\'-. ■-.- ^> \' *** J.

v\\._t C -«SM- ■" , \'

BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

Geographisch, Ethnologisch, Historisch.

Prof. P. J. VETH
op tachtigjarigen leeftijd.

JOH. F. SNELLEMAN en J. F. MEKMEYER.

Oude Geschiedenis.
(Met 3 kaarten.)

Universiteit Utrecht

BIBLIOTHEEK CENTRUM UITHOF

DE ERVEN F. BOHN.
1896.

Toen de bewerkers dezer uitgave in den aanvang van 1895
hunne taak aanvaardden, bestond er geen plan de in den
eersten druk gevolgde orde van behandeling te wijzigen. Zij
begonnen dus met de bewerking van het aardrijkskundig ge-
deelte; spoedig bleek echter dat geruime tijd zou verloopen,
eer de uitkomsten der nieuwe geologische opneming van Java,
door de mijn-ingenieurs Verbeek en Fennema, bekend zouden
zijn. Daar die opneming een geheel nieuwe grondslag moest
leggen voor de kennis van Java\'s bodem, was het noodza-
kelijk de herziening van het geographisch gedeelte uit te
stellen. Daarom vangt deze druk met de behandeling derge-
schiedenis aan.

In de historische beschrijving is, als vroeger, de aan de
archaeologie behoorende stof, het overzicht der tempels en
beeldwerken, opgenomen. Vooral dat belangrijk onderdeel had
aan groote wijziging behoefte. In twintig jaren is in de kennis
van de godsdiensten der Hindoe\'s en de overblijfselen daarvan
op Java veel licht gekomen; ook de geschiedenis van den
tijd, waarin die eerediensten werden beleden, is niet meer
zóó duister als te voren: dank zij vooral de betere kennis
der opschriften en der Chineesche en Arabische bronnen.
Indien het den bewerkers gelukt is dit licht ook in Veth\'s
Java te doen schijnen, dan is dit mede te danken aan de
persoonlijke medewerking van hen die het ontstaken. Aller-
eerst moet hier genoemd worden de hoogleeraar H. Kern.
Voor tal van punten moesten de bewerkers zijne voorlichting
inroepen; zij deden het nooit te vergeefs. Bij het derde hoofd-
stuk was de hulp van Dr. R. D. M. Verbeek, den eenigen
onderzoeker die nagenoeg alle tempels van Java uit aan-

schouwing kent, de aanleiding tot menige verbetering. Ook
de staatsraad W. P. Groeneveldt stond den bewerkers met
zijne kennis der oudheden bij, evenals Prof. M. J. de Goeje
voor de controleering der Arabische, Prof. J J. M. de Groot
voor die der Chineesche gegevens en Prof. A. C. Vreede voor
eenige Javaansche teksten. Van Dr. J. Brandes te Batavia wer-
den mede enkele belangrijke inlichtingen ontvangen. Dr. J.
Groneman te Banjoemas had reeds vroeger een uitvoerige lijst
van verbeteringen op het geheele werk samengesteld en aan
den schrijver afgestaan.

De opneming van eenige ter verklaring van den tekst on-
misbare afbeeldingen werd door de uitgevers met bereidwil-
heid toegestaan.

Terwijl in het gedeelte van den Hindoe-tijd schier geen
enkele bladzijde ongewijzigd bleef en menige geheel nieuw
werd geschreven, waarvan een aanzienlijke uitbreiding het
gevolg was, was de litteratuur over den Portugeeschen tijd
en over dien van de opkomst en den bloei van Mataram wat
minder omvangrijk, al konden ook hier nog talrijke nieuwe
gegevens worden opgenomen.

De bewerkers wenschen zich kortelijk te verantwoorden
omtrent de spelling der namen. Zij keerden van Banten,
Djakarta, Gresik, Tjirebon, enz. het laatste schreef de
prospectus terug tot Bantam, Jakatra, Grissee en Tjeribon,
dus tot de historische schrijfwijze, met deze uitzondering, dat
het onhollandsche Cheribon verbannen bleef en dat een wij-
ziging werd aangenomen, wanneer een enkele, door slordig-
heid verkeerd geschreven letter kon verdwijnen; zoo Besoeki
voor Bezoeki. De poging tot vervanging der historische schiïjf-
wijze in den thans gebruikelijken vorm door een geheel con-
sequente, zou tot vervanging van Preanger door Priangan,
van Indramajoe door Dermajoe moeten leiden.

In het plaatsen van accenten is deze druk den eersten gelijk
gebleven; de schrijver plaatste ze alleen, wanneer hij vreesde,
dat door ze weg te laten de uitspraak van een naam al te
zeer van de ware zou afwijken.

De historische kaart der vorige uitgave is door een drietal
vervangen.

Het zij den bewerkers verder vergund een dringende wensch
uit te spreken. Bij de herziening van het geographisch gedeelte
van het boek zal blijken, hoe uiterst gering het aantal goede
en nieuwe beschrijvingen der meeste streken van het eiland is.
Met een kleine uitzondering bepalen ze zich tot eenige berg-
beschrijvingen. Voor het eiland Madoera ontbreekt een nieuwere
beschrijving zelfs geheel. In plaats van toe te nemen, neemt
liet aantal aardrijkskundige beschrijvingen der onderdeden
van Java af. Men is ongetwijfeld van meening dat Java te
bekend is om er over te schrijven; niets is minder juist dan
dit. Ieder goed waarnemer kan hier hoogst gewichtig werk
doen, hetzij hij een bepaald geographisch landschap beschrijft,
of van een staatkundige eenheid de natuurlijke onderdeelen;
onze kennis van het uiterlijk van het land, de wijzigingen in
begroeiing en bebouwing, het verband tusschen den bodem
en de middelen van bestaan der bevolking, is voor vele streken
geheel onvoldoende. De onmisbare commentaar bij en aan-
vulling van de in zoovele opzichten voortreffelijke maar ge-
deeltelijk reeds verouderde residentie-kaarten ontbreekt na-
genoeg geheel.

De schrijver van dit boek heeft een zijner liefste wenschen
vervuld gezien, doordat nog bij zijn leven met den nieuwen
druk een begin is gemaakt. Hij heeft de eerste vellen gelezen
en er zijn goedkeuring aan gehecht. Dat zijn sprekend gelij-
kende beeltenis in zoo fraaie uitvoering kon worden opgeno-
men, is te danken aan den schilder Jan Veth, die zich de
moeite getroost heeft toezicht te houden op de vervaardiging
dezer reproductie van het olieverf-portret, door hem kort voor
het overlijden zijns ooms vervaardigd.

Joh. F. S. en J. F. N.

Blz.
EERSTE HOOFDSTUK.

Naanisoorsprong, oudBte berichten............1

Java in het Hindoe-tijdperk..............14

De Godsdienst der Hindoe-Javanen...........71

VIERDE HOOFDSTUK.
De bouwvallen en beelden uit den Hindoe-tijd.......98

VIJFDE HOOFDSTUK.
De val van Madjapahit................222

De Portugeezen op weg naar Java; hunne botsing met de Ja-
vaansche kolonie te Malakka..............247

ZEVENDE HOOFDSTUK.
De Portugeezen op Java. Het rijk van Demak.......273

ACHTSTE HOOFDSTUK.
De opkomst van het huis van Mataram..........299

NEGENDE HOOFDSTUK.
Bantam, Jakatra en de Compagnie...........317

TIENDE HOOFDSTUK.
Mataram onder Sultan Ageng........... . 351

EERSTE HOOFDSTUK.
Naamsoorsprong, Oudste berichten.

Onder de eilanden van den Indischen Archipel, ons schoone
rijk van Insulinde, is Java niet het grootste: het wordt in dit
opzicht door Nieuw-Guinea, door Borneo, Sumatra en Celebes
overtroffen; maar het is in schier ieder opzicht het gewich-
tigste. Het heeft de merkwaardigste lotswisselingen ondergaan,
is het tooneel geweest der belangrijkste gebeurtenissen, bevat
de schoonste gedenkteekenen van voorbijgeganen luister. Het
voedt alleen een talrijker bevolking dan al de andere eilanden
van Insulinde te zamen, eene bevolking zoo dicht opeenge-
gedrongen als slechts in de meest bevolkte landen van Europa
het geval is. Het wedijvert in natuurschoon met de meest be-
voorrechte landen van den aardbodem, steekt Zwitserland
naar de kroon door de majesteit zijner ontzagwekkende
berggevaarten, streeft het Skandinavische Noorden op zijde
door de pracht zijner wouden en watervallen, kan zich met
Italië meten in de bekoorlijkheid zijner romantische dalen,
en overtreft al die landen te zamen door de huivering wek-
kende schoonheid der tooneelen van verwoesting, door zijne
twintig dood en verderf brakende vuurmonden aangericht.

Schoon zijn, o Java, uw waat\'ren, uw velden, uw bergen, uw wouden!
Maar \'t is een schoonheid die steeds ligt aan den boezem des schriks.

De naam Java is zeer oud en zijn oorsprong is, zooals die dei-
meeste oude geographische namen, niet gemakkelijk te bepalen.
I. 1

/\'/tl rrtAn ri <ni .

A >ttt<ttif ii ii .

hu /ti tn ii .

hïtlnl,<i< i\' Hut,\',\' /f««/r«* .

IN HET HINDOE-TIJDPERK
naar Verbeek.

1 : 2.ÜOOOOO.
JioitiniHiHett xJüreMsrt.

*
Wij kunnen niet eens aannemen, dat er aanvankelijk geheel
hetzelfde gebied door werd aangeduid dat wij thans zoo noe-
men; \'t is integendeel hoogst waarschijnlijk, dat de Hindoes
daarmede in den vroegsten tijd de geheele Indische eilanden-
wereld bedoelden, voor zooverre hun die bekend was. De
zeevaarders die uit Hindostan door den westmoeson naar
deze eilandenwereld gevoerd werden, deden vermoedelijk
het eerst de kusten van Sumatra aan. Toen zij later ook met
Java bekend werden, zal het hun nog wel niet op eenmaal zijn
duidelijk geworden, dat dit een geheel van Sumatra gescheiden
eiland is. In allen gevalle wist men toen nog niets bepaalds
van de grenzen der genoemde gewesten, noch van de tallooze
groote en kleine eilanden die verder oostwaarts liggen. De
kennis die de Hindoes in het tijdvak waarop ik hier het oog
heb, van den Indischen Archipel bezaten, laat zich wellicht
het best vergelijken met onze tegenwoordige kennis van de
Zuidpoollanden. Men kende hier en daar een klein deel der
kustlijn, maar had geen denkbeeld noch van den samenhang
dier deelen, noch van wat daar achter ligt.

Gelijk wij nog heden een Sandelhout-eiland, eenegroep der
Kokoseilanden, een Poelo Pinang (d. i. eiland der pinangpal-
men) enz. kennen, zoo noemden ook de Hindoes de vreemde
gewesten die zij ontdekten en waarvan zij geen naam wisten,
naar de voortbrengselen die zij opleverden. Men vind in oud-
indische bronnen een Wrsha-dwipa of Stiereneiland, een Nalike-
ra-dwipa of Kokoseiland, een Karpoera-dwipa of Kamfereiland
vermeld. En zoo werd dan ook, zoo \'t schijnt, dat land van
het verre Oosten, naar het metaal dat men er van medebracht,
of naar eene graansoort die men er zag groeien, Soewarna-
dwipa, het Goudeiland, of Jawa-dwipa, het Giersteiland, ge-
noemd. Misschien zelfs zal men dwipa in de verklaring dezer
namen, met het oog op het vroegste gebruik, met land in
plaats van met eiland moeten vertalen, want dwipa heeft
niet altijd bepaaldelijk de laatste beteekenis gehad. Dit blijkt b.v.
uit den naam Djamboe-dwipa, land der djamboe-vruchten,
dien de Hindoes gaven aan het land dat zij zelven bewoonden,

7/. /Mrvi »w/#.

f\',i.\\,t rffiftithatt.
Tf. P%ifttt*\\ff*t»m ■
Artije*fi« {Stempel»/

 tfrntftiJet ■

f*tttoaari ■

l.ofinhoctt<j.

Pt*itn&ant*Jt .

h\'ittornJUtl .

K**l<ttan nfittt*»*

ititt yw/« /««/« .

d.it.\'t kiiiftt.
Ritna ■
M«*rBnl*h htiruiutmf-
M\'i\'r-mi .
f**t**.i /"" ■

l.ith Trr.<lini(*f* Attrtt

en uit Kataha-dwipa, zooals bij hen Katai of China heette \').
Ofschoon dwipa in het later spraakgebruik alleen een eiland
aanduidt, kunnen dus de namen Soe war na-d wipa en Jawa-
dwipa aan het Oostland gegeven zijn, zonder dat men de
voorstelling van een eiland daarmede verbond. Het zal ons
zoo aanstonds blijken, dat in Jawa-dwipa het oudste spoor van
den naam Java voorhanden is.

De vroegste getuigenis omtrent den naam Jawa-dwipa vinden
wij bij den Griekschen geograaf Claudius Ptolemaeus, die in
de tweede eeuw onzer jaartelling te Alexandrië leefde. Wij
hebben ons hier met zijne verwarde en duistere voorstellingen
omtrent Achter-Indië en de Indische eilanden in \'t algemeen
niet in te laten, maar in zijne optelling der laatstgenoemden
komt Jawa-dwipa duidelijk te voorschijn in den naam Iabadioe,
dien hij door Gersteiland verklaart. Ptolemaeus geeft ons na-
melijk den naam, gelijk te verwachten was, zooals hij luidde
in de volkstaal of het Prakriet, waarin aan het Sanskrietsche
dwipa het uit de namen Lakkediwen, Malediwen, Diu enz.
bekende diu of dioe beantwoordt. Jawa beteekent in het
Sanskriet stellig ook gerst, en de verklaring van Ptolemaeus
is dus onberispelijk. Maar daar gerst in den Indischen Archipel
niet voorkomt, zou deze verklaring, indien zij de eenig
mogelijke was, ons verbieden Iabadioe of Jawa-dwipa in Insu-
linde te zoeken. Maar zij is niet de eenig mogelijke. Kern
heeft aangetoond dat jawa oudtijds in Hindostan een dubbel-
zinnig woord was, dat zoowel gierst als gerst beteekende \'),
evenals in Duitschland het woord Korn in sommige streken
in de wandeling tarwe, in andere rogge, in weder andere
spelt, haver of gerst aanduidt. De gierst is in Hindostan een
veel verbouwd gewas, waarvan verschillende soorten ³) in den
Indischen Archipel in \'t wild voorkomen. Uit het gezegde volgt
intusschen voorloopig niet meer ]dan dat Giersteiland eene
mogelijke, niet dat het de ware verklaring van Jawa-dwipa is.

\') Kern in Bijdr. t. d. Ind. taal-, land- en volkenk. 3e Volgr. IV. 644.
\') B. t. d. I. T., L. en Vk. 3e Vr. VI. 118 v.
⁸) Vgl. noot op blz. 6.

van de eerste prediking vmi <leu Islam tot
de aege van liet huis van Ma(«rani (1A86).
i : 2.000.000.

Sedert lang hadden Von Bohlen en W. von Huraboldt het
vermoeden geopperd, dat in Iabadioe het Hindoesche Jawa-
dwïpa school, alvorens die naam uit Indische bronnen zelve
als een gebruikelijke voor de oostelijke eilanden of één van
deze was aan het licht gebracht. De eer van dit het eerst ge-
daan te hebben komt weder toe aan Kern. In het Ramajana,
boek IV, Hoofdst. 10, vs. 30, leest men, volgens de Bombay-
sche uitgave van 1863, dat de apen (d. i. de winden) van
Hanoeman den last ontvingen om voor Rama de geroofde
Sita ook in het verre Oosten op te sporen. Doorzoekt," zoo
leest men daar, zorgvuldig Jawa-dwipa, dat met zeven ko-
ninkrijken prijkt, het goud- en zilvereiland, rijk aan goud-
mijnen." De naam Jawa-dwipa was in de uitgave van Gor-
resio, waarvan men zich vroeger in Europa bediende, door
eene verminkte lezing onkenbaar geworden \').

De tijd waarin het Ramajana gedicht werd, kan, volgens
Kern, naar ruwe schatting niet veel verschillen van den tijd
waarin Ptolemaeus schreef, en dit maakt de overeenstemming
van beide berichten dubbel merkwaardig. De Grieksche schrij-
ver laat namelijk op zijne verklaring van den naam Iabadioe
onmiddellijk volgen: Men zegt dat dit eiland zeer vruchtbaar
is en zeer veel goud oplevert. Aan het westelijk uiteinde heeft
het eene hoofdstad Argurê (d. i. de Zilverstad) geheeten". De
voornaamste bijzonderheid die het Ramajana en Ptolemaeus
van Jawa-dwipa vermelden, is dus dat het land rijk aan goud
en zilver is. Dit wordt, wat het goud betreft, bevestigd door
eene inscriptie uit het Javaansche jaar 654 (732 n. C.) in de
residentie Kedoe gevonden. Daarin leest men: Er is een voor-
treffelijk, onvergelijkelijk eiland, Java genaamd, uitmuntend
(vruchtbaar) in koren en andere zaden, rijk aan goudmijnen\')".

Omtrent de zilveropbrengst van Java bezitten wij slechts
weinige en twijfelachtige berichten ^J); maar het goud is in

\') Kern in B. t. d. I. T., L. en Vk. 3e Vr. IV, 640, en 4e Vr. X. 138.
^!) Kern, t. a. p. 4e Vr. X. 130.

³) Verh. v. h. Bat. Gen. III. 141. Tijdschr. v. I. T., L. en Vk. VI. 182.
F. Fokkens Jr., Goud- en zilvermijnen op Java. Batavia 1886.

de oude getuigenissen kennelijk de hoofdzaak, het zilver mis-
schien slechts genoemd ter wille van de door den naam Argurê
aangeduide stad, of wegens de gewoonte om de namen der beide
edele metalen samen te voegen. In een in de 12de eeuw uit oudere
bronnen bijeengebracht Hindoesch werk, de Kathasaritsagara,
treedt dan ook de reeds aangeduide naam Soewama-dwipa of
Goudeiland voor dien van Jawa-dwipa in de plaats \').

Ik kom nu nog even terug op de verklaring van Jawa-dwipa
door Giersteiland, om aan te toonen, dat, schoon niemand
die verklaring eene ontwijfelbare zal kunnen noemen, er toch
uit de inlandsche overlevering werkelijk nog wel iets tot hare
aanbeveling kan worden aangevoerd. De oude Javaansche ge-
schiedcnissen melden, dat Praboe Djaja. Baja, afstammeling
in het vijfde geslacht van Ardjoena, een der helden van het
Javaansche epos, in het eerste jaar der Javaansche tijdrekening
op Java landde. Hij vond dat een zeker graan, djawawoet
geheeten, het hoofdvoedsel der bevolking uitmaakte, en ver-
anderde daarom den naam Noesa Këndëng, dien het eiland
tot dusverre gedragen had, in dien van Noesa Djawa\'). Nu
is djawawoet werkelijk de Javaansche naam voor gierst; maar
zeker niet de oorspronkelijke vorm. Hij schijnt samengetrokken
te zijn uit djawa awoet, d. i. fijnkorrelige gierst. In het Ma-
leisch heet nog de gierst djawa, in het Dajaksch djawae,
terwijl men in het Bataksch djaba oerè zegt, in welke samen-
stelling oerè geheel met het Javaansche awoet overeenkomt³).
Dat nu het djawa, djawae, djaba der talen van den Indischen
Archipel niets anders dan het Sanskrietsche jawa, bij Ptole-
maeus (in Jabadioe) jaba, is, blijkt uit de gedurige verwisse-
ling van j met dj en van w met b. Vooral de eerste verdient
zeer onze aandacht. De Sanskrietsche j is in bijna alle volks-

\') Kern in B. t. d. I. T., L. en Vk. 3e Vr. IV. 644 v.v.

³) Kaffles I. 2, II. 71.

³) V. d. Tuuk, Bat. Wdbk., bl. 200, en noot op bl. 27 van Lassen\'s Gesch.
v. d. Ind. Arch. door de Klerck; Hardeland, Daj. Deutsch. Wörterb. in v.
djawae.

dialecten van Hindostan in dj overgaan \'), en dat dit ook in het
Javaansch het geval moest wezen, kan men daaruit opmaken,
dat de Javanen ook den Hollandschen naam Jan in Djang,
en de woorden jas en jager in djas en djagër veranderen,
terwijl omgekeerd onze voorvaderen vele Javaansche en Ma-
leische met dj beginnende namen en woorden met een j plach-
ten te schrijven, zooals Joartan, Japara, Jakatra, Jambi,
jattihout, ja ook Djawa zelf, als naam van het eiland, door
ons weder in Java veranderd is, dat, behoudens deverwisse-
ling van w met v, die wij aan de Portugeezen danken, weder
aan den oorspronkelijken Sanskrietvorm Jawa gelijk is. Het
is zeker een merkwaardig verschijnsel, dat de gierst vóór de
komst der Hindoes in den Archipel moet zijn aangeplant,
althans op Java, hetwelk zij naar dit gewas noemden, en dat
toch de namen daarvoor in verschillende talen van den Ar-
chipel van het Sanskriet zijn af te leiden. Dit verschijnsel,
dat een inheemsch woord door een vreemd verdrongen werd,
staat echter niet op zichzelf. De Javanen hebben zelfs hun
oorspronkelijk woord voor vuur geheel verloren en door een
van Indischen oorsprong vervangen (g ë n i, Skrt. a g n i).

Ook tot Chineesche schriften, maar van lateren tijd, heeft
zich de verklaring van den naam Java door Giersteiland een
weg gebaand ^!).

De oudste getuigenissen leeren ons weinig zekers omtrent
den maatschappelijken toestand van het verre Oostland. Er
wordt gesproken van zeven rijken en van eene hoofdstad. De
bevolking was dus, althans ten deele, onder een geregeld be-
stuur gebracht. De landbouw werd door haar beoefend. Wat
de gierst betreft, uit den naam van giersteiland mag nog niet
worden afgeleid, dat gierst toen het voornaamste voedings-
middel was³). De streek, waar de eerste Hindoes landden, kan

) Kern in B. t. d. I. T., L. en Vk. 3e Vr. IV. 638. Kern noemt y wat
ik j en j wat ik dj noem.

^!) Lassen, Ind. Alterthnmsk., 2^e druk, II. 1062 noot 1.

^s) Gierst is niet de naam van ééne botanische soort, maar van verschillende
graangewassen met eetbare korrels, van de geslachten Panicum, Andropogon,

toevallig rijk aan dit gewas zijn geweest. De ontdekkers van
een land, die gewoonlijk de naamgevers zijn, kennen, uit den
aard der zaak, de natuur van het geheele land volstrekt niet.
Dat de rijstbouw toen reeds werd gedreven, is uit Kern\'s
taalkundige onderzoekingen\') gebleken; de woorden rijst in den
bolster (oud-en nieuw-Javaansch pari) en ontbolsterd (oud-en
nieuw-Javaansch wwas, wos) zijn, voor zoover bekend is,
in alle Maleische talen van denzelfden stam, waaruit noodzakelijk
volgt, dat de rijst in het moederland dezer volken reeds geteeld
werd en dus ook op Java vóór de komst der Indiërs bekend was.
Het is jammer dat de getuigenissen die wij bezitten, ons niet
vergunnen in de kennis van Insulinde hooger dan den tijd
van Ptolemaeus op te klimmen. Lassen heeft wel is waarge-
meend in het verhaal van een zevenjarig verblijf van zekeren
Jambulus op een eiland van het Oosten, een verhaal waarvan
ons" een uittreksel door Diodorus Siculus bewaard is, eene
beschrijving van Bali te vinden die aanmerkelijk ouder is,
en waaruit volgen zou, dat dit eiland reeds lang vóór het begin
onzer jaartelling door Hindoes gekoloniseerd was en Hindoesche
instellingen bezat; maar het geheele verhaal van Jambulus is
zoo ongerijmd en bevat zoovele klaarblijkelijke verdichtselen,

Sorghum, Echinochloa, e. a. "Welke de soort is of welke de soorten zijn waar-
aan het eiland den naam van Giersteiland te danken had, valt niet te bepalen;
Panicum italicum L. (s. Setaria italica Beauv.) moet op Java vrij veel verbouwd
worden, ten minste men ziet de fraaie, dikke aren algemeen als vogelvoer. Maar
Greshoff schrijft ons, dat deze djawawoet", naar hij meent, tegenwoordig op
Java niet als voedsel voor den mensch wordt gebruikt; volgens hem zou Sor-
ghum vulgare Pers., die op Java om de rijstvelden wordt verbouwd en waarvan
het zaad als gierst wordt gegeten, met hare verschillende variëteiten, evenals
andere Sorghum\'s, eertijds belangrijker rol hebben gespeeld als volksvoedsel dan
tegenwoordig. In Engelsch-Indië (exc. Bengalen) is Sorghum vulgare (Juar) nu
nog veel belangrijker voor de inlanders dan rijst. Sir "Walter Elliot noemt
juar the staple dry grain of India and indeed of all tropical countries of
Asia and Africa" (zie dienaangaande "Watt\'s Dictionary, VI, III, 292.).

\') Over den invloed der Indische, Arabische en Europeesche beschaving op
de volken van den Ind. Archipel, Leiden 1883, 15. Versl. en Med. d.
Ak. v. "Wet. Afd. Lett. 3e rks. VI. 276.

dat het voor niet meer dan een slechte roman is te houden,
en men Ptolemaeus slechts prijzen kan dat hij er geene aan-
dacht aan geschonken heeft\').

Na de getuigenissen omtrent Jawa-dwipa van Ptolemaeus en
het Ramajana volgt in tijdsorde die van den Chineeschen
pelgrim Fah-hiën. Nadat in de eerste eeuw onzer jaartelling
het Boeddhisme in China was doorgedrongen en allengs meer
en meer ingang en uitbreiding verkregen had, kwam in de
vierde eeuw bij de zonen van het Hemelsche rijk de gewoonte
op om bedevaarten naar Indië te doen, als het vaderland van
den stichter der nieuwe leer, waar de sporen zijner werkzaam-
heid nog in overvloed voorhanden waren. De pelgrims die op
deze wijze van de vierde tot de negende eeuw den bodem van
Indië betraden, hebben een groot aantal reisverhalen en be-
schrijvingen der door hen bezochte landen uitgegeven. Het
oudste verhaal van dien aard en tevens het eenige dat ons
uit het tijdperk van de vierde tot de achtste eeuw bewaard
bleef, is de Foeh Kwoh Ki, of Beschrijving der Boeddhistische
rijken, van Fah-hiën, die China in 399 of 400 verliet en
een dertigtal staten van Indië bezocht\'). Op zijne terugreis
van Ceilon naar China, die in 414 plaats had, raakte hij
door een storm buiten koers en bereikte hij na drie maanden
met zijn schip de kust van een land, waaraan hij den naam
van Ja-va-di geeft, de Chineesche transcriptie van Jawa-dwipa
of Jawa-diw, waarmede dus Java bedoeld moet zijn \'). Fah-hiën
vertoefde daar vijf maanden, alvorens hij gelegenheid vond

\') Vgl. over den roman van Jambulus de opmerkingen van Millies in de
Aanteekeningen der Letterkundige sectie van het TJtr. Genootsch. 1861.

²) J. Hoffmann in Gids 1853. II. 582.

³) Het verhaal van Fah-hiën is het eerst bekend gemaakt door de vertaling
van Abel Rémusat, onder den titel Foë Kouë Ki ou relation des Royaumes
Bouddhiques" in 1836 te Parijs uitgegeven. Eene nieuwe, betere vertaling is
die van Legge, in 1886 te Oxford tegelijk met den Chineeschen tekst uitge-
geven. Zie voor het verhaal van Fa-Hiën\'s zeereis en zijn bericht over Java:
Groeneveldt, Notes on the Malay Archipelago and Malacca, compiled from
Chinese sources. Verh. Bat. Gen. van K. en W. XXXIX. 6.

naar zijn vaderland terug te keeren. Nochtans zegt hij er niets
anders van dan dat het vele ongeloovigen en Brahmanen be-
vatte, maar dat de leer van Boeddha er door slechts zeer
weinigen werd beleden. Deze mededeeling vindt bevestiging
in het feit, waarmede wij later zullen kennis maken, dat uit
de vierde of vijfde eeuw slechts Brahmaansch-Wishnoeïtische
opschriften op Java worden aangetroffen.

Fah-hiën keerde naar China terug met een schip welks be-
manning uit Brahmanisten bestond; in het bericht over zijne
reis lezen wij, dat de gewone tijd voor den overtocht van Java
naar Canton ongeveer vijftig dagen bedroeg; wij mogen hieruit
opmaken, dat reeds meermalen schepen de reis tusschen beide
landen hadden gedaan. Fah-hiën ontmoette klaarblijkelijk geen
landslieden op Java en het is dus waarschijnlijk, dat het ver-
keer geheel in handen der Indiërs was.

De geschiedboeken der Chineezen\') vermelden een reeks
gezantschappen door de vorsten van Java naar den keizer van
China gezonden, van de vijfde tot de twaalfde eeuw; het
eerste ging kort na de reis van Fah-hiën, in\'t jaar 435; Java
wordt in dit bericht Dja-va-da genoemd ²).

Het bericht van Fah-hiën zou waarschijnlijk uitvoeriger
zijn uitgevallen, indien hij ijieer geloofsgenooten op Java ont-
moet had; maar hoe kort ook, blijft het zeer merkwaardig,
omdat wij er uit zien hoe groot reeds in het begin der vijfde
eeuw de Brahmaansche invloed op Java geworden was.

Wij komen thans tot eene getuigenis die, zoo zij door Kern
juist is opgevat, weder merkwaardige punten van vergelijking
met die van Ptolemaeus oplevert. In het sterrekundig leerboek
van Arjabhata, die in 476 n. C. geboren werd, wordt gewag
gemaakt van Jawa-koti, d. i. de punt van Java". Als de
zon opkomt op Ceilon", zegt Arjabhata, is het zonsondergang
in de stad der gelukzaligen, middag aan de punt van Java,
en middernacht in het land der Romeinen." Ik zal hier niet

\') Groeneveldt, t. a. p. 9 v.
³) Kern, Over den invloed, 6.

uitweiden over de geheel verkeerde geographische voorstel-
lingen die aan deze plaats ten grondslag liggen. De fouten
betreffen niet enkel de ligging van Java, maar evenzeer die
van de Insulae Fortunatae (Ferro) en van Rome, en kunnen
dus tegen de gelijkstelling van Jawa in Jawa-koti en Jawa-dwipa
geen bezwaar opleveren. In den Soerja-Siddhanta wordt gezegd,
dat de vermaarde stad Jawa-koti, wier wallen en poorten van
goud zijn, oostelijk op een vierde van den omtrek der aarde
is gelegen. Hier is Jawa-koti een hoofdstad geworden, wier
gouden wallen en poorten ons weder de zeer overdreven voor-
stellingen van den goudrijkdom der oostelijke eilanden in het
geheugen terugroepen¹). Kern meent, dat met Jawa-koti de
oostpunt van Java bedoeld is, en inderdaad noopt ons het
groote verschil in lengte met Ceilon dit punt zoover mogelijk
oostwaarts te zoeken. Het verdient opmerking, dat ook Pto-
lemaeus de lengte niet alleen van den west- maar ook van
den oosthoek van het, reeds door hem uitdrukkelijk een
eiland genoemde Jawa-dwipa opgeeft, waaruit men tevens
mag afleiden, dat de richting der lengteas van Java hem be-
kend was.

Of nadere onderzoekingen op het gebied der Sanskriet-lite-
ratuur nog meer sporen van den naam Jawa-dwipa zullen
opleveren, is natuurlijk niet te bepalen. Maar het pleit voor
de algemeene bekendheid van dien naam, dat hij ook in het
Tamiel in den vorm Jawattiwoe wordt weergevonden \'). Op
Java zelf heeft men den naam ontdekt in verschillende in-
scriptiën; zij komt reeds voor in het genoemde opschrift van
732 n. C., het oudste van alle tot dusver ontdekte. Het laatst
wordt de naam gebezigd in een opschrift van 1294 n. C.,
waarin zekere vorst Oettoenggadewa de heer van geheel Jawa-
dwipa" genoemd wordt³). In den Kawi-tekst van de Brata

¹) Kern in B. t. d. I. T., L. en Vk. 3e Vr. IV. 641-643. De later ge-
opperde gissing, dat met Koti Koetei op Borneo bedoeld kon zijn, moet wor-
den opgegeven.

²) Kern t. a. p. 643.

³) Friedrich in Verh. v. h. Bat. Gen. XXVI. 93.

Joeda, het meest beroemde en geliefde der oud-Javaansche ge-
dichten, opgesteld in het jaar 1157 onzer jaartelling, vindt
men Jawa-dwïpa door Jawa-bhoemi, d. i. het land Jawa,
vervangen \').

De oudste vorm waarin deze naam bij de Arabieren voor-
komt, schijnt Sabadj te zijn. De Goeje heeft betoogd, dat
deze vorm van den naam waarschijnlijk door de Perzen tot
hen is gekomen en is zijne gissing juist, dat met dit Sabadj Java
of Sumatra bedoeld is, dan zijn reeds in het begin der ze-
vende eeuw Javanen of althans Maleiers aan de kustplaatsen
der Perzische golf gevestigd geweest, waar zij in het jaar 638
n. C. (het jaar 17 der Hedjra) in dienst traden bij de Mo-
hammedaansche veroveraars en ook nog in de volgende eeuw
als zeesoldaten dienst deden ^s).

Reeds Ibn Chordadbeh, wiens eerste editie van 846 is,
heeft Sabadj door het juistere Zabadj vervangen; hij gebruikt
dezen naam in algemeenen zin voor de oostelijke eilanden
terwijl hij Java Djaba noemt\'); beide zijn echter vormen
van hetzelfde woord; Sabadj heeft een Perzischen uitgang en
de beginletters Z en Dj wisselen af; nog omstreeks 1300 als
de naam Djawa reeds algemeen in gebruik is, spreekt de Per -
zische astronoom Sjirazi van de Zawa-eilanden ⁴); zijne mede-
deeling dat zij het goudland genoemd worden, komt overeen
met die van Al-Beroeni (eerste helft der elfde eeuw) dat de
Zabadj-eilanden dezelfde zijn als de Soewarna-dwipa of goud-
eilanden der Hindoes \').

Op Java zelf vindt men den vorm Djawa het eerst gebruikt
in een opschrift van 1265 der Javaansche aera of 1343 n. C. ").
Omstreeks denzelfden tijd werd de Indische Archipel door den
beroemden Venetiaan Marco Polo bezocht. Hij geeft den naam

\') Cohen Stuart, Brüta Joeda, Voorr. 44, Krit. aant. 376.

⁵) De Sajabidja, in Feestbundel opgedragen aan Dr. P. J. Veth, 1894. 10.

^a) Zie de vertaling van De Goeje in de Bibl. Geogr. Arab. VI. 46.

⁴) Leidsch Hs. N°. 192 cap. 3. Catalog. III. 114.

\') I. 210. Vertaling van Sachau.

«) Friederich in Zeitschr. d. D. Morgenl. Ges. XIII. 502.

Giava (Java) zoowel aan Java als aan Sumatra, maar noemt
het eerste het groote eiland Java", het laatste voortdurend
klein-Java". Hij heeft dan ook een overdreven voorstelling
van Java\'s grootte: waarschijnlijk naar een traditie onderde Ara-
bische zeelieden zijner dagen, die nooit de zuidkust bevoeren
en meenden dat het eiland zich in die richting zeer ver uit-
strekte \'). Ook later, toen de zuidkust mede bekend was ge-
worden , ging men voort aan Java den naam van Groot-Java
te geven, waaronder het nog bij Valentijn voorkomt. Bij de
Arabieren is de onderscheiding tusschen Groot en Klein Java ,
die waarschijnlijk op hun voorbeeld door Marco Polo werd
gemaakt, nog heden gebruikelijk. Vandaar ook dat wij ineen
Maleischen brief van den Sultan van Palembang van 1812 Raffles
als den Gouverneur van Groot Java" vinden aangeduid ^J).

De gebrekkige kennis die de Arabische schrijvers bezaten
van de grenzen der eilanden van den Indischen Archipel, is
oorzaak, dat zij meermalen aan verschillende eilanden den-
zelfden naam geven. Reeds werd opgemerkt, dat\'de naam
Zabadj niet tot Java beperkt bleef, maar soms het geheele toen
bekende gedeelte van de eilanden wereld aangaf. Wat Djawa
betreft, deze vorm van den naam wordt behalve aan Java
ook aan Sumatra of een deel daarvan gegeven; Kazwini, die
in de tweede helft der dertiende eeuw schreef, onderscheidt
zelfs Djawa, het kamferland, d. i. Sumatra, van Djaba het
vulkaaneiland, d. i. Java, eene onderscheiding waaraan men
niet te veel gewicht mag hechten daar Kazwini schrijft zonder
kritiek. Maar ook Aboelfeda, wiens aardrijkskunde in\'t begin
der 14e eeuw geschreven werd, noemt het eiland Sumatra Djawa.

Ibn Batoeta, die dertig jaren lang het geheele Oosten be-
reisde en in 1345 den Archipel bezocht, noemt het noordelijk
gedeelte met de hoofdstad Sumatra het eiland der Djawa" en
den vorst koning der Djawa", maar een ander gedeelte aan

») Yule, The Book of Ser Marco Polo. Londen 1875. II. 255.
⁵) Meursinge, Mal. leesboek, II. 4. Er staat Djawi al-kabir. Over den vorm
Djawi zie beneden.

de westkust, met de hoofdstad Kakola, Moei Djawa. Van der
Lith heeft aangetoond, dat dit laatste in Tapanoeli moet ge-
zocht worden, waar de naam van de vallei Angkola nog dien
van de oude hoofdstad bewaard heeft\'). De beteekenis van
het woord Moei is onzeker; de verklaring van Friederich uit
het Sanskriet en Javaansch moela (begin, oorsprong, wortel)
is nog de meest bevredigende *); Moel-djawa zou dan Oud-Java
kunnen beteekenen; waarom deze landstreek dien naam zou
dragen, valt echter niet te zeggen.

Onder de Tamielsche benamingen van Java vind ik nog
Jawam, d. i. ,\'t Javaansche", namelijk eiland, vermeld ; maar
ook bij dit volk is die naam dubbelzinnig, gelijk daaruit blijkt
dat Sawakam (verzacht uit Djawakam) bij hen niet zoozeer
de Javaansche als de Maleische taal aanduidt. Iets dergelijks
merken wij op bij de Siameezen, die aan de Maleische taal
den naam van tjawa, een harderen vorm voor djawa, ge-
ven \').

Ten besluite van dit overzicht der geschiedenis van den
naam Java wil ik nog een oogenblik bij het tegenwoordig
gebruik daarvan in den Indischen Archipel zelven stilstaan. De
uitspraak der meeste Javanen is Djawa, dat in de hooge taal,
volgens de gewone regelen der vormverandering, overgaat in
Djawi. Deze laatste vorm is thans bij de Arabieren de alleen
gebruikelijke. De Javanen zelven bezigen Djawa en Djawi,
zoo het schijnt, slechts als complement. Zij noemen hun eiland
Noesa, (Noeswa) Djawa of Djawi of ook Tanah Djawa. of
Djawi *), maar bezigen dit laatste vooral voor het eigenlijke
Java in tegenstelling met de Soenda-landen. Een Javaan heet
Wong Djawa of Tiang Djawi.

In het Maleisch heet het eiland Djawa en wordt Djawi als
bijvoegelijk naamwoord met de beteekenis van Javaansch

\') Van der Lith et Devic, Merveilles de 1\'Inde, Leide 188386. 238.
^s) Verh. v. h. Bat. Bat. XXVI. 83.

³) V. d. Tuuk, Bat. leesb. IV. 43.

⁴) Noesïl beteekend eiland, tanah land, gewest.

gebruikt\'); maar de Maleiers houden toch ook nog vast aan
de oude ruimere beteekenis dezer benamingen, wanneer zij
ook zichzelven Orang Djawa en de Maleische taal bahasa djawi
noemen. De Bataks op Sumatra geven bepaaldelijk aan de
Maleiers den naam van Djaoe, en de Makassaren en Boegi-
neezen gebruiken Djawa niet enkel van Java en Javanen,
maar ook van de Maleiers en andere buiten Celebes wonende
volken van den Archipel^l).

Zoo zien wij , dat nog overal de sporen zijn overgebleven
van het vroeger gebruik, dat den naam Java, behoudens de
wijzigingen in vorm die hij in den loop der tijden ondergaan
heeft, tot de geheele Indiscbe eilandenwereld, voor zoover zij
bekend was, uitbreidde, ofschoon daarnevens een streven niet
te miskennen is, om, waar men zich nauwkeurig wilde uit-
drukken, dien meer en meer te beperken tot het eiland dat
in ons spraakgebruik alleen den naam van Java draagt.

TWEEDE HOOFDSTUK.
Java in het Hindoe-tydperk.

Het is ons in het vorige hoofdstuk gebleken, dat de oudste
berichten omtrent Java uit Hindostan stammen, en dat .zelfs
de naam van het eiland van Hindoeschen oorsprong is. Een
blik op het eiland en zijne bevolking wijst nog heden in de
gedenkteekenen van den voortijd, de overleveringen, de let-
terkunde, de maatschappelijke instellingen, de begrippen en
de taal des volks den machtigen invloed aan dien de Hindoes
op Java hebben geoefend. Er is geen twijfel aan of Java is
eenmaal door talrijke scharen van Hindoes overstroomd ge-

\') Djawi is bij dit gebruik te beschouwen als de Arabische van den naam
des eilands gevormde geslachtsnaam. Vandaar loban djawi (Javaansche wierook),
verkort tot benzoë.

-) Matthes, Mak Wdbk. 499, Boegin. Wdbk. 474.

worden, heeft van hen meerdere beschaving ontvangen, heeft
aan den schepter van vorsten uit Hindostan stammende ge-
hoorzaamd. Het oudste tijdperk van Java\'s geschiedenis, waar-
omtrent wij historische getuigenissen bezitten , is voor ons het
Hindoe-tijdperk. De eerste vragen die zich hier voordoen, zijn,
of wij iets omtrent den aanvang van dat Hindoe-tijdperk kun-
nen bepalen, en of er eenige gegevens zijn op te delven die
ons in staat stellen ons eene voorstelling van Java\'s maat-
schappelijken toestand tijdens de komst der eerste Hindoe-
kolouisten te vormen, opdat wij met eenige juistheid den aard
en de mate van hunnen invloed kunnen waardeeren.

Het moge vreemd klinken, dat in de rijke literatuur van
een volk van zoo hooge beschaving als de Hindoes, van een
zoo gewichtig feit als de koloniseering of verovering van Java
geene heugenis bewaard is, zeker is het dat men tot dus-
verre te vergeefs naar eenige rechtstreeksche getuigenis daar-
omtrent bij hen heeft gezocht. Uit het bericht van Fah-hiën
en uit de gelijktijdige in Java gevonden opschriften blijkt de
invloed der Hindoes op Java in de vijfde eeuw onzer jaar-
telling , maar elke aanwijzing omtrent het begin en den voort-
gang van dien invloed wordt, zooveel wij weten, in de literatuur
van Hindostan gemist, en door hen die nader met haar ka-
rakter bekend zijn, ook niet verwacht.

Doch wellicht zullen de overleveringen of geschiedboeken
van Java zelf deze gaping in onze kennis aanvullen? Inder-
daad vinden wij in de Javaansche Babads of kronieken
schijnbaar het begin der Hindoe-kolonisatie in verband ge-
bracht met het begin der Javaansche tijdrekening, de aera
van Adji Saka, die in het jaar 78 onzer jaartelling een aan-
vang neemt. Adji Saka wordt namelijk voorgesteld als een
machtig vorst van goddelijken oorsprong (ook Praboe Djaja
B&ja genoemd \'), die eene talrijke kolonie naar Java overbracht
(later door het uitbreken eener pest tot den terugtocht genood-
zaakt), en er onder de nog geheel wilde bevolking godsdienst,

wettelijke orde en het letterschrift invoerde. De jaren van deze
aera zijn de Indische luni-solaire, die nog op Bali in gebruik
zijn. Het jaar bestaat namelijk uit twaalf maans-omloopen
of ware maanden, maar wordt van tijd tot tijd, ongeveer op de
wijze van het Joodsche jaar, door de intercalatie van schrik-
kelmaanden, zoo na mogelijk met den loop der zon in over-
eenstemming gebracht, zoodat het een gemiddelden duur erlangt
die met ons zonnejaar overeenkomt. Er heeft langen tijd vrij
wat verschil van gevoelen bestaan omtrent het juiste tijdstip
waarop deze aera van Adji Saka een aanvang nam, maar
men mag aannemen, dat daarover thans een voldoend licht
verspreid is. Het blijkt, dat toen de Javanen de Mohamme-
daansche tijdrekening aannamen , die naar zuivere maanjaren
van 354 dagen telt, zij die maanjaren als de voortzetting
hunner vroegere zonnejaren beschouwden, en dus eenvoudig
doortelden als hadde er geen verandering plaats gehad. Het
Arabische jaar 1043, aanvangende op 8 Juli 1633 nieuwe stijl,
was het eerste maanjaar, dat de Javanen op deze wijze op
hunne vroegere zonnejaren lieten volgen, en wel in dier voege,
dat, terwijl het jaar 1555 der tot dusver gevolgde tijdrekening
reeds was aangevangen, zij het eerste maanjaar tot aan zijn
einde het jaartal 1555 lieten voeren, zoodat het tweede 1556
werd en zoo vervolgens. Van 1633 af 1555 jaren terugtellende,
verkrijgt men het jaar 78 n. C. als het begin der aera van
Adji Saka. Eene nauwkeurige berekening van denjuistenaan-
vangsdag is zeer bezwaarlijk; Cohen Stuart stelt dien op 14
Maart 78 en neemt daarbij aan, dat men eerst van het
jaar 1 begon te spreken toen het eerste jaar vol was.

Deze Javaansche tijdrekening is van het vasteland van Indië
afkomstig en door de Hindoes op Java ingevoerd. Adji Saka
is eene verbinding van het Javaansche woord adji, vorst,
en het Sanskriet woord sjaka. Sjaka is bij de oude Hindoes de
algemeene naam voor de nomadische barbaren, die de Grie-
ken Skythen noemden. Met den Sjaka-vorst is de Skythische
vorst Kaniskah bedoeld, die de Indus-streek veroverde. Hij
beklom den troon in 78 n. C. en met die gebeurtenis neemt

de Sjaka-j aartelling een aanvang \'). Daar deze aera pas in de
6^de eeuw in Indië algemeen in gebruik is gekomen ^J) en dus
niet eer op Java kan zijn ingevoerd, kan wat de Javanen
omtrent Adji Saka vermelden niet juist zijn en kan zij voor
den tijd waarin de Hindoe-kolonisatie zelve aanving, hoe-
genaamd niets bewijzen.

Wij komen niet verder met de Javaansche overlevering aan-
gaande den Brahmaan Tritresta, die de beginselen der be-
schaving uit Voor-Indië naar Java gebracht, den Hindoe-
godsdienst ingevoerd en de aera vastgesteld zou hebben, en
wiens opvolger beheerscher van het eiland zou geworden
zijn, terwijl de tijdruimte tusschen hem en de stichting van
het rijk Djanggala met eene opsomming van 18 vorsten wordt
aangevuld. Ook deze persoon schijnt niets anders te zijn dan
de mythische personificatie van de vroegste overplanting der
Brahmaansche beschaving naar Java, en men heeft zelfs zijn
naam als slechts een andere naam van Adji Saka voorgesteld ³).
Lassen gist dat die naam eigenlijk Tritastri moet luiden. Hij
zou dan beteekenen: de toegeruste met de wapenen van
Trita", eene godheid die in de Veda\'s als de bestrijder der
booze geesten voorkomt ⁴). De juistheid dier verklaring in het
midden latende, constateer ik alleen, dat ook aan de berichten
omtrent Tritresta het historisch karakter geheel ontbreekt. Men
zal zich over deze uitspraak en mijn geheel stilzwijgen omtrent
nog andere soortgelijke Javaansche overleveringen niet ver-
wonderen, wanneer men weet, dat aan den Javaan alle zin
voor historische waarheid ontbreekt. Alle gewichtige gebeur-
tenissen worden verklaard uit het rechtstreeksch ingrijpen van
bovenaardsche machten, en het leven van alle historische
personen wordt met de ongerijmdste wonderverhalen door-
vlochten. De chronologie verkeert doorgaans in schromelijke
verwarring. Zoo zijn dus de Javaansche kronieken voor de ge-

\') Kern, Gesch. v. h. Buddhisme in Indië, I. 247; II. 359.
^J) Kern, Versl. en Med. Ak. v. Wet, 2e Eks. XI. 202.

³) Eageman, Java, I. 5.

⁴) Lassen, Ind. Alterthumsk. 2e druk, II. 1066.

schiedenis van Java schier geheel onbruikbaar. Gelijk de ver-
halen der ejiische dichters als geschiedenis worden opgevat,
wordt de geschiedenis zelve een voortdurend epos. Het is der-
halve niet mogelijk scherpe grenzen te trekken tusschen de
poëtische en de historische literatuur der Javanen , en te min-
der daar ook voor de laatste dikwijls versmaat wordt gebezigd.
De nuchterste en meest bepaalde getuigenis omtrent den aan-
vang der Hindoe-heerschappij op Java wordt ons door Chi-
neeschc bronnen verschaft. In het 54*te boek van de historie
der Liang-dynastie (502556) is eene beschrijving te vinden
van het rijk Lang-ga-su of Lang-ga, dat door Groeneveldt\')
om afdoende redenen op Java geplaatst wordt²); hierin leest
men: Het volk zegt, dat hun rijk meer dan vierhonderd
jaren geleden gesticht werd." Dit komt op merkwaardige wijze
overeen met een ander Chineesch bericht, voorkomende in het
324ste boek van de geschiedenis der Ming-dynastie, ongeveer
negen eeuwen later geschreven: Toen zij (de Javanen) in
het jaar 1432 schatting brachten, overhandigden zij een brief,
vermeldende, dat hun koningrijk 1376 jaren te voren ge-
sticht was, d. i. in het eerste jaar der periode Juen-khang
van den keizer Hsuen uit de Han-dynastie" ^s). Deze plaats bevat
eene chronologische zwarigheid. Van het jaar 1432 onzer jaartel-
ling 1376 terugtellende komen wij tot het jaar 56 na Christus,
terwijl het genoemde jaar der regeering van Keizer Hsuen met
het jaar 65 voor Christus overeenkomt. Natuurlijk komt deze
fout niet voor rekening van de Javaansche gezanten, maar van
den Chineeschen geschiedschrijver. Heeft hij verkeerd gerekend
of heeft hij het door hen opgegeven aantal jaren foutief op-
geschreven ? Met het oog op de overeenkomst der beide Javaan-
sche getuigenissen meenen wij het eerste te mogen aannemen.

=) Brandes wijst er op (Tijdschr. T. L. en Vk. v. N. I., XXXII. 117) dat vol-
gens dit, bericht de bewoners hunne versterkingen bouwen van steen, volgens
een later van hout, wat een achteruitgang zou zijn. Maar de beschrijving past
overigens zoo goed, dat stellig Java bedoeld is.

³) Groeneveldt, t. a. p. 39.

Het begin van den invloed door de Hindoes op Java geoe-
fend, mag dus in de eerste eeuw onzer tijdrekening gesteld
worden.

Wij wenden ons tot de tweede vraag: welke was de maat-
schappelijke toestand van Java\'s bevolking vóór zij den invloed
der Hindoe\'s ondervond?

De Javaansche overlevering kan ons bij de beantwoording
dezer vraag niet dienen. Wat zij vermeldt van de zwervende,
regeeringlooze en aan het grofste bijgeloof overgegeven wilden ,
die oudtijds het eiland bewoonden, is geheel legendarisch. Een
tweede weg brengt ons voorloopig weinig verder; het is de
methode der vergelijkende volkenkunde, die den ouden toe-
stand van een volk tracht op te maken uit hier en daar be-
waard gebleven overblijfselen van dien toestand en uit verge-
lijking met andere volken van denzelfden stam, die weinig of geen
vreemden invloed moeten ondervonden hebben. Eene dergelijke
beschouwing kan ons enkele dingen aangaande de oude Javanen
leeren; zij kan ons zeggen, dat hun wapen het blaasroer zal
geweest zijn, het oude wapen van alle Maleische stammen in
den Archipel; dat het wonen in groote huizen, in afdeelingen
gesplitst naar het aantal gezinnen, zooals nog bij de Teng-
gereezen voorkomt, waarschijnlijk vroeger meer algemeen is
geweest; maar deze wetenschap is nog niet ver genoeg gevor-
derd om ons voldoende gegevens tot het vormen van een
beeld te verschaffen. Iets verder brengt ons het taalkundig
onderzoek. Alle volken die Maleische talen spreken, bezitten
verwante woorden voor boot, voor ijzer, voor rijst in en uit
den bolster. De gevolgtrekking is, dat die volken ijzer be-
werkten en den rijstbouw dreven toen zij nog te zamen in
het gemeenschappelijk stamland woonden van waaruit zij later
den Archipel bevolkten en dat door Kern in Achter-Indië ge-
zocht wordt. Dat ook de woorden voor boot van den zelfden
oorsprong zijn is te verwachten; en evenzeer dat deze zee-
vaarders eenige kennis zullen gehad hebben van de lichten
des hemels; inderdaad bezitten de Javanen voor verscheidene
sterren en sterrebeelden inheemsche namen.

Wat de rijstteelt betreft, mag men zelfs beweren, dat de
beste vorm van bebouwing, de sawahbouw, op Java reeds
voor de komst der Hindoes bekend was. Tot deze uitkomst
leidt zoowel ethnologisch als taalkundig onderzoek; uit het
eerste is gebleken, dat bewoners van de binnenlanden der
Philippijnen, die stellig nooit den invloed van Hindoes on-
dervonden, daar zij geen ploeg bezitten , natten rijstbouw drij-
ven, zoodat deze wijze van bebouwing onder de erfgoederen
van het oude Maleische stamvolk mag worden gerekend \').
Wat de taal betreft, de tallooze termen bij dien bouw in ge-
bruik, klinken zonder eenige uitzondering zuiver Javaansch,
ook\'die welke betrekking hebben op de kunstmatige besproeiing
der velden; geen enkel Sanskriet woord is daaronder te vinden.

Dat zelfde geldt van de voornaamste uitingen van den kunst-
zin der inlanders, de wajang en de daarmede onafscheidelijk
verbonden gamelan. Een vertooning als de eerste is trouwens
van de Hindoes niet bekend; wel uit Siam, waar zij ook
thans nog een der meest geliefde volksvermaken vormt, ook
op het schiereiland Malakka. Evenals op Java, is in Siam de
stof voornamelijk aan de heldendichten der Hindoes ontleend,
wat echter niet bewijst, dat het spel van Hindoeschen oorsprong
is. Er is reden om te onderstellen, dat de Siameezen de wa-
jang aan de Javanen ontleend hebben.

Men zal toegeven, dat al deze kunsten en vaardigheden te
zamen genomen een niet geringen beschavingstoestand der
Javanen vóór de komst der Indiërs van het vasteland teeke-
nen. Brandes gaat nog verder en meent, dat de Javanen eene
geregelde staatsinrichting, eigen muntsoorten en zelfs een
eigenaardig stelsel van versmaten bezaten, welke alle eerst
langzamerhand door de Hindoesche instellingen zijn verdrongen.
De bewijzen voor deze onderstellingen zal hij eerst later, na
de voltooiing van zijn onderzoek, kunnen trachten op volle-

\') Vgl. Pleyte in Wilken\'s Handleiding, 652. Wat daar, bl. 653, van
Dr. Montague verteld wordt, moet geschrapt worden; deze is gebleken een
wetenschappelijke oplichter te zijn.

dige wijze te geven¹). Het batikken, dat men allicht geneigd
zou zijn eene echt Javaansche kunst te achten, is in Madura
en Palamkottah, beide aan de zuidpunt van Voor-Indië ge-
legen , in gebruik, zoodat het mogelijk moet geacht worden,
dat deze kunst door de Indiërs op Java gebracht is.

Onder de vreemdelingen wier voorbeeld en onderricht de
Javanen allengs op de baan van hoogere ontwikkeling heeft
gevoerd , nemen de Hindoes in tijd de eerste, in rang de voor-
naamste plaats in. Laat ons trachten de geschiedenis hunner
kolonisatie en heerschappij op Java wat nader te leeren kennen.

Welke middelen staan ons daartoe ten dienste?

Sedert Raffles in zijn groot werk over Java de velerlei, vaak
tegenstrijdige Javaansche overleveringen, die langs verschil-
lende wegen te zijner kennis gekomen waren, als zoovele pa-
relen aan een snoer reeg, en in dien vorm aan zijne lezers
als eene geschiedenis van Java" aanbood, hebben onderschei-
den schrijvers, zonder nadere toetsing van de zuiverheid der
bronnen, uit die verschillende verhalen een meer of min waar-
schijnlijk geheel trachten samen te stellen, door de tegen-
strijdigheden weg te slijpen en de fantastische wonderen
waarmede de verbeelding der Javanen, zich in onbeteugelde
vrijheid vermeiende, de daden en lotgevallen der nationale
helden tooit, tot den maatstaf van het alledaagsche en mogelijke
terug te leiden. Het behoeft evenwel geen betoog, dat langs
dien weg geene geschiedenis verkregen werd, maar slechts
eene verbleekte uitgaaf van mythen en sagen, die, daar zij
in den grond nog geheel iets anders dan opgesierde historie
en voor een groot deel zuivere voortbrengselen der fantasie
waren, ook door de ontleding en zuivering die men er op
toepaste, niet tot historie konden worden herleid. Zeker zijn
vele historische elementen in die overleveringen bevat, in zoo-
verre zij, als scheppingen van den Javaanschen geest, niet
anders dan Javaansche toestanden en Javaansche begrippen

i) Brandes, Tijdschr. I. T. L. en Vk. XXXII. 123.

konden terugkaatsen. Eene zorgvuldig kritische beschouwing
kan daarom veel historische stof aan die verhalen ontleenen;
maar deze is, om het zoo eens uit te drukken, geheel van
onpersoonlijken aard. Men kan er veel uit opmaken omtrent
den toestand der maatschappij in het algemeen, maar de per-
sonen die er een rol in spelen, als werkelijke helden der Ja-
vaansche geschiedenis te willen voorstellen , is een gevaarlijke,
een wanhopige onderneming, die men eenigermate kan ge-
lijkstellen met het streven dier schrijvers over Grieksche en
Romeinsche geschiedenis, die de helden van Homerus en de
koningen van Rome als historische personen voor ons hebben
opgevoerd, en getracht het beleg van Troje door Agamemnon
en de stichting van Rome door Romulus, door verwijdering
van het fantastische en wonderbaarlijke, tot nuchtere geschie-
denis terug te brengen. Ik voor mij houd mij overtuigd dat
men op deze wijze slechts de wolk voor Juno omhelst, en stel
mij liever die echt kritische geschiedschrijvers ten voorbeeld,
die, zooals Grote in zijne geschiedenis van Griekenland, de
legenden van den voortijd geheel van de geschiedenis schei-
den , maar dan ook on verminkt als eene inleiding tot de
werkelijke geschiedenis verhalen, of, gelijk Mommsen in zijne
geschiedenis van Rome, zelfs de namen van de helden der
legende laten rusten en in die tafereelen van den voortijd
alleen het doek waarop de gestalten en lotgevallen dier hei-
den gepenseeld zijn, als van waarde voor den geschiedschrijver
beschouwen.

Wat wij dus uit de Javaansche legenden omtrent de geschie-
denis van het Hindoe-tijdperk kunnen leeren, is over het
algemeen van soortgelijken aard als wat wij kunnen afleiden
uit de menigvuldige en diepe sporen die de Hindoes in de
taal, de letterkunde, den maatschappelijken toestand en de
godsdienstige denkwijze der hedendaagsche Javanen hebben
achtergelaten. Dit alles en men kan er nog bijvoegen de
vergelijking van den tegenwoordigen toestand van Bali, waar
de invloed der Hindoes reeds minstens uit de 9e eeuw dag-
teekent en waar zich bij de invoering van den Islam op Java

het Javaansche Hindoeïsme gered heeft; kan veel bijdra-
gen om ons den algemeenen geest van het Hindoe-tijdperk
te leeren kennen, maar leert ons niets omtrent de mannen
die aan het hoofd der zaken stonden, niets omtrent de bij-
zondere gebeurtenissen en hare tijdsorde.

De getuigenissen van Arabische en Chineesche en tegen het
einde van dit tijdperk ook van Europeesche schrijvers zijn
te onbepaald en te veel door onkunde en misverstand ontsierd ,
om veel tot onze kennis te kunnen bijdragen, ofschoon ons
dat niet mag verleiden om ze geheel te verwaarloozen.

Doch gelukkig bezitten wij ook nog andere, rechtstreeksche
en volkomen onwraakbare getuigen van hetgeen door de Hin-
does op Java is tot stand gebracht. Het zijn de uit den tijd
hunner heerschappij zelven stammende opschriften op steen
en metaal en de tallooze overblijfselen van hunne bouw- en
beeldhouwkunst die over een groot gedeelte van Java ver-
spreid zijn. Jammer slechts dat zij ons vooralsnog voor de
ontsluiering van Java\'s oude geschiedenis niet die diensten
bewijzen, die men daarvan zou verwachten. De ontcijfering
der inscriptiën is nog slechts voor een klein deel verricht,
en de overblijfselen der Hindoekunst zijn ons nog in vele op-
zichten onverstaanbaar: wij kunnen den tijd waarin ze ver-
rezen slechts bij enkelen nauwkeurig bepalen, den onderlingen
samenhang niet beoordeelen, en slechts voor een deel de
voorstellingen begrijpen die zij ons in tallooze bas-reliefs te
aanschouwen geven.

Beginnen wij met de opschriften.

Sedert men aan de oudheden van Java een meer dan voor-
bijgaande aandacht is gaan schenken, heeft men eene groote me-
nigte opschriften ontdekt, uit het Hindoe-tijdperk afkomstig,
meestal óf op koperen platen of op groote, platte steenen in den
vorm van staande grafsteenen gegrift, bijna altijd van nauwkeu-
rige dagteekening voorzien , en doorgaans op zoodanige plaatsen
die ook door andere overblijfselen als oude middelpunten van
Hindoe-vestiging erkend worden, te midden der puinhoopen
en vaak zelfs onder den grond gevonden. Nu en dan vindt

men ook opschriften op de gebouwen zelve of op het rugge-
stuk dat aan eenig godenbeeld tot achtergrond dient, en wij
zullen er zelfs leeren kennen die in den levenden steen gebei-
teld of met eene zwarte verfstof op de rots zelve geteekend zijn.

In het groote werk van Raffles over Java zijn de eerste af-
beeldingen van Javaansche inscriptiën medegedeeld; zij laten
echter in nauwkeurigheid veel te wenschen over, en de ver-
klaringen destijds en nog veel later van sommige dier inscrip-
tiën gegeven, door geleerden die, bij gebrek aan genoegzame
taalkennis, zich op inlichtingen van zoogenaamd kundige"
Javanen moesten verlaten, hebben zeer geringe waarde. Doch
reeds in 1843 vatte het Bataviaasch Genootschap het plan op
om eene getrouwe afteekening van alle opschriften van Java
die men kon meester worden, in een Corpus inscriptionum
Javanarum" te vereenigen. De ontijdige dood echter van de
heeren Van der Vlis en Van den Ham, op wier samenwerking
het Genootschap voor de vervulling dezer gewichtige taak had
gerekend, heeft dit plan doen in duigen vallen.

Gelukkiger was een jonge Duitscher, Rudolph Friederich,
die, na zich te Berlijn en Bonn op de Semietische talen en
het Sanskriet te hebben toegelegd, ten einde aan zijn zucht
naar wetenschappelijk onderzoek te voldoen, zich den solda-
tenrok liet welgevallen, als het eenige middel dat zich hem
aanbood om tot de reis naar Java te geraken. Gelukkig werden
zijne verdiensten in Indië spoedig erkend en gewaardeerd. Hij
vervulde met roem eene wetenschappelijke zending naar Bali,
en maakte later, van 1863 tot 1869, van de Javaansche inscrip-
tiën het hoofdvoorwerp van zijn onderzoek. Een aantal op-
schriften zijn door hem in eene menigte losse opstellen meer
of min volledig verklaard. Zijn dood verhinderde de openbaar-
making van alle door hem vervaardige afdrukken.

Ofschoon met de studiën van Friederich een beter tijdvak
voor de kennis der Javaansche opschriften is aangebroken,
blijft toch altijd groote behoedzaamheid in het gebruik der
door hem gewonnen resultaten de plicht van den geschied-
schrijver. Eerst aan de studiën van Cohen Stuart, Neubron-

ner van der Tuuk, Kern, Holle en Brandes is het gelukt,
den inhoud van vele opschriften met juistheid te doen kennen.
In 1872 werd door Cohen Stuart en Van Liraburg Brouwer
een eerste proeve van de beschreven steenen op Java" in
het licht gegeven, uit de verkleinde reproductie van vier op-
schriften bestaande¹). Cohen Stuart heeft het onderzoek voort-
gezet en zich vooral verdienstelijk gemaakt door de uitgave
van 22 inscriptiën in koper in zorgvuldige facsimile\'s en van
een inleiding en transscriptie voorzien ^!). Een kleiner aantal
oorkonden zijn door Holle in transscriptie uitgegeven , gedeel-
telijk van facsimile\'s vergezeld³), van enkele bezorgde hij ook
een vertaling. Ook Neubronner van der Tuuk gaf eenige ver-
talingen in het licht en toonde niet terug te deinzen voor
het moeilijkst deel der taak, de vervaardiging van een Bali-
neesch-Kawi woordenboek, dat thans is voltooid en waarvan
wij de uitgaaf spoedig hopen te mogen verwachten. Voor de
verklaring der inscriptiën is door niemand zooveel verricht als

\') Tijdschr. van I. T. L. en Vk. XVIII. 89.

⁵) Kawi oorkonden in facsimile met inleiding en transscriptie van Dr. A. B.
Cohen Stuart, 1875. Van de 22 inscripties in koper behooren er drie aan het
Museum van Oudheden te Leiden, de overige aan het Museum van het Bat.
Gen. Zie verder over die inscripties Friederich in Zeitschr. d. D. Morgenl.
Ges. X. 592 en Verh. v. h. Bat. Gen. XXVI. 86; T. v. 1. T. L. en Vk. III.
bl. XX-XXIII; Notulen v. h. Bat. Gen. IV. 139-149, 213, 229, VIII.
Bijl. XXIIXXXIV, XI. 17, 50, Bijl. LX; Versl. aang. afdr. v. te Bat.
aanwezige Kawi-oork. in Versl. en Meded. d. K. Akad. v. Wet. Afd. Letterk.
2e reeks, D. VII; Kern in T. v. I. T. L. en Vk. XX. 228 en zijne Verhan-
deling over Oud-javaansche eedformulieren in Bijdr. t. d. I. T. L. en Vk. 3e
Vr. VIII. 211, IX. 197. Uit de vergelijking dezer plaatsen zal blijken,
dat niet alle toen bekende inscriptiën op koper in de verzameling bevat zijn.
Onder anderen ontbreekt daarin ook die welke door Raffles op plaat LXXXV
van zijn Java" werd uitgegeven, en op nieuw afgedrukt is in Dl. X van de
Zeitschr. d. D. M. G. Echter is de transscriptie van dit fragment (want wij
bezitten alleen het begin) door den heer Stuart als no. XXVIII opgenomen.
De koperen plaat waarvan dit opschrift gekopieerd is, behoorde vroeger aan
het Museum van het Bat. Gen., maar is daaruit verdwenen en wellicht thans
bij de documenten uit Raffles\' nalatenschap te Londen te vinden. De verkla-
ring dier inscriptie gaf Friederich op de boven aangehaalde plaatsen.

") Verh. Bat. Gen. XXXIX; Tijdschr. I. T. L. en Vk. XXVII en XXVIII.

door Kern, die tot dusver ook het grootste aantal heeft ver-
taald en uitgegeven. In de laatste jaren heeft Brandes, vol-
doende aan een opdracht der Regeering, zich te Batavia met
een onderzoek der opschriften beziggehouden. Van enkele
heeft hij een vertaling het licht doen zien; een behandeling
van de resultaten in samenhang wacbt nog op de voltooiing
van het onderzoek, dat bekroond zal worden door de uit-
gave van een uitvoerigen catalogus van alle tot dusver be-
kend geworden inscriptiën in steen en op koper, in den
Archipel gevonden. In afwachting daarvan worden reeds be-
langrijke diensten bewezen door de aanteekeningen omtrent
de inscripties en den voorloopigen inventaris der beschreven
steenen, door Brandes in 1887 samengesteld voor den ca-
talogus der archaeologische verzameling van het Bataviaasch
Genootschap, dat het grootste aantal steenen, koperen platen,
afgietsels en afdrukken bezit. Alleen de opschriften in steen
zijn in dezen catalogus opgenomen. Het overzicht over den
gevonden oudheden schat is zeer vergemakkelijkt door Ver-
beek\'s uitvoerige lijst der overblijfselen uit den Hindoe-tijd
op Java, over welken arbeid bij de bespreking der bouw-
werken nader zal worden gehandeld \'). Hier moet dit werk
vooral genoemd worden om de bijna geheel volledige litera-
tuuropgaven en om de daarin opgenomen lijst van alle jaar-
tallen der inscriptiën.

Terwijl verreweg de meeste en belangrijkste monumenten
uit den Hindoe-tijd in Midden- en Oost-Java zijn gevonden,
draagt West-Java de overblijfselen van den oudsten datum.
Het zijn een viertal steenen uit de residentie Batavia. Drie
dezer steenen bevinden zich in het heuvelland, dat zich ten
noorden en noordwesten van den Salak uitstrekt, in het
stroomgebied der Tji Dani of Sadane, district Lemoeliang,
afdeeling Buitenzorg; zij worden de steenen van Djamboe,

\') Oudheden van Java. Lijst der voornaamste overblijfselen uit den Hindoe-
tijd op Java met eene oudheidkundige kaart door Dr. R. D. M. Verbeek (Verh.
v. h. Bat. Gen. v. K. en W. XLVI) 1891.

Kebon Kopi of Tjampea en Tjiaroetën genoemd \'). De vierde
ligt, gedeeltelijk onder den grond, in de kampong Toegoe, op
enkele kilometers afstand van het zeestrand, beoosten Tandjong
Priok in het district Bekasih der afdeeling Meester Cornelis.
De taal der opschriften is het Sanskriet. Het schrift is op de
steenen van Djamboe, Kebon Kopi en Toegoe of Bekasih van
hetzelfde type dat wordt teruggevonden in een opschrift te
Wenggi, in het bekende landschap Kalinga op de kust van
Koromandel, dat uit de 4e eeuw zal dagteekenen. Kern stelt
de vervaardiging der drie opschriften van Java in het laatst
der vierde of het begin der vijfde eeuw. De vierde steen, die
van Tjiaroetën, vertoont schrift van eenigszins afwijkenden
vorm en wordt daarnaar door Kern een eeuw later, dus on-
geveer 500, gesteld ^a).

Merkwaardig is, dat alle vier de opschriften hetzelfde on-
derwerp behandelen. Alle verkondigen zij den lof van Poer-
nawarman, waarschijnlijk een in de Soenda-landen vereerden
heros en wijze uit den Indischen voortijd. Op den steen van
Djamboe³), op een heuvel gelegen, zijn de indrukken van twee
voeten vrij onduidelijk uitgebeiteld. De dichtregels daaronder
deelen mede, dat hiermede de voeten zijn bedoeld van den
machtigen vorst Poernawarman; zijne voeten zijn altijd ge-
reed om vijandelijke steden te verdelgen. Ook de naam van
de stad of het rijk waar hij heerschte wordt genoemd, maar
deze was eerst te ontcijferen op de steenen van Tjiaroetën,
en Kebon Kopi; hij moet waarschijnlijk Naroema luiden,
een naam, die noch Indisch noch Soendaneesch klinkt. De
steen van Kebon Kopi\'), eveneens op een hoogte gelegen, be-
vat slechts een enkele regel schrift tusschen twee ronde voet-
sporen als van reusachtige olifanten, die echter in de bijna
geheel uitgewischte inscriptie als de voeten van den zegevie-
renden heerscher van Naroema schijnen te worden geduid.

\') Cohen Stuart en Kern in Bijdr. t. d. I. T. L. en Vk. 3e Vr. 163, \'69.
\') Kern in Versl. en Med. Kon. Ak. 2e Rks. X. 1200.

³) Kern in Versl. en Med. Kon. Ak. 2e Rks. VI. 257.

⁴) Kern in Bijdr. t. d. I. T. L. en Vk. 4e Vr. X. 525.

De naam Poernawarman wordt hier niet genoemd maar als
heerscher van Naroema wordt hij, als Kern\'s lezing juist is,
aangeduid op den steen van Tjiaroetën. Deze wordt gevonden
in het bed der rivier van dien naam, dicht bij hare vereeni-
ging met de Tjidani en dus op korten afstand van den steen
van Kebon-Kopi. Hoewel deze steen telken jare herhaaldelijk
wordt overstroomd, onderscheidt het opschrift zich door de
buitengewone scherpte der karakters en van de beide daarbo-
ven aangebrachte voetindrukken. In vier regels, die een
Sanskriet distichon vormen, worden de voetstappen van den
vorst vergeleken met die van Wisjnoe, wat natuurlijk doet
denken aan Wisjnoe\'s triwikrama", de drie schreden waar-
mede hij gezegd wordt het hemelruim te doorschrijden en
waarmede de opkomst, de culminatie en de ondergang der
zon worden aangeduid. Opmerking verdienen nog de ster-
vormige figuren, die men vóór de voetstappen opmerkt en
die spinnen schijnen voor te stellen; wat daarvan de bedoe-
ling is, bleef nog een onopgelost raadsel.

De derde der oudere steenen, die van Toegoe, bezingt Poer-
nawarman in een vijftal strofen. Merkwaardig is dat in deze
verzen, waarin een groote arbeid van den koninklijken ziener
en aartsvader" verheerlijkt wordt, maar waarvan de inhoud
vrij verward is, twee namen van rivieren uit de Pandjab,
het vijfstroomenland van den Indus, voorkomen. Dit wijster
op, dat afstammelingen uit het verre noordwesten van Indië
zich op Java hebben neergezet, hetzij rechtstreeks, hetzij van
Achter-Indië uit, waar ze zich in het tegenwoordige Kambodja
hadden gevestigd \'). Verder vermeldt het opschrift eene schen-
king aan Brahmanen , waaruit in verband met den naam van
Wisjnoe mag worden opgemaakt, dat de oprichters dezer stee-
nen aanhangers waren der Brahmani: tisch-Wisjnoeïtische leer.

De genoemde steenen hebben een onregelmatigen vorm en
verschillen daarin geheel van de steenen met opschriften, in
Midden- en Oost-Java gevonden, die alle behouwen zijn. Het

\') Kern in Bijdr. t. d. T. L. en Vk. 4e Vr. X. 522.

zijn groote, platte, doch vrij dikke, langwerpige steenen . van
boven gewoonlijk iets breeder dan van onderen; het boven-
vlak is meestal dakvormig, maar vormt ook wel een boog of
een accolade. Soms staat de steen op een voetstuk, dat öf
daarmee een geheel uitmaakt, óf een afzonderlijk stuk is; in
het laatste geval eindigt de staande steen in een dikke pin
en is daarmee in den voet bevestigd. De steenen, gevonden
in Midden-Java en wel in Kedoe en de vier aangrenzende
residentiën, zijn in den regel kleiner en dunner dan die van
Oost-Java en vertoonen ook meer afwijkingen van den ge-
noemden vorm \'). De Oost-Javaansche zijn soms meer dan
anderhalve meter hoog. De steensoort is steeds vulkanisch,
meestal andesiet, een trachietsoort, soms bazalt²).

Het verschil tusschen beide steentypen, de Midden- en de
Oost-Javaansche, gaat gepaard met afwijkingen in taal en
schrift. De taal is bij beide, met uitzondering van enkele op-
schriften., die in Sanskriet gesteld zijn, Oud-Javaansch of
Kawi. De laatste benaming is eigenlijk minder juist. De Ja-
vanen noemen die taal, die zij niet meer verstaan, de tem-
b o e n g of b a s a kawi, dit is de taal der gedichten , omdat
de oudere Javaansche gedichten, die zij thans slechts in
nieuwere omwerkingen lezen, in die taal geschreven waren.
Toch kan de naam behouden blijven, mits men niet aan de
letterlijke beteekenis hechte; hij heeft het voordeel het Ja-
vaansch, zooals het vóór allen Arabischen, Perzischen of Euro-
peeschen invloed, in een afgesloten tijdperk der Javaansche
geschiedenis geschreven werd, met een enkel woord bepaald
en scherp aan te duiden. Dit Kawi nu is in de opschriften
van Midden-Java veel minder doorspekt met Sanskriet-woorden
dan in die uit het oosten des eilands. Het schrift waarin de
groote meerderheid der oorkonden geschreven is en dat wij
daarom Oud-Javaansch of Kawi-schrift zullen noemen, hoewel

\') Brandes in Catalogus der archaeologische verzameling van het Batavi-
aasch Genootschap door W. P. Groeneveldt, met aanteekeningen omtrent de
inscripties door Dr. J. L. A. Brandes. Batavia 1887. 353.

^s) Verbeek in Cat. der arch. verz. 371.

het niet aan Java eigen, maar van het vasteland van Indië
afkomstig is, vertoont voor de twee groepen eigenaardige
vormen; iedere groep bezit zelfs enkele letterteekens, die in
de andere niet worden aangetroffen.

Eenzelfde verschil in taal en schrift tusschen Midden- en
Oost-Java vertoonen de talrijke oorkonden op koperen platen.
De gewone vorm dezer platen is die van langwerpige stroo-
ken, in lengte van drie tot vijf decimeters, in breedte van
zeven tot veertien centimeters afwisselende, en aan ééne of
aan beide zijden van vier tot zeven, enkele zelfs tot elf regels
schrifts bevattende. Zij zijn over het algemeen aan beide
kanten beschreven, en wel in dier voege dat de karakters
der ééne zijde met betrekking tot de andere \'t onderst boven
staan, zoodat men de bladen om het vervolg te lezen evenals
een muntstuk moet omkeeren. Hierin komen zij overeen met
de bekende oude Javaansche handschriften op kropaks of
lontarbladeren, en zij schijnen als een navolging van zulke
handschriften op duurzamer materiaal te moeten beschouwd
worden. Daarom dan ook dat, waar, gelijk doorgaans het ge val
is, het geschrift over meerdere platen is verdeeld, de ééne
zijde der eerste plaat, die als het boven- of buitenblad moet
worden aangemerkt, altijd oubeschreven is. Waarschijnlijk
werden zij bewaard in opzettelijk daarvoor vervaardigde kistjes.
Bij de dunnere platen is het schrift gegrift of gekrast, bij de
dikkere gegraveerd. Wellicht werden bij de laatste de letter-
teekens soms gegrift in een weeke plaat van hars of was, die
omgeven werd door een aarden vorm, waarin dus de letters
verheven kwamen te staan; daarna werd dan de was daaruit
gegloeid en het metaal erin gegoten.

Ter verklaring van het verschil, dat tusschen de opschriften
van Midden- en die van Oost-Java bestaat, dienen wij te letten
op den tijd hunner vervaardiging. Uit de jaartallen die verre-
weg de meeste bezitten, blijkt dat tusschen beide groepen een
belangrijk verschil in ouderdom bestaat. De groote meerderheid
der Midden-Javaansche is aan de Oost-Javaansche voorafgegaan.

Uit Midden-Java zijn thans een veertigtal jaartallen be-

kend, die alle ouder zijn dan het jaar 850 der Sjaka-jaartel-
ling, gelijkstaande met 928 n. C. \'). Het oudste jaartal is 732,
nog slechts een enkel ander is uit de 8e eeuw, alle overige
uit de 9e en het eerste deel der 10e. Behalve deze veertig
dagteekeningen zijn een tiental jongere in Midden-Ja va ge-
vonden, uit de eerste helft der 14e eeuw. Van 928 tot het
eind der 14e eeuw zwijgt Midden-Java; maar juist als dit
zwijgen aanvangt, begint het oosten luider te spreken. Niet
minder dan honderdtachtig van jaartallen voorziene opschrif-
ten, oorkonden, beelden en voorwerpen zijn uit Oost-Java
reeds te voorschijn gebracht en slechts een tiental daarvan zijn
ouder dan het jaar 850 der Sjaka-j aartelling; maar op een
enkele uitzondering na zijn deze toch uit de 10e eeuw onzer
tijdrekening en vallen dus gelijktijdig met het einde der Mid-
den-Javaansche periode. Zeer talrijk zijn de jaarcijfers uit de
14e eeuw; hun aantal bedraagt meer dan vijftig. Omstreeks
1500 vallen de laatste jaartallen \').

Verreweg de meeste stukken zijn schenkingsbrieven, die
steeds met een Sanskriet woord prasjasti worden genoemd;
ze zijn uitgegeven door vorsten die Hindoesche namen en
titels dragen. De Midden-Javaansche zijn voor zoo ver de juiste
plaats hunner afkomst bekend is, gevonden in Kedoe en de
aangrenzende streken van Bagelen, Semarang en de Vorsten-
landen. Daar moeten dus tot in de 10e eeuw een of meer
Hindoerijken hebben bestaan. Uit het geringer aantal Sanskriet-
woorden in deze stukken en hun veelal onjuiste spelling, mag
wellicht met Brandes worden afgeleid, dat de invloed der
Hindoes toen nog minder diepgaand was dan in lateren tijd ³).

Voor de 10e eeuw ver was gevorderd, schijnt de zetel van
het gezag zich naar Oost-Java te hebben verplaatst. De in-
scriptiën uit die eeuw werden hoofdzakelijk in de vruchtbare
vlakten van Kediri, Pasoeroean en Soerabaja gevonden. Daarna

\') In het vervolg is de Christelijke tijdrekening bedoeld, als bij het jaartal
niets naders staat vermeld.

²) Lijst van jaartallen in Verbeeu\'s Oudheden van Java, 7.

3) Tijdschr. v. I. T. L. en Vk. XXXII. 112 en 130.

verdwijnen die uit Pasoeroean bijna geheel tot in de 15e eeuw.
In de 11» eeuw zijn de opschriften uit Soerabaja het talrijkst,
die uit Kediri wat minder en komen er ook eenige voor in
Madioen, maar in de 12e, 13e en 14e eeuw is bijna alles tot
Soerabaja en Kediri beperkt. In de 15e eeuw heeft daaren-
tegen eene groote uitbreiding plaats. Wel blijven deze beide
middelpunten het belangrijkst, maar daarnaast komen ook
stukken uit Pasoeroean, ja zelfs uit Probolinggo, Bezoeki en
Madoera voor en aan de andere zijde weer uit Madioen, wat
in verband gebracht kan worden met het verschijnen van de
bovengenoemde jongere Midden-Javaansche inscripties, die op
de hellingen van den Lawoe, dus dicht bij Madioen, en van
den Merbaboe zijn aangetroffen.

Wij zullen thans de inscriptiën en oorkonden, voor zoover
zij ontcijferd zijn in grootendeels chronologische volgorde
gaan beschouwen, om te zien welke gegevens zij ons voor
Java\'s geschiedenis aan de hand doen, waarbij wij die gege-
vens in verband zullen brengen met wat Arabische en Chi-
neesche geschriften ons leeren.

De oudste gedagteekende steen van Java werd door een in-
1 ander bij het terrasseeren van een tegalveld in den grond
gevonden, in het zuidelijkst, Remameh geheeten, district
van de residentie Kedoe \'). Het schrifttype is verwant aan
dat der oudere steenen uit de Soenda-landen; de vorm van
den steen is echter gelijk aan die der andere Midden-Javaan-
sche. De voorzijde vertoont twaalf strofen in Sanskriet. De
eerste vermeldt dag en maand van het jaar 654 van den
Sjaka-vorst, waarop koning Sandjaja op den berg" een
lingga heeft laten oprichten. Lingga is de naam van de
aan den god Sjiwa gewijde zuilen , symbolen der mannelijke
teelkracht. Wellicht is met den berg een der beide heuvels in de
onmiddellijke nabijheid bedoeld, waarop vroeger tempels gestaan
hebben en waarop zich nog beelden van Sjiwaïetische goden

i) Kern in Bijdr t. d. T. L. en Vk., 4e Vr. X. 125. Verbeek, Oudheden
van Java, 156.

bevinden \'). De volgende strofen bevatten een uitvoerige aan-
roeping van Sjiwa, kortere van Brahma en Wisjnoe. Zooals op
de West-Javaansche steenen de voeten van Wisjnoe een voor-
werp van vereering zijn, zoo bier die van Sjiwa, welke godheid
gewoonlijk met een derde oog in het voorhoofd wordt afgebeeld.
Moge dat onberispelijk schoone lotuspaar", zoo vertaalt
Kern de voeten van den Drieoogige, waarvan de teenen
met de roodachtige bloembladen te vergelijken zijn en waarvan
de uiteinden verlicht zijn door de stralende nagels, met blinkende
meeldraden te vergelijken; (dat voetenpaar) hetwelk de grootste
heiligen, deemoedig neergebogen, herhaaldelijk verheerlijken
ten einde de hemelsche zaligheid te verwerven, en hetwelk
de goden, met Indra aan het hoofd, met hun kroon omlaag,
kussen, als waren zij de bijen (die de lotus kussen); moge dat
ulieden eeuwig heil schenken". Aangaande Wisjnoe en zijne
gemalin Sjri schijnt op eene verhouding als tusschen Jupiter
en Juno gezinspeeld te worden, waar de dichter zegt, dat hij
door haar van verre in toorn met gefronsten schuinschen
blik wordt aangezien." Nadat verder het aan goudmijnen rijke
eiland Java een edel pronkstuk onder alle landen is genoemd
en gesproken is van een allerheerlijkst miraculeus heiligdom
van Sjiwa", dat zich daar bevindt, worden ten slotte de ko-
ning Sandjaja en zijn vader Sannaha of Sanna verheerlijkt.
De vader heet eenen Manoe gelijk, de zoon wordt door
scharen van geleerden verheerlijkt als een kenner van den
subtielen zin der boeken; hij is een heerscher, uitmuntende
door dapperheid en andere deugden en heeft het gebied van
verscheidene naburige vorsten veroverd; nu hij regeert legt
het volk zich te slapen op den grooten weg, zonder beducht
te zijn voor roovers of andere gevaren.

Wij leeren uit dit stuk, dat in het jaar 732 een Hindoe-
dynastie in Midden-Java regeerde en haar gebied reeds over
dat van naburige vorsten had uitgebreid. Stellen wij de re-
geering van den koning Sanna op ongeveer 700, dan is dit

^l) Verbeek, Oudheden van Java, 156 en 157.
I. 3

het oudste jaarcijfer, dat wij met behulp der Midden-Javaan-
sche opschriften vooralsnog bereiken kunnen. Een tijdsruimte
van twee eeuwen scheidt ons dan waarschijnlijk van den tijd
der West-Javaansche opschriften. Moeten wij aannemen, dat
in dit tijdsverloop de Hindoe-kolonisatie heeft stilgestaan?
Het ontbreken van oorkonden uit dien tijd schijnt er op te
wijzen. Maar men mag niet vergeten, dat oorkonden uit dezen
oudsten tijd zeer schaarsch zijn en dat een enkele vondst
voldoende zou kunnen wezen om de gaping aan te vullen.
Waar ons de inscriptiën vooralsnog in den steek laten, dienen
wij met te meer zorg de eenige bron van historische berichten
te onderzoeken, die uit de 6e en 7 e eeuw dagteekenen. Die
bron vormen de Chineesche jaarboeken.

In het eerste hoofdstuk is reeds het oudste dier berichten
genoemd. Het verhaalt dat de koning van het land Dj a-va-da,
wiens naam S\'ri Pa-da-do-a-la-pa-ma was, in het jaar 435
een gezant naar China zond met een brief en eenige geschen-
ken. Alles in deze mededeeling bewijst, dat wij hier meteen
Hindoe-rijk te doen hebben. Ten eerste de naam des lands,
die van het Hindoesche Jawa(-dwipa) moet zijn afgeleid; ten
tweede de aanduiding van den vorst, waarin Kern den In-
dischen titel Sjripada, de Voeten van Zijne Doorluchtigheid,
en een eigennaam met den veel gebruikten uitgang warman
heeft herkend; ten derde de brief, want dat de Javanen voor
de komst der Hindoes brieven schreven is onwaarschijnlijk
te achten. Zoo is dus bewezen, dat in den tijd waaruit de
West-Javaansche rots-opschriften ter eere van Poernawarman
dagteekenen, niet maar enkele verstrooide Hindoe-kolonies
op Java gevestigd waren, maar dat er een Hindoe-rijk bestond.
Of alleen in het westen des eilande, of ook elders, is voor-
loopig niet uit te maken.

Het tweede Chineesche bericht naar tijdsorde is te vinden
in het geschiedboek der Liang-dynastie, die van 502 tot 556
regeerde. Java wordt hier met den naam Lang-ga-soe aange-
duid. Het tafereel, dat van het uitrijden des konings wordt
opgehangen, herinnert geheel aan den staat der Hindoe-mo-

narchen. Hij is gezeten op een olifant, omringd met banieren,
trommels en vlaggen van veeren en gedekt door een witte
baldakijn. Een prins, die voor den koning vlucbten moet,
wijkt naar Indië. Na den dood des konings wordt hij terug-
geroepen en ten troon verheven. Meer dan twintig jaar later
volgt zijn zoon Pa-ka-da-to hem op en deze zendt in 515 een
gezant met een brief naar den keizer van China.

Wij zijn hier dus nog in de vijfde en den aanvang der zesde
eeuw. Het derde bericht springt over naar het begin der zevende.
Het eiland wordt dan met twee namen genoemd: Kaling en
Djawa. De eerste naam is wellicht afkomstig van de landstreek
Kalinga in Voor-Indië, het land der Klingaleezen, waar zich
ook in oude tijden vele Hindoes hebben ingescheept naar de
landen van overzee; wellicht is ook de naam terug te vinden
in die van het rijkje Keling, in de afdeeling Kediri der
gelijknamige residentie gelegen. De koning, zoo heet het,
resideert in de stad Java, maar zijn stamvader woonde meer
oostelijk. Aan verschillende zijden liggen 28 kleine rijken,
die alle de opperheerschappij van Java erkennen. Er zijn 32
opper-regenten. Wij hebben hier dus met een leenrijk te doen
en dit wijst weer op de heerschappij van Hindoes. Ook in
den lateren Hindoe-tijd is deze staatsvorm de heerschende.
Als de voortbrengselen van het rijke land worden schildpad,
goud en zilver, rhinoceroshoorn en ivoor genoemd. Maar bij
de gewoonte der Chineezen om alle van een land afkomstige
artikelen onder zijne voortbrengselen te rangschikken, mogen
wij aannemen dat ivoor en karet door handel op Java gebracht
werden. Wij vernemen verder, dat het volk een letterschrift
bezat en bekend was met de sterrenkunde. Tusschen 627 en
649 zond Java gezanten naar China, gelijktijdig met Bali.
In 674 regeerde eene uitstekende vorstin, Sima geheeten.

Uit de 8e eeuw vernemen wij alleen, dat tusschen 766 en
779 drie gezantschappen naar China gezonden werden.

Wenden wij ons weder tot de oorkonden. Andere opschriften
in dezelfde oude schriftsoort als het genoemde zijn tot dusver
niet gevonden. De in ouderdom volgende inscriptie is eveneens



		71

		Kediri genoemd wordt. Dicht daarbij, in het dorp Djijoe, werd de langere oorkonde gevonden, waarschijnlijk uit hetzelfde jaar; een nog niet gelezen steen van die plaats is ook uit 1486 \'). De andere vermeldt denzelfden begiftigde, Sjri Brahmaradja en denzelfden vorst, maar bovendien nog een anderen, die ook tot het geslacht Girindrawarddhana behoort en de eigen- namen Singawarddhana en Widjajakoesoema draagt. Hij wordt genoemd vorst van Kling (Keling), dat door Verbeek in het noorden van Kediri gezocht wordt, waar nog een rivier en een dessa van denzelfden naam worden gevonden \'■). Brandes onderstelt dat beide vorsten broeders waren. Wij hebben hiermede de laatste oorkonden, die van het groote Hindoe-rijk van Madjapahit bewaard zijn gebleven, besproken. Op welke wijze dit rijk moest bukken voor den Islam zal in een later hoofdstuk worden uiteengezet.

		DERDE HOOFDSTUK. De Godsdienst der Hindoe-Javanen. Bij de beschouwing der opschriften uit den Hindoe-tijd hebben wij de sporen van verschillende na of naast elkander heerschende godsdienst-stelsels gevonden. Zou het ook mogelijk zijn zich van die stelsels zelve eenig juister denkbeeld te vormen, de orde na te gaan waarin zij na elkander zijn op- getreden , en langs dien weg eene nieuwe bijdrage te vinden voor het bepalen van den ouderdom der gedenkteekenen die van die stelsels getuigen? Het is duidelijk genoeg, en uit het voorafgaande ook vol- doende gebleken, dat Java niet in korten tijd door de Hindoes is overheerd, maar dat de stroom der volksverhuizing, na eenmaal den weg naar Java te hebben ingeslagen, zich met

		\') Verbeek, Lijst van oudheden, 246. ") Not. v. h. Bat. Gen. XXVII. 10.



		131

		De vloer van den eersten omgang lag 2.04 M. boven dien van het derde buitenterras, helde, gelijk al de hooger gelegen vloeren, een weinig naar buiten af, en had tusschen de voor-

		Pi. IV. Halve plattegrond van BS va Boedoer, 1:1200.

		en achterwanden eene breedte van 1.73 M. Om den geheelen omgang liep een ringmuur, op twintig plaatsen doorboord voor de goten, die aan de buitenzijde in spuiers, in den vorm van gapende olifantshoofden, eindigden, maar overigens alleen af- gebroken door vier poorten, ééne in het midden van elke zijde

		PI. V. Halve doovsnede van BSvS Boedoer, 1:840. delste hoo- ger was dan de beide anderen, en een nis hadden in de voor- zijde. Tusschen elke twee tempeltjes verrees een veel kleiner



		145

		dan zijne sjakti zijn. Beide schijnen hier als de goden van de vruchtbaarheid en den overvloed voor te komen, wegens de vele kinderen en vruchten. Het is merkwaardig dat de Boeddhistische ruïnen van Kedoe grootendeels als door een gordel van Sjiwaïetische overblijf- selen zijn ingesloten. Die van den Diëng, Sendara. en Soem- bing, die Kedoe ten westen begrenzen, leerden wij reeds ken- nen. In het Semarangsche regentschap Kendal, dat zich langs de noordzijde van Kedoe uitstrekt, zijn wel is waar geene tjandi\'s meer gevonden, maar des te meer dessa-namen, over- leveringen en beelden opgespoord, die op het vroeger aanzijn van zulke monumenten wijzen \'). Rijk aan vervallen tjandi\'s zijn de noordelijke en oostelijke hellingen van den Oengaran en vele Sjiwaïetische beelden werden hier gevonden door Frie- derich, de eenige die al deze ruïnen bezocht. Ook op een der toppen van den berg vond hij de geringe overblijfselen van een tempel; de meeste steenen waren naar een anderen top vervoerd om het signaal der topographische opneming ervan te bouwen ! Beter bewaard gebleven is slechts een enkele tem- pelgroep aan de zuidzijde gelegen tegen de helling van den zuidwestelij ken hoogsten top, den Goenong Soemawana. Deze groep, Gedong Sanga, of Tjandi Sanga,, de negen tempels ge- heeten, bestaat uit twee rijen van gebouwen, de oostelijke gelegen in Semarang, de westelijke in Kedoe; ze zijn geschei- den door een meer dan 50 M. diep ravijn, waarin warme bronnen en solfataren ontspringen. De tjandi\'s in Semarang lagen op opvolgende terrassen, en op de paden die ze met elkander verbonden , vindt men ook hier, waar de hellingen steil waren, de sporen van steenen trappen. De tempels hebben in grootte en stijl veel overeenkomst met die van den Diëng, maar met nog minder versiering en zeer eenvoudig lijstwerk. Som- mige reliëfs zijn echter zeer fraai. Uit de beelden blijkt, dat de geheele groep Sjiwaïetisch is; Verbeek houdt haar echter voor veel jonger dan de Diëng-tempels.

		\') Brumund in Verh. v. h. Bat. Gen. XXXIII, 144 vv. I.
		10



		163

		Maakt men, na de beschouwing van deze basreliefs, rechts- ornkeert, om de laatste reeks beeldhouwwerk aan den muur van den tempel zelven te beschouwen, dan doet" ^men de

		S

		5

		PQ

		merkwaardige {ontdekking, dat op deze Prambanan-tempels het omgekeerde van toepassing is van wat Yule\'s Hindoesche bediende omtrent Tj. Men doet zei de: zij zijn van binnen



		198

		grensd, waarvan alleen de zuidelijke nog over is. Hetgeheele monument verkeert in zeer vervallen toestand, waartoe aard- bevingen waarschijnlijk veel hebben bijgedragen. Alles is uit zijn verband gerukt, de muren zijn ten deele nedergeworpen, een zware rotssteen is in den vijver neergestort; van devier- kante, met in- en uitspringende lijsten opgaande torentjes, die van afstand tot afstand de muren schijnen versierd te heb- ben, is er nog slechts één gedeeltelijk overgebleven, en de beelden die hier in nissen of op voetstukken zullen geprijkt bebben, zijn voorlang naar Trawas, Soerabaja of elders gevoerd. Men ziet op den achterwand van Djala Toenda drie kolossale karakters uitgehouwen, die het jaartal 899 Sjaka (977 n. C.) vormen. Op den zijmuur van het middelste watervak staat het woord Oedajana. Dit is de naam van den vader van Er- langga; hij komt voor in het vroeger besproken in steen ge- beiteld lofdicht op dien machtigen vorst\'), die omstreeks 1010 door zijn aanhangers tot oppervorst werd uitgeroepen. Is wei- licht Oedajana te Djala Toenda begraven, en is 977 diens sterfjaar, dan moet Er-langga zijn vader reeds op jeugdi- gen leeftijd verloren hebben en dit komt goed overeen met de in het lofdicht vermelde moeilijkheden, waarmede hij in zijn jeugd te kampen had. Dat Djala Toenda inderdaad een vorstelijke begraafplaats is, mag zeer waarschijnlijk heeten. Wardenaar heeft namelijk, omstreeks 80 jaren geleden, bij het graven onder den middelsten waterbak een dergelijke vier- kante steenen bak opgedolven als in den put van den Sjiwa- tempel te Prambanan is gevonden, anderhalf voet hoog, uit trachiet gehouwen, op een lotuskussen rustende, gedekt met een spits toeloopend deksel, en verdeeld in negen vierkante vakken, die hij, behalve met een gouden doosje en eenige zeer dunne zilveren en gouden plaatjes, gedeeltelijk mytholo- gische dieren voorstellende, met de overblijfselen van verbrande beenderen gevuld vond. De verbranding der lijken is bij de Hindoe-Ja vanen stellig

		\') Boren, bl. 48. Kern in Bijdr. t. d. I. T. L. en Vk., 4e Vr. X. 1.

		"N



		j : BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

		A06000030549053B

		3054 905 3



		-

		VOORREDE.

		Toen de bewerkers dezer uitgave in den aanvang van 1895 hunne taak aanvaardden, bestond er geen plan de in den eersten druk gevolgde orde van behandeling te wijzigen. Zij begonnen dus met de bewerking van het aardrijkskundig ge- deelte; spoedig bleek echter dat geruime tijd zou verloopen, eer de uitkomsten der nieuwe geologische opneming van Java, door de mijn-ingenieurs Verbeek en Fennema, bekend zouden zijn. Daar die opneming een geheel nieuwe grondslag moest leggen voor de kennis van Java\'s bodem, was het noodza- kelijk de herziening van het geographisch gedeelte uit te stellen. Daarom vangt deze druk met de behandeling derge- schiedenis aan. In de historische beschrijving is, als vroeger, de aan de archaeologie behoorende stof, het overzicht der tempels en beeldwerken, opgenomen. Vooral dat belangrijk onderdeel had aan groote wijziging behoefte. In twintig jaren is in de kennis van de godsdiensten der Hindoe\'s en de overblijfselen daarvan op Java veel licht gekomen; ook de geschiedenis van den tijd, waarin die eerediensten werden beleden, is niet meer zóó duister als te voren: dank zij vooral de betere kennis der opschriften en der Chineesche en Arabische bronnen. Indien het den bewerkers gelukt is dit licht ook in Veth\'s Java te doen schijnen, dan is dit mede te danken aan de persoonlijke medewerking van hen die het ontstaken. Aller- eerst moet hier genoemd worden de hoogleeraar H. Kern. Voor tal van punten moesten de bewerkers zijne voorlichting inroepen; zij deden het nooit te vergeefs. Bij het derde hoofd- stuk was de hulp van Dr. R. D. M. Verbeek, den eenigen onderzoeker die nagenoeg alle tempels van Java uit aan-



		* \'4 ■ VI schouwing kent, de aanleiding tot menige verbetering. Ook de staatsraad W. P. Groeneveldt stond den bewerkers met zijne kennis der oudheden bij, evenals Prof. M. J. de Goeje voor de controleering der Arabische, Prof. J J. M. de Groot voor die der Chineesche gegevens en Prof. A. C. Vreede voor eenige Javaansche teksten. Van Dr. J. Brandes te Batavia wer- den mede enkele belangrijke inlichtingen ontvangen. Dr. J. Groneman te Banjoemas had reeds vroeger een uitvoerige lijst van verbeteringen op het geheele werk samengesteld en aan den schrijver afgestaan. De opneming van eenige ter verklaring van den tekst on- misbare afbeeldingen werd door de uitgevers met bereidwil- heid toegestaan. Terwijl in het gedeelte van den Hindoe-tijd schier geen enkele bladzijde ongewijzigd bleef en menige geheel nieuw werd geschreven, waarvan een aanzienlijke uitbreiding het gevolg was, was de litteratuur over den Portugeeschen tijd en over dien van de opkomst en den bloei van Mataram wat minder omvangrijk, al konden ook hier nog talrijke nieuwe gegevens worden opgenomen. De bewerkers wenschen zich kortelijk te verantwoorden omtrent de spelling der namen. Zij keerden van Banten, Djakarta, Gresik, Tjirebon, enz. het laatste schreef de prospectus terug tot Bantam, Jakatra, Grissee en Tjeribon, dus tot de historische schrijfwijze, met deze uitzondering, dat het onhollandsche Cheribon verbannen bleef en dat een wij- ziging werd aangenomen, wanneer een enkele, door slordig- heid verkeerd geschreven letter kon verdwijnen; zoo Besoeki voor Bezoeki. De poging tot vervanging der historische schiïjf- wijze in den thans gebruikelijken vorm door een geheel con- sequente, zou tot vervanging van Preanger door Priangan, van Indramajoe door Dermajoe moeten leiden. In het plaatsen van accenten is deze druk den eersten gelijk gebleven; de schrijver plaatste ze alleen, wanneer hij vreesde, dat door ze weg te laten de uitspraak van een naam al te zeer van de ware zou afwijken.







		■ VII De historische kaart der vorige uitgave is door een drietal vervangen. Het zij den bewerkers verder vergund een dringende wensch uit te spreken. Bij de herziening van het geographisch gedeelte van het boek zal blijken, hoe uiterst gering het aantal goede en nieuwe beschrijvingen der meeste streken van het eiland is. Met een kleine uitzondering bepalen ze zich tot eenige berg- beschrijvingen. Voor het eiland Madoera ontbreekt een nieuwere beschrijving zelfs geheel. In plaats van toe te nemen, neemt liet aantal aardrijkskundige beschrijvingen der onderdeden van Java af. Men is ongetwijfeld van meening dat Java te bekend is om er over te schrijven; niets is minder juist dan dit. Ieder goed waarnemer kan hier hoogst gewichtig werk doen, hetzij hij een bepaald geographisch landschap beschrijft, of van een staatkundige eenheid de natuurlijke onderdeelen; onze kennis van het uiterlijk van het land, de wijzigingen in begroeiing en bebouwing, het verband tusschen den bodem en de middelen van bestaan der bevolking, is voor vele streken geheel onvoldoende. De onmisbare commentaar bij en aan- vulling van de in zoovele opzichten voortreffelijke maar ge- deeltelijk reeds verouderde residentie-kaarten ontbreekt na- genoeg geheel. De schrijver van dit boek heeft een zijner liefste wenschen vervuld gezien, doordat nog bij zijn leven met den nieuwen druk een begin is gemaakt. Hij heeft de eerste vellen gelezen en er zijn goedkeuring aan gehecht. Dat zijn sprekend gelij- kende beeltenis in zoo fraaie uitvoering kon worden opgeno- men, is te danken aan den schilder Jan Veth, die zich de moeite getroost heeft toezicht te houden op de vervaardiging dezer reproductie van het olieverf-portret, door hem kort voor het overlijden zijns ooms vervaardigd.

		Joh. F. S. en J. F. N.



		* INHOUD.

		Blz. EERSTE HOOFDSTUK. Naanisoorsprong, oudBte berichten............1 TWEEDE HOOFDSTUK. Java in het Hindoe-tijdperk..............14 DERDE HOOFDSTUK. De Godsdienst der Hindoe-Javanen...........71 VIERDE HOOFDSTUK. De bouwvallen en beelden uit den Hindoe-tijd.......98 VIJFDE HOOFDSTUK. De val van Madjapahit................222 ZESDE HOOFDSTUK. De Portugeezen op weg naar Java; hunne botsing met de Ja- vaansche kolonie te Malakka..............247 ZEVENDE HOOFDSTUK. De Portugeezen op Java. Het rijk van Demak.......273 ACHTSTE HOOFDSTUK. De opkomst van het huis van Mataram..........299 NEGENDE HOOFDSTUK. Bantam, Jakatra en de Compagnie...........317 TIENDE HOOFDSTUK. Mataram onder Sultan Ageng........... . 351



		*

		2 * Wij kunnen niet eens aannemen, dat er aanvankelijk geheel hetzelfde gebied door werd aangeduid dat wij thans zoo noe- men; \'t is integendeel hoogst waarschijnlijk, dat de Hindoes daarmede in den vroegsten tijd de geheele Indische eilanden- wereld bedoelden, voor zooverre hun die bekend was. De zeevaarders die uit Hindostan door den westmoeson naar deze eilandenwereld gevoerd werden, deden vermoedelijk het eerst de kusten van Sumatra aan. Toen zij later ook met Java bekend werden, zal het hun nog wel niet op eenmaal zijn duidelijk geworden, dat dit een geheel van Sumatra gescheiden eiland is. In allen gevalle wist men toen nog niets bepaalds van de grenzen der genoemde gewesten, noch van de tallooze groote en kleine eilanden die verder oostwaarts liggen. De kennis die de Hindoes in het tijdvak waarop ik hier het oog heb, van den Indischen Archipel bezaten, laat zich wellicht het best vergelijken met onze tegenwoordige kennis van de Zuidpoollanden. Men kende hier en daar een klein deel der kustlijn, maar had geen denkbeeld noch van den samenhang dier deelen, noch van wat daar achter ligt. Gelijk wij nog heden een Sandelhout-eiland, eenegroep der Kokoseilanden, een Poelo Pinang (d. i. eiland der pinangpal- men) enz. kennen, zoo noemden ook de Hindoes de vreemde gewesten die zij ontdekten en waarvan zij geen naam wisten, naar de voortbrengselen die zij opleverden. Men vind in oud- indische bronnen een Wrsha-dwipa of Stiereneiland, een Nalike- ra-dwipa of Kokoseiland, een Karpoera-dwipa of Kamfereiland vermeld. En zoo werd dan ook, zoo \'t schijnt, dat land van het verre Oosten, naar het metaal dat men er van medebracht, of naar eene graansoort die men er zag groeien, Soewarna- dwipa, het Goudeiland, of Jawa-dwipa, het Giersteiland, ge- noemd. Misschien zelfs zal men dwipa in de verklaring dezer namen, met het oog op het vroegste gebruik, met land in plaats van met eiland moeten vertalen, want dwipa heeft niet altijd bepaaldelijk de laatste beteekenis gehad. Dit blijkt b.v. uit den naam Djamboe-dwipa, land der djamboe-vruchten, dien de Hindoes gaven aan het land dat zij zelven bewoonden,



		,.; riion lij \'«er \'

		1

		van de eerste prediking vmi <leu Islam tot de aege van liet huis van Ma(«rani (1A86). i : 2.000.000.





		10 uitweiden over de geheel verkeerde geographische voorstel- lingen die aan deze plaats ten grondslag liggen. De fouten betreffen niet enkel de ligging van Java, maar evenzeer die van de Insulae Fortunatae (Ferro) en van Rome, en kunnen dus tegen de gelijkstelling van Jawa in Jawa-koti en Jawa-dwipa geen bezwaar opleveren. In den Soerja-Siddhanta wordt gezegd, dat de vermaarde stad Jawa-koti, wier wallen en poorten van goud zijn, oostelijk op een vierde van den omtrek der aarde is gelegen. Hier is Jawa-koti een hoofdstad geworden, wier gouden wallen en poorten ons weder de zeer overdreven voor- stellingen van den goudrijkdom der oostelijke eilanden in het geheugen terugroepen¹). Kern meent, dat met Jawa-koti de oostpunt van Java bedoeld is, en inderdaad noopt ons het groote verschil in lengte met Ceilon dit punt zoover mogelijk oostwaarts te zoeken. Het verdient opmerking, dat ook Pto- lemaeus de lengte niet alleen van den west- maar ook van den oosthoek van het, reeds door hem uitdrukkelijk een eiland genoemde Jawa-dwipa opgeeft, waaruit men tevens mag afleiden, dat de richting der lengteas van Java hem be- kend was. Of nadere onderzoekingen op het gebied der Sanskriet-lite- ratuur nog meer sporen van den naam Jawa-dwipa zullen opleveren, is natuurlijk niet te bepalen. Maar het pleit voor de algemeene bekendheid van dien naam, dat hij ook in het Tamiel in den vorm Jawattiwoe wordt weergevonden \'). Op Java zelf heeft men den naam ontdekt in verschillende in- scriptiën; zij komt reeds voor in het genoemde opschrift van 732 n. C., het oudste van alle tot dusver ontdekte. Het laatst wordt de naam gebezigd in een opschrift van 1294 n. C., waarin zekere vorst Oettoenggadewa de heer van geheel Jawa- dwipa" genoemd wordt³). In den Kawi-tekst van de Brata ¹) Kern in B. t. d. I. T., L. en Vk. 3e Vr. IV. 641-643. De later ge- opperde gissing, dat met Koti Koetei op Borneo bedoeld kon zijn, moet wor- den opgegeven. ²) Kern t. a. p. 643. ³) Friedrich in Verh. v. h. Bat. Gen. XXVI. 93.





		12 Giava (Java) zoowel aan Java als aan Sumatra, maar noemt het eerste het groote eiland Java", het laatste voortdurend klein-Java". Hij heeft dan ook een overdreven voorstelling van Java\'s grootte: waarschijnlijk naar een traditie onderde Ara- bische zeelieden zijner dagen, die nooit de zuidkust bevoeren en meenden dat het eiland zich in die richting zeer ver uit- strekte \'). Ook later, toen de zuidkust mede bekend was ge- worden , ging men voort aan Java den naam van Groot-Java te geven, waaronder het nog bij Valentijn voorkomt. Bij de Arabieren is de onderscheiding tusschen Groot en Klein Java , die waarschijnlijk op hun voorbeeld door Marco Polo werd gemaakt, nog heden gebruikelijk. Vandaar ook dat wij ineen Maleischen brief van den Sultan van Palembang van 1812 Raffles als den Gouverneur van Groot Java" vinden aangeduid ^J). De gebrekkige kennis die de Arabische schrijvers bezaten van de grenzen der eilanden van den Indischen Archipel, is oorzaak, dat zij meermalen aan verschillende eilanden den- zelfden naam geven. Reeds werd opgemerkt, dat\'de naam Zabadj niet tot Java beperkt bleef, maar soms het geheele toen bekende gedeelte van de eilanden wereld aangaf. Wat Djawa betreft, deze vorm van den naam wordt behalve aan Java ook aan Sumatra of een deel daarvan gegeven; Kazwini, die in de tweede helft der dertiende eeuw schreef, onderscheidt zelfs Djawa, het kamferland, d. i. Sumatra, van Djaba het vulkaaneiland, d. i. Java, eene onderscheiding waaraan men niet te veel gewicht mag hechten daar Kazwini schrijft zonder kritiek. Maar ook Aboelfeda, wiens aardrijkskunde in\'t begin der 14e eeuw geschreven werd, noemt het eiland Sumatra Djawa. Ibn Batoeta, die dertig jaren lang het geheele Oosten be- reisde en in 1345 den Archipel bezocht, noemt het noordelijk gedeelte met de hoofdstad Sumatra het eiland der Djawa" en den vorst koning der Djawa", maar een ander gedeelte aan

		») Yule, The Book of Ser Marco Polo. Londen 1875. II. 255. ⁵) Meursinge, Mal. leesboek, II. 4. Er staat Djawi al-kabir. Over den vorm Djawi zie beneden.



		13 de westkust, met de hoofdstad Kakola, Moei Djawa. Van der Lith heeft aangetoond, dat dit laatste in Tapanoeli moet ge- zocht worden, waar de naam van de vallei Angkola nog dien van de oude hoofdstad bewaard heeft\'). De beteekenis van het woord Moei is onzeker; de verklaring van Friederich uit het Sanskriet en Javaansch moela (begin, oorsprong, wortel) is nog de meest bevredigende ); Moel-djawa zou dan Oud-Java kunnen beteekenen; waarom deze landstreek dien naam zou dragen, valt echter niet te zeggen. Onder de Tamielsche benamingen van Java vind ik nog Jawam, d. i. ,\'t Javaansche", namelijk eiland, vermeld ; maar ook bij dit volk is die naam dubbelzinnig, gelijk daaruit blijkt dat Sawakam (verzacht uit Djawakam) bij hen niet zoozeer de Javaansche als de Maleische taal aanduidt. Iets dergelijks merken wij op bij de Siameezen, die aan de Maleische taal den naam van tjawa, een harderen vorm voor djawa, ge- ven \'). Ten besluite van dit overzicht der geschiedenis van den naam Java wil ik nog een oogenblik bij het tegenwoordig gebruik daarvan in den Indischen Archipel zelven stilstaan. De uitspraak der meeste Javanen is Djawa, dat in de hooge taal, volgens de gewone regelen der vormverandering, overgaat in Djawi. Deze laatste vorm is thans bij de Arabieren de alleen gebruikelijke. De Javanen zelven bezigen Djawa en Djawi, zoo het schijnt, slechts als complement. Zij noemen hun eiland Noesa, (Noeswa) Djawa of Djawi of ook Tanah Djawa. of Djawi ), maar bezigen dit laatste vooral voor het eigenlijke Java in tegenstelling met de Soenda-landen. Een Javaan heet Wong Djawa of Tiang Djawi. In het Maleisch heet het eiland Djawa en wordt Djawi als bijvoegelijk naamwoord met de beteekenis van Javaansch

		\') Van der Lith et Devic, Merveilles de 1\'Inde, Leide 188386. 238. ^s) Verh. v. h. Bat. Bat. XXVI. 83. ³) V. d. Tuuk, Bat. leesb. IV. 43. ⁴) Noesïl beteekend eiland, tanah land, gewest.



		obVL 8SS

		JAVA, Geographisch, Ethnologisch, Historisch.



		YY\\vn »S^B>





		14 gebruikt\'); maar de Maleiers houden toch ook nog vast aan de oude ruimere beteekenis dezer benamingen, wanneer zij ook zichzelven Orang Djawa en de Maleische taal bahasa djawi noemen. De Bataks op Sumatra geven bepaaldelijk aan de Maleiers den naam van Djaoe, en de Makassaren en Boegi- neezen gebruiken Djawa niet enkel van Java en Javanen, maar ook van de Maleiers en andere buiten Celebes wonende volken van den Archipel^l). Zoo zien wij , dat nog overal de sporen zijn overgebleven van het vroeger gebruik, dat den naam Java, behoudens de wijzigingen in vorm die hij in den loop der tijden ondergaan heeft, tot de geheele Indiscbe eilandenwereld, voor zoover zij bekend was, uitbreidde, ofschoon daarnevens een streven niet te miskennen is, om, waar men zich nauwkeurig wilde uit- drukken, dien meer en meer te beperken tot het eiland dat in ons spraakgebruik alleen den naam van Java draagt.

		TWEEDE HOOFDSTUK. Java in het Hindoe-tydperk. Het is ons in het vorige hoofdstuk gebleken, dat de oudste berichten omtrent Java uit Hindostan stammen, en dat .zelfs de naam van het eiland van Hindoeschen oorsprong is. Een blik op het eiland en zijne bevolking wijst nog heden in de gedenkteekenen van den voortijd, de overleveringen, de let- terkunde, de maatschappelijke instellingen, de begrippen en de taal des volks den machtigen invloed aan dien de Hindoes op Java hebben geoefend. Er is geen twijfel aan of Java is eenmaal door talrijke scharen van Hindoes overstroomd ge-

		\') Djawi is bij dit gebruik te beschouwen als de Arabische van den naam des eilands gevormde geslachtsnaam. Vandaar loban djawi (Javaansche wierook), verkort tot benzoë. -) Matthes, Mak Wdbk. 499, Boegin. Wdbk. 474.




		15 worden, heeft van hen meerdere beschaving ontvangen, heeft aan den schepter van vorsten uit Hindostan stammende ge- hoorzaamd. Het oudste tijdperk van Java\'s geschiedenis, waar- omtrent wij historische getuigenissen bezitten , is voor ons het Hindoe-tijdperk. De eerste vragen die zich hier voordoen, zijn, of wij iets omtrent den aanvang van dat Hindoe-tijdperk kun- nen bepalen, en of er eenige gegevens zijn op te delven die ons in staat stellen ons eene voorstelling van Java\'s maat- schappelijken toestand tijdens de komst der eerste Hindoe- kolouisten te vormen, opdat wij met eenige juistheid den aard en de mate van hunnen invloed kunnen waardeeren. Het moge vreemd klinken, dat in de rijke literatuur van een volk van zoo hooge beschaving als de Hindoes, van een zoo gewichtig feit als de koloniseering of verovering van Java geene heugenis bewaard is, zeker is het dat men tot dus- verre te vergeefs naar eenige rechtstreeksche getuigenis daar- omtrent bij hen heeft gezocht. Uit het bericht van Fah-hiën en uit de gelijktijdige in Java gevonden opschriften blijkt de invloed der Hindoes op Java in de vijfde eeuw onzer jaar- telling , maar elke aanwijzing omtrent het begin en den voort- gang van dien invloed wordt, zooveel wij weten, in de literatuur van Hindostan gemist, en door hen die nader met haar ka- rakter bekend zijn, ook niet verwacht. Doch wellicht zullen de overleveringen of geschiedboeken van Java zelf deze gaping in onze kennis aanvullen? Inder- daad vinden wij in de Javaansche Babads of kronieken schijnbaar het begin der Hindoe-kolonisatie in verband ge- bracht met het begin der Javaansche tijdrekening, de aera van Adji Saka, die in het jaar 78 onzer jaartelling een aan- vang neemt. Adji Saka wordt namelijk voorgesteld als een machtig vorst van goddelijken oorsprong (ook Praboe Djaja B&ja genoemd \'), die eene talrijke kolonie naar Java overbracht (later door het uitbreken eener pest tot den terugtocht genood- zaakt), en er onder de nog geheel wilde bevolking godsdienst,

		\') Boven, bl. 5.


		3?



		17 de Sjaka-j aartelling een aanvang \'). Daar deze aera pas in de 6^de eeuw in Indië algemeen in gebruik is gekomen ^J) en dus niet eer op Java kan zijn ingevoerd, kan wat de Javanen omtrent Adji Saka vermelden niet juist zijn en kan zij voor den tijd waarin de Hindoe-kolonisatie zelve aanving, hoe- genaamd niets bewijzen. Wij komen niet verder met de Javaansche overlevering aan- gaande den Brahmaan Tritresta, die de beginselen der be- schaving uit Voor-Indië naar Java gebracht, den Hindoe- godsdienst ingevoerd en de aera vastgesteld zou hebben, en wiens opvolger beheerscher van het eiland zou geworden zijn, terwijl de tijdruimte tusschen hem en de stichting van het rijk Djanggala met eene opsomming van 18 vorsten wordt aangevuld. Ook deze persoon schijnt niets anders te zijn dan de mythische personificatie van de vroegste overplanting der Brahmaansche beschaving naar Java, en men heeft zelfs zijn naam als slechts een andere naam van Adji Saka voorgesteld ³). Lassen gist dat die naam eigenlijk Tritastri moet luiden. Hij zou dan beteekenen: de toegeruste met de wapenen van Trita", eene godheid die in de Veda\'s als de bestrijder der booze geesten voorkomt ⁴). De juistheid dier verklaring in het midden latende, constateer ik alleen, dat ook aan de berichten omtrent Tritresta het historisch karakter geheel ontbreekt. Men zal zich over deze uitspraak en mijn geheel stilzwijgen omtrent nog andere soortgelijke Javaansche overleveringen niet ver- wonderen, wanneer men weet, dat aan den Javaan alle zin voor historische waarheid ontbreekt. Alle gewichtige gebeur- tenissen worden verklaard uit het rechtstreeksch ingrijpen van bovenaardsche machten, en het leven van alle historische personen wordt met de ongerijmdste wonderverhalen door- vlochten. De chronologie verkeert doorgaans in schromelijke verwarring. Zoo zijn dus de Javaansche kronieken voor de ge- \') Kern, Gesch. v. h. Buddhisme in Indië, I. 247; II. 359. ^J) Kern, Versl. en Med. Ak. v. Wet, 2e Eks. XI. 202. ³) Eageman, Java, I. 5. ⁴) Lassen, Ind. Alterthumsk. 2e druk, II. 1066. I. 2





		18 schiedenis van Java schier geheel onbruikbaar. Gelijk de ver- halen der ejiische dichters als geschiedenis worden opgevat, wordt de geschiedenis zelve een voortdurend epos. Het is der- halve niet mogelijk scherpe grenzen te trekken tusschen de poëtische en de historische literatuur der Javanen , en te min- der daar ook voor de laatste dikwijls versmaat wordt gebezigd. De nuchterste en meest bepaalde getuigenis omtrent den aan- vang der Hindoe-heerschappij op Java wordt ons door Chi- neeschc bronnen verschaft. In het 54*te boek van de historie der Liang-dynastie (502556) is eene beschrijving te vinden van het rijk Lang-ga-su of Lang-ga, dat door Groeneveldt\') om afdoende redenen op Java geplaatst wordt²); hierin leest men: Het volk zegt, dat hun rijk meer dan vierhonderd jaren geleden gesticht werd." Dit komt op merkwaardige wijze overeen met een ander Chineesch bericht, voorkomende in het 324ste boek van de geschiedenis der Ming-dynastie, ongeveer negen eeuwen later geschreven: Toen zij (de Javanen) in het jaar 1432 schatting brachten, overhandigden zij een brief, vermeldende, dat hun koningrijk 1376 jaren te voren ge- sticht was, d. i. in het eerste jaar der periode Juen-khang van den keizer Hsuen uit de Han-dynastie" ^s). Deze plaats bevat eene chronologische zwarigheid. Van het jaar 1432 onzer jaartel- ling 1376 terugtellende komen wij tot het jaar 56 na Christus, terwijl het genoemde jaar der regeering van Keizer Hsuen met het jaar 65 voor Christus overeenkomt. Natuurlijk komt deze fout niet voor rekening van de Javaansche gezanten, maar van den Chineeschen geschiedschrijver. Heeft hij verkeerd gerekend of heeft hij het door hen opgegeven aantal jaren foutief op- geschreven ? Met het oog op de overeenkomst der beide Javaan- sche getuigenissen meenen wij het eerste te mogen aannemen. \') T. a. p. 10. =) Brandes wijst er op (Tijdschr. T. L. en Vk. v. N. I., XXXII. 117) dat vol- gens dit, bericht de bewoners hunne versterkingen bouwen van steen, volgens een later van hout, wat een achteruitgang zou zijn. Maar de beschrijving past overigens zoo goed, dat stellig Java bedoeld is. ³) Groeneveldt, t. a. p. 39.



		Wr

		19 Het begin van den invloed door de Hindoes op Java geoe- fend, mag dus in de eerste eeuw onzer tijdrekening gesteld worden. Wij wenden ons tot de tweede vraag: welke was de maat- schappelijke toestand van Java\'s bevolking vóór zij den invloed der Hindoe\'s ondervond? De Javaansche overlevering kan ons bij de beantwoording dezer vraag niet dienen. Wat zij vermeldt van de zwervende, regeeringlooze en aan het grofste bijgeloof overgegeven wilden , die oudtijds het eiland bewoonden, is geheel legendarisch. Een tweede weg brengt ons voorloopig weinig verder; het is de methode der vergelijkende volkenkunde, die den ouden toe- stand van een volk tracht op te maken uit hier en daar be- waard gebleven overblijfselen van dien toestand en uit verge- lijking met andere volken van denzelfden stam, die weinig of geen vreemden invloed moeten ondervonden hebben. Eene dergelijke beschouwing kan ons enkele dingen aangaande de oude Javanen leeren; zij kan ons zeggen, dat hun wapen het blaasroer zal geweest zijn, het oude wapen van alle Maleische stammen in den Archipel; dat het wonen in groote huizen, in afdeelingen gesplitst naar het aantal gezinnen, zooals nog bij de Teng- gereezen voorkomt, waarschijnlijk vroeger meer algemeen is geweest; maar deze wetenschap is nog niet ver genoeg gevor- derd om ons voldoende gegevens tot het vormen van een beeld te verschaffen. Iets verder brengt ons het taalkundig onderzoek. Alle volken die Maleische talen spreken, bezitten verwante woorden voor boot, voor ijzer, voor rijst in en uit den bolster. De gevolgtrekking is, dat die volken ijzer be- werkten en den rijstbouw dreven toen zij nog te zamen in het gemeenschappelijk stamland woonden van waaruit zij later den Archipel bevolkten en dat door Kern in Achter-Indië ge- zocht wordt. Dat ook de woorden voor boot van den zelfden oorsprong zijn is te verwachten; en evenzeer dat deze zee- vaarders eenige kennis zullen gehad hebben van de lichten des hemels; inderdaad bezitten de Javanen voor verscheidene sterren en sterrebeelden inheemsche namen.



		22 konden terugkaatsen. Eene zorgvuldig kritische beschouwing kan daarom veel historische stof aan die verhalen ontleenen; maar deze is, om het zoo eens uit te drukken, geheel van onpersoonlijken aard. Men kan er veel uit opmaken omtrent den toestand der maatschappij in het algemeen, maar de per- sonen die er een rol in spelen, als werkelijke helden der Ja- vaansche geschiedenis te willen voorstellen , is een gevaarlijke, een wanhopige onderneming, die men eenigermate kan ge- lijkstellen met het streven dier schrijvers over Grieksche en Romeinsche geschiedenis, die de helden van Homerus en de koningen van Rome als historische personen voor ons hebben opgevoerd, en getracht het beleg van Troje door Agamemnon en de stichting van Rome door Romulus, door verwijdering van het fantastische en wonderbaarlijke, tot nuchtere geschie- denis terug te brengen. Ik voor mij houd mij overtuigd dat men op deze wijze slechts de wolk voor Juno omhelst, en stel mij liever die echt kritische geschiedschrijvers ten voorbeeld, die, zooals Grote in zijne geschiedenis van Griekenland, de legenden van den voortijd geheel van de geschiedenis schei- den , maar dan ook on verminkt als eene inleiding tot de werkelijke geschiedenis verhalen, of, gelijk Mommsen in zijne geschiedenis van Rome, zelfs de namen van de helden der legende laten rusten en in die tafereelen van den voortijd alleen het doek waarop de gestalten en lotgevallen dier hei- den gepenseeld zijn, als van waarde voor den geschiedschrijver beschouwen. Wat wij dus uit de Javaansche legenden omtrent de geschie- denis van het Hindoe-tijdperk kunnen leeren, is over het algemeen van soortgelijken aard als wat wij kunnen afleiden uit de menigvuldige en diepe sporen die de Hindoes in de taal, de letterkunde, den maatschappelijken toestand en de godsdienstige denkwijze der hedendaagsche Javanen hebben achtergelaten. Dit alles en men kan er nog bijvoegen de vergelijking van den tegenwoordigen toestand van Bali, waar de invloed der Hindoes reeds minstens uit de 9e eeuw dag- teekent en waar zich bij de invoering van den Islam op Java





		23 het Javaansche Hindoeïsme gered heeft; kan veel bijdra- gen om ons den algemeenen geest van het Hindoe-tijdperk te leeren kennen, maar leert ons niets omtrent de mannen die aan het hoofd der zaken stonden, niets omtrent de bij- zondere gebeurtenissen en hare tijdsorde. De getuigenissen van Arabische en Chineesche en tegen het einde van dit tijdperk ook van Europeesche schrijvers zijn te onbepaald en te veel door onkunde en misverstand ontsierd , om veel tot onze kennis te kunnen bijdragen, ofschoon ons dat niet mag verleiden om ze geheel te verwaarloozen. Doch gelukkig bezitten wij ook nog andere, rechtstreeksche en volkomen onwraakbare getuigen van hetgeen door de Hin- does op Java is tot stand gebracht. Het zijn de uit den tijd hunner heerschappij zelven stammende opschriften op steen en metaal en de tallooze overblijfselen van hunne bouw- en beeldhouwkunst die over een groot gedeelte van Java ver- spreid zijn. Jammer slechts dat zij ons vooralsnog voor de ontsluiering van Java\'s oude geschiedenis niet die diensten bewijzen, die men daarvan zou verwachten. De ontcijfering der inscriptiën is nog slechts voor een klein deel verricht, en de overblijfselen der Hindoekunst zijn ons nog in vele op- zichten onverstaanbaar: wij kunnen den tijd waarin ze ver- rezen slechts bij enkelen nauwkeurig bepalen, den onderlingen samenhang niet beoordeelen, en slechts voor een deel de voorstellingen begrijpen die zij ons in tallooze bas-reliefs te aanschouwen geven. Beginnen wij met de opschriften. Sedert men aan de oudheden van Java een meer dan voor- bijgaande aandacht is gaan schenken, heeft men eene groote me- nigte opschriften ontdekt, uit het Hindoe-tijdperk afkomstig, meestal óf op koperen platen of op groote, platte steenen in den vorm van staande grafsteenen gegrift, bijna altijd van nauwkeu- rige dagteekening voorzien , en doorgaans op zoodanige plaatsen die ook door andere overblijfselen als oude middelpunten van Hindoe-vestiging erkend worden, te midden der puinhoopen en vaak zelfs onder den grond gevonden. Nu en dan vindt



		30

		in Sanskriet gesteld, maar geschreven met een ander type, een ouden vorm van het Nagari-schrift, het meest bekende der talrijke Indische alphabetten, dat thans het gewone schrift voor Hindi en Mahratsch is en ook\'t meest gebruikelijke voor gedrukte Sanskrietwerken. Hetzelfde schrift komt op Java voor op enkele andere, moeilijk te ontcijferen steenen en op eenige Boeddhistische godenbeelden. Ook de inscriptiën zijn, voor zoover leesbaar, door Boeddhisten geschreven. De thans be- doelde is uit het jaar 700 der Sjaka-j aartelling (778 n. C), dus bijna een halve eeuw jonger dan het oudste opschrift. Het twaalftal strofen vermeldt, dat de regeerende vorst uit het Sjailendra-geslacht een tempel heeft doen bouwen voor de godin Tara en aan dien tempel het dorpsgebied van Kalasa heeft geschonken. De steen is gevonden dicht bij de plaats waar hij werd opgericht, tusschen de dorpen Kalasan en Prambanan, aan den spoorweg van Soerakarta naar Jogjakarta. Ongetwijfeld heeft liet opschrift betrekking op den fraaien tempel van Ka- lasan of Kali Bening. Dicht daarbij zijn ook de overblijfselen te vinden van het klooster, dat, naar de inscriptie vermeldt, tegelijkertijd door den vorst gesticht werd \'). Over een vorst uit hetzelfde geslacht wordt ook gesproken in een ander in Sanskriet gesteld opschrift, eveneens met Nagari-schrift geschreven en waarschijnlijk van vier jaren later dagteekenend. Van den inhoud is nog alleen medegedeeld, dat het een schenkings-oorkonde vormt en dat van een tempel met drie Boeddhistische beelden sprake is ^!). Deze steen, zoowel als de vorige, wijkt door den rechthoekigen vorm van het ge- wone model der behouwen steenen af. De naam der dynastie, die in beide steenen genoemd wordt, beteekent vorst onder de gebergten". In Indië wordt daar- mede de Himalaya bedoeld. Of dit ook hier het geval is of ») Brandes in Tijdschr. v. I. T. L. en Vk. XXXI. 243. ²) Brandes in Catal. d. arch. verz., 389. Aangaande zijne gissing, dat de tempel die van Loemboeng is, omdat deze drie nissen in den achterwand heeft, moet worden opgemerkt, dat sedert gebleken is, hoe aldaar in eiken wand drie nissen zijn, behalve in dien van de deur, die er twee heeft.



		37

		dat een gebergte op Java gemeend wordt en waarom dit ge- slacht naar een gebergte is genoemd, valt niet uit te maken. Men moet echter in \'t oag houden, dat kunstmatige stam- boomen in alle Indische landen niet minder in gebruik zijn en waren dan in het hedendaagsch Europa. Alle op Java gevonden oorkonden, behalve de weinige ge- noemde, vertoonen eenzelfde letterschrift, dat ook van het Indisch vasteland is aangebracht, maar dat wij, omdat alle Kawi-inscriptiën daarin zijn geschreven, gemakshalve Oud- Javaansch- of Kawi-schrift zullen noemen. Alvorens hun inhoud te bespreken, willen wij de vraag stellen of al deze soorten van letterschrift ons ook iets kunnen leeren aan- gaande de plaats van herkomst der Indiërs van het vasteland , die ze op Java gebracht hebben. Uit het onderzoek der op- schriften op de fraaie tempels, die in de bosschen van Kam- bodja verscholen liggen, is gebleken, dat daar in het Hin- doerijk Khmer van ongeveer 600 tot 1000 geheel dezelfde schriftsoorten als op Java werden gebruikt. Maar zij zijn eveneens te vinden onder de talrijke alphabetten uit zuide- lijk Voor-Indië hekend geworden, behalve het Nagari-schrift, dat van noordelijker oorsprong is en naar Kambodja en Java gebracht moet zijn door Boeddhistische emigranten of zende- lingen uit de streken, die thans de Northwestern Provinces en het westelijk deel van Bengalen uitmaken. Of Java recht- streeks van Voor-Indië uit dan wel over Kambodja de Hin- doesche alphabetten ontvangen heeft, is uit het schrift zelf bij den tegenwoordigen stand onzer kennis niet op te maken. Historische gegevens zijn ook te schaars om tot een stellige beslissing te leiden. Zij ontbreken geheel voor de zesde , zevende en achtste eeuw. In de vijfde eeuw had een rechtstreeksch verkeer tusschen Java en zuidelijk Voor-Indië plaats, zooals uit het reisverhaal van Fah-hiën is gebleken. Dat is de tijd van het ontstaan der West-Javaansche inscripties. Eerst in de negende eeuw vallen de oudste verhalen der Arabische geografen en zeevaarders. Zij verhalen alleen van betrekkingen tusschen Java en Achter-Indië, zonder dat daaruit mag worden



		38

		afgeleid, dut het verkeer met Voor-Indië toen gestaakt was. De koopman Soleiman, die in \'t begin der negende eeuw een aantal reizen deed naar Indië en China, verhaalt dat het land Kilah-Bar onderworpen was aan Zabedj \'). Van der Lith heeft betoogd, dat dit Kilah-Bar hetzelfde land is als Kilah of Kalah, dat andere Arabieren, te beginnen met Ibn Chor- dadbeh , wiens belangrijk boek der wegen en rijken" omstreeks 846 werd uitgegeven ²), onder de onderhoorigheden van Java noemen. Op goede gronden stelt Van der Lith dat met Kilah het tegenwoordige staatje Kedah op het schiereiland Malakka bedoeld is ³). Aboe Zaid Hasan verhaalt, dat de vorst van Java een zegevierenden tocht ondernam naar het rijk Khmer in Kambodja, dat Reinaud in zijne vertaling Comar noemt, doch dat in \'t Arabisch , zoowel bij Aboe Zaid als bij Ibn Chordadbeh, Qtnar of Qmêr heet, wat volgens Jaqoet Qamar (Qamêr) of Qimar (Qimêr) wordt uitgesproken. Er is geen twijfel moge- lijk dat hiermede Khmer bedoeld is. Het lag op het vasteland en in tegenstelling met de andere Indische staten is niet alleen het gebruik van wijn, maar ook overspel daar verboden. Wij komen thans tot de bespreking der opschriften en oor- konden die in de Kawi-taal en met Kawi-schrift zijn ge- schreven. In vergelijking met deze zijn de opschriften in Nagari-schrift zeer gering in aantal. Klaarblijkelijk is dit laatste op Java nooit inheemsch geworden, zoomin als in Kambodja, waar het aantal Nagari-inscriptiën even klein is. Het is alleen in Sanskriet-opschriften, niet voor de landstaal gebruikt. Opschriften in Sanskriet komen na de genoemde nog enkele malen voor, vooral om den lof van een of anderen vorst te bezingen. Steeds zijn ze in dicht, terwijl Kawi- inscriptiën in versmaat zeer zeldzaam zijn. Dat het Sanskriet ^l) Reinaud, Relation des voyages faits pav les Arabes et les Persans dans 1\'Inde et a la Chine dans Ie IXe siècle. Paris 1845, 16. *) De Goeje, Bibliotheca Greographorum Arabicorum. Pars sexta (Arab. tekst en fc\'ransche vert.) Leiden 1889. ³) Livre des merveilles de 1\'Inde par Ie capitaine Bozorg. Texte Arabe par P. A. v. d. Lith. Traduotion frangaise par L. Marcel Devic. Leiden 1883-86,259.



		39 niet alleen door Hindoes werd geschreven, maar ook door Javanen werd beoefend, bewijzen de vele omwerkingen van legenden der Hindoes in de Javaansche taal, de vertalingen van hunne heldendichten en vooral het bestaan van een Javaansche spraakkunst vol Sanskriet-termen. Een Sanskriet- Kawi woordenboek werd reeds vervaardigd onder een der vorsten uit het genoemde Sjailendra-huis, dus waarschijnlijk in de 8e eeuw; de vervaardiger was niet als zijn vorst Boed- dhist, maar Sjiwaïet, gelijk bijna de geheele Kawi-letterkunde door Sjiwaïeten is geschreven. Dit woordenboek was echter niet bestemd voor Javanen die Sanskriet wenschten te bestu- deeren, maar om voor Hindoes de lectuur van Kawi-boeken te vergemakkelijken \'). Bijna al deze in Kawi geschreven stukken waren oorspron- kelijk met de grootste zorgvuldigheid gedagteekend. Bij het jaartal, volgens de tijdrekening van Sjaka, worden de naam van de maand, het aantal dagen sedert de nieuwe of volle maan verloopen, de naam van den weekdag volgens de vijf-, zes- en zevendaagsche week, soms ook de woekoe de zevendaagsche week zelve het uur van den dag en andere chronologische en astronomische bepalingen gevoegd. Van verscheidene der oorkonden in koper wordt echter, door het verloren gaan van het begin, de datum thans gemist. Vele dezer stukken missen het slot of zijn slechts in fragmen- ten bewaard, maar schier allen vertoonen niet alleen in het schrift en de taal maar ook in den inhoud eene verwant- schap, die het mogelijk maakt veel wat in het eene duister is door vergelijking met het andere op te helderen. In den kanselarijstijl waarin zij geschreven zijn, en die zich op merk- waardige wijze gelijk blijft, wanneer men in aanmerking neemt dat de oudste en jongste stukken door eene tusschenruimte van omstreeks vijf en een halve eeuw gescheiden zijn, komen geheele reeksen van woorden en uitdrukkingen voor, die in ieder stuk met geringe wijziging terugkeeren, en een soort

		\') Kern in Actes du 6me Congres des Orientalistes III, 2, bl. 3. Leiden 1885.



		40

		van formulier vormen dat in ieder bijzonder geval naar ge- lang der omstandigheden werd ingevuld. Zooals reeds werd opgemerkt hebben de stukken over \'t algemeen betrekking tot vorstelijke gunstbewijzen, als het toewijzen van giften of leenen van landen, doorgaans met nauwkeurige grensbepaling, de aanstelling tot staatsambten, de toekenning van privilegiën, vrijstelling van verplichtingen, enz. Waar grond wordt afge- staan, geschiedt dit soms voor langer of korter tijd, soms in erfelijk bezit; nu eens aan personen uit minderen stand, dan weder aan hooggeplaatsten, een andermaal aan een tempel, een klooster, eene geheele dessa. Daarmede gaan talrijke toe- spelingen op oude gebruiken gepaard. Hier worden verschil- lende beroepen en bedrijven, daar hanengevechten en andere spelen, elders bijzonderheden omtrent spijzen en dranken of kleeding en staatsie, zooals het gebruik van verschillende blanketsels en van witte en driekleurige zonneschermen, vermeld. Op koper geschreven schenkingsakten werden zorgvuldig bewaard, bijvoorbeeld in een naburigen tempel; was de oorkonde op een steen geschreven, dan richtte men dezen op een daar- toe geschikte plaats op, bijvoorbeeld als de gift een dessa gold onder den dessa-waringin, waar hij kerkelijk en officieel gewijd werd. Bij deze plechtigheid werd gegeten, gedronken en gedanst onder begeleiding van muziek; de getuigen, die ook in de oorkonde vermeld worden, werden met geschenken begiftigd. Soms bepaalde de schenker dat de akte op steen èn in koper gegrift moest worden. Eenige stukken zijn van het koninklijk zegel voorzien. Bijna alle oorkonden bevatten een korte of langere formule van bezwering, waarbij de toorn der goden wordt ingeroepen over ieder die het waagt de bevelen des Konings te overtreden. Deze bezweringsformule begint met de aanroeping van aller- lei verpersoonlijkte natuurmachten en natuurverschijnselen, waarvan echter de namen nog niet allen kunnen verklaard worden. Men vindt daaronder in de eerste plaats de groote zieners Haritjandana en Agasti of Agastja. Laatstgenoemde



		41

		is de ster Canopus, wier opgang in Hindostan plechtig placht gevierd te worden. Haritjandana zal dus vermoedelijk ook een invloedrijk gesternte zijn, misschien wel een aan welks bijzondere hoede de handhaving van de kracht der bezwerin- gen was toevertrouwd, en ziener" zal zooveel als schitterend hemellicht" moeten beteekenen. Vervolgens worden de god- heden der acht hoofdstreken van het kompas, van het mid- delpunt, toppunt en voetpunt, van zon en maan, van de vijf elementen (aarde, water, vuur, lucht en aether), van de wereldorde en van dag en nacht, de pradjapati\'s of hemelsche wezens die aan de geslachten en stammen der menschen het aanzijn gaven, daarna soms ook de geesten van eenige der voornaamste bergtoppen van Java, waaronder men den Diëng, Merapi, Soembing en Sindara herkent, en voorts eene menigte andere verpersoonlijkingen van natuurkrachten , waar- onder zelfs de zintuigen en lichaamsfunctiën, maar ook Sjiwa zelf in zijn verschillende moerti\'s of belichamingen en zijne sjakti (gemalin) Doerga, benevens de reuzen, dwergen, alven, draken, spoken en duivels, in de zonderlingste orde als ge- tuigen aangeroepen en bezworen om te waken, dat zij die de vloek treft hunne gerechte straf niet ontgaan. De vervloeking zelve treft allen, wie zij ook zijn mogen, die de bevelen des Konings weerstreven of de hand slaan aan de rechten door hem verleend, en hier is de breedsprakig- heid der oorkonden bijzonder leerzaam, daar zij ons met verschillende maatschappelijke onderscheidingen bekend maakt. Een tekst van 860 noemt reeds de leden der vier kasten de Brahmanen, Ksjatrija\'s, Waisja\'s en Soedra\'s en dekastenlooze Paria\'s en die van 931 spreekt nog bovendien van de leden der vier geestelijke orden: studeerende Brahmanen, gehuwde Brahmanen, kluizenaars en biksjoe\'s of bedelmonniken. Wij hebben hier dus eene geheel ondubbelzinnige getuigenis, dat de Hindoe\'s ook hunne gansche kastenverdeeling naar Java overbrachten, gelijk zij nog heden op Bali bestaat. De vloek, die over den schuldige wordt uitgesproken, is alles behalve malsch. Hem wordt toegebeden dat hij moge



		42

		verzinken in de diepte van den oceaan en verslonden worden door de krokodillen; dat, als hij naar \'t veld gaat, de bliksem- straal hem treffen, de rukwind hem aangrijpen, de wervel- wind hem wegslingeren moge; dat duivels, kabouters, gees- ten en reuzen hem op allerlei wijze mogen pijnigen en het spoor bijster maken; dat tijgers hem mogen bespringen; dat zijne leden door doornige bamboe en verborgen randjoe\'s (voetangels) mogen worden opengescheurd en dat het wapen van den amokmaker hem moge treffen. Het formulier der oorkonde van 931 komt schier letterlijk overeen met de bezwering, die thans nog op Bali gebruike- lijk is. Eigenaardig is, dat in een oorkonde uit den jongeren Hin- doe-tijd, uit 1373, geestelijke smarten grootendeels de plaats dezer lichaamskwellingen innemen. Den overtreder wordt toe- gewenscht, dat hij verkeerd ga, verkeerd denke, verbijsterd worde, verkeerd zie, rampen lij de, door toenemende uitte- rende ziekte vermagere, droefgeestig zij, steeds tusschen hoop en vrees geslingerd worde, niet lang leven moge, doordat de goden hem vervolgen waar hij gaat en waar hij staat en bij hetgeen hij eet. Dikwijls werden van de prasjasti\'s afschriften gemaakt, zoowel gelijktijdig als later, soms nog na verloop van eeuwen, om oude rechten te hernieuwen. Brandes is de meening toegedaan, dat dergelijke afschriften meermalen het karakter dragen van vervalschingen, zoodat eenige der vroeg gedag- teekende oorkonden inderdaad uit later tijd afkomstig zouden zijn. De bewijzen voor deze meening heeft hij echter nog niet gegeven. Een der oudste oorkonden in koper, van 860, is ons be- kend uit een daarvan in 1373 gemaakt afschrift, dat bijeen in het laatste jaar vervaardigd stuk gevoegd werd. Door Kern zijn deze prasjasti\'s, welker plaats van herkomst niet met zeker- heid bekend is, uitvoerig verklaard \'). Bij die van 860 worden

		\') Versl. en Med. Ak. v. "Wet. 2e Rks. X. 77.



		43

		door koning Parakramottoenggadewa aan zijn leermeester de landsheerlijke rechten gegeven over eenige door hem gekochte gronden, in het dorp Boengoer, waarop hij een Boeddha- tempel wil oprichten. Als gewoonlijk gaat dit privilege gepaard met verschillende andere voorrechten als het dragen van een wit zonnescherm; van waterrozen als oorsieraad en van ge- bloemde stoffen van een bepaald patroon; het eten van allerlei vorstelijke vleeschspijzen, als van schildpadden en schapen. Een aantal lastige personen worden genoemd, die het gebied niet betreden mogen; daaronder zijn zoowel ambtenaren als lieden die tuk zijn op goed van waarde", te beginnen met grootere en kleinere woekeraars, afgeleefde dakloozen, bastaards en verder spellebazen, tooneelspelers, kooplieden in houtskool, kalk, hakmessen , zelfs grofsmeden, en allerlei soort van landloopers. Daarna worden een aantal ambachten opgenoemd, die elk een of twee vertegenwoordigers in het rechtsgebied mogen hebben, zonder dat daarvan belasting of patent zal geheven worden; zoo kopersmeden, metaaldraadmakers, metaalgieters, timmerlieden, smeden; ook vertellers". De eigenaars mogen ook lijfknechten in dienst nemen en deze als ze wegloopen het hoofd scheren; ze mogen slaven houden en die slaan, tot bloedens toe, als ze zich schuldig maken aan een vergrijp. Merkwaardigerwijze heeft het tempelgebied een ius asyli; het is een toevlucht voor weggeloopen knechten, maar zonder dat deze door de bezitters des tempels tot wegloopen aangezet mogen worden. Ook voor dieven die pas gestolen hebben, voor amokmakers en voor insolvente schuldenaars is het ge- bied een vrijplaats; de laatste moeten echter jaarlijks op hunne schuld afbetalen. Verder wordt in het stuk bepaald, hoe groot de geldsom- men zijn die aan den koning en zijn ministers en hoofdamb- tenaren voor deze voorrechten moeten worden uitgekeerd; met een kleine som gelds en stukken doek voor een kleed wordt een lange rij dorpshoofden met hunne schrijvers beloond, die bij de afbakening der grenzen tegenwoordig zijn geweest. Zeer merkwaardig is, dat uit deze oorkonde blijkt, hoe in



		44

		de negende eeuw allerlei overzeesche vreemdelingen als huisbe- dienden bij voorname lieden op Java leefden, een nieuw bewijs voor de levendigheid van het handelsverkeer, dat toen met westelijker landen bestond. Hierbij zijn bewoners van Khmer en Tjampa hetzij het landschap in Achter-Indië, hetzij het oudere in Voor-Indië Klingaleezen en Kanareezen, lieden van de kusten van Koromandel en Malabar, en waar- schijnlijk ook Negrito\'s of Papoe\'s (bondan, tegenwoordig Javaansch wandan) en negers (djënggi, overgenomen uit het Perzisch, zanggi; Maleisch janggi of jënggi, Bataksch jonggi). Zouden inderdaad voor ongeveer duizend jaren negers op Java zijn ingevoerd? Het bericht wordt op treffende wijze door een Chineesch verhaal bevestigd. In het jaar 813, zoo wordt in de geschiedenis der T\'ang-dynastie verhaald, boden Javaansche gezanten den keizer van China onder meer ge- schenken vier Sangsj i-slaven" aan, een woord dat ook hier in de beteekenis van negers gebruikt wordt\'). Bij de kortere oorkonde van 1373, in denzelfden trant ge- schreven , wordt het dorp Boengoer door koning Hajam Woe- roek opnieuw tot een vrij rechtsgebied verheven, thans ten behoeve van eene hooge vrouw, Parih genaamd, die de pleeg- dochter des konings, dochter van zijn jongeren broeder, op uitstekende wijze had opgepast. In de schenkingsbrieven, waarvan met zekerheid kan wor- den aangetoond, dat zij uit Midden-Java afkomstig zijn, worden een aantal namen van vorsten genoemd, die hier niet herhaald behoeven te worden. Van geen hunner is ons iets meer bewaard gebleven dan de naam en het feit der schen- kingen. Daarentegen wordt onze belangstelling ten zeerste gewekt door den naam van het rijk en de residentie, waarin deze vorsten omstreeks het jaar 900, dus tegen het einde der Midden-Javaansche periode, hebben gezeteld. Op een in de Vorstenlanden gevonden koperen plaat uit dien tijd zijn aan het slot van de aanroeping der goden de woorden te lezen:

		\') Groeneveldt, Notes on the Malay Arch., 14.



		45

		Voorts alle gij Goden, die het rijk van den maharadja van Mataram bewaakt". Door deze merkwaardige vondst is geble- ken, dat in dezelfde streek waar in het laatst der zestiende eeuw het bekende Mohammedaansche rijk van Mataram gesticht is, een Hindoe-rijk van denzelfden naam heeft gelegen. Dit oude rijk van Mataram wordt ook genoemd in een viertal in Oost-Java gevonden schenkingsoorkonden uit denzelfden tijd, die dus tot de oudste in dat deel des eilands gevonden stukken behooren. Twee daarvan zijn uit Soerabaja afkom- stig, een derde van den tempel van Singasari in het Ma- langsche. Hieruit schijnt te blijken, dat deze streken toen- maals aan het Midden-Javaansche rijk onderworpen waren. Drie dezer opschriften noemen ook den naam der residentie van de vorsten van Mataram, die niet minder merkwaardig is dan die des rijks. Deze luidt Mëdang en is ongetwijfeld iden- tiek met Mëndang Këmoelan, het rijk, dat de Javaansche babads steeds noemen als de oudste en belangrijkste staat die ooit op Java is gevestigd geweest \'). Als tweede raadsman des konings van Mataram vinden wij in 919 zekeren Mpoe Sindok vermeld. Enkele jaren later is deze tot de eerste plaats in den staat onder den vorst opge- klommen en in 929 is hij zelf koning, maar in Oost-Java, waar hij in dat jaar een viertal schenkingen doet. In een der oorkonden noemt hij zijn vroegeren meester, den koning van Mataram. Ook uit latere jaren zijn opschriften met zijn naam bewaard gebleven, het laatste van 944. Van geen vorst zijn zooveel documenten gevonden \'). Mpoe Sindok moet dus als de stichter van een onafhan- kelijk Hindoe-rijk in Oost-Java worden beschouwd. Zijn gebied strekte zich voor zoover wij weten over Pasoeroean, Soerabaja en Kediri uit. Terwijl vóór hem de oorkonden uit dat deel des eilands zeer schaarsch zijn, vangt nu een onafgebroken reeks van vondsten aan. \') Brandes in Catal. d. arch. verz. 60. *) Brandes in Notulen der Bestuursverg. v. h. Bat. Gen. XXIV, 144; XXV, 67; XXVI, 84; Tijdschr. T. L. en Vk. v. N. L, XXXII, 111 noot.



		4G

		Alvorens echter verder te gaan zien wat de Oost-Javaan- sche inscriptiën ons voor de geschiedenis van Java leeren, dienen wij een oogenblik stil te staan bij de berichten der Arabieren, die uit de negende eeuw dagteekenen. Die der Chi- neezen kunnen wij hier laten rusten; zij vermelden uit deze eeuw slechts kortelijk enkele gezantschappen. In de door Van der Lith en Devic uitgegeven verhalen van Indische zeekapi- teius, die in het boek der Indische wonderwereld" zijn saamgevat, verhaalt een koopman van Siraf: In de stad, waar de Maharadja, koning van Zabedj, verblijf houdt, heb ik een onnoemelijk aantal winkelstraten gezien. In de Wis- selaarsstraat heb ik tot achthonderd wisselaars geteld, buiten hen, die hier en daar in andere straten gevestigd zijn." En, zegt de schrijver, hij voegde er vele dingen bij over het eiland , zijne bebouwde velden, de menigte zijner steden en dorpen, die alle beschrijving te boven gaan." Jammer genoeg, want wij zouden die beschrijving gaarne hebben gelezen. Maar alle Arabieren verhalen van die welvaart en dien rijkdom des eilands. Aboe Zaid noemt het buitengewoon vruchtbaar; de bewoonde plaatsen volgen elkander onafgebroken op; er zijn geen verlaten landen, geen ruïnen. Even eenstemmig luiden de mededeelingen omtrent de tal- rijkheid der buiten Java gelegen, aan den Maharadja onder- worpen eilanden en gewesten. Daaronder vinden wij Serboza of Sarbaza (Palembang) en Kilah of Kalah (Kedah op Malakka). Herhaaldelijk wordt de koning van Java als de machtigste vorst der Indische eilandenwereld aangeduid; hem alleen wordt de titel Maharadja gegeven. Wij moeten dus besluiten dat in de 9<*e eeuw op Java een machtige koloniseerende en handeldrijvende staat gelegen was. Waar hare havens te zoeken waren, is moeilijk na te sporen. Maar op een enkel gegeven moet de aandacht gevestigd wor- den. Aboe Said doet de merkwaardige mededeeling, dat een vroegere koning van het eiland Zabedj steeds wordt slechts van één rijk op dat eiland gesproken zijn residentie had aan een tseladj", die zijn oorsprong nam in zee; en men



		47

		verstaat onder tseladj een aestuarium, gelijk aan dat hetwelk de Tigris vormt, die voorbij Bagdad en Basso ra stroomt, een aestuarium waarin het zoute zeewater oploopt bij vloed en waar het water zoet is ten tijde van de eb" \'). Waar was deze groote riviermond gelegen? Wij meenen haar niet aan de zuidkust te moeten zoeken, die waarschijn- lijk niet door Arabieren bevaren is en aan de noordkust komen geen andere rivieren in aanmerking dan Solo en Brantas. Heden ten dage is het water der Solo in den oost- moeson soms brak tot Bodjo Negoro en ook in de Brantas zal vroeger, toen hare monden nog zooveel wijder waren dan nu, de vloed stellig over aanzienlijke lengte de rivier opge- loopen hebben. De Solo vormt dan ook de natuurlijke weg van de Vorstenlanden naar zee. Toch moet hier misschien nog eer aan de Brantas dan aan de Solo worden gedacht. Een schenkingsoorkonde van het jaar 840 immers heeft aan het slot de woorden : afgedaan (en) geschreven te Madjhapahit. Denzelfden naam meent Van der Lith te herkennen in die eener plaats, bezocht door Aboe Taher van Bagdad. Wel is de naam daar Markawind geschreven; maar de Arabische schrijfwijze van dit woord verschilt zeer weinig van die voor Mazafawid en daar Markawind stellig een bedorven spelling is, mag wellicht het laatste worden gelezen *). Wel is waar is de genoemde oorkonde door Brandes voor onecht verklaard, maar de tot dusver daarvoor aangevoerde gronden mogen dit oordeel niet als onomstootelijk vaststaand doen beschouwen. Waar de oorkonden zoo dikwijls werden afgeschreven, gaat het niet aan op enkele onnauwkeurigheden van taal en spelling een meening over de echtheid te gronden. \') Reinaud, Relation des Voyages, 95. Elders wordt het woord tseladj bij Arabische schrijvers in de beteekenis van vijver gebruikt, overeenkomstig den Sanskriet-vorin talaga (Van der Lith en Devic, t. a. p., 195). Daar Aboe Zaid ook van een vijver voor het paleis spreekt, die in verbinding stond met het aestuarium, heeft hij wellicht het woord tseladj verkeerdelijk voor het laatste in plaats van voor den vijver gebezigd. \') V. d. Lith en Devic, 231.



		48

		Ware Madjapahit, zooals Brandes aanneemt, pas omstreeks 1280 gesticht, dan zou de vervalscher van het stuk dus eerst daarna geleefd moeten hebben en wel zooveel later, dat zijne tijdgeuooten den tijd der stichting vergeten waren. Anders immers had zijne ontmaskering onmiddellijk moeten volgen. Nu maakt de taal der oorkonde het te eenenmale onmogelijk haar een zóó jeugdigen leeftijd toe te schrijven. Over de zoo- genaamde stichting der plaats omstreeks 1280 hebben wij straks nog te spreken. Intusschen moet er nogmaals op gewezen worden, dat deze oorkonde een der zeer weinige van zoo ouden datum uit Oost-Java vormt. Stellig was het aantal nederzettingen daar toen nog gering. Of Madjapahit inderdaad toen korten tijd eene residentie geweest is, valt niet te beslissen. Mag men dit uit het Arabische bericht opmaken, dan volgt daaruit tevens dat het zulks niet lang is gebleven, maar dat de vorsten nog in de negende eeuw hun zetel westwaarts verplaatsten. Gaan wij thans over tot een beschouwing der belangrijkste Oost- Javaansche inscriptiën. Van de eerste opvolgers van Mpoe Sin- dok is ons nagenoeg niets bekend. Een belangrijke figuur was zijn achterkleinzoon Er-langga. Van hem moet allereerst vermeld worden een in Sanskriet, maar met gewone oud-Javaansche letterteekens in steen gebeiteld lofdicht. Het is verklaarbaar, al is het te bejammeren, dat de dichter vooronderstelt, dat de gebeurtenissen die hij bezingt, bekend zijn, zoodat wij meer naar den gang van zaken moeten raden dan dat wij dien kunnen vaststellen. In de jeugd van den vorst moeten ver- schillende rijken naast elkander bestaan hebben. Hijzelf was vorst, want zijne hoofdstad wordt vermeld; maar over Oost- Java waarvan wij intusschen niet weten , hoever het zich uitstrekte regeerde een zijner bloedverwanten. Of hij in een oorlog met dezen heerscher of met een anderen gewikkeld werd, valt niet te zeggen. De strijd verliep ongunstig voor Er-langga. Zijne hoofdstad werd in de asch gelegd. Met eenige getrouwen, bedienden en aanzienlijke mannen, trok hij zich terug in de bosschen. Daar, op den gedenkwaardigen dag