgenoemde stad naar Am- sterdam of naar het noorden verhuisden, en hun kapitaal en ondernemingsgeest naar hier ver- plaatsten. De Nederlanders hielden den mond der Schelde in hun macht, en wisten daardoor Antwerpen van de zee af te sluiten. Toen Spanje zijn havens voor de Nederlanders sloot, begon men van hier direct ondernemingen te wagen, waarvoor men vroeger zou hebben terug- gedeinsd. Sedert 1584 stevende men zoowel naar Archangel in het noorden als naar de Kaapverdische eilanden in het zuiden, en, hoe- wel onder Italiaansche of Fransche vlag, be- zocht men ook eonige Turksche havens. In 1593 vertrok uit Hoorn het eerste schip
naar de kust van Guinea. Dagelijks breidden zich scheepvaart en handel
uit in deze gewesten, en tevens begon de han- del zich langzamerhand meer in de groote ste- den te concentreeren, hoewel de kleine nog lang mededongen. Een gevolg was, datAmster- |
|||||||||
|
Enkhuizen, Nijmegen, Groningen, Kampen, Har-
derwijk, Elburg eu Tiel bleven nog tot ver in de 16de eeuw leden van de Hanze. De uitbreidende koophandel vooral deed in de
16dc eeuw de Nederlandsche gewesten meer en meer in bloei toenemen, zoodat bij den afstand van Karel V de Nederlanden de rijkste en wel- varendste gewesten van geheel Europa waren. De geschiedschrijver Hooft zegt hierover: Filips II trof Nederland in het breedste van zijn bloeien: bebouwt met meer dan twee hon- dert steden, hondert vijftig opene vlekken, zoo goedt als vele bemuurde steden, zes duizend dorpen, alles vol van inwoonders, rijkdom, neehringhe, welvaart en weelde, tot dartelheit toe." Onder de regeering van Karel V werden op verschillende plaatsen havens aangelegd of verbreed en uitgediept, oorlogsschepen tot be- veiliging van koophandel en visscherij uitgerust, verscheidene bepalingen omtrent een en ander gemaakt. Ook de assurantiën op schepen en goederen werden in dien tijd geregeld. Dit laatste geschiedde bij de ordonnantie, statut en edict op de zeevaart, equipage en uitrusting van koopvaardij-, vi$schers- en andere schepen" in 1549 bij vernieuwing door Karel V gegeven, een oorkonde, welke zeer belangrijk is voor de kennis van den handel in dien tijd. Uit deze oorkonde blijkt, dat reeds in 1549 handel ge- dreven werd op Spanje, Frankrijk, Portugal, de Kanarische eilanden, Madeira, Italië, Cyprus, Candia, Ragusa, en andere in het zuidoosten of zuidwesten gelegen landen; verder op Ierland, Engeland, Noorwegen, Denemarken, Zweden, Oostland en andere ten noordwesten of in het noordoosten gelegene streken, van waar men aanvoerde: wol, ijzer, staal, koper, tin en andere metalen, aluin, zijde, rollen Boldavid of cain- vetsen, lakens, saai, lijnwaad, tapijtwerk, was, weede, pastel, meekrap, specerijen, wijn, suiker, siroop, oliën en andere goederen. (Art. 1). Hoewel Nederland geen hout van beteekenis
opleverde, werden hier meer schepen gebouwd dan in alle andere landen van Europa. Er werd hier toeu reeds veel boter en kaas gemaakt, wier waarde meer bedroeg dan die der specerijen, hier uit Portugal ingevoerd, en welke men jaar- lijks op meer dan 1 millioen gouds berekende, zooals Guicciardini schrijft. De boter en kaas werden naar verschillende landen van Europa, als naar Duitschland, Engeland en Spanje uitgevoerd. Hierbij kunnen wij er nog op wijzen, dat ver- schillende andere takken van nijverheid ten zeerste bloeiden. Hoewel wij niet bij de verschillende takken
van handel in dezen tijd kunnen stilstaan en enkel eenige hoofdfeiten aanstippen, moeten wij toch op deze plaats nog wijzen op het groote belang van den graanhandel voor de Nederland- sche steden, en vooral voor Amsterdam. |
|||||||||
|
210 HANDELS-AA]
dam en Rotterdam moesten worden uitgelegd
om betere havens te verkrijgen. In Rotter- dam, dat door gunstige ligging vooral in bloei toenam, werd in 1595 aangevangen met den bouw eerier koopmansbeurs. En niet alleen in den handel waren de Nederlanders van dien tijd bedrijvig: ook bij de vrachtvaart op ver- schillende landen vervulden zij een eerste rol. De Nederlandsche zeelieden waren overal gezocht en oefenden in alle landen van Europa de vracht- vaart uit voor buitenlandsche rekening. Men noemde de Nederlanders vrachtvaarders van Europa." Het vinden van den zeeweg naar Indië en de ont-
dekking van Amerika zijn twee gebeurtenissen van onberekenbaren invloed op den gang van den wereldhandel in het algemeen (zie pag. 4(1), en die van Nederland in het bijzonder. Nieuwe markten werden er geopend voor de produkten der West- Europeesche industrie, nieuwe handelsartike- len kwamen in rijken overvloed op de Europee- sche markten. En vooral verschaften zij aan Nederland de middelen, om de algemeene markt te worden voor alle volken van Europa. Portugal, de ontdekker van den zeeweg naar
Iridië, had aanvankelijk de markt der Indische produkten te Lissabon gevestigd, en van hier werden door de Nederlandsche schepen deze handelsartikelen gehaald en over Noord-Europa verbreid. Doch nadat Portugal in 1580 met Spanje vereenigd was, werd eindelijk in 1594 uit oorlogspolitiek de haven te Lissabon voor de Nederlandsche kooplieden gesloten. Hiermede werd de Nederlandsche handel met den onder- gang bedreigd, had het volk geen kracht en energie bezeten, om zelf den directen weg te openen naar het gebied, waar Spanje ons wilde uitsluiten. De Nederlanders zochten met alle inspanning van krachten zelf den zeeweg naar Indië, en in 1597 keerden de gebr. Houtman van hun eersten tocht terug, waarbij zij Bantam en Bali bezocht hadden. Nu eenmaal de weg geopend was ging men
verder, en te Amsterdam verrees de eerste maat- schappij voor den Indischen handel, de Maat- schappij van Verre (Landen)", die in 1598 een vloot van 400 schepen naar Indië zond. Deze keerde na een tocht van 15 maanden terug, medebrengende 400 last peper, 100 last nagelen, eene partij kaneel, foelie, notenmuskaat, be- nevens een brief en geschenken van den Sultan van Bantam aan den Stadhouder. Dit goede succes gaf bij de handeldrijvende be-
volking aanleiding tot navolging. Verschillende Amsterdamsche, Rotterdamsche en Zeeuwsche handelshuizen openden den handel op Indië met groot voordeel. Spoedig traden echter de Engel- schen als machtige concurrenten hier op. En de Portugeezen, sinds ongeveer een eeuw in het rustig bezit van den Indischen handel, stelden natuur- |
||||||
|
RI.TKSKUNDE.
lijkerwijze alle pogingen in het werk, om den
vreemden indringers afbreuk te doen. Dit mocht evenwel niet baten. Niettegenstaande zij overal de inboorlingen tegen de Nederlanders in het harnas joegen, konden zij niet voorkomen, dat de Nederlanders door verstandig beleid op ver- schillende eilanden van den Indischen Archipel invloed verkregen, en aldaar den grondslag legden van den wereldhandel, die Portugals vloten eenmaal uit deze wateren zou verdrij- ven. Zij hadden niet kunnen tegengaan, dat in een tijdperk van zeven jaar meer dan 64 sche- pen naar Indië waren gestevend, waaronder 12 voor Zeeuwsche rekening, die meestal met rijke schatten waren teruggekeerd. Zoo was de slui- ting van de haven van Lissabon een oorzaak ge- weest, om de opkomst van onzen directen han- lel met Indië te verhaasten, en om den Portu- geeschen handel ten onder te brengen. Om den handel op Indië beter te kunnen beheer-
schen en niet door overdreven onderlinge con- currentie te benadeelen, werd besloten een groote maatschappij op te richten. Zoo ontstond de Oost-Indische Compaijn:e, die in HiO\'2 haar eerste octrooi verkreeg voor den tijd van 21 jaren. Dit octrooi bepaalde, dat zij gedurende dien tijd met uitsluiting van alle andere, oost- waarts van de Kaap de Goede Hoop of door de Straat van Magelhaens op Oost-Indië zou mogen handelen. Om de onderscheidene handels- steden van Nederland deel in dien handel te geven, was de Compagnie verdeeld in 5 kamers. De kamer van Amsterdam zou de helft hebben in de aandeelen der Maatschappij, die van Zee- land %, die van de Maas, d. i. Delft en Rot- terdam, en die van het Noorderkwartier, d. i. Hoorn en Enkhuizen, ieder 1/,G. Alle ingezetenen dezer landen verkregen het recht om binnen zekeren tijd aandeelen te nemen. De Compagnie mocht verbonden maken met de Indische vor- sten in naam van de algemeene Staten of van de Hooge Overheid der Vereenigde Nederlanden; zij mocht sterkten bouwen, volkplantingen aanleggen, bevelhebbers en krijgsvolk aannemen, mits dezen den Staten of der Hooge Overheden en der Maat- schappij den eed zwoeren. Men schat de som, waarmede de Compagnie haar ondernemingen begon, op 6,6 mill. gulden. De eerste vloot van 14 schepen werd in 1602 door haar uitgezonden. Het ligt niet op onzen weg, de geschiedenis der Oost-Indische Compagnie te vervolgen, de oorlogen die zij voerde en de veroveringen die zij maakte op te sommen of te beschrijven. Blnkel wijzen wij er op, dat de Compagnie bij het einde van het eerste octrooi reeds onder- scheidene plaatsen in Indië in haar bezit had, met vele vorsten en volken handels-overeen- komsten had aangeknoopt, en daarop hnar mono- polie gevestigd had, terwijl de Spanjaarden (Portugeezen) hun bezittingen en hun handel |
||||||
|
211
|
|||||||||
|
HANDELS-AABDRIJKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
ontvangst, en zelfs bood de keizer van Japan
hem geld aan uit de schatkist. Bij zijn vertrek werd hem een brief van den Vorst voor den Prins van Oranje medegegeven, waarbij de Hol- landers in het drijven van handel op Japan werden bevestigd, met de vergunning om er loodsen of factorijen op te richten. Ook hier werden de Hollanders weldra de geduchte mede- dingers der Portugeezen, die geen moeite spaar- den, om hen bij den keizer verdacht te maken. Dit pogen was vruchteloos, en door de flinke taktiek der Nederlanders moesten de Portugeezen zelven het land ruimen, terwijl de Hollandsche handel hier gevestigd bleef. Al moest, tengevolge van eene christenvervolging, de Compagnie haar factorij van Firando in Japan naar het eiland Decima, dat door een brug met Nagisaki ver- bonden is, overbrengen, de handel leed hierdoor geen nadeel. De Hollanders bleven sedert langen tijd de eenigen, wien werd toegestaan op Japan handel te drijven. En al werd het handels- verkeer ook bemoeielijkt door knevelarijen der ambtenaren, toch maakte de Compagnie hier goede winsten, door het aandeel dat zij bezat in den uitvoerhandel van edele metalen, die gedurende geruimen tijd jaarlijks een som be- droeg van ïü mill. guldens. De handel op Japan geschiedde door Japansche
makelaars, die naar willekeur de prijzen dergoede- ren bepaalden. Deze beperking verhinderde niet, dat op de waarde der ingevoerde goederen lol) pet. werd verdiend. En op de goederen, welke in Japan gekocht werden, als edele metalen, koper, Japansch porselein, zijde, kunstwerken, soja, ambergrijs enz. was de winst nog grooter. Ook op China werd de blik der Hollanders
geslagen. De pogingen, om hier handel aan te knoopen, waren minder gelukkig. Wel werd er in 1622 een verdrag gesloten, dat de handelaren van beide partijen op het eiland Formosa elkan- der ontmoeten zonden, maar in 1661 verdreven de Chineezen de Hollanders weder van Formosa, en beletten hen aldus den handel op dat land weder, welken zij echter in het laatst der eeuw op nieuw hervatten, hoewel Formosa niet weer in het bezit der Compagnie kwam. In 1653 werd ook Korea door de Nederlandera
bezocht. Hoewel die buitengewone uitbreiding van den
Nederlandschen handel in Indië, waarvan wij slechts enkele hoofdfeiten konden noemen, niet enkel met voorspoed gepaard ging; hoewel er ook zware verliezen werden geleden en hoewel er ook kostbare oorlogen het gevolg van waren, moet men toch zeggen, dat de algemeene wei- vaart van Nederland er ten zeerste door werd bevorderd, zoodat niet alleen de Compagnie hooge dividenden uitkeerde, doch aan alle nering- doenden, aan fabrieken, handwerkslieden, klein- handelaars enz. groote voordeelen bezorgde. |
|||||||||
|
meer en meer zagen verkwijnen en in Neder-
lnndsche handen overgaan. Toen het eerste octrooi der Compagnie geëindigd was, werd her. met onbeduidende wijziging der voorwaarden weder verlengd, en opnieuw werden de over- winningstochten in Indië voortgezet. Zoo ver- schafte de Compagnie zich den alleenhandel en de souvereiniteit over een uitgestrekt gebied. De voortdurende machtsuitbreiding der Com-
pagnie was van buitengewoon gunstigen invloed op de uitbreiding des handels van Nederland en deed groote schatten naar ons vaderland stroomen. Timor en Celebes leverden was, schildpad,
sandelhout, sago, rijst, olifantstanden, kamfer, katoen en gember. De invoeren der Compagnie op Celebes
bestonden in scharlaken-, gouden en zilveren stoffen, koper en tin. Borneo leverde dia- manten, kamfer, suiker, was, en schildpad; de invoer in Borneo bestond uit koper, kwikzil- ver, glas, spiegels, lijnwaden, lakens en papier. Sumatra leverde goud, benzoë, kamfer en peper; Java suiker en rijst. Op Ceylon was de winst- gevende kaneelhandel voor meer dan drievierde gedeelte in handen van de Compagnie. Verder leverde dit eiland edelgesteenten, indigo, carda- mom en ivoor; ook werden er parelen gevischt. Bengalen leverde op katoenen stoffen, neteldoek, amfioen, zijde en katoen; de kust vanMalabar: peper, cardamom, staal, hout en andere goederen; die van Koromandel lijnwaden, zijde enz. Het grootste gedeelte dezer voortbrengselen
werd uitgevoerd naar Europa, maar de Com- pagnie dreef in Indië ook een zeer belangrijken tusschenhandel, even als vroeger de Portugeezen. Op haar schepen werden de voortbrengselen van Indië naar China en Japan, naar Arabië en Perzië vervoerd. Zij dreef handel tusschen Voor- en Achter-Indië. Koffie en allerlei reukwerken voerde zij op haar vloten uit Arabië aan, tot zij zelve de koffieteelt op Java invoerde. Aan de Perzische Golf had zij te Gamron en Bender- Abassi haar handelsagenten en handelshuizen; uit eerstgemelde plaats werden in 1611 wel 9U0 balen zijde naar Malakka verzonden. Ook de Chineezen te Batavia oefenden den
tusschenhandel in het Z.O. gedeelte van den Indischen Archipel uit, doch zij moesten daartoe verlof hebben van de Companie, hetwelk hun tegen groote sommen werd verstrekt. Het ver- keer met de Molukken was aan ieder ander volk streng verboden. De Nederlanders beperkten hun handel niet
uitsluitend tot de eilanden en het vasteland van Indië. Ook stevenden zij ten oosten van Java naar het noorden, en weldra hadden zij het oog op Japan gericht. In 1609 stevende van den Broek hierheen, om te pogen er handelsbetrek- kingen aan te knoopen. De pogingen slaagden, de vlootvoogd ondervond er eene welwillende |
|||||||||
|
212 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
Van 1595 tot 1648 kwamen uit Indië naar
Nederland 334 schepen terug, en van 1648 tot 1703 steeg dit aantal tot 1051. Van 1649 tot 1784 gaf de Compagnie op de gestorte aandeelen 6241/.2 pet. rente, of gemiddeld 17\'-\'r,/3.> pet. per jaar. Is het te verwonderen, dat. andere landen naijverig werden op de Nederlanden, en zich een gedeelte van dien haddel trachtten te verwerven? Engeland, dat meer en meer opkwam, zag terecht in, dat het voor de bevordering van zijn eigen handel, die der Nederlanders moest treffen. De Akte van Navigatie", in 1651 door Cromwell uitgevaardigd (zie pag. 158159), had gedeeltelijk de vernietiging van onzen kolonialen handel op het oog. Oorlogen met Engeland waren mede een gevolg van dien handelsnaijver. Was het Oosten aantrekkelijk voor de Neder-
landers in de 16° en 17e eeuw, reeds omstreeks het jaar 1580 voeren ook de Hollanders en Zeeuwen op de kusten van Guyana in Zuid- Amerika. In 1598 deed Olivier Van Noort op zijn reis om de wereld Brazilië arm, doch werd daar vijandelijk ontvangen. Volgens Velius zond de stad Hoorn in 1599 de eerste schepen om zout te halen naar West-Indië; dit zouthalen was weldra zelfs van zooveel belang, dat 80 a 90 schepen zich er mede bezighielden. Zeeuwen handelden op de kusten van Amerika; op Cuba vond men reeds in dien tijd een aantal Hol- landsche kooplieden, die zelfs dieper naar hot land introkken, om handel te drijven. Ook bezochten Hollandsche zeelieden de Golf van Mexico. In 1609 ontdekte de Engelschinan Hudson, die na- mens de Staten der Vereenigde Gewesten op kosten der O.-Ind.-Comp. was uitgezonden, oin een noordwestelijken doortocht naar China te zoe- ken, de Hudsons-rivier, welke hij opvoer, en die naar hem genoemd is. Op zijn tocht huiswaarts viel hij in Engeland binnen, waar de regeering hem niet naar Holland wilde laten vertrekken, zelfs niet om verantwoording te doen, ten einde te voorkomen, dat hij verslag uitbracht van zijn reis aan de Staten. De verschillende handelsondernemingen op
Amerika hadden ook de gedachte doen rijzen aan de oprichting eener West-Indische Com- pagnie naar het voorbeeld der Oost-Indische. Als men rekent, dat reeds voor 1609 honderd en twintig groote en kleine schepen op West- Indië voeren, wordt het duidelijk, dat men hieraan dacht. Oldenbarneveld had er zich steeds tegen verzet, doch na zijn dood, bij het eindigen van het Twaalfjarig Bestand in 1621, waren er geen beletselen meer hier tegen. In 1621 werd voor den tijd van 25 jaren aan de West-Indische Compagnie octrooi verleend, waarbij werd be- paald, dat binnen den tijd van 24 jaren anders dan alleen uit naam der opgerichte Compagnie, uit deze Vereenigde landen, noch ook van buiten. |
|||||||
|
men zoude mogen varen of handel drijven op de
Afrikaansche kusten en landen van den Kreefts- keerkring af tot Kaap de Goede Hoop, noch op de landen van Amerika van het zuidelijk gedeelte van Terre Neuve door de straten Magelhaens tot de straat van Anjan (Beringstraat). Wy mogen bij de geschiedenis dezer Compagnie, bij hare handels- en krijgsverrichtingen, uit gebrek aan plaatsruimte niet verder stilstaan. Alleen wijzen wij er op, dat zij minder gelukkig was in de ondernemingen dan hare oudere zuster in Oost-Indië, zoodat zij reeds in 1674 ontbonden werd, en door een nieuwe Compagnie werd ver- vangen. Ook deze tweede werd na een lijdend bestaan in 1791 door de Staten-Generaal ont- bonden. De handelsgrootheid der Nederlanders, in de
17lle eeuw zoo aanzienlijk, bleef niet voortduren. Omstreeks het begin der 18Je eeuw, nagenoeg met den vrede van Utrecht in 1713, vertoonden zich reeds sporeu, die er op wezen, dat de staatkundige beteekenis en handelsgrootheid niet alleen de grootste hoogte bereikt hadden, doch ook achter- uitgingen. Wel deed de Oost-Indische Compagnie nog altijd schatten naar de Nederlanden stroomen, maar het toppunt van haar bloei was spoedig bereikt. De dividenden der Compagnie, welke in de eerste jaren der 18\'le eeuw waren achteruit- gegaan, rezen na den Utrechtschen vrede nog wel weder, bereikten van 1716 tot 1720 zelfs een hoogte van gemiddeld 40 pet., maar begon- nen na dit laatste jaar ook weder te dalen. De Compagnie had het toppunt van haar welvaart bereikt. De waarde der aandeelen klom in 1718 tot 600 pet., bereikte zelfs in 1720, het jaar van den windhandel, een hoogte van 1200 a 1260 pet. Doch het was de overspeculatie van een opgewonden tijd, welke voor bijna waardelooze bloembollen groote sommen deed besteden, en die ook de aandeelen der beroemde Compagnie tijdelijk onverstandig hoog opvoerde. Spoedig daalden dan ook deze aandeelen weder, om hier- inede velen groote nadeelen te veroorzaken. En ook de opbrengsten der Compagnie zelve
gingen achteruit. De mededinging van andere volken had den handel der Compagnie be- perkt. Zij was op verre na niet meer de eenigste m latschappij, die de Indische goederen naar Europa vervoerde. Engeland werd de machtige concurrent van de Nederlanders. Zelfs in België zag men in 1718 een Oost-Indische Compagnie verrijzen te Ostende, hoewel men dit in strijd achtte met de bepalingen van den vrede van Munster. Deze Belgische Compagnie werd dan ook in 1731 opgeheven. Van die zijde waren er ook geen belangrijke nadeelen ons toege- bracht. Doch verschillende andere oorzaken werkten
hiertoe mede. Op de kust van Koromandel |
|||||||
|
213
|
|||||||||
|
HANDËLS-AARDRIJKSKÜNDE.
|
|||||||||
|
(Voor-Indië) leed de handel in lijnwaad een
groot verlies door de inneming vnn Masulipatnam in 1750 door de Franschen, zoodat de handel stilstond. Ziekten op Ceylon en een aardbeving op Amboina brachten de Compagnie slagen toe. Groot-Britannië\'s macht was in 1751 uitgebreid door de inbezitneming van Bengalen. Onze kaneelhandel werd zeer gedrukt door het gebruik van wilde kaneel van Sumatra, Malabar en de Philippijnsche eilanden. Op Sumatra hadden de Engelschen zich gevestigd en onzen handel in goud en kamfer groote nadeelen toegebracht. Verschillende opstanden had men te bestrijden, wat groote kosten medesleepte. De belangrijke handel in salpeter en lijnwaad op Bengalen geraakten geheel verloren. Banda en de ooste- lijke eilanden brachten der Compagnie niet meer zulke groote voordeelen aan als vroeger; de inboorlingen dreven sluikhandel met andere Europeesche volken, die hun, in ruil voor spe- cerijen, opium toevoerden. Zoo waren er onderscheidene verschijnselen,
die op achteruitgang wezen, ook al was in en- kele opzichten de handel der Compagnie nog altijd bloeiend. Doch in de laatste helft der 18liu eeuw werd het verval meer en meer zicht- baar. De gedrukte verslagen der Compagnie wezen het duidelijk voor de deskundigen aan. Daarbij kwam nog de vierde Engelsche oorlog van 17801784. Onze bezittingen op de kust van Koromandel vielen in handen van den vijand. Negapatnam werd ingenomen, en ging in 1782 verloren; op Ceylon leden wij verlies, en op de westkust van Sumatra werden onze be- zittingen genomen. De schepen, die gereed stonden naar China, Beugalen of Surrate uit te zeilen, moesten ten oorlog uitgerust worden. De handel trad een tijdperk van stilstand in, en er kwam geldgebrek. Holland leende in 1781 en 1783 de Compagnie aanzienlijke sommen, om tijdelijk te helpen. En al werd na den vrede in 1783 het grootste gedeelte dar veroverde be- zittingen op Sumatra en Koromandel weder terug gegeven, het geldgebrek der Compagnie nam steeds toe, zoodat men wel een naderend einde kon voorspellen. Toen de toestand der Compagnie steeds slech-
ter werd en de tekorten groeiden (in 1788 was zij 64 mill. ten achter), begon men van alle zijden op verbetering en nader onderzoek naar den financiëelen toestand aan te dringen. In 1790 kwam zelfs de vraag op, of zij al dan niet behouden moest worden. Na eenige schoinme- lingen tusschen onderscheidene plannen en halve maatregelen, werd de toestand in 1795 geheel hopeloos. Schulden en renten namen voortdu- rend toe, en de inkomsten verminderden bij den achteruitgang van den handel. Zoo kwijnde de eens zoo machtige maatschappij
langzaam weg, vóór er flinke plannen tot reor- |
|||||||||
|
ganisatie van het verkeerde beheer uitgevoerd
werden. De staatkundige oorlogen na 1795 de- den de belangrijkste bezittingen in handen der Engelschen overgaan, en de Compagnie had weldra zedelijk opgehouden te bestaan, vóór zij feitelijk ontbonden werd. In 1799 bij het ein- digen van haar octrooi hield zij op te bestaan, en in 1800 nam een Baad van de Aziatische Be- zittingen het bewind op zich in naam van den Staat. De handel der Oost-Indische Compagnie was
wel niet de geheele Nederlandsche handel, maar maakte er toch de ziel van uit. Haar achteruitgang en eindelij ke val was een zware slag voor den handel in deze gewesten. En tegelijk met de Compagnie ging ook de overige handel in het eind der 18llc eeuw snel achteruit, zoodat er weldra nog slechts een schaduw van overbleef. De eertijds zoo bloeiende graanhandel op de Oostzee was verloopen, de haringvisscherij stond grootendeels stil, de Groenlandsche visscherij had een belangrijke vermindering ondergaan, om in de dagen der afhankelijkheid geheel te niet te gaan. Vroeger was Nederland de algemeene markt,
waar alles te vinden was, waar ieder artikel een kooper vond. Wat men anders uit de Levant of uit het Noorden, uit Frankrijk, Engeland of Indië zou hebben moeten ontbieden, werd in de Nederlandsche koopsteden aangetroffen. Doch met het laatst der vorige eeuw was deze alge- meene markt reeds grootendeels verloopen. De pogingen door Willem IV gedaan tot opbeuring van den handel misten hun doel. Aan het voor- stel, om als een eclatant, promt, eflicacieus en nieuw middel van redres in den koophandel een gelimiteerd Porto Franco in te voeren, werd geen gevolg gegeven, evenmin als aan het mid- del van vrije doorvoer. De dood van den Prins maakte een einde aan deze plannen, zoodat de koophandel met den dag meer en meer achter- uitging. De ondergang onzer afhankelijkheid deed het
verdere, om den Nederlandschen handel geheel ten onder te brengen. Nederland bereikte een toestand als deze gewesten nog niet gekend hadden. De Nederlandsche marine, reeds lang in verval, kon de koopvaardijschepen geen be- schenning meer verleenen. Overal werden de Hollandsche schepen door Engelsche kapers vervolgd; de Britten, Zweden, Denen en Noord- Amerikanen maakten zich van den zeehandel der onzen meester. De Oost-Indische Compagnie en de Bank losten zich geheel op, en vele aan- zienlijke kooplieden verlieten het land, om el- ders hunne kapitalen in handelszaken te steken. En ook de fabrieken deelden in denzelfden toe- stand van verval. |
|||||||||
|
2U ttAttDÉLS-AARDRI.tKStfÜNDE.
|
|||||||
|
Wij zullen de geschiedenis van den handel
in dien tijd niet in bijzonderheden nagaan. Ge- ringe sporen van hernieuwden bloei wisselden af met tijden van even diep verval, al naar de staatkundige en krijgskundige gebeurtenissen van den veelbewogen tijd in het begin dezer eeuw. En toen het beruchte Continentaalstelsel in 180u\' werd uitgevaardigd, waardoor de han- del met Engeland zoo goed als verboden was, werd onzen handel de laatste slag toegebracht. Wel had men beloften van tolvrijen handel van Amsterdam tot Rome, doch deze werden nim- mer verwezenlijkt. Koloniale produkten konden niet meer worden aangevoerd, en in plaats van den vrijen handel was de sluikhandel opgetreden, die van de verbodsbepalingen op onzedelijke wijze voordeel trachtte te behalen. In dien tijd, waarbij de invoer van onder-
scheidene koloniale artikelen verboden was, kwam de vervanging van deze door surrogaten, welke allengs uitgevonden werden, in zwang. Met de vernieuwde vestiging onzer onafhan-
kelijkheid begon er ook een nieuw leven voor onzen handel. Niet in eens, doch zoo langzamer- hand brak een tijdperk van wedergeboorte aan. In 1814 (Aug.) werd bepaald, dat Nederland de voormalige bezittingen der Oost- en W est- Indische Compagnie, welke aan den staat waren overgedaan, en die met den oorlog verloren ge- gaan waren, terug zou bekomen, met uitzonde- ring van Ceylon, de Kaap de Goede Hoop, Deinerary, Essequibo en Berbice. Op het Wee- ner Congres in 1815 werd bepaald, dat België met Noord-Nederland zou vereenigd worden tot één koninkrijk. Hierbij werden den Belgischen ingezetenen dezelfde rechten met betrekking tot den handel op de koloniën toegestaan als den Noord-Nederlanders. Het was moeilijk voor de regeering de tegen-
strijdige belangen van het noordelijk en het zui lelijk deel des lands te vereenigen. In het zuiden, in België, werd vooral welvaart aauge- bracht door den bloei der fabrieken, waartoe de natuurlijke voortbrengselen des lands aanleiding gaven. In het noorden had men echter zijn kapi- talen aan den handel te danken. Nu trachtte men door een stelsel van protectie deze schijn- baar tegenstrijdige belangen zooveel mogelijk te vereenigen, en den handel, voor welke bescher- ming nadeelig is, door kunstmiddelen op te beuren. Gedurende de inlijving van België bij Frank*
rijk had België van zijne fabrikaten naar dit land kunnen zenden, en wijl de regeering van het groote keizerrijk de Belgische fabrieken begun- stigde, had dit land niet zooveel door de Fransche overheersching geleden als de noorde- lijke Nederlanden. Na de vereeniging met Noord- Nederland hield die gunstige omstandigheid voor |
|||||||
|
België op, en de welvaart ging hierdoor dan
aanvankelijk ook niet vooruit. Door een nieuw ta- rief met hooge invoerrechten op die waren, welke ook in België geproduceerd werden, werd de invoer van die artikelen uit het buitenland belemmerd, en vooral in de noordelijke deelen des rijks vonden de Belgische fabrieken enz. thans afzet. Dit betreft o. a. laken, linnen, steenko- len, ijzer- en metaalwaren, lederwaren, katoen enz. Daarenboven werden de Belgische fabrie- ken met kapitalen ondersteund. Door dit alles nam de nijverheid in het zuiden spoedig toe in bloei. De handel in het Noorden had aanvankelijk
nog al moeite om weder tot vernieuwd leven te komen. Amsterdam begon na den vrede van 1814 al zeer spoedig zijn oude handelsbetrek- kingen weder op te zoeken. Natuurlijk werd het oog gevestigd op Indië, dat grootendeels weder in ons bezit was gekomen. Echter aan- vankelijk was deze handel niet voorspoedig. De handel in koloniale produkten was meest in Engelsche handen, en er kwam hier weinig na- vraag naar specerijen; zelfs de handel in suiker en koffie was aanvankelijk gering. De vroegere vrachtvaart was voorbij en de natiën gaven thans de voorkeur aan eigen handel. Amsterdam en Rotterdam vonden thans machtige concur- renten in Antwerpen en de Hanzesteden. Er moesten nieuwe handelswegen opgezocht wor- den, waarin men niet altijd even gelukkig was. Met enkele gedeelten van üuitschland was er nog altijd een druk verkeer, en de kapitalen, welke hier nog altijd berustten, als gevolg van vroeger tijden, gaven voedsel aan nieuwe on- dernemingen. Zoo breidde zich tot 1830 de handel aanzienlijk uit, hoewel hij niet meer de beteekenis verkreeg van vroeger. Vooral na 1824 had er aanzienlijke vooruit-
gang van den handel plaats. In een tijdsbestek van 4 jaren was de waarde van den invoer met 11 mill. vermeerderd, die van den uitvoer met 24 mill. Welvaart begon zich weder te ver- spreiden, het crediet herleefde, en de bloei van ons fabriekswezen nam van jaar tot jaar toe. De verzendingen naar den Rijn van Amster- dam, Rotterdam, Dordrecht en Antwerpen uit werden zeer aanzienlijk. Ook de handel op de Oostzee breidde zich sterk uit. Deze uitbreiding van den handel was voor
een deel een gevolg van de oprichting der Nederlanihc/ie Handelmaatschappij in 1824. De oprichting dezer maatschappij geschiedde met het doel om handel, scheepsbouw en fabrieken weder op te beuren, met behoud van vrije vaart voor elke Nederlandsche vlag en die van bevriende mogendheden. Zij ving haar werk- zaamheden aan met een kapitaal van 37 mill. gulden, en werd bestuurd door 5 directeuren. Hoewel met moeielijkheden kampend, ver-
|
|||||||
|
215
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
land de ontwikkeling van de nijverheid sterk be-
vorderd en de Handelmaatschappij droeg hiertoe veel bij. De ontluiking der Tvventsche nijver- heid tot groote beteekenis is daaraan grooten- deels te danken. Wij zeiden reeds, dat na de afscheiding van
België de tarieven van de invoerrechten ver- zacht werden. En toen de definitieve afschei- ding in 1839 geregeld was, drong men op een volledige herziening der tarieven aan in de richting van het vrijhandelstelsel. De tariefs- herziening van 1845 werd dan ook op vrijzin- nige beginselen geschoeid; die van 1850 was nog vrijzinniger. Vermindering van tonnegeld, afschaffing van doorvoerrechten en scheepsrech- ten op den Rijn en de IJsel, opheffing van de begunstiging aan de nationale vlag verleend, en bevrijding van alle belemmeringen, die haar ontwikkeling in onderscheidene beginselen der bestaande wetgeving ontmoette, waren daarin opgenomen. In 1854 werd alle verschil opge- heven, dat nog in de heffing der rechten bestond, voor de natiën welke de Nederlandsche schepen in hun havens met de nationale gelijk stelden. Nog vrijzinniger werd het tarief van invoer-
rechten in 1802, waarbij het beginsel eener hef- hng naar de waarde van 5 ten honderd van voorwerpen, welke als volledige fabrikaten kun- nen worden beschouwd, werd vastgesteld, ter- wijl voor artikelen, waarvan weinig of geen verschil in soort bestaat, een gewichtsrecht overeenkomende met een normaalrecht van 5 pet. werd geheven. In 1877 werden de invoerrechten op de benoodigde levensmiddelen geheel afgeschaft. Door die verschillende vrijzinnige bepalingen,
waardoor Nederland als het ware een vrijhaven werd, is de handel ontegenzeggelijk toegenomen. De algemeene invoer bedroeg van 18721876 gemiddeld 0793 inill. K.G., en in 18871891 gemiddeld 14070 mill. K.G-., terwijl hij in 1893 op 16378 mill. K.G-. liep. De algemeene uitvoer steeg van 3269 mill. K.G-. in 18721876, tot 7753 mill. K.G. gemiddeld van 18871890. Deze cijfers zijn welsprekend. Nederland heeft sedert dien tijd talrijke han-
delsovereenkomsten met onderscheidene natiën gesloten, dienende om den buitenlandschen han- del te bevorderen of te vergemakkelijken. Die handelsverdragen zijn meestal gebaseerd op wederzijdsche behandeling op den voet der meest begunstigde natie, of op wederkeerige vrijheid van handel. Wij kunnen bij die over- eenkonisten niet nader stilstaan, omdat ons hiervoor de plaatsruimte ontbreekt. Wie ge- noemde verdragen wenscht te kennen, vindt ze in de Verzameling vim handels- en scheepoaarU overeenkomsten, gesloten tusschen Nederland en rree< de Mogendheden, door Jhr. S. v. Sittsrs, in 1891 bij Gebr. Belinfante uitgegeven, en tot dat jaar bijgewerkt. |
|||||||||
|
schafte toch de Handelmaatschappij aan de
fabrieken in België druk verkeer door uitvoer naar Indië, waar zij bijna alle mededinging deed ophouden. Vooral sedert in Indië in 1880 het Gultuurstelsel door generaal Van den Bosch werd ingevoerd, breidde zich de werkzaamheid der Handelmaatschappij ten zeerste uit. En ook de persoonlijke steun van het hoofd van den Staat, Koning Willem I, deed die vereeni- ging in den aanvang groote deelneming ver- zekeren. In het jaar 1830 scheidde België zich af van
het Noorden en werd eindelijk als een zelfstah- dig rijk erkend. Sedert kon de regeering zich in de behartiging van de belangen des volks alleen tot het noorden bepalen. Dit had ten gevolge, dat er veel halfslachtigs in de regee- ringsmaatregelen verdween. Spoedig werden er maatregelen genomen, om de bestaande hooge rechten, in het belang der Belgische nijverheid geheven, naar de beginselen van een meer vrij- gevig handelsstelsel te wijzigen. De invoering van het Cultuurstelsel iri Indië
in 1830 had belangrijke gevolgen voor het inoe- derland. Het doel van dit stelsel was, om in Indië meer produkten voor de Enropeesche markt te verkrijgen. Er werd bepaald, dat de inboorlingen van Indie % van hun landerijen moesten bebouwen met gevraagde produkten, voor de Europeesche markt van waarde, ter- wijl elk dorp een zeker aantal arbeiders zoude moeten leveren, waarvan een gedeelte kon ge- bruikt worden tot de bebouwing zelve, en een ander deel voor behoorlijke verzending zoude zorg dragen. Terwijl men vroeger bijna alleen op koffie de aandacht gevestigd had, werd deze cultuur thans nog uitgebreid, maar tevens het oog gevestigd op suiker en indigo. Op het voet- spoor van Van den Bosch gingen zijne opvol- gers voort, en werd ook de thee weldra een produkt van Java. Door het Cultuurstelsel nam de handel in koloniale produkten van jaar tot jaar toe in beteekenis en omvang. Het kan niet ontkend worden, dat het productief vermogen van Java er buitengewoon door vergroot werd, al valt het ook in vele andere opzichten af te keuren. En de handel van Nederland op Oost- Indië werd hoofdzakelijk gedreven door de Handelmaatschappij, die de koloniale produkten van het Rijk uit Oost-Indië in Nederland ter markt bracht, en Nederlandsche industrie- voortbrengselen onder bescherming van hooge differentieele rechten in Indië invoerde. Even- wel namen particuliere handel en scheepvaart naast die der Handelmaatschappij eveneens toe, hoewel van geen beteekenis tegenover de aan- zienlijke uitbreiding, die Engelsche scheepvaart en handel in Oost-Indië verkregen, nadat Singa- pore tot vrijhaven was verklaard. Na de afscheiding van België werd in ons
|
|||||||||
|
216 HANDELS-AAEDBIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
hoofdbronnen van bestaan uit voor het Neder-
landsche volk. De beteekenis van de veeteelt leert men het best kennen door eene vergelij- king van de absolute en betrekkelijke hoeveel- heid vee, welke Nederland bezit in verhouding tot eenige landen van Europa. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Tegenwoordige economische toestand
en handel van Nederland. § 209. Produkten des lands. A. Veeteelt
en produkten daaruit voorkomend. De vee- teelt maakt sedert de oudste tijden een der |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Vergelijkend overzicht van het veebezit van eenige landen.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uit het bovenstaande blijkt, dat in het bezit
van rundvee Nederland naast België de eerste plaats inneemt, in vergelijking tot zijne opper- vlakte. België, dat in volstrekt getal hij Neder- land iets achterstaat, heeft een gelijk aantal runderen per K.M2. Ook in het bezit van paarden wordt Nederland slechts betrekkelij- kerwijze door Denemarken en België overtroffen. |
In de schapenteelt neemt Nederland op verre na
niet de eerste plaats in, maar staat Groot-Britannië betrekkelijker wijze boven aan. En in het be- zit van varkens wordt Nederland van genoemde landen overtroffen door Pruisen, België en Dene- marken, maar is toch zijn bezit zeer aan- zienlij k. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Overzicht van het veebezit in onderscheidene Provinciën in 1891.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
betrek kei ijker wij ze het meest vertegenwoordigd.
Daarop volgen Friesland en Utrecht, en verder Noord-Holland, alle Provinciën met de helft of meer der oppervlakte aan grasland. De geringste hoeveelheid rundvee bezit Drente, waar ook slechts 24 pet. der oppervlakte uit grasland be- staat. Doch in deze provincie vindt men de meeste heideschapen in ons land. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het bovenstaande geeft ons een overzicht
van den veerijkdom in de verschillende gedeel- ten van Nederland. Absoluut juist mag men deze cijfers wel niet beschouwen, maar in hun betrekkelijke waarde hebben zij toch groote beteekenis. Het rundvee, dat de grootste beteekenis van
pnzen veerijkdom uitmaakt, is in Zuid-Holland |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
217
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUN\'DE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De veeteelt is nog de grootste rijkdom van
den landelijken stand in Nederland. Door de lage graanprijzen, een gevolg van den invoer van granen uit Noord-Amerika, Argentinië en zelfs uit Australië in Europa, zijn de voordeden van den landbouw in dit werelddeel hoe langer hoe meer verminderd. In Nederland hoort men dan ook allerwege klachten over den slechten toestand van den landbouw, en dringt men van vele zijden zelfs aan op de heffing van invoer- rechten op de granen, om den gedrukten boeren- stand hiermede te verheffen. Of dit middel voldoende baten zal, schijnt wel twijfelachtig. In elk geval zijn er groote nadeelen aan ver- bonden voor de niet-landbouwers. Bescherming van de eene klasse brengt benadeeling eener |
andere klasse mede. Hiermede willen wij echter
nog niet absoluut den staf breken over dergelijke plannen. Een gevolg van den gedrukten toestand van
den landbouw is het, dat op vele plaatsen het bouwland zooveel mogelijk veranderd wordt, in grasland. In het zuiden van Limburg had dit in de laatste jaren op groote schaal plaats. Niet met alle gronden kan dit echter geschieden. De veeteelt heeft in de eerste plaats direct
een drukken binnenlandschen handel ten gevolge. In tal van provincie-steden en dorpen zijn de vee-weekmarkten of de vee-jaarmarkten geregeld bezochte centra van een druk handelsverkeer. Wij laten hier een overzicht volgen van den veeaanvoer, provinciesgewijze gerangschikt. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Veeaanvoer ter markten in 1891.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De belangrijkste veemarkten in Nederland,
wat betreft de hoeveelheid van den aanvoer, zijn de volgende: 1. In Groningen: Groningen, Slochteren, Veen-
dam en Winschoten.
2. In Friesland: Leeuwarden, Sneek, Dokkum,
Opsterlaud, Tietjerksteradeel, Schoterland.
3. In Drente: Hoogeveen, Koevorden, Rolde,
Emmen, Zuidlaren, Assen, Meppel, Vries.
4. In Overijsel: Zwolle, Ommen, Deventer,
Hengeloo, Delden, Steenwijk, Friezenveen,
Rijssen, Wierden. 5. In Gelderland: Arnhem, Nijkerk, Lichten-
voorde, Eist, Wijchen, Hengeloo, Nijme-
megen, Ede. 6. In Utrecht: Utrecht, Wijk-bij-Duurstede,
Montfoort.
7. In Noord-Holland: Purmerend, Amsterdam,
Hoorn, Alkmaar, Schagen, Haarlem.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
8. In Zuid-Holland: Leiden, Delft, Rotterdam,
Gorinchem, Gouda, Puttershoek.
9. In Zeeland: Middelburg.
10. In Noord-Brabant: Den Bosch, Waalwijk,
Uden, Eersel, Tilburg, Rozendaal, Made
en Drimmelen. 11. In Limburg: Valkenburg, Maastricht, Ven-
raai.
Behalve het vee .dat ter markt gebracht wordt,
wordt een groote hoeveelheid, misschien het meeste wel, op de stallen aan rondtrekkende kooplieden verkocht. In de laatste vijf en twin- tig jaren heeft deze gewoonte zich sterk uit- gebreid. Het aldus verkochte vee wordt voor een gedeelte direct naar het buitenland geëx- porteerd, en komt voor een ander deel in de handen van slagers of wordt weder op andere binnenlandsche markten aangevoerd. Waar de runderteelt het ijverigst gedreven
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
218 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
wordt, heeft ook de productie van zuivel het
meest plaats. De zuivelproductie heeft weder een druk inarktverkeer in de provinciesteden ten gevolge. Echter moeten wij hierbij opmerken, dat door de oprichting van botêrfabrieken, welke in den laatsten tijd bijna overal in ons land plaats vindt, de aanvoer van boter op de botermarkten veel verminderd is. De week- |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
markten lijden ontegenzeggelijk hierdoor groote
schade, doordien de boeren van den omtrek niet meer genoodzaakt worden wekelijks de week- niarkt te bezoeken. Dit neemt niet weg, dat er nog altijd groote hoeveelheden boter en kaas op de markten worden aangevoerd. De aanvoer van boter op de markten in de
onderscheidene provinciën was in 1891 als volgt: |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Boteraanvoer ter markt in 1891.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
gedeelte uitgevoerd naar het buitenland, het
rundvee voornamelijk als fokvee. Wij bepalen ons tot het jaar 1891, waarvan wij boven even- eens de opgaven mededeeldon, en geven een beknopt staatje van den invoer en uitvoer van verschillende artikelen, op de veeteelt betrekking hebbend. Invoer en uitvoer der belangrijkste
produkten van de veeteelt. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De belangrijkste bo(er- en kaasmarkten in
Nederland zijn de volgende: 1. Groningen: Groningen en Winschoten.
2. Friesland: Leeuwarden, Sneek, Bolsward,
Workum, Lemsterland, Haskerland, Op-
sterland, Weststellingwerf, Gaasterland, Harlingen. 3. Drente: Meppel en Koevorden.
4. Overijsel: Zwolle, Kampen, Deventer, Steen-
wijk, Raalte, Oldemarkt, Ommen.
5. Gelderland: Tiel, Doesburg, Apeldoorn,
Zutfen, Arnhem, Wisch, Wageningen,
Barneveld. 6. Utrecht: Amersfoort, Utrecht.
7. Noord-Holland: Purmerend, Hoorn, Edam,
Schagen, Alkmaar, Haarlem, Enkhuizen.
8. Zuid-Holland: Delft, Leiden, Gouda, Rot-
terdam, Woerden, Bodegraven, Gorinchem.
9. Noord-Brabant: Den Bosch, Waalwijk, Op-
loo, Mil en St. Hubert, Gemert, Gilze,
Nispen, Vechel, Dongen, Waspik. 10. Limburg: Roermond, Gulpen, Maastricht. Ook de handel in paarden en in varkens is
in vele plaatsen levendig. De marktplaatsen zijn meestal hoofdzakelijk dezelfde als voor het rundvee. Van de paardenmarkten is die te Utrecht in Nederland wel het aanzienlijkst. Het Nederlandsche vee wordt niet enkel in
Nederland behouden, doch wordt ook voor een |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Hanoels-aardrijkskünde. 219
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
België en Groot-Britannië; de varkens naar
Pruisen, België en Groot-Britannië; de schapen naar Groot-Britannië, België en Pruisen. Even- wel een groot gedeelte van hetgeen de statistiek voor België aanwijst zal nog weder voor andere landen bestemd zijn. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uit het bovenstaande blijkt, dat de uitvoer
van ossen en koeien, kalveren, schapen, varkens, boter, kaas, versch vleesch, versch schapenvleecli en gezouten schapen vleesch nog altijd veel aan- zienlijker is dan de invoer. Het rundvee wordt vooral uitgevoerd naar België, Pruisen, Groot- Britannië en Frankrijk; de paarden naar Pruisen, |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
B.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Landbouw.
Overzicht van de teelt der belangrijkste landbouwproducten in 1891.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
verkeert, zoodat de welvaart niet evenredig is
aan de opbrengst. Vergelijken wij met het bovenstaande den
invoer en den uitvoer van eenige landbouw- piodukten in hetzelfde jaar. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uit bovenstaand statistisch overzicht blijkt
ons de beteekenis van den landbouw in Neder- land. Wij wezen er reeds op, dat die door den lagen prijs der artikelen in een gedrukten toestand |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Overzicht van den invoer en uitvoer van eenige landbouwprodukten.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Meer in- dan Meer uit- dan
uitgeroerd ingevoerd
in duizend guldens in duizend guldens
in 1891 in 1891.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer tot
verbruik
n 1000-tallen
in 1891.
|
Uitvoer uit liet
vrije verkoer
in 1000-tallen
in 1891.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
9 918
6 485
3 091
2165
469
330
424
1182
13 421
140 050
5 052
578
2 847
2 880
42 809
1 524
154
18 495
|
42 402
21658
8571
694
2 208
939
2158
2 511
29 000 3 369
1640 1665
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Tarwe.....
Rogge.....
Gerst.....
Haver.....
Boekweit. . . ,
Boonen . . . . Erwten . . . . Aardappelen. . . Grutten . . . . Meel.....
Aardappelmeel. .
Koolzaad. . . . Lijnzaad . . . , Olie van oliezaad, Oliezaadkoeken. . Vlasstroo. . . . Ruw vlas . . . Hennepstroo. . , |
5 570
3142
1905
1976
182
189
158
1240
864
42 029
29 580
285
890
31 235
15 052
14 510
12 461
8 401
|
H.L.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
H.L.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
36
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
K.G.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
K.G.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
7 358
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HL.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
H.L.
n
K.G.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
6 202
9 090
8 615 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
K.G.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
4 038
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
(De vet gedrukte wijzen de grootste cijfers aan).
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
220
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDËLS-AARDRTJKSKÜïJDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
C. Tuinbouw, bloemkweekerij enz. De
tuinbouw kan men als een verfijnde, intensieve
landbouw beschouwen. Bijna bij elk boeren- bedrijf vindt men eenigen tuinbouw, die grooten- deels geschiedt om in de eigen behoeften te voorzien, doch ook niet zelden om kleine hoeveel- heden ter markt te brengen. Aan den tuinbouw of de warmoezerij sluit zich de bloemkweekerij nauw aan. Daarenboven moeten wij hier nog een blik slaan op de boomgaarden in Nederland. Wij vatten in een statistisch overzicht samen, hoeveel grond aan tuinbouw, boomkweekerij enz. in 1891 gewijd was. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het bovenstaand statistiekje leert ons duide-
lijk, dat Nederland als land bouwland voor den wereldhandel niets beteekent, doordien de uit- vocr van landbouwprodukten bijna overal ge- ringer is dan de invoer. De hoofdprodukten, waarvan wij nog aan het buitenland leveren, zijn aardappelen, aardappelmeel en vlas. Ook de uitvoer der olie van oliezaad is aanzienlijker dan de invoer, doch de grootere invoer van lijnzaad staat hier tegenover. Als laudbouwende natie kunnen de Neder-
landers dus niet optreden. Of het in deze oin- standigheden gewenscht is door invoerrechten de prijzen der landbouwprodukten te verhoogen, is wel twijfelachtig. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Overzicht van de gronden, gebruikt voor tuinbouw, vruchtenteelt, boom- en
bloemkweekerij in 1891.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Zoo worden de augurken vooral geteelt in som-
mige gedeelten van Noord-Holland en Zuid- Holland, meer bepaald te Alkmade, Beemster, ter Aar, Zoeterswoude, Aalsmeer en Loosduinen; uien teelt men vooral te Zwijndrecht en op de Zuid-Hollandsche en Zeeuwsche eilanden ; bloem- kool voornamelijk te Rijnsburg, asperges in het Westland te \'s Gravezande, en kool te Langendijk in Noord-Holland. Wat de vruchten betreft worden kersen voor-
nainelijk gewonnen in de Betuwe en in Utrecht, en krieken in Oud-Beierland. Aari/beziën worden te Boskoop, Aalsmeer en de omstreken van Breda gewonnen, aalbessen en kruisbcssen in sommige deelen van Noord- en van Zuid-Holland; peren en appels voornamelijk in Zuid-Limburg, de Betuwe en Utrecht. Druiven levert vooral het Westland. De tuinbouw enz. levert in Nederland jaarlijks
voor een aanzienlijk bedrag aan het buitenland. In 1891 was de invoer en uitvoer als volgt: |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De groenteteelt heeft hoofdzakelijk plaats in
de nabijheid der groote steden, waar de groenten geregeld ter verkoop worden aangevoerd. Hier is de grondgesteldkeid de hoofdt\'actor om te be- palen, in welke streken juist de groenteteelt geschiedt. De humusrijke gronden zijn bovenal voor groenteteelt geschikt. In enkele streken legt men zich ook op de groenteteelt toe voor den handel op verder afzijnde steden in ons land, voor het buitenland, of tot het drogen of conserveeren van groenten. Uit de oppervlakte aan de groenteteelt gewijd,
die het overzicht leert kennen, blijkt, dat in Noord- en Zuid-Holland de warmoezerij een belangrijke tak van bestaan moet uitmaken. Vooral in de laatste 20 jaren is hierop meer de aandacht gevestigd. De hoofdprodukten der warmoezerijen zijn: roode kool, witte kool, savoye- kool, uien, wortelen, bieten, rapen, knollen, heeren- boonen, snijboonen, peulen en cloperwten. De teelt van sommige gewassen in het groot
is hoofdzakelijk gebonden aan enkele streken. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARD ftl.j SSKÜNDE. 221
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
bestaan, 2 iu Gelderland, 2 in Zuid-Holland en
2 in Noord-Hollaud, alsmede 1 in Zeeland, Utrecht en Overijsel ieder. In 1893 overtrof de invoer van ruwe suiker de uitvoer met een waarde van / 32600000, terwijl de uitvoer van melis en andere geraffineerde suiker voor een waarde van 38700000 boven den invoer liep. De beteekenis onzer raffinaderijen blijkt hieruit duidelijk. Het bovenstaand overzicht wijst 71 hierhromve-
rijen aan, die met stoom gedreven worden, en deze kunnen derhalve als de groote fabrieken beschouwd worden. Doch in \'t geheel bestaan er 505 bierbrouwerijen in Nederland, waarvan 202 in Noord-Brabant, 192 in Limburg, 30 in Gelderland, 21 in Zuid-Holland, 22 in Zeeland, 12 in Noord-Holland, 11 in Utrecht en Groningen ieder en 5 in Overijsel. De bierproductie van Nederland is dan ook aanzienlijk, en in 1893 werd er voor 248000 meer uitgevoerd dan in- gevoerd. Het aantal branderijen le soort bedroeg in
1893: 239, waarvan 222 in Zuid-Holland (voor- namelijk te Schiedam, verder te Rotterdam, Delfshaven) en 13 in Limburg. In 1893 be- stonden er verder 89 distilleerderijen eerste on 173 tueeede klasse, welke meest in Zuid-Holland en Noord-Holland voorkomen. De beteekenis dezer industrie voor den handel blijkt hieruit, dat in 1893 voor 3597000 gulden meer gedistil- leerd werd uit- dan ingevoerd. De wee/industrie in Nederland, in de oudheid
zeer belangrijk, heeft niet die beteekenis meer, maar is toch in de laatste halve eeuw, vooral na de afscheiding van België, opnieuw opgekomen. In Nederland werden in 1893 nog aan manufac- turen (alle bij elkander) voor 26219000 gld. meer uit- dan ingevoerd. Hieruit blijkt de beteekenis onzer weefn ij verheid. Twee eigenlijke districten met weverij vindt men in Nederland, n.1. Twente en de omstreken van Tilburg. De katoennijverheid is bovenal in Twente gevestigd, voornamelijk te Enschede, Almeloo, Hengeloo en Oldenzaal. Evenwel ook te Leiden, Haarlem, Delden, Amers- foort, Borne, Nijverdal, Goorle (bij Tilburg), Aalten, Winterswijk, Helmond en Eindhoven vindt men grootere of kleinere katoenfabrieken. Het centrum der wolindustrie is Tilburg,
waar men in waarheid van een district van wolfabrieken kan spreken. Verder vindt men fabrieken tot bewerking van wollen stoifen te Leiden, Eindhoven, Vaals, Geldrop, Roermond en elders. § 211. Buitenlandsche handel. De hoofd-
artikelen van den buitenlandschen handel voor Nederland leert het volgend overzicht ons ken- nen, waarbij in procenten van den totaaluitvoer over 18891893 het aandeel van bedoelde arti- kelen is aangegeven. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer tot
verbruik
in 10U0 gulden.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer uit liet
vrije verkeer
in 1000 L\'iilden. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
311
665
1128
|
4 438
18 723
975
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Bloembollen, plantsoen
Groenten.....
Boomvruchten . . .
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
De uitvoer der versche en gedroogde groenten
geschiedt voornamelijk naar Pruisen, Groot- Britannië en België; de ingemaakte groenten worden vooral uitgevoerd naar Groot-Britannië, |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
de Vereenigde Staten v.
|
N."Amerika, Neder-
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
landsch Oost-Indië en België.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
§ 210. Nijverheid. Het is niet gemakkelijk
een goed overzicht van de nijverheid in Neder- land te verkrijgen, door \'t gemis aan volledige ge- gevens. Wij zullen op deze plaats enkel nagaan het aantal fabrieken, die met stoomkracht werken, en de soorten dier fabrieken aanwijzen. Volgens dit beginsel vond men in 1894 in Nederland: |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Terwijl het aantal suikerraffinaderijen 11 be-
draagt (5 in Noord-Holland, 3 in Noord-Brabant), vindt men in Nederland nog 30 beetwortelsuiker- fabrieken, waarvan er 21 in Noord-Brabant |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
222 ttANDELS-AARÖRtjKSKÜNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Aandeel van den invoer en den uitvoer van enkele artikelen in pet. van
den totaal-invoer en -uitvoer. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer.
I 18801893.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer.
I 18801893.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1S93.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1893.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
8,71 pet.
14,64
10,62 ,
3,57
3,67 ,
3,08
3,2(5
1,94 ,
3.16
3,08
2.17
|
5,14 pet.
19,26 12,86 2,49
3,12
2,49
3,15
1,13
3,28
2,45
1,62
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
IJzer en ijzerwerk .
Granen .....
Drogerijen ....
Koffie.....
Garens.....
Ruwe suiker .
Steenkolen .... Ongesponnen katoen Rijst......
Steen......
Manufacturen . . .
|
7,92 pet.
10,53
9,06 ,
4,68
3,32 ,
3,78 ,
2.98
2,02 , 2,48 2.99
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
IJzer en ijzerwerk .
Drogerijen . . . . Granen.....
Boter en eetbare mar-
garine.....
Koffie......
Manufacturen . . .
Geraffineerde suiker . Garens......
Ongesponnen katoen .
Slachtvee..... |
4,64 pet.
12,90
13,05 i)
5,50 ,
1,78
4,39
3,73 ,
2,25 ,
8,81
0,98 ,
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\')
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
57,84 pet.
|
53,70 pet.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Totaal
|
49,67 pet.
|
50,03 pet.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Totaal
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') Met de rijst.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Terwijl bovenstaand overzicht ons de beteekenis der verschillende artikelen voor den Neder-
landschen handelsomzet leert kennen, laten wij hierop volgen eene statistiek van het handelsverkeer met de voor ons belangrijkste Staten in 1893. Handel met de voornaamste Staten in mill. guldens in 1893.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
iuvocr tot \\ erbruik uit:
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer uit het vrije verkeer naar:
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
6,8 mill. guld.
1^5,6
7.8 ,
3,0 , , 45,6
20,1 ,
263,8 , ,
17,5 . ,
6,4
193.0 ,
6.9 ,
15,9 258,8 , ,
88,8 fl
25.3
10,5 , 150.1
11.4 . ,
|
2,4 mill. guld.
167,9 , V tl
1,2 , .
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Westkust v. Afrika. . . .
België........
Brazilië........
Breinen........
Rumenië (Donauvorstend.) .
Engelsch-Indië.....
Frankrijk.......
Groot-Britannië.....
Hamburg.......
Italië.........
Java en verdere O.-Ind. bezitt.
Noorwegen.......
Peru en Bolivia.....
Pruisen........
Rusland........
Spanje......, .
Turkije . . .
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Westkust v. Afrika . . .
België........
Brazilië........
Bremen........
Rumenië (Donauvorstend.) .
Engelsch-Indië.....
Frankrijk.......
Groot-Britannië.....
Hamburg.......
Italië........
Java en verdere O.-Ind. bez.
Noorwegen ......
Portugal.......
Pruisen........
Rusland.......
Spanje........
Turkije........
Vereen. St. v. N.-A. . . .
Zweden........ |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
0,7
10,0
256,3
15,5
6,0
57,1 5,5
1,4
534,2
5,9
1,7
3,7
21,8
3,1
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
v. N.-A.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Vereenigde St.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Zweden . . .
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1116,6 mill. guld.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1408,7 mill. guld.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Totaal, inclusief andere landen
|
Totaal, inclusief andere landen
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Wanneer wij de landen rangschikken naar het procentsgewijze aandeel der verschillende
landen in den handel met Nederland, dan verkrijgen wij het volgend overzicht: |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
223
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HA.NDELS-AABDEIJKSKUNDE.
Aandeel van enkele landen in den handel met Nederland.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
onder Nederlandsehe vlag (5126000 M3.) werden
ingeklaard, werden er 4065 schepen (8411000 M3.) onder Engelsche vlag ingeklaard. De Engelsche vlag overtreft derhalve de Nederlandsehe ver in onze havens. Op de Nederlandsehe volgt de Duitsche vlag (1768 schepen in 1893 ingeklaard met 1847000 M3.), hierop de Noorsche vlag (250 schepen met 523000 M3.), verder de Spaan- sche vlag (276 schepen, 276000 M3.), de Deensche vlag (203 schepen, 235000 M3.), en de Belgische vlag (175 schepen, 175000 M3.). Aan de Nederlandsehe scheepvaartbeweging
(alle geladen schepen) had de Nederlandsehe vlag in 1893 voor 30,2 pet., de Engelsche voor 49,5 pet., de Duitsche. vlag voor 10,9 pet. en de Noorsche vlag voor 3,1 pet. aandeel. Het scheepvaartverkeer van Nederland met
onderscheidene landen is zeer aanzienlijk, zooals het volgend overzicht leert. Evenwel blijkt ook hieruit, wat wij reeds zeiden, dat het grootste gedeelte tot stand gebracht wordt door vreemde schepen. Inklaring van schepen uit onderscheidene
landen in Nederland in 1893. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uit het bovenstaande blijkt voldoende, welke
produkten de buitenlandsche handel hoofdzakelijk omvat, alsmede met welke landen die handel bovenal wordt gedreven. Wij mogen om der plaatsruimte wille hierbij niet langer stilstaan. § 212. Buitenlandsche scheepvaart. De
Nederlandsehe koopvaardijvloot bestond in 1893 uit 442 zeilschepen (335000 M3. inhoud) en 154 stoomschepen (499000 M.3 inhoud), totaal 596 schepen met 834000 M:!. inhoud. Wanneer men het transportvermogen der schepen in rekening brengt (een stoomschip heeft door de snellere vaart grooter transportvermogen dan een zeil- schip van denzelfden inhoud; 1 stoomton ge- rekend op drie zeiltonnen, zie pag. 19), dan vindt men, dat het transportvermogen in 1893 1832000 IC3, bedroeg tegen 1494000 M:!. in 1884. Hieruit valt voor de laatste 10 jaren een toe- neming van 2,53 pet. af te leiden. Van de zeilschepen behoorden 29 zeilschepen
(28212 M3. inhoud) en 63 stoomschepen (103037 M:\'.) te huis te Amsterdam, en verder 29 zeilsche- pen (14704 M3.) en 82 stoomschepen (139468 M3.) te Rotterdam; 6 zeilschepen (3202 Bi3.) te Schie- dam, en 19 zeilschepen (17649 M3.) alsmede 3 stoomschepen (1853 M3.) in de omstreken van Rotterdam. De bemanning der zeilschepen bestond uit
2129 en der stoomschepen uit 18286 manschap- pen, in totaal 20415 zeelieden. Van dezen waren 18355 Nederlanders en 2594 vreemdelingen. In totaal werden in 1893 in Nederland inge-
klaard 8519 geladen schepen (onder verschillende vlag) (16990000 M3. inhoud), waarvan 2529 sche- pen (5126000 M!.) onder Nederlandsehe vlag, en uitgeklaard 6392 geladen schepen (10385000 M3. inhoud), waarvan 2547 schepen (4618000 M3.) onder Nederlandsehe vlag. Van de schepen der vreemde natiën, die onze
havens bezoeken, staat de Engelsche vlag boven- aan. Terwijl in 1893 in totaal 2529 schepen |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Inlioutl in
K.\'llil M3. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Aantal
schepen. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Land van herkomst.
|
Vlaggen.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Nederl.. .
Vreemde . Totaal . . Nederl.. .
Vreemde , Totaal . Nederl.. ,
Vreemde , Totaal . . Nederl .
Vreemde Totaal . |
2 382
3 79(5
6178 473
29 495 78 173 251 134 537 671 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1190
2 875 4065 95
(i
1111
75
202 277 184 370 560 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Groot-Britannië . . .
Nederl. Oostlndië . . Noorwegen.....
Pruisen......
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
224
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AAEDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
volgt dat met de Vereenigde Staten van Noorcl-
Amerika, met Spanje en met Zweden. Dat Pruisen hierbij geen hooger plaats inneemt en België hierbij niet voorkomt is een gevolg daar- van, dat met genoemde landen een groot gedeelte van het handelsverkeer plaats heeft langs rivieren of per spoor. Langs de rivieren werden in 1893 uit het buitenland in Nederland ingeklaard in totaal 25005 geladen schepen (4971000 M3. in- houd), waarvan 19977 (3488000 MP. inhoud) of 70 pet. onder Nederlandsche vlag. In 1893 passeerden Lobit 41426 in- en uitge-
klaarde schepen (10423000 M:,.\\ welke de scheep- vaartverbinding van Nederland met Duitschland langs de rivieren alsmede van België (zie het tractaat, pag. 108) tot stand brachten. Het kanaal door Zuid-Beveland, waar in 1893: 33886 binnen- schepen door voeren (3410000 M3. inhoud), wijst er op, dat een gedeelte der schepen, welke Lobit passeerden uit Antwerpen of België af- komstig was. De voornaamste havens in Nederland, waarop
zich de buitenlandsche handel concentreert, leeren wij uit het onderstaand overzicht t~ amen. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Zooals wij zien neemt het verkeer ter zee met
Groot-Britannië de eerste plaats in, en daarop |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Inklaring van schepen in de volgende Nederlandsche havens in 1893.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uit dit overzicht blijkt, dat de inklaring te
Rotterdam meer dan de helft bedraagt van die in het geheele land. Hierop volgen Amsterdam en Vlissingen. Rotterdam moet derhalve als de eerste zeehaven in ons land beschouwd wor- den, waartoe de gunstige ligging het als het ware voorbestemt. § 213. De zeevisscherij. De zeevisscherij
is nog altijd een belangrijke tak van bedrijf in Nederland. De visschersvloot op de Noordzee bestond in 1891 uit 1015 schepen door 7089 personen bemand, die op de Zuid-Hollandsche |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
en Zeeuwsche stroomen uit 557 schepen door
1287 personen bemand, die op de Zuiderzee uit 2568 schepen door 5877 personen bemand, en de vloot voor de kusten van Groningen en Friesland uit 186 schepen door 397 personen bevaren. Over \'t geheel kan men dus zeggen, dat ruim 15200 personen zich in Nederland aan de vischvangst wijden op ruim 4300 schepen. Rekent men hierbij nog de velen in de vis- schersdorpen en de steden, die van den visch- handel leven, dan moet men toegeven, dat de vischvangst nog een belangrijke bron van be- staan is voor velen, |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
225
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDBIJKSKUN\'DE.
|
|||||||||
|
Compagnieën. Toen deze maatschappijen op-
hielden te bestaan, werden hun souvereiniteits- rechten afgestaan en kwamen deze aan den Staat. Hoewel enkele bezittingen in den tijd der oorlogen, die op de Franscho Revolutie volgden, verloren zijn gegaan (zie p:ig. 214), kwamen toch de meeste bij het Congres te Weenen weder in ons bezit. Hierdoor is Nederland nog altijd een der aanzienlijkste koloniale mogendheden. Wel zijn de Nederlandsche bezittingen enz. niet de uit- gebreidste, doch in belangrijkheid behoeven zij enkel voor die van Groot-Britannië onder te doen. Het totale koloniaal bezit van Nederland beslaat een oppervlakte van 2003291 K.M2, met ongeveer 32289000 inwoners. De Nederlandsche bezittingen kunnen onder-
scheiden worden naar de werelddeelen, waartoe zij behooren. Als zoodanig spreken wij van Aziatische, Australische en Amerikaansche be- zittingen. Van deze hebben de Aziatische niet alleen de grootste uitgebreidheid maar ook de grootste beteekenis voor het moederland. De Aziatische Bezittingen oi
Nederlandsen Oost-Indië. § 215. Algemeen overzicht. Ligging en
indeeling. De Aziatische Bezittingen duidt men gewoonlijk aan met den naam van Oost-Indië, terwijl Multatuli er den meer dichterlijken naam Insnlinde, d. i. eilandenwereld, aan gegeven hoeft. Nederlandsch Oost-Indië is gelegen tusschen
7" N.Br. en 11° Z.Br., en strekt zich uit van 95° tot 133° O. L. van Greenwich. Ten N. liggen Achter-Indië, de Zuid-Chinoesclio Zee en China; ten O. de Groote Oce:u,n en de eilanden van Australië; ten Z. Nieuw-Holland en de In- dische Oceaan, en ten W. de Indische Oceaan. Het Nederlandsch gebied in Indië bestaat uit
eenige groepen eilanden. De grootste van deze zijn Borneo, Sumatra, Celebes en Jara, die men ook wel de Groote Somda-eilanden noemt. Van deze is Borneo 22 maal, Sumatra 13 maal, Celebes 51/-2 maal, en Java 4 maal zoo groot als Nederland. Men verdeelt de eilanden van Nederlandsch
Oost-Indië gewoonlijk in 6 groepen: I. Java en de omliggende eilanden. \\ s.OTö
II. Sumatra en omliggende eilanden. [ gf 8Q
III. Borneo en omliggende eilanden, l g-o.3
IV. Celebes en omliggende eilanden. \' -B \' 5"
V. De kleine Soenda eilanden. VI. De Molukken.
§ 216. Klimaat. Geheel Nederlandsch-Indië
ligt in de tropische luchtstieek. De temperatuur is er niet alleen hoog, doch heeft ook geringe schom- melingen met de afwisseling der jaargetijden. Een winter, in onze beteekenis des woords, kent Nederlandsch-Indië niet. De gemiddelde tem- perutuur te Batavia bedraagt 26° C. (Utrecht |
|||||||||
|
Op de Noordzee vischt men haring, kabeljauw,
schelvisch, tong, schol, tarbot, garnalen enz. Op de Zuid-Hollandsche en Zoeuwsche stroomen: garnalen, bot, schol, oesters en mosselen. De Zui der- zee levert: haring, paling, ansjovis, bot, rog, mos- selcn, garnalen en spiering, en aan de kusten van Groningen en Friesland vischt men op ansjo- vis, haring, schelvisch, tarbot, kabeljauw, knor- fianen, rog, steur enz. De haringvisscherij op de Noordzee werd in
1893 door 224 kielschepen en 312 bomschepen uitgeoefend, waarvan de eersten 292850 tonnen, en de laatsten 218231 tonnen gekaakte haiing aanbrachten, en respectievelijk 6866 en 39838 duizendtallen steurharing. Nederland had in 1893 een uitvoer van 337680 tonnen gekankte haring, terwijl 954 tonnen werden ingevoerd, waaruit blijkt, dat de visscherij een belangrijk overschot voor het buitenland levert. Verder werden nog 45756000 bokkings uitgevoerd. Gezouten haring werd in 1893 uitgevoerd:
290793 tonnen naar Duitschland, 25100 tonnen naar België, 10600 tonnen naar de Vereenigde Staten van N.-A., en nog 11187 tonnen naar andere landen, te zamen 337680 ton. De totale opbrengst der haringvisscherij op de Noordzee werd in 1893 op 504866 geschat. De hoofdplaatsen van de visschersreederij op
de Noordzee zijn: Scheveningen (206 schepen), Texel (150), Vlaardingen (122), Maassluis (97) en Katwijk (83 schepen). DE NEDERLANDSCHE BEZITTINGEN
EN KOLONIËN. § 214. Koloniën en Bezittingen. Men is veelal
gewoon te spreken van de Nederlandsche Kolo- niën, wanneer men die gedeelten van het Rijk bedoelt, welke in de tropische gewesten liggen. Volkomen juist is die uitdrukking niet. Men moet onderscheid maken tusschen koloniën en bezittingen. Kolonïm zijn de gewesten, welke hoofdzakelijk bevolkt zijn door Nederlanders, die in verschillende tijden het vaderland verlaten, en zich op den vreemden bodem gevestigd hebben. Als zoodanig kan men Suriname, Curacao en eenige andere kleinere West-Indische eilanden beschouwen. Onder Bezittingen heeft men te verstaan alle gewesten, waar de bewoners, die er tijdens onze verovering gevestigd waren, de hoofdbevolking zijn blijven uitmaken, en aan ons gezag onderworpen zijn, terwijl de Neder- landers slechts in betrekkelijk gering aantal en meest voor korten tijd met een bepaald doel zich daar ophouden. Dat is het geval met de eilanden in den Oost-Indischen Archipel, waar- over de Nederlandsche heerschappij zich uitstrekt. Dit onderscheid van benaming wordt echter niet altijd in het oog gehouden. De Bezittingen en Koloniën van Nederland
zijn afkomstig van de Oost- en West-Indische |
|||||||||
|
226
|
||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
||||||||
|
10° O.), terwijl de gemiddelde maandtemperaturen
schommelen tusschen 27" en 25° C. Hoewel de jaargetijden in gemiddelde temperatuur weinig velschillen, zijn de schommelingen in temperatuur tusschen dag en nacht aanzienlijker. Evenwel het zeeklimaat, dat op de eilanden van Neder- landsch-Indië heerscht, vermindert ook deze schommelingen in temperatuur. De ligging in de tropische luchtstreek zou
zonder meer ten gevolge hebben, dat in Oost- Indië de passaten heerschende winden waren. Evenwel de invloed der beide vastelanden, van Azië en van Nieuw-Holland heeft ten gevolge, dat hier in een gedeelte des jaars de moessons (zie pag. 6, 179) de overhand hebben. De moessons zijn, zooals wij reeds zeiden, winden, welke ontstaan uit het verschil van verwarming, die de groote vastelanden en zeeën iu de afwisselende jaargetijden ondervinden, en waardoor bij den hoogsten zonnestand een luchtstroom van zee naar land, en bij den laagsten zonnestand van het land naar de zee ontstaat. Het vasteland van Azië en van Australië doen nu ieder op hun beurt moessons ontstaan, en Nederlandsch-Indië ligt tusschen beide, zoodat het beurtelings ge- deeltelijk onder den invloed van Azië en van Australië komt. Wij moeten er hierbij dadelijk de aandacht op vestigen, dat in de onderscheidene gedeelten van Nederlandsch-Indië de windrichting verschilt, al naarmate de plaatsen ten N. of ten Z. van den evenaar liggen. Bepalen wij ons thans tot de Java-zee. In
Januari en Februari waait hier een N.W. wind, de West-moesson, gewoonlijk ook natte moesson geheeten. De^ie ontstaat, doordien Nieuw-Holland in dien tijd (onzon winter) sterk verwarmd wordt. Hierdoor vormt zich boven het N. van Nieuw- Holland een luchtdrukminimum, en de lucht, die hier naar toestroomt, doet op de Java-Zee, welke ten N.W. van Nieuw-Holland ligt, een N.W. wind ontstaan. Van Mei tot October is de windrichting hoofd-
zakelijk Z.O. tot O. In den tijd toch dat de zon ten N. van den evenaar staat, ligt het gebied der grootste verwarming met de luchtdrukminima ten N. van den aequator. De Z.O. passaat kan dan ten Z. van den aequator zich geregeld ont- wikkelen, en op de Java-Zee waait in dien tijd de Z.O. passaat, die nabij den aetjuator bijna in een O. wind overgaat. Tegelijkertijd heerschen rondom het vasteland van Zuid- en Oost-Azië moessons, en de Z.O. passaat ten N. van den aequator gaat onmerkbaar in deze moessons over. Evenwel noemt men in Indië ook dien Z.O. wind moesson, in overeenstemming met de gewoonte op het vasteland van Voor-Indië. De overgangen van den eenen moesson in den anderen heet kentering] in dien tijd waaien er onregelmatige winden en heerschen er windstilten. Langs ~de kusten der groote eilanden worden
|
||||||||
|
de moessons nog afgewisseld door land- en zee-
winden. De eerste waaien bij nacht, en vormen luchtstroomen van het land naar de zee. De zeewinden waaien over dag (van des morgens 10 uur tot 6 uur), en voeren van de zeeën op eenigen afstand van de kust een luchtstroom naar het land. De zeewinden matigen de hitte over dag zeer. Met de moessons staat ook de regentijd in
verband. De Z. O. moesson (passaat) (in onzen zomer waaiend) komt voor de Kleine Soenda- eilanden en Oost-Java over Nieuw-Holland, en is over \'t geheel een droge wind, vooral in de Zuid-Oostelijke deelen van den Nederlandschen Archipel. De N. W. wind (in onzen winter waaiend), die lucht aanvoert, welke ten N. van don equator over de Zuid-Chineesche zee komt, is de regenwind of natte moesson voor de stre- ken langs de Java-zee. In overeenstemming met deze moessons on-
derscheidt men er dan ook twee jaargetijden: dat van den Oost- en den Westmoesson. Nedorlandsch-Indië heeft een zeeklimaat.
Hoewel het aantal regendagen er niet groot is, (te Batavia 136, waarvan 81 tot het natte jaar- getijde bohooren) is de hoeveelheid regen er aanzienlijk. Te Batavia valt jaarlijks gemiddeld 2062 m.M. regen (in Nederland 600 a 800 m.M.), en te Buitenzorg, dat hooger boven de zee ligt, valt gemiddeld 4989 m.M. § 217. Planten. Het tropisch klimaat, ge-
paard aan den rijken neerslag en den over \'t geheel vruchtbaren bodem, die van verschillende gesteldheid is, heeft tengevolge, dat het planten- leven zich hier met een grooten rijkdom van vormen en soorten ontwikkeld heeft. De lage, aangeslibde bodem met zware lagen losse ge- steenten heeft een anderen plantengroei dan de bergachtige streken. Hierdoor heeft de planten- groei voor elk gedeelte iets eigenaardigs. Doch in algeineeue trekken beschouwd kan men eenige zelfstandige gebieden beschouwen met bijzon- deren plantengroei. Noord- en Midden-Sumatra hebben een plan-
tengroei, welke veel met het vasteland van Achter-Indië overeenkomt, en die het Sumatra- sche gebied kan genoemd worden. Een tweede plantengebied omvat Bomeo, een derde Celebes en de Molukken. De Nieuw-Hollandsche flora, die in den geheelen Archipel vertegenwoordigers heeft, vindt men het meest op Timor, en verder op Celebes en Borneo meer dan op Java. Java en de Kleine Soenda-eilanden behooren tot een plantengebied, dat men het Soenda-gebied kan noemen, waartoe ook de Lampongsche districten van Sumatra behooren. Het oostelijk gedeelte van dit Soendagebied, ongeveer met de lijn over de vulkanen de Merapi en Merbaboe op Java als grens, staat klimatologisch onder den invloed |
||||||||
|
227
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
van Nieuw-Holland. De Zuidoost-passaat, die
hoven de vlakten van Nieuw-Holland sterk ver- warmd en zeer droog wordt, veroorzaakt op deze eilanden veel droogte, die zich aan de nabijgelegen eilanden mededeelt, maar geringer wordt, naar- mate de passaat verder over zee waait. Hierdoor heeft West-Java reeds een vochtig klimaat, dat verder oostelijk droger wordt. Reeds ten O. van den Diöng, een vulkaan op Java, is dit verschil bemerkbaar, en de zandige bodem schijnt hiermede in verband te staan. Over \'t geheel is de plantengroei in het westelijk deel van den Archipel weliger dan in het oostelijke: een ge- volg van die meerdere vochtigheid. Een groot gedeelte van den bodem in het westen is met ondoordringbare tropische wouden bedekt. Deze wouden der tropen, met een grooten rijkdom aan soorten in een woesten chaos door elkander groeiend, met hun lianen-, klim* en woekerplan- ten, vormen een scherpe tegenstelling met de bosschen onzer gematigde luchtstreek. Eigenaardige boomen langs de moerassige,
aanslibbende kusten voorkomend zijn de rhizo- phoren of worlelboomen, met hun koepelvormige kronen en met enkelvoudige, leerachtige bladeren en korte stammen, die door hun talrijke wortels het slib der zee opvangen. Reeds in de nabijheid der zee doch op niet te lage streken vindt men den kokoxpalm op vele plaatsen in groote bos- schen vereenigd, een slanke boom, die zijn prach- tige vedervormige bladerkroon trotsch boven de lagere planten verheft, tot een hoogte van soms 75 voet. De niboengpalm, die men vooral op Sumatra aantreft, vertoont hetzelfde uiterlijk. De areka-, pinang- of betelf alm. een hooge, gladde stam, welke zich lijnrecht verheft en in een vederbos van lichtgroen gekleurde bladeren eindigt, vindt men over geheel Indië, maar bovenal op Sumatra. Deze palm levert een noot, die veel looistof bevat, en bij het betelkauwen gebruikt wordt. Een andere palmsoort is de areng- oï goemoetipalm, die ook op hoogere streken gevonden wordt. De sagopalm, die in verschillende gedeelten van Neder- landsch-ïndië voorkomt, vindt men het best op de Molukken. Van de waaierpalmen vindt men de gebang vooral in het westen; de loiitar van het oosten van Java komt ook in het O. van de Kleine Soenda-eilanden veel voor. Nevens de genoemde komen er nog vele palmensoorten in den Indischen Archipel voor. Ook de rotting behoort tot de palmen. Eigenaardige boomen zijn de pandanen, die
op talrijke, den stam ondersteunende luchtwortels rusten. Een tegenhanger van den rhizophoor en den pandaan is de vijgenboom, en in het bijzonder de toaringin. In de verte dien boom bemerkend, waant men een grooten, met prachtig groen be- dekten koepel te zien, door sierlijk loof bedekt, die van naderbij beschouwd uit een boom bestaat. In de binnenlanden vindt men op sommige
|
plaatsen onafzienbare velden, soms dagreizen
ver zich uitstrekkend, bedekt met een 3 a 4 voet hoog groeiend gras, alang-alang geheeten, op sommige plekken afgewisseld door boschjes van nog hooger, soms 10 a 18 voet opgroeiend riet, glagah geheeten. Die velden van alang-alang zijn ware wildernissen; een eentonige, doffe, zilverwitte kleur ligt over het harde, stijve gras der alang-alang-velden uitgespreid, en een buiten- gewone hitte, tot 38° C., kan hier somtijds heerschen. De oerwouden der tropen, hoe moeilijk door te trekken, zijn niet zoo zeer te vreezen als deze afmattende graszee. Als het ware een gordel om de oorspronkelijke
wouden vormend, vallen de door allerhande slin- gerplanten tot een geheel vereenigde boschjes in het oog, waarin de bamboe een hoofdrol speelt. Geen plant misschien heeft een sierlijker voor- komen dan deze, soms 70 voet hoog groeiende en in stoelen opschietende rietsoort. Hoewel tot de grassoorten behoorend, heeft deze plant met haar soms 8 a 9 duim breede stengels alleszins het uiterlijk van een boom. De bamboe dient voor het bouwen van woningen en brug- gen, voor omheiningen om erven, voor de ver- vaardiging van allerlei huisraad enz., en is daar- door voor de bewoners van veel belang. Wij noemden eenige van de planten, die Indië\'s
bodem bedekken. Bij dien rijkdom der plantenwe- reld kunnen wij niet verder stilstaan. Wij konden slechts op enkele de aandacht vestigen. Thans wil- len wij nog enkele planten noemen, die door de cultures of den handel voor ons belang heb- ben. Vele boomsoorten hebben beteekenis door de melksappen of harsen. De gomelastiek komt van een soort vijgeboom, en andere boomsoorten leveren kamfer, getalt-penja, gomcopal enz. Andere planten leveren min of meer kostbare oliën. Ook aan kostbare houtsoorten is Indië rijk. Het uitstekende djatti- of teakhout, dat vooral voor den scheepsbouw gebruikt wordt, maar ook tot andere doeleinden, als huisbouw, water- en spoor- wegwerken en meubelen dienstig is, komt van den djattiboom, die inheemsen is in Voor- en Achter-Indië, in Oostelijk Java, Sumatra, Borneo en in sommige andere streken van den Archipel. De djattiboom, gedijt in alle gronden, zoowel zandige als zware, maar eischt een uitstekende afwatering en drogen ondergrond. In het wild komt hij gezellig voor, en kan een zware boom van 3040 M. hoogte bij 40100 c.M. stam- dikte worden. De Djatti-bosschen op Java be- slaan een oppervlakte van (5000 K.M2.; zij zijn het meest uitgestrekt in de residentiën Rembang, Madioen en Samarang. De bosschen worden, wegens het groote belang dat zij hebben, van rijkswege beheerd. Verder noemen wij als belangrijk nog het
ijzerhout, waarmede men verschillende harde en duurzame houtsoorten aanduidt, en het kostbare |
||||||||
|
228
|
|||||||||
|
HANDELS-AAEDRTJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
sandelhout, dat vooral van de Kleine Soenda-
eilaii\'len komt. De sapanheester levert een bruin- achtig rood verf hout. Van de cultuurgewassen in Nederlandsch
Indië zijn voor de inlanders bovenal van belang: rijst, nia\'is (djagoeng of miloe genoemd), tarwe en gierst, peulvruchten (katjang) en aardvruchten (oebi). Tot de laatste behoort de maniok of Javaansche cassave. Daarenboven zijn de bananen of pisangs voor de inlanders van veel belang. Een andere reeks van cultuurgewassen levert
de vezelstoffen. Hiertoe behooren: de katoen- plant, de kapokboom, de netelplanten, het jute- vlas enz. § 218. Dieren. In de tropische gewesten is de
beteekenis van het plantenrijk veel aanzienlijker dan die der dieren. Daarom zullen wij hierover kort zijn. In het algemeen kan men zegden, dat de dieren
van Sumatra, Java en Borneo overeenkomen met die van het, Z. O. van Azië, terwijl de dieren van Nieuw-Guinea met de omliggende eilanden een Australisch karakter bezitten. De Molukken, do Kleine Soenda-eilanden, Celebes en de Pilip- pijnen vormen een overgangsgebied. De apen, welke in het W. veelvuldig voor-
komen, nemen naar het O. in getal en in hoeveelheid soorten af. Op Borneo en Sumatra leeft nog de oerang-oelang, een der merkwaardigste dieren. De olifant komt voor op Sumatra en in het N.O. van Borneo. Op Sumatra en Borneo vindt men tapirs, op deze beide eilanden en op Java ook rhinocerossen. Het kattengeslacht is in het W. door verscliil- lende tijgersoorten vertegenwoordigd, als : konings- tijgers, luipaarden, panters, tijgerkatten. Varkens en herten zijn vrij algemeen in Indië verbreid. Schajien en geiten zijn er niet inheemsch, en evenmin de buffel (karbow), een der nuttigste huisdieren, en het rund (sapi). Het wilde rund (banteng) is er inheemsch. De paarden zijn in Indië ingevoerd, en zijn er van groote waarde. In de oostelijke helft van Indië komen de
groote dieren niet voor, maar zijn de buideldieren eigenaardig. De vogeienwereld is in Indië rijk aan allerlei
bont kleurige soorten. Men vindt er pauwen in het W., papegaaien, paradijsvogels, kasuarissen en loophoenders meer in het oostelijk deel, terwijl duiven algemeen verbreid zijn. De salanganen of klipzwaluwen bouwen hun eetbare vogelnestjes in de kalkgrotten van Java. § 21!). De inlandsche bevolking van Neder-
landsch-Indië. De ingezetenen van Nederlandsch Indië worden door de regeering onderscheiden als Inlanders en Europeanen. Met de inlanders worden gelijk gesteld de van elders afkomstige per- sonen, voor zooverre zij Arabieren, Mooren, Chi- neezen, Mohammedanen of Heidenen zijn. |
De eigenlijke inboorlingen van Nederlandsch
Indië werden langen tijd door de ethnografen tot twee rassen gerekend: n.1. die der Maleiers en der Papua\'s. De overeenkomst in de een- voudigste woorden der taal, in zeden en gebruiken heeft in den laatsten tijd onderscheidene ge- leerden er toe gebracht om aan te nemen, dat deze beide groepen oorspronkelijk eene eenheid vorm- den, zoodat men in den verren voortijd één ras moet aannemen, waaruit zoowel Maleiers als Papua\'s zich ontwikkeld hebben. Door een langdurige scheiding, welke over eeuwen loopt, hebben beide groepen eigenaardigheden ontwik- keld, welke ze als afzonderlijke groepen ken- merken. Dat oorspronkelijke ras wordt het Maleisch-
Po/gnesische ras genoemd. Het stamland, waar dit volk aanvankelijk gewoond heeft, en vanwaar het zich over den Archipel en de Australische eilanden verbreidde, is Anam, Kambodscha, Cochin-China en de oostelijke kuststreken van Achter-Indië. De tijd hunner verhuizing kan niet veel vroeger dan een paar eeuwen vóór Chr. gesteld worden. Het, groote ras der Maleisch-Polynesische vol-
ken biedt in de onderscheidene deelen veel ver- scheidenheid aan, die uit verschil van bodem, lucht, levenswijze, bedrijf alsmede vreemde in- vloeden enz. zijn ontstaan. Daardoor kan men er thans vier hoofdtakken van onderscheiden: I. Het Maleische of Indonesische ras.
II. Het Melanesische of Papuasche ras.
III. Het Mikronesische ras.
IV. Het Polynesische ras.
Tot het Maleische ras behoort de westelijke
bevolking van den Indischen Archipel, meer bepaald die van de Groote Soenda-eilanden, de Kleine Soenda-eilanden tot en met West-Flores, benevens Savoe. Ook de bewoners der Philip- p/j\'nen en van Madagaskar moeten hiertoe ge- rekend worden. Tot het Melanesische of Papuasche ras
behoort do bevolking van Nienw-Guinea, die der eilanden tusschen Nieuw-Guinea en Celebes, de Molukken, de overige Kleine Soenda-eilanden, Midden en West-Flores, Thnor, Rotti, de Zuid- wesler- en Zuid-ooster-eilanden, benevens de be- volking van de eilanden, die wij reeds als Mela- nesie aanduidden (zie pag. 206). Mikronesiërs en Polynesiërs komen niet in
Nederlandsch Indië voor, en blijven hier dus buiten bespreking. In het uiterlijk en in karakter bestaat er
duidelijk verschil tusschen de beide rassen van den Ned. Archipel. De Maleier is kort van gestalte, bruin van kleur, sluik van haar, baarde- loos van gezicht, glad van huid, en de Papua is grooter, donker roetkleurig, kroesharig, gebaard en behaard. De Maleier heeft een breed gelaat, |
||||||||
|
229
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
Chineezen (van Hakka = familie van gasten of
emigranten), die beide in Noord-China te huis behooren. De Hakka\'s zijn bij voorkeur mijn- werkers, de Hokla\'s landbouwers. De Chineezen zijn in de industrie de gevaar-
lijkste concurrenten van de Inlanders, en zelfs kunnen zij in dit opzicht en ook in den groot- handel met de Europeanen wedijveren. Op Java is de kleinhandel voor het grootste gedeelte in hunne handen. Enkele handwerken worden uit- sluitend door hen uitgeoefend. Als klein-hande- laars zijn zij in vele streken onmisbaar geworden ; de klontong of Chineesche venter, die allerlei voorwerpen aan de huizen te koop aanbiedt, is een welkome verschijning voor de Europeesche huismoeders, die hierbij goedkooper terecht kunnen dan in de toko\'s. Als landbouwers zijn de Chineezen de grootste
concurrenten der Europeanen. Van de particuliere landerijen zijn er 50 pet. in hunne handen. Als fabrikanten leveren zij suiker, olie, wijnen en bieren. Zij treden uitsluitend op als pachters van het gouvernement in zake de opium. De zoo- genaamde kleine verpachte middelen", als be- lastingen op veeren, overhalen, dobbelspelen, wajangvertooningen, pandhuizen, het slachten van buffels, paarden enz., zijn meest in hun handen. Bij aannemingen van bouw- en aarde- werken, en bij leveranties aan leger, vloot enz. doen zij mede. Transporten van zout, koffie en geld worden gewoonlijk door Chineezen bezorgd. Overal kan men Chineezen vinden als kassiers, bedienden, timmerlieden, metselaars, ververs, kuipers, meubelmakers, enz. enz. Niets is hun te groot of te gering. II. Arabieren. Op de Chineezen volgen de
Arabieren in aantal van de Vreemde Oosterlingen. In 1892 werden 14703 Arabieren op Java en Madoera, en in \'t geheel 22133 Arabieren in Nederl. Indië geteld. Voor een gedeelte zijn deze Arabieren in Indië geboren, en voor zoo verre zij uit Arabië geboortig zijn, komen zij bijna zonder uitzondering uit Hadramaut (de Zuidkust van Arabië). Ook zij huwen meest met inlandsche vrouwen, en zijn veel meer dan de Chineezen met de Inlanders verwant. Door hun kleeding onderscheiden zij zich echter van hen. Vooral leggen de Arabieren zich op den handel toe, en zijn de tusschenpersonen tusschen den groothandel en de gebruikers. III. Indo-Europeanen. De afstammelingen van
een Europeeschen vader en een Inlandsche moe- der worden dikwijls sinjo\'s genoemd. Als dezen buiten huwelijk geboren zijn, vormen zij meestal beklagenswaardige elementen der maatschappij, wijl zij maar al te dikwijls de gebreken van beide rassen hebben aangenomen. Met hen, die uit een wettig huwelijk geboren zijn, en naar Europeesche zeden zijn opgevoed, is dit natuurlijk anders. |
|||||||||
|
een kleinen neus en platte wenkbrauwen; de
Papua heeft een lang gezicht, een grooten, vooruitstekenden neus en uitpuilende wenk- brauwen. De Maleier is schroomvallig, koel, ingetogen, rustig; de Papua is boud, onstuimig, prikkelbaar en luidruchtig; de Maleier is stil en lacht zelden; de Papua is vroolijk en lacht veel; de een verbergt zijn aandoeningen en de ander spreidt ze ten toon. De Maleiers zijn het meest beschaafd, wat een
gevolg is van hun geschiedenis en de aanraking met de Europeanen. Wij mogen echter bij de inlanders niet langer stilstaan. § 220. Met Inlanders gelijk gestelden.
I. Chineezen. Tot de met inlanders gelijk ge- stelden of vreemde oosterlingen worden ook de Chineezen gerekend. Het aantal Chineezen in Nederlandsch Indië is zeer aanzienlijk en overtreft dat der andere vreemde Oosterlingen. Op Java en Madoera bedroeg hun aantal in 1892: 243486, en in de verdere gedeelten 207347, zoodat het totaal aantal Chineezen in 1892 bedroeg: 450833. De overbevolking, welke in China heerscht,
is oorzaak van een sterke emigratie uit dit land. Niet alleen in vroeger tijd maar ook tegen- woordig nog verlaten duizenden Chineezen hun vaderland, om in Indië, Australië, Amerika of elders eenigen tijd verblijf te houden en geld te verdienen, ten einde daarna terug te keeren, of om er voor goed te blijven. Jaarlijks komen nog vele emigranten uit China
in Indië aan. Evenwel wordt de snelle toeneming der Chineezen belemmerd door het verbod van emigratie der vrouwen, alsmede door het repa- trieeren van velen, die de gewonnen rijkdommen in hun vaderland willen verteren. Daar er geen Chineesche vrouwen in Indië komen, huwen vele Chineezen met inlandsche vrouwen. Het aantal der hieruic geboren half bloed-Chineezen, perïl- nakan-Chineezen of lao-kce (= oudgast) geheeten, [in tegenstelling met de rechtstreeksch uit China aangekoinenen, die den naam sinkee (= nieuw gast) of kortweg kee ontvangen], is dan ook groot. De pèranakan-Chineezen worden op Chineesche wijze opgevoed; zij volgen den godsdienst en de kleeding huns vaders. Echter meent men, dat zij minder energie bezitten dan de echte Chineezen, en ook hunne deugden nog missen. In Indië zijn de Chineezen nog veelal verplicht in afzonderlijke wijken te wonen. De Chineezen in Nederlandsch Indië zijn niet
uit dezelfde gedeelten van China afkomstig. De Java-Chineezen komen meest uit het zuidelijk gedeelte der provincie Foekhiën, met de stad Amoy als hoofdplaats. Om die reden heeten de Java-Chineezen ook wel Foekhi\'êneezen of Amoy-Chineezen. De immigranten op West- Borneo, Banka, Billiton en Deli zijn öf Hoklo- Chineezen (naar de provincie Hokkiën), öf Hakka- |
|||||||||
|
230
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRI.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
§ 221. Bestuur. De regeering der O.-I Bezittin-
gen wordt in naam des konings uitgeoefend door den Gouverneur-Generaal. De Raad van Ned. Indië, die bestaat uit den Gouv.-Gen. als voor- zitter, een ondervoorzitter en vier leden, staat den G.-Gen. als raadgevend en voorlichtend lichaam ter zijde. Al dezen worden benoemd door den koning. De groote takken van alge- meen bestuur worden onder den Gouverneur- Generaal beheerd door directeuren, wier getal, werkkring en bevoegdheid door den koning ge- regeld worden. Deze directeuren hebben een taak, welke met die der ministers in Nederland overeenkomt. Het grondgebied in Nederlandsch-Indië is
verdeeld in Gewesten, wier grootte en hoeveeU heid door den Koning bepaald worden. Aan het hoofd der Gewesten staan Europeesche amhte- naren (Residenten, Gouverneurs). De gewesten worden door den Gouverneur-Generaal verdeeld in Afdeelingen of Regentschappen, en deze kunnen door hem gesplitst worden in Districten. In de onderscheideue deelen van Ned. Indië
wordt het gezag uitgeoefend door Gouverneurs, Residenten en Assistent-Residenten, allen Neder- landsche ambtenaren. Zij oefenen het burgerlijk gezag in den uitgestrekten zin des woords uit. Aan hen is opgedragen: de zorg voor de open- bare werken, voor de inning der inkomsten, voor landbouw en nijverheid, in zoo verre de staat daarbij direct belang heeft, de handhaving der politie, de rechtspraak in vele burgerlijke zaken en in strafzaken tusschen inlanders, enz. De inning der landelijke inkomsten is, onder het toezicht der residenten, aan controleurs opgedragen. De inlandsche bevolking staat niet onmiddellijk
onder de Nederlandsche ambtenaren. Het is een hoofdbeginsel van ons koloniaal bestuur, de inlanders zooveel mogelijk onder de onmid- dellijke leiding van hun eigene hoofden te laten. Voor die hoofden koestert de inlander eerbied en ontzag. Daarom is iedere residentie verdeeld in afdeelingen, aan wier hoofd een inlandsch districtshoofd staat. Regenten of l)istiictshoof- den onder anderen titel worden op voordracht der Residenten en Assistent-residenten door den Gouverneur-Generaal benoemd. De Dessa- of Gemeentehoofden worden door de bevolking zelve gekozen, en door den Resident of Assistent- Resident bevestigd. Die inlandsche hoofden voeren verschillende bestuursmaatregelen op last der Nederlandsche ambtenaren uit, en lichten het Nederlandsen bestuur voor omtrent de wen- schen der bevolking. In Soerakarta en Djokjo- karta staat de inlandsche bevolking geheel onder het gezag van hun eigen vorsten, die aan de Nederlandsche regeering leenroerig zijn. Men noemt dit de Vorstenlanden. § 222. Grondbezit en grondgebruik. In Neder-
|
|||||||||
|
landsch-Indië beschouwt de Inlander den grond
als het eigendom van den Souverein, d. i. hier het Nederlandsche Gouvernement. De Souverein nu geeft zijn onderdanen gelegenheid grond te ontginnen en te bebouwen tot eigen voordeel, doch behoudt hierbij het recht op een deel der opbrengst. Ons Gouvernement ontvangt zijn deel door het heffen van belastingen in geld en in arbeid. Waar geheele dessa\'s gemeenschappelijk grond
ontginnen, wordt men gemeenschappelijk eigenaar van den grond. Dit is het communaal bezit. Aan elk der dessa-bewoners wordt door het dorpsbestuur dan een deel toegewezen. Na zekere tijden, hier per jaar, elders om de 2, 5 of meer jaren, wordt deze toewijzing herzien of de be- staande toestand gecontinueerd, indien de gebrui- ker in staat blijkt zijn aandeel te bewerken en de daarop rustende lasten te dragen. Dit ont- ginnen in gemeenschap komt o.a. voor op Oost- Java onder de inlandsche christenen. Ook een enkel persoon, mits inlander, kan
grond ter ontginning verkrijgen. Hoewel op deze gronden een belasting in geld of natura rust, mag een individueel bezitter zijn grond verhuren aan wien en zoo lang hij wil; ook mag hij, mits aan inlanders, zijn recht op den grond verkoopen. Zulk een individueel bezitter kan van het Gouvernement kosteloos een eigen- doms-titel bekomen. Vooral in de Soenda- eilanden vindt men dat individueel bezit. Ter bevordering van den landbouw in Ned.-
Indië heeft de Gouverneur-Generaal de bevoegd- heid om aan ingezetenen van Nederland en van Nederl.-Indië gronden, die ter beschikking der regeering staan, in erfpacht uit te geven, op zijn hoogst voor 75 jaren. Daartoe mag de regeering geen gebruik maken van gronden, die indivi- dueel eigendom geworden zijn van inlanders; evenmin van die gronden, welke collectief eigen- dom zijn van de gemeenten. Ter eerbiediging van dit gemeentelijk grondbezit moet door den Gouverneur-Generaal een beschrijving worden gemaakt van de aan elke gemeente toebehoorende gronden. Verder vindt men er nog zoogenaamde parti-
culiere landerijen". Dit zijn gronden, welke I door schenking of aankoop het eigendom zijn geworden van particulieren. Omstreeks het mid- den der 17de eeuw begon men in de ommelanden van Batavia met den verkoop van gronden, en men ging daarmede voort al naar de geldnood grooter was, totdat onder het Engelsch tusschen- bestuur geheel de residentie Batavia, het weste- lijk deel van Bantam, een deel van Krawang, de Rrcanger Regentschappen, Tjeribon, Tegal, Semarang, Japara, Soerabaja, Pasoeroean, Pro- bolingo, Bezoeki en Celebes verkocht was. Wel werd later een aanzienlijk deel weder ingekocht door hei Gouvernement, maar toch bleven nog |
|||||||||
|
231
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
In den regel is de gagabouw op Java dan ook
de voorbereiding om een stuk woesten grond in een sawah te veranderen, tenzij het terrein slechts het aanleggen van tegals toelaat. Op Java wordt de irrigatie van gouverneinentswege bevorderd, om deu sawah-rijstbouw uit te breiden. Eigenaardig zijn de soebaks op Bali, waaronder men instellingen verstaat, die eenigszins met onze waterschappen overeenkomen. De soebaks vormen eene vereeniging van velden, die hun irrigatie-water uit dezelfde hoofd-leiding ont- vangen, en die dus dezelfde waterbelangen hebben. Zij bezitten een eigen bestuur, dat onafhankelijk is van het districts- en dorpsbestuur. De rijst heeft niet den geheelen duur van het
jaar noodig om te rijpen. Als de rijstoogst is afgeloopen, kan het veld nog gebruikt worden, om de palawida" aan te kwecken, die, daar zij dan na de rijst worden geplant, gewoonlijk tweede gewassen" worden genoemd. Tot die tweede gewassen behooren maïs, peulvruchten en verschillende voedingsgewassen, suikerriet voor inlandsch gebruik, tabak, indigo en kapas, eveneens voor eijren gebruik der inlanders geteeld. Verreweg de meeste rijst wordt op Java ge-
bruikt; de van hier uitgevoerde rijst wordt hoofd- zakelijk van particuliere landerijen verkregen. Daarenboven wordt een groote hoeveelheid rijst naar Java van elders aangevoerd. De Buiten- bezittingen behoeven ook meest rijst van elders, en van enkele slechts wordt rijst uitgevoerd. In de Molukken wordt de plaats der rijst in-
genomen door de veel minder voedzame sago, die van den sagopalm verkregen wordt. II. Koffie. Een der belangrijkste produkten
van Indië voor de Europeesche markt is de koffie. Van de vroeger zoo talrijke gouvernements- cultures, die door gedwongen arbeid der Inland- sche bevolking gedreven werden, is thans alleen de koffie-cultuur nog overgebleven. Hoewel ook tal van particulieren zich met de vrije teelt van koffie bezighouden, is de Gouveruements-koffi.e- cultuur, althans op Java, nog altijd de meest beteekenende, en zijn ook de belangen der In- landers hierbij in hooge mate betrokken. De koffieheester is een plant van 36 M.,
soms 10 M. hoog. De witte bloesems, die in bundels of kransen van 416 stuks in de oksels der bladeren voorkomen, springen in één nacht open, en bloeien op zijn hoogst twee etmalen. Driemalen des jaars kan in een koffietuin het bloeien worden waargenomen, wat evenwel ge- leidelijk ineenloopt, zoodat eenzelfde heester gelijktijdig zoowel knoppen en bloesems als vruchten vertoont. De cultuur der koffie gaat niet tot grooter
hoogte dan 1600 M.; in Indië vindt men ze enkel tusschen 2501500 M. De zoogenaamde Liberia- koffie,; welker aanplant men in Suriname be- |
|||||||||
|
altijd groote bezittingen het eigendom van par-
ticulieren, vooral van Chineezen. Dit zijn de particuliere landerijen. Thans is den Gouverneur- Generaal de verkoop van gronden verboden. § 223. Cultuurprodukten voor de Euro-
peesche markt. Landbouw en Nijverheid. I. Hijst. De landbouw is voor de bevolking van den Indischen Archipel de hoofdbron van bestaan. De vruchtbaarheid van den bodem voor groote uitgestrektheden, de hooge tempera- tuur, en de vochtigheid met den west-moesson, werken den landbouw ten zeerste in de hand. Onder normale omstandigheden geeft de west-
moesson overvloed van regen, de oost-moesson daarentegen droogte. Hierdoor is de cultuur van éénjarige planten niet denkbaar, tenzij men zijn akkers kunne besproeien.. In den regentijd kan evenwel de overvloedige regenval vernieti- ging van de jeugdige gewassen ten gevolge hebben. Door deze omstandigheden is de teelt van rijst vóór alles door de natuur aangewezen. Onder de voedingsmiddelen van den inlander staat de rijst dan ook bovenaan. De superieure rijstsoorten eischen tot hare goede ontwikkeling veel water; zij zijn ware slvjkplanten en kunnen daarom in tropische landen, als men over be- vloeiingsmiddelen beschikt, hot geheele jaar door verbouwd worden. De rijstplant wordt op verschillende wijzen
aangekweekt, deels afhankelijk van de gesteld- heid van den bodem, gedeeltelijk van de ont- wikkeling des landbouwers, zoodat men in zeker opzicht den rijstbouw den meter van de beschaving in Indië kan noemen. De hoogste trap van de rijstcultuur zijn de sa/rah\'s, d. i. de kunstmatig be- sproeide of natte rijstvelden. De landen worden hierbij eenigszins glooiend gemaakt, en men kiest daarvoor veelal de hellingen der bergen, om sawah\'s aan te leggen. Ook heeft men sawah\'s, die van den regen afhankelijk zijn, en moeras- saivah\'s. De verbouw van rijst op tegals of droge gronden, waarbij de bodem niet besproeid wordt (men vindt die enkel op Java), staat verre achter bij dien op de sawahs. Verder wordt er nog rijst verbouwd in de bosschen op het gebergte, die gekapt of verbrand worden; men noemt dit de gaga\'s. Deze gaga- of oemabotiw is een roofbouw, waarbij na verloop van weinige jaren de gronden verlaten worden, terwijl men elders weer het bosch of de wildernis kapt en verbrandt, oin hier den rijstbouw voort te zetten. De ver- laten bodem is reeds na een paar jaren met alang-alang en andere snelgroeiende planten be- dekt, en geheel een wildernis. De gagabouw wordt op bijna alle eilanden van den Archipel teruggevonden, en is zelfs bij vele halfwilde stammen de eenig gebruikelijke manier om rijst te kweeken. De gagabouw wordt op Java zoo- veel mogelijk door het gouvernement tegengegaan. |
|||||||||
|
232
|
|||||||||||
|
HANDKLS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||
|
proefde, groeit bij voorkeur in lage streken.
Lang heeft men Arabië voor het eigenlijke
vaderland der koffieplant aangezien. Toch trof men die plant er nooit in het wild aan; maar moet het gebruik van koffie sinds meer dan vijf eeuwen te Mokka bekend geweest en van daar of uit Perzië over Egypte naar Konstantinopel verbreid zijn. Reeds in het begin der zeventiende eeuw was Mokka als koffiemarkt en uitvoerhaven vor- maard, en de Arabieren handhaafden hun naam als fijnproevers en kweekers van het edelst produkt, dat nog tegenwoordig dikwijls als Mokka wordt aangeduidt. Echter er bestaat geen twijfel aan, of het moederland der koffie moet in Afrika gezocht worden, en wel in de hooglanden van Kaffa, het zuidelijk gedeelte van Abessinië, het Aethiopië der ouden. Van Abessinië is de koffie waarschijnlijk over-
gebracht naar Perzië en van hier heeft zij zich verbreid naar Arabië en Voor-Indië. In 1614 knoopten de Hollanders handelsbetrekkingen aan met Aden, en twee jaren later maakte Pieter van den Broecke in de havenstad Mokka kennis met de koffie. Deze valt als de grondlegger van den Nederlandschen koffiehandel te beschouwen. Om- streeks het jaar 1696 zond Adriaan Van Ommen, kommandeur van Malabar, koffieplantjes naarJava, en hiermede was, zeer zeker op aandringen van Nicolaas Witsen, burgemeester van Amsterdam en mede bewindvoerder der Oost-Indische Com- pagnie, de invoering der koffiecultuur in onze Oost-Indische Bezittingen beslist. Wel gingen de eerste planten op het landgoed Kedawoeng bij Batavia door een overstrooming te niet, maar in het begin van de zeventiende eeuw werden door den Gouverneur-Generaal Hendrik Zwaarde- kroon (17181725) opnieuw koffieplanten uit Malabar aangevoerd, en thans was inen geluk- kiger. In het jaar 1706 kon de Indische Regee- ring reeds een proefje van de in de omstreken van Batavia gekweekte koffie naar Nederland zenden, vergezeld van een koffieplantje. En aan dat plantje, in den Amsterdamschen Hortus met zorg gekweekt en vermenigvuldigd, danken West- Indië en Zuid-Amerika hun rijkdom door de koffie-cultuur. Afstammelingen van dat plantje werden in 1719 naar Suriname gezonden, en van een exemplaar, in 1713 aan Lodewijk XIV geschonken, vonden de te Parijs gewonnen plantjes hun weg naar Martinique. In 1711 werd het eerste produkt der Java-koffie voor den handel naar Nederland verzonden, in \'t geheel 894 pond. Tot 1663 bleef het aandeel van den Neder-
landschen handel in koffie beperkt tot de Azia- tische wateren. Venetië handhaafde het monopolie nog in het westen. In het jaar 1663 ving de invoer van koffie te Amsterdam aan, en sedert het begin van de 18Je eeuw haalde men dit artikel niet meer alleen uit Mokka, maar ook van de kust |
|||||||||||
|
van Malabar. Sedert 1730 voorzag de Oost-
Indische Compagnie zich reeds alleen van Java- koffie. Tegenwoordig is de koffiecultuur schier over alle tropische en eenige subtropische landen verbreid. Men noemt de koffie-soorten naar de plaatsen van herkomst, en spreekt van Java, Santos, Rio enz. in plaats van Java-koffie, enz. Als hoofdmarkten voor de koffie gelden, bui-
ten Nederland : Londen, Hiivre, Marseille, Bor- deaux, Hamburg, Triest en Antwerpen in Europa en New-York, Boston, Baltimore, Philadelphia, Mobile en Nieuw-Orleans in Noord-Amerika. De koffie uit Nederlandsch Oost-Indië vindt voor verreweg het grootste gedeelte nog den weg naar Nederland. Van Sumatra gaat schier de geheele gouvernementsoogst en een deel van de particuliere oogsten rechtstreeks naar Noord- Amerika. Rio-koffie komt in Nederland nagenoeg niet ter markt. Ook Bahia-koffie komt hier weinig aan. Echter de aanvoeren uit Santos nemen toe. De productie van Suriname, eertijds aanzienlijk, verloor in den loop dezer eeuw haar beteekenis. Zij beloolt zich te herstellen, nu men zich met kracht op de teelt van Liberia- koffie toelegt. In Nederland geeft men de voorkeur aan Java-
koffie. Doch daar deze hoogerprijsheeftdan Santos- koffie (uit Brazilië), en de laatste vrij goed is, wordt hier tegenwoordig meer Santos, alsmede Midden- Amerikaansche soorten gebruikt dan Java-koffie. Duitichland vraagt Santos- of Midden-Ameri- kaansche-, doch met voorliefde Java-koffie; Italië en Ziritserland gebruiken naast genoemde soorten ook Rio; Frankrijk vraagt Santos- en Midden- Amerikaansche, België Santos en Haïti; Noord- Amerika koopt Rio- en Santos-, en verder Padang- koffie direct uit Sumatra, alsmede Java-koffie uit Nederland. De koffie-cultuur is de eenige van de vroeger
zoo talrijke Gouvernements-cultures, welke nog gedeeltelijk door den gedwongen arbeid der inlandsche bevolking wordt gedreven. Alle andere cultures zijn aan het vrije initiatief van onder- nemers en bevolking overgelaten. En hoewel ook tal van particulieren zich met de vrije teelt der koffie bezighouden, is de Gouverneinents- koffiecultuur, althans op Java, nog altijd de meest beteekenende, en zijn de belangen der Inlanders hierbij in hooge mate betrokken. Naast de Gouvernements-cultuur heeft ook de parti- culiere landbouw bij de koffie-cultuur in Ned.- Indië groot belang. De Gouvernements-kofHetuinen op Java gaan
helaas achteruit. De opbrengst, die van 1848 1851 op 838164 pikol gerekend werd, was van 18831887 tot 656596 pikols gedaald1). In Passoeroean, Probolinggo en Tegal is de produktie |
|||||||||||
|
1) De productie der Vorstenlanden, van Beuibang en
Bnitenzorg niet medegerekeud. |
|||||||||||
|
233
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRT.TKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Java is enkel rietsuiker. In de laatste jaren
is deze nijverheid met groote nadeelen bedreigd. De rietsuiker toch vindt in Europa een machtige concurrent in de beetwortel-suiker, welke, hetzij direct door uitvoerpremie, of indirect door eigen- aardige inrichting der suikeraccijns, beschermd wordt. Daarbij komen de lage suikerprijzen van de laatste jaren. IV. Tabak. De tabaksteelt behoort tot de meest
geliefde cultures op Java en Smnatra. Na de invoering van het Cultuurstelsel werd de tabak als gedwongen cultuur door het Gouvernement ingevoerd. Evenwel niet zonder groote teleur- stelling. Na 1860 was do tabaksteelt in Indie dan ook geheel aan de particuliere nijverheid overgelaten. Op Java wordt vooral in de resi- dentiën Bezoeki en Probolinggo de tabaksteelt voor de Europeesche markt uitgeoefend. Belangrijker dan op Java is de tabaksteelt op
Sumatra\'s Oostkust, en wel bovenal in het land- schap Deli. Do tabak, die de inlandsche bevol- king van Deli produceerde, trok omstreeks 1862 de aandacht van de Europeesche ondernemers. De sultan van dit Rijk maakte den tëuropeanen het verkrijgen van gronden zeer gemakkelijk. Pachtsommen werden niet geheven, een goed jachtgeweer was, om zoo te zeggen, een prijs voor een tamelijk uitgetrekt stuk grond8. En toen het bleek, dat de hier gewassen tabak voor dekblad een uitmuntende qualiteit bezat, kwamen er steeds nieuwe ondernemers bij. In 1871 begonnen de vorsten grondhuur te heffen, doch dit schrikte de ondernemers niet af. En hoewel de planters aanvankelijk met moèielijkheden hadden te strijden, de goede qualiteit deed de winsten sterk toenemen, en verschafte de Sumatra- tabak een eerste plaats. In 1870 werd te Amsterdam de Deli-Maat-
schappij opgericht, vooral door den invloed der Handelmaatschappij. Deze tabakmaatschappij kwam weldra tot buitengewonen bloei. Doordien voorspoed aangelokt kwamen er spoedig vele maatschappijen bij, doch geenszins deelden zij alle in dien voorspoed. Sommige gingen zelfs geheel te gronde. Van de 277 landbouw-ondernemingen op de Oostkust waren in 1890 niet meer dan de helft werkzaam. In 1891 werkten nog 170 ondernemingen, in 1892 niet meer dan 135. Zij waren als volgt verspreid. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
"vooruitgegaan en is de Preanger stationnair ge-
bleven, zoodat de opbrengst voor de overige gewesten op 57 pet. moet gesteld worden. Voor een gedeelte ligt de oorzaak in de koffieblad- ziekte, voor een ander gedeelte in de uitputting van de goede gronden. Ook op Sumatra\'s West- kust is de opbrengst der Gouvernementskoffie- oultuur niet bevredigend. De Sumatra-koffie, door het Gouvernement verkregen, wordt niet naar Nederland gezonden, maar te Padang ge- veild. In de Minehassa levert de gedwongen koffie-Cultuur zulke groote bezwaren op, dat ernstig overwogen wordt, of\'zij niet moet worden opgeheven, en voor 189394 geheele vrijstelling van bijplant aan de bevolking is verleend. Op Benkoelen, Palembang, Zuid-Celebes en Bali is de vrije cultuur van veel beteekenis. III. Suiker. De suiker-industrie voor de wereld-
markt, welke in Indië alleen op Java\' gevonden wordt, dagteekent van het begin der 17de eeuw. In dien tijd, en misschien reeds vroeger, werd zij uitsluitend in de omstreken van Batavia gevonden, vooral voor eigen gebruik. Sedert breidde de suikerindustrie zich uit naar oost en west. De Chineezen waren het bovenal, die zich op dezen tak van nijverheid toelegden. De eigenlijke bloeitijd der suikernijverheid
brak aan met de invoering van het Cultuur- stelsel in 1830. Evenwel door deze dwangcultuur werden de voordeelen der schatkist beoogd, doch de belangen der inlandsche bevolking veel verwaarloosd. De gedwongen suikercultuur had rekening te houden met drie partyen: het gou- vernement, den contractant, en de bevolking. De geheele geschiedenis der gedwongen suiker- cultuur is een doorloopend wanhopig streven geweest, om tusschen die verschillende belangen overeenstemming te brengen. Hierbij vei keerde het volk in de slechtste omstandigheden. Na vele pogingen om. verbetering hierin aan te brengen, is in 1890 de Gouvernements- en ge- dwongen suikercultuur geheel opgeheven. Hier- door bestaat er tegenwoordig enkel vrije, par- ticuliere suikercultuur. Deze berust grootendeels op vrije contracten met de bevolking gesloten. Een 147tal fabrieken werkt op die wijze, en in 1892 werd door de 145 ondernemingen, die op- gaven verstrekten, over 67087 bouws beschikt, welke 5C1878G pikols opleverden. De suiker van |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Am t:il onder» « *
Beplante onpL\'r-
lieliiur.icn \\v:i:ir ui \' , ,\' 18»° tabak l**» "} , "mws
nooirt werd I m:" "*"»«»B-
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Vcrkre^\'
ductiu v
in |
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
mi pro-
iii tabuk ikols. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
pond.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
234
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDHIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
In de residentie Palembang schijnt de grond
voor tabak niet geschikt. In de Wester-Afdeeling en Z.- en O.-afdeeling van Borneo en in de Minehassa zijn ondernemingen gevestigd, die echter nog niet tot grooten bloei zijn gekomen. V. De thee. Tot voor vijftig jaren ongeveer
voorzag China de wereld van thee en nog tegen- woord ig is de thee-productie van China het belangrijkst, en overtreft zij die van alle landen tezamen. De thee is in China met recht een volkscultuur (zie pag. 130). Het is niet alleen gebleken, hoe gemakkelijk de theeplant valt te acclimatiseeren, maar dat zij ook op zeer ver- schillende grondsoorten kan groeien. Zij doorstaat strenge winters, mits zij daarnevens een zomer kan genieten, die warm genoeg is en lang genoeg duurt tot de ontwikkeling van haar groen. Hierdoor kan de theestruik een aanzienlijke verbreiding erlangen. In het jaar 1826 zond Dr. von Siebold eenige
theepitten van Decima naar Java; het jaar daarop had men er in den tuin te Buitenzorg reeds 800 planten van gewonnen, en aan een paar deskundige Chineezen kon de cultuur en be- reiding worden toevertrouwd. Hoewel niet zon- der kostbare proefnemingen en herhaalde teleur- stellingen, verbreidde men de cultuur al spoedig in 13 gewesten van Java. Tot dit doel werden nog zaden uit China ontboden. Tot 1842 bleef de theecultuur uitsluitend in handen van het Gouvernement. In 1842 trok men de theecultuur in voor alle gewesten, buiten Bagalen, Tjeribon en de Preanger, en werden contracten met par- ticuliere personen voor de exploitatie der tuinen gesloten. En toen deze contracten waren afge- loopen, zijn zij niet weer vernieuwd, zoodat de thee-cultuur hoofdzakelijk aan het vrije initia- tief is overgelaten. Van de theecultuur wordt werk gemaakt be-
halve op Tjikandie Oedik (Bantam), waar de aanplantingen een lOOtal bouws beslaan, op 18 landerijen in de residentie Batavia, op welke in het geheel 4795 bouws met thee zijn beplant. VI. De kina. Een hoogst belangrijke cultuur is
nog altijd de teelt van den kinaboom, hoewel door de daling der prijzen van de kinine er niet die voordeelen van worden verkregen, waarop men een 20tal jaren geleden hoopte. De in- voering van den kinaboom in Indië is nog van jonge dagteekening. De vrees, die men koesterde, dat de kinaboom in Zuid-Amerika door ruwe exploitatie geheel zou vernield worden, was aanleiding om den boom naar Java over te brengen. De heer Hasskarl werd in 1852 belast eenige planten uit Amerika naar Java over te brengen, en met groote bekwaamheid en niet /.einder gevaar volbracht hij dien last. De eerste planten werden op Java in den grond gebracht te Tjibodas, 1430 meters boven de zee. Daar |
|||||||||
|
de ligging van Tjibodas minder geschikt was
voor deze teelt, werd door toedoen van Junghun de teelt op groote schaal voortgezet in de Preanger op de hellingen van den Malabar en Tangkoeban-Prauw, waar thans groote aanplan- tingen te midden van het oerwoud worden ge- vonden. De invoering en eerste uitbreiding der cultuur ging van het Gouvernement uit. Dit trachtte hiervan echter geen monopolie te maken, maar wilde particulieren overhalen proeven met de kinateelt te doen. Daartoe werden de planten uit de gouvernements-tuinen verschaft. Met groote verwachtingen begonnen, werd de vrije cultuur zeer gedrukt door de lage prijzen. In 1892 was de opbrengst der kina in de gouvernementstuinen 308021 K.G.; die van de 71 ondernemingen van particulieren op gronden in erfpacht afgestaan, wier resultaten bekend zijn, 2793820 K.G. VIL Indigo-cultuur. De indigo is een der be-
langrijkste verfstoffen, welke vooral gebruikt wordt voor de verschillende vezelstoffen. De indigo wordt verkregen uit de bladeren van den indigoheester, die in de tropische gewesten te huis behoort, doch ook in de subtropische streken geplant wordt. De Oost-Indische Compagnie trachtte reeds
spoedig in het bezit van deze belangrijke verf- stof te geraken, en in het tractaat van 1743 met den vorst van Mataram gesloten, verbond deze zich om de indigo-cultuur met kracht te doen voortzetten. Zoo bestond de indigo-cultuur reeds lang op Java, al was zij niet in een bloeienden toestand. Toen Van den Bosch het Cultuur- stelsel invoerde, gaf hij onder gouvernements- toezicht dadelijk groote uitbreiding aan die in- dustrie, en een aantal fabrieken werden in de Preanger en Tjeribon, en spoedig ook elders, opgericht. De gouvernements-indigocultuur le- verde echter op den duur niet de gewenschte opbrengst voor de regeering, en zij was ook na- deelig voordeinlandsche bevolking. Daarom stelde de Raad van Indië voor, om de indigo-cultuur voor gouvernements-rekening in te trekken, waaraan in 1805 gevolg werd gegeven. Sedert dien tijd wordt de teelt van de indigo bovenal in de Vorstenlanden gedreven, waar een deel der gronden, van vorsten en hoofden gehuurd, met indigo beplant wordt. Over 1892 werden in Solo 279480 K.G., en in Djokjo 213614 K.G. indigo verkregen, terwijl een vijftal ondernemin- gen, aan vorsten in die gewesten behoorend, nog 37189 K.G. produceerden. In de gouvernements- residentiën op Java waren op ultimo 1892 26 indigo ondernemingen in werking, berustende op overeenkomsten met de bevolking, van welko er 23 een hoeveelheid van 133641 K.G. aan de markt, brachten. Verder verbouwen ook in onder- scheidene gewesten inlandsche landbouwers de |
|||||||||
|
235
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDKIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
aanwezig zijn; uitroeiing en vernietiging was
het vonnis over alles wat gevonden werd, ook al had het toeval, bijv. de overbrenging door vogels, hieraan schuld. Ruim twee eeuwen hebben winstbejag en grove zelfzucht loodzwaar gedrukt op de Indische volkeren, en de eerste stappen in een mildere richting kenmerkten zich toch nog, gedurende een (JOtal jaren, door dwang en monopoliegeest." In 1863 werd de gedwongen pepercultuur op
Java, en 7 jaren later op Benkoelen opgeheven. In 1863 liet men eveneens de verplichte teelt en levering van kruidnagelen op Amboina en onderhoorigheden vrij, en het volgende jaar ver- ordende men hetzelfde ten aanzien van noten en foelie op Banda. In Juli 1865 werd ook do kaneel-cultuur van den laatsten dwang verlost. En die vrijstellingen hebben niet geschaad aan de opbrengst van specerijen: door het veelzijdig en toenemend gebruik bij goedkooper prijzen, is het resultaat zeer gunstig gebleven. De peper wordt geoogst op Java in Bantam
en in de residentie Tjeribon. Doch vooral de Lampongsche districten op Sumatra, verder op Atjeh (van ouds het peperland), en de Riouw- en Lingga-Archipel, (waar peper naast gambir geteeld wordt), leveren peper. In Atjeh neemt de productie toe; verder op Sumatra\'s West- kust, op Banka, in de Westeraf deeling van Borneo, op Banka en Billiton, in Langkat en Tamica op Sumatra\'s Oostkust. De kruidnagelboom behoort oorspronkelijk op
de eigenlijke Molukken te huis, en werd naar het meer zuidelijk gelegen Amboina overgeplant. Later werd hij door de maatregelen der Oost- Indische Compagnie tot dat eiland en de naburige Oeliassers beperkt. En ook thans wordt hij in de Molukken slechts op genoemde gronden op- zettelijk aangekweekt. Doch buiten.deze eilanden- groep is de boom op Sumatra (Westkust en Oostkust, en in Benkoelen) en elders ingevoerd, zoodat zelfs de Zanzibar- en Mauritius-nagelen op het Amboinsch product drukken. De teelt der muskaatnoten geeft, de beste
uitkomsten op de Banda-eilanden. In 1892 vond men hier 34 specerijperken, die 9440 pikols noten en 2401 pikols foelie produceerden. In het westelijk deel der buitenbezittingen heeft de inlandsche bevolking hier en daar plantsoenen van muskaatnoten, en wel meer bijzonder in de gewesten Sumatra, Benkoelen. In 1892 werden rechtstreeks uitgevoerd van Sumatra\'s Westkust: 3960 pikol muskaatnoten en 750 pikol foelie, en van Sumatra\'s Oostkust 3930 pikol noten en 610 pikol foelie; Benkoelen voerde uit 236 pikol noten en 45 pikol foelie. Uit Atjeh werden nog 290 pikol muskaatnoten en 67 pikol foelie te Pinang aangevoerd. Verder vindt men mus- kaatuotenteelt in de Minahassa en op de Sangir- eilanden. |
|||||||||
|
indigo voor eigen gebruik, of ook voor het ver-
koopen der verfstof op de inlandsche markt. VIII. Cacao. Iti het begin dor 11\'1" eeuw is de
cacao-plant door de Spanjaarden naar Oost-Indiö overgebracht, en wel het eerst naar Menado. Van hier had langzamerhand de verbreiding over andere eilanden van den Oost-Indischen Archipel plaats, in de 2e helft der 18\'lc eeuw naar Amboina. Uit de ingrijpende maatregelen van 1853 blijkt, dat de regeering zich veel aan de teelt der cacao gelegen liet liggen. De cacao-teelt vindt in Nederlandsch-Indië nog goede behartiging. Op Java leverden de 28 ondernemingen, werkende op erfpachtsgronden, en van welke de productie bekend is, in 1892 een hoeveelheid van 228105 K.G. Op de Buitenbezittingen legt de bevolking der residentie Amboina zich bijna alleen op de cacao-teelt toe. IX. Specerijen. De geschiedenis van den direc-
ten specerijen-handel op het verre Indië valt voor Nederland samen met die van de opkomst dezer gewesten tot grootheid en roem. Reeds lang waren kaneel, kruidnagelen, muskaatnoten, foelie en peper in Europa bekend als de voortbreng- selen van het rijke Indië. Toen Portugal den zeeweg naar Indië gevonden had, werden deze produkten door de Nederlandsche schepen uit Lissabon gehaald, en over West-Europa verbreid. Doch het sluiten van de haven van Lissabon door Philips II voor de Nederlanders, om dezen te treffen, was voor hen de aanleiding zelf den zeeweg te zoeken naar het land der specerijen, wat in 1595 gelukte. Vooral de kostbare spece- rijen waren in dien eersten tijd het lokaas, dat vele handelaren naar Indië voerde, en groote winsten werden hieruit verkregen. Om eenige voorstelling van die winsten te verkrijgen, doen wij enkele opgaven. Een vijftal schepen, welke in 1603 Texel weder binnenliepen, hadden een lading bestaande uit peper, kruidnagelen en foelie, welke een inkoops waarde van 588878 vertegen- woordigde, terwijl de opbrengst in Holland 1774769 bedroeg. Daar de kosten der reis zelve vergoed waren door de winsten, die in Indië op de uit Holland medegevoerde artikelen behaald waren, was de netto winst voor genoemde vijf schepen 1185891, welke zij in een reis van twee jaren verkregen hadden. En dergelijke winsten waren geenszins zeldzaam. De peper was aanvankelijk het voornaamste
artikel van inruil. Tot 1720 bedroeg de opbrengst van de peper nog 30 pet. van de geheele waarde der door do O. Ind. Compagnie gereali- seerde koloniale produkten. En de Nederlanders trachtten niet alleen hun monopolie in den specerij-handel te bewaren, zij hielden door be- perking van de productie ook den prijs zooveel mogelijk hoog. In landstreken, waar de teelt verboden was, mocht geen enkele specerijplant |
|||||||||
|
236 HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||
|
X. Tin. Het tinerts is in onze Oost-Indische
bezittingen niet zoo algemeen verbreid als men vroeger meende. Op verschillende plaatsen is een onderzoek naar tinerts ingesteld, doch veelal zonder resultaat. De onderzoekingen op de eilanden in de residentie Riow hebhen geleerd, dat op Groot Karimon het tinerts een bestand- deel uitmaakt van liet vaste graniet. Op Singkep ten Z. van Lingga is tinerts langs de geheele zuidoostkust over eene lengte van 10 K.M. aan- getroffen. Bijna alle valleien in het Z. O. zijn tinhoudend. Sedert ongeveer eene eeuw heeft hier de tinexploitatie plaats gehad, al kan men over de opbrengst van vroeger weinig zeggen. In 1887 werd aan den heer Alting du Cloux te Batavia voor 25 jaren concessie verleend tot het ontginnen der tingronden op dit eiland. Het eiland Flores bevat eenige tinerts. Ook
in de bovenlanden van Siak op Sumatra\'s oost- kust wordt tin gevonden; de exploitatie werd in 1875 aangevangen. Doch verreweg het meeste tin wordt geleverd
door de eilanden Banka en Billiton. Over de tinexploitatie op deze eilanden een enkel woord. Sedert 1710 is het bekend, dat het eiland
Banka tinerts bevat, in alluviale beddingen afgezet, en sedert dien tijd is ook de exploitatie aangevangen. Aanvankelijk werd de ontginning | der stroom-tinertslagen door de Bankaneezen gedreven, die putjes van 0,8 M. middellijn tot op de ertslaag groeven. Deze putjes worden nog in groote hoeveelheid op Banka aangetroffen, en heeten Palenibangsche putjes, omdat zij tijdens de Palembangsche overheersching meest gegra- ven werden. De opbrengst was echter gering, en om deze te vermeerderen, werd de hulp der Chineezen in 1725 door den Sultan van Palem- bang ingeroepen. Zoo vormden zich vier groote Chineesche mijngezelschappen, Kongsiesgeheeten, van wier etablissementen nog overblijfselen zijn aan te wijzen. De tinopbrengst ging na dien tijd sterk vooruit, doch met het einde der vorige eeuw hield de exploitatie der mijnen bijna op. Eerst nadat in 1816 de eilanden Banka en Bil- liton weder voor goed aan Nederland gekomen waren, en in 1821 de oorlog met Palembangen de onlusten op Banka ten einde waren gebracht, begon de exploitatie der tinmijnen op deze eilanden weer met vernieuwde kracht. Sedert 1851 volgde men hierbij een meer wetenschap- pelijk stelsel. Van 18211886 bedroeg de totale opbrengst van Banka niet minder dan 410-4900 pikols tin. Op Banka worden de tinmijnen voor rekening
van den staat geëxploiteerd, die ze door Chi- neezen laat bewerken. Dezen vereenigeu zich daartoe gewoonlijk in kongsies, arbeiden op eigen manier, moeten het verkregen tin onder toezicht van een Europeesch ambtenaar smelten en aan het Gouvernement leveren. Daarvoor ontvangen |
|||||||
|
zij van de Regeering een zekere som voor eiken
pikol geleverd tin, en bovendien gereedschappen en levensmiddelen tegen vaste prijzen, die van de opbrengst van het tin worden afgetrokken. Een algemeen reglement en een tweede regie- ment regelen de rechten en verplichtingen der ondernemers en werklieden onderling en tegen- over het Gouvernement. Hierin is bepaald, dat alle tinwinning op het eiland uitsluitend door de regeering geschiedt, en ieder ander verboden is. In 189293 werd 121736 pikols tin ver- kregen en naar Nederland vervoerd; in 1893 was de opbrengst in Nederland 5,8 mill. gulden; de werkelijke winst werd op 40,24 per pikol geraamd. Op Billiton geschiedt de exploitatie der tin-
mijnen door de Billiton-maatschappiJ. In 1852 verkreeg deze concessie van de Regeering voor de ontginning dier mijnen, tegen uitkeering van 3 pet. der bruto-opbrengst aan het Gouvernement. Hiermede maakte zij ruime winsten. In 1892 werd opnieuw een overeenkomst tusschen de Regeering en de Billiton-maatschappij gesloten, waarbij deze weder concessie verkreeg, en wel tot 30 April 1927. Volgens dit nieuwe contract moet aan het Gouvernement 5/8 van het voor- deelig saldo, waarmede winst- en verliesrekening sluit, uitgekeerd worden. Van April 1892 tot Mei 1893 bedroeg de tinproductie van dit eiland 78372 pikol. XI. Goud en Diamant, Steenkool. Hoewel er
op Borneo, Sumatra en Celebes goudhoudende gronden gevonden worden, heeft de ontginning daarvan nog weinig te beteekenen. De vroeger zoo bloeiende mijndistricten op Borneo\'s West- kust zijn thans weinig van belang. In 1892 hielden zich in Sambas slechts 180 en in Mon- trado 869 personen met goudgraven bezig. De productie bedroeg in 1892 in Mempawa 40 a 50 thail, in Montrado 1371 thail, in Sambas 98 thail en in Landak 304 thail. De thail goud gaf een opbrengst van 67 a 80 gulden. Een tweetal mijnconcessiën in Sambas aan Europeanen gegeven, en thans in het bezit van de West- Borneo-Goudmaatschappij, leverden in 1892 geen belangrijke resultaten op. Op Borneo, in Landak en Martapoera worden
diamanten gevonden, doch de opbrengst is gering. Ook de steenkolen geven in Indië nog niet
de verwachte voordeden. Bekend zijn de Oem- bilin-kolenmijnen op West-Sumatra. De con- cessie voor kolenmijnen op Oost-Borneo aan de Mahakkam hadden in 1892 de beste productie, n.1. van 20000 ton. § 224. Handel en verkeer. Voor den handel
en het verkeer op Nederlandsen Indië deelen wij de belangrijkste statistieke gegevens mede, omdat die het best den handel doen kennen. |
|||||||
|
237
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDllIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer der belangrijkste handelsartikelen uit geheel Nederlandsch-Indië en uit Java en
Madoera afzonderlijk in 1892. Uitklaring volgens de officiëele statistiek. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') Java en Madoera er bij inbegrepen.
Uitvoer van Java, volgens de marktberichten der Handelsvereeniging te Batavia,
in 1893 naar verschillende landen.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Terwijl uit de eerste statistiek blijkt, welke
de hoofdprodukten zijn, die Nederlandsch-Indië voor den wereldhandel levert, leert ons de laat- ste bij benadering kennen, waarheen de belang- rijkste dier produkten uitgevoerd worden. De gouvernetnents-koffie gaat geheel naar Neder- land, die der particulieren grootendeels. De riet- suiker daarenboven wordt voor een klein ge- deelte naar Nederland uitgevoerd, doch blijft meest in de havens van de Middellandsche Zee, |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
van het Kanaal en van Groot-Britannië. Echter
China, Australië, Amerika en Singapore ontvan- gen de meeste suiker. In Nederland is de ver- kochte en verhandelde suiker meestal beetwor- telsuiker. Rijst wordt meest naar Nederland uitgevoerd, tabak eveneens. Thee gaat naar Nederland en Groot-Britannië; kinabast bovenal naar Nederland, en ook tin wordt naar Neder- land uitgevoerd. Belangrijk is de handel op Singapore. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
238
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARD RI.IKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Algemeene invoer van goederen door par-
ticulieren in Nederlandsch-Indië, naar de landen van herkomst in mill. gulden in 1892. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Visch ....
Bier.....
Brandewijn . .
Mousseerende wijn Jenever.... . Arak.....
Miner. water . .
Wijn.....
Aardewerk. . .
Glas en glaswerk Krainerijen . . IJzer in staven . IJzer, staalw. . Koper . Spijkers. Petroleum Verf waren Steenkolen Scheepvaart. In
de volgende havens: |
l(i G71 In d
1168 ,
480
51 .
1494
119
1233
1360
1422
507
4162
740
628
380
251
101675
413
118
1892 weiden
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
uizend K.G.
Liter. Flesch.
Liter.
Gulden
Flesch.
Liter.
Gulden
n
n |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Bedng van den
invoLT in 1S\'J2
in tnill {.\'uldens. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
48,2
23,9
1,0
5,7
11,4
45,0
0,9
1,(5
1,1
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Nederland
Engeland . Frankrijk . Amerika . Pulo Penang. Singapore. Siain . China . Australië . . |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
n _ »
Liter.
n Gulden Ton. ingeklaard in
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
152,2
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Totaal, incl. andere landen
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer door particulieren in Nederlandsch-
Indië van eenige voorname handels-arti- kelen, en het aandeel dat Nederland daarin heeft. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Ingeklaakd.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Zeilschepeu
I In 1000 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Stooinschcpen I
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
In 1000
K.M3. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Aantal.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
| Invoer in I
.lllill. L\'ulliillS
in 18M.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Aantal.l
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
K.M3.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uit Neder»
land in pet. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Batavia. .
Tjeribon. .
Semarang .
Soerabaja .
|
225
47 41 191
|
103
6 72
74 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
60
5.")
21
(il
.\'50
58
70
1 4S
48
52
28
3,5 0,04 24
44
54
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
2.0
1,0 14,2
3,2 3,9 2,7 3,5 2,6 3,7 40,9
2,0 2,0 1,9 11,9
1,6 1,2 1,7 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Aardewerk.....
Bier.......
Eetwaren......
Fabr. en Stoomwerkt. .
Garens......
Gedistilleerd ....
IJzer en staal .... Steenkolen.....
Krameiijen.....
Manufacturen. Katoenen
Wollen .
Zijden .
Meel.......
Petroleum.....
Sigaren ......
Was.......
Wijn.......
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het aandeel van de verschillende natiën in
de scheepvaart van Nederlandsch-Indie leeren wij uit het volgend overzicht van het aantal ingeklaarde schepen voor 1891 kennen. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Invoer tot verbruik op Java door parti-
culieren van eenige belangrijke artikelen in 1892. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
31 481 In duizend Gulden
1769 ,
188 n
3 925
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Katoenen
Wollen Zakken . Eetwaren Boter Hammen Kaas. . Meel . . Tarwe . Rijst. . |
manuf.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
184 ,
184 ,
118 ,
7 686
|
K.G.
Gulden n
K.G.
Liter.
K.G.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
79 624
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
239
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
vindt men reeds een gematigde zone met een
gemiddelde temperatuur van 18,5 C0., en op grooter hoogte, van 1500 tot 2500 M., vindt men reeds de zone met een temperatuur van ge- middeld 13" C. Op 3000 M. hoogte vindt men een gemiddelde jaartemperatuur als in Neder- land, 10° C, maar de warmte is er meer gelijk- matig over het jaar verdeeld. Java heeft een oppervlakte van 2290,30 vierk.
geogr. mijlen, en Madoera van 98,3 vierk. geogr. mijlen, en de bevolking van Java bedraagt 22,7 mill. en van Madoera 1,1 mill. Het aantal Europeanen (buiten het leger) op beide eilanden bedraagt ruim 47000, terwijl er 246000 Chi- neezen, 14700 Arabieren en 2900 andere vreemde oosterlingen gevonden worden. De inlandsche bevolking, allen Maleiers, wordt
onderscheiden als Soendaneezen in het W., Java- nen, hoofdzakelijk in het midden, en Madoereezen op Madoera en in het O. De Madoerees heeft den meesten aanleg voor handel en scheepvaart, terwijl Soendaneezen en Javanen meer aanleg voor landbouw en fabrieksarbeid bezitten. De taal op West-.Tava is het Soendaneesch, en op Oost- Java is het Javaansch de taal van het volk. Langs de kusten, vooral van West-Java, is de volkstaal verdrongen door het Maleisch. Onder de Javanen heerscht de Mahomme-
daansche godsdienst, hoewel vermengd met spo- ren van den ouden godsdienst en van het Hin- duisme. De Soendaneezen hebben meer eerbied voor den Islam, wijl bij hen het Hinduisine minder wortel gevat heeft dan op Oost-Java. Java is in alle richtingen door gned onder-
houden wegen doorsneden, meestal grintwegen, welke ook voor rijtuigen bruikbaar zijn. Van 18081811 werd door Daendels de eerste groote weg, de Groote Postweg, aangelegd) die over de noordkust het geheele eiland van het \\V. naar het O. doorsnijdt. Dit was een groote verbete- ring. De reis van Soerabnja naar Batavia, waar- toe men vroeger 3 weken, en in den natten moesson zelfs meer dan 40 dagen noodig had, werd nu in 5 a 10 dagen afgelegd. Aan dezen weg zijn later andere toegevoegd. Een zuide- lijke tak, die zich bij Soerabaja van eerstge- noemden weg afscheidt, doorloopt geheel Midden- Java, om te Tjilajap te eindigen. Sedert 1873 vindt men ook spoorwegen op
Java. De lijn BuitenzorgBatavia werd den 31ste" Jan. 1873 voor het verkeer geopend. Zij was aangelegd door de Ned.-Oost-Indische Spoor- weg-Maatschappij. In Mei 1873 werd de tweede lijn dezer Maatschappij voor het verkeer ge- opend, die van Semarang over Soerakarta naar Djokjokarta loopt, met een zijlijn naar Anibarawa en fort Willem I. In 1875 begon men met den aanleg van Staatsspoorwegen op Java, waarvan reeds onderscheidene lijnen voltooid zijn. Zie daarvoor eene kaart. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Uit dit overzicht blijkt, dat de scheepvaart
van Groot-Britannië ongeveer nog tweemaal zoo groot is als die van Nederland, terwijl ook Duitschland nog meer inklaringen heeft, hoewel met kleiner tonnen inhoud. Op het gebied van scheepvaart en handel kan nog veel door Ne- derland in Nederlandsch-Indië worden verricht. § 225. Het eiland Java met Madoera.
Java is een in de lengte uitgebreid eiland. De westelijke helft bestaat uit een massief berg- land, dat in het westen breedere plateaux vormt, en in Midden-Java meer in bergketena overgaat. Van die plateaux noemen wij die van Bandoeng en Garoet. Door de ligging in de tropische luchtstreek hebben deze plateaux over \'t geheel een aangenaam klimaat, en worden zij met vlijt bebouwd. Het smalle midden van Java bestaat uit een bergketen, welke in het O. overgaat in het JHeng-plateau. Deze plateaux en ketens zijn door een menigte vulkanen, ge- det-ltelijk uitgedoofde, gedeeltelijk nog wei-kende, overdekt. In Oost-Java zijn de vulkanen minder talrijk
en vormen zij meer afzonderlijke groepen. Breede dalen en vlakten liggen er tus«chen, waarlangs de grootste rivieren van het eiland kronkelen. Een drietal bergketens strekken zich hier in een O. richting uit, waarvan de zuide- lijkste dicht nabij de zuidkust ligt, die steii afdaalt in zee. Het noorden van Java bestaat in het W. uit
een breede, aangeslibde laagvlakte, die aan de kust zeer moerassig is. In Midden-Java vindt men ten N. en ten Z. van het gebergte een smalle laagvlakte, en in het O. wordt de vlakte in het N. weer breeder, terwijl in het Z. het gebergte tot nabij de kust komt. De grootste rivieren van het eiland stroomen door deze ge- steldheid naar het N. Van deze noemen wij : de Tji-Llwong 1), Taroem, Manoek, Losari, de Kali Bengawan of Solo en de Kali Brantas of Kediri, welke alle naar het N. stroomen. Naar het Z. stroomen de Tji-Tanloej en Kali-Serajoe. De lage kustvlakte van Java heeft de hoogste
temperatuur (tot 650 M. hoog gemiddeld 27,5 O".) en is het ongezondst. Met de hoogte neemt de temperatuur af; van 650 tot 1500 M. hoogte |
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
\') Tji beteekent op Wcst-Java rivier. In Oost Java
heeft men hiervoor den naam Kali. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
240
|
||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRTJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||
|
Java is verdeeld in de volgende Residentiën
(en de Vorstenlanden): Hoofdsteden.
|
dikwijls achter een of ander eiland gaan ankeren.
Het eiland wordt in de lengte door een bergketen doorsneden, Boekit Barisan geheeten, die dicht langs de westkust loopt, en aan die zijde met wouden bedekt is. Naar de oostzijde vormen zich enkele plateaux, als het plateau van Toba (met het meer van dien naam), en \'t.plateau van Agatn. De bevolking is van Maleische afkomst. In de binnenlanden wonen stammen der Bataks of Batta\'s, in het N. de Atjehers. De voortbrengselen des lands zijn: peper,
koffie, tabak, kamfer, getah-pertja, katoen, ivoor, goud, steenkool. Sumatra wordt ingedeeld in de, volgende dee-
len : 1. Gouvernement Atjeh en onderhoorigheden. 2. Residentie Oostkust van Sumatra. 3. Gouver- nement Sumatrrt\'s Westkust. 4. Residentie Beng- korlen. 5. Residentie Lampongsche districten. G. Residentie Palembang. Langs de westkust lig- gen de plaatsen: Singkel, Sibóga, Natal, Ajerbangis, Padang en Bengkoelen, alle han- delplaatsen. Padang, de hoofdplaats van het Gouvernement
Sumatra\'a Westkust", is gelegen waar de Pa- dang-rivier in zee uitmondt. De Wilhelmina baai met de Emma-haven is als ligplaats voor groote schepen geschikt gemaakt. Padang is een der schoonste plaatsen van Nederlandsch-Indië. Hoofdmarkt van het goud van Sumatra; koffie- veilingen. Spoorweg naar de Padangsche Boven- landen. Verdere steden op Sumatra zijn: Telók- Betong, Palembang, (50000) aan de Moessi; handel. In de Residentie Sumatra\'s Oostkust ligt het gebied van Dell met veel tabaksplantages. Medan, de hoofdstad, is door een spoorweg met de kust verbonden. In Atjeh is de vroegere kraton van den Sul-
tan in een vesting der Nederlanders, Kota Radja, veranderd. De Residentie Biouw en onderhoorigheden be-
staat uit de eilandengroepen van Biouw, Lingga, Anambas en Natoena, en ook het rijk Indragieri op Sumatra wordt hiertoe gerekend. Peper en gambir zijn de hoofd voortbrengselen; de Chi- neezen hebben de teelt dezer produkten in han- den. De handel van de vrijhaven Riouw is door Singapore tot zich getrokken. Banka, met Muntok, en Billitun, leveren tin.
§ 227. Het eiland Borneo. Dit groote eiland,
met aanzienlijker uitgestrektheid dan Duitsch- land, Nederland en België te zamen, grenst met moerassige, lage kusten aan zee. In het binnen- land verheffen zich bergketens, van welke tal- rijke rivieren in alle richtingen naar de kust stroomen. Wij noemen enkel de volgende : naar het Z. W. stroomt de Kapoeas, naar het Z. de Bari/oe, en naar het O. de Koetei of Mahakam. Deze rivieren zijn echte deltabouwers en mon- den met onderscheidene armen in zee uit. |
|||||||||||||||||
|
1 Bantam
2 Batavia
8 Krawang
4 Preanger Regent-
scha]>pen
f> Tjeribon G Tegal 7 Pekalongon
8 Banjoemas
9 Bagalen
, 10 Kedoe lil Semarang /12 Djapara
\\V6 Bembang J1-4 Madioen Il f) Kediri 1G Soerabaja
|
Serang.
Batavia (100000 inw.;
8000 Europeanen). Poerwakarta. Bandoeng. Tjeribon.
Tegal.
Pekalongon.
Banjoemas.
Poerworedjo.
Ma gelang
Semarang (70000 inw.;
3500 Europeanen).
Pati. Rembang.
Madioen. Kediri. Soerabaja (130000 inw.; 0000 Europeanen).
Djokjokarta of Djokjo. Soerakarta of Solo. Pasoeroean. Probolinggo. Besoeki. Madoera. |
|||||||||||||||||
|
17 Djokjokarta
18 Soerakarta
\' 1!) Pasoeroean
(20 Probolinggo |21 Besoeki 22 Madoera |
||||||||||||||||||
|
vur-
sten- huidcn |
||||||||||||||||||
|
Batavia, in 1G10 gesticht op de puinhoopen
van het oude Jacatra, ligt in een moerassige, ongezonde streek. Be oude stad, waar pakhui- zen en kantoren zijn, wordt thans door de Eu- ropeanen enkel bezocht voor den handel. De bovenstad, uit verschillende achter elkander lig- gende wijken bestaande, in volgorde: Molen vliet, Noord ir ijk, Rijswijk, Weltevreden, Meester Corne- lis, vormen als het ware zoovele villa-parken, waar de Europeanen zich gevestigd hebben. De Chineesche wijk aan de westzijde van Batavia is een bezoek overwaard. Buitenzorg (op 300 M. hoogte), is de Residentie van den Gou- verneur-Generaal. De natuur is hier buitenge- woon prachtig, en het klimaat is op deze hoogte zeer gunstig. Beroemd is de Gouvernements- Plantentuin. Soerabaja is na Batavia de belangrijkste handelsstad. Meer dan in eenige stad bloeit hier de industrie. § 22G. Sumatra en omliggende eilanden.
De oostkust van Sumatra is laag en moerassig, en
de onderscheidene rivieren bouwen er snel voort aan hare delta\'s. Van deze rivieren noemen wij: de Moesi, de Djambi, de Indragiri, de Kampar en de Stak. Hierdoor is de zee ten O. van het eiland meestal ondiep, zoodat alleen kleinere schepen de kust kunnen naderen. De westkust van Sumatra is steil, doch bezit onderscheidene goede havens; ge- durende den west-moesson moeten de schepen |
||||||||||||||||||
|
241
|
|||||||||
|
HANDELS-AARDRT.TKSKUNDE.
|
|||||||||
|
en door koraaldieren opgebouwd. Zij hebben
een droog klimaat, waar de landbouw geen rijke vruchten kan dragen, en leenen zich daarom het best voor de teelt van specerijen. De bevolking bestaat meest uit Alfoeren, en
in het O. uit Papua\'s. Het hoofdvoedsel is de sago. Men teelt er kruidnagelen (Ambon), mus- kaatnoten (Banda-eilanden). DE NEDERLANDSCHE KOLONIËN
IN AMERIKA. § 231. Suriname. De Nederlandsche bezit-
tingen in Amerika noemden wij reeds op pag. 198. Over de belangrijkste van deze nog een enkel woord. De Nederlandsche bezitting in Guyana heeft
een oppervlakte van 129100 K.M\', en telt 57000 inwoners, waaronder de Indianenstammen niet zijn begrepen. De bevolking bestaat uit een klein aantal Europeanen ( 700); uit bijna 1300 nakomelingen van Portugeesche Joden, die in 1644 uit Brazilië verdreven werden en hier met hun negerslaven een toevluchtsoord von- den; uit de in Amerika geborenen, zoogenaamde Creoolsche Negers, ruim 50000, waaronder ook de Mulatten, Mestiezen of in \'t algemeen de kleur- lingen gerekend worden, en verder uit immi- granten, waaronder men de in China, West- Indië en Britsch-Indië aangeworven arbeiders verstaat. De pogingen om koeli\'s uit Oost- Indië als vrije arbeiders naar hier te voeren, zijn mislukt. In de binnenlanden leven nog de Boschnegers of Mar ons, en de Indianenstammen. De Boschnegers zijn afstammelingen der eertijds uit Afrika ingevoerde plantage-negers, die hier vluchtten en hun vrijheid in de bosschen zochten. Suriname kan in den echten zin des woords
een kolonie genoemd worden. Terwijl in Oost- Indië de bevolking grootendeels uit inlanders en vreemde oosterlingen bestaat, die geen in- vloed op het bestuur uitoefenen, zijn aan de bewoners der kolonie Suriname, zoo- ver zij vrijen waren en van Nederlandsche of althans van Europeesche afkomst zijn, staats- burgerlijke rechten toegestaan. Zoo bezit Su- riname een volksvertegenwoordiging in de Ko- loniale Staten. Het opperbestuur wordt door den koning opgedragen aan den Gouverneur, die de uitvoerende macht bezit. De wetgevende macht komt toe aan den Gouverneur en de Koloniale Staten. Deze Staten bestaan uit vier leden, telkens voor een jaar door den Gouver- neur benoemd, en uit een ander aantal, te kie- zen door de ingezetenen. De vaststelling der begrooting heeft tot dusver geregeld in Ne- derland bij de wet plaats, daar er voortdurend een bijdrage uit \'s Rijks schatkist voor deze kolonie gevorderd wordt. De kust van Suriname is vlak en moerassig,
|
|||||||||
|
De bevolking der binnenlanden van Borneo
vat men veelal onder den naam Dajaks samen. Het eiland levert sago, kamfer, getah-pertja, steenkool, ijzer, goud en diamant. Borneo wordt verdeeld in twee Residenties:
I. West era f (heling en II. Zuider- en Oostera fdee- ling. Het noorden staat onder Britsch protecto- raat (zie pag. 181). Steden: Sambas; Montrado, goud, koffie,
katoen; Pontianak en Sintang aan de Ka- poeas; Bandjermasin en Amoentai, in \'t ge- bied der Barito-rivier. Bij \'t gebergte in de nabijheid ligt Pengaron met de Oranje-Nassau steenkolenmijn. Samarinda aan de Koetei. § 228. Het eiland Celebes. Celebes bestaat
uit vier groote, uit bergketens gevormde schier- eilanden, door golven gescheiden. Het noordelijk gedeelte vormt de Residentie Menado, het zui- delijk deel maakt grootendeels het gouvernement Celebes uit, en in het O. behoort een deel tot de Residentie Te mate. Menado\'s noordelijk gedeelte wordt meestal
aangeduid als de Minahassa. Het is een prach- tig bergland met rijke afwisseling van hoog en laag, waardoor trotsche en liefelijke partijen elkander afwisselen, terwijl men overal heerlijke bosschen vindt. De bevolking is tot het chris- tendom bekeerd; nergens in Indië verkreeg de zendingsarbeid beter resultaten dan hier. Hoofd- voortbrengsel is de koffie. Steden: Menado, schoon gelegen; handelsplaats. Gorontalo, Tondano. In het Z. van Celebes wonen Mangkassaren
en Boegineezen. Mangkassar (20000), handel, vischvangst. § 229. De kleine Soenda-eilanden. Deze
eilanden vormen een rij ten O. van Java. De belangrijkste zijn: Bali, met overblijfselen der Hindu-beschaving; Lombok (voor kort geheel aan het Nederlandsche gezag onderworpen), Soembawa, Mores, en het Z. W. van Timor, met Koepang. (Het N. O. van Timor behoort aan Portugal). Natuurkundig vormen deze eilanden een overgang naar Australië. § 230. De Molukken. De eilanden tusschen
Celebes, Fimor en Nieuw-Guinea duidt men aan met den naam Molukken. Zij vormen de Residentiën Ternate en Ambon. Tot eerstgenoemde residentie behooren : de eilandengroep van Hal- maheira, de Papuasche eil., de Soela-eil. en het kustgebied der Golf van Tolo op Celebes. De Residentie Ambon omvat: de Ambonsche eil. (Am- b\'oina met de Oeleassers), Boeroe &n Ceram, de Ban- da-eil., de Zuid-wester- en de Zuid-ooster-eilanden. De Molukken zijn bergachtige, meestal kleine, vulkanische eilanden ; vele vormen niet meer dan boven de zee uitstekende vulkanen; enkele zijn laag |
|||||||||
|
242
|
|||||||||
|
HANDELS- AARDRIJKSKUNDE.
|
|||||||||
|
melasse, rum, cacao (1689157 K.G.), koffie (1557
K.G.) In de binnenlanden van Suriname vindt men goudhoudende gronden, die tegenwoordig geëxploiteerd worden; de uitvoer van goud be- droeg in 1892 een waarde van 1478163 gulden. De goudrijke streken tusschen de beide bron- rivieren der Marowijne (de Lawa en de Tapa- nahony), waarover grensgeschillen met Frankrijk bestonden, zijn in 189L bij scheid rechterlijke uitspraak aan Nederland toegewezen. Parama- ribo is de hoofdstad, met ( 29000 inw.). § 232. Curagaosche eilanden. Hiertoe behoo-
ren Curai-ao, Bonaire en Aruba, eilanden aan de kust van Zuid-Amerika gelegen, en ook wel Eilanden onder den Win I geheeten. Te zamen beslaan zij niet meer dan 15 Geogr. mijlen oppervlakte. De eilanden zijn bergachtig, en be- staan hoofdzakelijk uit kalkrotsen. Curacao is het belangrijkste dezer eilanden. De steile kusten vormen goede reeden, en de hoofdstad Willem- stad (± 10000 inw.) heeft in de St. Annabaai een goede haven. De bodem levert phosphorus- kalk voor den uitvoer. § 233. De Nederlandsche Antillen. Van de
Kleine Antillen zijn St. Eustatius, Saba en de helft van St. Martin Nederlandsche bezittingen. St. Eustatius, dat vroeger een uitgebreiden handel had, heeft thans zijn beteekenis verloren. |
|||||||||
|
en tot op verren afstand in zee met slibbanken,
die de scheepvaart zeer bemoeielijken, omzoomd. De bodem des lands rijst langzaam van het N. naar het Z. Langs de zee bestaat hij bijna geheel uit vlakke, aangeslibde, alluviale gronden, die op vele plaatsen moerassig zijn. Naar het binnenland rijst de bodem en gaat eindelijk over in een strook, welker oppervlakte meestal uit blinkend kwartszand bestaat, dat op een leemrijken ondergrond rust. Aan den noord- rand van deze strook vindt men de savannen, met hard, lang gras en lage struiken be- dekt, doch langs de rivieren afgebroken door wouden. Verder in het binnenland vindt men de gebergten, voor een gedeelte uit graniet op- gebouwd. De belangrijkste rivieren van Suriname zijn:
de Corantijn, de Nickerie, de Coppename, de Suriname, en de Maroirijne. Door een tal van kreken en zijrivieren, welke het lage land door- kronkelen, zijn deze rivieren onderling ver- bonden. Het klimaat van Suriname is zeer warm; de
gemiddelde temperatuur van Paramaribo is bijna 27° C. Evenwel is het er geenszins zoo onge- zond, als men langen tijd meende. De plantengroei draagt geheel een tropisch
karakter. De voornaamste plantaardige produk- ten zijn : suiker, cacao, koffie, katoen, rijst, boomen, maniok en uitstekend timmerhout. De hoofdproduk- ten van uitvoer zijn suiker (in 1892:4,8 mill. K.G.), |
|||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||
|
INHOUD.
|
||||||||||||||
|
Bladt.
De talen der aarde...... 19
Vreemde munten, maten en gewichten 20
Bankbilletten en Circulatiebanken . 26
Overzicht van de notenbanken in verschillende landen..... 27
III. Overzicht van den handel in
eenige belangrijke artikelen en van de visscherij.......... 29 Granen........... 29
Rijst............. 31
Aardappelen......... 31
Peulvruchten en groenten .... 31
Zuidvruchten en ooft...... 31
Suiker........... 31
Koffie........... 32
Thee........... 33
Tabak........... 33
Wijn........... 34
Bier............ 34
Katoen........... 35
Vlas............ 35
Huiden........... 35
Wol............ 35
Steenkolen......... 36
IJzer en staal........ 36
Koper, zink en tin...... 36
Edele metalen. Goud en zilver . . 36
Petroleum.......... 38
Zeevisscherij......... 38
IV. Historisch overzicht van den
loop van den wereldhandel. De wereldhandel tijdens de oude ge-
schiedenis......... 39
De middeleeuwen....... 41
De nieuwe geschiedenis..... 46
De werelddeelen....... 48
|
||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
Algemeen Overzicht.
I. De natuurlijke gesteldheid der aarde.
Bladx.
1. De aarde als natuurlichaam ... 1
2. De dampkring........1
3. Temperatuur en verdeeling der aarde
in luchtstreken.......1
4. De verdeeling der temperatuur over
de aarde.........3
6. Neerslag uit den dampkring en ver-
deeling van den regen .... 7
7. De zee........... 8
8. De beweging der zee. Zeestroomen. 8
9. Vloed en ebbe......\' . 9
10. Algemeene slotopmerkingen ... 10
II. Algemeene ondenverpen voor
den handel van beleekenis. 11. Het begrip handel en de wijze van
uitvoering.........10
12. Iets over de ontwikkeling van het
marktwezen......., 11
13. De beurzen en het beurswezen in
eenige landen........12
14. Handelspolitiek en handelstractaten. 14
15. Behartiging der handelsbelangen door
de regeering in den vreemde. Con-
suls en consulaire ambtenaren. . 16 16. Voorwaarden voor de toelating van
Nederlanders in vreemde landen . 17
17. Intercontinentale en interoceanische
wegen voor den wereldhandel . . 17
18. Middelen van handelsverkeer. . .
A. Spoorwegen ........ 18
B. Scheepvaart........19
19. Post en Telegraphie......19
|
||||||||||||||
|
§ 20.
» 21. , 22. . 23. |
||||||||||||||
|
24.
25. 26. 27.
28. 29.
30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. |
||||||||||||||
|
45.
46.
47. 48.
|
||||||||||||||
|
244
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AAltbRIJKSKUNDE.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Bladz.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Bladz.
A. Landbouw en veeteelt.
B. Bergbouw, zout werken en ijzerhutten.
C. Nijverheid en handwerken.
D. Handelsbeweging.
§ 68. Binnenlandsche middelen van ver-
keer ...........77 a 69. Plaatsbeschrijving.......77
A. Het koninkrijk Pruisen.
1. De Rijnprovincie.
2. De provincie Hannover.
3. » » Sakseu.
4. De provincie Sleeswijk-Holstein.
\'5. » i) Sakseu. 6. » » Hesseu-Nassau.
7. » » Brandenburg.
8. » » Pommeren.
9. » » West Pruisen.
10. » » Oost-Pruisen.
11. » » Posen.
12. » » Silezië.
I. Hohenzollern. 81
II. De kleine N.-Duitsche Staten. 81
III. De Vrije- en Hanze&teden. 81
Steden in eenige kleiue Staten van het noorden. 83
Het koninkrijk Saksen. 83
» » Beieren. 84
» » Württemberg. 84
» Groothertogdom Badeu. 84
» » Hessen. 84
» Rijksland ElsassLotharingen. 84
§ 70. Het Groot-Hertogdom Luxemburg . 85
Zwitserland. 71. Natuurlijke gesteldheid.....85
A. Hoog en laag.
B. Kiviereu.
C. Klimaat.
,, 72. De bevolking, staatsvorm enz. . . 87
73. Ontwikkeling van nijverheid, handel en verkeer......... 87
74. Produkten des lands en middelen van
bestaan.......... 88
75. Plaatsbeschrijving....... 89
Oostenrijk-Hongarijë.
76. Algemeen overzicht van ligging, hoog \'
en laag des bodems en staatsge- steldheid.........89 77. De Donau.......... 90
78. Bevolking en staatsinrichting. Leger
en. vloot. Kerk en School ... 91
79. Ontwikkeling van landbouw, handel
en nijverheid in deze eeuw ... 92
80. Voortbrengselen en middelen van be-
bestaan..........94
A. Landbouw, bosschen en veeteelt.
B. Bergbouw, salinen en ijzerhutten.
C. Nijverheid.
D. Handel en verkeer.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
EUROPA.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
Algemeen Overzicht.
§ 49. De ligging en de kustontwikkeling
van Europa........48
B 50. Iets over de kustvormen in verband
met het verkeer.......49
51. Het hoog en het laag van den bodem 51
52. De rivieren en de stroomgebieden . 52 53. Het klimaat van Europa .... 54 54. De plantengroei van Europa, en en- kele opmerkingen over de ver- breiding van dieren.....56 I. De toendra\'s.
II. Het woudgebied van Middel-Europa. III. Het Middellandsche Zeegebied.
IV. Het Steppengebied.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
» 55.
. 06.
|
De bevolking van Europa .... 58
De landen van Europa.....59 |
|||||||||||||||||||||||||||
|
Duitschland.
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
57.
58.
|
Geographische ligging van Duitsch-
land en beteekenis daars\'an voor klimaat, handel enz......60 Het hoog en lang van den bodem
|
|||||||||||||||||||||||||||
|
en de natuurlijke gesteldheid des
lands...........61 I. De Noord-Duitsehe laagvlakte.
II. Het Middel-Duitsehe bergland. III. Het Zuidwest Duitsehe bekken en zijne gebergten. |
||||||||||||||||||||||||||||
|
f)!).
60. (il.
62.
|
De Duitsehe Jura.......66
De Zwabisch-Heiersche hoogvlakte . 66
Het Bohemer woud, het Beiersche woud en het Fichtelgebergte . . 66
De zeeën en rivieren van Duitsch- |
|||||||||||||||||||||||||||
|
land en hare beteekenis voor den
handel..........67
I. De Rijn. a. Geschiedenis van de
Rijn als handelsweg. 6. Natuur- lijke gesteldheid van de Rijn. II. De Eem.s. III. De Wezer.
IV. De Elbe.
V. De Oder. VI. De Weichsel.
VII. De Pi egel. VIII. De Memel of Njemen. IX. Het Noord-Uostzeekanaal.
X. De Douau. 63. De bevolking van Duitschland . . 71
64. Staatkundige toestand en krijgswezen 72
65. Ontwikkeling van den handel en het
verkeer en van de staathuishoud-
kundige beginselen......72 66. De staten en bezittingen van het
Duitsehe rijk........75
67. Middelen van bestaan.....75
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
245
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AAUDKIJKSKUNDE.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
Bladz.
§ 81. Indeeling..........97
, 82. Alpenland..........97
83. Plaatsbeschrijving.......98
\\. Aartsliertogdom Beneden* en Boven-
Oostenrijk. 2. Het Hertogdom Salzburg.
3. Het vorstelijk graafschap Tirol en
Vorarlberg.
4. Het Hertogdom Stiermarken.
5. > » Karintbic.
0. » » Kraiu. 7. Het Kustlaud.
Ontwikkeling van Triest als han-
delsliaven. 8. Het koninkrijk Dalinatië.
9. > » Boliemeu.
10. » » Moravië.
11. Het hertogdom Silezië.
12. Het koninkrijk Galicië en Lodomi-
rië en het hertogdom Bukowina.
13. Het kouinkriJK Hongarije en Zeveu-
burgeu.
Kroatië en Slavonië. Bosnië en Herzegowina. Het koninkrijk België.
84. Natuurlijke gesteldheid des lands enz. 102
B 85. Bevolking, staatsbestuur, leger, kerk
en school.........103
, 86. Ontwikkeling van handel en nijver-
beid in België.......104 n 87. Middelen van bestaan.....106
A. Landbouw en veeteelt. Wouden.
B. Bergbouw enz.
C. Nijverheid.
I). Handel eu verkeer. Scheepvaart.
88. Plaatsbeschrijving.......107
De republiek Frankrijk.
89. Natuurlijke gesteldheid des lands . 109
90. Bevolking, staatsinrichting, leger,
kerk enz..........111
91. Ontwikkeling van handel, nijverheid,
landbouw, enz. in den nieuwsten tijd...........113 92. Middelen van bestaan.....114
A. Landbouw en veeteelt enz.
B. Bergbouw, Salinen, enz.
C. Nijverheid.
93. Indeeling en plaatsbeschrijving . .118
Natuurlijke grondslagen voor de ontwikkeling van Parijs als cen- trum van het Seine-bekken en hoofdstad des lands. Outwikkeliug en beteekenis van HAvre
en llouen.
Boulogne, Calais en Duinkerken en baar beteekenis.
Ontwikkeling van Marseille. » » Bordeaux. N autcs en SI. JS azaire en baar beteekenis.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
Bladz.
125
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
§ 94. Het vorstendom Monaco.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het Pyreneesch Schiereiland.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
, 95.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
Ligging en natuurlijke gesteldheid
|
125
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het Koninkrijk Spanje.
Bevolking..........128
Historisch overzicht van den econo-
mischen toestand van Spanje in deze eeuw.........129 Middelen van bestaan.....129
A. Landbouw, produkteu uit het plau-
tenrijk, veeteelt enz.
B. Mijnen, salinen.
C. Nijverheid.
Handel en verkeer......131
Plaatsbeschrijving.......132
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
96.
97. |
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
98.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
99.
100. 101.
102. 103.
104.
105. |
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het koninkrijk Portugal.
Bevolking, staat, kerk enz. . . . 133
Ontwikkeling van handel, nijverheid en verkeer........134
Middelen van bestaan.....134
A. Landbouw eu veeteelt.
B. Bergbouw, nijverheid enz.
C. Handel eu verkeer.
Plaatsbeschrijving. Ontwikkeling van
Lissabon.........136
Gibraltar..........136
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
Het koninkrijk Italië.
106. Natuurlijke gesteldheid.....137
A. Boven-ltalië.
B. Het schiereiland van Italië.
107. Bevolking..........139
A. Afkomst.
B. Volksdicbtheid.
C. Staatsinrichting euz.
108. Overzicht van de geschiedenis der
ontwikkeling van handel en nij- verheid..........140 109. Middelen van bestaan.....140
A. Landbouw eu veeteelt.
B. Bergbouw, enz.
C. Nijverheid.
D. Handel.
B 109a. Plaatsbeschrijving......143
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
Ontwikkeling van Genua eu betee-
keuis van de Riviera.
Piemont. Lombardijë. Venetië. Ontwikkeling van Venetië.
Emilia. De Marken. Umbrië. Toskanc. |
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
I
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARD aiJKSKUNDE.
|
|||||||
|
Blads.
9. Rome.
10. Camp\'inië.
11. Apulië.
12. Calabrië.
13. Het eiland Sicilië.
14. Sardiuie.
15. Buiteulandsche bezittingen.
§ 110. De Maltagroep........147
Het Balkan-schiereiland.
111. Algemeen overzicht der natuurlijke
gesteldheid van het land. . . . 148
112. Bevolking en staten......148 Het Koninkrijk Griekenland.
118. Natuurlijke gesteldheid.....149
A. Ligging, kusten.
B. Gesteldheid des lands.
114. Bevolking en staat......149
115. Voortbrengselen, bedrijf en handel . 150
110. Plaatsbeschrijving. Athene. . . . 152 Europeesch Turkije.
117. De bevolking........152
A. Staats wezen.
B. Economische toestand. Landbouw
en veeteelt.
C. Industrie.
1). Handel en verkeer.
118. Plaatsbeschrijving.......153
Konstantinopel.
Het vorstendom Bulgarije met Oost-
Ru nelië. 119. Bevolking, bestaansmiddelen, handel
en verkeer.........154
Het Koninkrijk Sercii\'.
120. Bevolking, middelen van bestaan enz. 154
121. Het vorstendom Montenegro . . .154 Het Koninkrijk Eumenii\'.
122. Bevolking, bedrijf enz......154
Groot Britannië en Ierland.
123. Ligging en natuurlijke gesteldheid. 155
124. Bevolking. ..."...... 157
125. Ontwikkeling van handel en verkeer 157
126. Landbouw en veeteelt. Grondeigen- dom, pachters enz....... 159
127. Plaatsbeschrijving. Londen. . . . 163
Beteekeuis en ontwikkeling van Londen.
128. De Britsche koloniën...... 165
Het Koninkrijk Denemarken.
129. Algemeen overzicht van land en volk,
van handel en verkeer enz.. . . 166
130. Plaatsbeschrijving.......166 |
Btadi
Skandinavië.
§ 131. Ligging en natuurlijke gesteldheid
des lands.........167
132. Bevolking..........168
133. Produkten des lands......168
134. Nijverheid, handel en verkeer . . 168
135. Plaatsbeschrijving.......169 A. Zweden.
B. Noorwegen.
Het Keizerrijk Rusland.
136. Ligging, beteekenis enz.....169
137. Natuurlijke gesteldheid des lands . 169
138. Bevolking..........171
139. Ontwikkeling van nijverheid, handel
en verkeer.........171
140. Produkten des lands, landbouw, vee-
teelt. Middelen van bestaan. . . 172 141. Plaatsbeschrijving.......173
A. Hei Grootvorsteudom Finland.
IS Rusland. Het Werelddeel Azië.
142. De landen van Azië...... 174
143. Russisch Azië........ 174
144. A. Kaukasië......... 174
145. B. Russisch Centraal-Azië .... 175
146. Siberië, het Amurland en Sachalien. 175
147. Turksehe bezittingen in Azië . . . 176
A. Klein Azië.
B. Armoiiië en Kurdistan.
C. Syrië en Palestina.
H. Turksck Arabie met aangrenzend
gebied. 148. Perzië of Iran........178
149. Beludsehistan........178
150. Afghanistan .........178
151. Britsch-Azië.........179
Britsch-Indië.
Landbouw eu veeteelt, nijverheid, han-
delsvcrkeer. Plaatsbeschrijving. 152. Het eiland Ceylon....... 181
153. De Straits Settlements..... 181
154. Britsch Noord-Borneo..... 181
155. Hongkong.......... 181
156. Fransche bezittingen in Azië . . . 182
157. Portugeesche Bezittingen in Azië . 182
158. Het koninkrijk Siam...... 182
159. Het Chineesche Rijk...... 182
160. Het koninkrijk Korea...... 184
161. Het keizerrijk Japan of Nippon . . 184
102. Spaansche bezittingen. De Philip- pijnen . . . . ...... 185
Het werelddeel Afrika.
163. Egypte...........186
164. Het rijk van den Mahdi.....187
165. De noordku\'st van Afrika .... 187
|
||||||
|
247
Bladz
|
||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDRIJKSKUNDE.
Bladi. |
||||||||||||||||||||||||||
|
A. Barka cu Tripoli.
B. Tunis.
C. Algiers.
1). Marokko. De sahara......... 188
Sudnn........... 188
De Fransche bezittingen in Noord-
west-Afrika........ 189
Britsclie bezittingen in Noordwest-
Afrika.......... 189
Portugeesche bezittingen in Noord-
west-Afrika........ 189
Duitsche bezittingen...... 189
Liberia........... 189
Aschanti en Joruba...... 189
Fransch Kongo........ 189
De Kongostaat........ 189
De Portngeesche Bezittingen : Kongo,
Angola, Benguella, Mossamedes . 190
Duitsch Zuidwest-Afrika . . . .190
Britsclie bezittingen en protectoraten in Zuid-AMka.......190 |
IV. Fransche bezittingen.
V. Deensclie bezittingen.
VI. Nederlandscbe bezittingen in
Amerika.
§ 194. De republiek Venezuela......198
\' 195. Guyana...........198
I. Britsch Gu ana.
II. Nederlaudsch Guyana
III. Fransch Guyana.
196. De Vereenigde Staten van Brazilië. 199
197. De republiek Paraguav..... 199
, 198. , Uruguay..... 200
199. De Argentijnsche republiek . . . 200
200. De Falklands-eilanden..... 200
, 201. De republiek Chili....... 200
202. Bolivia...... 201
203. Peru....... 201
204. Ecuador.......... 201
205. De republiek Columbia..... 202
Australië.
206. Het vasteland van Australië of Nieuw-
Holland..........202 A. Bodem.
15. Planten en dieieii.
C. Bevolking.
I). Produkten voor den handel.
E Staten.
207. Melanesië en Polynesiö.....206
A. Nieuw-Guinea.
B. Fransche bezittingen.
C. Engehvhe bezittingen.
D. Duitsche bezittingen.
E. Spaansche bezittingen
F. Neutrale eilanden.
G. De Sandwich eilanden.
Nederland en de Nederlandsche koloniën
en bezittingen. 208. De ontwikkeling van den handel in
Nederland, gedurende de nieuwe geschiedenis........208 Tegenwoordige economische tiestand en
haudel van Nederland. 209. Produkten des lands......216
A. Veeteelt en produkten daaruit voor-
komend.
B. Landbouw.
C. Tuinbouw, blocmkweekerij enz.
210. Nijverheid.......... 221
211. Buitenlandsche handel..... 221
212. Buitenlandsche scheepvaart. . . . 223
213. De zeevisscherij........ 224:
De Nederlandsche bezittingen en koloniën,
214. Koloniën en bezittingen..... 225 |
|||||||||||||||||||||||||
|
§ 166.
,167. 168.
169.
170. ,171.
, 172.
» 173. 174. , 175. ,176. ,177.
178.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
A. De Kaai kolonie.
B. Natal.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
179.
180.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
De Oranje-Vrijstaat.....
|
191
|
|||||||||||||||||||||||||
|
De Zuid-Afrika;msehe Republiek
(Transvaal)........ 191
Portugeesch Oost-Afrika. (Lourenco-
Marques en Mozambique) . . . 191
Zanzibar.......... 192
Duitsch Oost-Afrika...... 192
Britsch Oost-Afrika...... 192
Het gebied der Italiaansche belangen. 192
Fransche en Engel sche bezittingen aan de golf van Aden .... 192
Afrikaansche eilanden..... 192
Amerika.
De poollanden........192
Britsch Noord-Amerika.....193
A. Dominion of Canada.
B New-fouudland met Labrador.
De Vereenigde Staten van Noord-
Amerika..........193 A. Nieuw-Engeland en de oostelijke
kustlauden.
B. Noordwestelijke en binnenlandsche
staten
C. De zuidelijke kuststaten.
D. De Pacifische staten.
E. De territoriën.
Mexico...........197
Midden-Amerika.......197
West-Indië.........197
I. Spaansene bezittingen.
II. Haïti.
III. Britsche bezittingen.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
181.
182.
183. 184. 185. 186. 187.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
188.
189. |
||||||||||||||||||||||||||
|
,190.
|
||||||||||||||||||||||||||
|
191.
,192.
.198. |
||||||||||||||||||||||||||
|
248
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
HANDELS-AARDHIJKSKUNDE.
Bladz. |
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Bliidi.
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
§ 215. Algemeen overzicht. Ligging en in-
deeling .......... 225 216. Klimaat.......... 225
217. Planten.......... 226
218. Dieren........... 228
219. De inlandsche bevolking in Ned.-
Indië........... 228
B 220. Met Inlanders gelijk gestelden . . 229
I. Chineezen.
II. Arabieren.
III. Indo-Europeanen.
221. Bestuur...........230
222. Grondbezit en grondgebruik . . . 230
223. Cultuurprodukten voor de Europee- sche markt. Landbouw en nijver- heid...........231 I. Rijst.
II. Koffie.
III. Suiker.
IV. Tabak.
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Thee.
De Kina.
Indigo-cultuur.
Cacao.
Specerien.
Tin.
Goud en diamant, steenkool.
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
V.
VI.
VII.
VIII.
IX.
X.
XI.
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
236
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
§ 224.
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Handel en verkeer.......
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Uitvoer der\'belaugrijkstc artikelen. AI-
gemcene invoer der belangrijkste ar- tikelen. |
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Het eiland Java met Madoera. . .
Sumatra en omliggende eilanden. Het eiland Borneo.......
Het eiland Celebes.......
De Kleine Soenda-eilanden. . . .
|
239
240 240 241 241 241 |
||||||||||||||||||||||||||||
|
225.
226. 227.
228.
229.
, 230.
De
231
232 233 |
|||||||||||||||||||||||||||||
|
De Molukken........
Nederlandsche koloniën in Amerika.
Suriname..........241
Curacaosche eilanden......242
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
242
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
De Nederlandsche Antillen.
|
|||||||||||||||||||||||||||||